cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kongens gate 26 i Moss
Historia
Den opphavlege garden skifta eigarar fleire gonger gjennom 1800-talet. I 1880 selde kjøpmannen Ludvig Hammer bygget vidare til Anthon Henrichsen. Henrichsen var kjøpmann frå Fredrikshald. Det var Anthon Henrichsen som stod for å bygge opp garden i 1883, etter bybrannen. Dette var inga billeg oppgåve, og det er nok takka vera Henrichsens investering at bygningen står i dag. Henrichsen dreiv butikk og kontor i første etasje av garden og hadde bustad i andre etasje. Han budde saman med kona si, Thora Henrichsen, og dei seks barna deira. Anthon Henrichsen eigde bygarden fram til 1910. Då selde han eigedommen vidare til kjøpmann Martin Emil Grennes.
Grennes kom frå Drammen til Moss i 1901. M.E. Grennes hadde allereie starta opp «Moss Stentøimagasin» i Kongens gate 22, men flytta etterkvart forretninga over til sin eigen gard. Sonen hans, Ivar Grennes, dreiv forretninga vidare. På 1980-talet skifta bygget endå ein gong eigarar. I dag held Domino's Pizza til i Kongens gate 26.
1861-1880
Ny eigar i 1861 var Ludvig Hammer. Han opna sin manufakturforretning som han dreiv fram til 1880, då han flytta til Bellevue.
1880-1910
I 1880 tok kjøpmannen Anthon Henrichsen over garden og etablerte sin forretning. Henrichsen hadde bustad i andre etasje og butikk i første. Då bybrannen i Moss herja i 1881 brann bygget ned. Henrichsen bygde opp ein ny gard i mur i 1883. Han budde saman med kona si, Thora Henrichsen, og dei seks barna deira, og dessutan nokre tenestefolk. Familien Henrichsen var tydeleg meir velståande enn dei fleste andre menneske i arbeidarbyen Moss på denne tida. Anthon Henrichsen dreiv forretninga fram til 1910, då selde han garden vidare til Martin Emil Grennes.
1910-1980
Kjøpmann Martin Emil Grennes tok over bygarden i 1910. Han kom frå Drammen til Moss i 1901 og etablerte «Moss Stentøimagasin» i Kongens gate 22. Med kjøpet av Kongens gate 26 flytta han heller bedrifta over til sin eigen gard. Sonen hans, Ivar Grennes, tok sidan over og førte bedrifta vidare. På 1980-talet skifta bygarden eigarar igjen.
Byggestil
Kongens gate 26 vart bygd i 1883, etter bybrannen som herja i Moss sentrum i 1881. Bygningen er bygd i mur, og det er bruk av både puss og stukkatur. Bygget er typisk for historismen, som blir kjenneteikna av inspirasjonen sin frå historisk arkitektur saman med nye framstillingsmåtar. Garden har ulike stilar på fasaden i første og andre etasje. Fasaden i første etasje viser grå mursteinar plassert slik at dei dannar mønster, derimot i andre etasje er det meir bruk av murpuss og stukkatur.
Tomoya Koyamatsu
Han spela for klubben Nagoya Grampus.
Spiš-Gemer Karst
Spiš-Gemer Karst (slovakisk Spišsko-gemerský kras) er ein del av Dei slovakiske malmfjella i Slovakia.
Fjella er inndelt i to delar, og begge desse er nasjonalparkar:
Fjella består av fleire karstsletter og høge platå og varierer i høgder frå 800 til 1000 meter over havet.
-82
82 f.Kr./fvt. var eit år i den romerske kalenderen før innføringa av den julianske kalenderen. I samtida i Romarriket var det betre kjend som året då Marius og Carbo var konsular (eller sjeldnare som år 672 ab urbe condita).
Bilden kyrkje
Bilden kyrkje stod ved garden Østre Bilden (gnr. 111) i Tingelstad i Gran kommune i Innlandet fylke. Ein trur at kyrkja var frå mellomalderen, men eldste bevarte skriftlege vitnesbyrd er i Povel Huitfeldt si stiftsbok, som omtalar «Bildenne Annexa» under Nikolaikyrkja, hovudkyrkja i Gran. Av Jens Nilssøn sin visitasrapport fra 1590-talet går det fram at kyrkja er ute av bruk, og at ho er av tre. Det siste gjer det nærliggjande å tru at det dreidde seg om ei stavkyrkje, noko Lorentz Dietrichson gjorde i sitt verk om stavkyrkjer. I 1732 var kyrkja forsvunnen, men i 1627 hadde doktor Peder Alfsøn besøkt den øyde kyrkja og laga ei teikning av antependiet, som i tillegg til illustrasjonar hadde ei runeinnskrift. Antependiet vart meldt forsvunne i 1743, og Alfsøn si teikning er einaste kjende illustrasjon av ein gjenstand frå kyrkja. Teikninga inngår i Den arnamagnæanske samling.
Hugo Island
Hugo Island er ei isolerte isdekt øy med fleire klipperik holmar og staurar aust for seg, utanfor vestsida av Den antarktiske halvøya, om 40 nautiske mil sørvest for Cape Monaco på Île Anvers. Ho vart truleg oppdaga av C.J. Evensen, kaptein på «Peninsula» i 1893, fordi ei øy utan namn med liknande storleik og plassering første gong dukka opp på eit kart frå denne tida. Øya vart kartlagd av Den franske antarktisekspedisjonen, 1903–05, under Dr. J.B. Charcot, som namngav ho etter den franske diktaren og forfattaren Victor Hugo, bestefar til den første kona til Charcot.
Winona Ryder
Winona Ryder, fødd Winona Laura Horowitz, er ein filmskodespelar frå USA. Ho har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
Ryota Aoki (1996)
Ryota Aoki er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Nagoya Grampus (2019).
Tonologien i hausa
Tonespråket hausa, som høyrer til den tsjadiske greina av den afroasiatiske språkfamilien, blir primært tala i Niger og Nigeria. Framstillinga nedanfor byggjer primært på Newman (2000: 597–614). I den standardiserte hausa-ortografien blir korkje vokallengd eller tone markerte. Her er skiljet mellom korte og lange vokalar markert med enkel v. dobbel vokalbokstav. Tonar er markerte slik det er vanleg mellom hausaforskarar:
Dette kan illustrerast med ordet manòomân 'bøndene', der fyrste stavinga (ma) har høg tone, andre stavinga (noo) har låg tone og tredje stavinga (mân) har fallande tone.
Analyse
Ei staving på hausa har ein av desse tre tonane:
Den fallande tonen førekjem berre på stavingar som inneheld to moraer, slik at moraen kan sjåast på som den toneberande eininga.
Her er nokre døme på ord som viser korleis tonar skil ord frå kvarandre i hausa:
Tonar kan òg skilje ulike bøyingsformer av same ordet frå kvarandre:
– eller ulike avleiingar frå kvarandre:
Ingen trykkveike stavingar
Nett som i kantonesisk har alle stavingar tone, og det finst ikkje noko skilje mellom trykksterke og trykkveike stavingar.
Tonesandhi
Substantiv i hausa har ei eiga bunden form. I femininum eintal har den bundne forma suffikset -r̃, medan suffikset er -n i maskulinum eintal og i fleirtal (der det ikkje er noko genus-skilje). Desse suffiksa har ein låg tone knytt til seg, slik at det bundne substantivet endar på ein fallande tone når den ubundne forma har ein høg tone på siste stavinga; jf. orda som tyder 'hus' og 'luve, huve' nedanfor. Dersom den ubundne forma har ein låg tone, skjer det ingen toneendringar i den bundne forma; jf. ordet som tyder 'månad' nedanfor:
Yuto Mori
Yuto Mori er ein japansk fotballspelar.
Tonologien i hausa
Tonesandhi
Når eit bunde substantiv med fallande tone på siste stavinga er fylgt av relativpartikkelen dà 'som', kan tonen fakultativt bli endra frå fallande til høg, som ei fylgje av denne tonesandhiregelen:
Yuto Mori
Han spela for klubbane Nagoya Grampus og Gamba Osaka.
Tonologien i hausa
Tonesandhi
Her er eit døme:
gidân dà mukà ganii → gidan dà mukà ganii 'huset som vi såg'
Tonestabilitet
Dersom eit hausaord misser ei staving, kan tonen i den forsvunne stavinga "overleve". Dette gjeld i dei tilfella der den forsvunne stavinga hadde L (låg tone) og stavinga føre hadde H (høg tone). Då får stavinga føre den forsvunne stavinga ein fallande tone, sidan H+L = HL:
Dette fenomenet blir kalla tonestabilitet, som Yip (2002: 65) definerer som "survival after loss of original host segment" 'overleving etter tap av opphavleg vertssegment'.
Interessant nok oppviser ikkje hausa tonestabilitet dersom resultatet ville bli ei stigande tone, dvs. LH. Då finn vi berre L eller H i staden, etter reglar som er skildra i Newman (2000: 599).
Neddrift
I deklarative setningar på hausa fell den absolutte tonehøgda frå byrjinga til slutten, og det skjer i så stor grad at ein låg tone tidleg i setninga kan ha ei høgare absolutt tonehøgd enn ein høg tone seint i setninga. Newman (2000: 612) gjev mellom anna dømet Laadì taa tàfi kàntii. 'Ladi gjekk til butikken':
Dette fenomenet er vanleg i afrikanske språk, og går under namnet neddrift (engelsk downdrift). Ein kan seie at det er dei låge tonane som "dreg" tonenivået nedover. To H-ar som fylgjer rett etter kvarandre, er på same tonehøgda, men dersom dei har ein L mellom seg, er den andre H-en på ei lågare tonehøgd enn den fyrste H-en.
Koki Sugimori
Koki Sugimori er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Nagoya Grampus (2019).
Lengst sitjande norske statsministrar
Einar Gerhardsen sat lengst, i like mange dagar som år. Gro Harlem Brundtland sat berre tre dagar meir enn Johan Nygaardsvold, medan Odvar Nordli held den same rekorden i høve til Johan Sverdrup.
Per Borten venta med å gå av til onsdag 17. mars 1971, då han hadde sete i akkurat 5 år, 5 månader og 5 dagar.
Lista er oppdatert per regjeringsskiftet 2021.
Kjetil Strand
Kjetil Strand er ein norsk forfattar.
Strand gav i 2006 ut boka Bare én gang på forlaget Damm. Boka inneheld sanne historier om rare ting som folk har gjort, ting som folk berre gjer ein gong.
Guggisberg
Guggisberg er ein kommune i Bern-Mittelland i den sveitsiske kantonen Bern.
Johannes Steen
Johannes Vilhelm Christian Steen var ein norsk politikar for Venstre. Han var statsminister i tidsromma 1891-93 og 1898-1902.
Steen blei stortingsrepresentant første gong i 1859, og utmerkte seg tidleg som en leiande politikar, og en av dei beste talarane på Stortinget. Han var odelstingspresident 1871–73 og 1877–81, og stortingspresident 1881–88 og 1895–98.
I byrjinga var Johannes Steen ein ihuga tilhengar av Johan Sverdrup, men utover i 1860-åra voks det fram motsetningar mellom desse to. Dette førte til at Venstre blei splitta i «Moderate Venstre» (Sverdrup) og berre «Venstre» (Steen).
Hovdebygda
Hovdebygda er ei bygd i Ørsta kommune på Sunnmøre. Herfrå kjem mellom anna Ivar Aasen, Anders Hovden og hiphopgruppa Side Brok. Her ligg òg Ivar Aasen-tunet til minne om nynorskskaparen, og Ørsta/Volda lufthamn, Hovden.
Ivar Christian Johansen
Ivar Christian Johansen er ein norsk artist. Han har mellom anna vore med på å danne Jaga Jazzist og spela saman med bandet Briskeby. No er han mest kjend som soloartist under artistnamnet «Ravi». Artistnamnet er Ivar baklengs. Han samarbeider med Anders Løvlie under namnet «Ravi og DJ Løv». Ravi vann Gammleng-prisen 2006 i klassen rap.
Ravi
Ravi er eit ord som tyder 'sol' på sanskrit og avleidde språk, og er eit anna namn på solguden Surya. Det er òg eit vanleg mannsnamn for hinduar og har fleire avleiingar. Ravi kan òg vera ei kortform av namn som Ravindranath, Ravichandera, Ravinder, Ravindra, Ravikanth, Ravi Kiran og så bortetter.
Kjende namneberarar
pnb:دریائے کرم
Masataka Nomura
Masataka Nomura er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Nagoya Grampus og Blaublitz Akita.
-87
Hendingar
6. august: Halley-kometen blei observert av babylonske astronomar.
Serravalle
Serravalle ligg ved foten av Appenninane.
Grender
Serravalle har åtte grender (curazie):
Dei slovakiske malmfjella
Slovenské rudohorie eller Dei slovakiske malmfjella er ei stor fjellkjede i Spišregionem i Slovakia og ein del av Karpatane. Ho er den største fjellkjeda i Slovakia og høyrer til Dei indre Vest-Karpatane.
Den høgaste toppen er Stolica på 1476 meter over havet. Fjellkjeda er om lag 140 km lang og 40 km brei og dekkjer eit område på 4000 km². I tidlegare tider var det mange gruver i fjellområda, som namnet viser til, men ingen av desse er i drift i dag.
Inndeling
Fjella har ikkje ein sentral rygg og består av fleire mindre delar:
Verna område
Slovenské rudohorie omfattar Muránska planina nasjonalpark, Slovakisk Karst nasjonalpark og Slovakisk Paradis nasjonalpark.
Gurbrü
Gurbrü (fransk Corbruil) er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 484 meter over havet.
Gurbrü ligg på Det sveitsiske platået ved kanten av Grosses Moos. Han omfattar landsbyen Gurbrü og grenda Stämpflerei.
Gustavo Santos Costa
Gustavo Santos Costa er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Nagoya Grampus og Roasso Kumamoto.
Head Island
Head Island er ei lita øy som ligg 0,6 nautiske mil sør for Andrews Point og nær nordaustsida av Île Anvers i Antarktis. Øya ligg ved søraustsida av Hackapike Bay og må ikkje forvekslast med Pear Island og False Island som ligg like mot nordaust. Head Island vart kartlagd frå «Penola» av British Graham Land Expedition (1934–37) under John Rymill. Ein trur at namnet er skildrande og er datert attende til kring 1952.
Evson Patrício
Evson Patrício er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Gamba Osaka og Kamatamare Sanuki.
Anders Giske
Anders Giske i Kristiansund er ein tidlegare norsk fotballspelar, ei tid sportsleg leiar i Sogndal IL. Han spela for norske og vesttyske fotballklubbar, derimellom Sportsklubben Brann, Lillestrøm Sportsklubb, FC Nürnberg og FC Köln. Mellom 1979 og -89 spela han 38 landskampar for Noreg. Han er far til Madeleine Giske.
Klubbspel
Giske starta spele fotball for den lokale klubben Goma IL. Sesongane 1977 og -78 spela han for tredjedivisjonsklubben Kristiansund FK. Klubben var nær ved å rykke opp i dåverande andredivisjon, men lukkast ikkje. Frå 1979 spela Giske for Brann i toppdivisjonen, der han var med i 16 kampar og nedrykk i sin fyrste sesong. Etter nytt nedrykk i 1981, reiste han til Lillestrøm og spela ein sesong i klubben, der han fekk med seg ein bronsemedalje i serien.
I 1983-sesongen var Giske tilbake i Brann. Etter utmerka spel vart Giske hausten 1983 overført til til tyske FC Nürnberg. Han markerte seg straks i Bundesliga, men Nürnberg rykte ned i den første sesongen hans. Giske fekk så kontrakt med Bayer Leverkusen sommaren 1984, men gjekk mykje skadd, og hausten 1985 returnerte han til FC Nürnberg. Sesongen 1985/86 berga klubben plassen i Bundesliga såvidt, fotballbladet Kicker plukka likevel Giske ut på «rundas lag» fem gongar. Dei tre neste sesongane var han kaptein og den best betalte spelaren på Nürnberg.
Giske vart i 1986 vald til «årets spelar» av norske sportsjournalistar. Bladet Kicker tok han med på «årets lag» for sesongen 1986/87, etter å ha vorte kåra til banas beste i åtte kampar, nest flest i Bundesligaen den sesongen.
Våren 1989 forlet Giske Nürnberg til fordel for FC Köln, der han skulle overta etter Jürgen Kohler som var overført til Bayern München. Köln erobra andreplassen i ligaen 1990, kom til semifinalen i UEFA-cupen og i 1991 til finalen i den tyske cupen.
Kontrakten med Köln gjekk ut våren 1992, etter ein god sesong av Giske. Han fekk tilbod om ny kontrakt, men Giske hadde allereie bestemt seg for å busette seg i heimlandet, grunna ein mindre ryggskade. Der spela han ei kort tid for Brann, før han la bort fotballskoa.
Landslagspel
Anders Giske spela 38 landskampar. Han spela stort sett midtstoppar eller venstreback på landslaget, og fekk dermed lite nytta offensive kvalitetar. Høgdepunktet for Giske på Noregs landslag var den berømte 2-1-sigeren over England hausten 1981. I 1987 vart Giske utnemnd til landslagskaptein av Tord Grip, ei rolle han også hadde etter at Ingvar Stadheim overtok som landslagstrenar. Giske spela sin siste landskamp mot Jugoslavia på Ullevaal stadion den 14. juni 1989. Kampen enda med norsk tap 1-2.
Viggo Mortensen
Viggo Peter Mortensen er ein USA-amerikansk skodespelar, best kjend for filmrolla som helten Aragorn i trilogien basert på Ringenes herre. Mortensen har også prøvd seg som diktar, musikar, fotograf og målar.
Mortensen er fødd i New York med dansk far, medan den amerikanske mora hans har norsk og kanadisk opphav. Han budde i Latin-Amerika, Danmark og USA då han voks opp, og snakkar dansk, engelsk og spansk flytande.
Priser og nominasjoner
For rolla i Eastern Promises blei Viggo Mortensen nominert til både oscarprisen for beste mannlege skodespelar og Golden Globe for beste dramaskodespelar. Ved British Independent Film Awards i 2007 vann han prisen for beste skodespelar for filmen. Mortensen har også blitt nominert til fleire andre prisar.
Filmar
(Utval)
Ardasjir I av Persia
Ardasjir I av Persia (d. 241) var grunnleggjaren av det persiske Sasanide-dynastiet. Han utropte seg sjølv til konge over Pars (Fars) i 200-åra, og blei herskar over stadig større delar av Persia. Han gjorde slutt på Partarriket og utfordra Romarriket.
Ardasjir (tidleg mellompersisk Arđaxšēr), er også kjend som Ardashīr-i Pāpagān, 'Ardasjir, son av Papag' og under dei latiniserte namneformene Artaxares og Artaxerxes.
Liv
Opphavet og det tidlege livet til Ardasjir er uklårt. Ulike kjelder oppgjev Sasan, som gav namn til Sasanidedynastiet, som anten far eller bestefar til Ardasjir, eller berre ein adeleg herskar. Papak (Babag) er omtalt som far eller bestefar hans. Ardasjir skal ha blitt fødd i Estakhr-distriktet i Pars, ein vasallstat under Partia.
Ardasjir kan ha vore med i eit opprør utført av Papak mot Gozihr, kongen av Estakhr, og overherredømet til Partia, rundt 205-206. Sjapur, eldstesonen til Papak, var konge ei tid, men etter at dei var døde, rundt 210, overtok Ardasjir. Det er ukjend om han var delaktig i dødsfallet til Sjapur eller om det fann stad naturleg eller ved ei ulukke.
Ardasjir verker å ha vore sterkt knytt til parsismen. I fleire myntar og relieff er han skildra som ein tilbedar av Ahuramazda og med parsisymbol. Under han ser parsismen ut til å ha byrja bli ein statsreligion. Det er likevel ikkje funne prov på at han forfølgde dei som ikkje tilba parsielden, slik det er blitt hevda.
Erobringar
Ardasjir utvida raskt territoriet sitt. Han kravde lojalitet av dei lokale prinsane i Fars og fekk kontroll over naboprovinsene Kerman, Isfahan, Susiana og Mesene. Utvidinga fekk merksemd hjå dei partiske herskarane, og i 224 marsjerte storkongen Artabanes IV mot han. Hærane deira kriga ved Hormizdeghan og Artabanes blei drepen. Ardashir fortsette med å invadera dei vestlege provinsane til det svekka partiske imperiet. Med Ardasjir tok eit firehundreårig partisk styre slutt og eit tilsvarande tidsrom med sasanide-styre tok til. I 226 blei han krona som eineherskar av Persia med tittelen Šāhānšāh, «konge over kongane». Kona hans Adhur-Anahid tok tittelen «dronning over dronningane».
I løpet av dei neste få åra utvida Ardasjir riket sitt vidare mot aust og nordvest. Han erobra provinsene Sistan, Gorgan, Khorasan, Margiana (i dagens Turkmenistan), Balkh og Khorasmia. Bahrain og Mosul blei også lagt til sasanideområda. Videre anerkjende kongane i Kusjan, Turan og Mekran Ardasjir som overherre. I vest hadde åtak mot Hatra, Armenia og Adiabene liten suksess.
Krig mot romarane
I dei seinare åra av styret sitt gjekk Ardasjir inn i ein serie væpna konfliktar med den store rivalen til Persia i vest, Romarriket.
I 230 leia han hæren sin inn i den romerske provinsen Mesopotamia og la utan suksess festningsbyen Nisibis under beleiring. Samtidig drog kavaleriet hans langt nok forbi den romerske grensa til å truga Syria og Kappadokia. Roamrane ser ut til å ha ønska å finna ei diplomatisk løysing på krisa, utan å lukkast. Ardasjir førte kampanjar mot utpostar langs den romerske grensa året etterpå, utan gjennombrot. Resultatet var at den romerske keisaren Severus Aleksander drog austover og etablerte hovudkvarter i Antiokia. Han hadde problem med å samla troppane sine og prøvde igjen forhandlingar, noko Ardasjir avviste.
Til slutt, i 232, gjekk Severus Aleksander sine legionar til åtak mot persarane tre stader. Ardasjir sigra, men hadde truleg store tap sjølv, for han forfølgde ikkje dei flyktande romarane. Året etter forlet begge leiarane stridsområdet.
Häutligen
Häutligen er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 762 meter over havet.
Hoseason Island
Hoseason Island er ei øy som ligg 20 nautiske mil vest for Trinity Island i Antarktiske Arkipel i Antarktis. Namnet har vore på kart i over 100 år og er til minne om James Hoseason, førstestyrmann på «Sprightly», selgskipet til Enderby Brothers som opererte i desse farvatna i 1824–25.
Beryllium
Beryllium er eit grunnstoff med atomnummer 4 og kjemisk symbol Be. Beryllium er eit jordalkalimetall som er stålgrått, sterkt og lett, men skjørt. Samanlikna med dei andre jordalkalimetalla er det forholdsvis sjeldant i jordskorpa. Edelsteinar som akvamarin og smaragd er beryllium-aluminium silikat. På grunn av høg styrke og smeltepunkt, vert beryllium brukt i fly og forsvarsindustrien, oftast i legeringar. Sidan beryllum har låg elektrontettleik og derfor slepp gjennom røntgenstrålar, blir beryllium brukt som vindauge i røntgenapparat. Beryllium virker som nøytronreflektor, og vert derfor nytta i kjernereaktorar og kjernevåpen.
Lins Lima de Brito
Han spela for klubben Gamba Osaka.
Beryllium
Historie
Berylliumsambindingar har vore kjent sidan antikken, i form av edelsteinar som smaragd og akvamarin (som er mineralet beryll med ulike ureiningar), men det var ikkje kjent som eit grunnstoff før Louis-Nicolas Vauquelin studerte beryll i 1798. Metallet er kalla opp etter dette mineralet. Beryllium vart første gong framstilt i rein form i 1828 av Friedrich Wöhler og Antoine Bussy uavhengig av kvarandre.
Særskilde kjenneteikn
Beryllium er eitt av lettmetalla som har dei høgast smeltepunkt. I tillegg til å vera lett er det sprøtt. Det er i tillegg svært giftig og relativ sjeldant i jordskorpa. Det vert brukt berre i relativt liten grad. Mange berylliumsambindingar smakar søtt, men dei er giftige.
Fysiske kjenneteikn
Beryllium er svært hardt og uelastisk, om lag 50% mindre elastisk enn stål. Smeltepunktet er det høgste av alle lettmetall, 1287 °C.
Kjemiske kjenneteikn
Beryllium er eit jordalkalimetall, og i likskap med dei andre metalla i gruppa, dannar beryllium nesten utelukkande sambindingar der beryllium har oksidasjonstilstand Be(II).
Beryllium er mindre reaktivt enn dei andre alkalimetalla. I luft dannast eit lag av Berylliumoksid (BeO), som hindrar vidare oksidering. Dette laget gjer og at beryllium kan ripe glas. Oksidlaget gjer og at beryllium ikkje vert oppløyst i oksiderande syrer som salpetersyre, men vert oppløyst i saltsyre og ein del andre ikkjeoksiderande syrer.
Beryllium er mindre reaktivt enn ein dei andre jordalkalimetalla, og har eigenskapar som tyder på at det er tale om kovalente bindingar, eller ein har ionet. Eit døme er at smelta berylliumfluorid(BeF_2) ikkje leier straum, slik ein skulle vente dersom det var eit ionesamband.
Bruk
Grunnstoffet vert brukt som nøytronreflektor i kjernereaktorar.
Historie
Louis Vauquelin oppdaga stoffet i 1798 som oksidet i beryll. Det vart isolert av to forskarar som arbeida uavhengig av kvarandre, Friedrich Wöhler og A. A. Bussy, i 1828. Dei brukte begge kalium som reagerte med berylliumklorid.
Namn
Namnet beryllium kjem frå gresk beryllos (βήρυλλος), eit gresk ord av indisk opphav som viser til beryll - eit mineral som inneheld beryllium, eller ein grøn edelstein. Ordet briller har same opphav.
Stoffet har òg vore kjent under namnet glucinium. Dette kjem frå gresk glykys (γλυκυς), søtt, og vart brukt fordi salt laga med beryllium ofte er søte.
Tryggleik
Beryllium og berylliumsambindingar er giftige og kan vera kreftframkallande.
-90
90 f.Kr. var eit år i den før-julianske romersk kalenderen. I Romarriket i samtida var det kjent som året då Caesar og Lupus var konsular, eller sjeldnare, år 664 ab urbe condita. I Kina under Han-dynastiet var det kjent som det tredje året av zhenghe.
-91
Hendingar
Romarriket:
Kina:
Fatra-Tatra-området
Fatra-Tatra-området er ein del av Dei indre Vest-Karpatane, som igjen er ein del av Karpatane. Det meste av området ligg i Slovakia, men små område strekkjer seg inn i Austerrike og Polen. Den høgaste toppen i heile Karpatane, Gerlachovský štít på 2655 meter over havet, ligg i Høge Tatra, som høyrer til dette området.
DS «Framnæs»
DS «Framnæs» vart bygd i Skottland året 1858 for Nordre Bergenhus Amt som ein av to dampskip som skulle ordne kommunikasjonen innan amtet. Båten gjekk sin fyrste tur Bergen–Lærdalsøyri 2. desember same året. Dette er og den same datoen som Fylkesbaatane i Sogn og Fjordane vart stifta.
Yuto Uchida
Yuto Uchida er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Gamba Osaka og Tokushima Vortis (2019).
Artaxerxes I av Persia
Artaxerxes I var ein persisk konge av Akamenide-dynastiet som regjerte 465 f.Kr.-424 f.Kr.. Han var son av Xerxes I og Amestris, dotter av Otanes. Han herska over eit Persia som var i ferd med å mista makt og territorium.
Regjeringstid
Artaxerxes kom på trona etter at far hans, Xerxes I, og den eldre broren Dareios var blitt drepen av visiren eller leiaren for livvakta, Artabanos. Han blei seinare drepen av Artaxerxes.
Under uroa kom det til opprør i Egypt og Baktria. I Egypt utropte den libyske kongen Inaros seg til konge og fekk hjelp frå Aten. Opprøret blei nedkjempa og løyst av Megabyzus, som så sjølv gjorde opprør mot Artaxerxes då Inaros og tilfangetekne grekarar blei drepne, i strid mot avtalen hans med dei. Dei to blei til slutt forlikte att.
Opprøret i Baktria blei anten leidd av satrapen Artabanus eller kongsbroren Hystaspes.
Etter at Persia tapte for grekarane ved Eurymedon, kom krigshandlingane mellom Hellas og Persia til ein stillstand. Då Artaxerxes I kom til makta, starta han ein ny politikk ved å trekkja atenarane unna ved å finansiera fiendane deira i Hellas. Dette førte indirekte til at atenarane flytta sin pengereserve frå Delian-ligaen frå øya Delos til atenske Akropolis. Finansieringspolitikken førte til nye kampar i 450 f.Kr. der grekarane angreip ved slaget om Kypros. Freden i Callias blei inngått mellom Aten, Argos og Persia i 449 f.Kr.
Artaxerxes tok imot den ostrakerte greske generalen Themistokles som hadde kjempa mot far hans, og gjorde han til guvernør. Han fullførte tronhallen, «hallen med hundre søylar», i Persepolis. Han reiste også eit nytt palass i Susa etter at det gamle brann ned.
Artaxerxes døydde i 424 f.Kr., samtidig som dronninga Damaspia. Han blei gravlagd i Naqsh-e Rustam, der det finst fleire akamenidiske kongegraver. Etterfølgjaren hans, sonen Xerxes II, blei drepen etter berre 45 dagar på trona. Han blei etterfølgd av halvbroren Dareios II.
Artaxerxes i Bibelen
Artaxerxes I er nemnt i to bøker i Bibelen, Esra og Nehemja. Han gav jødar religiøst sjølvstyre, og tillet ei større gruppe å reisa attende til Jerusalem og byggja opp att bymuren.
På 1600-talet heldt teologen Roger Williams, grunnleggjaren av Rhode Island i USA, fram Artaxerxes som eit døme på ein god herskar som skilde mellom stat og religion i verket The Bloudy Tenent of Persecution for Cause of Conscience.
Naoki Ogawa
Han spela for klubbane Gamba Osaka og Fujieda MYFC.
Untersberg
Untersberg er eit fjellmassiv i Alpane mellom Berchtesgaden i Tyskland og Salzburg i Austerrike.
Fjellet er eit svært populært turistmål, sidan det ligg nær byen Salzburg, som ligg om lag 15 km nord for fjellet. Det går fleire stiar til topps, men dei fleste brukar kabelvogna som tar passasjerane over 1 300 m til Geiereck-toppen.
Den første ein veit som var på toppen var munken Eberwein på første halvdel av 1100-talet. Han høyrte til eit augustinsk kloster ved Berchtesgaden.
I 1829 skreiv Johann Nepomuk (1783-1865), Baron av Poissl, ein opera kalla opp etter fjellet, Der Unterberg.
Kabelvogn
Det går ei kabelvogn frå St. Leonard-stasjon i landsbyen Gartenau til stasjonen ved Geiereck-toppen. Banen opna i april 1961, og turen på åtte og eit halvt minutt tar passasjerane frå 486 m og opp til ei høgd på 1 776 m.
Iffwil
Iffwil er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 580 meter over havet.
Paradise and Lunch
Paradise and Lunch er det fjerde studioalbumet til den amerikanske rootsrock-musikaren Ry Cooder, gjeve ut den 8. juni 1974 på Reprise Records. Albumet består av coverversjonar av jazz-, blues og folk-standardar og obskure songar spelte inn i Warner Brothers Studios. Det siste sporet, «Ditty Wah Ditty», er ein duett mellom Cooder og jazzpianisten Earl «Fatha» Hines. Albumet vart produsert av Russ Titelman og Lenny Waronker. Albumet nådde 167. plassen på Billboard 200-lista i USA.
Albumet inneheld ein versjon av bluesartisten Washington Phillips sin «The Tattler» som stikk seg ut på grunn av gitarspelinga. Songen vart sidan spelt inn av Linda Ronstadt i 1976 på albumet hennar Hasten Down the Wind og av David Soul på albumet Playing to an Audience of One. I 1990 kom albumet ut på CD, medan ei ommastra utgåve kom ut i 2007. Albumet vart ommastra på nytt og gjeven ut på høgoppløyseleg SACD i 2017.
Allmusic skreiv om albumet: «Ry Cooder forstår at ein bra song er ein bra song, sjølv om han er skriven før Depresjonen eller sist veke. Samstundes er han ikkje redd for å utforske nye vegar og mogelegheiter for materialet. Som på det tre førre albuma hans, er Paradise and Lunch fylt opp av skattar som vert ein del av verda der æraer og stilartar smeltar saman utan at det høyrest tvungen eller konstruert ut. Albumet avsluttar med ein heilt nedstrippa versjon av «Ditty Wah Ditty», i ein duett for akustisk gitar og piano, spelt av jazzlegenda Earl 'Fatha' Hines. Her får begge musikarane nok av rom til å syne kor dyktige dei er på instrumenta sine, og resultatet er ikkje noko mindre enn fantastisk. Albumet er eklektisk, intelligent og gjennomført underhaldande og er framleis meisterverket til Ry Cooder.»
Akito Takagi
Akito Takagi er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Gamba Osaka (2019).
Humble Island
Humble Island er ei lita klipperik øy som ligg 0,6 km søraust for Norsel Point i Arthur Harbor, utanfor sørvestkysten av Île Anvers i Antarktiske Arkipel. Humble Island vart kartlagd av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) i 1955. Humble Øya vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) i 1956 fordi øya ser ut til å vere skvist innimellom Litchfield Island og kysten av Île Anvers.
Havørnulukka
Havørnulukka, 16. juni 1936, var den første ulukka innan sivil ruteflyging i Noreg. I sjutida om morgonen flaug flyet Havørn inn i fjellet Lihesten i Hyllestad kommune, på nordsida av munningen på Sognefjorden, og vart knust. Alle som var om bord, eit mannskap på fire og tre passasjerar, mista livet.
Denne morgonen var Lihesten dekt av lokal skodde. På ulukkestidspunktet heldt Havørn, som var på veg nordover langs Vestlandskysten, ein kurs som låg for langt mot aust. Flyet flaug inn i skoddebanken som dekte Lihesten, for kort tid etterpå å verte knust mot fjellveggen om lag 100 meter nedanfor toppen av den 777 meter høge Risnesnipa.
I flyhistorisk samanheng er denne ulukka viktig, for pionerar i sivil norsk luftfart var både mellom dei omkomne og dei som hadde ansvaret for redningsarbeidet. Bernt Balchen leidde arbeidet med å få vrakdelar og fleire av dei omkomne ned frå den bratte og utilgjengelege fjellsida.
Då ulukka hende, flaug Havørn i Det Norske Luftfartselskap si post- og passasjerrute langs kysten mellom Bergen og Tromsø. Havørn var ein Junker av typen Ju-52/3M. Eit slikt luftfartøy kunne ta 15–17 passasjerar. Denne flytypen, som vart rekna for å ha stor lasteevne og gode kortbaneeigenskapar, var 19 meter langt og vengespennet målte 29 meter.
Laurdag 14. juni 2008 vart Havørn-ulukka markert ved avduking av ein minnestein til ære for dei omkomne og deltakarane i det vanskelege hjelpe- og identifiseringsarbeidet. Ulrik Andrew Smith foretok avdukinga. Han er slektning av fyrsteflygaren på Havørn, Ditlef Pentz Smith. Minnesteinen er fire meter høg og står på ei utsiktshøgd under den steile Risnesnipa (Lihesten) der flyet havarerte. Eit lite hefte, Havørn-ulukka som skaka fly-Noreg i 1936, forfatta av Ingemar Nordstrand, vart utgjeve til markeringa. Ei lokal arbeidsgruppe, «Havørns Minne», er ansvarleg for minnesteinen.
Tussan
Tussan er nokre fjelltoppar på Nordmøre. Dei ligg sør for Eide i Hustadvika, på kommunegrensa til Gjemnes. Dei består av to fjell, men fleire toppar. Tussvatnet (452 moh.) ligg i mellom.
Stortussen
Stortussen (1027 moh.) ligg lengst aust. Nordtussen (869 moh.) er ein topp i same fjellmassiv, mot nord. På Gjemnessida vert fjellet kalla Snøtinden.
Sørtussen
Sørtussen (902 moh).
Sti til toppen går frå Gjemnessida, frå parkeringsplassen ved enden av bomvegen til Åndalssetra (262 moh.). Han går først opp til Trolldalsvatnet (354 moh.), vidare til Fagerdalsvatnet (482 moh.) og til toppen.
Mora
Lette og tunge stavingar
Stavingar som inneheld éin mora (monomoraiske stavingar), blir kalla lette stavingar, medan dei som inneheld to eller fleire, blir kalla tunge stavingar. Ein kan eventuelt reservere tung for stavingar med to moraer (bimoraiske stavingar) og overtung for dei med tre (trimoraiske stavingar) (eventuelt fleire) moraer. Om ein godtek skiljet mellom tunge og overtunge stavingar, avheng av kva syn ein har på stavinga. , som hevdar at den maksimale stavingsstrukturen er CVX, der C = konsonant, V = vokal og X = vokal eller konsonant, har ikkje rom for overtunge stavingar; stavinga er då monomoraisk (lett; CV) eller bimoraisk (tung; CVX).
Etymologi
Ordet «mora» kjem av det latinske mora, som tyder 'hefte, drying, utsetjing; kvild; tidsrom; hindring'.
Latin
Dei tre latinske orda amātur 'ho/han blir elska', amantur 'dei blir elska' og mīlites 'soldatar' kan då transkriberast slik, dersom lange vokalar er attgjevne med dobbeltskriving:
Etter vanleg stavingsdeling i latin kan vi dele dei i stavingar som nedanfor, der [.] representerer stavingsgrense. Vi har òg sett inn [·] mellom moraene innanfor kvar staving, og konsonantar som ikkje utgjer eigne moraer, er heva:
Her er nest siste mora utheva:
Difor har amātur og amantur aksent på nest siste staving og mīlites aksenten på tredje siste staving.
Mandarin
Den sinittiske språket mandarin har eit klårt skilje mellom monomoraiske (lette) og bimoraiske (tunge) stavingar, skriv Duanmu (2009). Dei monomoraiske stavingane er trykkveike og manglar leksikalsk tone, medan dei bimoraiske er trykksterke og har ein av fire leksikalske tonar. Substantivet 妈 mā 'mor' er bimoraisk, trykksterkt og har ein leksikalsk tone. Substantivet 妈妈 māma 'mor, mamma' har éi bimoraisk, trykksterk staving med leksikalsk tone og éi monomoraisk, trykkveik staving utan leksikalsk tone (ikkje-moraiske konsonantar i opptakta er heva):
Landsnamnet 中国 Zhōngguó 'Kina' har to bimoraiske stavingar, begge med trykk og leksikalsk tone.
Mandarin kan berre ha éitt toneelement per mora. Les meir om tonar i mandarin i artikkelen Tonologien i mandarin.
Weißkugel
Weißkugel (eller Palla Bianca på italiensk) er det nest høgaste fjellet i Ötztalalpane og det tredje høgaste i Austerrike. Fjellet ligg på grensa mellom Austerrike og Italia, og har fleire isbrear. Den lettaste klatreruta er på sørsida, og toppen av fjellet vart nådd for første gong i 1850 av J.A. Specht, Leander Klotz og Nicodem Klotz.
Sidan fjellet er sentralt plassert, har det eit av dei beste utsyna i heile Alpane
Slovenský kras
Slovenský kras eller Slovakisk Karst er ei fjellkjede i Dei slovakiske malmfjella i Karpatane, sør i Slovakia. Det består av store karstsletter og platå. Sidan 1973 har området vår del av eit landskapsvernområde og i 2002 vart Slovakisk Karst nasjonalpark oppretta. Det er eit biosfærereservat i UNESCO og grottene i området er innskrivne på UNESCO si verdsarvliste.
Kjenneteikn
Slettene (platåa) inneheld mange karstformasjonar, som karstgroper med diametrar på opp til 250 meter og djup på opp til 45 m, kjegleforma åsar og blinddalar.
Området er kjent for dei mange grottene, som Domicagrotta, Ochtinská aragonittgrotte (Ochtinská aragonitová jaskyňa), Gombasekgrotta (Gombasecká jaskyňa) og Jasovskágrotta (Jasovská jaskyňa). Desse er opne for ålmenta. Andre grotter er Krásnohorskágrotta (Krásnohorská jaskyňa) og Hrušovskágrotta (Hrušovská jaskyňa).
Regionen inneheld karstsjøar og den største av desse er Jašteričie jazero.
Inndeling
Frå vest til aust er fjellområdet inndelt som følgjande:
Jaberg
Jaberg er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 540 meter over havet.
DS «Hardangeren»
Skipet var det første skipet i flåten til Hardanger Sunnhordlandske Dampskibsselskap (HSD) og var i HSD si eige frå 1880 til 1950. Ho gjekk i diverse ruter fram til like etter krigen. Då fekk HSD nye ruteskip og DS «Hardangeren» fungerte som reserveskip til det vart seld i 1950 til A/S Sildefiskernes Exportlag i Bergen og omdøypt «Harda». Alt året etter, i 1951 vart skipet levert til opphogging.
I 1884 vart skipet forlenga og ny motor på 250 iHK vart sett inn i 1889. I 1896 vart skipet igjen ombygd, no til 226 brt.
Under første verdskrigen vart skipet rekvirert to gonger av Bergensavdelinga i den norske marinen. I 1924 vart det sett inn ny maskin i båten på 225 iHK.
-96
96 f.Kr. var eit år i den før-julianske romerske kalenderen. I samtida i Romarriket var det kjent som året då Ahenobarbus og Longinus var konsular (eller sjeldnare, år 658 ab urbe condita. I det kinesiske Han-dynastiet var det kjent som det fyrste året i Taishi-æraen.
Yuki Kotani
Han har spela for klubbane Cerezo Osaka, SC Sagamihara og Roasso Kumamoto (2019).
Trolltindan
Trolltindan (òg kalla Trolltindene og Trolltindane) i Rauma kommune i Møre og Romsdal fylke er eit fjellmassiv som består av ei rekkje spisse og bratte tindar mellom Romsdalen i aust og sidedalen Isterdalen i vest.
Mot Romsdalen er fjellmassivet dominert av store vegger og pilarar, der nordveggen på Trollryggen (1740 moh.), Trollveggen er den mest kjende. Den tusen meter høge og loddrette fjellveggen er eit kjent mål for klatrarar og BASE-hopparar frå heile verda. Men BASE-hopping frå Trollveggen er særs farleg på grunn av naturtilhøva, og vart forbode ved ein særskild lov etter fleire ulukker og vågelege bergingsaksjonar.
Den høgaste toppen i Trolltindan er Breitind (1797 moh.), sør i massivet. Store Trolltind (1788 moh.) ligg lengre nord, og nord for Trollryggen.
NM i fotball for kvinner
NM i fotball for kvinner er ein fotballcup der ein etter fleire rundar kårar ein vinnar i ein finale som spelast dagen før cupfinalen for menn. Vinnaren får tittelen Noregsmeister og kongepokalen for fotball for kvinner.
Finalane
Finalane er vorte spelt ulike stader. Den første finalen vart spelt på Ullevaal Stadion. Deretter vart kampane spelt på eit av laga sin heimebane fram til og med 1988. Det vart flytta til ein fast stad, Bislett Stadion, i 1989, og heldt seg der til og med 1994-finalen. Frå finalen i 1995 til og med 2005 vart finalane spelt på Ullevaal Stadion igjen, men etter at det regna tungt under kvinnefinalen det året, vart banen nærast uspelbar for finalen for herrar. Det vart då vedteke å flytte banen tilbake til Bislett stadion, der kampane vart spelt frå 2006 til 2008. Telenor Arena har sidan vore arena.
Turneringa
Turneringa har sidan 1985 vorte spelt som utslagsturnering over seks rundar. Til og med semifinalen (5. runde) spelar ein kampen på eitt av laga sine heimebane; NFF avgjer kva for eit lag som får retten til heimebane. Sidan 1990 har laga i den øvste divisjonen (per 2013 12 lag) blitt seeda inn i 2. runde. Dei øvrige laga blir vald ut av NFF; alle lag på andre nivå får plass, dei øvrige laga vert valde ut etter geografiske og sportslege kriterium. I 2010 deltok til dømes to lag frå 3. divisjon for å representere Vestfold krins, medan fleire lag i 2. divisjon frå Vestlandet og Nord-Noreg ikkje vart tekne ut.
Til og med 3. runde blir kampane sett opp av forbundet etter geografiske kriterium. Kvartfinalen og semifinalen blir trekt.
Samanlagt
etter finalen 2012
1. Trondheims-Ørn 8 sigrar, 6 tap
2. Asker 5 sigrar, 8 tap
3. Røa 5 sigrar, 2 tap
4. BUL 5 sigrar, 1 tap
5. Sprint-Jeløy/Athene Moss 4 sigrar, 6 tap
6. Stabæk 2 sigrar, 0 tap
Masaki Sakamoto
Masaki Sakamoto er ein japansk fotballspelar.
NM i fotball for kvinner
Samanlagt
7. Klepp og Setskog/Høland/Team Strømmen, 1 siger, 3 tap
Masaki Sakamoto
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
NM i fotball for kvinner
Samanlagt
9. Kolbotn, 1 siger, 2 tap
10. Sandviken 1 siger, 1 tap
Intercurrence Island
Intercurrence Island er den største øya i Christiania Islands, som ligg 13 km aust-nordaust for Île Liège nordaustend i Antarktiske Arkipel. Opphavet til namnet er ukejnd og har vore på kart i over hundre år.
NM i fotball for kvinner
Samanlagt
11. Medkila og Bøler 1 siger, 0 tap
13. Bjørnar/Arna-Bjørnar 0 sigrar, 2 tap
14. Donn, 0 sigrar, 1 tap
Jegenstorf
Jegenstorf er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 521 meter over havet.
Jegenstorf ligg på Rapperswilplatået og omfattar landsbyen Jegenstorf og fleire delar av Bachtelen, Bimer, Solecht og Risere.
Vologases V av Partia
{{infoboks leiar }}
Vologases V av Partia herska over Partarriket frå 191 til 208. Han var son av Vologases IV. Vologases var også konge av Armenia, då eit romersk lydrike, frå 186 til 198, og er i denne samanheng kjend som Vologases II (armensk Վաղարշ, Vagharsh).
Riket til Vologases blei angripe av den romerske keisaren Septimius Severus i 195. Severus rykte inn i Mesopotamia, okkuperte Nusaybin og plyndra den partiske hovudstaden Ktesifon i 199. Han tok mange partarar til fange og selde dei som slavar. Han prøvde også å erobre festningen ved Atra, men lukkast ikkje. I 202 gjenoppretta dei to rika makta, med romarane i kontroll over heile Mesopotamia.
Vologases V døydde i 208 og blei etterfølgd av eldstesonen sin Vologases VI. Ein yngre son, Artabanes IV, gjorde opprør og det braut ut borgarkrig i Partia. Han hadde også to andre søner som blie kongar, Rev I av Kaukasisk Iberia og Khosrov I av Armenia.
Carl Heinrich Graun
Carl Heinrich Graun var ein tysk komponist og tenorsongar. I lag med Johann Adolf Hasse vert han rekna for å vere den viktigaste tyske komponisten av italiensk opera i si tid.
Biografi
Graun vart fødd i Wahrenbrück i Brandenburg. Han song i koret i operaen i Dresden før han flytta til Braunschweig, song der og skreiv seks operaer for selskapet. I 1735 flytta Graun til Rheinsberg, etter han hadde skrive ein opera for kronprinsen då han gifta seg med Elisabeth Christine i Salzdahlum. Han var kapellmeister for Fredrik II av Preussen (Fredrik den store) frå Fredrik tok over trona i 1740 og fram til Graun døydde nitten år seinare i Berlin.
Graun skreiv fleire operaer, Hans opera Cesare e Cleopatra innvia opninga av operahuset i Berlin i 1742. Andre, som Montezuma (1755), hadde libretto av kong Fredrik. Ingen av verka hans vert mykje spelte i dag, men pasjonen hans, Der Tod Jesu (1755) vart spelt ein del i Tyskland i mange år etter han døydde. Av andre verk han skreiv finn ein solokonsertar og triosonatar.
Carl Heinrich Graun var bror til Johann Gottlieb Graun, som òg var komponist.
François-Joseph Gossec
François-Joseph Gossec var ein fransk komponist som komponerte operaer, strykekvartettar, symfoniar og korverk.
Liv og verk
Gossec var son av ein småbonde og vart fødd i landsbyen Vergnies i Hainaut, som då var i Frankrike og i dag i Belgia. Han synte tidleg ei interesse for musikk og vart korgut i Antwerpen. Han reiste til Paris i 1751 og kom under den store komponisten Jean-Philippe Rameau. Han følgde Rameau som dirigent for eit privatorkester halde av fermier général Le Riche de La Poupelinière, som var ein rik amatør og musikarvernar. Gossec bestemte seg gradvis for at han skulle gjere noko for å gjenoppfriske studiet av instrumental musikk i Frankrike.
Den første symfonien til Gossec vart framført i 1745 og som dirigent for orkesteret til prinsen av Condé produserte han fleire operaer og andre eigenkomponerte verk. Han påverka fransk musikk med stor suksess. I 1760 hadde han premiere på sitt Rekviem, eit stykke som var nitti minuttar langt og som vart kjend over natta. Stykket vart seinare beundra av Wolfgang Amadeus Mozart, som vitja Gossec under ei heller mislukka reise til Paris i 1778, og skildra han i eit brev til faren som «ein særs god ven og ein særs tørr mann».
Gossec grunnla Concert des Amateurs i 1770 og i 1773 omorganiserte han Concert Spirituel i lag med Simon Leduc og Pierre Gaviniès. I denne konsertserien presenterte han og dirigerte sine eigne symfoniar, samt andre sine, særleg verk av Joseph Haydn. Musikken til Haydn vart meir og meir populær i Paris og til slutt sjølv meir populære enn Gossec sine symfoniar. I 1780-åra skreiv Gossec færre symfoniar og konsentrerte seg om operaer. Han organiserte École de Chant i 1784, i lag med Etienne Méhul, var dirigent for bandet til Garde Nationale ved den franske revolusjonen og vart utpeikt (igjen med Méhul og Luigi Cherubini) som inspektør i Conservatoire de Musique då dette vart oppretta i 1795. Han var eit av dei originale medlemmene i Institut og ein chevalier i Æreslegionen. I 1815, etter at Napoleon tapte i Waterloo, vart konservatoriet lukka ein periode av Ludvig XVIII og den 81 år gamle Gossec måtte pensjonere seg. Fram til 1817 arbeidde han på det siste verket sitt, eit tredje Te Deum og fekk pensjon frå konservatoriet.
Trollhetta
Trollhetta, eller Trollhøtta, (1616 moh.) ligg sentralt i Trollheimen, på grensa mellom kommunane Surnadal og Rindal. Fjelltoppen kan ein nå frå Jøldalshytta (om lag 800 moh.) eller Trollheimshytta (om lag 500 moh.). Fjellet består av tre toppar, aust, vest og nord. Austtoppen er stort sett tilgjengeleg heile året, medan ein berre kan nå nord- og vesttoppen om sommaren på grunn av ein bratt egg mellom nordtoppen og austtoppen. Stien frå Jøldalshytta til Trollheimshytta via Trollhetta er godt merkt.
François-Joseph Gossec
Liv og verk
Han døydde i Passy, ein av forstadane til Paris. I gravferda møtte mellom andre fleire av hans tidlegare kollegaer, som Cherubini, ved gravplassen Père Lachaise i Paris. Grava hans ligg nær gravene til Méhul og Grétry.
Somme av teknikkane hans ser ut til å kome fleire av nyskapingane i romantikken i forkjøpet. Han skreiv ein Te Deum for 1200 songarar og 300 blåseinstrument, fleire oratorium, inkludert instruksjonar for fysisk skilje av fleire kor, mellom anna eit usynlege kor bak scenen. Han skreiv fleire verk til ære for den franske revolusjonen, mellom anna Le Triomphe de la République og L'Offrande à la Liberté.