cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kvalar
Blåsehòl
Hjå alle kvalane, unnateke ei art, er nasen flytt opp på toppen av hovudet eller nakken, der han dannar eit såkalla blåsehòl med anten enkel eller dobbel pusteopning. Når kvalen kjem til overflata for å puste kan somme arter byte ut omkring 90 prosent av lufta i lungene i eitt og same andedrag. Til samanlikning byter menneske ut berre om lag 30 prosent. Når den gamle lufta vert blåsen ut kan ein hjå nokre arter sjå blåsten på lang avstand. Hjå blåkvalen kan han stå 12 meter til vêrs. Nokre arter brukar òg blåsten i ein fiskenotliknande teknikk for å fange byttedyr i neddukka tilstand. Når kvalane kjem til overflata etter eit dykk treng dei gjerne fleire inhaleringar for å byggje opp oksygenreservane på nytt, men trongen ymsar mellom artene.
Ullhåra nashorn
Skildring
Det ullhåra nashornet var rundt 3,5 meter langt; ein storleik mellom dagens to afrikanske nashorn-artar. Kroppen var dekt med tjukk pels og eit isolerande feittlag, begge delar for å verna seg mot snøen og kjølda. Ut frå holemåleri har forskarar gjetta seg fram til at dyret må ha hatt eit tjukt, mørkt band mellom for- og bakbeina, men dette er ikkje sikkert.
Kvalar
Inndeling
Kvalar vert tradisjonelt delt inn i to underordenar, baserte på tannstrukturen. Bardekval har fått tennene omdanna til såkalla bardar og vert generelt sett større enn tannkvalane, som har ekte tenner.
Utbreiing og habitat
Kvalane lever for det meste i havet, bortsett frå elvedelfinar som finst i nokre av dei største elvesystema i verda. Kvalane finst i alle verdshava, frå pol til pol. Somme arter trivst best langs kysten, medan andre helst ferdast på ope hav. Mange av artene migrerer òg mellom sumarbeite og vinterbeite, og kan då, sjølv om dei til vanleg trivst best ved kysten, krysse over ope hav. Det finst òg relativt stasjonære arter.
Sosial åtferd
Dei fleste kvalartene er sosiale og dannar flokkar som kan ha alt frå 2-3 dyr til fleire tusen dyr. Somme dyr lever òg i eit solitær tilvære. Dei største flokkane vert i regelen danna når kvalane migrerer mellom beiteplassene gjennom sesongen, men av og til dannar det seg òg slike kjempeflokkar om tilgangen på mat er spesielt gunstig.
Ullhåra nashorn
Skildring
På snuten hadde det ullhåra nashornet to horn; det fremste større enn det bakre. På store eksemplar kunne framhornet bli så mykje som ein meter langt. Dette hornet var flatt og vart nytta til å moka vekk snø så dyret kunne koma til og beita. Som hjå dagens nashorn var hornet ein keratinstruktur som bestod av tett samanpressa hår.
Isla de sa Porrassa
Isla de sa Porrassa er ei øy ved Magaluf på Mallorca i Spania. Øya er 400 meter på det lengste og ligg midt i hjartet av Magaluf-bukta. Det bur ikkje folk på øya, men ho vert ofte vitja av folk som sym ut hit frå stranda i Magaluf.
Ullhåra nashorn
Utrydjing
Dei siste levande bestandane heldt til i vestlege Sibir heilt til om lag for 10000-11000 år sidan, ca. 2000 år etter siste istid. Dette kan tyda på at arten døydde ut av andre årsaker enn dei reint klimatiske. Mange forskarar meiner dei vart rydja ut av dei tidlege menneska, som me veit jakta på dyra.
Kvalar
Sosial åtferd
Normalflokken har i regelen eit tal vaksne hoer og avkjømet deira, og vert gjerne kalla ein mødreflokk eller haremsflokk. Unge hannar dreg frå mødreflokken når dei vert kjønnsmogne og dannar ofte eigne ungkarsflokkar, medan unge hoer oftast vert verande i harems-flokken. Seinare i livet dreg dei eldre hannane frå ungkarsflokken og dannar mindre hannflokkar, eller vert solitære. Vaksne hannar og hoer kjem sjeldan saman, anna enn under paringstida, ved migrering mellom beiteplassane, og under store etegilde då tilgjenget på mat er god.
Dukkaråtferd
Alle kvalar er særs dyktige dukkarar, men det er stor skilnad på dukkaråtferda mellom ulike arter og grupper. Dei beste dukkarane finn ein mellom tannkvalane, i den forståinga at mange av desse kvalane dukkar djupare og lengre enn bardekvalane. Årsaka til dette er å finne i kva desse dyra normalt et.
Som gruppe står nebbkvalane i ei særstilling når det gjeld djupe dykk, men den beste dukkaren av dei alle er truleg spermkvalen. Forskarane meiner at denne kvalen truleg kan dukke ned mot ei djupn på 3000 meter eller meir, sjølv om slike dykk aldri er vortne offisielt dokumentert. Faktisk er dei djupaste dykka som er dokumenterte av ein spermkval «berre» målt til 1 219 meter. Det er likevel vorte registrert dykk som har vart opp mot 120 minutt, og fleire forskarar trur at spermkvalen kan vere neddukka i opp mot 190 minutt (Eugen Gravningen Sørmo, 2003) på det mest ekstreme.
Ullhåra nashorn
Utrydjing
Den næraste nolevande slektningen til det ullhåra nashornet er sumatranashornet (Dicerorhinus sumatrensis), som er sterkt utrydjingstruga.
Isla de sa Porrassa
Øya vert kalla «Svart firfisle-øya» på grunn av dei mange svarte firfislene som finst her.
Kvalar
Dukkaråtferd
Sjølv om kvalen er eit pattedyr unngår han dykkesjuke. Når ein kval dukkar djupare enn 100 meter, kollapsar lungene ettersom trykket aukar, og den komprimerte lufta vert pressa inn i det respiratoriske treet som motstår trykket fordi kvalane har brusk i veggene, heilt ned til dei terminale bronkiolene. Brusken gjer at kvalen toler trykket. Frå desse respiratoriske gangane kan ikkje nitrogenet trekkje seg inn i blodbana, slik at dukkarsjuke kan oppstå.
Kvalane har utvikla mange av dei same tilpassingane til dukking ein finn hos selar. Kvalane har mellom anna auka kapasitet for lagring av oksygen som fylgje av eit stort blodvolum med høge hematokritverdiar (delar med raude blodlekamar målte i prosent) og høge konsentrasjonar av myoglobin (eit protein som er viktig for å transportere oksygen til musklane) i muskulaturen. Det er òg kjent at kvalar kan regulere hjartefrekvensen under dukking - såkalla bradykardi, men artene har truleg ulike føresetnader og turft. Turfta er størst hjå dei artene som dukkar djupast, og difor truleg òg best utvikla.
Kommunikasjon
Kvalen kommuniserer med både ljod (såkalla kvalsong) og kroppsspråk. Kvalsongen vert gjerne delt opp i emnar eller frasar (sistnemnde er kortare). Det er berre hannane som «syng», og forskarane har registrert at songen endrar litt seg frå år til år. Mest kjend for songen sin er knølkvalen. Sidan kvalar ikkje har stemmeband, oppstår songen når kvalen pressar luft gjennom dei digre nasegangane sine. Forskarar er framleis usikre på kva formålet med kvalsongen er, men sidan berre hannane syng, trudde ein lenge at songen berre var for kurtisering. No meiner likevel forskarane at songen òg tener ei rekkje formål. Sidan ljod ber svært godt i vatn kan kvalar kommunisere med infraljo (lågfrekvent ljod) over enorme distansar, kanskje over fleire hundre kilometer. Kvalar har difor spesielt godt utvikla høyrsel.
Kvalstranding
Det hender at kvalar strandar, altså sym på land og ikkje sjølv klarer å ta seg ut på djupt nok vatn til å kunne symje. Kvalstranding skjer jamt oftare og oftare, men ein veit ikkje visst kvifor det skjer. Det eksisterer ei mengd ulike teoriar. Ein teori er at kvalane av ulike årsaker feilnavigerer. Ein annan teori er at kvalane vert jaga på land, til dømes av jaktande spekkhoggarar.
Verdsvaluta
Verdsvaluta er tanken om éin valuta som vert brukt over hele verda. Det å handle globalt krev store ressursar frå banker og styresmakter. E-handel aukar i bruk og ifølgje forkjemparane for éin verdsvaluta ønskjer millionar av konsumentar ei forenkling av dei globale betalingssystema som finst i dag. Eit universelt system for mynt og valuta vil kunne forenkle og lette samkvemmet mellom ulike nasjonar og folkegrupper.
Kvalar
Kvalstranding
I det siste har stadig fleire forskarar teke til ords for at såkalla elektronisk forureining kan vere ei årsak til at kvalar strandar. Ein tenkjer seg då at stadig meir utstrekt bruk av ekkolodd og sonar (særleg i militær samanheng) kan påverke navigasjonsevna åt kvalane.
Nedstamming
Nedstamminga til kvalane har lenge vore ei gåte for vitskapen, som har hatt to hovudteoriar. Lenge trudde ein at kvalane var etterkomarar av forhistoriske kjøtetande dyr som likna mest på notidas hyenar, men hadde høver. Denne gruppa dyr er kjend under det vitskaplege namnet Mesonychidae.
Verdsvaluta
Ein ser ein tydeleg trend mot monetære valutaunionar i verda.
Kenichiro Tokura
Kenichiro Tokura er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Kvalar
Nedstamming
Ifylgje den andre hovudteorien, som no altså vert rekna som den sikraste, delte kvalane forfedrar med dyr i gruppa Artiodactyla, ei gruppe klauvdyr som i tillegg òg omfattar sauer, geiter, hjortar, storfe og flodhestar. Tidlegare molekylære og genetiske studium styrkjer òg denne teorien, som gjer flodhesten til kvalen sin nærmaste nolevande slektning. Den felles ættefaren deira høyrde såleis til den vitskaplege gruppa Condylarthra, som gjerne vert kalla tidlege hovdyr og truleg blomstra opp for om lag 65 millionar år sidan, samstundes med at dinosaurene døydde ut.
Verdsvaluta
Bakgrunnsstoff
Sjå òg: valuta, dollar, euro, EMU, valutakurs, betalingssystem
Kvalar
Dei første kvalane
Ein reknar no med at kvalen sine ættefedrar gjekk i vatnet for omkring 50 millionar år sidan, der dei etter kvart vert til tidlege kvalar i gruppa Archaeoceti. Endringa frå denne gruppa til moderne kvalar (i gruppa Cetacea) tok truleg noko over 20 millionar år.
Kenichiro Tokura
Han spela for klubbane Verdy Kawasaki, Kawasaki Frontale, Gamba Osaka, Kyoto Purple Sanga og Shonan Bellmare.
Montreal
Montreal eller Montréal på fransk er den nest største byen i Canada, og den største i den canadiske provinsen Quebec. Opphavleg vart byen kalla Ville-Marie («Maria by»), men vart omdøypt til Montréal på 1700-talet, eit namn som kjem frå det franske Mont Royal («Kongeleg fjell»), som var namnet på ein ås med tre toppar i hjarte av byen.
Tidlegare var Montreal det største storbyområdet i Canada (i dag er det Toronto), men er den nest største fransktalande byen i den vestlege verda etter Paris. Ei folketeljing i 2006 talde 1 620 693 innbyggjar i sjølve Montreal. Montreal er det 15. største storbyområdet i Nord-Amerika og det 74. største i verda. 70 % av innbyggjarane er fransktalande, medan resten har engelsk eller andre minoritetsspråk som morsmål.
Montreal ligg sørvest i Quebec, om lag 200 km sørvest for provinshovudstaden Québec og 150 km aust for Ottawa, hovudstaden i Canada.
Montreal arrangerte Verdsutstillinga i 1967 (Expo '67), og var vertsby for Sommar-OL 1976.
Kvalar
Dei første kvalane
Den amerikanske paleontologen Philip D. Gingerich, som arbeider ved University of Michigan, fann likevel eit anna svar på gåta i 2000. Under arbeid i Pakistan oppdaga han eit 47 millionar år gamalt fossil av Pakicetus, eit landlevande dyr på storleik med ein ulv. Gingerich oppdaga saman med Neil Wells, Donald Russell, og S. M. Ibrahim Shah opphavleg Pakicetus attende i 1983, men det nye funnet omfatta delar som gjorde det råd å fastslå at Pakicetus hadde ein okleknokkel som likna kraniet til sauene og eit som likna kvalane sitt. Pakicetidene (Pakicetidae), som desse dyra vert kalla i eit familieomgrep, omfattar i tillegg til slekta Pakicetus òg dei tre slektene Gandakasia, Nalacetus og Ichthyolestes (sistnemnde på storleik med ein rev]]). Fossile pakicetider er funne både i Pakistan og i det nordvestre India, i eit område forskarane meiner var eit kystområde for 52 millionar år sidan. Ein kan difor tenkje seg at dei kjøtetande pakicetidene (rovdyr) kanskje fann føda langs denne kyststripa eller kanskje direkte i vasskanten.
Montreal
Université de Montréal er det største franskspråklege universitet i byen med rundt 50 000 studentar. Universitetet ligg i området Côte des Neiges, og har fleire ulike fakultet innanfor kommunikasjon, språk, medisin mfl. Der er fleire engelskspråklege universitet, og det mest kjende er McGill University.
Kvalar
Dei første kvalane
Ein reknar i dag med at Cetacea som gruppe oppstod for omkring 35 millionar år sidan. Vidare reknar ein med at gruppa av bardekvalar og tannkvalar truleg skilde lag for omkring 30 millionar år sidan.
Klassifisering
Det vitskaplege namnet «Cetacea» stammar frå den latinske ordet Cetus og vert bruka i biologien som namn på «kval»; den opphavlege tydinga «stort sjødyr» var meir generell. Det stammar frå det greske ordet ketos, som direkte omsett tyder «sjømonster». Cetologi er den delen av marinbiologi som omhandlar studiet av kvalartene.
Det finst meir ein 80 kvalarter, men det er etter måten stor uvisse om det eksakte talet. Årsakene til dette er fleire. Ei hovudårsak er at forskarar seg i mellom er usamde om kor grensene for artsdeling skal gå, ikkje berre blant kvalar, men generelt sett. Moderne teknologi har ført til at det er vorte «oppdaga» ei mengd «nye» arter, basert på skilnader i anatomien, morfologien og DNA-profilen åt arta. Ein snakkar altså ikkje om uoppdaga dyr og planter, men om «velkjende» førekomstar som med ny teknologi kan definerast som nye arter.
Kvalane er vanskelege å studere, sidan dei bruka mykje tid i neddukka tilstand. Ein må difor rekna med at det stadig vil dukka opp både nye arter og slekter. I dei siste to tiåra har det mellom anna dukka opp fleire nye arter mellom dei lite kjende nebbkvalane. Teknologien har òg konstatert at dyr vi tidlegare rekna som separate arter eigentleg høyrer til same art, slik tilfellet var med ganges- og indusdelfin. Desse vert no rekna som underarter av Platanista gangetica.
Familiar, slekter og arter
Etter Laura May-Collados og Ingi Agnarsson si store gransking, som kom ut i 2005, vert det rekna med 64 (63 omtykte) kvalarter. Resultatet frå studiet stemmer godt med nyare DNA-forsking, men det vart òg gjort nokre nye oppdagingar. Dette er det teke omsyn til nedanfor. Mellom anna slår undersøkinga fast at sørleg vågekval (Balaenoptera bonaerensis) er nærmare i slekt med gråkval (Eschrichtius robustus) enn med seikval (Balaenoptera borealis) og brydekval (Balaenoptera edeni), men dette er det ikkje teke omsyn til i listene på kvalsidene våre. Det er likevel ein indikasjon på at klassifiseringa av kvalane kanskje vil få nokre endringar i åra som kjem.
I tillegg til artene som var med i undersøkinga inkluderer listene (på tannkval- og bardekval-sidene) òg 20 arter som ikkje var med, men som gjerne vert rekna som eigne artar. Manglande aksept for enkelte artar kjem eventuelt fram i den einskilde artikkelen. Den totale lista inkluderer difor 15 bardekvalar og 69 tannkvalar (totalt 84 arter kval).
Kvalfangst
Det er uvisst når mennesket fyrst byrja å jakte. på kval. Dei tidlegaste arkeologiske funna som indikerer kvalfangst er vortne funne i Sør-Korea, der innrissa teikningar (daterte til 6000 f.kr) syner at steinaldermenneske jakta på kval med båtar og spyd. Kvalfangsteknikkar er likevel vortne meir teknologisk sofistikert over tid.
Kvalfangst var til å byrje med avgrensa til nærkystområde, slik som til dømes det baskiske fiskeriet, som jakta på den nordatlantiske rettkvalen frå 1400- til 1700-talet, og fiskeriet rundt og mellom Svalbard og Grønland frå 1600- til 1900-talet. Etter at moderne kvalfangstteknikkar dukka opp er visse kvalarter vortne alvorleg påverka av fangstverksemda. Desse metodane vart motiverte på 1800-talet fyrst og fremst av ein aukande etterspurnad etter kvalolje, medan det seinare på 1900-talet var etterspurnad etter kvalkjøt som var mest utslagsgjevande, ettersom kvalolje i større grad vart bytt ut med petroleum.
Kvalfangsthistoria har påverka både utviklinga av mange kulturar så vel som miljøet deira.
Freding og ny fangst
I 1982 vedtok Den internasjonale kvalfangstkommisjonen (IWC) ein fangststopp (moratorium) for all kommersiell kvalfangst med verknad frå 1986. Noreg reserverte seg mot stans i småkvalfangsten i Nordaust-Atlanteren, men innførte mellombels stans i vågekvalfangsten frå 1987, i påvente av betre kunnskap om bestandsstorleiken. Vitskapskomitéen i IWC har lagt fram både sikrare bestandsoverslag og ein revidert forvaltningsprosedyre, men kommisjonen har sidan 1990 likevel ikkje vore viljug til å revurdere moratoriet og fangstkvotene.
I 2004 vart vågekvalbestanden i dei områda i Nordaust- og Sentral-Atlanteren der Noreg driv fangst vurdert til 107 000 dyr - stor nok til å gje grunnlag for berekraftig hausting. Totalbestanden i Sentral-Atlanteren vart i 2001 vurdert av Den nordatlantiske sjøpattedyrkommisjonen til 63 500 dyr.
Etter eit opphald på fem år for studiar av bestandsgrunnlaget, vedtok regjeringa at fangsten av vågekval skulle starte opp att i 1993. Reservasjonen mot fangststoppen er heimla i Artikkel V i Hvalfangstkonvensjonen. Noreg sin juridiske rett til å drive vågekvalfangst er dimed ikkje omstridd.
Dei norske kvotane på vågekval vert baserte på vitskapskomitéen sin reviderte forvaltingsprosedyre. I 2005 var kvoten på 670 dyr, medan den for 2007 var på 1052 dyr. Kvoten var altså like stor som i 2006, men det var ein viktig skilnad. I 2007 vart det tillate å ta inntil 900 dyr i områda langs kysten, det vil seie i Nordsjøen, langs kysten frå Stad til Finnmark, i Barentshavet og ved Svalbard.
I januar 2007 fekk likevel ei mengd kvalarter endra statusen sin på den internasjonalen raudlista for truga artar og vert no rekna som berekraftige arter att. Dette kan føre til ny fangst på arter som lenge har vore totalfreda. Artene som vert omfatta av endringa er i tillegg til vågekval, òg knølkval, kvitkval, narkval, kvitnos, kvitskjeving og nise.
Kvalsafari
At det kom eit generelt forbod mot kvalfangst på 1980-talet var ikkje minst takk vere eit sterkt engasjement frå ei rekkje ulike internasjonale miljøorganisasjonar, der spesielt Greenpeace utmerka seg med metodane sine for å stogga fangsten.
På denne tida hadde det allereie utvikla seg ei interesse for såkalla kvalkikking i nokre land. Folk samla seg i grupper og drog til sjøs med båt for å kike på kvalane, som kan vere ganske nysgjerrige dyr. Kvalkikkinga utvikla seg snøgt til å verta ei ny form for turisme i nokre land, kanskje spesielt i USA og Canada som må reknast som leiande i utviklinga av denne nye næringa.
I dag er kvalkikking populært i mange land, òg i Noreg der ei mengd selskap no tilbyd turistar å sjå kval gjennom eit produkt næringa har valt å kalle kvalsafari. I Noreg er verksemda størst i nordområda - spesielt Andenes var tidleg ute - der sjansen til å sjå kval er størst. Kvalsafari er òg vorten eit populært produkt i land som Sør-Afrika, New Zealand og Australia, på Asorane og i ei rekkje land rundt Middelhavet og det elles i Europa. I det siste har det òg utvikla seg ei gryande næring i land som Chile og Argentina, som båe ligg sentralt i høve til kvalkikking i Sørishavet.
Kjelder
Artikkelen er omsett frå Wikipedia på bokmål per 12.07.07
Kjelder som ikkje er referert direkte i teksten, men som er nytta til ein viss grad:
Skopje
Skopje (makedonsk Скопје, tyrkisk Üsküb) er hovudstaden og den største byen i Nord-Makedonia med meir enn ein fjerdedel av innbyggjarane i landet. Byen er det politiske, kulturelle, økonomiske og akademiske senteret i landet. I romartida vart staden kalla Scupi. Byen utvikla seg raskt etter den andre verdskrigen, men utviklinga vart brått stogga i 1963 då byen vart råka av eit særs kraftig jordskjelv. I dag er Skopje ein moderne storby med fleire interessante historiske monument.
Byen ligg på breidda av elva Vardar og mellom fjella Vodno og Skopska Crna Gora. Ein av dei viktige hovudfartsårene mellom Sentral-Europa og Aten går gjennom byen. Byen er 8 km brei og 32 km lang og har 506 926 innbyggjarar (2002, forstader medrekna).
Han er eit stort industrisenter for produksjon av metall, kjemiske stoff, tømmer, tekstilar, lêr og trykking, men har hatt mange nedleggingar etter 1991. Den industrielle utviklinga i byen har òg ført med seg utvikling av handels- og banksektoren, i tillegg til at ein har lagt vekt på kultur og sport.
Antikken
Staden rundt Skopje har vore busett sidan minst 3500 fvt. og det er funne restar etter steinalderbusetnader i den gamle Kale-festninga oppfor det moderne sentrumet. Det ser ut til at det var paionianarar som var busett i regionen. På 200-talet fvt. vart området invadert av dardanarar. Området kom under romersk styre etter at general Quintus Caecilius Metellus slo Andriskos av Makedonia i 148 fvt., og han vart først ein del av den romerske provinsen Makedonia som vart oppretta i 146 fvt. Etter kvart som riket ekspanderte nordover vart Scupi, som romarane kalla staden, ein del av provinsen Moesia under keisar Augustus si tid. I år 86 evt. vart han ein romersk koloni. Frå 395 vart området ein del av Austromarriket.
Den første kjende biskopen i byen var Perigorius, som deltok på Rådet i Sardica (343).
Mellomalderen
Den austromerske keisaren Justinian I vart fødd nær Skupi, ved Tauresium, i 483. I 518 vart Skupi nesten heilt øydelagd av eit jordskjelv. Justinian hjelpte innbyggjarane ved å grunnleggje ein ny busetnad kalla Justiniana Prima nord for Skupi. Justiniana og restane av Skupi vart øydelagd av slavarar på slutten av 600-talet. Slavarane kalla staden Skopje, men vart etter kvart drive bort av austromarane.
Under mykje av den tidlegare mellomalderen vart byen stadig kjempa om mellom austromarane og Det første bulgarske riket. Frå 972 til 992 var han hovudstaden i Det bulgarske riket. Etter dette vart han hovudstad i den austromerske regionen (katepanatet) Bulgaria etter at det Det første bulgarske riket i 1018. Skopje var eit blømande handelssenter, men det gjekk nedover etter at han vart råka av nok eit kraftig jordskjelv på slutten av 1000-talet. Han vart hovudstad for bulgarske herrar, seinare keisar Konstantin Asen på midten av 1200-talet. Byen vart erobra av serbarar i 1282. I 1346 vart han hovudstad i Det serbiske riket under Stefan Dušan.
Den osmanske byen
I 1392, tre år etter serbarane taktep slaget om Kosovo i 1389, vart Skopje erobra av Det osmanske riket. Dei neste fem hundre åra vart byen kjend under det tyrkiske namnet Üsküb eller Üsküp. Den osmanske Üsküb var hovudstad i Kosovo vilayet, ein provins i Det osmanske riket som dekte eit mykje større område enn dagens Kosovo.
I 1689 vart Skopje sett i brann av den austerrikske generalen Engelberto d'Ugo Piccolomini – tilsynelatande for å utrydde eit utbrot av kolera, men òg truleg for å hemne osmanarane sitt åtak på Wien.
Byen var i forfall dei neste to hundre åra og innbyggjartalet fall til berre om lag 10 000 på midten av 1800-talet. Dette kom seg att etter 1873 då jernbanelinja mellom Beograd og Thessaloníki vart lagt innom Skopje.
1900-talet
I 1905 hadde Skopje om lag 32 000 innbyggjarar, som var ei blanding av forskjellige etniske og religiøse grupper. I 1910 vart romersk-katolske nonna Agnes Gonxha Bojaxhiu, seinare kjend som Mor Teresa, fødd i Skopje.
Byen vart eit stort senter for opprør mot det svekka Osmanske riket og i 1903 hadde han ei nøkkelrolle i det mislukka Ilinden-Preobrazjenije-opprøret mot det osmanske styret. Osmanarane vart drive ut frå byen 2. august 1912 av den lokale slaviske folkesetnaden. Fleire månader seinare vart byen erobra av serbarar i byrjinga av den første balkankrigen.
I 1913 gjekk dei allierte i den første balkankrigen imot kvarandre og den andre balkankrigen braut ut. Serbia tok tilbake kontrollen over Skopja og Vardardalen vart ein del av Serbia. Dette varte til oktober 1915, då Bulgaria vart ein del av Sentralmaktene og tok store delar av det serbiskstyrte Makedonia.
Byen vart okkupert Serbia mot slutten av den første verdskrigen i 1918 då han vart ein del av Kongedømet av serbarar, kroatar og slovenarar (kjend som Kongedømet Jugoslavia frå 1929). Mellom 1941 og 1944 var byen under bulgarsk kontroll. Ein månad etter kommunistane tok makta i Sofia og den bulgarske hæren vart send for å kjempe mot tyskarane på vestfronten vart Skopje tatt av jugoslaviske troppar og vart ein del av Jugoslavia i 1944. Der vart han hovudstad i den nyoppretta Folkerepublikken Makedonia. I løpet av krigen vart resten av det jugoslaviske Makedonia innlemma i Tito sitt Jugoslavia.
Horn Head
Horn Head (irsk Corran Binne) er ei halvøy i Donegal i Republikken Irland, nær Dunfanaghy. Ho dannar ein del av Sheephaven Bay.
Skopje
Jordskjelvet i 1963
26. juli 1963 vart Skopje råka av eit kraftig jordskjelv som målte 6,1 på Richterskalaen. Meir enn tusen menneske mista livet og 120 000 vart heimlause. 80 % av byen vart øydelagd og mange viktige kulturmonument gjekk med. Tapet utgjorde heile 150 % av Makedonia sitt bruttonasjonalprodukt på denne tida og 15 % av Jugoslavia sitt. Med internasjonal hjelp vart byen raskt bygd opp att, men mykje av det gamle osmanske aspektet forsvann. Ruinane av den gamle togstasjonen i Skopje ligg der framleis i dag til minne om offera.
Horn Head
Horn Head har mange restar etter steinsirklar og ganggraver frå yngre steinalder.
Skopje
Jordskjelvet i 1963
Skopje voks raskt under Jugoslavia og vart eit stort industrisenter i den sørlege, sentrale Balkanregionen. I 1991 braut Jugoslavia saman og Skopje vart hovudstaden i det sjølvstendige Makedonia. Hellas la inn protest på at namnet Makedonia skulle nyttast på det nye landet og påla ein økonomisk blokade av landet. Blokaden vart oppheva i 1995 etter ein avtale mellom dei to landa. I 2019 endra landet namn til Nord-Makedonia etter ein avtale med Hellas.
Administrativ inndeling
Skopje er styrt som ein storkommune og er sett saman av dei ti kommunane:
Horn Head
Naturarvområde
Horn Head stig rett opp av vatnet til ei høgd på om lag 180 meter på sjøsida av halvøya. Klippene er internasjonalt viktige på grunn av dei store koloniane med sjøfugl som hekkar her. Av artar som hekkar i klippene finn ein toppskarv og alke. Området er erklært irsk naturarvområde og offisiell tilfluktsstad for dyreliv, og særskild sjøfuglar.
McSwyne's Gun
McSwyne's Gun er eit blåsehol på vestsida av halvøya. Under tidlegare uvêr vart vatnet pressa gjennom hola til ei høgd på 60-90 meter med ein lyd som kunne høyrast 15 km unna. Sjølv om prosessen framleis oppstår er det ikkje like spektakulært lenger. Fleire menneske har omkome då dei har gått for nær og fall ned i hola.
Horn Head-huset
Horn Head-huset står ligg ved Sheephaven Bay på Horn Head. Det vart bygd på 1700-talet og var det største huset i Dunfanaghy-området. Det var sete for Stewarts of Horn Head frå 1700-talet og fram til 1935. Det har vore forlate sidan den gong.
Utkikkstårn
Restane etter to utkikkstårn står på Horn Head. Det eine er frå napoleonstida og det andre frå den andre verdskrigen. Begge gjev utsyn over Atlanterhavet og Tory Island.
Ibiza
Ibiza (katalansk Eivissa) er ei øy i Middelhavet, 79 km frå kysten av Spania. Ho er den tredje største øya i Balearane, ein autonom region i Spania. I lag med Formentera er ho ei av to øyar i Islas Pitiusas. Dei største byane på øya er Ibiza by (katalansk Vila d'Eivissa eller berre Vila), Santa Eulària des Riu og Sant Antoni de Portmany.
Moskenesøya
Moskenesøya er ei bratt og fjellendt øy. Det høgaste punktet på øya er Hermannsdalstinden på 1029 moh. Busetjingane på øya ligg på sør- og austsida. I Moskenes ligg fiskeværa Å, Sørvågen, Reine og Hamnøy. På Flakstad-delen av øya ligg Mølnarodden og Fredvang. Nord- og vestsida av øya er ikkje busett, men det finst fleire flate viker mellom fjella på yttersida.
Ibiza
Øya er kjend for sommarfestane på som trekkjer til seg mange turistar kvart år. Dei spanske turiststyresmaktene har dei siste åra arbeidd for å unngå «sex og alkohol»-ryktet til øya og i staden reklamert for meir familieretta turisme. .
Moskenesøya
Aust for Moskenesøya ligg Flakstadøya, som utgjer den største delen av Flakstad kommune. Sørvest for Moskenesøya ligg Moskenstraumen, Mosken, Værøy og øyane på Røst.
Ibiza
Historie
I 654 f.Kr. grunnla fønikiske nybyggjarar ein hamneby på Balearane, Ibossim (frå det fønikiske iboshim, tileigna guden for musikk og dans, Bes). Ho vart seinare kalla Ebusus av romarane. Grekarane, som kom til Ibiza medan fønikarane var her kalla dei to øyane Ibiza og Formentera Pityûssai («øyane med furutre»). Assyria invaderte øya og fønikarane forsvann. Ibiza kom så under Karthago, som òg var ein tidlegare fønikisk koloni. På øya vart det produsert farge, salt, fiskesaus (garum) og ull.
Moskenesøya
Fredvang på Moskenesøya er knytt til Flakstadøya med to bruer (Fredvangbruene) og fylkesveg. Kåkern bru fører Europaveg 10 frå Flakstadøya til Moskenes. Vegen kryssar Reinefjorden på tre bruer og ender på Å. Frå staden Moskenes er det ferjesamband til Bodø, Værøy og Røst.
Ibiza
Historie
Ein heilagdom tileigna gudinna Tanit vart bygd ved grotta ved Es Culleram og resten av Balearane vart ein del av handelsområdet til Ibiza etter 400 f.Kr. Ibizia var ein stor handelsstasjon langs handelsrutene i Middelhavet, og starta å opprette sine eigne handelsstasjonar på Mallorca, som Na Guardis.
Under den andre punarkrigen vart øya angripe av to brør frå Scipio-familien i 209 f.Kr., men dei vart verande lojale til Karthago. Då det starta å gå dårleg for kartagarane på fastlandet, var Ibiza nytta som tilfluktsstad for general Mago. Her samla han forsyningar og menn før han segla til Menorca og så Liguria. Ibizia fekk forhandla fram ein gunstig avtale med romarane som gjorde at Ibizia ikkje vart øydelagd og kunne halde fram dei puniske institusjonane sine langt inn i tida under Romarriket. Derfor finn ein i dag gode døme på seinare punisk sivilisasjon på Ibizia. Under Romarriket vart øya ein roleg utpost og hamna etter kvart utanfor dei viktige handelsrutene.
Etter Romarriket fall og ein kort periode under vandalane og så Austromarriket, vart øya erobra av maurarar. Ibiza kom i nær kontakt med byen Denia (den næraste hamnebyen på fastlandet) og dei to områda vart styrt av den same taifaen.
Øya vart gjenerobra for kristendomen av kong Jakob I av Aragon i 1235. Sidan då hadde øya forskjellige former for sjølvstyre, men i 1715 fjerna kong Filip V av Spania sjølvstyret. Heile Balearane fekk sjølvstyret då demokratiet kom til Spania i 1970-åra. I dag er øya ein del av den autonome regionen Balearane i lag med Mallorca, Menorca og Formentera.
Klima
Ibiza har middelhavsklima og noko mildare vintrar og noko kjøligare somrar enn Mallorca. Vintrane er generelt milde med temperaturar rundt 15 °C på dagtid og 8 °C om natta. Den varmaste tida på året er juli og august med temperaturar over 30 °C på ettermiddagen dei fleste dagar. Den lågaste temperaturen som er registrert på Ibiza er -5 °C, medan varmerekorden er 37 °C.
Turisme
Ibiza vert rekna som ein populær turistdestinasjon, og særleg har turistlivet vorte kjend for eit yrande og stundom tøyleslaust natteliv i dei to byane Ibiza by og Sant Antoni. Om sommaren har kjende DJ-ar spelt på dei forskjellige klubbane her og sesongen varer frå starten av juni varer til første helga i oktober.
Styresmaktene på øya har prøvd å oppfordre til meir danna og roleg turisme og har innført reglar om stengetid for nattklubbar (06:00) og krav om at alle nye hotell må minst vere fem stjerner. .
Verdsarvstad
Sjølv om øya i hovudsak er kjend for festinga, er store delar av øya ein del av ein verdsarvstad og slik verna mot utvikling og kommersialisering.
Takashi Ujiie
Takashi Ujiie er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Verdy Kawasaki.
Aleksandr Dmitrijev
Aleksandr Dmitrijev er ein estisk fotballspelar som i dag spelar for Hønefoss Ballklubb i Adeccoligaen. Han har tidlegare spela i Tallinn JK og Levadia Tallinn. Han har 43 A-landskampar for Det estiske herrelandslaget i fotball (per 10. april 2009).
Krystallopijí
Krystallopijí (gresk Κρυσταλλοπηγή) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Flórina i periferien Vest-Makedonía i Hellas. Krystallopijí inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Préspes.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Krystallopijí 359 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 314 innbyggjarar.
Hindukush
Hindukush eller Hindu Kush er ei fjellkjede i Afghanistan og nord i Pakistan. Ho er den vestlegaste forlenginga av Pamir, Karakoram og Himalaya. Den høgaste fjelltoppen i kjeda er Tirich Mir (7 708 moh.)
Namn
Namnet Hindukush (persisk skrift هندوکش) stammar frå persisk, og viser vanlegvis til heile fjellkjeda som skil tilsigsfelta til Kabul- og Helmandelvene frå tilsigsfeltet til Amu-Darja. Han kan også visa til delane av fjellkjende som ligg nordvest for Kabul. Frå Aleksander den store si tid kalla grekarar som heldt til i området fjella «Det indiske Kaukasus», Kaukasus Indikus.
På persisk er fjellkjeda også omtalt som Hindu Kūh (هندوکوه) og Kūh-e Hind (کوه هند). Gjennom tidene er namnet fleire gonger blitt tolka som 'hindu-' eller 'indardreparen', etter talet på indarar som har døydd etter å ha blitt frakta som fangar gjennom fjella. Forklaringa er lite sannsynleg. «Kush» er ei vanleg ending på stadnamn i området, og stammar truleg frå persisk koh, 'fjell'.
Andre namn på fjellkjeda er sanskrit Pāriyātra parvata (पारियात्र पर्वत).
Fjell
Hindukush er rundt 966 km lang og har ein tjukkleik frå nord til sør på rundt 240 km. Fjella i Hindukush er lågare jo lenger vest dei er. Mot midten, nær Kabul, er høgda deira mellom 4500 til 6000 moh., i vest når dei høgder på 3500 til 4000 meter. Gjennomsnittshøgda er 4500 meter.
Blant elvene som renn frå fjellsystemet er Helmand-, Hari- og Kabul-elva.
Det er funne førekomstar av lapis lazuli i Kowkchec-dalen og edelsteinar nord for Kabul i dalen til Panjsher-elva og nokre av bielvene hennar. Balas-rubinar blei utvunne fram til 1800-talet i Ab-e Panj-dalen (eller Øvre Amu-Darja-elva), som er rekna som møtestaden mellom Hindu Kush og Pamir-rekkjene. Desse førekomstane er no oppbrukt.
Dei fjellrike områda har lite eller ingenting vegetasjon, berre spreidde tre og låge buskar.
Transport
Talrike høge pass (kotal) pressar seg mellom fjella og lagar strategisk viktige transportruter for karavanar. Det viktigaste fjellpasset er Kotal-e Salang (3878 m) som bind saman Kabul med det nordlege Afghanistan. Fullføringa av ein tunnel i dette passet i 1964 reduserte reisetida mellom Kabul og nord-Afghanistan til eit par timar, frå den tidlegare tredagarsreisa gjennom Kotal-e Shibar (3260 m). Salang-tunnelen på 3363 m og ei rekkje overbygningar på tilkomstvegane blei laga med sovjetisk finansiell og teknologisk hjelp.
I vestleg historisk samanheng var passa som førte til det indiske subkontinentet svært viktige. Dei omfatta Khyber-passet (1027 m) i Pakistan og Kotal-e Lataband (2499 m) aust for Kabul som blei erstatta av ein veg som blei bygd i den spektakulære kløfta Tang-e Gharu ved Kabul-elva i 1960. Bygginga reduserte reisetida mellom Kabul og grensa til Pakistan frå to dagar til nokre få timar.
Soge
Hindukush har vore styrt av Det gresk-baktiske kongedømmet, Kushanriket, Sassanideriket og Seleukide-riket. Stammar som heldt til i Hindukush i før-islamsk tid var shin, yeshkun, chiliss, neemchas, koli, palus, gaware, yeshkun og krammin.
Ormar
Ormar eller slangar (Serpentes) er ein underorden av krypdyr utan lemer. Ordet slange vert særskilt nytta om ormar som ikkje finst i Noreg.
Skildring
Ormane utvikla seg frå øglene for om lag 100 millionar år sidan, under krittida. Dei er rovdyr med rørlege kjevar som gjer at dei kan sluka svært store bytte samanlikna med sin eigen storleik.
Somme ormar har eit giftig bit, som dei brukar til å lamma eller drepa byttedyr. Men langt dei fleste ormane (1 600 av dei om lag 2 400 ulike artane) har inga gift.
Alle ormar er kaldblodige.
Noreg
I Noreg finst det tre ormar: hoggorm, buorm og slettsnok. Av desse er berre hoggormen giftig. Stålormen, som òg finst i Noreg, er ikkje ein orm men ei øgle utan bein.
Slange
Ein slange er ein langstrekt struktur med hol gjennom, laga av eit mjukt materiale som gummi eller mjuk plast. Slangar vert brukt til å transportera eit medium i væske- eller gassform med. Det at dei er mjuke, gjer at dei er lettare å montera og flytta enn røyr, og dei vert difor gjerne brukt i provisoriske anlegg eller på stader der ein vil ha mediet fram til ulike stader for kvar gong ein brukar det.
I dagleglivet brukar ein slangar til mellom anna å vatna blomar og plenar med. Då kallar ein dei hageslangar.
Slangar vert òg brukte i pneumatiske og hydrauliske anlegg, og då særleg på stader der ein har rørlege delar som skal ha tilførsle av trykk.
Alanzinho
Alanzinho var i Stabæk fram til 2009. Alanzinho spelar ving i den tyrkiske klubben Trabzonspor. Han er ein kjapp og teknisk god spelar, men er ikkje spesielt sterk fysisk. Alanzinho fekk her i Noreg sitt store gjennombrot på vårparten av 2007-sesongen.
Han har tidlegare spelt i Flamengo (1993–2004), America-RJ (2004) og Gama DF (2005).
Kirov i Kirov oblast
Kirov (kyrillisk skrift Ки́ров), frå 1781 til 1934 kjend som Vjatka (kyrillisk Вятка) og før 1781 Khlynov (kyrillisk Хлынов), er ein by og administrativt senter i Kirov oblast i Russland. Byen ligg ved elva Vjatka og har om lag 460 000 innbyggjarar.
Historie
Fortet Khlynov, like vest for Uralfjella, vart grunnlagt av handelsmenn frå Novgorod i 1374. Han vart første gong nemnd som by i dokument frå 1457. Khlynov vart innlemma i Storfyrstedømet Moskva i 1489. Byen vart kjent over heile Russland for sine leirstatuettar og fløyter. Det eldste gjenverande monumentet i byen er Maria himmelfarts-katedralen frå 1689, som er krona med fem kuplar.
I 1781 døypte Katarina den store Khlynov til Vjatka og gjorde byen til senter i eit eige gubernija. Byen gjorde òg teneste som eksilstad, spesielt for Aleksander Herzen og Mikhail Saltykov-Sjtsjedrin. Ved slutten av 1800-talet var han ein viktig stasjon på den transsibirske jernbanen. I desember 1934 vart byen kalla opp etter den sovjetiske leiaren Sergej Kirov, som vart myrda 1. desember.
Økonomi
Kirov er eit senter for maskinbygging, metallurgi, belysning, trykkeri og tømmerindustri.
Byen er eit regionalt transportknutepunkt (den transsibirske jernbanen) og elvehamn. Kirov elvehamn gjekk konkurs sist på 1990-talet og alle elvebåtane vart seld. Kirov har vore kjent i naboregionane for sine særs dårlege vegar og gater.
Antônio Bento dos Santos
Antônio Bento dos Santos er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Rumailafeltet
Rumaila er eit oljefelt sør i Irak. Noko av feltet går over grensa til Kuwait. Usemje knytt til rettane til feltet var ein av grunnane til Irak sin invasjon av Kuwait i 1990.
Etter at krigen mellom Iran og Irak frå 1980 til 1988 var over, skulda Irak Kuwait for juksing med kvotar for oljeproduksjon fastsett av OPEC. Kuwait vart skulda for å utvinna petroleum som retteleg høyrde til Irak. Irak invaderte Kuwait den 2. august 1990, og starta dermed krigen.
Då Irak måtte trekkja seg ut av Kuwait att, etter at styrkar frå særleg USA vart sett inn i krigen, sette irakarane fyr på mange oljefelt i Kuwait.
Bererakett
Oppskyting
Alle moderne bererakettar består av to eller tre trinn, som vert fråkopla etterkvart som drivstofftankane går tomme. Trinna er som regel stabla i høgda, men det er og vanleg at det første trinnet har hjelpemotorar eller hjelpetrinn påspent på sida. Desse tenner samtidig med kjernetrinnet/1.trinnet, men brenn ut og koplast frå undervegs.
Ferda opp til bane rundt jorda tek om lag 10 minutt. Bereraketten vert kasta av når den er tom for drivstoff og vert berre brukt ein gong. Det er berre romferja som har gjenvinnbare rakettar som kan nyttast om igjen.
Bererakettar
Dei viktigaste bererakettane, eller bererakettfamiliane som er i bruk i dag er:
Democratic Socialists of America
Democratic Socialists of America (DSA) er ein sosialistisk organisasjon i USA, og den fremste amerikanske medlemen i Den sosialistiske internasjonalen, Socialist International.
Nairobi
Nairobi er den mest folkerike byen i Aust-Afrika og storbyområdet har mellom 3 og 4 millionar innbyggjarar. I følgje ei folketeljing i 1999 har det administrative området i Nairobi 2 143 254 innbyggjarar fordelt på 684 km². I 2002 var Nairobi den 12. største byen i Afrika.
Democratic Socialists of America
DSA vart danna i 1982, mellom anna av folk frå den eine av dei tre fraksjonane i det oppløyste Socialist Party of America. Dei to andre danna Social Democrats USA og Socialist Party USA.
Nairobi
Byen er ein av dei viktigaste i Afrika både politisk og økonomisk. Han er eit senter for forretningar og kultur og mange selskap og organisasjonar held til der.
Democratic Socialists of America
Michael Harrington og Barbara Ehrenreich vart valde til leiarar.
Nairobi
Nairobi vart grunnlagd i 1899, som ein etterforsyningsstasjon for den ugandiske jarnbanen mellom Mombasa og Uganda, og overtok rolla som hovudstad etter Mombasa i 1905. Han vart ombygd tidleg på 1900-talet etter eit pestutbrot og ein større bybrann. Nairobi vart hovudstad i Britisk Aust-Afrika i 1907 og kenyansk hovudstad etter sjølvstendet i 1963.
Democratic Socialists of America
Opphavleg var DSA sterkt assosiert med ideen om at «den realistiske venstresida finst i dag i Det demokratiske partiet» (Harrington). I dag er haldninga: «Democratic socialists reject an either-or approach to electoral coalition building, focused solely on a new party or on realignment within the Democratic Party.»
DSA sitt arbeid innanfor Democratic Party har likevel vorte sedd på som nødvendig fordi det politiske systemet ikkje gjev eit tredje parti ein sjanse. «Much of progressive, independent political action will continue to occur in Democratic Party primaries in support of candidates who represent a broad progressive coalition. In such instances, democratic socialists will support coalitional campaigns based on labor, women, people of color and other potentially anti-corporate elements... Electoral tactics are only a means for democratic socialists; the building of a powerful anti-corporate coalition is the end.» (Where We Stand)
I 2000 tok ikkje DSA noka offisiell stilling i presidentvalet, og fleire framståande medlemer støtta Ralph Nader frå Green Party. I 2004 støtta DSA demokratiske John Kerry. Landsmøtet til DSA i 2007 hadde stort oppmøte, og høyrde mellom anna ein viktig tale av senator Bernie Sanders.
Young Democratic Socialists (YDS) er ungdomsorganisasjonen til DSA.
Yuji Hironaga
Yuji Hironaga er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Gamba Osaka, Yokohama FC og Cerezo Osaka.
Estoniaforliset
Estoniaforliset i 1994 var den største skipsulukka i Europa etter andre verdskrigen. Den estisk-svenske passasjerferja MS «Estonia» kantra natt til 28. september 1994 utanfor munningen til Finskebukta og sokk etter kort tid. Ferja var på veg frå Tallinn til Stockholm og hadde 989 menneske ombord. 852 personar omkom. Seks nordmenn var blant dei omkomne, men flesteparten av dei omkomne var svenskar. 137 vart redda og overlevde. Forliset er framleis uoppklart.
Ulukkesforløpet
Natta då forliset skjedde skulle MS «Estonia» nå hamna i Stockholm kl. 08.30, og låg noko bak skjema. Klokka 23.55 vart det høyrt ein høglydt smell av metall mot metall. Havarikommisjonen meiner at lydane kom frå baugporten, som svikta under dei høge bølgjene. Tjue minutt seinare høyrdest to nye høge smellar, og straks etterpå fekk skipet ei kraftig slagside på om lag 40 grader. Kommisjonen meiner at lydane kom av at baugporten då brekte laus frå båten og drog med seg rampa som dekte for opninga til bildekket. Dimed vart bildekket snøgt fylt opp av havvatn.
På grunn av den kraftige hellinga, kunne ingen livbåtar sjøsetjast, men det vart sett ut tjue redningsflåtar. Mange vart fanga inni kabinane sine, men berre dei om lag 300 som greidde å koma seg ut på dekk i tide, fekk sjansen til å overleva. Dei fyrste naudsignala frå MS «Estonia» vart plukka opp av eit anna skip kl. 00.24. Mannskapet bad om hjelp, men dei fekk ikkje gjeve posisjonen sin før fem minutt seinare, grunna straumbrot. MS «Estonia» sokk kl. 00.53. Det fyrste skipet som kom til ulukkesstaden var MS «Mariella». Då oppfatta ikkje ekkoloddet nokon teikn til sjølve skipet nokon stad, men det vart observert flytande gjenstandar i vatnet.
Innan redningshelikoptera kom, hadde ein tredel av dei overlevande i vatnet allereie omkome av nedkjøling eller drukning. Til slutt var det mindre enn halvparten av dei som kom seg ut, som vart redda, og mange av dei er unge, sterke menn.
Ettermæle
MS «Estonia» vart aldri heva. Staden der skipet sokk, er i dag erklært som gravstad, og det er forbode å dykka der. 758 av dei omkomne er difor framleis sakna.
Den internasjonale havarikommisjonen konkluderte med at skipet forliste som følgje av ein teknisk feil på baugporten. Andre hevdar at tragedien ikkje var ei ulukke.
Det danske flagget
Danmark sitt flagg, som ofte vert kalla Dannebrog, er det eldste nasjonalflagget i verda som enno er i bruk i si opphavlege form. Vi veit at dette flagget vart nytta allereie i byrjinga av 1200-talet. Krossforma i det danske flagget har gjeve inspirasjon til dei andre nordiske nasjonalflagga.
Soga om det danske flagget seier at det kom dalande ned frå himmelen under eit slag utkjempa av kong Valdemar Siger i Estland. Slaget var i ferd med å gå dårleg, men då flagget viste seg, snudde krigslukka for danskane.
1066
1066 (romartal MLXVI) var eit normalår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.
Amýndeo
Amýndeo (gresk Αμύνταιο) er ein distriktsby og ein kommune i periferieininga Flórina i Vest-Makedonía i Hellas. Kommunen ligg søraust for Flórina og grensar i vest mot periferieininga Kastoriá, i sør mot Kozáni. I aust grensar Amýndeo mot Pélla i Sentral-Makedonía.
Administrativ inndeling
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 16 973 innbyggjarar, medan kommunaleininga Amýndeo hadde 7 612 og tettstaden med same namn 3 671 innbyggjarar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Fosendialekt
Fosendialekt er den undergruppa av uttrøndske dialektar som blir snakka i det meste av landskapet Fosen. Karakteristiske drag ved fosendialekten inkluderer tiljamning (ei vækka, ein næva), a-ending i bunden form av svake hokjønnsord (bøtta, høtta); tjukk l av historisk l og rð; mykje apokope i ord med lang rotstaving; og, særleg i yngre mål, meir eller mindre fullt tap av dativ.
Evenes kyrkje
Evenes kyrkje ligg på tettstaden Evenes i Evenes kommune i Nordland. Ho høyrer til Evenes sokn i Ofoten prosti. Kyrkja er ei krosskyrkje i tre i dansk herregardsstil med 500 plassar. Den vart vigsla i 1800.
Rundt 1250 bygde Håkon Håkonson den første kyrkja i Ofoten på Evenes. Ei ny kyrkje på staden vart bygd i 1677. Begge kyrkjene stod på same staden som dagens kyrkje. Døpefonten i dagens kyrkje er frå den første kyrkja på staden, frå 1200-talet.
Tetsuya Ito
Tetsuya Ito er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane NKK, Yokohama Marinos, Sanfrecce Hiroshima, FC Tokyo, Oita Trinita og FC Gifu.
Cristiano da Matta
Christiano da Matta er ein brasiliansk motorsportutøvar. Han vann den amerikanske Champ Car-serien i 2002. Året etter kom han til formel 1-stallen til Toyota og køyrde 2003 og 2004 sesongen i formel 1, før han gjekk attende til Champ Car.
Flåmselvi
Flåmselvi er ei elv i kommunane Aurland og Ulvik i Vestland. Ho drenerer eit nedbørfelt på 277 km², og har ved munningen ei middelvassføring på 15 m³/s.