cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zweli Mkhize
Babita Deokaran
Ka 2021, Mkhize o ile a akaretšwa polaong ya maemo a godimo ya Babita Deokaran ke yo mongwe wa bagononelwa bao ba latofaditšwego ka go dira polao yeo. Deokaran e be e le mošomi wa kgoro ya maphelo ya profense ya Gauteng gomme ka nako ya lehu la gagwe e be e le moabi wa ditaba le hlatse ye bohlokwa dinyakišišong tše di tšwelago pele tša SIU ka ga bomenetša bja PPE nakong ya leuba la COVID-19; o bolailwe ka ntle ga legae la gagwe ka borwa bja Johannesburg ka Phato 2021. Phakamani Hadebe le banna ba bangwe ba bahlano ba latofaditšwe ka polao yeo gomme ge a le kgolegong ya maphodisa Hadebe o ile a ipolela gore o bolaile Deokaran ka go ananya tefo ya R400,000 go tšwa go Mkhize le ngwanabo yo monnyane. Nakong ya theeletšo ya gagwe ya peileka Ngwatobošego 2021, Hadebe o boletše gore ge e le gabotse ga se a ke a kopana le Mkhize le gore o dirile boipolelo bjo ka fase ga kgapeletšo ye e feteletšego gomme o kganyoga go bo bušetša morago. Ka polelo, Mkhize o boletše gore "ga a na selo le ge e le sefe seo a se dirago ka [polao ye], goba go se loke ga theko yeo go thwego e e hlohleleditše". Ka morago bekeng yeo, motšhotšhisi molatong wo o laeditše gore Mkhize e ka ba mogononelwa goba hlatse molatong wo,  eupša balaodi ba be ba se ba bega dinyakišišo tše dingwe ka ga tema yeo go thwego e kgathilwe go fihla ka Moranang 2022.
Ikgokaganye le Khwezi
Ka 2017, mmegadikgang Redi Tlhabi o ile a bolela ka pukung ya gagwe, Khwezi, gore Mkhize o lekile go kgodiša Fezekile Kuzwayo (yo a tsebegago kudu ka leina la Khwezi) gore a tlogele ditatofatšo tša go kata kgahlanong le Zuma ka 2005. Mkhize, go swana le Zuma, o be a tsebile Khwezi le lapa la gagwe ka bothopša. Bonyane boradipolotiki ba babedi ba peleng ba ANC ba tiišeditše polelo ya Tlhabi: Vytjie Mentor o boletše gore Mkhize e bile " pointman [ sic ]" ya Zuma nakong ya tsheko, gomme Mbhazima Shilowa o boletše gore "karolo ya Mkhize tabeng ya Khwezi e ngwadilwe gabotse". Polelo, Mkhize o file pego ye e tletšego ya saga ye go tšwa ponong ya gagwe, a latola gore o šomišitše tshepo ya Khwezi go yena.
Dikadimo go mosadi
Ka 2006, mosadi wa Mkhize o filwe kadimo ya R11.8 milione ke Ithala Development Finance Corporation ya mmušo, yeo ka nako yeo e bego e le ka fase ga tlhokomelo ya dipolotiki ya Mkhize bjalo ka MEC wa ditšhelete. O ile a diriša kadimo yeo go reka polasa kgaufsi le Pietermaritzburg. Mkhize o ile a gana ditatofatšo tša gore o tutueditše ka mo go sa swanelago sephetho sa go fa kadimo yeo, a re mosadi wa gagwe e be e le "moprofešenale le mosadi wa kgwebo ka boyena yo a nago le ditirišano le dihlongwa tše dingwe tša ditšhelete".
Mmušo wa setšhaba
Mafelelong a Hlakola 2018, Zuma o ile a itokolla Bopresidenteng bja bosetšhaba; Ramaphosa o ile a mo hlatlama gomme a thwala Mkhize ka kabineteng ya gagwe bjalo ka Tona ya Pušo ya Tirišano le Merero ya Setšo. Mkhize o ile a ikana ka Sebokeng sa Maloko a Palamente go tšea maemo ao. Mafelelong a kgwedi ya Motsheganong 2019, ka morago ga gore Ramaphosa a kgethelwe go ba nako ye e tletšego ka morago ga dikgetho tša kakaretšo tša 2019, Mkhize o ile a dirwa Tona ya Maphelo ka kabineteng ye mpsha. O ile a dula maemong ao go fihla ka Phato 2021. Selo sa gagwe sa mathomo sa pele ka potefolio e be e le go phethagatšwa ga tšhišinyo ya go hloma tshepedišo ye mpsha ya inšorense ya maphelo ya bosetšhaba:  o holofeditše go lokolla sengwalwa sa Molaokakanywa wa Inšorense ya Maphelo ya Bosetšhaba mo matšatšing a gagwe a mathomo a 100 a le ka ofising, gomme o dirile bjalo, ka morago ga ditherišano le setšhaba sa badudi seo se lebišitšego go Tumelelano ya Seboka sa Maphelo sa Mopresidente sa Mosegamanye 2019.
Leuba la COVID-19
Tshedimošo ye nngwe: leuba la COVID-19 ka Afrika Borwa Leswao la tsela ka Kapa Bodikela le gopotša baotledi ka ga lockdown ye thata ya COVID-19 yeo e hlomilwego ka fase ga Mkhize. Morago ga gore molato wa mathomo wa COVID-19 ka Afrika Borwa o lemogwe ka Mopitlo 2020, mošomo wa bogareng wa Mkhize o ile wa ba boetapele bja karabelo ya naga go leuba la COVID-19. Ditshekatsheko tša tiragatšo ya gagwe nakong ya leuba di be di hlakahlakane eupša ka kakaretšo di be di le botse; ka go gatelela ga gagwe ditsenogare tšeo di thekgwago ke bohlatse bja mahlale, o ile a bapetšwa gabotse le Manto Tshabalala-Msimang, yo a bego a eteletše pele karabelo ya mmušo wa Afrika Borwa go leuba la HIV/AIDS. Ka Moranang 2020, John Steenhuisen, yo ka nako yeo e bego e le moetapele wa kganetšo, o boletše gore o be a kgahlilwe ke boetapele bja Mkhize gomme a ka se dire selo ka tsela ye e fapanego. Bekeng yona yeo, BBCo hlalositše karabelo ya mathomo ya Afrika Borwa bjalo ka "e šomago gabotse ka go hloka kwelobohloko", a reta "go se be le bošilo, tiragatšo ye e nago le mafolofolo, le ditlhagišo tša gagwe tša letšatši le letšatši tše di hlaphogetšwego, tše di nago le tsebo ye e tseneletšego ". The Financial Mail e mo reile leina la "modiri wa ditaba wa ngwaga" ka Dibatsela 2020.
Mahlabisadihlong a Digital Vibes
Ka morago ga go phatlalatšwa ga pego ya ka pela ya Daily Maverick, Kgoro ya Maphelo e ile ya emiša konteraka ya Digital Vibes mathomong a Mopitlo 2021. Mmušo o tsebišitše gore konteraka ye e tla nyakišišwa, bobedi ke Yuniti ye e Kgethegilego ya Dinyakišišo (SIU) le ke forensiki ya ka ntle monyakišiši yo a kgethilwego ke kgoro. Mafelelong a Motsheganong, Mkhize o boletše gore dinyakišišo tša ka ntle di hweditše gore tshepedišo ya thendara le ya go dira dipeeletšo ya konteraka e be e sa laolege ebile e thulana le Molao wa Taolo ya Ditšhelete tša Setšhaba; lega go le bjalo, o ile a tiišetša ka mo go tšwelago pele gore ga se a tšea karolo go neeng konteraka yeo, gore ga se a holega ka noši go yona le gore Mather le Mitha e be e se bagwera ba gagwe ka noši. Moragonyana bekeng yeo, Daily Maverick e phatlaladitše dipego tše dingwe tšeo di ipolelago gore di bontšha kgokagano ya Mkhize ka noši le Digital Vibes: go ya ka kuranta, khamphani e be e lefile mošomo wa tlhokomelo lefelong leo le lego la trust ya lapa la Mkhize, e be e fetišeditše bonyenyane R300, 000 go khamphani yeo e bego e le ya morwa wa Mkhize, gomme o be a rekile morwa wa gagwe koloi ya Toyota Land Cruiser yeo e dirišitšwego. Ka la 9 Mosegamanye, Mopresidente Ramaphosa o ile a bea Mkhize maikhutšong a kgethegilego (ka mo go atlegilego go emišwa) go mo dumelela "go hlokomela ditatofatšo le dinyakišišo" mabapi le dikonteraka tša Digital Vibes.
Sifiso Nkabinde
Mkhize o ile a kgopelwa go fa bohlatse kgorong ya tsheko ka Mopitlo 2001, eupša a hlaloša pego ya gagwe ka gare ga afidafiti go e na le moo. O ganeditše go kgatha tema polaong yeo gomme a re ga se a loga maanomabe a go bolaya Nkabinde goba go neela moputso go babolai ba gagwe. Ka nnete, o boletše gore maloko a bafsa a ANC gantši a be a mo batamela go kgopela dibetša tšeo ka tšona a ka nepišago Nkabinde le boradipolotiki ba bangwe ba kganetšo, e le go itefeletša ka ditlhaselo tša peleng go ANC, eupša gore o ganne dikgopelo tše. O boletše gore o ile a batamelwa fela mabapi le polao ya Nkabinde ka morago ga ge e diregile, mola basenyi ba be ba mo batametše ba kgopela tefo.
Bjalo ka Tona ya Maphelo ka fase ga Mopresidente Cyril Ramaphosa, Mkhize o kgathile tema ye bohlokwa karabelong ya Afrika Borwa go leuba la COVID-19. Le ge go le bjalo, o ile a itokolla ka 2021 gare ga ditatofatšo tša gore yena le lapa la gagwe ba hotšwe ka mo go sa swanelago go tšwa go konteraka ya mmušo yeo e filwego ke Kgoro ya Maphelo go khamphani ya dikgokagano yeo e bitšwago Digital Vibes.
Dinyakišišo tša go kitima ka dithunya
KwaZulu-Natal midlands e ile ya tsebja bjalo ka lefelo la dikgaruru tša dipolotiki go tloga ka bo-1980. Ahead of the 1999 general election, Inkatha, ka nako yeo rebranded as Inkatha Freedom Party (IFP), o ile a bolela phatlalatša gore Mkhize o šomišitše mekgwa ya ka sephiring go tšwetša pele go thwala ga ANC ka KwaZulu-Natal midlands, e bile a fihla bokgoleng bja go holofetša bafaladi ba IFP dibetša goba tshwarelo go tšwa go botšhotšhisi. Mathomong a 1999, David Ntombela, moetapele wa IFP ka KwaZulu-Natal midlands, o ile a latofatša Mkhize ka go loga maanomabe a go mmolaya. Go begwa gore molwela-tokologo wa lefelong leo o be a saennwe afidafiti ya gore Mkhize o mo file sethunya sa ka fase ga motšhene gomme a mmotša gore a se šomiše go bolaya Ntombela gomme ka morago a bolele gore polao yeo e bile go itšhireletša. Le ge go le bjalo, molwelatokologo yo go bolelwago ka yena ka morago o ile a bušetša morago polelo ye, a re Ntombela le maphodisa ba mo tšhošeditše gore a dire polelo ya maaka. Ka moragonyana ga gore Ntombela a tsenye tatofatšo ya gagwe, Network of Independent Monitors e ile ya phatlalatša pego yeo e bego e bolela gore Ntombela le moetapele yo mongwe wa kganetšo ka profenseng, Sifiso Nkabinde, e bile basedimoši ba maphodisa a tšhireletšo ya kgethollo ; boradipolotiki ba kganetšo ba ile ba bolela gore pego ye e be e le maitekelo a " motšhene wa phatlalatšo ya maaka " wa ANC go šitiša tlhokomelo ditatofatšong tšeo di lego kgahlanong le Mkhize.
Ka Moranang 1999, Sunday Tribune e begile gore SIU e be e ikemišeditše go latofatša Mkhize le boradipolotiki ba bangwe ba mmalwa ba profense, go akaretšwa Philip Powell wa IFP, ka mabaka ao a amanago le dikgaruru tša dipolotiki. Moketedi Mpshe wa National Prosecuting Authority (NPA) o ganeditše gore ditatofatšo di kgauswi, eupša a tiišetša gore Mkhize o be a nyakišišwa ka pelaelo ya go kitima ka dithunya le go loga maanomabe a go bolaya Ntombela. ANC e boletše gore e tla šomišana le dinyakišišo dife goba dife tše di lokilego, eupša e lemošitše gore dinyakišišo ga se tša swanela go ba tša sephiri go maatla a borarokhuetšo, ebile ga se ba swanela go lefiša boradipolotiki ba ANC e le gore ba "lekalekanya" ditatofatšo kgahlanong le disenyi tša mekgatlo ye mengwe ya dipolotiki. Tonakgolo ya bjale ya KwaZulu-Natal, Lionel Mtshali wa IFP, o ile a arabela ka tšhišinyo ya go hloma khomišene ya dinyakišišo go nyakišiša ditatofatšo kgahlanong le Mkhize,  eupša a palelwa ke go dira bjalo ka morago ga gore Mkhize a dire kgopelo ka katlego kgorong ya tsheko ye kgolo go thibela go huduga.
Sifiso Nkabinde
Ka Pherekgong 1999, Sifiso Nkabinde, molwela-tokologo wa United Democratic Movement (UDM) ka KwaZulu-Natal, o ile a thuntšhwa ka Richmond, KwaZulu-Natal ke banna ba dithunya bao ba sa tsebjego bao go bonagalago ba rwele dibetša tšeo di utswitšwego seteišeneng sa maphodisa sa Pietermaritzburg. Ka morago bekeng yeo, go bonagala e le tefetšo, Mkhize o ile a lalela ke banna ba dithunya ge a be a sepela ka koloyana ya ANC le Bheki Cele. Mengwageng ye e latelago, banna ba mmalwa – bontši bja bona ba amana le ANC ya selegae – ba ile ba latofatša le go bonwa molato wa go bolaya Nkabinde. Go ye nngwe ya ditsheko tšeo, ka ngwaga wa 2000, Mkhize o ile a akaretšwa polaong yeo ke yo mongwe wa basekišwa, Sibusiso Bruce Mhlongo, yo pele e bego e le mohlapetši wa Mkhize. Mhlongo o boletše gore Mkhize o bile le seabe go rulaganyeng polao ye gomme o file moputso wa R200,000 ka lebaka la polao ya yona. Le ge go le bjalo, ka fase ga dipotšišo tša go selaganya, o ile a dumela gore bohlatse bja gagwe e be e le bja go kwa , ka gobane o be a se a bolela thwii le Mkhize eupša o kwele fela ka go kgatha tema ga gagwe go tšwa go badirišani ba gagwe.
Tonakgolo
Boemong bja gagwe bjalo ka Modulasetulo wa profense, Mkhize o bile nkgetheng wa ANC go tšea legato la Ndebele bjalo ka Tonakgolo ya KwaZulu-Natal dikgethong tša kakaretšo tša 2009. ANC e thopile taolo ya lekgotlatheramelao la KwaZulu-Natal dikgethong tša 2009 gomme Mkhize o ile a kgethwa ka tsela ye e sa lebanyego go ba Tonakgolo, a fenya John Steenhuisen wa kganetšo ya Democratic Alliance ka dikgetho tše 68 go tše šupa. Ka yona kgwedi yeo, Motsheganong 2009, o ile a kgethwa go ba Mokanseliri wa alma mater ya gagwe, yeo e bego e thomilwe gape bjalo ka Yunibesithi ya KwaZulu-Natal ;  o ile a feleletša a šomile mo posong yeo go fihla ka 2017.
Sifiso Nkabinde
Ka 2008, Mkhize o ile a sekiša Media24 ka katlego ka lebaka la go senya leina morago ga gore ye nngwe ya dithaetlele tša yona, City Press, e bege ka gare ga sengwalwa sa 2007 gore Mhlongo o "boditše kgorotsheko gore Mkhize o mo tshepišitše diranta tše dikete e le go ananya polao ya Nkabinde". Mkhize o rile, gomme kgorotsheko ya godimo ya dumela, gore se se a aroša, ka ge polelo ya Mhlongo e be e le ya go kwewa. City Press e lefile Mkhize R150,000 ka tshenyo gomme ya phatlalatša kgopelo ya tshwarelo.
Motšhireletši wa Matlotlo-Kakaretšo wa ANC
Mkhize o kgethilwe go ba Motšhireletši wa Matlotlo wa bosetšhaba wa ANC Khonferentsheng ya Bosetšhaba ya bo 53 ya mokgatlo ka Dibatsela 2012. Dikgethong, o ile a fenya Paul Mashatile ka dikgetho tše 2,988 go ya go Mashatile tše 961. Mkhize o ile a kitima ka letlapa leo e sego la semmušo leo le bego le sepelelana le Mopresidente wa bosetšhaba yo a lego maemong a gagwe Zuma, yo a kgethilwego gape bjalo ka Mopresidente wa ANC khonferenseng ye. Gape go be go bolelwa gore o bile le seabe go thwala rakgwebo Cyril Ramaphosa go kitima go ba motlatšamopresidente ka letlapa leo. Methopo e boditše Mail & Guardiangore baetapele ba bangwe ka KwaZulu-Natal ba be ba kgoromeleditše gore Mkhize a tšwele pele go ya maemong a bosetšhaba e sego ka lebaka la gore ba mo thekgile eupša ka lebaka la gore ba be ba nyaka gore a tlogele dipolotiki tša profense; Mkhize le badirišani ba gagwe ba ganeditše taba yeo. Mkhize e be e le modirišani wa bohlokwa wa dipolotiki wa Jacob Zuma nakong ya khonferentshe ya Polokwane ya bohlokwa, eupša kamano ya bona ya ka morago e be e na le dipelaelo kudu. Le ge e le gore nako ya molaotheo ya Mkhize bjalo ka Tonakgolo ya KwaZulu-Natal e be e ka se fele go fihla dikgethong tša kakaretšo tša 2014, o ile a itokolla ofising ka Phato 2013 go tsenela ka nako ka moka mešomong ya gagwe bjalo ka Motšheledipharephare wa ANC, e lego mošomo wo o theilwego ka ntle ga ntlokgolo ya ANC kua Luthuli Ntlo ka Johannesburg. Nako ya Mkhize e ile ya sepelelana le mahlabisadihlong a mmalwa ao a bonagalago a akaretša taolo ya Zuma go thopša ga mmušo. Se se lemogegago ke gore go sa šetšwe selekane sa gagwe sa kgale le Zuma, ka Dibatsela 2015 o ile a sola sephetho sa Zuma sa go raka Nhlanhla Nene bjalo ka Tona ya Ditšheletegomme go begwa e le karolo ya sehlopha sa baetapele ba ANC seo se kopanego le Zuma go mo hlohleletša go lebelela gape. Ka Moranang 2017, o ile a kopanela le baetapele ba bangwe ba ANC go sola phatlalatša sephetho sa Zuma seo se ilego sa latela sa go fetoša kabinete ya gagwe gape le go raka Pravin Gordhan bjalo ka Tona ya Ditšhelete. Magareng ga ditsenogare tšeo tše pedi, ka Ngwatobošego 2016, Sunday Times e begile gore Hawks e nyakišiša Mkhize, Gwede Mantashe, le Mcebisi Jonas mabapi le polelo ya Jonas ya gore lapa la Gupta le mo file tsogolekobongle poso ya kabinete; go begwa gore dinyakišišo di be di lebane le go palelwa ga Mkhize, Mantashe le Jonas go bega tsogolekobong yeo pejana. Le ge go le bjalo, ba Hawks ba boletše gore ga go na dinyakišišo tše bjalo.
Dikadimo go mosadi
Sokhela ka morago o ile a amega mahlabisadihlong a Digital Vibes,  gomme Daily Maverick e ile ya bolela gore tše dingwe tša ditšhelete tša mmušo tšeo di lefilwego go Digital Vibes di šomišitšwe go dira ditefelo tša kadimo ya mosadi wa Mkhize ya Ithala.
Difofane tše di hirišwago
Ka Ngwatobošego 2013, go bile le mahlabisadihlong a mannyane, ao a hlohleleditšwego ke kganetšo ya Democratic Alliance, ge go tšwelela gore Mkhize o hirile difofane le dihelikoptara tše 45 magareng ga 2010 le 2013, ka ditshenyagalelo tša R1.2 milione ka ditšheleteng tša mmušo. Mabakeng a mahlano ao, difofane di be di hirilwe gore Mkhize, yo ka nako yeo e bego e le Tonakgolo, a kgone go tsenela manyalo goba dipoloko. Mmoleledi o boletše gore difofane tšeo e be e le tšhomišo ya molao ya ditšhelete tša mmušo ka gobane Mkhize o be a laleditšwe ditiragalong tšeo maemong a gagwe bjalo ka Tonakgolo. Mkhize o ile a feleletša a boletše gore o tla lefa ditshenyagalelo tša difofane ge a kgopelwa go dira bjalo ke Tonakgolo yeo e lego maemong,  karabo yeo e lego Letšatši la Kgweboo hlalositšwe bjalo ka yo a "hlobotšego dibetša" basekaseki ba gagwe.
Koporasi ya Peeletšo ya Setšhaba
Ka morago ga nako ya Mkhize bjalo ka Motšhireletši wa Matlotlo wa ANC, dikuranta di begile ka ditiragalo tše pedi tše di aroganego tšeo go tšona go thwego Mkhize o šomišitše khuetšo ya gagwe ya dipolotiki gampe ge a be a swere maemo ao. Ditiragalo tše ka bobedi di be di lebane le Koporasi ya Dipeeletšo tša Setšhaba (PIC). Sa mathomo, ka 2018, Sunday Times e begile gore Mkhize o bonala a hweditše tšhelete ya go lefelwa ya R4.5 milione ka lebaka la go nolofatša kadimo ya R210 milione go tšwa go PIC go khamphani ya oli. Sa bobedi, ka 2019, hlogo ya peleng ya PIC, ge a hlatsela nyakišišo ya setšhaba ka ga tšhitišo ya dipolotiki ka PIC, o ile a bolela gore Mkhize o mo gapeleditše go kgopela baholegi ba PIC go tsenya letsogo ka meneelo go ya tiragalong ya dipolotiki ya ANC. Mkhize o ile a latola dipego tše ka bobedi,  gomme ga se tša ka tša lekwa kgorong ya tsheko.
Bophelo bja motho ka noši
Mkhize o nyetše May Mashego, yoo a kopanego le yena a sa le mahlalagading sekolong sa Dlangezwa. O tsene sekolo sa bongaka le Mkhize ebile ke ngaka ya bongaka le mosadi wa kgwebo. Mmogo, ba na le barwedi ba babedi, Naledi le Nokulinda, le morwa, Dedani. Mkhize o hlokomela lefelo la gae kua Willowfontein, lefelo la gagwe la matswalo ka KwaZulu-Natal,  gomme o boletše gore ge a rola modiro o tla rata go phegelela lerato la gagwe la go lema dikgomo.
Leruarua
Maruarua ke dibopiwa tša ka meetseng ka botlalo, tša lewatle le le bulegilego: a ka ja, a nyalana, a belega, a anya le go godiša bana ba ona lewatleng. Maruarua a fapana ka bogolo go tloga go maruarua a peu a dwarf a dimithara tše 2,6 le dikhilograma tše 135 (298 lb) go ya go maruarua a matala a dimithara tše 29,9 le ditone tše 190 (ditone tše 210 tše kopana), e lego phoofolo ye kgolo kudu ye e tsebjago yeo e nago le kile a phela. Leruarua la peu ke sebata se segolo kudu sa meno mo Lefaseng. Mehuta e mmalwa ya maruarua e bontšha dimorphism ya thobalano, ka gore tše tshadi ke tše dikgolo go feta tše tona.
Maruarua a Baleen ga a na meno; go e ​​na le moo di na le dipoleiti tša baleen, dibopego tša go swana le fringe tšeo di di kgontšhago go raka melomo e megolo ya meetse ao di a tšeago, mola di boloka krill le plankton tšeo di di jago. Ka ge dihlogo tša tšona e le tše dikgolo kudu—di dira tekanyo e ka bago 40% ya boima bja tšona ka moka bja mmele—gomme di e-na le di- throat pleat tšeo di di kgontšhago go katološa melomo ya tšona, di kgona go tsenya meetse a mantši kudu ka ganong ga tšona ka nako e tee. Maruarua a baleen le ona a na le bokgoni bjo bo hlabologilego gabotse bja go nkga.
Maruarua ke sehlopha se se phatlaletšego le se se fapa-fapanego sa diamusi tša ka lewatleng tšeo di lego ka meetseng ka mo go feletšego. Bjalo ka sehlopha se se sego sa semmušo le sa polelo, di sepelelana le ditho tše kgolo tša infraorder Cetacea , ke gore di-cetacean ka moka ka ntle le didolphin le di- porpoise. Di- dolphin le di- porpoise di ka lebelelwa e le maruarua go tšwa ponong ya semmušo, ya cladistic. Maruarua, di- dolphin le di- porpoise ke tša sehlopha sa Cetartiodactyla, seo se nago le di- ungulate tša menwana e swanago. Metswala ya tšona ya kgauswi kudu yeo e phelago yeo e sego ya di-cetacean ke dikubu, yeo tšona le di- cetacean tše dingwe di ilego tša arogana le yona mo e ka bago nywageng e ka bago dimilione tše 54 e fetilego. Di- parvorder tše pedi tša maruarua, maruarua a baleen (Mysticeti) le maruarua a meno (Odontoceti), go naganwa gore di bile le mogologolo wa tšona wa mafelelo wa go swana mo e ka bago mengwaga ye dimilione tše 34 ye e fetilego. Mysticetes e akaretša malapa a mane ao a sa lego gona (a phelago) : Balaenopteridae (di-rorquals), Balaenidae (maruarua a le letona), Cetotheriidae (leruarua la le letona la pygmy), le Eschrichtiidae (maruarua a bohlokwa). Di-odontocete di akaretša Monodontidae (belugas le narwhals), Physeteridae ( leruarua la peu ), .Kogiidae (leruarua la peu la dwarf le pygmy), le Ziphiidae (maruarua a molomo), gammogo le malapa a tshela a didolphin le di-porpoise tšeo di sa tšewego bjalo ka maruarua ka kgopolo ye e sego ya semmušo.
Pompo ya maruarua
thumb|"Pompo ya maruarua" – tema yeo e kgathwago ke maruarua go šomišeng gape phepo ya lewatle. Nyakišišo ya 2010 e tšere maruarua bjalo ka khuetšo ye botse go tšweletšo ya dihlapi tša lewatle, go seo se bitšwago "pompo ya maruarua." Maruarua a rwala phepo ya go swana le naetrotšene go tšwa botebong morago go ya godimo. Se se šoma e le pompo ya thutaphedi yeo e yago godimo, e bušetša morago kgopolo ya pejana ya gore maruarua a akgofiša tahlegelo ya phepo go ya tlase. Tsenyo ye ya naetrotšene ka Kgogometšaneng ya Maine e "go feta tsenyo ya dinoka ka moka ge di kopantšwe" yeo e tšhollelago ka gare ga kgogometšaneng, ditone tše ka bago 23,000 tša metric (ditone tše kopana tše 25,000) ngwaga o mongwe le o mongwe. Maruarua a ntšha mantle godimo ga lewatle; mantle a bona a bohlokwa go dihlapi ka gobane a humile ka tšhipi le naetrotšene. Mantle a maruarua ke a seela gomme go e na le go nwelela, a dula ka godimo moo phytoplankton e jago go tšwa go yona.
Go wa ga maruarua
Sehlogo se segolo: Go wa ga maruarua
Ka mo go fapanego, maruarua a meno a na le meno a khoune ao a tlwaetšego go swara dihlapi goba squid. Le gona di na le bokgoni bjo bo tseneletšego bja go kwa—e ka ba ka godimo goba ka tlase ga bokagodimo bja meetse—mo e lego gore tše dingwe di ka phela gaešita le ge di foufetše. Mehuta e mengwe, e bjalo ka maruarua a peu, e tlwaetše gabotse kudu bakeng sa go thuma botebong bjo bogolo bakeng sa go swara di- squid le diphoofolo tše dingwe tšeo di ratwago.
Go swara maruarua.
Dihlogo tše kgolo: Go tsoma maruarua le Histori ya go tsoma maruarua Go Rea Dihlapi tša Maruarua: Go betlwa ka kota ke Thevet, Paris, 1574 Batsomi ba maruarua ba ma-Dutch kgaufsi le Spitsbergen, e lego boema-kepe bja bona bjo bo atlegilego kudu. Abrahama Storck, 1690, o ile a re
Kgokagano
thumb|Go rekota ga Maruarua a Humpback a opela le go Tobetsa. Mathata a go bapala faele ye? Bona thušo ya boraditaba Sehlogo se segolo: Go hlaboša lentšu ga maruarua
Humpback maruarua "pina".
Robala
Ka go se swane le bontši bja diphoofolo, maruarua ke maruarua a go hema ka temogo. Diamusi ka moka di robala, eupša maruarua ga a kgone go idibala ka nako e telele ka gobane a ka nwelela. Le ge tsebo ya boroko go di- cetacean tša lešoka e lekanyeditšwe, di- cetacean tša meno tšeo di lego bothopša di begilwe gore di robala ka lehlakore le tee la bjoko bja tšona ka nako e tee, e le gore di kgone go sesa, di hema ka temogo le go phema bobedi diphoofolo tše di jago diphoofolo le go kopana le batho nakong ya tšona ya go khutša.
Maruarua a tšweletše go tšwa go diamusi tše di phelago nageng, gomme a swanetše go tšwelela ka mehla go hema moya, le ge e le gore a ka dula ka fase ga meetse ka nako ye telele. Mehuta ye mengwe, go swana le leruarua la peu, e ka dula ka fase ga meetse go fihla go metsotso ye 90  E na le mašoba a go foka (mašoba a dinko ao a fetotšwego) ao a lego godimo ga dihlogo tša tšona, ao ka ona moya o tsenywago le go rakwa. Di na le madi a borutho, gomme di na le legato la makhura, goba blubber , ka tlase ga letlalo. Ka mebele e nolofaditšwego ya fusiform le ditho tše pedi tšeo di fetotšwego gore e be diphego, maruarua a ka sepela ka lebelo la go fihla go 20 knots, gaešita le ge a sa feto-fetoge le maemo goba a se nago mafolofolo go swana le ditiiso. Maruarua a tšweletša mantšu a fapa-fapanego kudu, kudu-kudu dikoša tše di katološitšwego tša maruarua a humpback. Le ge e le gore maruarua a atile, bontši bja mehuta ya diphedi e rata meetse a go tonya a hemisphere ya ka leboa le ya borwa, gomme a hudugela equator go belega. Mehuta ya diphedi tše bjalo ka di- humpback le maruarua a matala di kgona go sepela dikhilomithara tše dikete ntle le go ja. Ka tlwaelo tše tona di nyalana le tše tshadi tše ntši ngwaga o mongwe le o mongwe, eupša tše tshadi di nyalana fela mengwageng ye mengwe le ye mengwe ye mebedi go ya go ye meraro. Dinamane ka tlwaelo di belegwa ka selemo le lehlabula; ditshadi di rwala maikarabelo ka moka a go di godiša. Bomme ba mehuta ye mengwe ya diphedi ba ikona dijo le go amuša bana ba bona ngwaga o tee go ya go tše pedi.
Phylogeny [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Ga bjale di- cetacean le di- artiodactyl di arotšwe ka tlase ga tatelano ya Cetartiodactyla, yeo gantši e sa dutšego e bitšwa Artiodactyla, yeo e akaretšago bobedi maruarua le dikubu. Kubu le kubu ya pygmy ke ba leloko la kgaufsi kudu la leruarua leo le phelago lefaseng.
Go wa ga maruarua
Ge di e-hwa, ditopo tša maruarua di wela lewatleng le le tseneletšego gomme di nea bodulo bjo bogolo bakeng sa bophelo bja ka lewatleng. Bohlatse bja go wa ga maruarua direkhotong tša mehleng yeno le tša mešaletša bo bontšha gore go wa ga maruarua a lewatle le le tseneletšego go thekga kopano e humilego ya dibopiwa, ka mehuta e fapa-fapanego ya lefase ka bophara ya mehuta e 407, yeo e bapetšwago le mafelo a mangwe a fišago a mehuta-huta ya diphedi ya neritic, a bjalo ka di- seep tše di tonyago le mašoba a go fiša meetse.
Mysticetes [ rulaganya | mohlodi wa go rulaganya ].
Di-mysticete di tsebja gape e le maruarua a baleen. Di na le para ya mašoba a go foka ka thoko gomme di hloka meno; go e ​​na le moo di na le dipoleiti tša baleen tšeo di bopago sebopego sa go swana le sefe ka mohlagare wa ka godimo wo o dirilwego ka keratin, yeo di e šomišago go sefa plankton go tšwa meetseng. Maruarua a mangwe, a bjalo ka humpback, a dula mafelong a polar moo a jago mothopo o ka botwago wa dihlapi tša sekolo le krill. Diphoofolo tše di ithekgile ka diphego tša tšona tše di hlabologilego gabotse le lephegwana la mosela go itšhidulla ka meetseng; di sesa ka go sepetša diphego tša tšona tša ka pele le lephegwana la mosela godimo le fase. Dikgopo tša maruarua di bolela ka go lokologana le marapo a tšona a mokokotlo a thoracic ka proximalmafelelong, eupša o se ke wa bopa lesaka la kgopo ye e thata. Tlwaetšo ye e dumelela sehuba go gatelela nakong ya go thuma ka mo go tseneletšego ge kgatelelo e oketšega. Di- mysticete di bopilwe ka malapa a mane: rorquals (balaenopterids), cetotheriids , maruarua a le letona (balaenids) , le maruarua a bohlokwa (eschrichtiids).
Go wa ga maruarua
Go senyega ga ditopo tša maruarua go direga le ge e le lelokelelo la dikgato tše tharo. Mathomong, diphedi tše di sepelago tše bjalo ka dishaka le dihlapi tša hagfish, di phuruphutša ditlhalenama tše boleta ka lebelo le legolo ka nako ya dikgwedi, le nako ye telele ya mengwaga ye mebedi. Se se latelwa ke go dirwa ga marapo le dilo tše di dikologilego dikoloni (tšeo di nago le dilo tša tlhago) ke batšea menyetla ya go humiša, go swana le di-crustacean le di- polychaetes, nakong ka moka ya nywaga. Mafelelong, dipaketheria tša sulfophilic di fokotša marapo di lokolla hydrogen sulfide e kgontšha kgolo ya chemoautotrophicdiphedi, tšeo ka morago, di thekgago diphedi tše dingwe tše bjalo ka di- mussel, di-clam, di- limpet le dikgopa tša lewatle. Mogato wo o ka tšea mengwagasome gomme o thekga kopano ye e humilego ya mehuta ya diphedi, ka palogare ya mehuta ye 185 ka lefelo.
Dikwi
Di- lobe tša go nkga ga di gona maruarua a nago le meno, e lego seo se šišinyago gore ga a na maikwelo a go nkga. Maruarua a mangwe, a bjalo ka leruarua la bowhead, a na le setho sa vomeronasal , seo se bolelago gore a ka "nkga" krill.
Ga go naganwe gore maruarua a na le maikwelo a mabotse a tatso, ka ge dikwi tša ona tša tatso di fokola goba di hlaela ka mo go feletšego. Lega go le bjalo, maruarua a mangwe a meno a na le dikgetho magareng ga mehuta e fapa-fapanego ya dihlapi, e lego seo se bontšhago mohuta o itšego wa go kgomarela tatso. Go ba gona ga setho sa Jacobson go bontšha gore maruarua a kgona go nkga dijo gatee ka gare ga molomo wa ona, e lego seo se ka swanago le maikwelo a tatso.
Tlhagelelo
Maruarua a arogane ka diparvorder tše pedi tše di aroganego go dikologa 34 mya – maruarua a baleen (Mysticetes) le maruarua a meno (Odontocetes).
Go tsoma dijo le go ja diphoofolo
thumb|Bere ya polare le mašaledi a beluga Maruarua ka moka a ja nama e bile a ja diphoofolo. Di- odontocete, ka kakaretšo, bontši di ja dihlapi le di- cephalopod, gomme ka morago tša latelwa ke di- crustacean le di- bivalve. Mehuta ka moka ke difepi tša kakaretšo le tša menyetla. Di- mysticete, ka kakaretšo, bontši di ja krill le plankton, gomme tša latelwa ke di- crustacean le diphedi tše dingwe tše di se nago marapo a mokokotlo. Ba sego kae ke ditsebi. Mehlala e akaretša leruarua le letala-lerata, leo le jago mo e nyakilego go ba krill feela, leruarua la minke , leo le jago kudu dihlapi tšeo di tsenago sekolo, e lego leruarua la peu , leo le kgethegilego ka squid, le leruarua le letala-lerata leo le jago diphedi tše di se nago marapo a mokokotlo tšeo di dulago ka tlase. "Meno" a baleen a raraganego a mehuta ya diphedi tše di jago ka sefa, mysticetes, a di dumelela go tloša meetse pele di metša dijo tša tšona tša planktonic ka go šomiša meno bjalo ka sefe. Gantši maruarua a tsoma a nnoši, eupša ka dinako tše dingwe a tsoma ka tirišano ka dihlopha tše nnyane. Boitshwaro bja peleng bo tlwaelegile ge o tsoma dihlapi tšeo di sa tsenego sekolo, diphedi tše di se nago marapo a mokokotlo tšeo di sepelago ka go nanya goba tšeo di sa šikinyegego goba phoofolo ya endothermic. Ge palo e kgolo ya diphoofolo tše di bolailwego e hwetšagala, maruarua a bjalo ka di- mysticetes tše itšego di tsoma ka tirišano ka dihlopha tše dinyenyane. Di-cetacean tše dingwe di ka tsoma dijo le mehuta ye mengwe ya diphoofolo, go swana le mehuta ye mengwe ya maruarua goba mehuta ye e itšego ya di- pinniped.
Mysticetes [ rulaganya | mohlodi wa go rulaganya ].
Phapano ye kgolo magareng ga lapa le lengwe le le lengwe la mysticete ke ka go tlwaelano ga bona ga go fepa le boitshwaro bjo bo latelago. Balaenopterids ke di-rorquals. Diphoofolo tše, gotee le di-cetotheriids, di ithekgile ka di- throat pleat tša tšona go metša meetse a mantši ge di dutše di ja. Di- pleat tša megolo di atologela go tšwa molomong go ya khupetšong gomme di dumelela molomo go katološwa go fihla go bophagamo bjo bogolo bakeng sa go swara ka bokgoni kudu diphoofolo tše nnyane tšeo di di jago. Balaenopterids e na le meloko ye mebedi le mehuta ye seswai. Balaenids ke maruarua a maleba. Diphoofolo tše di na le dihlogo tše kgolo kudu, tšeo di ka dirago go fihla go 40% ya boima bja mmele wa tšona, gomme bontši bja hlogo ke molomo. Se se di dumelela go tsenya meetse a mantši ka melomong ya tšona, go di tlogela di fepa ka mo go atlegilego kudu. Di-Eschrichtiid di na le setho se tee se se phelago: leruarua le letala. Ke difepi tša ka fase, kudu di ja dikhrustasia le diphedi tše di se nago marapo a mokokotlo tša ka fase ga meetse. Di ja ka go retologa ka mahlakoreng a tšona gomme tša tšea meetse ao a hlakantšwego le sedimente, ao ka morago a rakwago ka baleen, a tlogela diphoofolo tša tšona di swere ka gare. Ye ke mokgwa o šomago wa go tsoma, woo go wona leruarua le se nago baphadišani ba bagolo.
Odontocetes [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Di-odontocete di tsebja e le maruarua a meno; di na le meno le lešoba le tee feela la go foka. Di ithekgile ka sonar ya tšona yeo e hlabologilego gabotse gore di hwetše tsela ya tšona ka meetseng. Maruarua a nago le meno a romela di- click tša ultrasonic a diriša magapu. Maphoto a modumo a sepela ka meetseng. Ge o thula selo ka meetseng, maphoto a modumo a boela morago go leruarua. Dithothomelo tše di amogelwa ka ditlhalenama tša makhura mohlagare, tšeo ka morago di sepetšwago gape ka gare ga lerapo la tsebe le go ya bjokong moo dithothomelo di hlathollwago gona. Maruarua ka moka a meno a na le menyetla, go ra gore a tla ja selo se sengwe le se sengwe seo a ka se lekanago mometšong wa ona ka ge a sa kgone go hlafuna. Diphoofolo tše di ithekgile ka diphego tša tšona tše di gotšego gabotse le lephegwana la mosela gore di itšhišinye ka meetseng; di sesa ka go sepetša diphego tša tšona tša ka pele le lephegwana la mosela godimo le fase. Dikgopo tša maruarua di bolela ka go lokologana le marapo a tšona a mokokotlo a sefuba mafelelong a kgauswi, eupša ga di bope lesaka la dikgopo le le thata. Tlwaetšo ye e dumelela sehuba go gatelela nakong ya go thuma ka mo go tseneletšego go fapana le go ganetša maatla a kgatelelo ya meetse. Ka ntle le di-dolphin le di-porpoise, di-odontocete di bopilwe ka malapa a mane: di- belugas le di-narwhal (monodontids), maruarua a peu (physeterids) , .maruarua a peu a dwarf le pygmy (kogiids) , le maruarua a melomo (ziphiids).
Kgokagano
Maruarua a ntšha mehuta ye mebedi ye e fapanego ya matshwao a modumo, ao a bitšwago go letša molodi le go kgotla:  Di-click ke di-pulse tša go thuthupa tša broadband ka pela, tšeo di dirišetšwago sonar, le ge e le gore mantšu a mangwe a maqhubu a tlase a broadband a ka phetha morero wo e sego wa echolocative go swana le poledišano; mohlala, megala ya pulsed ya belugas. Pulses ka terene ya go kgotla di ntšhwa ka dikgao tša ≈35–50 milliseconds, gomme ka kakaretšo dikgao tše tša magareng ga go kgotla di feta go se nene go feta nako ya go ya le go boa ya modumo go ya go sepheo. Di- whistles ke matshwao a sehlopha se se sesane ao a fetotšwego maqhubu (FM), ao a dirišetšwago merero ya poledišano, go swana le megala ya go ikgokaganya.
Go swara maruarua.
Go tsongwa ga maruarua ke batho go bile gona ga e sa le go tloga Mehleng ya Maswika. Batsomi ba maruarua ba bogologolo ba be ba diriša di- harpoon go tšholla diphoofolo tše dikgolo ka lerumo go tšwa diketswaneng tšeo di lego ka ntle lewatleng. Batho ba go tšwa Norway le Japane ba thomile go tsoma maruarua go dikologa 2000 BC  Maruarua ka tlwaelo a tsongwa bakeng sa nama ya ona le blubber ke dihlopha tša setlogo; ba be ba šomiša baleen bakeng sa diroto goba go rulela, gomme ba dira didirišwa le dimaske ka marapo. Ma-Inuit a be a tsoma maruarua ka Lewatleng la Arctic. Mabasque a thomile go tsoma maruarua mathomong a ngwagakgolo wa bo-11, a sesa go fihla Newfoundland lekgolong la bo-16 la nywaga a nyaka maruarua a le letona. Batsomi ba maruarua ba lekgolong la bo-18 le la bo-19 la nywaga ba be ba tsoma maruarua kudu-kudu bakeng sa oli ya ona, yeo e bego e dirišwa e le makhura a lebone le selo sa go tlotša, baleen goba lerapo la maruarua , leo le bego le dirišetšwa dilo tša go swana le di- corset le di- skirt hoop , le ambergris , yeo e be e dirišwa e le selo seo se tiišago dinkgiša-bose. Ditšhaba tšeo di atlegilego kudu tša go tsoma maruarua ka nako ye e be e le Netherlands, Japane le United States.
Anatomy [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Go hema go akaretša go raka moya o senyegilego ka gare ga lešoba la go foka, go bopa spout yeo e yago godimo, yeo e nago le mouwane, gomme gwa latelwa ke go hema moya o mofsa maswafong; maswafo a leruarua la humpback a ka swara dilitara tše ka bago tše 5 000 (1 300 US gal) tša moya. Dibopego tša spout di fapana gare ga mehuta ya diphedi, yeo e nolofatšago go hlaola.
Bohlale
thumb|Bubble net go fepa Maruarua a tsebja ka go ruta, go ithuta, go dirišana, go loga maano le go nyama. Neocortex ya mehuta ye mentši ya maruarua ke legae la di-neuron tša spindle tše ditelele tšeo, pele ga 2007, di bego di tsebja fela ka go di-hominid. Go batho, disele tše di akaretšwa boitshwarong bja leago, maikutlo, kahlolong le teori ya monagano. Di- neuron tša spindle tša maruarua di hwetšwa mafelong a bjoko ao a swanago le moo di hwetšwago gona bathong, e lego seo se šišinyago gore di dira modiro o swanago.
Kgokagano
. Go bonagala go hlaboša mantšu a maruarua go phetha merero e mmalwa. Mehuta e mengwe, e bjalo ka leruarua la humpback, e boledišana ka go diriša medumo ya melodi, yeo e tsebjago e le koša ya maruarua. Medumo ye e ka ba e kgolo kudu, go ithekgile ka mohuta wa diphedi. Maruarua a humpback a kwelwe feela a dira di-click, mola maruarua a meno a diriša sonar yeo e ka tšweletšago modumo wa go fihla go di- watt tše 20 000 (+73  dBm goba +43  dBw )  gomme ya kwewa dikhilomithara tše dintši.
Robala
Nyakišišo ya 2008 e hweditše gore maruarua a peu a robala ka maemo a go ema ka fase ga bokagodimo ka go ‘drift-dives’ tše di sa tsepamago tše di sa dirego selo, ka kakaretšo mosegare, yeo ka yona maruarua a sa arabelego dikepe tše di fetago ntle le ge a kopana, gomme seo se lebiša go tšhišinyo ya gore maruarua mohlomongwe go robala nakong ya go thuma mo go bjalo.
Odontocetes [ hlophisa | mohlodi wa go rulaganya ].
Diphapano magareng ga malapa a di-odontocete di akaretša bogolo, diphetogo tša go fepa le kabo. Di- monodontid di na le mehuta e mebedi: beluga le narwhal. Bobedi bja tšona di dula ka arctic e tonyago gomme bobedi bja tšona di na le tekanyo e kgolo ya blubber. Di-Beluga, ka ge di le tše tšhweu, di tsoma ka diphotlwa tše dikgolo kgaufsi le bokagodimo le go dikologa leqhwa la diphuthelwana, mmala wa tšona o šoma e le go iphihla. Narwhals, ka ge e le tše ntsho, di tsoma ka diphotlwa tše kgolo ka lefelong la aphotic, eupša ka fase ga mpa ya tšona e sa dula e le ye tšhweu gore e dule e khupeditšwe ge selo se sengwe se di lebelela thwii godimo goba fase. Ga di na lephegwana la mokokotlo go thibela go thulana le leqhwa la pack. Physeterids le Kogiids di bopilwe ka maruarua a peu. Maruarua a peu a na le di-odontocete tše kgolo le tše nnyane, gomme a fetša karolo ye kgolo ya bophelo bja ona a tsoma di-squid. P. macrocephalus e fetša bontši bja bophelo bja yona e nyaka squid ka botebong; diphoofolo tše ga di nyake tekanyo le ge e le efe ya seetša le gatee, ge e le gabotse, maruarua a peu a foufetšego a swerwe a phetše gabotse mmeleng. Boitshwaro bja di-Kogiid bo sa dutše bo sa tsebje kudu, eupša, ka baka la maswafo a tšona a manyenyane, go naganwa gore di tsoma lefelong la photic. Di- ziphiid di bopilwe ka mehuta ye 22 ya maruarua a molomo. Tše di fapana go ya ka bogolo, go ya go mebala, go ya ka kabo, eupša ka moka di abelana ka mokgwa wa go tsoma wo o swanago. Di šomiša mokgwa wa go monya, di thušwa ke para ya dipharo ka lehlakoreng la ka fase la hlogo ya tšona, e sego go fapana le di-pleat tša megolo godimo ga rorquals, go fepa.
Tlhagelelo
Sebopego sa maruarua se bontšha mehlala e mmalwa ya tlhagelelo yeo e kopanago, yeo e lego molaleng kudu e le sebopego sa mmele se se nolofaditšwego seo se swanago le dihlapi. Mehlala ye mengwe e akaretša tšhomišo ya echolocation bakeng sa go tsoma maemong a seetša sa fase — e lego go tlwaelana ga go kwa mo go swanago mo go šomišwago ke bommamathwane  — le, ka maruarua a rorqual, go tlwaelana ga mohlagare, go swana le tšeo di hwetšwago ka go di-pelican, tšeo di kgontšhago go fepa ka go apeša.
Go thinta
thumb|Marapo a leruarua la bowhead ; hlokomela letheka la vestigial . Richard Lydekker, 1894 Maruarua a na le diphego tše pedi ka pele, le lephegwana la mosela. Di-flipper tše di na le dinomoro tše nne. Gaešita le ge maruarua a se na ditho tša ka morago tšeo di godilego ka mo go feletšego, a mangwe, a bjalo ka leruarua la peu le leruarua la hlogo ya bowhead, a na le di- appendage tša motheo tše di aroganego, tšeo di ka bago di e-na le maoto le dinomoro. Maruarua ke basesiši ba lebelo ge ba bapetšwa le ditiiso, tšeo ka tlwaelo di sepelago ka sekepe ka 5-15 kn, goba dikhilomithara tše 9-28 ka iri (5.6-17.4 mph); leruarua la maphegwana, ge le bapetšwa, le ka sepela ka lebelo la go fihla go dikhilomithara tše 47 ka iri (29 mph) gomme leruarua la peu le ka fihlelela lebelo la dikhilomithara tše 35 ka iri (22 mph). Go kopanywa ga marapo a mokokotlo a molala, mola go oketša go tsepama ge o sesa ka lebelo le legolo, go fokotša go feto-fetoga le maemo; maruarua ga a kgone go retološa dihlogo tša ona. Ge maruarua a thuma, a ithekgile ka lephegwana la ona la mosela go a šuthiša ka meetseng. Flipper motsamao e tsoelang pele. Maruarua a sesa ka go sepetša lephegwana la ona la mosela le karolo ya ka tlase ya mmele godimo le fase, a itšhidulla ka go sepela ka go ema thwii, mola diphego tša ona di dirišetšwa kudu go otlela. Mehuta ye mengwe ya dipheditswa ka meetseng, e lego seo se ka ba dumelelago go sepela ka lebelo. Thulaganyo ya tšona ya marapo e di dumelela go ba basesiši ba lebelo. Bontši bja mehuta ya diphedi e na le lephegwana la mokokotlo. Maruarua a tlwaetše go thuma go fihla botebong bjo bogolo. Go tlaleletša mebeleng ya tšona yeo e nolofaditšwego, di ka diegiša go betha ga pelo ya tšona bakeng sa go boloka oksitšene; madi a rerouted go tšwa go dinama tše di kgotlelelago kgatelelo ya meetse go ya pelong le bjokong gare ga ditho tše dingwe; hemoglobin le myoglobin di boloka oksitšene ka gare ga ditlhalenama tša mmele; gomme di na le tekanyo ya myoglobin yeo e fetago gabedi ya haemoglobin. Pele di ya go thuma ka nako e telele, maruarua a mantši a bontšha boitshwaro bjo bo tsebjago e le go lla; di dula kgaufsi le bokagodimo bakeng sa lelokelelo la go thuma mo go kopana le mo go sa tsepamago ge di dutše di aga dipolokelo tša tšona tša oksitšene, ke moka di thuma ka mo go kwagalago.
Go swara maruarua.
Go tsoma maruarua ka kgwebo go be go le bohlokwa historing bjalo ka intasteri gabotse go ralala le ngwagakgolo wa bo 17, bo 18 le bo 19. Go tsoma maruarua ka nako yeo e be e le intaseteri e kgolo ya Yuropa yeo e nago le dikepe tše di tšwago Brithania, Fora, Sepania, Denmark, Netherlands le Jeremane, ka dinako tše dingwe di dirišana go tsoma maruarua kua Arctic, ka dinako tše dingwe di phadišana tšeo di lebišago gaešita le ntweng. Mathomong a bo-1790, baremi ba maruarua, e lego ma-Amerika le ma-Australia, ba ile ba tsepamiša maitapišo ka Pacific Borwa moo ba bego ba tsoma kudu maruarua a peu le maruarua a go ja, ka go swara maruarua a go fihla go 39,000 a le letona ke ma-Amerika a nnoši. Ka 1853, dipoelo tša Amerika di fihlile go US$11,000,000 (GB£6.5m), yeo e lekanago le US$348,000,000 (GB£230m) lehono, ngwaga wo o nago le poelo kudu go intasteri ya go rema maruarua ya Amerika. Mehuta yeo e bego e dirišwa ka mo go tlwaelegilego e be e akaretša maruarua a le letona a Atlantic Leboa, maruarua a peu, ao a bego a tsongwa kudu ke ma-Amerika, maruarua a bowhead, ao a bego a tsongwa kudu ke ma-Dutch, maruarua a tlwaelegilego a minke, maruarua a matala-lerata le maruarua a mahwibidu. Tekanyo ya puno ya maruarua e ile ya fokotšega kudu ka morago ga 1982 ge Khomišene ya Boditšhabatšhaba ya go Rema maruarua (IWC) e beile moratorium yeo e beilego moedi wa go swara bakeng sa naga ye nngwe le ye nngwe, go sa akaretšwe dihlopha tša setlogo go fihla ka 2004.
Dikwi
thumb|Biosonar ke di-cetacean thumb|Marapo a maruarua a peu. Richard Lydekker, 1894. Tsebe ya maruarua e na le diphetogo tše itšego tša tikologo ya lewatle. Go batho, tsebe ya gare e šoma bjalo ka sedirišwa sa go lekantšha thibelo magareng ga thibelo ya fase ya moya wa ka ntle le thibelo ye e phagamego ya seela sa cochlear. Ka maruarua, le diamusi tše dingwe tša ka lewatleng, ga go na phapano ye kgolo magareng ga tikologo ya ka ntle le ya ka gare. Go e na le gore modumo o fete ka tsebe ya ka ntle go ya tsebeng ya bogareng, maruarua a amogela modumo ka kgokgokgo, yeo go tšwa go wona a fetago ka gare ga lešoba leo le tletšego makhura leo le nago le thibelo e nyenyane go ya tsebeng ya ka gare. Tsebe ya maruarua e arotšwe ka modumo go tšwa legata ka dipotla tša sinus tšeo di tletšego moya, tšeo di dumelelago go kwa mo gogolo ga tlhahlo ka fase ga meetse. Di- odontocete di romela di- click tša makga a magolo go tšwa sethong seo se tsebjago e le magapu. Magapu a a na le makhura, gomme legata la sebopiwa sefe goba sefe se se bjalo seo se nago le magapu le tla ba le kgateletšego e kgolo. Bogolo bja magapu bo fapana magareng ga mehuta, ge e le ye kgolo ke moo di ithekgilego kudu ka yona. Leruarua la molomo ka mohlala le na le go phatloga mo gonyenyane mo go dutšego godimo ga legata la lona, ​​mola hlogo ya leruarua la peu e tletše kudu ka magapu. Leihlo la maruarua ke le lenyenyane ka bogolo bja lona, ​​lega go le bjalo le boloka tekanyo e botse ya pono. Gotee le se, mahlo a leruarua a bewa ka mahlakoreng a hlogo ya lona, ​​ka gona pono ya bona e na le mašemo a mabedi, go e na le pono ya mahlo a mabedi go swana le ge batho ba na le yona. Ge di- beluga di tšwelela, lense ya tšona le cornea di lokiša go bona kgaufsi mo go bakwago ke go kgopama ga seetša; di na le bobedi disele tša molamu le tša khoune, go ra gore di kgona go bona seetšeng se se fokolago le se se phadimago, eupša di na le disele tše dintši kudu tša molamu go feta disele tša khoune. Lega go le bjalo, maruarua a hloka mebala ya pono yeo e nago le kwelobohloko ya maphoto a makopana diseleng tša ona tša khoune yeo e bontšhago bokgoni bjo bo lekanyeditšwego kudu bja go bona mmala go feta bontši bja diamusi. Bontši bja maruarua a na le di-eyeball tše di bataletšego ganyenyane, dipupil tše di godilego (tšeo di fokotšegago ge di tšwelela go thibela tshenyo), di- cornea tše di bataletšego ganyenyane le tapetum lucidum ; diphetogo tše di dumelela gore tekanyo e kgolo ya seetša e fete ka leihlong gomme, ka baka leo, seswantšho se se kwagalago kudu sa lefelo leo le le dikologilego. Gape di na le dikgeleswa godimo ga mahlo le legato la ka ntle la cornea tšeo di šomago bjalo ka tšhireletšo ya cornea.
Maruarua a kile a tsongwa ka go se kgaotše bakeng sa ditšweletšwa tša ona, ga bjale a šireleditšwe ke molao wa ditšhaba-tšhaba. Maruarua a le letona a Atlantic Leboa a ile a nyakile a hwelela lekgolong la bo-masome-pedi la nywaga, ka palo e nyenyane ya palo ya maruarua a 450, gomme palo ya maruarua a bohlokwa a Pacific Leboa e beilwe maemong a Kotsing e Kgolo ke IUCN. Ka ntle le tšhošetšo yeo e tšwago go baremi ba maruarua, gape ba lebeletšana le ditšhošetšo tšeo di tšwago go ditshwaro tša ka thoko le tšhilafalo ya lewatle. Nama, blubber le baleenya maruarua ka setšo e dirišitšwe ke batho ba setlogo ba Arctic. Maruarua a bontšhitšwe ditšong tše di fapa-fapanego lefaseng ka bophara, kudu-kudu ke ma-Inuit le batho ba lebopong la Vietnam le Ghana, bao ka dinako tše dingwe ba dirago dipoloko tša maruarua. Maruarua ka dinako tše dingwe a tšwelela dipukung le difiliming. Mohlala o tumilego ke leruarua le legolo le lešweu ka pading ya Herman Melville ya Moby Dick. Maruarua a manyenyane, a bjalo ka belugas, ka dinako tše dingwe a bolokwa bothopša gomme a tlwaetšwa go dira maano, eupša katlego ya tswadišo e bile e fokolago gomme gantši diphoofolo di hwa ka dikgwedi tše sego kae ka morago ga go thopša. Go bogela maruarua e fetogile mokgwa wa boeti lefaseng ka bophara.
Ditšhošetšo tše dingwe
Tshedimošo ye nngwe: Cetacean bycatch, Cetacean stranding , le Diamusi tša Lewatleng le sonar
Robala
Tshedimošo ye nngwe: Robala diphoofolong
Ka dinonwaneng, dingwalo le bokgabo
Ka 1896, sehlogo se se lego ka go The Pall Mall Gazette se ile sa tumiša mokgwa wa kalafo e nngwe wo mohlomongwe o thomilego toropong ya go tsoma maruarua ya Eden, Australia nywageng e mebedi goba e meraro pejana. Go be go dumelwa gore go namela ka gare ga setopo sa maruarua le go dula moo diiri tše mmalwa go be go tla imolla dika tša ramatiki.
Maruarua a tšwela pele a atile dipukung tša mehleng yeno. Mohlala, Herman Melville 's Moby Dick e na le "leruarua le legolo le lešweu" bjalo ka moganetši yo mogolo wa Ahaba. Leruarua ke leruarua la peu la albino, leo le tšewago ke Melville e le mohuta o mogolo kudu wa leruarua, gomme karolo e nngwe e theilwe godimo ga leruarua la poo leo le hlatsetšwego historing la Mocha Dick. Rudyard Kipling 's Just So Stories e akaretša kanegelo ya "Kamoo Leruarua le tsenego ka Mometšong wa lona". Leruarua le tšwelela ka pukung ya bana yeo e thopilego sefoka ya The Snail and the Whale (2003) ka Julia Donaldson le Axel Scheffler.