cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Varna
Historie
På grunn av handelen med thrakarane var denne greske byen raskt viktig. På 200-talet fvt. kom byen inn under Makedonia og det første hundreåret fvt. vart byen innlemma i Romarriket. På 100-talet e.Kr. vart det bygd eit romersk bad her som i dag er den største romerske etterlevninga i Bulgaria.
I 681 vart byen erobra av den bulgarske khanen Asparuch. Frå denne tida fekk byen sitt noverande namn. Under Det første bulgarske riket på 800- og 900-talet var Varna eit viktig senter for kristendomen, og under Det andre bulgarske riket på 1200-talet vart byen ein handverkstad med ei viktig hamn. Det oppstod ruter mellom nordlege Bulgaria og Konstantinopel, og seinare med Dubrovnik og dei italienske byane Venezia og Genoa.
I 1391 vart byen erbobra av Det osmanske riket, som gjorde byen til ein kystbastion på grunn av den militærstrategiske plasseringa. 53 år seinare, 10. november 1444, fall den polske kongen Wladyslaw III i Slaget ved Varna, då 30 000 korsfararar samla ved hamna for å segle til Konstantinopel vart angripe av 120 000 mann leia av sultanen Murad II. Wladyslaw sitt mausoleum ligg i Varna. Korsfararane måtte trekke seg tilbake, og klarte ikkje å erobre Konstantinopel, og Varna vart under ottomansk styre i fire hundreår til. I 1828 erobra den russiske flåten Varna, men klarte berre halde på han i to år. Under Krimkrigen mellom 1853 og 1856 spela Varna ei stor rolle. Staden vart omleira i 1854 av britiske og franske troppar.
I 1893 vart det sosialdemokratiske partiet grunnlagd i byen, og i 1901 streika for første gong hamnearbeidarane i Varna. Under den andre verdskrigen kjempa bulgarska partisanar og den tyske krigsmakta i byen. Varna var sentrum for den tiande operasjonsarméen. Den 8. august 1944 erobra sovjetiske stridskrefter og bulgarske partisanar byen. Etter at den kommunistiske regjeringa i Sofia vart styrta 10. november 1989 vart demokrati òg innført i Varna. Det arkeologiske museet i byen inneheld delar av det store gullfunnet i Varna, som er den eldste gullskatten i verda.
Økonomi
Varna er eit viktig økonomisk sentrum for Bulgaria og heile svartehavsregionen. Dei største industriane er mellom anna handels- og transportindustri, skipsbygging og fabrikkindustri. Turismen er svært viktig for byen og badebyane i nærleiken, som Albena og Golden Sands, med fleire millionar vitjande kvart år. I lag med den nærliggande byen Devnja er Varna eit industrielt senter med nokre av dei største fabrikkane i Bulgaria.
29. juli
29. juli er den 210. dagen i den gregorianske kalenderen (211. under skotår). Det er 155 dagar att av året.
Annie Skau Berntsen
Oppvekst og utdanning
Annie Margaret Skau vart fødd i Kristiania som eldste barnet i familien. Familien flytte snart til Horten, der Annie voks opp med fire småsysken. To av brørne hennar var tidlegare justisminister Bjørn Skau, og fagforeiningsmannen Leif Skau. Etter mellomskuleeksamen gjekk Annie sjukepleiarskulen i Horten. Ho var oppvaksen i ein kristen familie, men fekk eit meir medvite tilhøve til trua si på denne tida, og vart medlem i kyrkjelyden Betlehem som tilhøyrer Det Norske Misjonsforbund. Ho opplevde å få eit kall til å reisa ut som misjonær til Kina i november 1934. I 1937 vart ho oppteken som misjonær i forbundet, og reiste same året til London for å få opplæring i misjon og sjukepleie.
Misjonsverksemd i Kina
Rett etter utdanningskursa reiste Annie Skau til Hong Kong, der ho steig i land 6. oktober 1938. Annie Skau var 1,93 m høg, og var den høgaste kvinna dei lokale hadde sett nokon gong. Det var meininga at ho skulle arbeida i provinsen Shaanxi i det nordlege Sentral-Kina. På denne tida låg Kina i krig med Japan, og ho måtte difor reisa dit via Hanoi i det som no er Vietnam. Reisa varte i to månader. Ho blei verande i Kina frå då av og under heile andre verdskrigen. Neste gong Søster Annie reiste tilbake til Noreg, var i 1945 då ho blei i heimlandet eit års tid. Hausten 1946 reiste ho attende til Kina att.
I åra som fylgde var det vanskeleg å driva misjonsarbeid i Kina, då kommunisthæren hans Mao Zedong la under seg heile Fastlands-Kina. Folkerepublikken Kina vart skipa i 1949, og Søster Annie vart på den tida fengsla to gonger; i 1949 og 1950. I 1951 måtte ho forlata Kina i lag med alle dei andre kristne misjonærane i landet. Ho kom til Noreg att via Hong Kong med svært svekka helse.
Håpets havn. Seinare år
24. mars 1953 kom Annie Skau attende til det då britiske Hong Kong for å arbeida blant millionar av flyktningar som var komne dit frå Folkerepublikken Kina. Særleg jobba ho med tuberkulosesjuke. I 1955 skipa ho sanatoriet Håpets havn saman med den skotske sjukepleiaren Helen Wilson. Søster Annie vart leiar for dette sjukehuset og verka her resten av tida si som misjonær. Håpets havn fekk også god stønad frå Noreg.
Det fyrste barnet som vart fødd ved denne Vonshamna var ei jente som voks opp hjå Søster Annie og seinare vart adoptert av henne. I 1966 gifte Annie Skau seg med forretningsmannen Reidar Owren Berntsen, og dei to reiste tilbake til Noreg for godt i 1978. Adoptivdottera heiter Ling Ling Grace Skau og er i dag busett i Noreg.
Annie Skau Berntsen skreiv fleire bøker om gjerninga si i Kina. På sine gamle dagar vart ho også portrettert i NRK-programmet Dette er ditt liv med Harald Tusberg. Annie Skau Berntsen døydde i Vestfold i 1992, to år etter mannen. Begge ligg gravlagde i Horten.
Lista
Lista er ein tidlegare kommune i Vest-Agder. Kommunen vart slegen saman med Farsund kommune, Herad kommune og Spind kommune til noverande Farsund kommune i 1966. Listalandet strekkjer seg frå Farsund by og ut til Lista fyrstasjon. Landskapet utgjer ei halvøy, rekna frå Listeidet.
Lista har vore bygd frå bronsealderen, og stadnamn frå området er kjende frå kvada om Helge Hundingsbane. Staden vart tidleg eit hovdingsete, som vart rikt av di det vakta leia frå Agdesida til Rogaland. Dronning Åsa skulle etter segna vore dotter av ein konge på Lista.
Gross Schärhorn
Gross Schärhorn er ein 3 294 moh høg fjellltopp i Glarus-Alpane i kantonen Uri i Sveits. Fjellet ris opp mellom øvre del av dalen Maderanertal og Klausenpasset. Schärhorn ligg i ei fjellrekke som strekker seg i nordleg retning frå Tödi, andre fjell som høyrer til same fjellrekka er Clariden, Boktschingel og Gemsfairenstock. I vest endar fjellrekka med toppane Chli og Gross Ruchen. Toppen av Chli Schärhorn (3 234 moh) ligg om lag 400 meter vest for Gross Schärhorn.
Alle greie ruter til topps fører forbi Chammlilücke (2 854 moh), nordaust for fjelltoppen. Derifrå går ein til øvste skaret på austryggen og over på nordsida, så opp på ryggen eller ein går direkte opp på fjellaksla. Vidare går turen over ein brei bergrygg og opp den bratte fjellknausen til høgste punktet.
Thomas Sankara
Thomas Isidore Noël Sankara var ein burkinsk politikar og kaptein i den burkinske hæren. Han var statsleiar i Burkina Faso (tidl. Øvre Volta) frå 1983 til 1987.
Sankara kjempa i krigen mot Mali i 1975. I løpet av den militære karrieren stifta han ein kommunistisk organisasjon saman med m.a. Blaise Compaoré. Han vart medlem av regjeringa på byrjinga av 1980-talet, men gjekk seinare ut av denne regjeringa i protest mot det han meinte var ein arbeidarfiendtleg politikk. Seinare vart han med i ei ny regjering etter eit kupp, men vart seinare avsett og fengsla. Den 4. august 1983 vart Sankara president etter eit statskupp leia av Compaoré. I løpet av regjeringstida si gjennomførte han store sosiale reformer og kjempa mot korrupsjon og offentleg sløsing, og vart ein populær og respektert politikar. Under Sankara si regjeringstid skifta landet namn frå Øvre Volta til Burkina Faso.
Sankara vart drepen i eit nytt blodig statskupp 15. oktober 1987. Også dette kuppet var organisert av Sankara sin tidlegare kollega Blaise Compaoré.
Kusymre
Kusymre (Primula vulgaris) er ein plante i nøkleblomfamilien. Slektsnamnet Primula tyder «den fyrste om våren», og viser til at dette er ein vårblomstrande plante. Han har einskildståande gulkvite blomar.
Planten er vanleg i kyststrøk frå Aust-Agder til Sør-Trøndelag. Han veks i fuktig skyggefull skog og gressbakkar, og trivst òg i maritimt miljø nær sjøen.
Medisin
Kusymre er ikkje giftig, både blomar og blad kan etast, og skal ha ein blodreinsande effekt. Planten har vore nytta som medisinsk urteplante som slimløysande, krampeløysande, svakt smertestillande og roande middel.
Kultur
Kusymre er kommuneblome for Bokn kommune og var fylkesblome for Hordaland fylke.
Lokalt på Vestlandet blir plantn kalla «kublom». Han har og andre lokale namn som «kusømra», «gulveis» og «liblom». Namnet kusymre kan kome av at han blomar på den tida då kyrne kunne sleppast på beite.
Vitskap i 1851
Vitskapsåret 1851 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1851.
Skrikjofossen
Skrikjofossen er den 31. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg ved Lofthus i Ullensvang kommune i Vestland. Fossen ligg like ved den mindre Opofossen og vert ofte forveksla med denne. Fossen har to fall med ei total høgd på 455 meter. Det høgste fallet er på 260 meter.
Sør-Kina-havet
Sør-Kina-havet er den delen av Stillehavet som er avgrensa av det asiatiske fastlandet og øyane Sumatra, Borneo, Luzon og Taiwan. I tillegg har Kina, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Kambodsja, Brunei og Filippinene kyst mot Sør-Kina-havet.
28. juli
28. juli er den 209. dagen i den gregorianske kalenderen (210. under skotår). Det er 156 dagar att av året.
Sør-Kina-havet
Sør-Kina-havet grensar til Austkinahavet i nord gjennom Taiwansundet, mot Filippinarhavet i aust gjennom Luzonsundet, mot Javasjøen i sør mellom Sumatra og Borneo og mot Andamanhavet og Indiahavet i vest gjennom Malakkasundet. Mot det asiatiske fastlandet dannar Sørkinahavet to store bukter, Tonkinbukta i Vietnam og Kina, og Thailandbukta mellom Indokina og Malayahalvøya.
Sør-Kina-havet omfattar 3 500 000 km². Det er over 200 små øyar i havet, mange av dei er omstridde mellom landa som ligg rundt.
Sør-Kina-havet er i dag den nest mest brukte sjøvegen i verda. Det er ein del petroleumsreservoar i området. Det dreiar seg om om lag 4,5 km³ olja og 7 500 km³ naturgass.
Son
Ordsoge
Son kjem frå norrønt sonr, sunr, igjen avleidd av germansk *sunu-, frå indoeuropeisk sūnús- – som tyder 'fødsel, foster, son'. Bokmål sønn er eit lånord frå dansk, som igjen kjem frå gammaldansk syn, søn (som tyder 'søner'). Den danske forma erstatta den opphavlege norske forma «son».
Den indoeuropeiske forma sūnús- er avleidd av *seuə-, som tyder 'føde'. Denne forma er att i gresk huiós, litauisk sūnùs, russisk syn, sanskrit sūnúh-, tokarisk A sjå, og tokarisk B soy.
Latin filius (som gjev fransk fils) kjem av ei anna indoeuropeisk rot, nemleg *dhē(i)-, som tyder 'dia, suga'.
Søner i samfunn
I førindustrialiserte samfunn, og i nokre eksisterande statar med jordbruksbaserte økonomiar, har søner hatt høgare verdi enn døtrer, noko som gjev menn høgare sosial status; dette er på grunn av den større muskelmassen til menn, og dermed evna til å utføra fysisk jordbruksarbeid meir effektivt. I samfunn som fører slekt gjennom farslinja vil søner etter skikk arva eigedom før døtrer. I visse kulturar har den eldste sonen fått spesielle privilegium. Til dømes så fekk i bibelsk tid førstefødde gutar testamentert meir av eigedomen til faren.
Nintendo Entertainment Analysis and Development
Nintendo Entertainment Analysis and Development (EAD), tidlegare kjent som Research & Development Team 4, er den største avdelinga hjå Nintendo for utvikling av dataspel. Her jobbar kjende speldesignarar som Shigeru Miyamoto og Takashi Tezuka, og dei er krediterte i kvart spel gjeve ut frå EAD. Avdelinga er kjent for arbeidet sitt på Super Mario-, The Legend of Zelda-, F-Zero-, Star Fox- og Pikmin-serien.
Son
Søner i samfunn
I Kina blei eittbarnspolitikken innført for å motverka kraftige befolkningsvekst. Offisielle fødselsregister har vist ein auke i mengd fødde guttebarn sidan loven blei innført. Dette har blitt tilskrive ei rekkje faktorar, inkludert ulovleg kjønnsselektiv abort, og utbreidd fråvere av rapportering av jentefødslar.
Visse japanske sosialnormer som involverer den eldste sonen er «at det er meir sannsynleg at foreldre lever med dert eldste barnet sitt og det eldste barnt er ein son» og «at foreldre mest sannsynleg lever med den eldste sonen sjølv om han ikkje er det eldste barnet deira.»
Kristen symbolikk
Blant kristne refererer «Sonen» til Jesus Kristus. Ifølgje fleire evangelium blir Jesus omtalt som son av ei røyst frå himmelen i samband med at han blir døypt av Johannes døyparen, som i Matt 3,17: «Dette er Son min, han som eg elskar, i han har eg mi glede.» I evangelia refererer av og til Jesus til seg sjølv som «Menneskesonen». Trinitariske kristne ser Jesus som den menneskelege inkarnasjonen av den andre personen i Treeininga, kjent som Guds son.
Nintendo Entertainment Analysis and Development
EAD Software Group No. 1
Leiar/produsent: Hideki Konno
Son
I semittiske namn
Det arabiske ordet for son er ibn. Fordi familie og ætt er viktige kulturelle verdiar i den arabiske verda og islam brukar arabere og dei fleste muslimar bin, som kjem av ibn i det fulle namnet deira. Her tyder bin «son av». Eit døme er det arabiske namnet Saleh bin Tarif bin Khaled Al-Fulani, som tyder «Saleh, son av Tarif, son av Khaledi, av familien Al-Fulani». Det motsette av ibn/bin er abu, som tyder «far av». Det er eit retronym som vert gjeve ved fødselen av ein førstefødd son, og vert brukt som eit kallenamn for å indikera status som far i staden som eit familienamn. Eksempelvis vil då ein som heiter Mahmoud, med ein førstefødd son som heiter Abdullah, kunne kallast «Abu Abdullah».
Nintendo Entertainment Analysis and Development
EAD Software Group No. 2
Leiar/produsent: Katsuya Eguchi
Son
I semittiske namn
Dette er kognat med hebraisk ben som i Judah ben Abram HaLevi – «Judah, son av Abram levitten». Ben er òg eit eigenamn.
Nintendo Entertainment Analysis and Development
EAD Software Group No. 3
Leiar/produsent: Eiji Aonuma
EAD Software Group No. 4
Leiar/produsent: Hiroyuki Kimura
EAD Software Group Tokyo
Leiar/produsent: Takao Shimizu
Little Egypt (Ying-Yang)
«Little Egypt (Ying-Yang)» er ein song skriven av Jerry Leiber og Mike Stoller og spelt inn av The Coasters i 1962 for albumet Coast Along with the Coasters. Songen nådde 16. plassen på R&B-lista og 23. plassen på The Billboard Hot 100 i 1961.
Storfjorden i Lofoten
Storfjorden  er den inste delen av Finnstadpollen på Vestvågøy i Lofoten. Han strekkjer seg om lag 2 km nordover til grenda med same namn.
Fjorden har innløp mellom Finnstadneset i vest og Apnes i aust. Grenda Harteigen ligg langs nesten heile austsida, medan gardane Sætran og Skogset ligg på vestsida.
Fv840 går langs austsida av fjorden, medan Fv997 går langs vestsida.
Stereo
Stereo kan vis til:
Michael Riesman
Michael Riesman er ein komponist, dirigent, klaverspelar og plateprodusent, mest kjend som musikalsk leiar i Philip Glass Ensemble og dirigent for nesten all filmusikken til Glass.
Som dirigent har han arbeidd med orkester som New York Philharmonic og Los Angeles Philharmonic, og har blitt nominert til Grammyprisen to gonger, for «The Photographer» og «Kundun». Som solopianist har han òg spelt med Chicago og Milwaukee Symphony Orchestra, blant fleire.
Han har gjeve ut tre album med musikk for solopiano. Alle er arrangement av filmmusikk av Glass.
Vitskap i 1852
Vitskapsåret 1852 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1852.
Taz
Taz (russisk Таз) er ei elv i Krasnojarsk kraj og Jamalo-Nenetsk i Russland. Elva er 1401 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Taz munnar ut i Tazbukta, eit om lat 250 km lang estuar som startar nær byen Tazovskij og munnar ut i Obbukta. Dei største sideelvane hennar er Bolsjaja Sjirta og Khudosej frå høgre, og Tolka og Tsjaselka frå venstre.
Estuaret og den nedre delen av elva ligg i Jamalo-Nenetsk, medan den øvre delen renn gjennom Kranojarsk kraj.
Lagdommar
Lagdommar er i Noreg tittelen på ein jurist som er utnemnd av Kongen i statsråd til fast dommar i ein av dei seks lagmannsrettane. Ein lagdommar er som andre fast tilsette dommarar ein embetsmann.
Sahilkent
Sahilkent er ein by i provinsen Antalya i Tyrkia. Han har kring 9000 innbyggjarar.
Georg VI av Storbritannia
Georg VI var den tredje britiske monarken av fyrstehuset Windsor. Han var konge av Det sameinte kongeriket Storbritannia og Nord-Irland og det britiske imperiet frå 11. desember 1936 til 1952. I tillegg hadde han tittelen keisar av India frå 1936 til 1947. Fram til 1949 hadde han tittelen konge av Irland, medan han frå 1947 til 1952 hadde tittelen konge av Pakistan. Georg VI var son av kong Georg V av Storbritannia og dronning Mary av Teck. Broren Edvard VIII av Storbritannia gjekk av som konge i 1936 av di han ynskte å gifta seg med ei fråskild kvinne.
Georg VI var gift med Elizabeth Bowes-Lyon, som seinare fekk tilnamnet Dronning-mora. Under den andre verdskrigen symboliserte dei saman Storbritannia og imperiet si evne til å halda ut i kampen mot Nazi-tyskland.
Alpokalja
Alpokalja («foten av Alpane») er ei fjellkjede vest i Ungarn, som er ein del av Alpane. Det høgaste punktet av fjellkjeda i Ungarn er Írott-kő på 882 moh og ligg her. Sjølv om det er fleire låge fjell her består området hovudsakleg av åsar. Furuskog dominerer i regionen.
Alpokalja består av to store, men ikkje særleg omfattande fjellkjeder: Kőszegfjella og Sopronfjella. Vasåsane og Balfiåsane vert òg rekna som ein del av området.
Kolabukta
Kolabukta (russisk Кольский залив; Kolskij zaliv), òg kalla Kolafjorden eller Murmanskfjorden, er ein 57 km lang fjord i Barentshavet som skjer seg innover på nordsida av Kolahalvøya. Han er opp til 7 km brei og 200-300 meter djup. Elvane Tuloma og Kolaelva munnar ut i fjorden.
Austsida av bratt, medan vestsida er forholdsvis flat. På austsida ligg byane Murmansk og Severomorsk og på vestsida Poljarnyj.
Tidvasskilnaden i fjroden er opp mot 4 meter. Om vinteren er den sørlege delena av fjorden islagd.
Umyndiggjort
Umyndiggjort kan ein myndig person, ein person over 18 år, bli etter reglane i Lov om Umyndiggjørelse av 28. november 1898. Dette kan berre skje viss dei ikkje lenger er i stand til å vareta sine eigne interesser.
Dei sentrale vilkåra for umyndigjering framgår av lova § 1:
§ 1. De som har fylt 18 år, kan settes under vergemål (umyndiggjøres):
Tsjaunskajabukta
Bukta er open mot nord og er 140 km lang. På det breiaste er ho 110 km. Nord i Tsjaunskajabuktaligg Ajonøya i vest og Pevekhalvøya og Routanøyane i aust.
Tsjaunskajabukta er isdekt det meste av året.
Umyndiggjort
1) naar de paa Grund af Aandssvaghed eller Sindssygdom eller, fordi de er forfaldne til Drukkenskab eller ødelæggende Brug af Morfin eller andre Beruselses- eller Bedøvelsesmidler, mangler Evnen til at drage Omsorg for sig eller sit Gods, eller
2) naar de paa Grund af Blindhed, manglende Taleevne eller anden legemlig Mangel eller Skrøbelighed mangler Evnen til at drage Omsorg for sig eller sit Gods, og de derhos selv samtykker i Værgemaalet, eller dette maa ansees nødvendigt for at beskytte dem mod paaviselig Fare for egennyttige Efterstræbelser fra andres Side, eller 3) naar de ved Drik, Spil eller Udsvævelser eller iøvrigt ved aabenbart uvittig Adfærd forøder eller spilder sit Gods, saa at Trang opstaar for dem eller deres Familie eller maa forudsees at ville indtræde, om de ei sættes under Værgemaal, eller 4) - - -
Det er no heilt uvanleg at nokon blir umyndiggjort. I staden blir det som regel oppnemnt ein hjelpeverje med heimel i Verjemålslova.
Viss nokon blir umyndiggjort, så blir det oppnemnast verje. Umyndige har ikkje rettsleg handleevne. Den rettslege handleevna ligg hos av verjen. Verje varetar ein umyndig sine interesser og handlar på den umyndige sine vegne i formuessaker, og er også rettsleg representant for den umyndige i alle samanhengar.
Overformynderiet har tilsynet med verja i ein kommune.
Verjemålslova har ei omfattande regulering av dei umyndige sine rettsforhold.
514 Armida
514 Armida er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 24. august 1903 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Symfoniorkester
Eit symfoniorkester er eit stort orkester, der musikarane spelar instrument innanfor instrumentgruppene strykeinstrument, treblåseinstrument, messingblåseinstrument og slagverk. Eit moderne symfoniorkester tel ofte oppimot hundre musikarar (av og til over hundre), medan eit typisk 1700-talsorkester talte langt færre utøvarar. Ein dirigent leiar musikarane gjennom øvingar og har hovudansvar for interpretasjon og tolking; under konserter står han eller ho på eit podium og dirigerer musikarane ansikt til ansikt.
Strykarar
Strykarane er dei mest talrike instrumenta i symfoniorkesteret. Kontrabassane har det djupaste registeret, deretter følgjer cello, bratsj og fiolin; til saman femnar strykarane heile registeret. Hos strykeinstrumenta oppstår tonen først når strengene blir strokne med ein boge som set dei i regelmessige svingingar. Førstefiolinisten blir kalla konsertmeister og er den kunstneriske talsmannen til musikarane i høve til dirigenten. Kvar strykargruppa har òg sin gruppeleiar som bestemmer kva retning bogen skal bli ført under bestemte parti.
Treblåsarar
Instrumenta blir kalla treblåsarar fordi det før i tida var vanleg å laga desse instrumenta av tre. I dag blir dei òg laga av andre material. Fløyta er ofte laga av sølv (sølvlegering). Plast og ebonitt er òg mykje brukt på nokre av instrumenta. Hardt tre er likevel det viktigaste materialet i fleire av treblåsarinstrumenta og utgjer kjernen i instrumentet. Hos alle treblåsarinstrumenta oppstår lyden ved at luft blir blåst inn i instrumentet, som vidare set i gang regelmessige svingingar. Obo var eit av dei første treblåsinstrumenta som fekk fast plass i symfoniorkesteret.
Leiarskap
Symfoniorkesteret blir leia av ein dirigent, men mellom instrumentgruppene og innan kvar gruppe instrument, er det eit generelt akseptert hierarki av leiarskap. Kvar instrumentgruppa (eller seksjon) har ein førsteinstrumentalist (eller solist) som vanlegvis er ansvarleg for å spela soloar i gruppa og leia ho. Fiolinistane er delte i to grupper, førstefiolin og andrefiolin, og har derfor to solistar.
Gruppeleiaren til førstefiolinane blir kalla konsertmeister og leiar ikkje berre strykeseksjonen men heile orkesteret, og har berre dirigenten over seg. Trombonanes gruppeleiar er leiar for den djupe messingseksjonen (trombone, basstrombone, tuba), mens gruppeleiaren i trompetrekkja vanlegvis leier heile messingseksjonen. Tilsvarande er gruppeleiaren til oboane (eller nokre gonger fløytane) leiar for heile treblåsarseksjonen. Valthornet er teknisk sett eit messinginstrument, men har ofte rolla som både treblås- og messinginstrument.
Norske profesjonelle symfoniorkester
Alle desse orkestra har heiltids fast tilsette musikarar.
Andre viktige symfoniorkester i Noreg
(ungdomsorkester, amatørorkester, semi-profesjonelle orkester etc)
Nærøya kyrkje
Nærøya kyrkje, òg kalla Nærøy gamle kyrkje, er ein overbygd kyrkjeruin på Nærøya i Nærøysund kommune i Trøndelag. Kyrkja er frå 1100-talet.
Kyrkja brann i 1847 og gjekk etter det ut or bruk og kyrkjestaden vart flytt frå Nærøya til Lundring der Lundring kyrkje vart ny soknekyrkje. Bygget stod so utan tak til sist på 1960-talet då frivillige syrgde for å gje henne skifertak.
Nærøya kyrkje har eit eige venelag som heiter Nærøykirkas venner.
Kyrkja ligg i Nærøy kyrkjesokn i Namdal prosti, ho låg i Nærøy prosti fram til 1. juli 2015 da det vart lagt ned og slått saman med Namdal.
Henry Lawson
Henry Lawson var ein australsk forfattar, son av Niels Hertzberg Larsen frå Tromøya ved Arendal. Niels Larsen innvandra til Australia i 1855 og tok etterkvart det anglifiserte namnet Lawson. Lawson er blant dei best kjente australske forfattarane frå kolonitida og blir omtala som Australias «største forfattar».
UNICEF
UNICEF blei oppretta av FNs generalforsamling 11. desember 1946. I 1953 blei namnet forkorta til United Nations Children's Fund, men barnefondet er framleis kjend under det same populære akronymet.
UNICEF blei tildelt Nobels fredspris i 1965.
13. juli
13. juli er den 194. dagen i den gregorianske kalenderen (195. under skotår). Det er 171 dagar att av året.
Psykiatrisk sjukehus
Eit psykiatrisk sjukehus er eit sjukehus som spesialiserer seg på psykiske lidingar. Gjennom tidene har liknande institusjonar vore kalla mentalsjukehus, asyl, galehus og liknande.
Vitskap i 1853
Vitskapsåret 1853 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1853.
Stereofoni
Stereofoni, eller stereofonisk lydattgjeving (romleg lydattgjeving) er attgjeving av det romlege perspektivet i musikk, eller annan lyd. Ordet «stereofoni» er sett saman av dei greske orda στερεος (stereos), som tyder «rom», og φονη (foni), som tyder «lyd», eller «klang».
For at lyden skal attgjevast stereofonisk (romleg) må den romleg informasjonen takast vare på under opptak og det må nyttast attgjevingsutstyr som både er i stand til å attskapa stereofoniske opptak og som er rett plassert i lyttarrommet. Stereofoni vart utarbeidd av Alan Blumlein rundt 1930.
Stereofonisk attgjevening vert ofte assossiert med to kanalar, men talet på kanalar kan gjerne vera meir enn to. At det i praksis vert nytta berre to kanalar kjem av at teknologien sette ei øvre grense på to kanalar då stereofoniske stereoplater vart innførte.
Eit to-kanals stereofonisk system er berre i stand til å attskapa ein illusjon av romleg lyd i ein avgrensa vinkel framom lyttaren. Meir avanserte stereofoniske system, som til dømes høgare ordens Ambisonics (HOA), er i stand til å attskapa ein romleg dimensjon i eit tredimensjonalt rom. Dette vert ofte kalla 3D-lyd.
Ofte vert omgrepet «stereoutstyr», eller berre «stereo», nytta om lydattgjvingsutstyr generelt, men dette er ofte missvisande.
Ringelspitz
Ringelspitz (på retoromansk Piz Barghis) er eit 3 248 m høgt fjell i Glarus-Alpane i Sveits. Fjellet er det høgste i kantonen St. Gallen.
Ringelspitz ligg i dei sørlege delane av kantonen og dannar grense til kantonen Graubünden. Nord for Ringelspitz ligg dalen Calfeisental med fjellvatnet Gigerwaldsee, mot aust fell fjellryggen relativt slakt i retning Kunkelspass. I sør ligg dalen Vorderrheintal.
Fjelltoppen er enklast å nå frå aust.
Tajmyra
Nedre Tajmyr renn ut av Tajmyrsjøen og nordover gjennom Byrrangafjella, før ho munnar ut i Tajmyrbukta. Elva dannar eit estuar som munnar ut i Karahavet. Nedre Tajmyr frys til seint i September—tidleg oktober og er isdekt til juni.
Drageid kyrkje
Drageid kyrkje står på Drageidet mellom Eidsvatnet og Grungstadvatnet i Høylandet kommune i Trøndelag, og er frå 1976.
Kyrkja har ei sekskanta form med valma tak som gjer at ho kan minne om ein kvelva båt, og er teikna av Arne Aursand. Ho er bygd i tre og har ein frittståande klokkestopul.
Ebeljakhbukta
Ebeljakhbukta eller Ebeljakhskajabukta (russisk Ebeljakhskaja Guba) er ei bukt i Laptevhavet. Ho ligg aust for Janabukta og sørvest for Laptevsundet i Russland.
Ho er 36 km brei og vender mot nordvest.
Rundt bukta ligg store område med våtmarker. Ozero Bustakh, den størst einsjøen i området, ligg 37 km innover i landet. Ebeljakhbukta er isdekt det meste av året.
Ebeljakhbukta og det omliggande området høyrer til republikken Sakha.
Tubaelva
Tuba (russisk Туба) er ei elv i Krasnojarsk kraj i Russland og ei av sideelvane til Jenisej frå høgre. Elva er 507 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Tuba oppstår der elvane Kazyr og Amyl renn saman. Elva spring ut frå Minusinskgropa. I nedslagsfeltet finst over tusen sjøar med eit samla areal på om lag 91 km².
Tuba frys til frå seint i oktober til tidleg i desember og vert isfri att i april eller mai. Elva kan nyttast til skipsfart 99 km opp frå munningen.
To bilvegar og ei jernbanelinje kryssar elva.
New York Minute
«New York Minute» er ein song skriven av Don Henley, Danny Kortchmar og Jai Winding. Henley gav ut songen i 1989 på albumet The End of the Innocence. Singelen nådde femteplassen på Adult Contemporary-lista i USA året etter, men berre 48. plassen på Billboard Hot 100.
Pino Palladino spelar bandlaus bass på songen, medan Toto-medlemmane David Paich, spelar piano og skrive strykearrangementet, og Jeff Porcaro spelar trommer. Take 6 syng korvokal på songen.
Songen vart spelt inn av Eagles på Hell Freezes Over i 1994 og av Herbie Hancock i 1995 på albumet The New Standard. I 1998 spelte den danske songaren Sanne Salomonsen inn songen i lag med Chris Minh Doky. John Wetton spelte songen i 2015 på konsertalbumet New York Minute.
Songen er nytta i ein episode av The West Wing kalla «Somebody's Going to Emergency, Somebody's Going to Jail,» som var kalla opp etter ei linje i songen. Han vart òg nytta i ein episode av Friends kalla «The One with Two Parts, Part Two».
Songen vart nært knytt til 11. september-åtaka og vart mykje spelt på radiostasjonar på den tida.
Songen er blitt sampla av New York-rapperen French Montana. Nicki Minaj sampla òg songen i «NY Minute».
Ved Rundarne
Ved Rundarne (i moderne rettskriving kjent som «Ved Rondane») er eit dikt av Aasmund Olavsson Vinje frå 1861. Diktet er ein del av tekstsamlinga Ferdaminne fraa Sumaren 1860. Det blei tonesett av Edvard Grieg i 1870-åra. Melodien frå hans Opus 33/9 har gjort Ved Rondane til eit av dei best kjende norske dikta.
Etter det Vinje skreiv i Ferdaminni vart diktet til på fjellet mellom Storelvdal og Sollia. Han gjekk opp lia og over fjellet frå Koppang, om Trønnesgammalsætra, til Helaksætra. På turen over fjellet såg han Høgronden, og andre toppar, lang borte. Denne turen gjekk han 22. juli 1860. Han var på veg til Trondheim i høve kroninga av kong Karl IV. Denne fjellferda var den første Vinje hadde etter han reiste frå Telemark. Trønnesgammalsetra og Høgronden minte han om Finnebustølen heime i Telemark og Gaustadtoppen som han der kunne sjå langt borte
Vinje har sjølv kalla dette diktet for «etterdikting». Mogelege dikt han då kan ha hatt som førebilete er Zueignung av Goethe, og Fritjof på sin Faders Hög, frå Fritjofs saga av Esaias Tegnér.
Originalversjonen frå 1861:
Drammensbrua
Drammensbrua er ei vegbru i betong som går over Drammenselva i Drammen i Viken. Brua opna i 1975, og er den lengste brua i Noreg (2006) med 1892 meter.
Jernbanebrua over Drammenselva
Vegbrua kryssar jarnbanen Drammensbanen, som likeeins går på bru over Drammenselva, og kryssar E 18 under vegbrua. Drammenselva deler seg i her to løp, Brakerøyløpet og Strømsøløpet, med øya Holmen mellom, og det går hamne- og industrispor inn på Holmen. Den gamle, einspora jarnbanebrua i stål frå 1930 vart i 1996 avløyst av ei dobbeltspora stålbru, men slik at den gamle einspora brua framleis tek trafikken inn mot Drammen stasjon over Strømsøløpet, medan det vart bygd ny, einspora bru over Strømsøløpet for trafikken ut frå Drammen stasjon i retninga mot Oslo. Over Brakerøyløpet vart det bygd ny dobbeltspora bru, og her vart den gamle stålbrua rive.
Den nye einspora brua frå 1996 over Strømsøløpet for trafikken ut frå Drammen stasjon i retninga mot Oslo er 453,0 meter lang, og gamlebrua over Strømsøløpet frå 1930 for trafikken i retninga frå Oslo er 451,1 meter lang. Den dobbeltspora brua over Brakerøyløpet frå 1996 er 341,0 meter lang.
Mikhail Bakunin
Mikhail Bakunin var ein anarkistisk tenkjar og aktivist. Han var Karl Marx sin hovudmotstandar innanfor den Første Internasjonalen.
Livssoge
Bakunin kom frå den russiske landsbygd-adelen, men kom i sterk opposisjon til styresmaktene. Frå 1843 var Bakunin i Paris, der han møtte både Marx og Pierre Joseph Proudhon, og blei mykje påverka av begge. I 1848 deltok Bakunin aktivt i oppreisten i Dresden, og etter den blei slått ned, var han mesta åtte år i fengsel, av dei seks år i Russland. Han fekk da fengselsstraffa omgjort til livsvarig forvising til Sibir, men rømte i 1861 og for til utlandet igjen. Frå 1864 budde han i Italia, der han grunnla ein hemmeleg organisasjon kalla «Den internasjonale brorskapen».
Sosialistisk tenking
Det han stod for politisk hadde modnast, og hovudpunkta kan samanfattast slik: Avskaffing av arveretten, felleseige av jord, kapital og produksjonsutstyr, ei føderativ organisering av samfunnet ved friviljuge samanslutningar og avskaffing av staten, og avskaffing av borgarleg familielovgiving, det vil seie full likestilling mellom kvinner og menn og at barn har eigne rettar og ikkje er foreldra sin eigedom.
I 1867 slo Bakunin seg ned i Sveits, og stifta der organisasjonen «Internasjonal allianse for sosialistisk demokrati».
Konflikt med Marx
I 1871 kom Marx med forslag om danning av politiske arbeidarparti, sosialistiske masseparti, som reiskap for frigjering av arbeidarklassen. Men dette fekk ikkje særleg oppslutning i dei landa der anarkismen stod sterkt, særleg Italia, Spania og Frankrike, og Marx meinte da han måtte ta eit oppgjer med Bakunin. I 1872 blei Bakunin og tilhengarane hans ekskluderte, og leiinga for Internasjonalen flytta til USA. Men etter dette spelte Internasjonalen ikkje noka nemnande politisk rolle for utviklinga av arbeidarrørsla i Europa.
Etter utestenginga frå Internasjonalen levde Bakunin eit meir tilbaketrekt liv, i Italia og Sveits, til han døydde.
Roustabout
Innhald
Presley fekk betalt mellom 225 000 til 1 000 000 dollar på førehand av kvar film han deltok i, ofte halve budsjettet til produksjonen. I tillegg fekk han halvparten av inntektene frå filmane. Desse filmane vart stundom filma på under tre veker, og all musikk til filmen og albumet tok sjeldan meir enn to veker. Det var ansvaret til Freddy Bienstock, assistenten til manageren til Presley, Colonel Tom Parker, å sikre at songane passa inn i inntektslikninga og utgjevingane vart kontrollerte av Elvis Presley Music eller Gladys Music, som var Hill and Range Publishing-selskap som Presley og Parker eigde. På grunn av dette mista suksessrike låtskrivarar som Doc Pomus og Mort Shuman, Otis Blackwell og Winfield Scott, og Don Robertson interessa i å skrive songar for Presley. Det var samverkande marknadsføring, og ein tilsett i MGM sa at filmane «ikkje trengde titlar. Me kunne ha gjeve dei nummer. Dei ville likevel ha selt bra».
Blackwell og Scott skreiv faktisk ein kandidat til tittelsporet, «I'm a Roustabout» som vart spelt inn 3. mars, men fann ut at songen vart byta ut med ein song frå andre låtskrivarar. Denne innspelinga vart etter kvart gjeven ut av RCA på samlealbumet 2nd to None i 2003.
Presley og klikken hans som bestod av dei beste studiomusikarane pløydde seg gjennom alt dette, og spelte inn elleve songar som resulterte i 25 minuttar med musikk på albumet. Fire av sognane frå dette albumet kom seinare ut på samlealbumet The Essential 60s Masters II i 1995: «Roustabout», «Little Egypt», «Poison Ivy League» og «There's a Brand New Day on the Horizon».
Plassering
Album
Matpakke
Matpakke eller niste er ferdig tilreidd mat som er teke med heimefrå til mellom anna arbeid, skole eller på tur. Som regel er det føremiddagsmat eller lunsj ein et frå ein matpakke.
Ein typisk norsk matpakke består ofte av påsmurte brødskiver som er pakka inn i matpapir eller ein matboks. Vanlege pålegg å smørje på brødskiver er brun- og kvitost, prim, jordbær- og bringebærsyltetøy, skinke, salami, spekepølse, leverpostei og sjokoladepålegg. Liknande brødmat er vanleg i Storbritannia og USA.
Nokre stader kan ein ta med seg meir middagsaktige måltid i ein matpakke. I Japan har ein til døme tradisjonen med bento, ein boks med fråskilte rom der ein kan legga mange appetittvekkande matbitar. I den indiske storbyen Mumbai er det vanleg å senda eit varmt måltid heimefrå i metallboksar kalla dabba, som så blir frakta til arbeidsplassen i det sinnrike dabbawalla-systemet.
I Noreg blir matpakke sett på som ein særskild nasjonal tradisjon. «Matpakke» var eitt av orda som kom til finalen i val av nasjonalord på fjernsynsprogrammet Typisk norsk.
Cecil Brower
Cecil Lee Brower var ein amerikansk jazzfiolinist som var med å forme Western swing i 1930-åra. Han var kanskje den største swing-felespelaren, og kunne improvisere og spele dobbel shuffle. Han skapte sin eigen stil som andre etterlikna. Brower spelte i mange Western-band, mellom anna sitt eige, og var ein mykje nytta studiomusikar i Nashville. Han spelte med somme av dei størte artistane i countrymusikken, før han døydde 50 år gammal som medlem av bandet til Jimmy Dean band. Brower er medlem av Texas Music Hall of Fame.
Biografi
Cecil Brower var fødd i Bellevue i Texas i 1914 og flytta til San Pedro i California med familien som gut. Dei flytta attende til Texas i 1924 og slo seg ned i Fort Worth. Faren, Hubert, insisterte på at han skulle lære seg eit instrument, og fekk fiolintimar hos Wylbert Brown, som òg lærte opp Kenneth Pitts. Brown sa seinare at det gav Brower ein fordel i forhold til andre «hillbilly»-felespelarar, «som ikkje hadde boge-teknikk». Brower og Pitts spelte i lag i den lokale Junior Harmony Club, og var begge påverka av jazz og storband.
Brownies og Doughboys
Brower tok ein universitetsgrad i musikk ved Texas Christian University og spelte ei kort stund med Dallas Symphony Orchestra, men det store gjennombrotet hans kom då han vart medlem av det første verkelege Western swing-bandet, Milton Brown and His Musical Brownies. I januar 1933 spelte Brower i lag med felespelaren Jesse Ashlock og skapte det første dømet på harmoniserande dobbelfeler. Brower utilika ein fri-swing-stil som vart hjørnesteinen for felespelarar i Western swing-band. Dei doble felene ein ofte kan høyre i musikken til Brownies (som sette standarden for dei neste tiåra i countrymusikken) er felene til Brower og Cliff Bruner, som seinare kom til i bandet. Som sine samtidige, som Light Crust Doughboys, spelte Brownies ei blanding av country, pop og jazz, men med eit kraftig danseelement.
Gruppa hadde ein fast spelejobb på KTAT-AM, men spelte ofte i Waco, der Brower møtte Jeff Knight, ein felespelar som han vart god ven med. Brower gifta seg med dottera til Knight, Sybil, den 23. mars 1937. Då Brown døydde i 1936 byrja Brower å spele fast på WRR-AM i Dallas, der han arbeidde for 14 dollar i veka, og spelte til dans med Roy Newman and His Boys. I oktober 1936 spelte Brower med Bill Boyd and His Cowboy Ramblers i San Antonio; og i juni 1937 med Bob Dunn. Den same veka spelte han den einaste innspelinga si med Bob Wills og The Texas Playboys. Han turnerte så med bandleiaren Ted Fio Rito fram til han kom attende til Texas i 1939, der han vart med i Light Crust Doughboys. Brower, erstatta Buck Buchanan som felespelar i strykarane, men spelte solo ((Buchanan hadde spelt harmoni), og kom òg saman att med Kenneth Pitts. Dei fekk stor suksess og i 1940-åra var dei å høyre på over 170 radiostasjonar sør og sørvest i USA.
Kilocycle Cowboys
Etter å ha tent frå 1942–46 i US Coast Guard under og kort tid etter andre verdskrigen, spelte Brower med Hi-Flyers før han danna Cecil Brower's Cowboy Band i Fort Worth i 1947, som flytta til Odessa i 1948 og vart kjende som Cecil Brower and His Kilocycle Cowboys. Med i gruppa var mellom andre Jack Jordan (bass), Buster Ferguson (gitar, vokal), Andy Schroder (steelgitar) og Frank Reneau (piano). Bandet spelte på nattklubben Oasis og spelte på KECK-AM i Odessa.
Frå 1949–51 hadde Brower spelt med Leon McAuliffe, så frå 1951–52 med Al Dexter and His Troopers. Han spelte òg Patsy Montana and Her Pardners, og the Coffee Grinders, etter seinare mellombels namn på the Doughboys.
1950-åra–1960-åra
I 1955 spelte Brower fast på ABC-TV-programmet Ozark Jubilee i Springfield i Missouri i fleire år, og i 1960 spelte han med Bob Bohm Trio frå Fort Worth. Han flytta kort tid etter til Nashville og vart ein særs etterspurt studiomusikar. Han spelte mellom andre med Elvis Presley, Patsy Cline (bratsj), Roy Orbison, Marty Robbins, Loretta Lynn og Brenda Lee. I 1963 kalla den tidlegare Doughboy-musikaren John «Knocky» Parker Brower «ein av dei beste jazzfiolinistane... han er no den leiande hillbilly-fiolinisten i Nashville.»
Han vart med i bandet til Jimmy Dean i 1963 og spelte på ABC-TV-programmet The Jimmy Dean Show. Den 21. november 1965 spelte Dean i Carnegie Hall, og under ein fest seinare på velden på Waldorf-Astoria Hotel, døydde brått Brower frå perforert sår, berre ei veke før han fylte 51 år.
Gizjiginbukta
Gizjiginbukta (russisk Gizjiginskaja Guba) er ei vid bukt på nordvestkysten av Kamtsjatka i Russland. Ho er den øvste venstre armen av Sjelikhovbukta nordaust i Okhotskhavet.
Busetnaden Evensk ligg ved bukta.
Stillehavssild er vanleg i farvatnet.
Blasfemi
Blasfemi vil seia å spotta gudar eller religion.
Vitskap i 1854
Vitskapsåret 1854 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1854.
Blasfemi
Blasfemi var fram til 2015 straffbart i Noreg etter § 142 i straffeloven, som forbaud å visa ringeakt «for nogen trosbekjennelse hvis utøvelse her i riket er tillatt eller noget lovlig her bestående religionssamfunds troslærdommer eller gudsdyrkelse». Dette var ein såkalla sovande paragraf som ikkje blir brukt til å reisa påtale. Den siste som blei tiltalt for blasfemi i Noreg var forfattaren Arnulf Øverland i 1933 etter å ha halde foredraget «Kristendommen, den tiende landeplage».
Kjernefysikk
Kjernefysikk er ein del av fysikkfaget som prøver å forstå og skildra dei indre tilhøva i ein atomkjerne, og vart opphavleg rekna som ein del av atomfysikken. No reknar ein vanlegvis berre fenomen som har med elektrona til atoma og elektronskal å gjere til atomfysikken. Sidan elektronrørsla blir avgjort av kjernen og eigenskapane til denne, så dannar kjernefysikken eit viktig grunnlag for atomfysikken. Omvendt kan ein studere atomfysiske fenomen for å få viktige opplysningar om eigenskapane til kjernen. Kjernefysikken kan mellom anna forklara radioaktivitet.
Ein har enno ikkje forstått fullt ut kva som skjer inni atomkjerna (dynamikken i atomkjerna), men dei teoretiske skildringane me har i dag, fungerer tilfredsstillande med visse avgrensingar. Den best dekkande og samtidig mest generelle skildringa er ein skalmodell på linje med skalmodellen for atomet. Me veit at atomkjerna inneheld positivt ladde proton og elektrisk nøytrale nøytron. Desse er igjen bygde opp av kvarkar.
Historie
Dei første kjernefysiske eksperimenta blei utførte av Ernest Rutherford på slutten av 1800-talet. Han sende ein stråle av alfapartiklar inn mot ein tynn gullfolie. Observasjonane hans førte til kunnskapen om at atom måtte ha ein indre struktur med ei ørlita, positivt ladd kjerne i midten.
Kjernefysisk aktivitet
Kjernefysisk aktivitet er det som hender når:
515 Athalia
515 Athalia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. september 1903 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Kjernefysikk
Bruk av fisjon
Fisjon nyttast mykje i kjernekraft, men òg i atombomber.
Korleis utløyse fisjon
Det er fleire måtar å utløyse fisjon på. I kjernekraftverk er det ein nøytrongenerator som sender ein straum av nøytron mot uranet, medan det i atombomber er ei kule av uran eller plutonium rundt ein nøytrongenerator, som aktiverast av ei sjokkbølgje.
Fusjon
Fusjon er det motsette av fisjon, nemleg at atom smeltast saman. Fusjon er mykje meir vanskeleg å utløyse enn fisjon. Det har berre lukkast forskarar å observere fusjon i brøkdelen av eit sekund grunna dei enormt høge temperaturane som krevst. Drivstoffet for fusjon er vanlegvis deuterium og tritium. Begge stoffa er radioaktive isotopar av hydrogen. Begge stoffa er gassar ved standard atmosfære og temperatur. Dette gjer det vanskeleg å lagre dei, og dei blandast av den grunn med litium. Deuterium kan ta plassen til hydrogen i vanleg vatn (H2O), og skape tungtvatn.
Bruk av fusjon
Fusjon vert mest brukt i moderne atombomber, òg kjent som hydrogenbomber. Fusjon er det som skjer i stjerner, som t.d. sola.
Korleis utløyse fusjon
Fusjon er særs vanskeleg å utløyse, sidan det krev enorm temperatur og trykk. Det vert utløyst i hydrogenbomber ved hjelp av ei atombombe som nyttar fisjon. Denne aukar temperatur og trykk så mykje at ein plutoniumstav byrjar å fisjonere, som igjen startar fusjonen.
Eksempel på bruk av kjernefysikk
Eksempel på praktisk bruk av kjernefysikk er
Kubasmaragd
Kubasmaragd (Riccordia ricordii) er ein liten fugl i den biologiske familien Trochilidae, kolibriar. Han lever i halvopne habitat på Cuba og på Bahamas. På Cuba er han mest kjend under namnet zunzún, men vert òg kalla colibrí og trovador - trubadur.
Skildring
Kubasmaragden måler ca. 10 cm. Den modne fjørdrakta åt hannfuglen er mørk metallisk grøn, ein sjeldan gong kan han vise svakt iriserande blått eller gullfarge i brystet. Buk og undergump er mindre briljant i farga og undergumpen blir gråkvit. Hofuglane er mørkare og mindre klår i farga enn hannane og bryst og underside er grå. Felles for begge kjønn er gråsvarte venger og kløfta hale i gråsvart med lilla nyanser. Det lange nebbet er svakt bendt, mørkt med rosa farge på undersida. Bak auga har dei ein kvit flekk. Ungfuglar liknar hoene, men på ryggen er dei meir uklåre i grønfarga.
Dei kan stå stille i lufta og dei flyg sidelengs og baklengs når dei flyttar seg mellom blomar. Når dei beitar på blomar kan dei bøye kroppen i rundt 45 grader. Dei lever av nektar og små insekt frå blomar og dei kan ta edderkoppar og insekt i flukt. Nett som andre seglarfuglar, Apodiformes, kan dei ikkje bruke beina til å gå, men som andre kolibriar sit dei på greiner når dei kviler.
Hekking kan skje året rundt, men er mest vanleg om våren. Hofuglen syter for reiret aleine og byggjer reiret på stader som elles er lite vitja av kubasmaragdar. Vanlegvis er dei lojale til reirplassen, men unngår å nytte om att same reiret. Reiret er koppforma og ligg i skuggen på ei tynn forgreining i eit tre, to til fire meter over bakken. Ho startar bygginga med ein ball av tynne strå og legg tynne greiner og røter som forsterkning, deretter opnar ho reirgropa som ho gjer større og formar med kroppen sin. Innsida vert fôra med fine fiber av lav og spindelvev, som også stikk ut. Vidare kan det stikke ut blader eller bark av Bursera-plantar som er nytta som tetningsmiddel. Ho legg to kvite egg, 13 mm lange og 9 mm i breidde. Hofuglen godtar ikkje andre hoer nær reiret og kan dessutan vere svært aggressive mot dyr i alle storleikar som kjem nær. Ungane blir fôra til etter dei har forlate reiret.
Bakony
Bakony (tysk: Bakonyer Wald) er eit fjellområde i Dunántúl i Ungarn. Ho dannar den største delen av Dei transdanubiske mellomfjella. Området ligg nord for Balatonsjøen og nesten alt ligg innanfor Veszprém fylke.
Bakony er delt inn i Nordlege og Sørlege Bakony via ei linje mellom Várpalota-Veszprém-Ajka-Devecser. Kőris-hegy på 706 moh ligg i Nord-Bakony og er den høgaste toppen i fjellkjeda. Andre høge fjell er Som-hegy (649 m), Középső-Hajag (646 m), Öreg-Futóné (576 m) i Nord-Bakony, og Kab-hegy (599 m), Üsti-hegy (536 m) og Agár-tető (511 m) i Sør-Bakony.
Zirc vert ofte kalla Hovudstaden i Bakony fordi han ligg sentralt plassert i Nord-Bakony.