cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seinantikken
Seinantikken viser til den historiske tidsepoken som dekkjer overgangen mellom antikken og mellomalderen i Europa og andre middelhavsland. Omgrepet blei skapt på byrjinga av 1900-talet av den austerrikske kunsthistorikaren Alois Riegl. Presise avgrensingar for perioden er vanskelege å setja og er blitt mykje diskuterte, men som regel plasserer ein byrjinga frå styret til keisar Diokletian styre ved 284 e.Kr. og fram til dei muslimske erobringane, grovt rekna frå år 300 til år 600. Perioden blir òg tenkt å dekka slutten av krisetida til Romarriket på 200-talet (ca. 235-284) og fram til omorganiseringa av Austromarriket (eller Det bysantinske riket) under keisar Herakleios (død 641), og samtidig dei muslimske erobringane på 600-talet.
For Austromarriket går perioden anten fram til døden til keisar Justinian den store i år 565 eller den muslimske ekspansjonen på 600-talet. Denne fasen i austromersk historie blir òg kalla tidlegbysantinsk tid. Gjennom seinantikken gjekk Austromarriket gjennom ein endringsprosess med store tap av landområde, samtidig som den andre seinantikke stormakta Sasanideriket gjekk heilt under i 651.
Seinantikken utgjer det siste avsnittet av antikken. Han høyrer ikkje lenger til den «klassiske» antikken, men kan likevel ikkje heilt reknast til mellomalderen. Seinantikken er kjenneteikna av at tradisjonane til antikken er til stades, samtidig som det finn stad kristen-germansk omdanning og utforming. Medan historikarar tidlegare meinte det var snakk om ein nedgang, omtalar nyare historikarar epoken meir nøytralt som ein «transformasjon» eller endring av den antikke arven i tida mellom rundt 300 og 600. Ei særleg hending er sigersgangen til kristendommen og eit gradvis tap av førkristne kultar og tradisjonar. Også i kunsten og litteraturen oppstår dei ein eigen, karakteristisk stil – som også oppviser orientalsk innverknad – gjennom omforming og utforming av klassiske gresk-romerske former og tema til tilsvarande kristne former og tema. Senantikken er òg karakterisert ved at Romarriket gjekk gjennom betydelege endringar sosialt, kulturelt og i statsforvaltninga som byrja med styret til keisar Diokletian, der ein byrja prosessen med å dela riket i ein austleg og ein vestleg del, kvar av dei styrt av talrike keisarar. Frå og med keisar Konstantin den store var kristendommen offisiell statsreligion, hovudstaden blei flytta frå Roma og til Konstantinopel, og den sakrale stillinga til keisarane blei sementert. Den same epoken er òg kjend som folkevandringstida, ved at store folkevandringar av germanske stammar forstyrra og reiv sund romersk styre frå slutten av 300-talet og framover. Dette kulminerte med at Romarriket braut saman i vest i år 476, og blei erstatta med germanske kongedømme. Den resulterande kulturelle fusjonen eller samansmeltinga av gresk-romerske, germanske og kristne tradisjonar danna det kulturelle fundamentet for Vest-Europa som kom til prega den vestlege mellomalderen.
Den generelle nedgangen i folketal, tap av teknologisk kunnskap og levestandard i Vest-Europa i løpet av denne perioden blei det arketypiske dømet på samanbrotet i samfunnet i følgje forfattarar frå renessansen og fram til moderne tid. Som eit resultat av denne nedgangen, og den relative knappleiken på historiske oppteikningar frå særleg Vest-Europa, har òg gitt denne overgangtida nemninga «den mørke tidsalderen», eit omgrep som i moderne tid er blitt erstatta med omgrepet seinantikken.
Diokletian – stabilisering og reform
Då Diokletian blei keisar i 284 gjekk Romarriket inn i den seine fasen sin. Den førre krisetida med soldatkeisarane (235–284/5) hadde destabilisert riket. Det var konstant i fare for krig på fleire frontar. Den bortimot samtidige veksten til det nypersiske Sasanideriket, den store motstandaren til romarane i aust, og danninga av store germanske stammeforbund i Rhinområdet, kompliserte situasjonen dramatisk. Sasanidane var betre organiserte enn Partia, riket som dei avløyste, og slagkrafta til dei germanske stammeforbunda var mykje større enn dei tidlegare mindre stammegrupperingane deira. Samtidig truga gotarar og sarmatar i Balkan-området.
Konstantin den store og gjennombrotet til kristendommen
Konstantin den store, son av tetrarken Konstantius I, stod fram i den blodige maktkampen som følgde kort tid etter at Diokletian hadde trekt seg tilbake i 305. I 306, etter at faren døydde, lét han seg utropa av soldatane sine til keisar i York, men blei ikkje akseptert av dei andre tetrarkane. Fyrst kjempa han mot Maxentius, sonen til tetrarken Maximian Herculius, som hadde stått imot ordninga til Diokletian. I samanheng med maktkampen kom slaget ved Ponte Milvio (den milviske brua), og ifølgje soga vedkjente seg Konstantin seg til kristendommen då. Før slaget skal han ha sett eit krossteikn, og vunne under dette teiknet. I slaget vann Konstantin det vestlege riket for seg sjølv.
Etter 324 var Konstantin eineherskar i riket, ettersom han på dette tidspunktet hadde avvist den siste konkurrenten sin Licinius som han i 313 framleis hadde hatt ei forståing med. Konstantin vidareførte deretter reformene til Diokletian. I forvaltninga oppretta han nye hoffembete, omdanna praefectus praetorio (prætorianarprefekt) til det høgaste sivile embetet og innførte fleire skattar. På det militære området gjekk embetet magister militum («meister for soldatane») og til sist ei deling av hæren til ein rørleg hær og ein grensehær tilbake til han. Under Konstantin skjedde òg dei mest vidtgåande skritta ein romersk keisar hadde teke sidan principatet blei grunnlagt av Augustus: Konstantin opphøgde kristendommen, som berre nokre år tidlegare var blitt forfølgd, til ein privilegert religion som var anerkjend av staten.
Eit anna viktig resultat av regjeringstida hans var skipinga av ein ny hovudstad som fekk namn etter han, Konstantinopel, «byen til Konstantin». Han var kjend som det nye Roma, og blei innvigd i 330. På denne måten blei tyngdepunktet i Romarriket flytta mot aust, som var den økonomisk mest innbringande del av riket. Kort tid før eit planlagt felttog mot Sasanideriket døydde Konstantin i nærleiken av Nikomedia. Han lét seg fyrst døypa kort før han døydde, noko som ikkje var uvanleg på denne tida. Etter at keisar Valentinian I hadde klart å sikra riket blei det igjen leidd av to keisarar, men klarte ikkje å stå imot dei ytre truslane. Valentinian I var såleis den siste keisaren som dreiv krigføring over elvane Rhinen og Donau. Han innsette broren sin Valens i aust, og tok seg av forsvaret av grensene sjølv. Samtidig fann det stad større endringar i aust. På 370-talet byrja folkevandringane i Europa. Hunarar, eit stammefolk frå Asia, vandra inn i Austl-Europa. I prosessen fortrengde dei andre folkeslag, mellom anna gotarar, mot vest og over Donau. Desse blei tekne opp i riket, men gjekk seinare til opprør grunna mangel på forsyningar. I 378 påførte dei austkeisar Valens eit tilinkjegjerande nederlag i slaget ved Adrianopel, der også Valens sjølv blei drepen. Dette nederlaget blei allereie av samtida sett på som eit teikn på Roma sin nedgang.
Gratianus, den eldste sonen til Valentinian I som blei keisar i vest etter at far hans døydde av hjerneslag i 375, innsette i 379 Theodosius, som hadde opphav i Hispania, som keisar for den austlege delen. Theodosius overtok då den tunge oppgåva med å i det minste stabilisera den austlege delen av riket. I 382 inngjekk han ein traktat, foedus, med gotarane. Dei kunne bli i riket og tena som soldatar, foederati eller forbundsfellar, men kunne elles vera sjølvstyrte. Denne avtalen jamna jorda for riksdanninga til germanarane innanfor imperiet, men det lykkast å førebels stabilisera situasjonen. Samtidig kunne Theodosius igjen rå over tilstrekkeleg med soldatar.
I vest var situasjonen ein annan. Gratianus, som hadde ført felttog mot alemannarane, blei drepen i Lyon som følgje av ein soldatoppstand i Britannia, som raskt hadde spreidd seg til kontinentet. Theodosius kunne ei tid koma overeins med usurpatoren Magnus Maximus, men gjekk til sist imot han, overvann han i 388 og fekk han avretta. Han gav deretter herredømmet over vesten til den 17-årige Valentinian II, den yngre broren til Gratianus. Den unge keisaren hadde lite å setja opp mot dei faktiske makthavaren i vestriket, frankaren Arbogast som var magister militum eller «hærmeister». 15. mai 392 blei Valentinian funnen hangen i den galliske bustaden sin i Vienne. Arbogast hevda at døden til keisaren var sjølvmord, noko forskarane er delte i synet sitt på.
Theodosius sameinte Romarriket endå ein gang for ei kortare tid, før det blei endeleg delt i 395 etter at han døydde, under sønene hans Honorius (395-423) i vest og Arcadius (395-408) i aust. Samtida oppfatta ikkje delinga som endeleg, og lovane til keisaren gjaldt stadig for heile riket. Vestkonsulen blei fram til opphevinga av konsulatet under Justinian I (død 565) òg anerkjend i Austromarriket, og det same gjald dei austlege konsulane i den vestlege delen av riket. Likevel utvikla dei to halvdelane av Romarriket seg etter 395 stadig raskare frå kvarandre.
Frå riksdelinga til erobringa av Roma
I aust byrja ein periode med relativ fred som berre blei forstyrra av nokre mindre krigar ved Donaugrensa mot hunarar og germanarar, slik som i 420-422 og 441, og to korte krigar mot sasanidane. Fyrst på andre halvdel av 400-talet måtte Austromarriket igjen forsterka forsvaret mot grensene. Austdelen var stadig den økonomisk sterkaste halvdelen av riket, og kunne framleis reisa store økonomiske middel. Det lykkast òg for det austlege diplomatiet å «omdirigera» fleire angrepsbølgjer mot vesten. Framfor alt kunne innverknaden til ein magister militum, som ofte var av barbar av avstamming, lukkast inn og pressast tilbake. Arcadius (395-408) og sonen hans Theodosius II (408-450) var ikkje spesielt dyktige herskarar, men likevel fungerte forvaltninga i riket. Ein konflikt om Illyria som braut ut med vestriket i byrjinga av Arcadius si regjeringstid kunne etter kvart roast ned.
Vesten fall ikkje lengre til ro. Trua av germanarar og hunarar, utsett for statskupp frå militæret og styrt av stort sett udugelege keisarar, mista det vestromerske riket dei viktigaste provinsane sine bit for bit til barbarar. Romersk Britannia gjekk tapt på byrjinga av 400-talet, medan den vestromerske hæren, som var blitt stadig meir prega av barbarar ved at germanske folk i stort tal var blitt rekrutterte, gjekk i røynda i oppløysing etter at Flavius Aëtius døydde i 454. I maktvakuumet som følgde i siste halvdelen av 400-talet blei det oppretta fleire germanske kongedøme av mellom anna vandalar, vestgotarar, frankarar, anglarar og austgotarar.
I 410 blei sjølve Roma, sjølv om det ikkje lenger var hovudstaden i vestriket, plyndra av vestgotarar leia av Alarik. Han hadde tidlegare vore aktiv i Austromarriket, dels på eiga hand, dels i allianse med Stilicho, og han ville nå tilkjempa seg nye område for å kunna busetja folket sitt. Fallet til Roma var eit signal – for heidningane og dei ikkje-kristne var det eit umiskjenneleg teikn frå gudane om at riket var blitt straffa for å ha fråfalle den gamle trua. Augustin av Hippo skreiv med tanke på dette det store verket sitt De Civitate De («Gudsstaten» eller «Guds by») som eit direkte svar.
Stabilisering i aust og samanbrot i vest
Den militære katastrofen var absolutt for vesten med samanbrotet av grensa ved Rhinen i 406. Dei viktigaste provinsane i riket gjekk tapt for den vestromerske keisar som sidan Honorius (395-423) hadde sete i Ravenna då dei germanske forbundsfellane, foederati, langsamt oppnådde faktisk og fullt sjølvstende gjennom veikskapen til den romerske sentralregjeringa. I 418 slo vestgotarane seg i 418 ned i Aquitaine, der dei etter 460 oppløyste det formelle avhengnadsforholdet til keisaren. Dei oppretta ein stat i staten som skjedde i forståing med den lokale adelen. Germanarane tredde gradvis inn i staden for den romerske sentralmakta, utan at det fekk synlege konsekvensar for befolkninga i områda. Vestgotarane tok i dei følgjande tiåra over Hispania saman med svebarane, medan frankarane tok Belgisk Gallia i nordlege Gallia.
I 429 gjekk vandalane over til Afrika frå Spania og erobra Kartago i 439. Dei tok då den rikaste romerske provinsen. Keisaren stod igjen med Italia, deler av Gallia og Hispania. Trugsmålet frå hunarane under Attila blei halde tilbake av den romerske generalen Flavius Aëtius, som sidan 430-talet hadde vore den mektigaste skikkelsen i vestriket. I slaget ved Chalons i 451 måtte Aëtius beteiknande nok ha hjelp frå germanske foederati, den vestgotiske kongen Teoderik. Sjølv om hunarane blei slått vart dette slaget òg den siste betydelege militæroperasjonen til Vestromarriket. I 454 lét keisar Valentinian III generalen bli drepen i frykt for innverknaden hans. For dette mordet måtte han sjølv betala med livet sitt: allereie året etter blei han drepen av tilhengarane til generalen. Dei neste vestlege keisarane var for det mest heilt ute av stand til å gjenvinna initiativet i kampen mot barbararane, men Majorian (456-461) eller Anthemius (467-472) gjorde tapre forsøk. Etter at Aëtius var blitt drepen var det general Ricimer som åleine førte riksforhandlingane i vesten fram til 472. Han var òg ansvarleg for drapet på fleire av keisarane. Han fekk nokre små resultat i kampen mot angrepa frå barbarane, men likevel blei Roma plyndra av vandalane i 455. Eit forsøk på samla militær aksjon mot vandalane frå Vestromarriket og Austromarriket slo feil i 468, og etter dette anerkjende austromarane vandalriket.
Med avsetjinga av Romulus Augustulus i 476 ved Odovakar blei det vestromerske keisardømet oppløyst. Den siste legitime keisaren var Julius Nepos, som døydde i 480 i Dalmatia. Vestromarriket hadde endå ikkje vore levedyktig sidan riksdelinga i 395, og særleg ikkje sidan grensa mot Rhinen braut saman i 406. Nordlege Gallia heldt enno fram til 486 som eit gallo-romersk restrike styrt av Aegidius og Syagrius (død 487). Sistnemnde blei omtalt av Gregorius av Tours som Romanorum rex – «kongen av romarane». Den austlege delen av riket verna seg med godt resultat mot dei ytre truslane. Keisar Markian som følgde Theodosius II i 450 fjerna tributten til hunarane. Det var fortenesta hans at hunarane angreip Vestromarriket, men dei austlege provinsane var heller ikkje innanfor rekkevidda til hunarane eller germanarane då den sterke festninga Konstantinopel kontrollerte Hellespont (Dardanellane) og hindra overgang frå Europa til Asia. Ved austgrensa blei det halde fred med sasanidane, som sjølv var trua av huniske folk.
Det økonomisk sterkare og tettare folkesette Austromarriket hadde langt betre føresetnader enn Vestromarriket. På 400-talet var dei austlege statsinntektene mange gongar større enn dei vestlege. Keisar Leo II (457-474) avviste til og med den gotiske generalen Aspar med hjelp frå den seinare keisaren Zeno. Mange av dei germanske soldatane i teneste blei slått i hel, og keisarane nytta i aukande grad nasjonale rekruttar. Dette var mest tilfellet i dei områda som var minst dominerte av romarane. Zeno, som sjølv var frå Isauria, ei folkestamme i sørlege Vesleasia, kunne med hjelp frå delvis barbariske folk forbetra den militære situasjonen til Austromarriket. Det var grunnsteinen for den dominerande stillinga som austkeisarane skulle ha i middelhavsområdet i dei følgjande hundreåra.
I 488 gjekk Zeno med på ein avtale med den austgotiske kong Teoderik den store, og sende han i 489 inn i Italia. Bakgrunnen for avtalen er omstridd. Keisaren profitterte likevel på den måten at han sjølv hindra ein potensiell fare, medan Teoderik fekk rå over eit nytt og rikt land for busetjing. Teoderik, som seinare fekk tilnamnet «den store», lykkast snart i å bringa heile landet inn under sin kontroll. I 493 drap han Odoaker og styrte formelt som statthalder for austkeisaren, men førte ein sjølvstendig politikk. I det austgotiske kongedømet heldt ein fast på ein romersk forvaltningspraksis, og landet opplevde kulturelt ei sein blomstringstid, sjå den kristne filosofen Boethius.
Fylkesveg 670 i Vestfold
Fylkesveg 670 i Vestfold går mellom Sande og Nykirke i Horten kommune. Vegen er 5,8 km lang.
Seinantikken
Austromersk hegemoni på 500-talet
I Austromarriket varte antikken til inn på 600-talet, og innverknaden på skjebnen til vesten var betydeleg. Keisar Anastasios I (491-518) frigjorde kort tid før 500 riket for isauriarane sin innverknad og etterlét på grunn av klok økonomisk politikk den største statskassa i romersk historie til etterfølgjarane sine. Han kjempa med godt resultat mot forsøk på troneovertaking, og framheva forskjellen frå posisjonen til paven i religionspolitikken. Fyrst etterfølgjaren hans Justinus I (518-527) avslutta i 519 det akakianske skismet som utgjorde det fyrste grunnleggjande skiljet mellom kyrkjene (skisma) mellom den austlege og vestlege kristendommen. Det akakianske skismet hadde skilt kyrkjene i Konstantinopel og Roma i 30 år, men ved forsoninga skjerpa keisaren konflikten med monofysittismen. Nevøen til Justinius, Justinian I, var ein av dei fremste herskarane og statsmenne i seinantikken. Etter 534 dreiv han ein stort anlagt restaureringspolitkk. Eit avgrensa, men overraskande resultat av dette forsøket på å retta opp igjen imperiet var at Nord-Afrika, Italia og sørlege Spania igjen kom under romersk herredøme. Likevel gjekk viktige delar av Italia, som var blitt erobra etter harde kampar, igjen tapt til langobardane kort tid etter at Justinian døydde.
Etter 541 blei riket heimsøkt av ei pest, «den seinantikke svartedauden», som openbert førte til ei demografisk og påfølgjande økonomisk som militær krise. I aust måtte Justinian setja inn store ressursar mot persarane som med herskaren Khosrau I fekk ein formidabel motstandar av keisaren. Likevel fekk den seinantikke kulturen under Justinian eit høgdepunkt. Kodifikasjonen av romarretten blei til på hans ordre, og blei eit varig resultat og den keisarlege maktfordelinga blei akseptert av dei fleste germanske kongedøma, kanskje med unntak av frankarkongen Teodebert I. Då Justinian døydde i 565 etter 38 år ved makta var Austromarriket den dominerande makta til middelhavet, uansett alle krisesymptom.
I Austromarriket bestod Imperium Romanum, og den antikke sivilisasjonen levde vidare. Den kulturelle arven i aust gjennomgjekk likevel ei forvandling i dei følgjande hundreåra. Justinian var den siste keisaren som hadde latin som morsmål, og ved ei rekke indre reformer mista riket sakte den seinromerske karakteren sin. Mellom 540 og 630 var Austromarriket i ein stadig meir bitter kamp mot Sasaniderriket som berre var avbroten av kortare fredsperiodar, 562 til 572 og 591 til 602. Etter at Maurikios blei keisar i 582 enda han krigen mot Persia til siger, ekspanderte den austlege grensa betydeleg og fekk dottera si gift med Khosrau II, den persiske kongen. I 602 tok den misnøgde generalen Fokas trona, og fekk Maurikios og dei seks sønene hans avretta. Denne hendinga kom til å bli katastrofal for riket, byrja ein øydeleggande krig mot Persia att, og førte til at begge rika var svekte i kjølvatnet av muslimske angrep.
«Undergangen» til den gamle verda
Det militært og økonomisk avkrefta Austromarriket hadde lite å setja inn då arabarane ekspanderte. I 636 tapte det i slaget ved Jarmuk, og mista i dei følgjande åra på nytt dei austlege og sørlege provinsane sine, denne gongen for godt. Til sist fall òg austromerske Kartago i 686 for muslimsk angrep. Resten av riket var i dei følgjande tiåra i ein fortvila forsvarskamp mot muslimane, og keisarane måtte i stor utstrekking støtta seg på vesten. Den korte forlegginga av den keisarlege residensen til Italia under Konstans II blei berre verande ein kort episode. Også det kulturelle livet endra seg. Mange byar gjekk under, medan andre blei forvandla til befesta busetjingar.
Då situasjonen igjen stabiliserte seg på slutten av 700-talet var det seinantikke Austromarriket blitt til mellomalderske, greske Bysants som framleis heldt seg i nokre hundreår. Persarane vart derimot i 636/37 og 642 blitt overvunne av arabarane. Den siste storkongen Yazdegird III blei drepen i 651, og med han slutta Sasanideriket å eksistera.
Seinantikken inn i mellomalderen
I løpet av 500-talet gjekk det for seg ein langsam transformasjon til ei germansk-romersk verd i vesten. I Britannia gjekk den romerske kulturen under kort tid etter at romarhæren trekte seg ut på byrjinga av 400-talet, og germanske stammar fylte maktvakuumet romarane etterlét seg med storstilt innvandring og erobring, og oppretta angelsaksiske kongedøme. Berre i Wales blei det framleis skrive på latin på 400-talet.
Riket til vestgotarane rundt byen Tolosa (dagens Toulouse) i sørlege Gallia breidde seg snart inn i Spania. Det er på mange måtar eit døme på ein symbiose av seinromersk samfunn og germansk herredøme. Vestgotarane mista det meste av Gallia til frankarane allereie i 507, og trekte seg tilbake til Den iberiske halvøya med hovudstad i Toledo. Tidleg på 700-talet blei riket deira overfalle og oppløyst då muslimane trengte seg nordover. Riket som vandalane oppretta i Nord-Afrika opplevde ei blomstring på 400-talet, men kom etter kvart under stadig større press frå mauriske stammar og fall i 533 etter angrep frå austromarane under leiing av Belisarius.
I Italia hadde austgotaren Teoderik den store late riket sitt styrast etter romersk mønster, men dette gjekk bort på midten av 500-talet som følgje av keisar Justinian I den store sitt Restauratio imperii, «gjenskaping av imperiet». Då langobardane erobra store delar av Italia i 568 var dette den siste germanske riksskipinga på vestromersk grunn, og markerte òg avsluttinga på dei store folkevandringane. Det vestromerske senatet forsvann ut av kjeldene ved slutten av hundreåret.
Berre ein av dei fyrste germanske riksgrunnleggingane fekk ei viss varigheit, merovingarane sitt Frankarrike. I år 498 skal frankarkongen Klodvig I ha late seg døypa og vidareførte såleis den romerske arven i Gallia.
Dei germanske rika heldt lenge fram med å som regel akseptera romersk overhøgd. Herskarane deira anstrengde seg for å oppnå keisarleg anerkjenning og romerske titlar. Eit symbol på at berre keisaren og storkongen av Sasaniderriket var suverene monarkar var mellom anna privilegiet dei hadde til å prega herskarbildet på gullmyntar. På 500-talet var dette framleis akseptert av dei fleste germanske kongar, som berre sette sitt eige portrett etter romersk mønster på sølvmyntar. Berre merovingarkongen Teodebert I (534-548) lét prega gullmyntar med sitt eige bilde. Alt endra seg då keisarane etter rundt år 600 var blitt så svekka av persarane og angrepet til arabarane til å kunne ha eit aktivt grep i Vest-Europa. Den arabiske invasjonen øydela tilsynelatande eininga i Middelhavet, og kontakten mellom Konstantinopel og Vesten blei tydeleg svekka. Overgangen til det som blir karakterisert som tidleg mellomalder skjedde langsamt. I vest skjedde det parallelt med ein glidande kulturell nedgang, som ein kan samanstilla med tilbakegangen i generell skrivekunne og forfall i byane. Ofte blei skriftleg materiale frå antikken berre redda ved at det blei lagra i klostera, og sjølv klosterbiblioteka konsentrerte seg berre om kristelege tekstar. Det som gjekk tapt overgjekk i stor grad det som vart redda. I mange regionar var det mange rike som forfall i mangelen av skriftlege materiale og tradisjon, slik at omgrepet «dei mørke hundreåra» for tida mellom 560 og 800 ikkje er uberettiga. Samtidig har nyare forsking òg vist at i mange regionar var det ein viss kontinuitet.
Den antikke og klassiske sivilisasjonen var ikkje heilt tapt for mellomalderen. Kyrkja fungerte som formidlar av delar av den antikke danningsarva, om enn filtrert. Augustin av Hippo, Boëthius og Cassiodorus, og ikkje minst den lærde Isidor av Sevilla og Martianus Capella. Det føregjekk ei tydeleg omvurdering av utdanninga som fjerna klassisk paideia, og dette førte til ein tydeleg einsarta kultur i den tidlege mellomalderverda. Einsarten var kva «høgkulturen» til klosterkristendommen fann verdig til overlevering. Likevel er kunnskapstapet stort, sjølv innan kristne emne. Köln har til dømes eit «hol» i lista over biskopar mellom år 400 og 550. Mellomalderen trekte seg ut av «mørket» på same tid. Den frankiske mellomalderen med den merovingiske riksgrunnlegginga og dynastiske konsolideringa på romersk forvaltningsstruktur skjedde allereie tidleg. Romerske byar lengre nord og nordaust hadde ein annan skjebne. Såleis blei Wien, i senantikken kalla for Vindomina eller Vindomana, nemnd sist av Jordanes i gotarhistoria hans, og fyrst i 881 er byen nemnd att, då som Wenia.
De Havilland DH.106 Comet
De Havilland Comet vart sett inn i trafikk frå 1952 og var verda si første jetdrevne passasjerfly i regulær trafikk. Dei tidlege modellane var utsett for metalltretthet på grunn av for store passasjervindauge, og det var først med 4-serien at flyet var fullt sikkert. Den sivile versjonen flaug deretter i ca. 30 år før den siste vart pensjonert. Militærversjonen Hawker Siddeley Nimrod, fekk i løpet av 2007 ei oppgradering av motor og vingedesign som vert forventa å halda flyene i teneste for RAF til ca. 2020, dvs. om lag 70 år etter jomfruturen. Modellnamnet vert då Nimrod MRA 4.
Design og utvikling
I løpet av andre verdskrigen vart det sett ned eit utval, Brabazon-komiteen, for greia ut behov for lufttransport i etterkrigstida. Sir Geoffrey de Havilland, sjefen for de Havilland-selskapet, brukte kunnskapen og innverknaden sin til å få med behovet for eit jetdrive rutefly som kunne kryssa Atlanterhavet. BOAC fann konseptet interessant og bestilte 10 fly.
Ronald Bishop, mannen bak Mosquito-jagerbomberen, vart sett på oppdraget. Etter ein del radikale tankar som to-kroppsfly og flygande vingar, landet ein på eit meir konvensjonelt utsjånad som vart presentert som Comet i desember 1947. Første levering var forventa 1952.
Prototypen DH.106 Comet flaug 31 minutt 27. juli 1949, i samband med flyshowet på Farnborough. Eit år seinare var neste prototyp på vengene. 2. april 1951 vart dette flyet overlevert BOAC med registreringa G-ALZK. Det gjennomførte 500 flytimar med ruteprøving og pilottrening.
Teknisk skildring
Comet hadde eit lågvinga skrog i heilmetall med fire motorar i vingerota. Det var omtrent like langt som Boeing 737, men hadde færre passasjerseter og dermed betre komfort. Dei tidlege versjonane hadde 11 rekkjer à 4 stolar (Air France) eller i alt 36 plassar i BOAC-versjonen. Byssa hadde både varm og kald mat, og der var eigne barar. Eige herre- og dametoalett, stillare miljø høyrde òg med. Cockpiten hadde plass til to pilotar, mekanikar og navigatør.
Opphavleg var det påtenkt to hydrogen-peroksid-celler som (JATO-boostere) ved start på høytliggende flyplassar som Khartoum og Nairobi. Dei vart prøvd, men dei første 30 flightene synte at dei var overflødige. Comet 4 vart verdsett som eitt av dei betre flya til og frå til dømes 4Mexico by. Dei nyare Avon-motorane, låg vekt (samanlikna med Douglas DC-8 og Boeing 707) og straumlinjer bidrog alt i alt til høge ytingar. Vingane har hatt same form i over 50 år, berre sammenlignbart med Boeings ving for 707/c til 137/E-3. Vedlikehaldsbehov per flytime var lågare enn for propellfly.
Metallhuden bestod av nye legeringar som var både lima og nagla på plass, noko som hindra spreiing av sprekkdanningar frå naglehola og som spara vekt. Dei flya som vart overlate BOAC i mai 1952 var dei til då mest gjennomtesta fly nokosinne. Flykroppane var senka under vatn og sett under trykk, og utsett for vakuum 16 000 gonger, tilsvarande ca. 40 000 fytimar. Kabinane tolde det meste opp til noko over forventa.
Historisk
G-ALYP var det fyrste flyet i serien og kom i lufta i januar 1951. G-ALYS fekk sit sertifikat for sivil passasjertrafikk 2. mai 1952 som det fyrste jetflyet i verda. G-ALYP fekk æra av å ta første passasjerlast til Johannesburg. Det siste i serien på ti maskiner vart levert september 1952, og flaug først fraktgods som utprøving av framtidige ruteplanar.
Både dronning Elizabeth og dronningmoren var tidleg ute med dei fyrste turar med jetfly i ein spesialarrangert flight. Cometen var ca. 50 % raskare enn propellflya, og klatra raskare, slik at reisetida på mange distansar vart halvert. Motoren var sterk og ukomplisert, hadde låge vedlikehadskostnader og fekk flyene raskt over vêr som andre måtte fly rundt eller gjennom. Fyrste arbeidsåret vart 30 000 passasjerar transportert og 50 nye Comet vart bestilt.
Tidlege hendingar og ulukker
Ein BOAC-flyvning frå Ciampino lufthamn nær Roma kom seg ikkje i lufta, og fleire passasjerar fekk småskader. I mars året etter var det ein Canadian Pacific-maskin som fekk for lite løft og traff ei bru i Karachi i Pakistan med elleve dødsoffer av mannskap og passasjerar. Begge hendingane vart karakterisert som pilotfeil. Seinare viste det seg at vingeprofilene ikkje gav løft samstundes med at motorane på eine sidan fekk for lågt trykk. Fabrikken monterte nye venger og ein forkantspoiler, men forheldt seg taus når det gjaldt kva det skulle tena til.
Den første døyelege ulukka var med G-ALYV som møtte ein tropestorm seks minutt etter avgang frå Kolkata, India. Comet 1 vart kritisert for låg «stikkefølsomheit», noko som kan ha bidrege til hendinga.
Comet-ulukkene i 1954 (South African Airways Flight 201 og BOAC Flight 781)
G-ALYP (BOAC Flight 781) forsvann utanfor den italienske øya Elba 10. januar 1954. Det var ingen overlevande og tilsynelatande ingen grunn for hendinga. Alle Comet fekk flyforbud medan ulukkekommisjonen arbeidde. Konklusjonen var i fyrste omgang brann, og utbedringer vart gjennomført for å sikra mot dette.
Medan kommisjonen arbeidde, var Royal Navy i gang med innsamling av vrakrestar frå sjøbunnen ved hjelp av TV-kamera (fyrste gong i historia). Millom januar og august hadde ein fått opp 70 % av hovudstrukturen, 80 % av motordelane og 50 % av utstyret utanom. Rekonstruksjonen var berre så vidt kome i gang då ministeriet kom med konklusjonar. Dei gjekk ut på at ein ikkje fann noko til hinder for flgningar etter at dei nemnde modifikasjonar var gjord. Flyverksomheten vart teke opp att 23. mars 1954.
Den 8. april 1954 krasja G-ALYY nær Napoli på veg til Kairo. Det vart fullt flyforbud og ein ny og utvida ulukkekommisjon vart nedsett. Denne gongen vart eit skrog frå G-ALYU utsett for gjentekne trykkforandringar. Det fekk sammenbrudd etter i alt 3 057 slike forandringar, 1 836 av dei simulerte, med brot ved babord forsides redningsluke.
Undersøkingane vart så fokuserte på metallstress, og stressmålingar av metallhuda vart intensiverte. Vindaugshjørna, som var firknta, vart no sett som sannsynleg årsak til dei to ulukkene. Ein konklusjon elles var at slike ulukker kunne henda når som helst mellom 1 000 og 9 000 flygingar. Rekonstruksjonen av G-ALYY synte trøttleiksbrot ved eit framre «vindauge», noko som fekk flyet til å gå i oppløysing på grunn av høgd og fart.
Tekir ambarı
Tekir ambarı er ei stor cisterne i Silifke i provinsen Mersin i Tyrkia. Ho ligg vest for sentrum av byen og aust for Silifkeborga. Cisterna vart bygd dei første åra av Austromarriket. Byggmaterialet er fasadestein. Frå vest til aust måler cisterna 46 meter og frå nord til sør 23 meter. Cisterna er 14 meter djup og kan ta 12 000 tonn vatn. På austsida av cisterna går det ei spiraltrapp.
Karkh
Karkh eller Al-Karkh (arabisk الكرخ) er eit historisk namn på den vestlege halvdelen av Bagdad i Irak, men vart òg nytta på vestbreidda av Tigris i Bagdad. Austsida vert kalla Al-Rasafa. Namnet kjem frå gammalsyrisk (ܟܪܟܐ) Karkha; citadell.
I meir avgrensa form er Karkh ein av dei administrative distikta i Bagdad, med Mansour-distriktet i vest, Kadhimiya i nordvest og Tigris i nord, aust og sør. Den grøne sona (internasjonale sona) ligg i dette distriktet.
Neri Gulbransson Kolkinn
Neri Gulbransson Kolkinn var ein norsk lærar, gardbrukar og stortingsmann frå Flesberg i Buskerud.
Kolkinn vart vald til 1. representant for Buskeruds amt på Stortinget for perioden 1889-91. I 1889 var han medlem av gasje- og pensjonskomiteen. Han røysta i lag med Moderate Venstre. Vinteren 1890 døydde han på garden sin i Flesberg.
Ropebrake Pass
Ropebrake Pass er eit bratt, smalt snøpass mellom sørenden av Gabbro Hills og Mount Llano, som dannar ein passaje mellom Barrett- og Goughbreen. Det fekk dette namnet av den sørlege geolog-gruppa frå New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition (NZGSAE) (1963–64) fordi dei brukte mange handbremsar (rope break) på taua under kryssinga.
Erle Stokke
Erle Merete Stokke var ein norsk forlagsredaktør frå Oslo, oppvaksen i Bergen.
Ivar Mork
Ivar Mork er ein norsk designer, skribent og forfattar frå Haddal i Ulstein kommune. Han er fødd på Bjørke i dåverande Hjørundfjord kommune.
Som forfattar fortel han med eit humoristisk snitt frå reisene sine utanom dei vanlege turistmåla. Som skjønnlitterær forfattar legg han særleg vekt på autentiske miljø- og personframstillingar.
Infinity av Journey
Infinity er det fjerde studioalbumet til det amerikanske rockebandet Journey, gjeve ut i januar 1978 på Columbia Records. Det var det første albumet deira med vokalisten Steve Perry og det siste med trommeslagaren Aynsley Dunbar.
Journey ønskte seg ein sterkare solovokalist og henta først inn Robert Fleischman, som dei spelte inn eit par songar med, mellom andre «For You», som kom ut på Time3. Fleischman vart etter kort tid erstatta av Steve Perry, på grunn av musikalske usemjer. Fleischman vart seinare kjend som den første songaren til glam metal-bandet Vinnie Vincent Invasion.
Perry song duett med klaverspelaren Gregg Rolie på «Feeling That Way», som syng solovokal på «Anytime».
«Patiently» var den første songen Perry og Neal Schon skreiv i lag. Perry skreiv teksten, der han uttrykker det triste med å vere på turné og heimefrå. Schon skreiv musikken for songen. Andre populære singlar er «Lights» og «Wheel in the Sky». Sistnemnde vart skriven i lag med den dåverande frontmannen Fleischman.
Med Perry av bandet fekk dei ein meir radiovenleg stil, og Journey oppnådde den høgaste listeplasseringa si til då med ein 21. plass på Billboard-lista i USA.
Notat
Songen «Patiently» er dedisert til bandet Lynyrd Skynyrd]], som hadde mista songaren sin (Ronnie Van Zant) og to andre bandmedlemmar (gitaristen Steve Gaines og systera hans, korvokalist Cassie Gaines), i oktober 1977, medan Journey spelte inn albumet.
Khiossundet
Khiossundet er eit sund i Egearhavet mellom den greske øya Khíos og Tyrkia.
Wheel in the Sky
«Wheel in the Sky» er ein song av det amerikanske rockebandet Journey, spelt inn i 1977 og gjeven ut på det fjerde studioalbumet deira, Infinity. Han vart skriven og komponert av Robert Fleischman, Neal Schon og Diane Valory.
Då songen vart skriven hadde bandet vald å følgje ei ny retning med ein skarpare lyd og ein enklare hardrock. Den nye vokalisten Fleischman vart erstatta av Steve Perry då arbeidet på Infinity byrja for fullt. Songen byrjar som eit dikt kalla «Wheels In My Mind» av Diane Valory, kona til Journey-bassisten Ross Valory.
«Wheel In The Sky» nådde 57. plassen på Billboard Hot 100 i 1978, og vart den første songen til Journey som gjekk inn på denne lista. Songen nådde òg 45. plassen på den kanadiske RPM 100.
Lady in Waiting
Lady in Waiting er det andre studioalbumet til det amerikanske southern rock-bandet Outlaws, gjeve ut i 1976.
Albumet selde til gullplate. Det inneheld dei mindre hittane «Breaker-Breaker», ein lett countryrock-song, og «Stick Around for Rock & Roll», ein gitarjambasert hardrocksong. Innspelinga vart produsert av Paul A. Rothchild.
Matityahu i Mateh Binyamin
Matityahu (hebraisk skrift מַתִּתְיָהוּ) er ein moshav og ei israelsk busetjing på den okkuperte Vestbreidda, kring halvvegs mellom Jerusalem og Tel Aviv, nær busetnaden Modi'in Illit og byen Modi'in-Maccabim-Re'ut. Matityahu vart opphavleg grunnlagd i 1981 av ei gruppe engelsktalande immigrantar frå USA og ander stader. Matityahu dyrkar vindruer for israelske vinprodusentar.
Fellesnemnar
Fellesnemnar er eit omgrep i matematikk. To eller fleire brøkar med ulik nemnar kan skrivast om slik at dei får same nemnar, og dette talet vert då kalla ein fellesnemnar for brøkane. Ein brøk endrar ikkje verdien sin om ein multipliserer teljaren og nemnaren med same tal. Ein kan derfor ta eit felles multiplum for nemnarane som fellesnemnar. I dei fleste tilfelle vil ein som fellesnemnar ta det minste felles multiplum.
Døme
Minste fellesnemnar for
12. Ved å nytte minste fellesnnemnar (eller multiplum av dette, som produktet av nemnarane) som ein fellesnamnar kan ein addere, subtrahere eller samanlikne brøkane:
Den minste fellesnemnaren av to alminnelege brøkar kan finnast ved å finne minste felles multiplum av nemnarane deira.
Reidar Tveit
Reidar Tveit er ein tidlegare norsk fylkestannlækjar og politikar for Venstre og Det Liberale Folkepartiet.
Under andre verdskrigen vart Tveit arrestert som student 30. november 1943, overført til Stavern, og enda til slutt i konsentrasjonsleiren Buchenwald der han vart verande til freden kom i 1945. Tveit vendte heim att til Noreg, og fekk stillinga som fylkestannlege i Sogn og Fjordane frå 1958 til 1989 - i over 30 år. I løpet av få år utbygde han tannhelsetenesta i heile fylket.
Tveit var ordførar i Førde kommune i tre samanhengande periodar frå 1968 til 1979. Han representerte fyrst Venstre, men gjekk over i Det Liberale Folkepartiet etter partikløyvinga i kjølvatnet av EF-striden i 1972. I 1976 fekk Folkepartiet med Tveit som ordførarkandidat nesten reint fleirtal ved kommunevalet.
Medan Tveit var ordførar vart Førde bygd opp som fylkessenter, og Tveit hadde ei avgjerande rolle i bygginga av Førdehuset i 1976, og skipinga av Sogn og Fjordane Teater i 1977. Han har hatt ei rekkje tillitsverv i både lokale og nasjonale kulturorganisasjonar. Han var den fyrste styreleiaren i Sogn og Fjordane Teater og styremedlem i Statens teaterråd og Norske teatres forening. Han var også den fyrste leiaren av Fylkesrådet for eldre i Sogn og Fjordane.
Fylkesveg 675 i Vestfold
Fylkesveg 675 i Vestfold går mellom Grefsrud i Holmestrand kommune og Bakke i Horten kommune. Vegen er 7,1 km lang.
Festspillene i Bergen
Festspillene i Bergen, som på engelsk heiter Bergen International Festival, er ein årleg musikk- og kulturfestival på høgt nasjonalt og internasjonalt nivå som vert skipa til i Bergen i slutten av mai og byrjinga av juni av stiftinga Stiftelsen Festspillene i Bergen. Festivalen er den største i Norden i sitt slag, med konsertar med klassisk musikk som det sentrale, supplert med teater, dans, biletkunst og skjønnlitteratur. Konsertane går føre seg mellom anna i Grieghallen og Håkonshallen i Bergen sentrum og på Troldhaugen (Edvard Griegs tidlegare eigedom), Siljustøl (Harald Sæveruds tidlegare heim), Lysøen (Ole Bulls sommarvilla) og i kyrkjer. Dessutan er det uformelle konsertar og framsyningar på gater og torg.
Dei fyrste Festspillene i Bergen vart arrangert i 1953.
Bakgrunnsstoff
Internettsidene til Festspillene i Bergen
Felix Klein
Felix Christian Klein var ein tysk matematikar. Klein var mest kjend for arbeida sine i gruppeteori, funksjonslære, ikkje-euklidsk geometri og samanhengane mellom geometri og gruppeteori. Det såkalla Erlangen-programmet hans frå 1872 klassifiserte geometriane ved deira underliggande grupper, og dette programmet har hatt stor innverknad på dagens matematikk. Han var òg ein av pionerane innanfor matematikkdidaktikken, og då den internasjonale kommisjonen for matematikkundervisning (ICMI) vart danna i 1908, vart Klein vald til den første presidenten.
Kleins liv
Foreldra til Klein var frå Preussen, og han gjekk på gymnaset i Düsseldorf. Seinare studerte han matematikk og fysikk ved Universitetet i Bonn frå 1865 til 1866, og meininga var då at han skulle bli fysikar. I 1868 tok Klein doktorgraden under rettleiing av Julius Plücker, som var professor i matematikk og eksperimentell fysikk. Den store interessa til Plücker på den tida var geometri, og då han døydde i 1868 utan å ha fullført den andre delen av boka si Neue Geometrie des Raumes, var Klein den naturlege arvtakaren.
I 1872 vart Klein professor i Erlangen i delstaten Bayern. Det var ikkje så mange studentar i Erlangen på denne tida, så det var med stor glede Klein tok imot eit professorat ved den tekniske høgskulen i München i 1875. Det same året gifta han seg med Anne Hegel, barneborn av den kjende filosofen Georg Wilhelm Friedrich Hegel.
Etter fem år i München vart Klein professor i geometri ved Universitetet i Leipzig. I 1882 opplevde han ein fysisk kollaps, og i eit par år etter dette var han sterkt plaga av depresjonar. I 1886 tok han imot eit professorat ved Universitetet i Göttingen. Her underviste han heilt fram til han gjekk av med pensjon i 1913.
I Göttingen etablerte Klein eit forskingssenter, og i 1894 vart det oppretta eit professorat i didaktikk for dei matematiske vitskapar. Etter kvart vart dette forskingssenteret eit svært tonegivande senter som fungerte som modell for mange av dei beste forskingssentera rundt om i verda. Klein introduserte vekentlege diskusjonsmøte, og han oppretta ein matematisk lesesal og eit bibliotek. I 1895 sørgde Klein for at han kjende matematikaren David Hilbert vart knytt til forskingssenteret i Göttingen.
Under leiinga til Klein vart tidsskriftet Matematische Annalen éit av dei aller beste matematiske tidsskrifta i verda. Tidsskriftet vart grunnlagt av Clebsch, men det var først då Klein tok over at det vart verkeleg utvikling. Han organiserte ei lita gruppe av redaktørar som møttest regelmessig og tok demokratiske avgjersler. Spesialområda til tidsskriftet var blant anna kompleks analyse og algebraisk geometri, men det vart òg viktig for utviklinga av reell analyse og den nye gruppeteorien.
Omkring år 1900 byrja Klein å interessere seg særleg for matematikkundervisning i skulane, og i 1908 vart han vald til president i det nystarta International Commission on Mathematical Instruction (ICMI). Under leiinga til Klein publiserte den tyske greina av ICMI mange bøker om undervising i matematikk på alle nivå.
I 1893 fekk Klein De Morgan-medaljen av London Mathematical Society. I 1885 vart han utnemnd til medlem av Royal Society, og i 1912 fekk han Copley medaljen ved Royal Society. Året etter trekte han seg tilbake på grunn av dårleg helse, men han fortsette å undervise i matematikk frå heimen sin i endå nokre år.
Arbeidet til Klein
Den første viktige matematiske oppdaginga til Klein vart gjort i 1870. I samarbeid med den norske matematikaren Sophus Lie oppdaga han dei grunnleggjande eigenskapane til asymptotiske linjer i såkalla Kummer-flater. Dei fortsette å undersøkja W-kurvar, som er ein type kurver som er som er invariante under ei gruppe av projektive transformasjonar. Det var Lie som introduserte Klein for gruppeomgrepet, som skulle spele ei viktig rolle i hans vidare liv som matematikar.
Klein laga òg den såkalla Klein-flaska, som er ei lukka flate med berre éi side. Dette er ein figur som ikkje kan konstruerast innanfor det euklidske romomgrepet, og det kan best skildrast som ein sylinder som går i loop tilbake gjennom seg sjølv, for så å koplast saman med sin eigen ende. Ei Klein-flaske er berre mogleg å konstruere i eit ikkje-euklidsk rom, og det vil då vere ein figur heilt utan kantar. Viss ein maur byrjar å gå langs overflata på ein slik flaske vil han aldri falle utfor noko kant, og han vil alltid kome tilbake til same stad på einkvan måte.
I 1890-åra vende Klein tilbake til den matematiske fysikken, eit emne som han aldri heilt hadde forlate, og saman med Arnold Sommerfeld skreiv han om gyroskopet. På denne tida var han òg med og redigerte dei fire binda om mekanikk i Encyklopedie der Mathematischen Wissenschaften.
Erlangen-programmet
I 1871, medan han var i Göttingen, gjorde Klein nokre viktige oppdagingar i geometri. Han publiserte to artiklar som viste at både euklidske og ikkje-euklidske geometriar kunne oppfattast som spesialtilfelle av ei projektiv flate med eit spesifikt tilhøyrande kjeglesnitt. Ei viktig setning som vart utleia ut frå dette arbeidet var at ikkje-euklidsk geometri var konsistent viss og berre viss euklidsk geometri var det.
Syntesen til Klein av geometri som studiet av eigenskapar ved eit rom som er uforandra under ei gjeven transformasjonsgruppe vart kjend som Erlangen-programmet, og dette hadde stor tyding for den vidare utviklinga av matematikken. Dette programmet foreslo ei tilnærming til geometrien som stadig er det aksepterte synet blant matematikarar.
Funksjonsteori
Klein sjølv så på arbeidet med funksjonsteori som hovudbidraget sitt til matematikken, blant anna arbeida om:
Klein arbeidde blant anna med likningar av høgare enn 4. grad, og han var spesielt interessert i nytta av transcendentale metodar for å løyse ei generell femtegradslikning. Som ei vidareutvikling av metodane til Hermite og Kronecker produserte han liknande resultat som dei Brioschi hadde kome til, og han fortsette med å gje ei fullstendig løysing av problemet ved hjelp av ei såkalla icosaeder-gruppe. Ut frå dette arbeidet skreiv han ei rekkje artiklar om elliptiske modulære funksjonar.
I boka si om icosaederet frå 1884 framstilte Klein ein teori om automorfe funksjonar, som knytte saman algebra og geometri. Sidan Henri Poincaré publiserte eit utdrag av teorien sin om automorfe funksjonar alt i 1881, vart det ei vennskapeleg rivalisering mellom dei to om desse teoriane. Begge freista å formulere og bevise ei hovudsetning for desse nye teoriane, men undervegs i dette arbeidde opplevde altså Klein at helsa svikta, og han vart tvinga til å oppgje karrièren sin som matematisk forskar.
Johan Gunder Adler
Johan Gunder Adler var ein dansk statsmann. Han er særleg kjend for si rolle i Noreg i 1814 da han og Christian Magnus Falsen utforma det fyrste utkastet til den norske grunnlova.
Adler hadde vore ven med Georg Sverdrup og Falsen medan dei studerte i København. I 1812 kom han som lærar til Fredrikshald.
I februar 1814 utforma han og Falsen det fyrste utkastet til Grunnlova, Udkast til en Konstitution for Kongeriget Norge. Det blei trykt i Niels Wulfsbergs Journal for Lovgivning, Rigsforsamling og Politik og var tileigna prinsregent Kristian Fredrik. Han las det og skreiv på kritiske merknadar. Forfatningsframlegget var inspirert av den franske grunnlova frå 1791 og den amerikanske sjølvstendeerklæringa av 1776.