cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Concepción, Chile
Concepción (IPA: [kon.sepˈsjon]) ke tôrôpô ya Chile. 216.061 badudi (2002). Bogolo: 221,6 km².
Steenbok, Mpumalanga
Steenbok ke toropo go feta Nkomazi Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Ngwagakete 4
Go histori, ngwagakete nne e thoma ka 1 Pherekgong 3001, ya fela ka 31 Manthole 4000. E tla ba ngwakakete ya bone, e latela Ngwagakete tharo.
Oyster Bay
Oyster Bay ke toropo nyane wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Priska-Majeje
Priska-Majeje ke toropo wa Mmušôselegae wa Ba-Phalaborwa, Mmasepala Setereke tša Mopani go feta porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Schulzendal
Schulzendal ke toropo go feta Nkomazi Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Paradise Beach
Paradise Beach ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela kamoka Afrika Borwa.
Egypt
thumb|left|Egypt Egypt ke naga lefasaneng la Afrika. Egypt e leboa la Afrika, e wela seleteng sa Afrika Leboa.
Egypt e agišane le :
Matshidiso, Maluti-a-Phofung
Matshidiso ke motse wa Phuthaditjhaba mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana go feta porofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Ngwaga wago tlwaelega wago thoma ka Laboraro
Ngwaga wa go tlwaelega wa go thoma ka Laboraro.
Moeding
Moeding ke motse wa Phuthaditjhaba mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana go feta porofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Ngwaga wago tlwaelega wago thoma ka Laboraro
Tšhupamabaka
Tšhupamaka yeo e laetšago ngwaga ya go thoma ka Laboraro
Pherekong           Dibokwane               Hlakola Su Mo Tu We Th Fr Sa  Su Mo Tu We Th Fr Sa   Su Mo Tu We Th Fr Sa           1  2  3  4                      1                      1 5 6  7  8  9 10 11    2  3  4  5  6  7  8    2  3  4  5  6  7  8 12 13 14 15 16 17 18    9 10 11 12 13 14 15    9 10 11 12 13 14 15 19 20 21 22 23 24 25   16 17 18 19 20 21 22   16 17 18 19 20 21 22 26 27 28 29 30 31      23 24 25 26 27 28      23 24 25 26 27 28 29                                               30 31       Moranang               Mopitlo                 Phupu Su Mo Tu We Th Fr Sa  Su Mo Tu We Th Fr Sa   Su Mo Tu We Th Fr Sa        1  2  3  4  5                1  2  3    1  2  3  4  5  6  7 6 7  8  9 10 11 12    4  5  6  7  8  9 10    8  9 10 11 12 13 14 13 14 15 16 17 18 19   11 12 13 14 15 16 17   15 16 17 18 19 20 21 20 21 22 23 24 25 26   18 19 20 21 22 23 24   22 23 24 25 26 27 28 27 28 29 30            25 26 27 28 29 30 31   29 30
Mosegamanye             Phato                  Lewedi Su Mo Tu We Th Fr Sa  Su Mo Tu We Th Fr Sa   Su Mo Tu We Th Fr Sa        1  2  3  4  5                   1  2       1  2  3  4  5  6 6 7  8  9 10 11 12    3  4  5  6  7  8  9    7  8  9 10 11 12 13 13 14 15 16 17 18 19   10 11 12 13 14 15 16   14 15 16 17 18 19 20 20 21 22 23 24 25 26   17 18 19 20 21 22 23   21 22 23 24 25 26 27 27 28 29 30 31         24 25 26 27 28 29 30   28 29 30                        31       Diphalane              Dibatsela               Manthole Su Mo Tu We Th Fr Sa  Su Mo Tu We Th Fr Sa   Su Mo Tu We Th Fr Sa           1  2  3  4                      1       1  2  3  4  5  6 5 6  7  8  9 10 11    2  3  4  5  6  7  8    7  8  9 10 11 12 13 12 13 14 15 16 17 18    9 10 11 12 13 14 15   14 15 16 17 18 19 20 19 20 21 22 23 24 25   16 17 18 19 20 21 22   21 22 23 24 25 26 27 26 27 28 29 30 31      23 24 25 26 27 28 29   28 29 30 31                        30
Ngwaga wa go tlwaelega ke ngwaga wa goba matšatši a 365, esego ngwagamolele (ngwaga woo onalego matšatši a 366).
Clydesdale
Clydesdale ke toropo wa Mmušôgaê wa Umzimkhulu go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Dibokwane 26
26 Dibokwane ke letšatši la masomehlano šupa la Ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 25 Dibokwane, ebile le tla pele ga 27 Dibokwane. Go šala matšatši a 308 (309 ka ngwagamolele) pele ngwaga o fela.
Sheepmoor
Sheepmoor ke toropo nyane wa Msukaligwa Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
KwaLini
KwaLini ke village wa Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Ngwagakgolo 20
Ngwagakgolo wa masomepedi (20th) o thomile ka 1 Pherekgong 1910 wa felela ka 31 Manthole 2000.
Rafael Correa
300px|thumb|right|Rafael Correa Rafael Vicente Correa Delgado (belegwe 6 April 1963) ebile presidente ya pele ya mmušô wa bantho wa Ecuador.
Ngwagakgolo
Ngwagakgolo ke sebaka sa mengwaga ye lekgolo. Ngwagakgolo o lekana le Ngwagasome e lesome. Ngwagakgolo ye lesome e lekana le ngwagakete.
Mmotwaneng
Mmotwaneng ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Equatorial Guinea
Equatorial Guinea ke naga lefasaneng la Afrika. Equatorial Guinea e bogare bodikela ba Afrika, e wela seleteng sa Bogare bja Afrika.
Equatorial Guinea e agišane le :
Matsopaneng
Matsopaneng ke motse wa Phuthaditjhaba mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana go feta porofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Ngwagasome
Ngwagasome ke sebaka sa mengwaga ye lesome. Ngwagasome e lesome e lakana le ngwagakgolo, ge ngwagasome e lekgolo e lekana le ngwagakete.
Dibokwane 25
25 Dibokwane ke letšatši la masomehlano tshela la Ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 24 Dibokwane, ebile le tla pele ga 26 Dibokwane. Go šala matšatši a 309 (310 ka ngwagamolele) pele ngwaga o fela.
ENduli
eNduli ke township bohlabela ya Ceres, Witzenberg Mmusogae, Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Patensie
Patensie ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Nondweni
Nondweni ke village wa Mmušôselegae wa Ba-Phalaborwa, Mmasepala Setereke tša Mopani go feta porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Niger
Niger ke naga lefasaneng la Afrika. Niger e bodikela bja Afrika, e wela seleteng sa Afrika Bodikela.
Niger ke e tee ya dinaga tše tlhano Afrika, tšeo di sa bapago le lewatle.
Niger e agišane le :
Dibokwane 27
27 Dibokwane ke letšatši la masomehlano seswai la Ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 26 Dibokwane, ebile le tla pele ga 28 Dibokwane. Go šala matšatši a 307 (308 ka ngwagamolele) pele ngwaga o fela.
Rietvlei
Rietvlei ke toropo nyane wa Mmušôgaê wa Umzimkhulu go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Sejwalejwale
Sejwalejwale ke toropo nyane mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana gofeta diporofense Free State kamoka Afrika Borwa.
Metšanangwana
Metšanangwana ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Thornhill, Kouga
Thornhill ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Rondedraai
Rondedraai ke toropo nyane wa Mmušôgaê wa Umzimkhulu go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Thabazimbi
Thabazimbi ke toropo kgolo go feta Mmasepala Setereke tša Waterberg wa diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Esele
right|thumb|250px|Esele
Peru
thumb|250px| Peru thumb|250px| [[Machu Picchu]] Peru ke naga lefasaneng la Amerika. Peru e bodikela bja Amerika, e wela seleteng sa Amerika Borwa.
Lothair, Mpumalanga
Lothair ke toropo wa Msukaligwa Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Esele
Esele
Ke phoofolo yeo e šumišwago kudu magaeng.
Dijo tša ka mehla
Esele ke phoofolo ya go ja bjang.
Eritrea
Eritrea ke naga lefasaneng la Afrika. Eritrea e leboa bohlabela bja Afrika, e wela seleteng sa Afrika Bohlabela.
Cape St. Francis
Cape St. Francis ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Eritrea
Eritrea e agišane le :
Marloth Park
Marloth Park ke toropo go feta Nkomazi Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Bella Vista
Bella Vista ke township leboa ya Ceres, Witzenberg Mmusogae, Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Dibokwane 28
28 Dibokwane ke letšatši la masomehlano senyane la Ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 27 Dibokwane, ebile le tla pele ga 1 Hlakola (ngwageng wago tlwaelega) goba 29 Dibokwane (ngwagamolele). Go šala matšatši a 306 (307 ka ngwagamolele) pele ngwaga o fela.
Malalane
Malalane ke toropo go feta Nkomazi Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Hlakola 1
1 Hlakola ke letšatši la masometshela (masometshela tee go ngagamolele) la ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 28 Dibokwane (29 Dibokwane ngwagengmolele), ebile le tla pele ga 2 Hlakola. Go šala matšatši a 305 pele ngwaga o fela.
Mbuzini, Ephraim Mogale
Mbuzini ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Avril Lavigne
thumb|Avril Lavigne, 2013 Avril Lavigne ke mongwadi-seopedi sago tšwa Canada. Avril Lavigne o belegwe 27 Lewedi 1984.
Noga
right|thumb|250px|Noga
Noga
Noga ke segagabi.
Mogalakwena
Mogalakwena ke toropo gofeta Mmasepala Setereke tša Waterberg mo diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Nigeria
Nigeria e agišane le :
Nkwe
thumb|right|280px|Nkwe Nkwe ke phôôfôlô yeo e welago legorông la katse.
Nkwe ke phôôfôlô ya nageng. Ke ye nngwe ya tše tlhano tše kgolo (Big Five) ka Afrika.
Bisi
Bisi ke toropo wa Mmušôgaê wa Umzimkhulu go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Tzaneen
thumb|left|240px|A tea plantation in Tzaneen Tzaneen ke toropokgolo go feta Greater Tzaneen Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Mopani wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Phalaborwa
Phalaborwa ke toropokgolo wa Mmušôselegae wa Ba-Phalaborwa, Mmasepala Setereke tša Mopani go feta porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Phalaborwa e 370 km leboa-bohlabela la Pretoria.
Umzimkhulu
Umzimkhulu ke toropo wa Mmušôgaê wa Umzimkhulu go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Dibokwane 29
29 Dibokwane ke letšatši la 60 la ngwagamolele. Letšatši le, le latela 28 Dibokwane, ebile le tla morago ga 1 Hlakola. Go šala matšatši a 306 pele ngwaga o fela.
Ncwadi
Ncwadi ke toropo wa Mmušôselegae wa Nkosazana Dlamini-Zuma go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Aston Bay
Aston Bay ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Chrissiesmeer
Chrissiesmeer ke toropo wa Msukaligwa Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Willowvale, Kapa Bohlabela
Willowvale ke toropo go feta Mbhashe Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo porofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) ka moka Afrika Borwa.
Bela-Bela
thumb|380px|left|Waterslides at Warmbaths Bela-Bela ke toropo go feta Mmasepala Setereke tša Waterberg wa diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Matlêrêkêng
Matlêrêkêng ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Tolofiyeni
Tolofiyeni ke village wa Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Ethiopia
Ethiopia ke naga lefasaneng la Afrika. Ethiopia e bodikela bja Afrika, e wela seleteng sa Afrika Bohlabela.
Modjadji Head Kraal
Modjadji Head Kraal ke toropo wa Mmušôselegae wa Greater Letaba, Mmasepala Setereke tša Mopani go feta porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Ethiopia
Ethiopia ke e tee ya dinaga tše tlhano Afrika, tšeo di sa bapago le lewatle.
Ethiopia e agišane le :
Hepatitis A
Hepatitis A (ya go tsebagala bjalo ka hepatitis ya phetelo) ke bolwetši bja go fetela bjo šoro bja sebete bja go bakwa ke baerase ya hepatitis A (HAV). Makga a mantši go ba le dišupo tše nnyane goba ga go na dišupo kudu mo baneng ba ba nnyane. Nako ya magareng ga dišupo le phetelo, go bao ba hwetšago bolwetši, ke magareng ga dibeke tše pedi le tše tshela. Ge go na le dišupo gantši di bonagala dibeke tše seswai gomme se se ka akaretša: pherogo, go hlatša, letšhologo, letlalo le serolane, letadi, bohloko dimpeng. Palo ya 10–15% ya batho e itemogela poeletšo ya dišupo mo dikgweding tše tshela morago ga phetelo ya mathomo. Go se šome go šoro ga sebete ga nke go diragala ka ge sese tlwaelegile go diragala go batšofe.
Tshirela
Tshirela ke toropo mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana gofeta diporofense Free State kamoka Afrika Borwa.
Hepatitis A
Gantši e phatlala ka go ja dijo goba go nwa meetse a go tšhilafatšwa ka mantle a go ba le phetelo. Hlapikgepetla ya go se butšwe botse gantši ke sehlodi. E ka phatlalatšwa ka patamelo ya motho yo a fetetšwego. Le ge e le gore bana ga ba laetše dišupo ge ba fetetšwe ba sa kgona go fetetša ba bangwe. Morago ga phetelo e tee fela motho wa gona o hwetša sontišo bophelo bja gagwe ka moka. Tlhahlobo e nyaka diteko tša madi ka ge diteko di swana le tša malwetši a mangwe. ke enngwe ya tše hlano tša go tsebja tša dibaerase tša hepatitis: A, B, C, D, le E.
Kenti ya hepatitis A e thuša kudu ka thibelo. Dinaga tše dingwe di e eletša gore e dirišwe leboeletša go bana le go bao ba lego kotsing e kgolo bao ba sa kago ba hwetša kenti peleng. Go bonagala e na le mohola bophelong. Mekgwa ye mengwe ya thibelo e akaretša go hlatswa ka matsogo le go apea dijo gabotse. Ga go na kalafi e itšeng, ka khutšo le dikalafi tša pherogo goba letšhologo di eletšwa bjalo ka dinyakwa tša motheo. Phetelo gantši e fola go felela ntle le bolwetši bja go tšwelapele bja sebete. Kalafi ya go se šome ga sebete go šoro, ge e ka direga, e ka direga ka pšalollo ya sebete.
Toropong, Maluti-a-Phofung
Toropong, Maluti-a-Phofung ke toropo nyane mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana gofeta diporofense Free State kamoka Afrika Borwa.
Hepatitis A
Lefaseng ka bophara palo ya dimilione tše 1.5 tša makga a dišupo a tšwelela ngwaga o mongwe le o mongwe ka palo ya dimilione tše lesome tša diphetelo. Go tloga go tlwaelegile dileteng tša mafase ao a nago le tlhwekišo ya go fokola gape ao a se nago meetse a go hlweka. Go mafase ao a tšwešego pele 90% ya bana e fetetšwe ka mengwaga ye 10 gomme ba ka sontega ge ba gotše. Gantši e direga ka tsogo go dinaga tše tšwetšego pele ga nnyane moo bana ba sa nkago ba bontšhego ge e sa le ba ba nnyane gomme kenti e sa phatlalatšwa. Ka 2010, hepatitis A e šoro e bakile mahu a 102,000. Letšatši la Lefase la Hepatitis le tšwelela ngwaga ka ngwaga ka July 28 go tšweletša temošo ya hepatitis ya phetelo.
Hlakola 2
2 Hlakola ke letšatši la masometshela tee la ngwaga yago tlwaelega (masometshela pedi go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 1 Hlakola, ebile le tla pele ga 3 Hlakola. Morago ga 2 Hlakola, go šala matšatši a 304 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Humansdorp
Humansdorp ke toropo wa Mmušôselegae wa Kouga, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Geographic coordinate system
thumb|Longitude lines are perpendicular and latitude lines are parallel to the equator. Geographic coordinate system
A libaka hokahanya tsamaiso ke hokahanya tsamaiso e thusa hore mong le e mong lefelo Lefatšeng ho boletse ka ho hlaka ka sete ya dinomoro kapa mangolo. The coordinates ba atisa ho khethiloeng joalo hore e mong oa dinomoro e emela lathe boemo ba, 'me peli kapa tse tharo ea dinomoro emela rapameng. A tloaelehileng kgetho ya koordinaten ke bolokolohi, phahameng.
Ho bolela ka ho toba le lefelo ka tlhakore-pedi Mapa hloka hore 'mapa boqapi.
Hlabeni
Hlabeni ke toropo wa Mmušôselegae wa Nkosazana Dlamini-Zuma go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Thajaneng
Thajaneng ke toropo nyane nyane mo Maluti-a-Phofung Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Thabo Mofutsanyana gofeta diporofense Free State kamoka Afrika Borwa.
Chintsa
Chintsa ke toropo go feta Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo porofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) ka moka Afrika Borwa.
Klipplaat
Klipplaat ke toropo go feta Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman wa porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Thulamela
Thulamela ke toropo gofeta Mmasepala Setereke tša Vhembe mo diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Buyisonto
Buyisonto goba Arthurstone ke toropo go feta Bushbuckridge Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Steytlerville
Steytlerville ke toropo wa Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Ceres
Ceres ke toropokgolo wa Witzenberg Mmusogae, Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
KwaTshatshu
KwaTshatshu ke toropo wa Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Mmušoselegae wa Mohokare
right|260px|thumb|Location of Mohokare in the Free State Mmušoselegae wa Mohokare ke mmasepala wa Mmasepala Setereke tša Xhariep go feta diprofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Ditoropo
Toropo wa mmasepala:
Matlala Ramošhêbo
Matlala Ramošhêbo ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Euro
US$
thumb|upright=1.4|Dinaga tša Euro ka 2023 thumb|300px|left thumb|300px|left Euro (€) ke mašeleng a Lekgoko la Europa.
Mmušoselegae wa Kopanong
right|260px|thumb|Location of Kopanong in the Free State Mmušoselegae wa Kopanong ke mmušoselegae wa Mmasepala Setereke tša Xhariep go feta profense Free State ka moka Afrika Borwa.
Toropo kgolo kgolo wa Kopanong ke Trompsburg.
Ditoropo
Ditoropo wa mmasepala ke:
Rietbron
Rietbron ke toropo wa Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Mmušoselegae wa Naledi, Free State
right|260px|thumb|Location of Naledi in the Free State Mmušoselegae wa Naledi ke mmasepala wa Mmasepala Setereke tša Xhariep go feta diprofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Toropo kgolo kgolo ya Naledi ke Dewetsdorp.
Morarela
Morarela ke toropo gofeta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Mmušoselegae wa Naledi, Free State
Ditoropo
Toropo wa mmasepala:
Mmušoselegae wa Letsemeng
right|260px|thumb|Location of Letsemeng in the Free State Mmušoselegae wa Letsemeng ke mmasepala wa Mmasepala Setereke tša Xhariep go feta diprofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Davel
Davel ke toropo nyane wa Msukaligwa Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Mmušoselegae wa Letsemeng
Toropo kgolo kgolo wa Letsemeng ke Koffiefontein.
Ditoropo
Ditoropo wa mmasepala ke:
Stilfontein
Stilfontein ke toropo go feta profense Leboa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Stilfontein ke 12 km bohlabela la Klerksdorp.
Mutale
Mutale ke toropo go feta Collins Chabane Mmusogae mo Mmasepala Setereke tša Vhembe wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Hlakola 3
3 Hlakola ke letšatši la masometshela pedi la ngwaga yago tlwaelega (masometshela tharo go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 2 Hlakola, ebile le tla pele ga 4 Hlakola. Morago ga 3 Hlakola, go šala matšatši a 303 pele ngwaga o fihla mafelelong.
1899
1899 (MDCCCXCIX) ebile ngwaga wa go thoma ka Sontaga, ngwaga wa bolesome ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane senyane ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane senyane ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Nieu-Bethesda
Nieu-Bethesda ke toropo nyane go feta Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman wa porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Modaka
Modaka ke village wa Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Môômane
Môômane ke toropo gofeta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Octal
Octal ke tlhamego ya Dinomoro yeo motheo wa wona elego seswai, e šomiša dinomoro go tloga go 0 go fihla go 7.
Binary ke tlhamego yengwe ya dinomoro.
Creighton
Creighton ke toropo wa Mmušôselegae wa Nkosazana Dlamini-Zuma go feta Mmasepala Setereke tša Harry Gwala ka moka Afrika Borwa.
Coin
thumb|Coins. Mašeleng a tšhipi goba seo ka sesimane barego ke coin ke setseka sa tšhipi seo se šomišwago go reka.
Croquet Lawn B
Croquet Lawn B ke toropo go feta Bushbuckridge Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Kendrew
Kendrew ke toropo nyane go feta Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman wa diporofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Albert Falls
Albert Falls ke toropo wa Mmasepala Setereke tša uMgungundlovu go feta porofense KwaZulu Natala ka moka Afrika Borwa.
Pacific Ocean
Pacific Ocean ke lewatle la pele ka bogolo mawatleng a lefase.
right|300px|Pacific Ocean
Letaba
Letaba ke toropo gofeta Mmasepala Setereke tša Mopani mo diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Tubatse
Tubatse ke toropo gofeta Mmasepala Setereke tša Sekhukhune mo diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Kei Mouth
Kei Mouth ke toropo gofeta Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo diporofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) kamoka Afrika Borwa.
Marble Hall
Marble Hall ke toropo go feta Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Marble Hall ke toropo kgolo kgolo wa Ephraim Mogale Mmusogae.
Mooihoek, Ephraim Mogale
Mooihoek ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Oceania
thumb|200px|Mmapa wa lefase laetša Oceania
Oceania ke dihlakahlake tše dilego Pacific Ocean le kgauswana. Sekgoba sa Oceania se hlaološwa ka go fapana, ba bangwe bare dihlakahlake tša Oceania di akaretša Australia, New Zealand, New Guinea le dihlakahlake tša Malay Archipelago.
Groendal
right|thumb|260px|Franschhoek Valley Groendal ke township ya Bammala, hleng la toropo Franschhoek, Mmasepala Setereke tša Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Haga Haga
Haga Haga ke toropo gofeta Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo diporofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) kamoka Afrika Borwa.
Adendorp
Adendorp ke toropo nyane wa Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Fetakgomo
Fetakgomo ke toropo gofeta Mmasepala Setereke tša Sekhukhune mo diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Hlakola 5
5 Hlakola ke letšatši la masometshela nne la ngwaga yago tlwaelega (masometshela hlano go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 4 Hlakola, ebile le tla pele ga 6 Hlakola. Morago ga 5 Hlakola, go šala matšatši a 301 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Nomoro
right|thumb|Dinomoro ge di šomišwa go bala (apola ye tee, Diapola tše pedi, Diapola tše tharo,...). Dinomoro di šomišwa dipalong go bala le tekologano. Sešupo seo se emelago dinomoro se bitšwa lebadi.
1896
1896 (MDCCCXCVI) ebile ngwagamolele wa go thoma ka Laboraro, ngwaga wa bošupa ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane tshela ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane tshela ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Nomoro
Dipalotlalo
Ge dinomoro tše nekethifi di kopanywa le nnoto le dinomoro tša go tlwaelega, di bitšwa dipalotlalo
1898
1898 (MDCCCXCVIII) ebile ngwaga wa go thoma ka Mokibelo, ngwaga wa bosenyane ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane seswai ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane seswai ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Federation of Rhodesia and Nyasaland
Central African Federation (CAF) e thomilwe ka 1953 ya fela ka 1963.
1897
1897 (MDCCCXCVII) ebile ngwaga wa go thoma ka Labohlano, ngwaga wa boseswai ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane šupa ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane šupa ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Phato 2009
Phato 2009 ke kgwedi ya boseswai ya ngwaga. E thomile ka Mokibelo e bile e fela ka morago ga matšatši a 31 ka Mošupologo.
Brits, Leboa Bodikela
Brits e 74 km leboa bodikela la Johannesburg.
Komga
Komga ke toropo kgolokgolo gofeta Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo porofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) ka moka Afrika Borwa.
Orkney
Orkney ke toropo go feta profense Leboa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Orkney e 18 km borwa la toropo kgolo Klerksdorp.
Phato 2007
Phato 2007 ke kgwedi ya seswai ngwageng. Letšatši la pele ke Laboraro la mafelelo (31) ke Labohlano.
Cookhouse
Cookhouse ke toropo wa Blue Crane Route Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Wartburg
Wartburg ke toropo go feta Mmasepala Setereke tša uMgungundlovu wa diporofense KwaZulu Natala ka moka Afrika Borwa.
Ncalukeni
Ncalukeni ke village wa Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Mmušôgaê wa Aganang
Toropo kgolo-kgolo wa Aganang ke Koloti.
Montana, Kapa Bodikela
Montana ke township wa Bammala, hleng la toropo Wolseley, Witzenberg, Mmasepala Setereke tša Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Hlakola 6
6 Hlakola ke letšatši la masometshela hlano la ngwaga yago tlwaelega (masometshela tshela go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 5 Hlakola, ebile le tla pele ga 7 Hlakola. Morago ga 6 Hlakola, go šala matšatši a 300 pele ngwaga o fihla mafelelong.
1893
1893 (MDCCCXCIII) ebile ngwaga wa go thoma ka Sontaga, ngwaga wa bone ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane tharo ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane tharo ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Morgans Bay
Morgans Bay ke coastal toropo wa Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole go feta porofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) ka moka Afrika Borwa.
Fisika
thumb|200px|right| thumb|200px|right| Fisika ke thutamahlale ya dilwana le mesepelo ya tšona.
Mohlalaôtoane
Mohlalaôtoane ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Mmušôgaê wa Blouberg
right|260px|thumb|Location of Blouberg in Limpopo Blouberg ke mmušôgaê go feta Mmasepala Setereke tša Capricorn wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
New Hanover
New Hanover ke toropo go feta Mmasepala Setereke tša uMgungundlovu wa porofense KwaZulu Natala ka moka Afrika Borwa.
Letsopa
Letsopa ke toropo gofeta diporofense Leboa Bodikela kamoka Afrika Borwa.
Mmušôgaê wa Blouberg
Toropokgolo wa Blouberg ke Senwabarwana.
Mohlotši
Mohlotši ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Pherekgong 1
1 Pherekgong ke letšatši la pele (1) la Ngwaga wago tlwaelega. Letšatši le, le latela 31 Manthole, ebile le tla morago ga 2 Pherekgong.
Eerstehoek
Eerstehoek ke toropo nyane wa Albert Luthuli Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande mo porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Phato
Phato goba Agosetose ke kgwedi ya boseswai ya ngwaga tšhupamabakeng ya Gregorian. Phato ke ye nngwe ya dikgwedi tše šupa tša go ba le matšatši a 31.
Europa
Europa ke lefasana le lengwe la mafasana a šupa lefaseng. Europa e bapane le lefasana leo le bitšwago Asia, ebile e ka thokong ya leboa la Afrika.
Seshego
Sheshego e 4 km lebowa-bodikela la Polokwane. Ka 2001 e na le batho ya 121,639.
Europa
Leboa la Europa, go na le lewatle leo le bitšwago Arctic Ocean, bodikela bja lewatle le go na le Atlantic Ocean.
Aberdeen, Eastern Cape
Aberdeen ke toropo go feta Mmušôgaê wa Dr Beyers Naudé, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman wa porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Europa
Europa ke lefasana la bobedi ka bonnyane lefaseng ge go lebelelwa sekgoba. Lefasana la pele ka bonnyane ke Australia. Ge re lebelela badudi, Europa ke lefasana la boraro, e latela Asia le Afrika. Europa e na le badudi bao ba ka bago 731,000,000 e lego 11% ya batho lefaseng ka bophara.
Fixed exchange rate
Fixed exchange rate, e tsebega gape bjalo ka pegged exchange rate, ke mohuta wago rekišetšana mašeleng wa dinaga mowe tekano (rate) ya go rekišetšana yamašeleng a naga sefetoge ge e bapatšwa le naga yengwe.
1892
1892 (MDCCCXCII) ebile ngwagamolele wa go thoma ka Labohlano, ngwaga wa boraro ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane pedi ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane pedi ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Fixed exchange rate
Mohlala ke mašeleng a Afrika Borwa le naga tša Eswatini, Lesotho le Namibia.
Régime de change
1894
1894 (MDCCCXCIV) ebile ngwaga wa go thoma ka Mošupologo, ngwaga wa bohlano ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane nne ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane nne ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Mogwase
Mogwase ke toropokgolo wa Mmušoselegae wa Moses Kotane, Mmasepala Setereke tša Bojanala Platinum go feta porofense Leboa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Mogwase e 238 km bodikela la toropokgolo Klerksdorp.
Hlakola 8
8 Hlakola ke letšatši la masometshela šupa la ngwaga yago tlwaelega (masometshela seswai go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 7 Hlakola, ebile le tla pele ga 9 Hlakola. Morago ga 8 Hlakola, go šala matšatši a 298 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Lichtenburg
Lichtenburg ke toropo go feta porofense Leboa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Lichtenburg e 111 km leboa bodikela la Klerksdorp le 233 km la Johannesburg.
1891
1891 (MDCCCXCI) ebile ngwaga wa go thoma ka Labone, ngwaga wa bobedi ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane tee ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane tee ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
GaBoelang
GaBoelang ke toropo go feta Bushbuckridge Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Hlakola 7
7 Hlakola ke letšatši la masometshela tshela la ngwaga yago tlwaelega (masometshela šupa go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 6 Hlakola, ebile le tla pele ga 8 Hlakola. Morago ga 7 Hlakola, go šala matšatši a 299 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Pherekgong
Pherekgong goba Janaware ke kgwedi ya pele ya ngwaga Tšhupamabakeng ya Gregorian. Pherekgong ke ye nngwe ya dikgwedi tše šupa tša go ba le matšatši a masometharotee (31). thumb|200 px|left|Joachim von Sandrart, Pherekgong, 1642
Letšatši la pele kgweding ya Pherekgong le tsebja bjalo ka Letšatši la mathomo la ngwaga.
Maemo a boso kgweding ya Pherekgong
Ka kakaretšo, ye ke kgwedi ye e tonyago kudu karolonog ya ka godimo ya lefase (Northern Hemisphere), mola karolong ya tlase ya lefase (Southern Hemisphere) e le kgwedi ye e fišago.
Matšatši kgweding ya Pherekgong
Ngwageng wa go tlwaelega, Pherekgong e thoma letšatšibekeng le le swanago le la Diphalane. Mohlala, ge letšatši la pele la Pherekgong e le Labobedi, Diphalane le yona e tla thoma ka Labobedi, gomme bobedi di fela letšatšibekeng le le swanago ka ge di na le matšatši a masometharotee. Le ge Pherekgong e sa thome letšatšibekeng la go swana le la Dibokwane, dikgwedi tše pedi tše di fela ka letšatšibeke le le swanago. Ka gona Pherekgong, Dibokwane le Diphalane di fela ka letšatšibeke le le swanago.
Trust Feed
Trust Feed ke toropo go feta Mmasepala Setereke tša uMgungundlovu wa porofense KwaZulu Natala kamoka Afrika Borwa.
Pine Valley
Pine Valley ke township hleng la Wolseley, toropo wa Witzenberg, Mmasepala Setereke tša Cape Winelands go feta Kapa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Maokeng
thumb|left|Kroonstad Maokeng ke toropo hleng ga Kroonstad mo Moqhaka Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Fezile Dabi gofeta diporofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Fora
Fora (Sefora: France; Sezulu: iFulansi) ke naga yeo e lego lefasaneng la Europa. E na le badudi ba 61,875,822.
Dundonald, Mpumalanga
Dundonald ke toropo wa Albert Luthuli Mmusogae go feta Mmasepala Setereke tša Gert Sibande wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela (O belegwe 18 Mosegamanye 1918 - 5 Manthole 2013) be ele molwela tokologo lera dipolotiki wa Afrika Borwa. Ebile mopresidente wa Afrika Borwa ngwageng wa 1994 go fihla ka ngwaga wa 1999. Ebe ile motho moso wa pele wa go kgethwa go ba mopresidente morago ga tokologo. Mmušo wa gagwe o ile wa shulalanya kgethologoganyo yeo e bego e lebane ke batho baso nageng ya Afrika Borwa, ka go lwantšha bodidi, kgethologano ka mmala le go hlohleletša tekatekano. Dipolotiking ebile moetapele wa mokgahlo wa African National Congress (ANC) go tloga 1991 go fihla 1997 gape e bile moetapele le kago lefapa la Democratic socialist. Tša boditšhabatšhaba, Mandela ebile mongwaledi mogolo wa Non-Aligned Movement gotloga ka 1998 gofihla ka 1999.
O belegwe lapeng la bogoshi ba AbaThembu, Mandela o tsene yunibesithi ya Fort Hare le yunibesithi ya Witwatersrand, mo ailego ake thutela dithuto tsa molao. Go duleng ga gagwe Johannesburg, o ile a tsea karolo dipolotiking a lwantšha mmušo wa kgatelelo, a tsenela mokgahlo wa ANC yaba yo mongwe wa bahlomi ba mokgahlo wa bašwa wa ANC. Morago ga mokgahlo wa maburu o seno hlongwa ngwageng wa 1948, Mandela o ile a thoma go tsebega ka 1952 ka morago ga khampheini ya ANC yagoba kgahlanong le mmušo wa kgatelelo, O ile a hlopiwa goba hlogo ya lefapa la Transvaal gape a ba hlogo ya Congress of the people ngwageng wa 1955. Go šomeng ga gagwe bjale ka ramolao o ile a golegwa makga a mmalwa ka ditatofatšo tsa go menola mmušo yena le baetapele ba ANC, ka maswabi baile ba a hlolwa ka molato wago menola mmušo go tloga ngwageng wa 1956 go fihla 1961. Kago hlohleletša ke Marxism o ile ka sephiring a tsenela lefapa la makomonisi a Afrika borwa (SACP) afetša ele omongwe wa ba etapele ba SACP. Mathomong o ke kanne go gwanteng ntle le ntwa, ka tšhomišano le mokgahlo wa makomonisi a Afrika Borwa baile ba hloma Lerumo la setshaba (Umkhonto we Sizwe) ka 1961, e le wago senyetša mmušo wa kgatelelo. Ka ngwaga wa 1962, oile a swarwa a latofatšwa kago menola mmušo a romelwa kgolegong bophelo ka moka ka Rivonia Trial.
Pele a kgethwa goba moetapele wa Afrika Borwa, Nelson Mandela o be a katane le mmušo wa kgatelelo wa Afrika Borwa ele moetalapele wa African National Congress. Nelson Mandela o dutše kgolegong mengwaga ye masome pedi šupa (27), bontšhi ba mengwaga a le Robben Island.
Nelson Mandela o tsebega bjalo ka tate wa setšhaba, moemedi wa tokologo, le tekano wa batho bohle.
Nelson Mandela o tšwele kgolegong ka 1990, moo a thomilego go rera tshwarelano lego thoma dipoledišano go fediša kgethololo Afrika Borwa. Nelson Mandela o hweditše difoka tse fetago lekgolo mengwageng, se segolo elego Nobel Peace Prize ka 1993.
“Leina la ka ke Nelson Mandela. Ke dula Afrika Borwa, lefase le lebotse le le lego kua tlase ntlheng ya Afrika. Nna le wena re dula Afrika-Borwa. Ke belegetšwe motsaneng wa Mvezo kua Kapabohlabela ka la 18, ka fao, ke mokgalabje lehono. Tate e be e le kgoši. O ile a mpha leina la Rolihlahla, leo tlhalošo ya lona ka Sethosa e lego “ramathaithai”. Ke be ke sa le yo monnyane, ke na le ngwaga o tee goba ye mebedi ge batswadi ba hudugela kua Qunu. Matšatši a ka kua Qunu a bile a mabose kudu. Ge ke gola ke be ke diša dinku le dipudi tša batswadi ba ka.
Ke be ke bapala le bagwera ba ka kua mašemong. Re be re thutha kua dinokeng gomme re eja todi ya mamepe ao re bego re a rafa diphagong tša dinose. Ke be ke hlokomela ka mehla gore dinose di se ke tša ntoma. Nkile ka leka go namela tonki. Tšohle di be di lokile gomme gwa senyega ge tonki e ntahlela ka ntšhuthung ya meetlwa!
Ge ke na le mengwaga ye 7, tate o ile a nthomela kua sekolong sa kereke. Ke nna motho wa mathomo ka lapeng la gešo wa go tsena sekolo. Tate ga se a tsena sekolo. Re be re swanetše go apara diaparo tše di bonalago kua sekolong, gomme batswadi ba ka ba be ba hloka sa bona kudu go ka nthekela diaparo tša sekolo. Tate o ile a tšea borokgo bja gagwe bja kgale a bo ripa mo matolong a nkapeša. Ke be ke se na lepanta, ka fao tate a tšea lenti a bofa borokgo ka lona mo dinokeng. Le ge go le bjalo, ke be ke thabile, ke thabetše go apara borokgo bjoo. Kua sekolong, morutiši a no mpha leina la Nelson. Nagana fela o fiwa leina le lefsa o šetše o na le mengwaga ye 7 ke be ke dula ke thabile ge ke le kua sekolong le ge ke le kua gae. Mma o be a fela a nkanegela dinonwane, gomme ka ithuta dilo tše dintši mo dinonwaneng tša gagwe. O nthutile gore ke dule ke ikokobetša le go ba le tlhompho mo bathong. Tate yena o nthutile go ba bogale. Ke be ke nyaka go ba bogale bjalo ka yena. Ke be ke nyaka go swana le yena. Ke be ke itšhela ka melora mo hlogong gore moriri wa ka o be wo mopududu bjalo ka wa gagwe. Ke be ke rata tate.
Fela ka morago ga go ba le mengwaga ye 9, bophelo bja ka bo ile bja fetoga ka gobane tate o ile a hlokagala. Ke ile ka swanela go phutha dilo tša ka tše mmalwa gomme ka tloga le mma ra ya lagaeng le lefsa. Go be go le bohloko mo go nna go tloga Qunu. Ke ile ka retologa, ka lebelela morago go bona legae la gešo le lethabo leo ke bego ke le tlogela kua morago. Ke ile ka yo dula le Malome Jongi kua Mqhekezweni motseng wa kgauswi. O be a le mokgotse yo mogolo wa tate. Ke be ke hlologela Qunu le balapa bao ba šetšego, fela bophelo bja ka le Malome Jongi e be e le bjo bobose kudu. Ke be ke bapala le morwa wa gagwe, Justice, gomme re ipshina kudu. Re be re namela dipere, re šoma ka tšhengwaneng, re bapala ka mašemong a matalana ebile re thutha ka nokeng. Malome o be a ntshwere bjalo ka ngwana wa gagwe.
Ke ile ka tsena sekolo sa kgauswi. Ge ke le mengwaga ye 16 Malome Jongi o ile a nthomela kua Sekolong sa Clarkebury. Go no swana le tate, malome le yena o be a dumela gore thuto e bohlokwa. Ka morago ga mengwaga ye 16 ke ile ka ya kua Sekolong se se Phagamego sa Healdtown. Ke be ke šoma ka maatla kua sekolong. Ke itše go fetša sekolo ka ya Yunibesithing ya Fort Hare. Ka nako yeo ke be ke na le mengwaga ye 21.
Ge ke be ke na le mengwaga ye 16, Malome Jongi o ile a nthomela kua sekolong sa Clarkebury. Go no swana le tate, malome o be a dumela gore thuto e bohlokwa kudu. Clarkebury e be e le botsana e sa swane le Mqhekezweni. Sekolo sa gona se be se agilwe ka sehlopha sa meago ya sekoloneale ye masomepedinne.
Ka letšatši la mathomo la dithuto ke ile ka bona diputsu tša ka tše difsa. Ge ke tsena ka klaseng diputsu tša ka tša thelela mo lebatong le le phadimago la go dirwa ka kota, ka bona basetsana ba babedi ba ba dutšego ka pele ba bogetše mosepelo wa ka wa manyeme ba hwile ka disego. Ke ile ka napa ka tseba yo mongwe wa basetsana bao gomme a ba mogwera wa ka yo bohlokwa kua Clarkebury.
Ka morago ga go thoma ka go fokola ke ile ka kgona go oketša tšwelopele ya ka, gomme ka tšwelela mo Fomong ya boraro (Mphato wa 10) ka mengwaga ye mebedi sebakeng sa ye meraro. Ke be ke swara ka pela: therešo ke gore ke be ke šoma ka maatla. Ge ke le bogolo bja mengwaga ye 21, ke ile ka yo ithuta kua Yunibesithi ya Fort Hare. Fela tšeo ke ditaba tša nako ye nngwe.
Ge ke be ke sa le mošemanyana, ke be ke dula motseng wa Qunu. Re be re na le melatswana ye e hlwekilego le dithaba tše ditala. Dinku, dipudi le dikgomo di be di fula fela mo motseng. Go be go se na ditsela tša dikoloi. Go be go na le ditsejana tša maoto fela. Re be re dula ka mengwakong ya go bopša ka mobu. Re be re na le mengwakwana ye meraro. Wo mongwe e le wa go apeela, wo mongwe e le wa go robala gomme wo mongwe e le wa go bolokela dilo. Re be re ekga meetse kua nokeng. Mma o be a apea ka pitša ya maoto a mararo. Re be re eja setampa se se hlakantšwego le dinawa seo se bitšwago “umngqusho” ka Sethosa. Maswi e be e le a mantši kudu. E be e le a dipudi le a dikgomo 6.
Ge ke le yo mogolwanyana ke ile ka hudugela kua Gauteng (Johannesburg). Gona kua ke ile ka dula Alekesanta (re be re e bitša Alex, ge re e khutsofatša). Ke ile ka makatšwa ke bogolo bja Johannesburg. Bophelo bja gona bo be bo sa swane le bja Kapabohlabela. Moya wa gona o be o tšhilafetše ka lebaka la muši. Go be go le kotsi kudu go sepela bošego. Batho ba be ba dula ka dintlong tše dinnyane tša khutlonne tša go swana le mapokisi a mankgwari. Re be re se na mohlagase goba meetse a pompo.
Gomme seo ke bego ke se rata ka Alex ke gore batho ba gona ba be ba etšwa mafelong a go fapana. Ka moka ba bolela maleme a go fapana. Bangwe ba be ba bolela Sezulu, Sesotho, Sepedi le Setsonga. Le ge Alex e be e fapana kudu le Qunu, ke be ke ipshina ka go dula gona.”
Thuto go tšwa tonking
Leetotelele Go Ya Tokologong – Boitaodišphelo bja Nelson Mandela – Letlakala 8 & 9. E fetoletšwe Sesothong sa Leboa ke Maje S Serudu.
Ke ile ka ithuta thuto tšatši le lengwe ka tonki ya legwaragwara. Re be re šielana ka go e namela le go e fologa gomme ge sebaka sa ka se fihla ke ile ka e tsokama gomme tonki ya ragoga ka la mmutla e lebile thwii sethokgwaneng sa mehlare ya meetlwa. E ile ya inamiša hlogo e leka go nkotola, e ile ya atlega, eupša e sego pele ga ge meetlwa e ntlhaba le go ngwapa sefahlego sa ka, e nkgoboša pele ga bagwera ba ka. Bjalo ka batho ka Bohlabela, Maafrika ba na le moyo wo o hlabologilego ka mešogofela wa seriti goba seo Matšhaena a se bitšago 'Sefahlego'. Ke be ke gobogile pele ga bagwera ba ka. Le ge ke be ke wišitšwe ke tonki, ke ile ka ithuta gore: go goboša motho yo mongwe ke go dira gore a kwe bohloko bjo bo sa nyakegego. Le ge ke be ke sa le mošemane, ke be ke fenya bagwera ba ka ka ntle le go ba goboša.
Hlakola 9
9 Hlakola ke letšatši la masometshela seswai la ngwaga yago tlwaelega (masometshela senyane go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 8 Hlakola, ebile le tla pele ga 10 Hlakola. Morago ga 9 Hlakola, go šala matšatši a 297 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Pherekgong 2
2 Pherekgong ke letšatši labobedi la Ngwaga wago tlwaelega.Letšatši le, le latela 1 Pherekgong, ebile le tla morago ga 3 Pherekgong.
Malaria
Malaria ke bolwetši bja go tšwa go monang bja go fetela batho le diphoofolo tše dingwe tše di hlotšwego ke dipharasaete tša diprotozoan (mohuta wa sele e tee maekrookanisime) ya mohuta wa Plasmotiamo. Malaria a baka dišupo tše di akaretšago letadi, malaise, go tlhatša le go opa ke hlogo. Mabakeng a kgatelelo e šoro e ka baka letlalo le serolana, dikotwane, go idibala goba lehu. Dišupo tše gantši di thoma go bonagala ka morago ga matšatši a lesome goba lesome hlano morago ga go longwa. Go batho bao ba sa hwetšago kalafo e botse bolwetši bo ka boya gape ka morago ga dikgwedi tše mmalwa. Go batho bao ba sa tšwelago go fola phetelo, phetelo gape gantši e laetša dišupo tše nnyane. Karolwana ye ya tšhonto e timelela ka morago ga dikgwedi ge eba ga go sa na phihlelelo ya malaria.
Ka tlwaelo, bolwetši bo fetetšwa ka go loma ga monang wa tshadi wo o fetetšwego wa Anopheles.Go longwa go go tšweletša dipharasaete tša go tšwa mareng a monang ka gare ga madi. Dipharasaete tše di sepelela sebeteng moo di golago le go tswala gape gona. Mehuta ye mehlano ya Diplasmotiamo di ka fetetša le go phatlalatšwa ke batho. Mahu a mantši a bakwa ke P. falsiparamo le P. vivax, P. ovale, le P. malariae ka kakaretšo di baka mohuta o bonolo wa malaria. Mehuta ya P. knowlesi ga e bake malwetši gantši bathong. Malaria e hlahlobiwa ka go dira diteko tša maekroskoupu ya madi ka go diriša difilimi tša madi, goba ka diantitšene-tše di theilwego diteko tša mogololelo. Mekgwa yeo e dirišago phetogelo ya ketane ya polymerase go lekola dipharasaete DNA di tšweleditšwe, eupša ga di dirišwe ka bophara mafelong ao malaria a go tšwelela gona ka lebaka la theko le tharagano.
Kotsi ya bolwetši e ka fokotšwa ka go thibela go longwa ke menang ka go diriša nete ya menangle sekoba dikhunkhwane, goba magato a go laola menang bjalo ka go fothela dopolayakhukhu le go pšheša meetse a emegego a sa elego. Dikalafi tše mmalwa di a hwetšagala go sethibela malaria go basepedi mafelong ao bolwetši bo tlwaelegilego gona.Tose ya sewelo ya kalafi ya sulfadoxine/pyrimethamine e a eletšwa go masea le ka morago ga dikgwedi tše tharo tša mathomo tša boimana mafelong ao go nago le palo ya godimo ya malaria. Malebana le tlhokego, ga go kgontšhago ya kenti (vaccine) ye e lego gona, le gee le gore maiteko a go e tšweletša a dirilwe. Kalafi yeo e eletšwago ya kalafo ya malaria ke tswakanyo ya dikalafi tša kgatlhanong le malaria tše di akaretšago artemisinin. Kalafi ya bobedi e ka ba mefloquine, lumefantrine, goba sulfadoxine/pyrimethamine. Quinine mmogo le doxycycline di ka dirišwa ge eba artemisinin ga e hwetšagale. Go a eletšwa gore mafelong ao malaria a tlwaelegilego, go swanetše gore malaria a tiišetšwe pele kalafi e ka thongwe ka lebaka la pelaelo ya palo e kgolo ya kgano ya ditagi tša kalafi. Kgano e tšweletše go dikalafi tše mmalwa tša kgatlhano le malaria; mohlala, kgano ya chloroquine- P. falsiparamo e phatlaletše go mafelo a mantši a malaria, gape kgano ya artemisinin ke bothata dikarolong tše dingwe tša Borwa-bohlabela bja Asia.
Bolwetši bo phatlaletše ka bophara dileteng tša molatšatši le dilete tša magareng tša melatšatši tše di bapanego ka bophara le ekhweitha. Go akaretšwa kudu Sub-Saharan Afrika, Asia, le Latin Amerika. Mokgatlo wa tša Maphelo wa Lefase o akanyetša gore ka 2012, go be go na le makga a malaria a palo ya dimilione tše 207. Ngwageng woo, bolwetši bo lekanyeditšwe gore bo bolaile batho ba palo ya magareng ga 473,000 le 789,000, bontši bja bona e be e le bana mo Afrika. Malaria gantši e nyalwantšhwa le bohloki gomme a na khuetšo empe ya tšwetšopele ya ekonomi. Mo Afrika go akanyeditšwe go lahlegelwa ke dibilione tše $12 tša di-USD ka ngwaga ka lebaka la theko ya godimo ya tlhokomelo ya tša maphelo, go lahlegelwa ke bokgoni bja go šoma le tiragatšo ya boeti.
Pearston
Pearston ke toropo nyane wa Blue Crane Route Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Vryburg
Vryburg ke toropo go feta Mmušoselegae wa Naledi wa diporofense Leboa Bodikela ka moka Afrika Borwa.
Vryburg e 236 km bodikela la toropo kgolo wa Klerksdorp.
Nompumelelo
Nompumelelo ke township kgolo wa East London mo Buffalo City Metropolitan Municipality go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Ga-Josepha
Ga-Josepha ke toropo go feta Bushbuckridge Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Ehlanzeni wa porofense Mpumalanga ka moka Afrika Borwa.
Queensberry Bay
Queensberry Bay ke toropo go feta Great Kei Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Amathole mo porofense Kapa Bohlabela (Eastern Cape) ka moka Afrika Borwa.
Roossenekal
Roossenekal ke toropo go feta Elias Motsoaledi Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa diporofense Limpopo kamoka Afrika Borwa.
Hlakola 10
10 Hlakola ke letšatši la masometshela senyane la ngwaga yago tlwaelega ( go ngwagamolele) tšhupamabakeng ya Gregorian. Letšatši le, le latela 9 Hlakola, ebile le tla pele ga 11 Hlakola. Morago ga 10 Hlakola, go šala matšatši a 296 pele ngwaga o fihla mafelelong.
Pherekgong 2007
Pherekgong 2007 ke kgwedi ya pele ngwageng. Letšatši la pele ke Mošupologo la mafelelo (31) ke Laboraro.
1890
1890 (MDCCCXC) ebile ngwaga wa go thoma ka Laboraro, ngwaga wa pele ngwagengsome wa 1890s, ngwaga wa bomasomesenyane ngwagengkgolo wa Ngwagakgolo 19, le ngwaga wa bomakgolo seswai masomesenyane ngwagengkete wa Ngwagakete 2.
Matlwangtlwang
Matlwangtlwang ke toropo hleng ga Steynsrus mo Moqhaka Mmusogae ya Mmasepala Setereke tša Fezile Dabi go feta porofense Free State ka moka Afrika Borwa.
Tšantšabela
Tšantšabela kane Van der Merwes Kraal ke toropo go feta Ephraim Mogale Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sekhukhune wa porofense Limpopo ka moka Afrika Borwa.
Middleton, Eastern Cape
Middleton ke toropo nyane wa Blue Crane Route Mmusogae, Mmasepala Setereke tša Sarah Baartman go feta porofense Kapa Bohlabela ka moka Afrika Borwa.
Ho Chi Minh City
thumb Ho Chi Minh City ke mmasepala wa Dong Nam Bo, Vietnam. Mmasepala wo o nale badudi bao e kabago 7,302,755.