cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leruarua
Ka dinonwaneng, dingwalo le bokgabo
Tshedimošo ye nngwe: Biomusic § Pina ya maruarua mminong Seswantšho se se betlilwego ka Gilliam van der Gouwen seo se bontšhago leruarua la peu leo ​​le kgakgetšwego le hlabja lebopong la Dutch, ka 1598 Bjalo ka dibopiwa tša ka lewatleng tšeo di dulago e ka ba botebong goba dikota, batho ba be ba tseba mo gonyenyane kudu ka maruarua nakong ya histori ya batho ; ba bantši ba be ba ba boifa goba ba ba hlompha. Ma -Viking le merafo e fapa-fapanego ya arctic ba be ba hlompha maruarua ka ge e be e le dikarolo tše bohlokwa tša maphelo a ona. Dinonwaneng tša tlholo ya ma-Inuit, ge ‘Legotlo le Legolo’, modimo ka sebopego sa motho, a hwetša leruarua leo le kgakgetšwego, o ile a botšwa ke Moya o Mogolo gore a hwetše kae di-mushroom tše di kgethegilego tšeo di bego di tla mo fa maatla a go gogela maruarua morago lewatleng gomme ka go realo , khutlela thulaganyo lefaseng. Nonwaneng ya Iceland, monna o ile a lahlela leruarua la maphegwana ka leswikagomme a thula lešoba la go foka, a dira gore leruarua le thunye. Monna yo o ile a botšwa gore a se ye lewatleng mengwaga ye masomepedi, eupša ngwageng wa lesomesenyane o ile a ya go rea dihlapi gomme leruarua la tla la mmolaya.
Phylogeny [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Maruarua ke karolo ya sehlopha sa diamusi tšeo di lego lefaseng kudu la Laurasiatheria. Maruarua ga a bope clade goba taelo ; infraorder Cetacea e akaretša di-dolphin le di- porpoise, tšeo di sa tšewego e le maruarua ka kgopolo e sego ya semmušo. [ tsopolo e a nyakega ] Sehlare sa phylogenetic se bontšha dikamano tša maruarua le diamusi tše dingwe, ka dihlopha tša maruarua [ tsopolo e a nyakega ] tšeo di swailwego ka botala.
Ka bothopša
Go tloga ka 2006, di- beluga tše 30 di be di le Canada gomme tše 28 di be di le United States, gomme mahu a 42 a le bothopša a be a begilwe go fihla nakong yeo. Go begwa gore mohlala o tee o ka lata go fihla go US$100,000 (GB£64,160) mmarakeng. Go tuma ga beluga go bakwa ke mmala wa yona wa moswananoši le ponagalo ya yona ya sefahlego. Ya mafelelo e a kgonega ka lebaka la gore le ge bontši bja "go myemyela" ga cetacean go sa fetoge, motšhene wo o oketšegilego wo o fiwago ke marapo a mokokotlo a molomo wa popelo ao a sa kopanywago a beluga o dumelela mohuta wo mogolo wa polelo ye e bonagalago.
Magareng ga 1960 le 1992, Madira a Lewatle a ile a dira lenaneo leo le bego le akaretša go ithuta bokgoni bja diamusi tša ka lewatleng ka sonar, ka morero wa go kaonefatša go lemogwa ga dilo tšeo di lego ka tlase ga meetse. Palo e kgolo ya di- beluga e ile ya dirišwa go tloga ka 1975 go ya pele, ya pele e le di- dolphin. Lenaneo le be le akaretša gape go ba tlwaetša go rwala didirišwa le dilo go ba-nwela-meetse bao ba šomago ka tlase ga meetse ka go swara dikhamera ka melomong ya bona go hwetša dilo tše di timetšego, go nyakišiša dikepe le dikepe tša ka tlase ga meetse, le go hlokomela ka tlase ga meetse. Lenaneo le le swanago le ile la dirišwa ke Madira a Lewatle a Russia nakong ya Ntwa ya Molomo, yeo go yona di- beluga le tšona di ilego tša tlwaetšwa bakeng sa ditiro tša go lwantšha meepo kua Arctic.
Anatomy [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Maruarua a na le mebele ya sebopego sa torpedo yeo e nago le melala yeo e sa feto-fetogego, ditho tšeo di fetotšwego go ba diphego, diphaphathi tša ditsebe tša ka ntle tšeo di sego gona, lephegwana le legolo la mosela le dihlogo tše di bataletšego (ntle le di- monodontid le di- ziphiid ). Mahata a maruarua a na le dipotologo tše nnyane tša mahlo, dinko tše telele (ntle le di-monodontid le di-ziphiid) le mahlo a beilwego ka mahlakoreng a hlogo ya yona. Maruarua a fapana ka bogolo go tšwa go maruarua a peu a dwarf a dimithara tše 2.6 le dikhilograma tše 135 (298 lb) go ya go maruarua a matala a dimithara tše 34 (112 ft) le 190-metric-ton (210-short-ton). Ka kakaretšo, di na le tshekamelo ya go dwarf di-cetartiodactyl tše dingwe; leruarua le letala-lerata ke sebopiwa se segolo kudu Lefaseng. Mehuta ye mmalwa e na le dimorphism ya thobalano ye e lebanego le tše tshadi, ka tše tshadi e le tše kgolo go feta tše tona. Mokgekolo o mongwe ke wa leruarua la peu, leo le nago le tše tona tše dikgolo go feta tše tshadi.
Go tsoma dijo le go ja diphoofolo
Maruarua a a manyenyane le ona a hlaselwa ke diphoofolo tše di jago diphoofolo tša lefaseng le tša pagophilic. Bere ya polar e tlwaelane gabotse bakeng sa go tsoma maruarua a Arctic le dinamane. Dibere di tsebja ka go diriša maano a go dula le go leta gotee le go swara ka mafolofolo le go phegelela diphoofolo tšeo di bolailwego leqhoeng goba meetseng. Maruarua a fokotša kgonagalo ya go ja diphoofolo ka go kgobokana ka dihlopha. Se le ge go le bjalo se ra gore sebaka se se nnyane go dikologa lešoba la go hema ka ge leqhwa le tswalela sekgoba ka go nanya. Ge di le lewatleng, maruarua a thuma ka ntle ga go fihlelelwa ke di- orca tšeo di tsomago godimo ga meetse. Ditlhaselo tša bere ya polar go belugas le narwhals gantši di atlega marega, eupša ke ka sewelo di bakago tshenyo efe goba efe lehlabuleng.
Ka dinonwaneng, dingwalo le bokgabo
Kua Vietnam le Ghana, gare ga mafelo a mangwe, maruarua a swere maikwelo a bomodimo. Di hlompšha kudu ditšong tša tšona moo e lego gore ka dinako tše dingwe di swara dipoloko tša maruarua a lebopong, e lego go lahlela morago setšong sa bogologolo sa Vietnam sa Austria-Asiatic seo se theilwego lewatleng. Modimo wa mawatle, go ya ka dikanegelo tša setšo tša China, e be e le leruarua le legolo leo le nago le ditho tša batho. Seswantšho ka Gustave Doré sa kanegelo ya Baron Munchausen ya go metšwa ke leruarua. Le ge Puku ya Beibele ya Jona e bolela ka Moporofeta Jona a metšwa ke "hlapi ye kgolo", ka ditlhapi tša ka morago "hlapi" yeo e ile ya hlaolwa bjalo ka leruarua. Maruarua le ona a kgathile tema dingwalong tše kgethwa. Kanegelo ya Jona go metšwa ke hlapi ye kgolo e anegwa bobedi ka go Qur'an  le ka Pukung ya Jona ya Beibele (gomme e bolelwa ke Jesu Testamenteng ye Mpsha: Mateo 12:40.  ). Tiragalo ye e be e bontšhwa gantši bokgabong bja mehleng ya magareng (ka mohlala, motseng-mošate wa dikholomo wa lekgolong la bo-12 la nywaga kerekeng ya abbey ya Mozac, Fora). Beibele e bolela gape ka maruarua go Genesi 1:21, Jobo 7:12 le Hesekiele 32:2. The " leviathan ."" yeo e hlalošitšwego ka botelele go Jobo 41:1-34 ka kakaretšo e kwešišwa e šupa leruarua. "Diphoofolo tša lewatle" go Dillo 4:3 di tšerwe ke ba bangwe gore di šupa diamusi tša ka lewatleng, kudukudu maruarua, le ge bontši bja diphetolelo tša sebjalebjale di di šomiša." lentšu "diphukubje" go e na le moo. Batsomi ba maruarua ka ntle ga Twofold Bay, New South Wales. Mebala ya meetse ka Oswald Brierly, 1867 Ka 1585, Alessandro Farnese, 1585, le Francois, Duke ya Anjou, 1582, ba ile ba dumedišwa ka go tsena ga gagwe ka monyanya motseng wa boema-kepe wa Antwerp ke diphaphamadi go akaretša le "Neptune le Whale", e bontšha bonyenyane go ithekga ga motse ka lewatle bakeng sa lona lehumo.
Go tsoma dijo le go ja diphoofolo
Maruarua a magolo, a bjalo ka mysticetes, gantši ga a hlaswe, eupša maruarua a manyenyane, a bjalo ka di- monodontid goba di- ziphiid, a bjalo. Mehuta ye e bolawa ke otv goba orca. Go buša le go bolaya maruarua, di- orca di a tšwela pele di a tšhoša ka dihlogo tša tšona; se ka dinako tše dingwe se ka bolaya maruarua a bowhead, goba sa a gobatša kudu. Ka dinako tše dingwe di corral narwhals goba belugas pele di otla. Ka tlwaelo di tsongwa ke dihlopha tša di-orca tše 10 goba ka tlase ga moo, eupša ke ka sewelo di hlaselwago ke motho ka o tee ka o tee. Dinamane di tšewa kudu ke di-orca, eupša tše kgolo di ka nepišwa le tšona.
Odontocetes [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Bjalo ka clade ya semmušo (sehlopha seo se sa kgapšego taxon efe goba efe ya ditlogolo ), di-odontocetes gape di na le di- porpoise (Phocoenidae) le malapa a mane goba a mahlano a phelago a di-dolphin: di-dolphin tša lewatle ( Delphinidae ), di-dolphin tša noka ya Borwa bja Asia ( Platanistidae ), tšeo di ka bago di fedile Dolphin ya Noka ya Yangtze ( Lipotidae ), didolphin tša noka ya Amerika Borwa ( Iniidae ) le dolphin ya La Plata (Pontoporiidae).
Anatomy [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
thumb|Features ya leruarua le leputsoa thumb|Dikarolo tša marapo a maruarua a peu
Bohlale
Bogolo bja bjoko pele bo be bo lebelelwa e le sešupo se segolo sa bohlale bja phoofolo. Ka ge bontši bja bjoko bo dirišetšwa go boloka mešomo ya mmele, ditekanyo tše dikgolo tša bjoko go boima bja mmele di ka oketša tekanyo ya boima bja bjoko bjo bo hwetšagalago bakeng sa mediro e raraganego kudu ya temogo. Tshekatsheko ya allometric e laetša gore bogolo bja bjoko bja diamusi bo lekalekana ka mo e ka bago 2⁄3 goba 3⁄4 ya exponent ya boima bja mmele. Papetšho ya bogolo bja bjoko bja phoofolo ye e itšego le bogolo bja bjoko bjo bo letetšwego bjo bo theilwego godimo ga tshekatsheko ye bjalo ya allometric e fa quotient ya encephalisation yeo e ka šomišwago bjalo ka taetšo ye nngwe ya bohlale bja phoofolo. Maruarua a peu a na le boima bjo bogolo kudu bja bjoko go feta phoofolo le ge e le efe Lefaseng, ka palogare ya disenthimithara tše dikhubi tše 8 000 (490 go tše 3) le dikhilograma tše 7.8 (17 lb) go banna ba ba godilego, ge go bapetšwa le bjoko bja motho bjo bo tlwaelegilego bjo bo nago le palogare ya disenthimithara tša dikhubi tše 1,450 (88 go 3 ) go tše tona tše di godilego. Tekanyo ya boima bja bjoko go mmele ka go di-odontocete tše dingwe, go swana le belugas le narwhals, e bobedi ka morago ga batho.
Ka bothopša
Sehlogo se segolo: Di-cetacean tšeo di lego bothopša
Tshedimošo ye nngwe: Beluga whale § Bothopša Beluga maruarua le batlwaetši ka aquarium Di-Beluga e bile maruarua a mathomo ao a ilego a bolokwa bothopša. Mehuta e mengwe e be e le ka sewelo kudu, e na le dihlong kudu goba e le e megolo kudu. Beluga ya mathomo e ile ya bontšhwa Musiamong wa Barnum kua New York City ka 1861. bja lekgolo la bo-20 la nywaga, Canada e be e le mothopo o mogolo wa di- beluga tša lešoka. Di ile tša tšewa go tšwa moeding wa Noka ya St. Lawrence go fihla mafelelong a bo-1960, ka morago ga moo di ile tša tšewa kudu go tšwa moeding wa Noka ya Churchill go fihlela ge go thopša go thibelwa ka 1992. Russia e fetogile moabi yo mogolo kudu ga e sa le e thibetšwe kua Canada. Di-Beluga di swarwa ka delta ya Noka ya Amur le lebopong la tšona la ka bohlabela, gomme ka morago di išwa ka gae go ya di-aquarium gobadi- dolphinarium kua Moscow, St. Petersburg le Sochi , goba di romelwa dinageng tše dingwe, tše bjalo ka Canada. Bontši bja di- beluga tše di thopilwego di swarwa ka nageng, ka ge mananeo a go tswadiša a thopša a sa atlege kudu.
Ka dinonwaneng, dingwalo le bokgabo
Kgatišo ya Song with a Humpback Whale ke sehlopha sa bo-rathutamahlale ba lewatle e ile ya tuma ka 1970. Tlhamo ya sehlopha sa mmino sa Alan Hovhaness ’s And God Created Great Whales (1970) e akaretša medumo yeo e rekotilwego ya maruarua a humpback le a bowhead. Dikoša tša maruarua tše di rekhotilwego gape di tšwelela mo mešomong ye mengwe ye mmalwa ya mmino, go akaretšwa koša ya Léo Ferré " Il n'y a plus rien " le "Farewell to Tarwathie" ya Judy Collins (alebamong ya 1970 ya Whales and Nightingales ). .
Modikologo wa bophelo
thumb|Leruarua la le letona la ka borwa le sesa Maruarua ke dibopiwa tša ka meetseng ka botlalo, seo se ra gore maitshwaro a matswalo le a go ratana a fapane kudu le dibopiwa tša lefaseng le tša ka meetseng. Ka ge di sa kgone go ya nageng go yo tswala, di belega ngwana ka lesea leo le beletšwego leo le beilwego bakeng sa pelego ya mosela pele. Se se thibela lesea go nwelela e ka ba nakong ya pelego goba nakong ya pelego. Go fepa maruarua ao a sa tšwago go belegwa, ka ge a phela ka meetseng, a swanetše go tšhollela maswi ka ganong ga namane. Ka ge e le diamusi, di na le dikgeleswa tša mammary tšeo di šomišwago go amuša dinamane; di kgwešwa ge di e-na le dikgwedi tše ka bago tše 11. Maswi a a na le palo ya godimo ya makhura ao a reretšwego go akgofiša tšweletšo ya blubber; e na le makhura a mantši kudu moo e lego gore e na le go se fetoge ga sesepa sa meno. Ditshadi di belega namane e tee ka boimana bjo bo tšeago mo e ka bago ngwaga, go ithekga go fihla ngwaga o tee go ya go tše pedi, le go butšwa go dikologa mengwaga ye šupa go ya go ye lesome, ka moka di fapana magareng ga mehuta. Mokgwa wo wa go tswala o tšweletša bana ba mmalwa, eupša o oketša kgonagalo ya go phologa ga ye nngwe le ye nngwe. Ditshadi, tšeo di bitšwago "dikgomo", di rwala maikarabelo a tlhokomelo ya bana ka ge tše tona, tšeo di bitšwago "dipoo", ga di kgathe tema go godišeng dinamane.
Ka bothopša
Di- aquarium di lekile go dudiša mehuta e mengwe ya maruarua ao a thopilwego. Katlego ya di- beluga e ile ya lebiša tlhokomelo go bolokeng wa leloko la tšona, e lego narwhal, e le bothopša. Le ge go le bjalo, ka maiteko a go boeletšwa ka bo-1960 le bo-1970, di-narwhal ka moka tšeo di bego di bolokilwe bothopša di ile tša hwa ka dikgwedi tše mmalwa. Para ya maruarua a le letona a pygmy e ile ya bolokwa lefelong leo le tswaletšwego (le malokwa); ba ile ba feleletša ba lokolotšwe Afrika Borwa. Go bile le maiteko a tee a go boloka namane ya maruarua ya melomo ya Sowerby yeo e bego e kgakgetšwe e le bothopša; namane e ile ya thula lebotong la tanka, ya thuba lepatlelo la yona, e lego seo se ilego sa feleletša ka lehu. Go be go naganwa gore leruarua la molomo la Sowerby le ile la tšwelela gore le sesa ka lebelo mothalong o otlologilego, gomme tanka ya dimithara tše 30 (98 ft) e be e se e kgolo ka mo go lekanego. Go bile le maiteko a go boloka maruarua a baleen a le bothopša. Go bile le maiteko a mararo a go boloka maruarua a mahwibidu a le bothopša. Gigi e be e le namane ya maruarua a bohlokwa yeo e hwilego ge e be e sepetšwa. Gigi II e be e le namane ye nngwe ya maruarua a bohlokwa yeo e ilego ya thopša ka Ojo de Liebre Lagoon, gomme ya išwa SeaWorld. Namane ya dikhilograma tše 680 (1,500 lb) e be e le kgogedi ye e tumilego, gomme e be e itshwara ka tlwaelo, go sa šetšwe go arogana le mmagwe. Ngwaga ka morago, leruarua la dikhilograma tše 8 000 (18 000 lb) le ile la gola kudu gore le ka dula le le bothopša gomme la lokollwa; e be e le ya mathomo go maruarua a mabedi a bohlokwa, e nngwe e le namane e nngwe ya maruarua a mahwibidu yeo e bitšwago JJ, yeo e ilego ya bolokwa ka katlego bothopša. Go bile le maiteko a mararo a go boloka maruarua a minke a le bothopša kua Japane. Ba be ba bolokilwe ka letamong la maphoto leo le nago le kgoro ya lewatle Paradeiseng ya Lewatle la Izu Mito. Boiteko bjo bongwe, bjo bo sa atlegego, bo dirilwe ke US  Namane e tee ya maruarua a humpback yeo e kgakgetšwego e ile ya bolokwa bothopša bakeng sa go tsošološwa, eupša ya hwa matšatši ka morago.
Go swara maruarua.
Ditšhaba tša gona bjale tšeo di tsomago maruarua ke Norway, Iceland le Japane, go sa šetšwe go kopanela ga tšona le IWC, gotee le ditšhaba tša setlogo tša Siberia, Alaska le ka leboa la Canada. Batsomi ba go iphediša ka tlwaelo ba šomiša ditšweletšwa tša maruarua go bona gomme ba ithekgile ka tšona bakeng sa go phela. Balaodi ba setšhaba le ba boditšhabatšhaba ba file batsomi ba setlogo tshwaro ye e kgethegilego ka ge mekgwa ya bona ya go tsoma e bonwa e le yeo e sa senyego kudu le yeo e senyago. Phapano ye e a belaelwa ka ge dihlopha tše tša setlogo di šomiša dibetša tša sebjalebjale kudu le dinamelwa tša metšhene go tsoma ka tšona, gomme di rekiša ditšweletšwa tša maruarua mmarakeng. Ditsebi tše dingwe tša batho di bolela gore lereo "go iphediša" le swanetše go šoma gape go diphapantšho tše tše di theilwego godimo ga tšhelete ge fela di direga ka gare ga tšweletšo le tšhomišo ya selegae. Ka 1946, IWC e ile ya bea moratorium, ya lekanyetša go swara maruarua ngwaga le ngwaga. Go tloga ka nako yeo, dipoelo tša ngwaga le ngwaga tša batsomi ba ba "go iphediša" di be di le kgauswi le US$31 milione (GB£20m) ka ngwaga.
Ditšhošetšo tše dingwe
Maruarua le ona a ka tšhošetšwa ke batho ka tsela e sa lebanyego kudu. Di swarwa ka go se ikemišetše ka malokwang a go rea dihlapi ke dihlapi tša kgwebo bjalo ka dihlapi tša ka thoko gomme ka phošo di metša digwegwe tša go rea dihlapi. Gillnetting le Seine netting ke sebaki se bohlokwa sa mahu a maruarua le diamusi tše dingwe tša ka lewatleng. Mehuta ya diphedi yeo ka tlwaelo e raraganego e akaretša maruarua a melomo. Maruarua le ona a kgongwa ke tšhilafalo ya lewatle. Maemo a godimo a dikhemikhale tša organic a kgoboketšwa ka diphoofolong tše ka ge di le godimo ka ketaneng ya dijo. Di na le dipolokelo tše kgolo tša blubber, kudu go maruarua a meno ka ge a le godimo godimo ga ketane ya dijo go feta maruarua a baleen. Bomme bao ba amušago ba ka fetišetša mpholo go bana ba bona. Ditšhilafatšo tše di ka bakadikankere tša ka mpeng le go hlaselega gabonolo kudu malwetšing a fetelago. Gape di ka tsenywa mpholo ka go metša matlakala, go swana le mekotla ya polasitiki. Sonar ya sešole ya maemo a godimo e gobatša maruarua. Sonar e šitišana le mediro ya motheo ya thutaphedi ya maruarua—e bjalo ka go ja le go nyalana—ka go kgoma bokgoni bja ona bja go echolocate. Maruarua a sesa ka go arabela sonar gomme ka dinako tše dingwe a itemogela bolwetši bja decompression ka lebaka la diphetogo tša ka pela tša botebo. Go kgakgelwa ga batho ka bontši go hlohleleditšwe ke modiro wa sonar, e lego seo se feleletšago ka go gobala goba lehu. Ka dinako tše dingwe maruarua a a bolawa goba a gobala nakong ya ge di thulana le dikepe goba dikepe. Se se tšewa e le tšhošetšo ye kgolo go palo ya maruarua ao a lego kotsing go swana le North Atlantic right whale, yeo palomoka ya palo ya yona e lego ka fase ga 500.
Go bogela maruarua
Sehlogo se segolo: Go bogela maruarua Go lebelela maruarua ka ntle ga Bar Harbour, Maine Batho ba akanyetšwago go dimilione tše 13 ba ile ba ya go bogela maruarua lefaseng ka bophara ka 2008, mawatleng ka moka ka ntle le Arctic. Melawana le melawana ya boitshwaro di hlotšwe go fokotša tlaišo ya maruarua. Iceland, Japane le Norway di na le bobedi diintasteri tša go rema maruarua le go bogela maruarua. Batho bao ba lotšhago maruarua ba tshwenyegile ka gore maruarua ao a ratago go tseba kudu, ao a batamelago dikepe kgaufsi le go nea bontši bja boithabišo maetong a go bogela maruarua, e tla ba a mathomo ao a tlago go tšewa ge e ba go tsoma maruarua go ka thongwa gape mafelong a swanago. Go bogela maruarua go tšweleditše US$2.1 pilione (GB£1.4 pilione) ka ngwaga ka letseno la boeti lefaseng ka bophara, go thwala bašomi ba go lekana 13,000. Ka mo go fapanego, intaseteri ya go rema maruarua, ka go emišwa ga mošomo, e tšweletša diranta tše dimilione tše 100 (GB£20 milione) ka ngwaga. Bogolo le kgolo ya ka pela ya intasteri di lebišitše go dingangišano tše di raraganego le tše di tšwelago pele le intasteri ya go rema maruarua mabapi le tšhomišo ye kaone ya maruarua bjalo ka mothopo wa tlhago.
Tlhagelelo
Maruarua ke ditlogolo tša diamusi tšeo di dulago nageng tša thulaganyo ya artiodactyl (di-ungulate tša menwana e swanago). Di amana le Indohyus, e lego phoofolo yeo e hwilego ya go swana le chevrotain, yeo di aroganego go yona nywageng e ka bago dimilione tše 48 e fetilego. Di-cetacean tša pele, goba archaeocetes, di thomile go ya lewatleng mengwaga ye e ka bago dimilione tše 49 ye e fetilego gomme tša ba tša ka meetseng ka botlalo mengwaga ye dimilione tše 5–10 ka morago. Seo se hlalošago archaeocete ke go ba gona ga dibopego tša anatomical tšeo di kgethegilego go di-cetacean, gotee le dibopego tše dingwe tša pele tšeo di sa hwetšwego ka di-cetacean tša mehleng yeno, tše bjalo ka maoto a bonagalago goba meno ao a sa leka-lekanego. Dibopego tša tšona di ile tša tlwaelega bakeng sa go phela tikologong ya lewatle. Diphetogo tše kgolo tša anatomical di be di akaretša peakanyo ya bona ya go kwa yeo e bego e lebiša dithothomelo go tšwa mohlagare go ya lerapong la tsebe ( Ambulocetus 49 mya ), mmele wo o nolofaditšwego le kgolo ya di-fluke moseleng ( Protocetus 43 mya), go huduga ga mašoba a dinko go ya godimo ga cranium ( blowholes ), le go fetošwa ga ditho tša ka pele gore e be diphego ( Basilosaurus 35 mya), le go fokotšega le go nyamelela ga mafelelong ga ditho tša ka morago (odontocetes le mysticetes tša mathomo 34 mya).
Lehono, ba leloko la kgauswi le le phelago la di-cetacean ke dikubu ; tše di abelana ka mogologolo wa seka-meetse yo a ilego a makala go tšwa go di-artiodactyl tše dingwe tše ka bago 60 mya. Go dikologa 40 mya, mogologolo yo a tlwaelegilego magareng ga tše pedi o ile a makala go ba cetacea le anthracotheres ; mo e nyakilego go ba di-anthracothere ka moka di ile tša hwelela mafelelong a Pleistocene 2.5 mya, mafelelong tša tlogela lešika le tee fela leo le sa phelago – kubu.
Ka dinonwaneng, dingwalo le bokgabo
Filimi ya Niki Caro ya Whale Rider e na le ngwanenyana wa Māori yo a namelago maruarua leetong la gagwe la go ba mojalefa yo a swanetšego wa sekepe sa kgošana. Filimi ya Walt Disney ya Pinocchio e bontšha go bontšhana le leruarua le legolo leo le bitšwago Monstro mafelelong a filimi.
Ditikologong tša lebopong la China, Korea le Vietnam, borapedi bja medimo ya maruarua, yeo e bego e tswalanywa le Dikgoši tša Drakone ka morago ga go fihla ga Bobuddha, e be e le gona gotee le dinonwane tše di tswalanago le yona.
Maruarua a kgathile tema e kgolo go bopeng dibopego tša bokgabo tša ditlhabologo tše dintši tša lebopong, tše bjalo ka Norse, gomme tše dingwe di thomile Mehleng ya Maswika. Di- Petroglyph tšeo di lego sefahlegong sa legaga kua Bangudae, Korea Borwa di bontšha diswantšho tše 300 tša diphoofolo tše di fapa-fapanego, tšeo tee-tharong ya tšona e lego maruarua. Tše dingwe di bontšha dintlha tše di kgethegilego tšeo go tšona go nago le di- pleat tša megolo, tšeo di tlwaelegilego go di- rorqual. Dipetroglyph tše di bontšha batho ba, ba mo e ka bago 7,000 go ya go 3,500 B.C.E. kua Korea Borwa, ba be ba ithekga kudu ka maruarua.
Phylogeny [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Di-cetacean di arotšwe ka di-parvorder tše pedi. Parvorder e kgolo, Mysticeti (maruarua a baleen), e hlaolwa ka go ba gona ga baleen, e lego sebopego se se swanago le sefe mohlagare wa ka godimo seo se dirilwego ka keratin, yeo e e dirišago go sefa plankton , gare ga tše dingwe, go tšwa meetseng. Odontocetes (maruarua a meno) di hlaolwa ka go ba le meno a bogale bakeng sa go tsoma, go fapana le baleen ya balekane ba tšona.
Anatomy [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Maruarua a na le mpa ya diphapoši tše pedi go ya go tše tharo yeo e swanago ka sebopego le ya diphoofolo tše di jago nama tša lefaseng. Mysticetes di na le proventriculus bjalo ka katoloso ya sephapoši sa go jela ; se se na le maswika ao a šilago dijo. Gape di na le diphapoši tša fundic le pyloric.
Di- odontocete, tše bjalo ka leruarua la peu, di na le meno ao a nago le disele tša samente tšeo di apešitšego disele tša meno. Ka go se swane le meno a batho, ao a bopilwego kudu ka enamel karolong ya leino ka ntle ga marinini, meno a maruarua a na le samente ka ntle ga marinini. Ke feela maruarua a magolo, moo samente e aperego ntlheng ya leino, moo enamel e bontšhago. Di- mysticete di na le lerapo le legolo la maruarua, go fapana le meno, ao a dirilwego ka keratin. Di-mysticete di na le mašoba a mabedi a go foka, mola di-Odontocete di na le e tee feela.
Pabalelo
Go na le bonyenyane mehuta e 86 ya di- cetacean tšeo di amogelwago ke Komiti ya Thutamahlale ya Khomišene ya Boditšhabatšhaba ya go Rema Maruarua. Go tloga ka 2020, tše tshela di tšewa e le kotsing, ka ge di beilwe maemong a " Critically Dangered " (North Atlantic right whale  ), " Endangered " (blue whale,  North Pacific right whale,  le sei whale  ), le " Vulnerable " (leruarua la maphegwana  le leruarua la peu  ). Mehuta ye masomepedi tee e na le maemo a " Data Deficient ". Mehuta ya diphedi yeo e dulago mafelong a bodulo a dipolar e kotsing ya ditlamorago tša phetogo ya boso ya morago bjale le ye e tšwelago pele, kudukudu nako yeo ka yona leqhwa la pack le bopegago le go qhibidiga.
Sehlogo se segolo: Pabalelo ya maruarua Kerafo ya palo ya batho ya lefase ya maruarua a matala Go tsoma maruarua go ile gwa fokotšega kudu ka morago ga 1946 ge, go arabela go fokotšega mo gogolo ga palo ya maruarua, Khomišene ya Boditšhabatšhaba ya go Rema maruarua e beile moratorium yeo e beilego moedi wa go swara maruarua bakeng sa naga ye nngwe le ye nngwe; se se ile sa kgaphela ka ntle dihlopha tša setlogo go fihla ka 2004. Go tloga ka 2015, ditšhaba tša setlogo di dumeletšwe go tšea maruarua a 280 a dihlogo tša bowhead go tloga Alaska le a mabedi go tšwa lebopong la bodikela la Greenland, maruarua a bohlokwa a 620 ka ntle ga mmušo wa Washington, maruarua a mararo a tlwaelegilego a minke lebopong la ka bohlabela la Greenland le a 178 lebopong la ona la ka bodikela, maruarua a 10 a maphegwana go tšwa lebopong la ka bodikela la Greenland, maruarua a senyane a humpback go tšwa lebopong la ka bodikela la Greenland le a 20 ka ntleSt. Vincent le Grenadines ngwaga o mongwe le o mongwe. Mehuta ye mmalwa yeo e bego e šomišwa ka kgwebo e boetše sekeng ka palo; ka mohlala, maruarua a mahwibidu e ka ba a mantši go swana le pele ga puno, eupša palo ya Atlantic Leboa e fedile ka mo go šomago. Ka lehlakoreng le lengwe, leruarua la le letona la Atlantic Leboa le ile la fedišwa karolong e kgolo ya lefelo la lona la pele, leo le bego le otlollwa go putla Atlantic Leboa, gomme le šala feela ka dikarolwana tše dinyenyane go bapa le lebopo la Canada, Greenland, gomme le lebelelwa e le leo le hwiletšego ka mo go šomago go bapa le lebopo la Yuropa. Mmapa wa lefase wo o bontšhago maloko a Khomišene ya Boditšhabatšhaba ya go Rema Maruarua (IWC) ka mmala wo mopududu IWC e kgethile mafelo a mabedi a maruarua: Lefelo la Maruarua la Lewatle la Borwa, le Lefelo la Maruarua la Lewatleng la India. Lefelo la maruarua la Lewatle la Borwa le nabile disekwere-khilomithara tše 30 560 860 gomme le apeša Antarctica. Lefelo la maruarua la Lewatleng la India le tšea Lewatle la India ka moka ka borwa bja 55°S. IWC ke mokgatlo wa boithaopo, wo o se nago kwano. Setšhaba sefe goba sefe se ka tloga ka moo se ratago; IWC e ka se gapeletše molao ofe goba ofe wo e o dirago.