cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
West Ham United
West Ham United Football Club er ein engelsk fotballklubb som spelar i FA Premier League. Klubben vart stifta i 1895, og vart vald inn i The Football League i 1919. «The Hammers», som er kallenamnet til West Ham, spelar heimekampane sine på London Stadium.
Kingston på Jamaica
Kingston er hovudstaden på Jamaica, og med om lag 940 000 innbyggjarar også den største byen i landet. Byen ligg søraust i landet, og har ei naturleg hamn som er beskytta av Palisadoes, ein lang sandbanke. Denne bind saman Port Royal og den internasjonale lufthamna med resten av øya.
Henrik av Danmark
Morsmålet til prinsgemalen var fransk, men han talte òg flytande dansk, engelsk, kinesisk og vietnamesisk.
Lodger
Bakgrunn
I andre halvdel av 1976 flytta David Bowie til Sveits med kona Angela for å kome seg unna dopkulturen i Los Angeles. Han vart så særs produktiv dei neste åra. Han flytta til Château d'Hérouville i Hérouville i Frankrike med venen og songaren Iggy Pop. De rspelte dei to inn debutalbumet til Pop, The Idiot (1977). Han møtte så musikaren Brian Eno same året, og byrja ei rekkje samarbeid med Eno og produsenten Tony Visconti som vart kjend som Berlintrilogien. Det første albumet, Low, vart spelt inn her frå september til november 1976 med ekstra opptak i Hansa Tonstudio i Vest-Berlin, etter at Bowie og Pop flytta dit.
Innspeling og produksjon
I tillegg til Oblique Strategies-korta til Eno, hugsa Visconti at Eno hadde meir spelerom under innspelingane enn han hadde hatt for Low og “Heroes”. For «Look Back in Anger» gav Eno bandet åtte av favorittakkordane sine og instruerte dei til å «spele noko funky». Alomar mislikte dette, og sa til biografen David Buckley at han var «fullstendig, fullstendig i mot det». Trass i at Eno tok kontroll til visse tidspunkt, var han berre medlåtskrivar på seks av ti spor på albumet. Eno kjende at trilogien byrja å «gradvid få mindre momentum » med Lodger, og Belew observerte òg at arbeidsforholdet til Eno og Bowie gjekk mot ein slutt: «Dei krangla ikkje eller noko usivilisert som det. Det verka berre som dei ikkje hadde den gnisten eg trur dei hadde under "Heroes".» Visconti delte liknande tankar og sa ved fleire høve: «Eg trur ikkje David la heile sjela si i Lodger.» «Me hadde det moro, men det var likevel ei illevarslande kjensle som gjennomsyra albumet for min del.»
Oaldsbygda
Oaldsbygda postopneri vart opna i 1897. Til postopneriet høyrde og gardane på Åkneset. Før dei fekk kai, i 1932, rodde dei ut til rutebåten med og etter folk, varer og post. Skulehuset vart bygt i 1924. Tidlegare hadde det vore omgangsskule. Det største fellesløfet som oaldsbygdarane gjorde var å skaffe seg telefonsamband. I 1930 stod lina til Eidsdal ferdig. Ved dugnad drog dei på plass alle telefonstolpane. Det gjorde dei med handemakt. Nokre stolpar vart frakta opp til 1400 moh. Med telefonlina fekk dei god dugnadshjelp frå folk i Eidsdal.
Alaska
Klima
Om sommaren er det midnattssol nord i Alaska og temperaturane kan stige til over 20 °C i indre område, men sjølv på denne tida går temperaturen i dei fleste områda under 10 °C om natta. I tillegg har ein ganske ofte regnbyger og stundom torevêr. Om vinteren byggjer kalde luftmassar seg opp i aust, og Fairbanks, som ligg om lag i midten av staten, kan få temperaturar under −40 °C i fleire dagar på rad. Iståke frå røyk og eksos kan gjere tilhøva endå verre.
Lodger
Tekst og tema
Pegg skreiv om reisetemaet på side ein og at songane tar opp att eit «gjennomgåande motiv» i heile Berlintrilogien, og trekte fram linja «I've lived all over the world, I've left every place» frå Low-songen «Be My Wife», og peikte på at reisa er både metaforisk og geografisk. Mellom innspelingane i Montreaux og New York, reiste Bowie til Kenya med sonen Duncan Jones, som var inspirasjon til teksten for «African Night Flight». Både denne reisa, og reiser til Japan og Australia, inspirerte «Move On», som reflekterer reisetemaet som går gjennom side ein. Doggett skreiv om songtitlane: «Etter hans 'African Night Flight', kva anna kan ein gjere enn å 'Move On'!» Då Bowie vart spurt om «Red Sails» sa han i 1979: «Her tok me ei ny tysk musikk-kjensle og sette det opp mot ideen om ein ein moderne engelsk leigesoldat/heroisk Errol Flynn, og sette han i Kinahavet. Me har her ein herleg kryssreferanse av kulturar. Eg veit ærleg talt ikkje kva han handlar om.» Pegg skreiv at «Red Sails» symboliserer Bowie sin veg bort frå mainstream. «Yassassin» er tyrkisk for 'lenge leve', frå ordet yaşasın. Som det instrumentalet “Heroes”-sporet «Neuköln», handlar songen om diskrimineringa av tyrkiske immigrantar som budde i Berlin, sjølv om teksten her er meir direkte.
Alaska
Kjøpet av Alaska
Etter påtrykk frå William Seward avgjorde det amerikanske senatet å kjøpe Alaska frå Russland for 7,2 millionar dollar, noko som justert for inflasjonen svarar til 134 millionar amerikanske dollar i dag. Vedtaket vart gjort den 9. april 1867. Det amerikanske flagget vart heisa 18. oktober same år. No blir den dagen kalla Alaska-dagen. Etter at USA tok over vart den internasjonale datolinja flytta vestover og Alaska skifta frå å følgje den julianske kalenderen til den gregorianske kalenderen. På grunn av dette vart det to fredagar på rad for innbyggarane då den 6. oktober 1867 vart etterfylgt av den 18. oktober 1867.
Geografi
Alaska er den største delstaten i USA, med eit areal på 1 477 261 kvadratkilometer, og har den lengste kystlinja av alle statane.
Alaska er den vestlegaste og nordlegaste delstaten i USA. Underleg nok og den austlegaste, fordi nokre av øyane i Aleutane er på andre sida av den 180° lengdegraden. Sjølve datolinja svingar likevel rundt desse øyane slik at heile Alaska har same dato.
Lodger
Utgjeving og markandsføring
RCA Records gav ut «Boys Keep Swinging» som den første singelen frå Lodger, med «Fantastic Voyage» som B-side, den 27. april 1979 med katalognummer RCA BOW. For å marknadsføre songen hadde Bowie spelt på The Kenny Everett Video Show fire dagar tidlegare. I følgje Pegg var han kledd i ein «50-tals Mod-aktig dress» som fekk han til å sjå ut som ein «ung skulegut». David Mallet, som Bowie valde til å regissere musikkvideoen til «Boys Keep Swinging», regisserte programmet. Musikkvideon og framføringa hans for Everett vart filma etter kvarandre, sjølv om førstnemnde hadde med ekstra dansarar som viste seg å vere Bowie i drag. Everett-framføringa, og ein opptreden som gjeste-DJ på Radio 1-showet Star Special, var medverkande til at «Boys Keep Swinging» nådde sjuandeplassen på UK Singles Chart, den høgaste plasseringa til Bowie sidan «Sound and Vision». Men på grunn av den kjønnsbøyande videoen og teksten, nekta RCA å gje ut singelen i USA
Ursamisk
Ursamisk er det urspråket som alle samiske språk stammar frå. Dette språket vart sannsynlegvis snakka i det sørlege og sørvestlege Finland og Karelen i tida rundt byrjinga av tidsrekninga vår. Denne dateringa blir argumentert for av Ante Aikio,  Kallio (2006), Heikkinen (2006) og Heikkilä (2014). Tidlegare forskarar, framfor alt Korhonen (i 1981), har lagt det ursamiske språket langt tidlegare. Dagens system er basert på ei datering av indoiranske, baltiske og spesielt germanske lånord i både ursamisk og ur-samisk-austersjøfinsk. Mange av desse lånorda er basert på Jorma Koivulehto sitt arbeid.
Fylkesveg 160 i Oppland
Fylkesveg 160 i Oppland går mellom Roli og Grøtterud i Gjøvik kommune. Vegen er 18,9 km lang.
Lodger
Inspirasjon og ettermæle
Electronica/techno-artisten Moby sa seinare at den einaste årsaka til at han tok i mot den første jobben sin som golfcaddy var fordi han skulle få råd til å kjøpe Lodger, som nettopp hadde kome ut på den tida. Det amerikanske indierockbandet Built to Spill omtalte albumet i songen sin «Distopian Dream Girl» frå albumet There's Nothing Wrong with Love i 1994. Eit par av songane på Lodger inspirerte to engelske britpop-band i 1990-åra. Blur brukte den same akkordsekvensen som «Fantastic Voyage» og «Boys Keep Swinging» på singelen deira «M.O.R.» i 1997. Songen låner òg melodi og kall-og-svar-vokalen frå «Boys Keep Swinging». Bowie og Eno vart begge oppførte som låtskrivarar på «M.O.R.» etter eit søksmål. Frontmannen Damon Albarn har omtalt Bowie som ei inspirasjonskjelde. Oasis kalla singelen sin «Don't Look Back in Anger», skriven av Noel Gallagher i 1996, opp etter «Look Back in Anger». Det amerikanske indierock-bandet Shearwater spelte heile albumet på konsertane sine og på The A.V. Club etter at Bowie døydde tidleg i 2016.
Ursamisk
Verb
Dei rekonstruerte verbparadigmene for ursamisk viser eit meir agglutinerande språk enn dei moderne samiske språka.
Paleo-europeiske ord
Dette er ord som verken går attende til det uralske urspråket eller er lånt inn frå kjende språkfamiliar.
Madagaskar
Madagaskar er ein øystat som ligg aust for det afrikanske fastlandet i Indiahavet. Øya er den fjerde største i verda, og hyser rundt fem prosent av verdas plante- og dyreartar. 80 % av dei finst berre på Madagaskar.
Fylkesveg 162 i Oppland
Fylkesveg 162 i Oppland går mellom Nykirke i Gjøvik kommune og Snertin i Nordre Land kommune. Vegen er 21,7 km lang.
Chandra - The Phantom Ferry Part I
Albumet var visstnok basert på ei science fiction-soge som fann stad i ein militærstasjon nær Thule på Grønland.
Albumet består av ni spor og åtte av dei er heilt nye, medan den siste er ein remiks av sporet «Moonlight on a Crawler Lane».
Fylkesveg 164 i Oppland
Fylkesveg 164 i Oppland går mellom Karmel og Ramsrud i Gjøvik kommune. Vegen er 7,1 km lang.
Christiania Fusel & Blaagress
Albumet var det første der ein brukte hardingfele saman med elektrisk gitar. Gruppa si tolking av «Fanitullen» blei særleg godt kjend.
Cho Oyu
Namn
Namnet kjem truleg av dei tibetanske orda chomo («gudinne») og yo («turkis»), og frå den tibetanske sida blir fjellet ofte farga av eit turkis ettermiddagslys. Denne tydinga er rett nok ikkje sikker. Førsteklatraren Herbert Tichy fekk høyre av ein lama i Namche Bazar at namnetydinga var «stort hovud». Heinrich Harrer gjekk ut frå at namnet på fjellet var cho-i-u («gudehovud»); på tidlege kart var namnet fonetisk likt Cho Uyu. Den alternative omsetjinga frå tibetansk «berr/skalla gud» blir støtta av ei legende som seier at den hårlause guden Cho Oyu vendte ryggen til gudinnemora Chomolungma fordi han vegra seg mot å gifte seg med henne.
Peder Haug
Peder Haug er ein norsk professor i pedagogikk ved Høgskulen i Volda, avdeling for lærarutdanning.
Ragnvald Kale Kolsson
Familie
Far hans var lendmann Kol Kalesson i Agder og farfar hans var Kale Sæbjørnsson som var med Magnus Berrføtt på vesterhavstoktet i 1098, der han fall. Mor til Ragnvald var Gunnhild, dotter til orknøyjarlen Erlend Torfinnsson, og morbror hans var Magnus den heilage.
Han vart døypt Kale, men fekk namnet Ragnvald fordi Gunnhild, mor hans, hadde sagt at Ragnvald Brusesson hadde vore den mest framståande av alle orknøyjarlane, og dei trudde det skulle følgje lukke med namnet hans. Ragnvald hadde ei dotter som var kalla Ingerid eller Ingegjerd; kven mora var, er ikkje kjent. Ho vart gift med Eirik Stagbrell og vart mellom andre mor til Harald Eiriksson jarl (Harald Unge). Ragnvald hadde òg ei syster som heitte Ingerid; ho vart gift med lendmannssonen Jon Petersson.
Oppvekst og ungdom
Då kong Sigurd Jorsalfare døydde i 1130 vart sonen Magnus teken til konge, men samstundes gjorde Gille-Krist (Harald Gille) krav på kongsnamn, fordi han var sonen til Magnus Berrføtt. I Trondheim vart dei begge gitt kongsnamn og i tre år var dei samkongar. Våren 1134 kom det til eit stort slag ved Fyrileiv der Ragnvald var med i hæren til Harald Gille. Magnus Sigurdsson sigra og Harald Gille rømde til Danmark. Om vinteren det same året kom Harald Gille attende med ei ny og større hær og tok makta i Noreg. Magnus vart teken til fange; han vart kastrert og blinda og vart for ettertida kalla Magnus Blinde. Hendingane blir rekna som byrjinga på borgarkrigstida i Noreg.
Pilegrimsferda
Under ei vitjing til Noreg var Ragnvald jarl blitt overtalt til å gjere ei pilegrimsferd til det heilage landet. Harald Maddadsson jarl var då blitt vaksen og skulle styre over jarleriket medan Ragnvald jarl var borte. Sumaren 1152 la ferdafylgjet ut frå Orknøyane med 15 storskip. Mange norske stormenn var med, mellom andre Erling Skakke og Eindride Unge. Frå Orknøyane var mellom andre biskop Vilhelm med som skipsstyresmann. Mange skaldar var òg med på ferda; Odde Litle, Torbjørn Svarte, Sigmund Ongul og Årmod er nemnde. I Orknøyingasoga er ferda skildra over fem kapittel (86-90); det meste handlar om sjølve reisa og berre kort om opphaldet i det heilage landet. Etter dei hadde vitja Jerusalem, drog dei til Miklagard (Konstantinopel) og vitja den bysantinske keisaren Manuele. Derifrå siglde dei til «Pul» (Apulia i Italia), der Ragnvald jarl, saman med biskop Vilhelm og mange andre, gjekk av skipa, fekk seg hestar og gjorde heimvegen over land.
Drapet på Ragnvald jarl
Jarlane for om sumaren 1158 til Katanes for å veide etter hjort eller rein, slik som dei hadde for vane. På ein gard i Kalvedal nær Torså, låg Torbjørn Klerk og mannskapet hans i løynd. Då jarlen og følgjet han kom fram til husa, kom mennene på dei og Ragnvald jarl vart drepen. Torbjørn Klerk rømde frå staden, men litt seinare kom mennene til jarlen over han og drap han.
West Ham
Kollektivtransport
Dei næraste stasjonane er:
Knut Storberget
Storberget har vorte drapstruga av både Erik Gjems-Onstad og Øyvind Heian.
Jim Svenøy
Jim Svenøy er ein norsk tidlegare friidrettsutøvar frå Elnesvågen i Fræna i Møre og Romsdal. Han vann bronsemedaljen på 3000 m hinder under EM 1998 i Budapest. Han var etter tur medlem av Elnesvågen IL, Fræna Friidrettsklubb (1993-2002) og IL Vidar (frå 2003). Han er 1,85 m høg og hadde ei tevlingsvekt på 69 kg.
Orknøyjarlane
Mørejarlsætta
Jarlane var i tida fram til 1468 ofte underordna kongane i Noreg, men til tider òg kongane i Skottland for områda på det skotske fastlandet. Det er likevel noko uvisst i kor stor grad dei første orknøyjarlane var underlagt norsk herredøme. Den eldste kjelda som gir oss konkret opplysning om dette, er Beretningen om Hamburg stift av Adam av Bremen, der det i tredje bok, kapittel 17, blir sagt at kong Harald Hardråde la under seg øyane i 1066, då han hadde lagt ut på hærferd for å erobre England.
I 1266 selde kong Magnus Lagabøte Sudrøyane (Hebridane) og Man til den skotske kongen (Perthtraktaten). I 1468 vart Orknøyane pantsett til den skotske kongen av Kristian I av Danmark/Noreg og i 1469 Hjaltland (Shetland). Øyane vart seinare ikkje løyst ut.
Strangford Lough
Strangford Lough, eller Loch Cuan på irsk, er ein fjord i County Down i Nord-Irland. Han er skild frå Irskesjøen av Ardshalvøya. Han er ein populær turistattraksjon som er kjend for det gode fiske og dei vakre landsbyane ved kysten. Den mest kjende av desse er Portaferry, ein liten landsby rundt 3 000 folk.
Harr
Levesett
Etter om lag tre veker klekker dei om lag 15 mm lange larvane or egga. Dei veks fort på ein diett av dyreplankton, og vert kjønnsmogne etter om lag 5-6 år.
Barentshavet
Det vert førebudd mykje petroleumsverksemd i området. På russisk side vert utbygging av Shtokmanfeltet førebudd.
Bruce Springsteen
E Street Band
Ein reknar at E Street Band vart starta i oktober 1972, sjølv om dei ikkje var offentleg kjent før i september 1974. Frå slutten av 1988 til tidleg i 1999 spelte ikkje bandet, bortsett frå ein reunion i 1995.
Pliocen
Pattedyr
I Nord-Amerika treivst gnagarar, store mastodontar og gomphotherium og pungrotter, medan det vart færre hovdyr, som kamel, hjort og hest. Nashorn, tapirar og ar continued successfully, while hoofed animals (ungulates) declined, with camel, deer og horse all seeing populations recede. Rhinos, tapirs og chalicotherar døydde ut. Kjøtetarar som røyskattfamilien, samt hundar og kjappe bjørnar vart mangfaldige. Dovendyr, store glyptodontar og beltedyr kom nordover då Panamaeidet oppstod.
Leif Burull
Burull var son til ein sløydlærar. Sjølv studerte han jus ved Universitetet i Oslo, ferdig utdanna cand.jur. i 1920. Frå 1921 til 1923 var han dommarfullmektig i Sør-Hedmark, deretter fullmektig hos sakførar på Hamar til 1927. Sidan dreiv han eiga sakførarforretning på Hamar fram til 1971. Perioden 1950-65 var han offentleg oppnemnd forsvarar i domssokna Nord-Hedmark og Sør-Hedmark. Han hadde elles mange styreverv, så som styreformann i Hamar Sparebank frå 1955 til -71 og i Hamar Stiftstidende frå 1950 til -69.
Rod Argent
Biografi
Han var fødd i St. Albans i England (nær London) og han var i stor grad ein sjølvlært pianist. Han oppdaga rock & roll då han var 11 år gammal gjennom Elvis Presley-platene til syskenbarnet, men voks òg opp med klassisk musikk og jazz. Dette var med på å forme dei sofistikerte, framtidige melodiane og harmoniane som skilde han frå dei fleste andre musikarane i den britiske bølgja. The Zombies vart danna då Argent berre var 16 år gammal og dei fekk kontrakt med Decca i 1963 på grunn av låten hans «She's Not There», som vart ein hit på begge sider av Atlanteren året etter. Den andre hitten deira i USA var òg skriven av Argent, «Tell Her No» og kom ut i 1965. Trass i fleire gode singlar skrivne av anten Argent eller gitaristen Chris White, fekk ikkje the Zombies fleire hittar. Dei vart oppløyst i 1967 etter å ha laga den psykedeliske klassikaren Odessey and Oracle, og Argent danna det nye bandet Argent, med Chris White som produsent og låtskrivar (sjølv om han ikkje var bandmedlem). Bandet Argent var hovudfokuset hans sjølv etter at «Time of the Season» vart den største hitten til the Zombies i 1969, fleire år etter han var skriven.
Warkworth på New Zealand
Historie
Warkworth vart grunnlagd i 1853 av John Anderson Brown (fødd i Newcastle upon Tyne), som gav busetnaden namn etter landsbyen Warkworth i Northumberland, der ein av slektningane hans hadde vore lærar i mange år. Mellom dei tidlege verksemdene i området var tømmerhogst (av kauri og anna tømmer), mølledrift og båtbygging.
Jernverk
Sentralt på eit jernverk var gjerne ein masomn. Masomnar vart mura med tykke steinmurar, og var som ein skorstein. Frå toppen av masomnen vart det vekslande fylt jernmalm og trekol, og visse andre mineral i mindre mengd. Ved botnen av masomnen vart luft blåst inn ved hjelp av blåsebelgar, og desse vart gjerne drivne av store vasshjul.
Helen Bjørnøy
Miljøvernminister
I 2005 vart Bjørnøy utnemnd til miljøvernminister for SV i Regjeringa Stoltenberg II, ei stilling ho hadde fram til oktober 2007, då ho vart etterfølgd av Erik Solheim. Som miljøvernminister fekk ho kritikk frå mange.
Leikanger kommune
Overnatting og serveringsstader
Ein kan kjøpa mat på Fjordkroa, som ligg mellom riksvegen og fjorden i Hermansverk sentrum. I Henjatunet driv Marit Henjum Halsnes og Åse Kongsvik med gardsturisme. Dei byr blant anna på heimelaga mat og drikke, mykje basert på eigne råvarer.
Kommunesoga
Leikanger kommune vart oppretta 1. januar 1838, som ein av dei 355 opphavlege landkommunane etter formannskapslovene av 1837. Kommunen var identisk med det gamle Leikanger prestegjeld, og hadde frå starten langt større utbreiing enn i dag: I tillegg til Leikanger sokn høyrde soknene Feios, Fresvik og Vangsnes (i noverande Vik kommune), Tjugum (i noverande Balestrand kommune) og Fjærland (i noverande Sogndal kommune) til Leikanger kommune. I tillegg høyrde Frønningen-godset (i noverande Hauge sokn i Lærdal kommune) og Tingstad ålmenning (i noverande Kaupanger sokn Sogndal kommune) til Fresvik sokn i Leikanger kommune.
Leikanger prestegard
Leikanger prestegard ligg tett attmed Leikanger kyrkje. Hovudbygningen frå 1912 og fire mindre bygningar er freda. Prestegarden er mest kjend for den innhaldsrike hagen med fleire sjeldne tresortar. Den gamle hovudbygningen frå 1752 vart flytt til Norsk Folkemuseum på Bygdøy i 1911.
Politikk
Sjå òg:
Hauraki Plains
Elver
I pionertida var elvene navlestrenger i Hauraki Plains, men etter som vegane vart betre, og det vart bygd bruer, avtok behovet for elvetrasport. No er alt borte, utanom ferja som går opp Waihou til Paeroa frå Auckland, og lekteren som går opp i Kopu for å henta skrapjarn.
Krasnojarsk
Historie
I 1749 vart ein meteoroitt med masse kring 700 kr funne 230 km sør for Krasnojarsk. Han vart sett av Peter Simon Pallas i 1772 og transportert til Krasjonjarsk. Krasnojarskmeteoritten er viktig fordi han var den første pallasitten som vart undersøkt.
Musikkgruppa America
Den tidlege suksessen (1970-1973)
Det andre albumet til America, Homecoming, kom ut i november 1972. Albumet vart tildelt ei gullplate i desember 1972, og RIAA stadfesta i 1975 at albumet hadde selt ein million eksemplar. Gruppa nådde igjen topp 10 med Bunnell sin «Ventura Highway». Basert på dei to første albuma vann gruppa ein Grammy for Beste nye artist i 1972.
George Martin-åra (1974-1979)
Peek skreiv kontrakt med Pat Boone sitt Lamb & Lion Records og gav ut det første soloalbumet sitt, All Things Are Possible, i 1978. Albumet, produsert av Chris Christian, vart ein suksess og Peek vart ein banebrytande artist i den framveksande kristne populærmusikksjangeren. Tittelsporet kom inn på Billboard-lista tidleg i 1979, og nådde ein topp på 78. plassen. .
Tilbake til det grunnleggjande (1985-1998)
Beckley og Bunnell fokuserte mykje konsertar i siste halvdel av 1980-talet, og opptredde godt over 100 gonger i året rundt om i verda. Sjølv om Amerika heldt fram med å vere eit populært land å turnera i, klarte dei ikkje å få platekontrakt i åra etter at dei forlét Capitol.
Tidleg på 1990-talet førte utviklinga av CD-plater til at mange eldre populære album vart gitt ut på nytt, noko som gav band som America eit oppsving i salet. I løpet av 1991 kunne America tilby fire nye spor som ein del av ei samling gitt ut av Rhino Records kalla Encore: More Greatest Hits, som var designa for å utfylla den opphavlege samleplata deira frå 1975.
Gjenoppbløminga til America fanga merksemda til Chip Davis frå American Gramaphone Records, som signerte bandet til plateselskapet sitt. I mai 1994 gav America ut sitt første nye studioalbum på eit tiår, Hourglass. Det var hovudsakleg produsert av Beckley og Bunnell, med hjelp frå Hank Linderman og Steve Levine, og det inneheldt albumet ei eklektisk gruppe songar. Trass i generelt positive meldingar vart albumet ein kommersiell fiasko.
Etymologi
Romani
The Romany Language in Norway inneheld mykje etymologisk informasjon om ordtilfanget i romani, både om arveord og lånord.
Musikkgruppa America
Det nye tusenåret (1999-2006)
Eit år seinare, i august 2001, gav Rhino ut ei nedkorta singelplate, The Complete Greatest Hits, som samla alle dei 17 Billboard-singlane til gruppa. Plata inneheldt òg to nyinnspelte songar, «World of Light» og «Paradise». The Complete Greatest Hits nådde 152. plass på Billboard-lista i oktober 2001, og var det første albumet til America på listene sidan Perspective i 1984.
I oktober 2002 gav gruppa ut sitt første julealbum, Holiday Harmony. Albumet vart produsert av Andrew Gold, og fekk god kritikk for den fantasifulle blandinga si av element frå klassiske americana-låtar med kjende julelåtar. Det inneheldt tre nye spor, inkludert eit Bunnell-skriven ode til «Ventura Highway» kalla «Christmas in California», med Beckley på vokal. Ein månad seinare gav America ut eit konsertalbum, The Grand Cayman Concert. Konserten vart spelt inn i april året før på Caymanøyane, og bestod berre av Beckley og Bunnell på akustiske gitarar, eit tilbakeblikk til dei tidlegaste dagane i karrieren. Det inneheldt dei mest kjende songane deira saman med nokre få som nesten aldri vart framført på scenen, som «Wind Wave» og «Pigeon Song». Ingen av albuma nådde hitlistene.
Etter dette slutta bandet å spela inn musikk i studio og konsentrerte seg om sin gjennomgåande lukrative turnéplan.
Nyare aktivitet (frå 2006 til i dag)
I 2020 kom òg boka America, the Band, An Authorized Biography av journalisten Jude Warne.
LH 615 – Operation München
LH 615 – Operation München er ein dokumentarisk spelefilm om kapringa av Lufthansa-flyet «Kiel» 19. oktober 1972. Grunnen til kapringa var gisseltakinga av personar frå den israelske OL-troppen under sommar-OL 1972.
UEFA-cupen
Turneringa kom i stand frå hausten 1971 og erstatta den tidlegare cupturneringa Messebycupen. UEFA-cupen var frå byrjinga eit reint cupmesterskap, første året avvikla over fem rundar med avsluttande kampar heime og borte mellom dei to finalistane. Deltakarar i turneringa var klubbar som var kvalifiserte etter nasjonale kriterium. Talet på deltakarar frå nasjonale seriar varierte etter eit kvotesystem. Til dømes hadde England fire deltakarar, Skottland tre, Sverige to og Noreg, Danmark og Island ein deltakar i den første sesongen.
Frå 1997 vart det spela ein einaste finalekamp, mot tidlegare heime- og bortekamp. I 1999 vart UEFA-cupen utvida ettersom Cupvinnarcupen vart lagt ned. Klubbane som etter gammalt var kvalifisert til å spele i Cupvinnarcupen fekk plass i UEFA-cupen. Frå 2004 vart turneringa omorganisert. Etter eit innleiande kvalifiseringsspel, vart klubbane fordelt i grupper som spela i små seriar. Etter gruppespelet vart det atter cupspel mellom dei 32 beste i gruppespelet. Dei to finalistane møttest så i ein avgjerande finale på eit utvald stadion.
Anne-Grete Strøm-Erichsen
Ho er gift med Arve Strøm-Erichsen, som arbeider i IT-bransjen, og dei har to ungar.
Taktro
Taktro er ein del av tak som blir lagt som kleding utanpå den berande konstruksjonen. Det dannar dermed eit underlag for taktekkinga.
Mizen Head
Mizen Head (irsk Carn Uí Néid), tidlegare kalla Ivaghahalvøya, er det sørvestlegaste punktet på Irland. Neset ligg vest i grevskapet Cork i Republikken Irland og er ein turistattraksjon. På neset står ein gamal signalstasjon, ein vêrstasjon og eit fyr. Signalstasjon er i dag eit museum. Dei «99 trappetrinna» er ei rekkje trapper på stien opp til toppen av neset der stasjonen vart bygd. Landsbyane Ballydehob, Goleen og Schull ligg på halvøya.
Sylfest Lomheim
Karriere
Sylfest Lomheim er særleg kjend frå NRK. Han var språkkonsulent for NRK frå 1980 til 1994, han har vore medarbeidar i radioprogrammet Språkteigen frå 1990 og delteke i den populære TV-serien Typisk norsk.
Fylkesveg 821
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
De musikalske dvergene
Bandmedlemmer
Besetninga i 2008:
Plateliaisjøen
Plateliaisjøen er den største innsjøen i Samogitia og den niande største i Litauen. Han er ein sentral attraksjon i Žemaitija nasjonalpark. Han har eit areal på 12 km² og er 47 meter på det djupaste. Det er sju øyar i innsjøen og på ei av dei ligg dei ei borg. Arkeologar har funne spor etter to borger til og meiner det kan ha vore dronning Bona sine. Innsjøen har både ein segle- og ein dykkeklubb. Plateliai er ein liten landsby som ligg på vestsida av innsjøen.
Vinje kommune
Vinje kommune er ein kommune i Telemark-området i Vestfold og Telemark fylke. Kommunen ligg lengst nordvest i fylket og grensar i sør til Tokke, i aust til Tinn og Seljord, i nord til Nore og Uvdal i Buskerud og i vest til Bykle i Aust-Agder, Suldal i Rogaland og Odda, Eidfjord og Ullensvang i Hordaland. Han er den einaste kommunen i Noreg som grensar til fire fylke. Kommunen har sine nåverande grenser frå 1964, då dei tidlegare kommunane Rauland og Vinje vart slegne saman.
Kommunenamn og -våpen
Kommunevåpenet vart godkjent ved kongeleg resolusjon den 16. november 1990 og har ein sølv geitebukk på blå grunn. Motivet symboliserer saue- og geitehald og høgfjellsnatur.
Saratov
Historie
Gelonus, ein segnomsust skytisk by og den nordlegaste greske kolonien, kan ha vore på same stad som dagens Saratov. Gelonus er nemnd i bok 6 i Sogene til Herodotus og vart i følgje han brend ned i 512 f.Kr. av keisar Darius I av Persia. Ein meir sikker føregjengar til Saratov var Ukek.
Saratov vart ei viktig elvehamn på 1800-talet og utvikla seg industrielt etter at han fekk jernbane til Moskva i 1870.
Max Middleton
Biografi
Middleton gjekk i lære som klassisk pianist, men spelte òg ein del jazz, og spelte i ungdomen i eit band kalla Flare i lag med bassisten Clive Chaman. Han vart kjend med Beck våren 1971, då Beck spelte med Chaman. Middleton var den einaste som var med frå den andre til den tredje versjonen av Jeff Beck Group. Middleton slutta i bandet og vart med i gruppa Gonzales før han igjen kom attende til Beck i 1974. I lag med Beck og andre medlemmar frå Gonzales spelte han på Beck-albumet Blow By Blow, som vart det bestseljande albumet i heile karrieren til Beck, med ein fjerdeplass på den amerikanske albumlista. Middleton spelte òg clavinett på oppfølgjaralbumet Wired.
Røyskatt
Røyskatt (Mustela erminea) er eit lite rovdyr i mårfamilien. Han held til på den nordlege halvkula i tempererte, subarktiske og arktiske område. Røyskatten er vanleg i heile Noreg, men bestanden blir påverka av tilgangen på smågnagarar, og er på topp i muse- og lemenår.
Applaus
Applaus er ei anerkjenning av personar eller handlingar gjennom klapping, tramping, jubel, plystring, vifting og liknande. Ein kan til dømes applaudera under eller etter konsertar, førestillingar, tevlingar, talar, seremoniar, opptog, prestasjonar, oppvisingar og liknande.
Høyrbar applaus
Høg og langvarig applaus er gjerne rekna som eit teikn på større begeistring enn det motsette. Ved musikkframsyningar påverkar som regel volumet på musikken det på applausen - ei høglytt avslutting, eller tilmed ein høg songtone, medfører ofte brakapplaus. Eit begeistra publikum kan også reisa seg og gje ein ståande applaus. Ved nokre førestillingar har det vore vanleg å bruka klakørar, ei gruppe tilskodarar som er leid inn for å applaudera demonstrativt.
Jaala
Kommunen er finskspråkleg og har 1 906 innbyggjarar (2003). Med ei flatevidde på 563 km² (129.89 km² av desse er vatn) gjev det ein folketettleik på 3,4 innbyggjarar per km².
Taktekking
Overlapptekking
Sidan skøytane mellom dei ulike delane alltid vil vera noko opne, må eit tak tekkja med overlappsteknikk ha god helling. Dette gjeld særleg i vêrharde område.
Fylkesveg 826
Fylkesveg 826 (Fv826) går mellom Vargåsen i Fauske kommune og Røsvika i Sørfold kommune. Veglengda er 21,8 km.
Chris Rea
To av studioalbuma hans, The Road to Hell og Auberge, nådde toppen av albumlista i Storbritannia. Rea vart nominert tre gonger til Brit Award for beste britiske mannlege artist, i 1988, 1989 og 1990. Boka Guinness Rockopedia skildrar han som «ein gitar-kraftkar med rusten stemme».
Flåte
Ein flåte (norrønt: floti) er ein enkel farkost eller ein flytande plattform som brukast til å bere last, til transport eller til redning på vatn. Flåtar skil seg frå båtar og større skip ved at flåtar manglar skrog og ved at vatn flaumar igjennom eller over flåten. Flåtar har sjeldan reling. Flåtar kan vere stasjonære, dei kan drive med vind, elvestraumar eller havstraumar, eller dei har framdrift med hjelp av segl, årar eller motor.
Chris Rea
2006 til i dag: Fleire bluesalbum og turnear
I februar 2008 gav Chris Rea ut eit nytt album, The Return of the Fabulous Hofner Blue Notes (tileigna Hofner-gitarane frå 1960-pra), med 38 nye songar på tre CDar og to vinylplater, og ei lita bok med måleria hans. Under skrivinga av albumet, dikta Rea opp eit band som aldri har eksistert, ei instrumentalgruppe frå seint i 1950-åra kalla The Delmonts. Etter albumet la Rea ut på turné i Europa. Bandet vart introdusert som «The Delmonts featuring Chris Rea» og dei spelte mellom anna i Royal Albert Hall i London.
Personleg liv
Rea er gift med Joan Lesley, som han har vore saman med sidan dei var 16 år gamle i Middlesbrough. Dei har to døtre, Josephine, fødd i 1983, og Julia Christina, fødd i 1989.
Flåte
«Kon-Tiki» og balsaflåtar
Konstruksjonen av «Kon-Tiki» var inspirert av originale teikningar av balsaflåtar brukt av innfødde langs kysten av Sør-Amerika. Den første skildringa av ein slik flåte finn ein frå Francisco Pizarro sin andre ekspedisjon 1525–1526. Ekspedisjonen trefte då ein balsaflåte utanfor Tumaco lengst sør i dagens Colombia med last av tekstilvarer, keramikk, gull, sølv og smaragdar. Flåten sin heimstad skal ha vore Tumbes lengst nord i Peru. Det finst fleire teikningar av balsaflåtane. Eit kjent målarstykke av den tyske naturvitskapsmannen Alexander von Humboldt måla i hamna i Guayaquil i 1810 syner ein slik flåte brukt til fraktefart. Kon-Tiki-ekspedisjonen synte at balsaflåtane var sjødyktige og kunne navigerast til havs, men Heyerdahl sjølv lærte ikkje korleis dei best skulle seglast og styrast opp mot vinden før lenge etter ekspedisjonen.
Staffa
Geografi
Den mest kjente attraksjonen på Staffa er Fingal's Cave. Det er ei stor sjøgrotte sør på øya, om lag 25 meter høg og 70 meter lang. Veggane inne i grotta er dekte av hektagonale søyler av basalt. Desse klippeveggane, som gjerne vert kalla «kolonnaden», inspirerte Felix Mendelsohn til å skrive ouverturen Die Hebriden, som òg er kjent som Fingal's Cave eller på tysk Fingalshöle. Ouverturen hadde premiere i London i 1830. Det opphavlege namnet på grotta på gælisk var An Uamh Bhin (den musikalske grotta), men ho vart seinare omdøypt og kalla opp etter den legendariske irske krigaren Fionn mac Cumhaill (Finn MacCool) frå 200-talet.
Historie
Lite er kjent om Staffa i tidlege tider, det er ingen skriftlege kjelder som nemner namnet. Den sikraste indikasjonen på at øya lokalt har vore kjent under dette namnet sidan mellomalderen er at den sveitsiske byen Stäfa skal ha fått namnet sitt av ein munk frå Iona som ei oppkalling. Staffa var eigd av MacQarry-klanen (som òg eigde Ulva og hadde eigedomar på Isle of Mull) fram til 1777. I 1772 levde det ein enkelt familie på Staffa, som hadde eit magert utkome frå den skrinne jorda. Ved byrjinga av 1800-talet hadde denne familien reist, tilsynelatande på grunn av dei sterke vinterstormane. Øya har ikkje vore busett sidan den gong. I 1800 var øya eigd av Colin MacDonald frå Lochboisdale på South Uist. I løpet av 1900-talet hadde øya fleire private eigarar, mellom dei Alastair dei Watteville som skreiv ei bok om øya. I 1986 vart øya gjeve til National Trust for Scotland av Jock Elliot jr., som ein kreativ måte å markere 60-årsdagen til kona Eleanor på. Eit takknemleg NTS gav Eleanor Elliot ærestittelen «Steward of Staffa».
Toppserien 2006
Resultatliste
{|
Fylkesveg 199 i Oppland
Fylkesveg 199 i Oppland går mellom Skinnerli og Skartlia i Nordre Land kommune. Vegen er 3,9 km lang.
Β-laktam-antibiotikum
Genetisk opphav
Mellom bakteriane produserer artar i Streptomyces (som Streptomyces lipmanii og Streptomyces clavuligerus) β-laktam-antibiotikum.
Gene Dalby
Gene-Haavard Dalby på Veitvet i Oslo) er ein norsk lyrikar.
Johan Thorne
Liv og gjerning
I mange år var Thorne medlem av bystyret i Moss, ordførar 1880-89. Samstundes var han direktør for sparebanken i byen (1875-86).
Thorne var stortingsrepresentant frå valkrinsen Moss og Drøbak i tre periodar, 1883-91. Han vart vald på nytt 1895-97 og 1903-06, begge gongene frå Smaalenene. På tinget var han seks fyrste sesjonane medlem av næringskomite nr 1. 1889 var han formann i same komiteen og medlem av valkomiteen. I 1891 var han medlem av både valkomiteen og militærkomiteen. I tida han representerte Smålenene var han innom ei rekke stortingskomitear, viktigast var posisjonen som formann i den kombinerte næringskomite nr. 1 og sosialkomiteen. I siste stortingsperioden, 1903-06 var han president i Stortinget. Han var ordførar for Stortinget sine utsendingar til kroninga i Trondheim i 1906.
Sheep's Head
Det ligg tre landsbyar på halvøya. Desse er Durrus, Ahakista og Kilcrohane.
Roman Šebrle
Roman Šebrle er ein tsjekkisk friidrettsutøvar. Han har verdensrekorden i tikamp med 9026 poeng.
Texa
Historie
Texa har forsøksvis vorte identifisert som Oidecha Insula som St. Adomnan skreiv om. Opphavet til namnet er omstridd - det kan anten kome av det gammalirske tech (hus – taigh på moderne skotsk-gælisk) eller Oideachd/Oideachas, eit ord for presteseminar.
Spirit
Spirit kan visa til
Kamelhalsfluger
Kamelhalsfluger (Raphidioptera) er ein orden insekt i nær slekt med nettvengene. Dei har fått namnet sitt frå det sterkt forlenga forbrystet prothorax, som kan likna ein lang hals. Ordenen er i dag berre utbreidd på den nordlege halvkula. Han omfattar to familiar med om lag 250 artar, noko som gjer han til den minste kjende insektordenen. Fire familiar er dessutan kjende frå fossil.
Asker kyrkje
Gravhaugane frå førhistorisk tid i området kring Asker kyrkje
I det opne landskapet med dyrka mark og lauvskog som kyrkja ligg i, er det registret ti lokalitetar med godt markerte gravhaugar, (rundhaugar) frå jarnalderen. Mellomalderkyrkja som låg her før den nåverande kyrkja må sjåast i samanheng med desse gravhaugane, ettersom det er vanleg både i Noreg og andre land at det ligg førkristne (heidne) graver attmed eller i nærleiken av mellomalderkyrkjer, eller der det har stått mellomalderkyrkjer.
Alta kommune
Historie
Alta er vidkjend for helleristingane som vart oppdaga i 1973 og står på UNESCO si verdsarvliste.
Doreen Chanter
Chanter Sisters
I 1971 var begge systrene med som skulejenter i Hammer-filmen Twins of Evil.
Stuart Epps
Han har bidrege til mange populære hardrockplater av band som Twisted Sister, Wishbone Ash, Bad Company, Vandenberg, The Firm, Jagged Edge UK og Shooting Star.
Synthesizer
Historie
Dei fyrste kommersielle synthsizarane vart produsert av Robert Moog og selskapet Moog Music, som også fekk stor innverknad på synthesizerbruken. Den første moog-synthesizeren blei lansert i 1964.
Salinitet
System for klassifisering av vassmengder basert på salinitet
Marint vatn er det som er i hava, som òg vert kalla euhaline sjøar. Saliniteten til euhaline sjøar er 30 til 35 ‰. Brakksjøar eller -vatn har salinitet i området 0,5 til 29 ‰, og metahaline sjøar fra 36 til 40 ‰. Desse sjøane vert rekna som thallasiske fordi saliniteten kjem frå havet og er definert som homoiohalin viss saliniteten ikkje varierer mykje over tid (praktisk talt konstant). Tabellen til høgre, modifisert frå Por (1972), følgjer «Veneziasystemet» (1959).
Hugo Grotius
De Indis og Mare Liberum
England som konkurrerte kraftig med Nederland om å dominere verdshandelen var usamde i dette og kravde suverenitet over havet rundt Dei britiske øyane. I Mare clausum frå 1635 prøvde John Selden å prove at havet kunne okkuperast og kontrollerast på same måte som landjorda. Denne kontroversen leidde til krav som kom i konflikt med kvarandre. Det var Cornelius Bynkershoek som i De dominio maris (1702) fann løysninga. Eit land skulle ha suverenitet over hava så langt ut frå land som ein kanon kunne skyte. Dette utvikla seg til prinsippet om tremils grense til havs.
Elfenbeinskysten
Sjølvstende
I 1980-åra tok då også eventyret slutt. Nedgang på verdsmarknadane kombinert med tørke i landet sende sjokkbølgjer gjennom økonomien. Utarma skogar etter overdriven tømmerhogst og kraftig minkande sukkerprisar gjorde vondt verre, og utanlandsgjelda til landet tredobla seg. Dei økonomiske problema førte til auka kriminalitet, men òg til streikar og demonstrasjonar for større demokrati, og Elfenbeinskysten fekk fleirpartistyre.
Hugo Grotius
Om sanninga i den kristne religion
Det var den første protestantiske tekstboka om kristen appologetisme, og var delt i seks bøker. Delar av teksten handlar om framveksten av historisk medvett knytt til innhald og forfattarskapen til dei kanoniske evangelia. Andre delar av skriftet handlar om heidenske religionar, jødedom og islam. Eit anna særpreg i denne boka var at den tok opp nokre problem som seinare vart sentral i deismen i det attande hundreåret. Grotius er den første til å uttrykke appologetiske legale og juridiske argument til forsvar av kristen tru. Verket vart omsett til engelsk, arabisk, farsi og kinesisk for bruk i misjonsarbeidet i austen og vart trykt fram til slutten av det nittande hundreåret.
Willem Barents
Første ekspedisjonen (1594)
I 1594 sigla han ut frå Amsterdam med to skip for å leita etter Nordaustpassasjen frå Europa og nordom Sibir fram til Stillehavet og det austlege Asia. Han nådde vestkysten av Novaja Semlja og fylgde han nordover, men vart tvungen til å gjera vendereis rett før han nådde nordspissen av øya. Det andre skipet, ført av Cornelis Nay, hadde meir hell med seg. Skipet sigla gjennom Vajgach-stretet, og kom inn i Karashavet.
Andre ekspedisjonen (1595)
^Året etter leia Barents ein ny ekspedisjon, denne gong med sju skip. Dei sigla mot stretet mellom det sibirske fastlandet og Vajgach-øya, men dei var for seint ute til å finna ope hav. Dei kom til munningen av Petsjoraelva og handla der med samojedar.
Malin Head
Kjende stader
Banba's Crown ('Banba si krone') er det høgaste punktet på på Malin Head. Banba var ei av dei mytiske dronningane på Irland.
Vester-Lafjorden
Vester-Lafjorden (samisk Lávvárvuotna) er ein fjordarm av Lafjorden i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 4 km sørvestover til Námmegieddi i botn av fjorden.
Ivar Ballangrud
Verdsrekordar
Gjennom heile karrieren skøyta Ballangrud inn til fem verdsrekordar:
Personlege rekordar
For å setje desse personlege rekordane i perspektiv, viser tabellen gjeldande verdsrekord på dei same datoane.
Østrogen
Østrogen i legemiddel
Sidan østrogen styrer menstruasjonssyklusen, inneheld dei fleste p-piller modifisert østrogen. Det er lite tenleg å nytte naturlege østrogen i tablettform, då biotilgjengelegheita er dårleg og halveringstida særs kort.
Tiree
Geografi
Det høgaste punktet på Tiree er Ben Hynish sør på øya, med ei høgd på 141 meter over havet.
Geotermisk energi
Bruk
Damp og varmt vatn som strøymer ut frå overflata har lenge vorte utnytta i fleire land. Det meste av varmen vert nytta til oppvarming. I Frankrike vert meir enn 200 000 bustader varma opp med varmt vatn pumpa frå djuptliggande, porøse sedimentære bergartar, og på Island vert Reykjavík varma opp frå varme kjelder i den vulkanske undergrunnen.
For å generere elektrisk straum vert vassdampen frå borehol òg teken i bruk, særleg i vulkansk aktive område i Italia, New Zealand, Japan, Island, Mexico og USA. Anlegga er derimot små, både av omsyn til jordskjelvfaren og faren for vulkanutbrot i desse områda.
Jan Fuglset
Jan Fuglset er ein norsk tidlegare fotballspelar og lærar frå Molde. Midtspissen spelte for høvesvis Molde FK og Fredrikstad FK i tida 1963-82 og skåra til saman 109 mål i 1. divisjon.
Kenneth Braaten
Han var med på det norske laget som vann gull i lagkonkurransen under Vinter-OL 1998 i Nagano. Tidlegare same året vann han sin første, og karrieras einaste, siger i verdscupen, i eit sprintrenn i Ramsau. Han var og med på å vinne gull i lagkonkurransen under Ski-VM i Lahti i 2001.
Rørslemengd
Definisjon
For et system samensett av fleire delar, er den totale rørslemengda summen av rørslemengda til kvar enkelt del der summen er ein vektoraddisjon.
Tennis av Chris Rea
Med Tennis byrja Rea å eksperimentere med nokre lengre songar som var meir lausare i forma enn på dei to første albuma. Med seg hadde han Raphael Ravenscroft på saksofon, som nettopp hadde spelt med Gerry Rafferty på singelen «Baker Street» og Pete Wingfield på klaverinstrument. Chris Rea sjølv sette sitt personlege preg på albumet med å skrive alle songane, synge, spele gitar og klaverinstrument, i tillegg til at han produserte albumet sjølv. Dermed var Elton John-kjensla som den tidlegare produsenten Gus Dudgeon hadde skapt på dei to førre albuma borte.
Høgemoen
Slåtten har vore nytta av Gudbrand Skjellerud, og kan ha opphavet sitt i nedre Hallingdal eller Krødsherad.
Jernvinne i Noreg
Kjeldegrunnlag og teknologi
Råstoffa ein treng til produksjonen av jern er myrmalm og tre, men prosessen som fører til det ferdige jernet er likevel komplisert. Sjølv med all kunnskapen me i det moderne samfunn har om metallurgi, har ingen i nyare tid klart å framstille godt og smibart jern på same måte som dei gjorde i jernalderen og mellomalderen. Det meste av informasjonen me har om den teknologien som var i bruk i jernframstillinga har me frå undersøkte jernframstillingsområde. I tillegg har me ulike skriftlege kjelder, til dømes lovtekstar og sagaer frå mellomalderen. Den skriftlege kjelda som har gitt oss den grundigaste innføringa i teknologien ved jernframstilling var ei bok utgjeven i 1790 av Ole Evenstad. Her skildrar Evenstad jernframstillingsmåten som vart nytta på 1700-talet. Omnstypen han beskriv har seinare vorte kalla evenstadomnen. Denne omnen var den siste i rekka av «småskala»-omnar, før dei moderne masomnane tok over for rundt 200 år sidan.
Viljandi
Viljandi (tysk Fellin) er ein by og kommune sør i Estland. Han har nesten 20 000 innbyggjarar og er det administrative setet i Viljandi maakond. Byen vart første gong nemnd i 1283 då han fekk byrettar av Villekinus de Endorpe.
Jernvinne i Noreg
Framgangsmåte
Reint teknisk er det som skjer ved produksjonen av jern at ein fjernar oksygenatom frå malmen som jernoksid, i fyrste omgang ved røsting av malmen. Ved røsting brenn ein bål under myrmalmen for å fjerne jord og liknande og klargjere malmen til den vidare prosessen. Evenstad fortel om åtte ulike typar myrmalm, og for å teste malmen skulle ein tygge på den. God malm skulle klebe til tennene. Etter røstinga vart malmen lagt i ei omnssjakt med trekol, som ved forbrenning danna gassen karbonmonoksid og fjerna oksygen frå malmen. Her vart malmen redusert og det vart framstilt jern, samt avfall kalla slagg.
Jernvinne i samfunnet
Menneska som levde i yngre jernalder og mellomalder i Noreg såg verda rundt seg annleis enn det me gjer i dag. Både den sosiale, religiøse og økonomiske røynda skilde seg frå dagens, me må difor vere varsame med å bruke moderne omgrep og termar når me beskriv situasjonen til menneske som levde for tusen år sidan. Førestillingsverda vart gjerne uttrykt gjennom religion, ritual og symbol, dette var antakeleg også viktig i jernframstillinga. Ein må rekne med at av og til vart jernframstillinga mislykka, sjølv om ein tilsynelatande brukte den same framgangsmåten. Truleg var det difor knytt overtru til jernframstillinga, og det er lite truleg at det berre var reint praktiske og funksjonelle faktorar som spela inn under framstillinga av jern.
Drivkrafta bak jernframstillinga
Om ein produserer ei vare i dagens samfunn og det er stor etterspørsel etter vara, vil ein produsere meir for å dekke etterspørselen og tene meir. Det kan hevdast at om det var stor etterspørsel etter jern i jernalder og mellomalder ville dei jernproduserande gardsbruka senke produksjonen i staden for å auke den. Ein må rekne med at om det var stor etterspørsel fekk ein bytte til seg meir per kg jern, det vil seie at ein kunne senke produksjonen og arbeide mindre for å dekke eit gardsbruks behov for varer og statusgjenstandar. Den totale jernproduksjonen kunne likevel vere den same eller til og med auke. Dette fordi fleire gardsbruk kunne ta sjansen med å gå i gang med jernframstilling.
Jernvinneforsking i Noreg
I 1909 utførte Håkon Shetelig den fyrste utgravinga av ein jernframstillingsplass på Etne i Hordaland. Seinare på 1920-talet vart jernframstillinga i Noreg drøfta av fleire arkeologar, og Brøgger og Shetelig var blant dei som tok for seg problemstillingar kring temaet. Statsgeolog Rolf Falck-Muus var òg blant føregangsmennene innan jernvinneforskning. Han undersøkte ei rekke jernframstillingsplassar på 1920- og 30-talet. Undersøkinga hans fokuserte mest på ulike omns- og slaggtypar, og Falck-Muus var ein av dei fyrste til å sjå at ulike slaggtypar kan gje informasjon om ulike omnstypar.
Frå 1970-talet har det kome mange store undersøkingar på jernvinneanlegg rundt om i Noreg. Sentrale spørsmål har vore, kven som produserte jernet og korleis handel med jern føregjekk. Det vart også lagt meir vekt på tverrfagleg samarbeid. På grunn av høge kostnader har store undersøkingar på jernframstillingsområde likevel berre vore mogleg der det har vore store utbyggingsprosjekt på gang. Som Dokkfløy i Oppland (oppdemming), Hovden og Bykle i Setesdalen (turisme), Møsstrond i Telemark (oppdemming) og Rødsmoen og Gråfjellet i Østerdalen (militærleir og skytefelt).