cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nebo
Nebo (arabisk جبل نيبو Jabal Nībū; hebraisk skrift הַר נְבוֹ Har Nevo) er ein fjellkam i Jordan, kring 817 meter over havet. Han er nemnt i Bibelen som staden der Moses såg ut over Det lova landet han aldri skulle få kome inn i. Frå toppen har ein flott utsyn mot Israel og Palestina, og i nord ein liten del av Jordanelva. Ein kan som regel sjå byen Jeriko på Vestbreidda frå toppen, og ein kan sjå heilt til Jerusalem på ein klår dag.
Bibelsoge
I følgje det siste kapittelet i Femte mosebok, gjekk Moses til toppen av Nebo for å sjå utover Det lova landet: «Så gjekk Moses frå slettene i Moab opp på Nebo, toppen av Pisga-fjellet, som ligg rett imot Jeriko.»
I følgje kristen tradisjon vart Moses gravlagd på fjellet, men gravstaden hans er ikkje spesifisert. Somme islamske tradisjonar hevdar det same, og somme hevdar Mosesgrava ligg ved Maqam El-Nabi Musa, 11 km sør for Jeriko og 20 km aust for Jerusalem i villmarka i Judea.
I følgje 2 Makkabearboka 2:4–7 gøymde profeten Jeremia tabernakelet og Paktkista i ei fjellgrotte der.
Arkeologi
På det høgaste punktet på fjellet, Syagha, ligg ruinane av ei kyrkje og eit kloster, som vart oppdaga i 1933. Kyrkja vart bygd på andre halvdel av 300-talet til minne om dødsstaden til Moses. Kyrkja er forma som ein typisk basilika. Ho vart påbygd seint på 400-talet og ombygd i 597. Kyrkja er først nemnd i ei skildring frå ei pilegrimsreise utført av Aetheria i år 394. Det er funne seks graver utskorne i berge under kyrkjegolvet, som er dekt med mosaikk. I koret til det moderne kapellet på staden kan ein sjå restane etter mosaikkgolv frå ulike periodar. Det eldste av desse er eit panel med ein fletta kross som er plassert på austenden av sørveggen.
Pavevitjingar
20. mars 2000 vitja pave Johannes Paul II staden under pilegrimssreisa si til Det heilage landet. Under besøket planta han eit oliventre ved sidan av det bysantinske kapellet, som eit symbol på fred.
Pave Benedikt XVI vitja staden 9. mai 2009.
Anna McGarrigle
I 1960-åra etablerte dei to systrene seg i visemiljøet i Montreal, medan dei framleis gjekk på skulen. Frå 1963 til 1967 slo dei seg saman med Jack Nissenson og Peter Weldon og skipa visegruppa Mountain City Four. Systrene skreiv, spelte inn og framførte musikk dei neste 30-40 åra, i lag med ei rekkje andre artistar, som Chaim Tannenbaum og Joel Zifkin.
McGarrigle var òg låtskrivar. Songen hennar «Heart Like a Wheel» var tittelsporet på Linda Ronstadt-albumet frå 1974, og songen hennar «Cool River» vart spelt inn av Maria Muldaur.
I 2016 skreiv Anna og den eldre systera Jane ei bok i lag, Mountain City Girls.
Peki'in HaHadasha
Peki'in HaHadasha (hebraisk פְּקִיעִין החֲדָשָׁה, tyder 'Ny Peki'in') er ein moshav nord i Israel. Han ligg nær Peki'in og høyrer til Ma'ale Yosef regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 355.
Moshaven vart grunnlagd i 1955 av to gar'inar av emigrantar frå Marokko etter initiativ frå president Yitzhak Ben-Zvi. Den første gruppa kom der i februar, og bestod av tidlegare innbyggjarar frå Casablanca, Fes, Melilla og Rabat. Den andre gruppa kom i oktober og bestod av emigrantar frå Larache, Tangier og Tétouan.
John Peckham
John Peckham eller Pecham var ein engelsk teolog og naturforskar. Han var erkebiskop av Canterbury frå 1279 til 1292.
Han studerte ved universiteta i Paris og Oxford, og tredde inn i Fransiskanerordenen i 1240-åra. Han arbeidde ei tid som lærar og kom i konflikt med Thomas Aquinas. Han var kjend som ein konservativ teolog og var imot Aquinas sitt syn på sjela. Peckham studerte òg optikk og astronomi, og studiane hans på desse felta var påverka av Roger Bacon.
Han virkte frå 1277 ved den pavelige kurien i Roma, før han i 1279 vart utnemnd til erkebiskop av Canterbury. Tida hans som erkebiskop var prega av forsøk på å auke disiplinen hos prestestanden og omorganisere eigedomane i erkebispedømet. Pluralisme, det å ha meir enn eitt prestekall på ein gong, var noko Peckham kjempa mot. Han tente kong Edvard I av England i Wales. Under tida som erkebiskop sirekv han fleire verk om optikk, filosofi og teologi, i tillegg til at han skreiv salmar. Fleire manuskript frå verka hans har overlevd. Då han døydde vart han gravlagd i Canterbury katedral, men hjartet vart gjeve til fransiskanarane.
Ginger Gilmour
Ginger Gilmour er ein amerikansk kunstnar, forfattar og tidlegare modell busett i England. Frå 1975 til 1990 var ho gift med David Gilmour, gitaristen i Pink Floyd.
Gilmour blei fødd i Philadelphia i Pennsylvania. Ho gjekk ut frå Wayne High School i Wayne i Michigan med laud. Deretter byrja ho eit toårig studium i kjemiteknikk og kunst ved Michigan State University.
Ginger Gilmour møtte David Gilmour i oktober 1971 etter ein Pink Floyd-konsert i Ann Arbor i Michigan, der ho blei med den dåverande kjærasten sin bak scena. Ho har omtalt møtet deira som kjærleik ved første blikk, og dei gifta seg 7. juli 1975 med bryllauspfeiring i Abbey Road Studios. Ginger Gilmour er avbilda på innsida av albumet til David Gilmour sitt første soloalbum, David Gilmour frå 1978.
Joseph von Fraunhofer
Joseph von Fraunhofer  var ein tysk optikar.
Ginger Gilmour
Paret fekk fire barn: Alice (f. 1976), Clare (f. 1979), Sara (f. 1981, ein motestylist ) og Matthew (f. 1985). Barna var steinerskuleelevar. Dei blei separerte under Pink Floyd sin verdsturne A Momentary Lapse of Reason Tour i 1987–89, og blei seinare skilde. Ginger Gilmour gav ut ei bok om livet sitt med han, Memoirs of the Bright Side of The Moon, i 2015.
Joseph von Fraunhofer
Han var professor i München frå 1824, kjend for kvalitet og originalitet i ei rekkje optiske arbeid. Han forbetra kikkertobjektivet ved å korrigere for fargefeil og sfæriske feil, avgjorde brytingsindeks for ei rekkje glassortar med særs stor nøysemd, fann opp nye metodar for konstruksjon av optiske gitter med meir. Han er òg kjent for særs nøyaktige målingar av bølgjelengder for lys, spesielt for oppdaginga og avgjersla av bølgjelengdene til ei rekkje absorpsjonslinjer i solspekteret, dei såkalla fraunhoferlinjene.
NM i alpine greiner 1973
Slalåm
<br style="clear:both;" />
Ginger Gilmour
Kunt
Gilmour studert med den engelske kunstnaren Cecil Collins i åtte år. Ho arbeider no frå heimen sin, eit gardshus frå 1400-talet nær Yapton vest i Sussex, der ho har innreia fleire atelier. Eit tilbakevendande tema i verket hennar er englar. Gilmour underviser også i kunst og ein type esoterisk healing kalla Mental Colour Healing. Ho har stilt ut ved ulike galleri og andre stader, including som Mall Galleries i London, Arundel Castle og den tyske ambassaden i London. Gilmour har samarbeidd med Dana Lynne Anderson og Annie Harrison frå California under merkelappen Renowned Artist. Ho har laga skulpturar for utstillingshagar ved Hampton Court Flower Show og BBC Gardeners' World, og har illustrert bøker av Phil Murray. Den 3,3 meter høge (11 fot) skulpturen hennar inspirert av OL har vore installert ved Terminal 5 ved Heathrow lufthamn.
NM i alpine greiner 1973
Storslalåm
<br style="clear:both;" />
Sion
Sion er eit omgrep innan jødedom, kristendom og andre religionar som opphavleg viste til eit befesta fjell i Jerusalem, Sionfjellet, men etterkvart kunne omgrepet visa til heile Jerusalem, Eretz Israel eller eit anna lova land. I dag kan Sion visa til ei konkret høgd like sør for det armenske kvarteret i Jerusalem eller til ulike religøse førestillingar om ein god, paradisisk stad.
Det hebraiske namnet for Sion er צִיּוֹן, Tziyyon, og namnet blir også skrive Tsion, Tzion og Zion. Opphavet til ordet er uklar. Om det kjem frå eit semittisk språk, kan det vera avleidd frå hebraisk ṣiyyôn ('borg') eller ṣiyya ('tørt land'). Ein ikkje-semittisk slektskap til det hurriske orde šeya ('elv' eller 'bekk') er også blitt føreslått. Sidan staden er nemnd i Gamletestamentet som ein jebusittarstad erobra av David, kan ordet lett vera eldre enn israelittane.
Sameulsboka nemner Sion som staden der borga til jebusittane låg og vart erobra av kong David. Ho danna grunnlaget for Davidsbyen eller Jerusalem. Det er nemnt i Jesaja (60:14), Salmane, og den første boka av makkabearane (kring 100-talet fvt.). Nemninga blei etterkvart også brukt om Tempelhøgda (Moriafjellet) og for heile Jerusalem. Under fangenskapet i Babylonia (586–538 f.Kr.) blei Sion eit symbol på heimlandet jødane lengta etter. I moderne tid er omgrepet også blitt knytt til den politiske og nasjonalistiske retninga kalla sionisme.
Kristen tyding
I kristendommen er Sion ofte nytta om ein himmelsk meir enn ein geografisk stad, som i Brevet til hebrearane 12, 22–24: «Nei, de er komne til Sion-fjellet, til den levande Guds by, det himmelske Jerusalem, til dei mange tusen englar, til ei høgtidsfeiring».
Namnet Sion har vore nytta til kyrkjer, bedehus, kapell og liknande.
Siste dagars heilage
Truvedkjenninga lagt fram av religionsstiftaren Joseph Smith seier at Sion (det nye Jerusalem) vil bli grunnlagd i Amerika. Smith sa også at heile Amerika frå nord til sør er Sion. Mormonarane blir oppfordra til å byggja Sion kvar enn dei er i verda.
Rastafarianisme
Innan rastafarianisme er Zion ein utopisk stad der ein finn fred, fridom og sameining, til forskjell frå «Babylon», det utnyttande systemet i den materialistiske moderne verda der det finst mykje vondskap. Trua reknar Zion, med referanse til Etiopia, som fødestaden til menneskja og det lova landet der alle burde venda tilbake.
Rastafari-reggae inneheld mange referansar til Zion, som i Bob Marley-songane «Zion Train», «Iron Lion Zion», «Road to Zion» av Damian Marley med Nas, «Forward Unto Zion» av The Abyssinians og «Graduation In Zion» av Kiddus I.
Vesjti
Vesjti eller vetti (engelsk skrivemåte veshti) er eit sørindisk klesplagg brukt av menn. Ein vesjti er eit rektangulært tøystykke som blir drapert om underkroppen og festa i livet som ein sarong. Vesjtiar er som regel einsfarga kvite (eller naturfarga) og har ofte ein bord nedst.
Plagg til daglegbruk er laga av bomull og kan ha ein farga bord. Plagg til høgtidsbruk er av silke og har ofte gullbord. Vesjti-klede kan vera 2, 4 eller 8 yard lange - dei lengre versjonane er gjerne meir formelle. Ein vesjti kan vera ankelsid, men kan også brettast opp slik at han berre når knea. Vesjtien kan brukast saman med skjorte, kurta, eit tøystykke drapert over overkroppen (angavastram) eller med berr overkropp.
Vesjti er kvardagsplagg i Sør-India, sjølv om bukser også er mykje brukt. Politikarar kan bruka har for å visa at dei er ein del av foket. Det kan vera påkravd å bruka vesjti i tradisjonelle bryllaupsseremoniar og i tempel. Andre stader kan plagget vera uvanleg eller til og med forbode, som i fornemme klubbar frå kolonitida.
Plagget har mykje til felles med dhoti, som blir brukt nord og aust i India, og blir tidvis omtalt som «dhoti» eller «South Indian dhoti». Bruken skil seg likevel gjennom at vestji blir bore som eit skjørt og dhoti meir som ei bukse. Vesjti kan også minna om lungi, men er ikkje sydd saman i sida slik denne er. Sarong blir brukt på om lag same måte, men er som regel stormønstra medan vesjtiar er einsfarga kvite med enkle bordar. Namnet «vesjti» blir brukt på tamil og malayalam. Andre namn som kan brukast om plagget er panche (kannada), pancha (telugu) og mundu (malayalam).
Ostrvo
Ostrvo (tyder berre 'øy' på serbisk) er den største serbiske øya i Donau med eit areal på 60 km². Ho er 20 km lang og 3 km brei. Øya ligg aust for Beograd, nær Kostolac. Ho er tett skogkledd og ikkje busett.
Vesle krigsøya
Vesle krigsøya eller Malo Ratno Ostrvo (serbisk Мало Ратно Острво) er ei elveøy (ada) i Serbia som ligg der elva Sava munnar ut i Donau. Ho høyrer til byen Beograd og kommunen Zemun.
Plassering
Øya ligg mellom Store krigsøya og høgresida av Donau som ligg i kommunen Novi Beograd, berre 200 meter frå der Sava munnar ut i Donau.
Kjenneteikn
Øya vart mykje større før den andre verdskrigen. Då bygginga av Novi Beograd starta i 1948 vart sand flytta frå øya til fastlandet på store transportband og dekte myra som den nye byen vart bygd på. Dette førte til at øya vart langt mindre.
Det som er att av øya er i hovudsak ei tynn landstripe som er mindre enn 300 meter lang og 60 meter brei. Øya er dekt av vegetasjon (poppel) og er ikkje tilgjengeleg for folk.
Alkekonge
Alkekonge er ein fugleart i alkefamilien.
Skildring
Alkekongen er den minste av alkefuglane, og det einaste medlemen i si fugleslekt. Han vert 19-21 cm lang med eit vengespenn på 34-38 cm. Vaksne fuglar er svarte på hovud, nakke, rygg og vengar, med kvite undersider. Stjerten er liten, avrunda og svart. Nedre delen av ansiktet og sidene på halsen vert kvite i vinterdrakta. Nebben er kort og butt. Flukta er direkte, med kjappe svirrande vengeslag på grunn av dei korte vengane.
Alkekongane kjem med eit utval av kvitring og kallerop i hekkekoloniane. På sjøen er dei stille.
Fuglen hekkar i Arktis. Der er to underartar:
Alkekongen hekkar ikkje langs fastlandet, men er ein vanleg vintergjest langs kysten i nord, meir spreidd i sør.
Alkekongane hekkar i store koloniar i fjellsider ved kysten. Paret legg 1 egg i sprekkar og under steinar. Polarmåse og polarrev er dei viktigaste fiendane, men også isbjørnen kan forsyne seg av egga i hekkekoloniane.
Fuglane finn maten når dei dukkar i sjøen. Maten er hovudsakleg krepsdyr, i tillegg hoppekreps, virvellause dyr og små fisk. Ved hekkeplassane samlar fuglane seg i svermar både når dei skal ut på sjøen og når dei vender tilbake.
Mot vinteren dreg fuglane sørover og overvintrar langt nord i Atlanterhavet. Stormar kan blåse fuglane lengre mot sør enn der dei normalt overvintrar.
Monosjøen
Monosjøen er ein endorheisk og monomiktisk saltsjø som ligg i Mono County i den amerikanske delstaten California. Innsjøen blei til for minst 760 000 år sidan, og ligg midt i eit ørkenområde. Sidan Monosjøen ikkje har utløp, har han ein høg saltkonsentrasjon som gjer vatnet alkalisk.
Det lever saltsjøkreps i innsjøen, som saman med flugearten Ephydra hians dannar næringsgrunnlaget til eit hekkeområde med rundt to millionar trekkfuglar som kjem hit kvart år. I sjøen finst det også ein ekstremofil bakterie kalla GFAJ-1.
Monosjøen er også kjend for dei søyleliknande kalksteinsformasjonane sine, tufa, som har inspirert ulike kunstnarar. Storm Thorgerson sitt fotografi The Diver til Pink Floyd-albumet Wish You Were Here er til dømes teke ved Monosjøen.
Telemeterbreen
Telemeterbreen er ein liten isbre som ligg 1,5 km sørvest for Firemanbreen vest i Quartermain Mountains i Victoria Land i Antarktis. Namnet er eit av fleire i området som er knytt til landmåling gjeve i 1993 av New Zealand Geographic Board (NZGB). Eit telemeter er eit instrument nytta til å finne avstandar.
Magnus Jøndal
Magnus Jøndal er ein norsk handballspelar frå Hobøl i Østfold som vann sølv med Noreg under Handball-VM 2017 i Frankrike. Sidan 2016 spelar han på det danske handballaget Gudme. Kantspelaren spelte 2006-14 på Follo HK og 2014 ØIF Arendal. Jøndal hadde per 1.11.2017 delteke i 108 landskampar og skåra 291 mål.
Nemneform
Nemneform kan visa til:
Karnasjon
Karnasjon eller inkarnat er ei nemning for fargen av den menneskelege huda innan måleri eller polykrom skulptur. Den målariske oppfatninga av karnasjon har vore sterkt vekslande innan dei ulike tidsperiodane: i den bysantinske kunsten var han ofte lett grønleg på grunn av undermålinga, i høgrenessansen sterkt lysande, guleg, for så å bli kjølig bleikkvit under manierismen, medan han under barokken blussa varmt i det raudlege.
Kjelder
karnasjon. I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/karnasjon
Drygalskifjorden
I følgje L. Harrison Matthews kan Drygalskifjorden ha vore staden der Anthony de la Roché var to veker under opphaldet sitt på øya i april 1675.
Académie Colarossi
Académie Colarossi var eit fransk privat kunstakademi. Det blei grunnlagd av den italienske skulptøren Filippo Colarossi, og låg i rue de la Grande-Chaumière nr. 10 i Paris, like i nærleiken av Académie de la Grande Chaumière, som låg i nr. 14 i same gate.
Akademiet blei grunnlagt som eit alternativ til det offentlege École des Beaux Arts, som etter det mange unge kunstnarar meinte var blitt for konservativt.
Académie Colarossi stengde i 1920.
Mabyan-distriktet
Mabyan-distriktet er eit distrikt i Hajjah guvernement i Jemen. I 2003 hadde distriktet eit folketal på 50 732 innbyggjarar.
Katoptrikk
Katoptrikk er læra om refleksjon til lyset, i motsetnad til dioptrikk, som er læra om lysbryting. Dei grunnleggjande lovane i katoptrikken vart funne av Ibn al-Haitham. Ved katoptrisk styrke av ein holspegel forstår ein 1/f, når f er brennvidda til spegelen.
Komponisten William Marshall
William Marshall var ein skotsk felespelar og komponist som er rekna som ein av dei største komponistane for skotsk felemusikk.
Marshall var fødd i Fochabers nordaust i Skottland. Han gjekk i teneste for hertugen av Gordon, og fekk etterkvart stillinga som factor (agent eller forretningsmann) ved Gordon Estate. I The Fiddle Music of Scotland av James Hunter er Marshall tillagd 257 tonar. Mange av desse verka har namn som ærer gjestane til hertugen. Robert Burns kalla han «den fremste strathspey-komponisten av si tid.» Han var også ein urmakar som laga ei vassklokke og ei astronomisk klokke som framleis eksisterer. Marshall døydde i Dandaleith i 1833 og blei gravlagd i Bellie Parish kyrkjegard i nærleiken av Fochabers.
Teddy Wilson
Wilson voks opp i Alabama, var i «Speed Webb» med broren Gus Wilson på trombone (Detroit, 1929), før han erstatta Art Tatum i Milt Senior's band (Ohio). Så var han i orkesteret til Louis Armstrong (Chicago, 1932) og Benny Carter sitt «Chocolate Dandies» (New York City, 1933), før han vart med i bandet til Benny Goodman (1935-39). Han medverka på utgjevingar med bandet til Willie Bryant (1934-35), og dessutan Billie Holiday, Lena Horne, Ella Fitzgerald og Lestar Young. Seinare leia han eige storband (1939), eigen sekstett på «Cafe Society» (1940-44), eigen trio, og var dessutan husmusikar for CBS. Han jobba sidan som forelesar ved Juilliard School (1945-52), elles som frilans, og turnerte med Goodman i Sovjetunionen (1962). Mot slutten var han i trio med sønene sine Teddy på bass og Steven på trommer.
Komponisten William Marshall
Nokre av dei best kjende verka til Marshall er strathspey-dansane The Marchioness of Huntly, The Marquis of Huntly's Farewell, Craigellachie Brig (med namn etter Craigellachie Bridge) og Lady Madelina Sinclair; airen The Nameless Lassie og reelen Easter Elchies. Marshall gav ut to samlingar av verka sine, A Collection of Strathspey Reels with a Bass for the Violoncello or Harpsichord i 1781 og ''Marshall's Scottish Airs, Melodies, Strathspeys, Reels, &c. for the Piano Forte, Harp, Violin & Violoncello'' in 1822. Ei tredje samling, ''Volume 2nd of a Collection of Scottish Melodies Reels Strathspeys Jigs Slow Airs &c. for the Piano Forte, Violin and Violoncello'', blei gjeven ut posthumt i 1845. I nyare tid er verka hans blitt gjevne ut i William Marshall's Scottish Melodies av Fiddlecase Books.
Teddy Wilson
Wilson var førebilete for det norske omgrepet kløverjazz (i tillegg bestod trekløveret av Roy Eldridge og Chu Berry). Teddy Wilson spelte fleire gonger med skandinaviske musikarar, først med Yngve Åkerberg på bass og Jack Norén på trommer, på Piano Pastries (1952). Med Niels-Henning Orsted Pedersen på bass og William Schiøpffe/Bjarne Rostvold på trommer utkom The noble Art of T.W. (1968). Wilson figurerer på Bein Webster sitt Live at Stampen (1969-73), og medverka òg med norske Rowland Greenberg. I trio med danske Jesper Lundgaard på bass og Ed Thigpen på trommer utkom Revisits the Goodman Years (1980).
Røykomn
Røykomn er ein eldstad for oppvarming av ei røykstove. Dei står som regel i hjørnet av rommet og er oppmura av gråstein og leir. Opninga ut mot rommet er som oftast like brei som brennkammeret innanfor. Røykomnen har ikkje skorstein eller pipe, men slepper røyken fritt ut i opphaldsrommet og vidare ut i friluft via ljore i taket.
Farse i skodespel
Ein farse i skodespel er eit lite, kort og komisk drama. Farsen inneheld gjerne parodi, overdrive komiske innslag også kalla bursleske innslag og ofte inneheld ein farse situasjonskomikk. Ein farse kan og bli sett på for nokon som ein liten kort film men som har lagt vekt på humoren.
Shomera
Shomera (hebraisk שׁוֹמֵרָה, tyder 'Vakt') er ein moshav nord i Israel. Han ligg nær den libanesisk grensa og høyrer til Ma'ale Yosef regionale kommune. I 2006 hadde han eit folketal på 322.
Landsbyen vart grunnlagd i 1949 av emigrantar frå Ungarn og Romania nær den arabiske landsbyen Tarbikha som vart avfolka i 1948. I 1950 kom jødiske emigrantar frå Marokko i tillegg. Namnet på moshaven syner til namnet nær grensa til Libanon.
Det israelske forsvaret har ein våpenverkstad i nærleiken av moshaven.
Carl Mork
Carl Martin Gerhard Mork var ein norsk offiser, fødd i Trondheim og oppvaksen i Kristiania.
Tollarsonen Mork var løytnant og vart utnemnd til kaptein i 1911 og major i 1930. I 1932 fekk han opprykk til oberst då han vart utnemnd til sjef for Infanteriregiment 14. To år seinare vart han overflytta til IR 6, fekk avskil i 1945.
Mork var president i Norges Forsvarsforening 1938-47.
Mahliyah-distriktet
Mahliyah-distriktet er eit distrikt i Ma'rib guvernement i Jemen. I 2003 hadde distriktet eit folketal på 9 156 innbyggjarar.
Eivind Tangen
Eivind Tangen er ein norsk handballspelar frå Bergen som vann sølv med Noreg under Handball-VM 2017 i Frankrike. Sidan 2016 spelar han på det danske handballaget Midtjylland. Rykkromspelaren byrja på Lyngbø før han melde overgang til Fyllingen i 2014. Tangen hadde per 1.11.2017 delteke i 54 landskampar og skåra 85 mål.
Académie Julian
L'Académie Julian var ein privat kunstskule for kunstmålarar og skulptørar som vart skipa 1866 i Paris i Frankrike av den franske kunstmålaren Rodolphe Julian (1839-1907). Skulen har skrive seg inn i kunstsoga som gjeld den turbulente perioden frå slutten av 1800-talet og fram mot 1930-åra, ettersom fleire av dei internasjonalt vidgjetne kunstnarane i denne tida hadde vore elevar ved skulen. For mange kvinner hadde l'Académie Julian dessutan vore det einaste utdanningsalternativet i lange tider, då kvinner var utelukka frå den offentlege kunstutdanninga på l'École nationale supérieure des beaux-arts fram til 1897. Dessutan gav l'Académie Julian sine kvinnelege elevar høve til å måle nakne menn etter levande mannlege modellar, som etter den vanlege oppfatninga til styresmaktene i desse tidene kjenneteikna låg kvinneleg moral som dei offentlege skulane ikkje skulle bidra til.
Den spede byrjinga til skulen i 1886 gjekk ut på at Rodolphe Julian tok i mot elevar i atelieret i husværet sitt i ein leigegard i nr. 36 i la rue Vivienne i området les quartiers du Palais-Royal et Vivienne i 2e arrondissement i Paris. Husværet hadde vindauga vendt mot passage des Panoramas, ein overdekt, smal passasje frå 1799-1800 som gjekk mellom le boulevard Montmartre i nord og la rue Saint-Marc i sør, og som er ein av dei fyrste innelukka handlegatene i Europa. I 1868 opna Rodolphe Julian sin andre undervisningsstad i nummer 27 i gata la galerie Montmartre berre nokre meter unna.
For å skaffe seg elevar frå den kvinnelege parten av paris-bourgeoisiet sette han i 1876 i gang kurs reservert for kvinner, der menn berre ikledd underbuske vart engasjert som modellar. Desse kursa vart helde i høgda over det atelieret som var reservert for menn, så det hersket kjønnssegregering i undervisninga. I 1880 opna han i nummer 51 i rue Vivienne eit nytt atelier berre for kvinner, og det gjekk deretter slag i slag med nye atelier for anten menn eller kvinner. I 1902 hadde han seks atelier eller studio i Paris, med det største samla arealet for slikt bruk i denne perioden, og med eit dusin lærarar, mellom dei kjente målarar som Jules Lefebvre, Tony Robert-Fleury, Adolphe-William Bouguereau, Jean-Paul Laurens og skulptørar som Henri Bouchard og Paul Landowski.
Etter at Rodolphe Julian døydde i 1907, vart akademiet overteke av hans tidlegare elev og seinare ektefelle, Amélie Beaury-Saurel. Etter kvart vart akademiet spalta opp i dei einskilde faktorane som dei ulike undervisningsstadene representerte. Amélie Beaury-Saurel døydde i 1927, og ateliera i gata galerie Montmartre vart stengde i 1929.
Botulinumtoksin
Botulinumtoksin (forkorta BTX) er eit protein og nevrotoksin som blir laga av bakterien Clostridium botulinum. Det blir også framstilt kommersielt til medisin, kosmetikk og forsking. Det finst to kommersielt tilgjengeleg former: botulinumtoksin type A og botulinumtoksin type B.
Botulinumtoksin er det mest akutt giftige toksinet som er oppdaga, med estimert LD50 hjå menneske på 1,3-2,1 ng/kg intravenøst eller intramuskulært, og 10-13 ng/kg ved innanding. BTX kan føra til botulisme, ein alvorleg og livstrugande sjukdom. Botulinumtoksin type A og B blir bruka medisinsk for å behandle øvre motornevronsyndrom, fokal hyperhidrose, blefarospasme, skjegling, kronisk migrene og bruksisme.
Elsehul
Elsehul er ei bukt like vest for Cape Pride langs nordkysten av Sør-Georgia. Mellom bukta og Undine Harbour ligg det smale Survey Isthmus. Namnet «Elsehul» går attende til perioden 1905–12 og vart truleg nytta av norske sel- og kvalfangarar som arbeidde i området.
Toccibreen
Toccibreen er ein bratt sidebre som stig ned frå Mount Lozen og ut i nordsida av Tuckerbreen i Admiralty Mountains. Han vart kartlagt av US Geological Survey (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy i 1960-64. Han vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter Joseph J. Tocci II i US Navy som var flyfotograf ved McMurdo-basen i 1967.
Elsehul
Dyreliv
Elsehul er ein av av dei viktigaste ynglestadane for pelssel. Gulltoppingvinar, petrellar og albatrossar hekkar her.
Cecilia Payne-Gaposchkin
Cecilia Helena Payne-Gaposchkin var ein britisk-amerikansk astronom og astrofysikar. I doktorgradsavhandlinga si i 1925 forklarte ho samansetnaden til stjerner i høve dei relativt store mengdene med hydrogen og helium.
Ho arbeidde ved Harvard-observatoriet frå 1938 og var professor her frå 1956 til 1966. Ho har publisert fleire avhandlingar og bøker, særleg om variable stjerner.
You Shook Me
Singelen er med Muddy Waters på vokal, J.T Brown Ernest Cotton på tenorsaksofon, Johnny «Big Moose» Walker på orgel, Earl Hooker på gitar, Willie Dixon på bass og Casey Jones på trommer.
Led Zeppelin-versjonen
Songen er spelt inn av fleire andre artistar, mellom andre Jeff Beck på albumet Truth (1968), men mest kjend av det engelske rockebandet Led Zeppelin på debutalbumet Led Zeppelin (1969).
Sidan Led Zeppelin spelte inn si utgåve i 1969, berre få månader etter Beck, skulda han dei for å ha stole ideen hans. Dette i lag med den generelle likskapen mellom Led Zeppelin og Truth, førte til ein lang splid mellom Beck og Jimmy Page. Beck og Page hadde vore vener i mange år før det, og hadde spelt i lag som medlemmer av The Yardbirds. Interessant nok hadde bassist og klaverspelar i Led Zeppelin, John Paul Jones spela orgel på utgåva til Beck, då han jobba som studiomusikar før han byrja i Led Zeppelin.
I eit intervju i 1977, sa Page:
"Me hadde gjort den første LPen vår ... med «You Shook Me», og så høyrte eg at Beck hadde gjort «You Shook Me» ... eg vart vettskremd for eg trudde dei kom til å vere like. Men eg visste ikkje ein gong at han hadde spelt han inn, og han visste ikkje at me hadde gjort det."
Handball-NM 2001/02 for kvinner
Noregsmeisterskapen i handball 2001/02 for kvinner vart vunne av Nordstrand Idrettsforening etter finalesiger 21 – 18 over Tertnes Idrettslag.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
"Beck hadde same musikksmak som meg. Det er derfor me på dei tidlege albuma våre begge gjorde songar som «You Shook Me». Det var slikt me begge hadde spelt ført. Nokon fortalte meg at han alt hadde spelt inn songen etter at me alt hadde spelt han inn for det første Zeppelin-albumet. Eg tenkte, «kjære vene, dei kjem til å vere heilt like», men det var heldigvis ikkje slik. Eg hadde inga aning om at han hadde gjort songen. Det er eit klassisk døme på å komme frå det same musikalske området, å ha liknande smak."
Handball-NM 2001/02 for kvinner
Finalen
Finalen vart avvikla i Oslo Spektrum laurdag 9. mars 2002 framfor 4 243 tilskodarar. Etter ei nervøs og målfattig opning på kampen viste Nordstrand seg som det beste laget og leia 10-6 ved pause. I den andre omgangen auka oslolaget til 17-10 og kontrollerte sidan inn til tremålssiger.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
Beck sa at då han først høyrte at Page hadde spelt inn songen, så var det Page sjølv som spelte songen for han:
Kent Robin Tønnesen
Kent Robin Tønnesen er ein norsk handballspelar som vann sølv med Noreg under Handball-VM 2017 i Frankrike. Sidan 2017 spelar han på det ungarske laget Veszprém. Rykkromspelaren har tidlegare vore aktiv i dei norske handballaga Fjellhammer IL og Haslum HK, svenske Sävehof og dei tyske klubbane Wetzlar og Füchse Berlin. Tønnesen hadde per 1.11.2017 delteke i 82 landskampar og skåra 194 mål.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
"Han sa, «Høyr på dette. Høyr på Bonzo, denne fyren John Bonham som eg har». Og eg sa ok, og hjarte mitt sokk då eg høyrte «You Shook Me». Eg såg på han og sa «Jim, kva?» og tårene kom ut i sinne. Eg tenkte «Dette er tull, det må det vere». Eg meiner, her vert Truth framleis spelt på alle platespelarar, og så kjem denne kalkunen ut med ein annan versjon. Du slette tid ... då eg skjønte det var seriøst, og han hadde denne tungvektaren av ein trommeslagar, så tenkte eg «Her er det på han igjen» - slått på målstreken på ein måte."
Handball-NM 2001/02 for kvinner
Finalen
Nordstrand sine mål kom frå Unni Hinkel (7), Monica Sandve (5), Else Marthe Sørlie og Erika Polozova (3, begge), Anette Hovind Johansen, Cecilie Thorsteinsen, Hæge Fagerhus (1, alle). Jeanette Nilsen stod ein god kamp i mål.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
På Led Zeppelin-innspelinga spelar Jones både orgel og elektrisk piano. Page nyttar teknikken sin med «baklengs ekko» mot slutten av songen med Robert Plant sin skrikande vokal og gitaren. Denne produksjonsteknikken gjekk ut på at ein høyrer ekkoet før sjølve lyden, i staden for etter lyden. Dette får ein til ved å snu lydbandet, ta opptak av ekkoet på eit ledig lydspor, så snu lydbandet for å få ekkoet før lydsignalet. Page utvikla denne ideen på singelen «Ten Little Indians» med The Yardbirds i 1967.
Handball-NM 2001/02 for kvinner
Finalen
Tertnes-måla skåra Sølvi Hylleseth (7), Marianne Rokne (4), Mette Ommundsen (2), Karoline Dyrhol (2) og med 1 mål kvar; Hege Vikebø, Anne Jorunn Kristensen og Anne Petersen. Målvakta Cecilie Leganger var lagets desidert beste spelar.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
«You Shook Me» var ein av dei første Led Zeppelin-songane med call-and-response-effekten frå blues, ein stil bandet ofte nytta i studio og på konsertar sidan. Jimmy Page nyttar ein slidegitar på denne songen og songen opnar med eit bluesriff liknande Elmore James. Kanskje det var fordi songen syner talenta til alle dei fire bandmedlemmane at songen vart mykje spela på dei tidlege konsertane deira. Frå 1973 vart derimot songen sjeldan spelt. Stundom var songen ein del av «Whole Lotta Love».
Handball-NM 2001/02 for kvinner
Finalen
Dommarane Kenneth Hansen og Terje Eriksen straffa Nordstrand med fire 2-minuttutvisingar og Tertnes med to.
You Shook Me
Led Zeppelin-versjonen
Jimmy Page spela songen då han turnerte med The Black Crowes i 1999.
Kjelder
''
Koma i optikk
Koma i fysikk er ein vanleg avbildlingsfeil ved linser. Det syner seg ved at eit punkt som ligg litt utanfor den optiske aksen til linsa blir avbilda med ein kometliknande hale. Koma kjem av at ulike område av linsa gjev ulik forstørring. Tenkjer ein seg linsa delt opp i sirkulære soner, vil berre den sentrale sona avbilde punktet optisk korrekt. Dei øvrige sonene vil kvar for seg avbilde punktet som ein sirkulær flekk utanfor det korrekte biletpunktet. Den perifere sona gjev størst avvik.
Viss dei perifere sonene gjev større forstørring enn den sentrale, blir koma rekna som positiv. Halen peikar då bort frå aksen. Tilsvarande tyder negativ koma at dei perifere sonene forstørrar mindre enn den sentrale.
Kjelder
Abbildungsfehler Optikai lencsék leképzési hibái
Enten Bay
Enten Bay er ei lita bukt som ligg sørvest for Jason Harbour på vestsida av Cumberland West Bay i Sør-Georgia. Namnet «Entenbucht» (Andebukta) ser først ut til å ha vore nedskrive på eit kart i 1907 over Cumberland Bay av dr. A. Szielasko, ein lege og ornitolog på den norske kvalbåten «Fridtjof Nansen», som publiserte ein artikkel om naturhistoriske observasjonar han gjorde ved Cumberland Bay året før.
Majz-distriktet
Majz-distriktet er eit distrikt i Sa'dah guvernement i Jemen. I 2003 hadde distriktet eit folketal på 68 598 innbyggjarar.
Tinkerbreen
Tinker bretunge er ei forlenging av Tinkerbreen som strekkjer seg ut i sjøen i nordvesthjørnet av Wood Bay på kysten av Victoria Land. Namnet vart foreslått av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) i samband med Tinkerbreen.
Oscar Munthe
Carl Oscar Munthe var ein norsk offiser og krigshistorikar, fødd på Elverum. Han var bror til Hartvig, Gerhard og Margrethe Munthe.
Oscar Munthe tok eksamen ved Krigsskulen i 1881 og Den militære høgskulen i 1884. Han var frå 1886 premierløytnant i Infanteriet, sidan fekk han opprykk til kaptein 1893, major 1910, oberst 1912 og generalmajor 1924. Han fekk avskil i 1929.
Espen Lie Hansen
Espen Lie Hansen er ein norsk handballspelar frå Drammen som vann sølv med Noreg under Handball-VM 2017 i Frankrike. Sidan 2016 spelar han på det danske handballaget Midtjylland. Rykkromspelaren byrja på Skoger før han melde overgang til Drammen HK. Frå 2011 var han aktiv i danske Bjerringbro-Sillkeborg, belgiske Dunkerque, tyske SC Magdeburg og austerrikske Bregenz. Hansen hadde per 1.11.2017 delteke i 130 landskampar og skåra 421 mål.
Oscar Munthe
Munthe arbeidde ved Norges Geografiske Oppmåling frå 1892 til 1899. Der etter gjorde han teneste ved Generalstaben frå 1900 til 1910. Han var 1911-12 sjef for Valdres bataljon, 1912-16 sjef for Infanteriregiment nr 6 og 1916-24 sjef for Østfold Infanteriregiment nr 1 og kommandant i Fredrikstad. Til sist var han sjef for 4. divisjon og kommandant på Bergenhus frå 1924 til 1929.
Munthe var interessert i militær historie og skreiv fleire krigshistoriske bøker, mellom anna om Hannibalfeiden, Fredrikshald og Fredrikstens historie inntil 1720 og Den norske Hær inntil 1662. Han underviste ved Krigsskulen frå 1898 til 1916.
Kate McGarrigle
Kate McGarrigle ( var ein kanadisk visesongar og låtskrivar, som var ein del av ein duo med systera Anna McGarrigle.
Ho er mor til songaraneRufus Wainwright og Martha Wainwright frå ekteskapet hennar med den amerikanske visesongaren Loudon Wainwright III, som enda i skilsmisse.
I 1960-åra etablerte dei to systrene seg i visemiljøet i Montreal, medan dei framleis gjekk på skulen. Frå 1963 til 1967 slo dei seg saman med Jack Nissenson og Peter Weldon og skipa visegruppa Mountain City Four. Systrene skreiv, spelte inn og framførte musikk dei neste 30-40 åra, i lag med ei rekkje andre artistar, som Chaim Tannenbaum og Joel Zifkin.
McGarrigle døydde av kreft i 2010.
Anneli Ott
Anneli Ott er ein estisk politikar som representerer Det estiske senterpartiet.
Ott har vore kommunepolitikar i heimbyen Võru, der ho har vore både borgarmeister/ordførar og byrådsleiar, fyrst som sosialdemokrat. Ho melde seg inn i Det estiske senterpartiet i 2011.
I 2015 vart Ott vald inn i den estiske riksdagen. I november 2020 vart ho minister for offentleg forvalting ved ein rokade i den andre regjeringa til Jüri Ratas. Regjeringa gjekk av i januar 2021. Deretter vart Ott utnemnd til kulturminister i regjeringa til Kaja Kallas. Ott vart kritisert for ikkje å ha vaksinert seg mot koronaviruset, noko som gjekk ut over hennar embetsførsel som kulturminister. Ott meinte at smittevernsstrategien til regjeringa under koronapandemien var unødig inngripande og gjekk av som kulturminister i november 2021, etter å ha teke sin fyrste vaksinedose.
Ott er utdanna grunnskulelærar med idrettsfag som hovudfag.
Elias Mork
Elias Georgsson Mork var ein norsk forstmann frå Otterøya i Nord-Trøndelag.
Gardbrukarson Mork tok eksamen ved Noregs landbrukshøgskule i 1923 og vart dr.agr. same staden i 1934. Frå 1947 var han professor og leiar for Det norske Skogforsøksvesen, busett på Ås i Akershus. Sidan 1951 var han medlem i Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo.
Mork «granska oppyging av skog i Namdalen og i fjelltraktene og har gjeve ut mange skrifter om skog og trevyrke».
Per Mork
Per Mork var ein norsk forfattar og skulemann frå Otterøya i Nord-Trøndelag.
Vaupés
Vaupés (i Brasil og på portugisisk: Uaupés) er ei av dei viktigaste sideelvene til Rio Negro, som i sin tur er den største nordlege sideelva til Amazonas. Vaupés renn gjennom to departement i Colombia, Guaviare og Vaupés-departementet, og deretter gjennom delstaten Amazonas i Brasil. Ho har ei total lengd på 1050 kilometer. Ho er ei svartvasselv.
Per Mork
Etter eksamen frå Levanger lærarskule i 1897 underviste Mork i Verdal 1898-1900, på Otterøya 1900-07 og i Fet i Akershus frå 1907. Han gav i tida 1910-18 ut folkelivsskildringane Fjord-krabber og skogsfant, Heiagutten, Dyr jord og Høstbrand.
Vaupés
Elveløpet
Herfrå dannar løpet av Vaupés den naturlege riksgrensa mellom Colombia og Brasil, først mot aust, deretter mot sør tilsaman ca. 100 kilometer. Her er elva kjent som Uaupés i Brasil, og er delvis farbar. Ho kryssar dei brasilianske byane Puraquê, Ponta Cuiubi og Iauaretê, der ho sluttar å vere grenseelv og går sørover inn i den brasilianske delstaten Amazonas. Ho passerer gjennom byane Paraná Juca, Tuluca, Açai Paraná og São Joaquim, før ho endeleg blir tømt i Río Negro.
I Brasil passerer Vaupés nær ekvator ved fleire høve. Dei viktigaste sideelvene på dette strekket er Papuri, Tiquié og Iauiari.
Den italienske oppdagaren og fotografen Ermanno Stradelli (1852–1926) gjorde ein tur nedover denne elva i 1881, sponsa av Società Geografica de Roma. Han publiserte inntrykka sine i 1890, som «Il Vaupes e gli Vaupes». (Bolletino della Società Geográfica Italiana, 3a. serie, vol. 3, 425-453).
Bakhovud
Bakhovudet eller oksiput (frå lat. occiput cranii) er den bakre delen av hovudet eller hovudskallen.
Adjektivet oksipital skildrar det som har å gjere med bakhovudet.
Texas Tech University
Ved lærestaden var det 27 996 studentar og 1 154 vitskapleg tilsette i 2006, og dette året var skulepengane US$ 6 459 for studentar folkeregistrert i Texas. Undervisninga vert gjeve opp til doktorgradsnivå.
Lapprose
Lapprose (Rhododendron lapponicum) er ein rhododendronart som veks i subarktiske område fleire stader på den nordlege halvkula. Han er ein av to rhododendronartar som veks vilt i Noreg. Den andre er finnmarkspors (Rhododendron tomentosum).
Planten krev kalk i jordsmonnet, og skil seg dermed frå dei fleste andre rhododendronartar som er typiske surjordsplantar. Ho skal også ha full sol og helt ope lende men samtidig fukt rundt røtene. Dette er ein kombinasjon som avgrenser utbreiinga til planten.
Arten finst i Aust-Sibir, Korea, nordlege Japan, Alaska og Canada, på Grønland og i nokre fjellområde i USA. Førekomsten i dei skandinaviske fjella er svært isolert frå utbreiinga elles. I Noreg har lapprosa ei todelt utbreiing. Ho veks i små område i Jotunheimen, i Gudbrandsdalen og i Romsdal. Det andre området er i Nord-Noreg frå Saltdal til Porsanger og inn i Sverige og Finland. I Sør-Noreg veks planten svært høgt til fjells, medan i nord går han lågare ned. Mange trur at lapprosa kan ha overlevd istida på nunatakliknande fjelltoppar og sidan spreidd seg utover i større område. Dette kan ha skjedd på fleire kontinent.
Rhododendron lapponicum er godt kjent blant botanikarar og andre planteinteresserte, men få har sett arten i naturen. Dette kjem både av at han vokser på få stader og at han er så liten at dei fleste overser han. Bløminga kjem kort tid etter at snøen går og er over på 1–2 veker.
Michael Stewart
Michael «Mike» Stewart var ein amerikansk gitarist og originalt medlem i We Five. Han var bror til John Stewart (1939–2008), som var medlem av The Kingston Trio og seinare ein populær songar og låtskrivar. Han var far til Jamie Stewart, forntmann i den avantgarde gruppa Xiu Xiu. Stewart vart etter kvart ein suksessrik plateprodusent, og ein av dei største suksessane hans var Billy Joel-albumet Piano Man i 1973.
Han forlét musikkindustrien i 1990-åra og vart ein programmerar. Han spelte seinare bass i sonen sitt The Indestructible Beat of Palo Alto (IBOPA).
Stewart døydde 13. november 2002 etter det som vart rapportert som lang tids sjukdom. Sonen Jamie Stewart har sidan fortalt at faren tok sjølvmord.
Carl Johs. Moe
Carl Johannes Moe var ein norsk arkitekt frå Trondheim.
Moe tok eksamen ved Trondhjems tekniske anstalt i 1909, og var tilsett ved Norges Tekniske Høgskole frå 1915, professor frå 1933. Moe teikna bygningar med klassisistiske stiltrekk, til dømes Bispehaugen skole i Trondheim. I 1931 gav han ut Kulturarkitektur og andre problemer.
Ma'rib
Ma'rib (arabisk مأرب) eller Marib er ein by og administrasjonssenter i Ma'rib guvernement i Jemen. Han var hovudstaden i det sabaeiske kongedømet, som somme forskarar meiner er Sjeba som er nemnt i Bibelen.<ref name=Sheba-01> Han ligg kring 120 kilometer aust for hovudstaden i Jemen, Sana. Byen hadde i 2005 16 794 innbyggjarar. I 2011 vart Ma'rib omtalt som «Al Qaida-hovudstaden i Jemen».
Historie
Det sabaeiske kongedømet låg der som Marib i dag ligg, nord i Jemen. Kongane hadde hovudsetet sitt i Ma'rib og bygde flotte vatningsanlegg, som Ma'rib-dammane, som det er synlege ruinar av i dag. Marib-dammen gav vatn til ein blømande kultur i meir enn tusen år, men kollapsa i 575 evt., før Muhammed og kan vere ei av årsakene til Arabia ikkje vart kristna. Dei bygde òg borger og tempel i området, og var kjende for å handle med verdifull røykjelse og myrra. Dei var eit sjøfarande folk og påverka folket i det nordaustafrikanske kongedømet Dʿmt, på andre sida av Raudehavet i Eritrea og Etiopia, den einaste andre kjende til både røykjelse og myrra.
I 25 fvt, leia Aelius Gallus «ein ekspedisjon til Ma'rib (Jemen).»
Det gamle Ma'rib var i stor grad fråflytta på 1900-talet. Sjølv om ein liten landsby var att, låg dei fleire etasjar høge leirsteinsbygningane i den historiske byen i ruinar. Den moderne byen Ma'rib ligg kring 3,5 km nord for sentrum av den gamle byen.
Oljeraffineri
Jemen Oil Refining Company opna eit oljeraffineri i Ma'rib i 1986, som produserer 10 000 fat olje kvar dag (2009). I november 2009 annonserte selskapet ein avtale med det koreanske Shinhan om å utvide og oppgradere raffineri til å produsere 25 000 fat per dag.
Can
Can var eit tysk eksperimentelt rockeband danna i Köln i Vest-Tyskland i 1968. Det vart rekna som eit av dei første krautrock-gruppene og spelte musikk med element av minimalisme og verdsmusikk i den psykedeliske musikken sin.
Can skreiv mykje av musikken sin gjennom kollektive spontane komposisjonar, dei sampla seg sjølv i studio og redigerte musikken sin til dei kom fram til det endelege resultatet; Bassist og sjefslydteknikar Holger Czukay kalla musikken til Can for «augneblikkelege komposisjonar». Dei hadde stundom kommersiell suksess med singlar som «Spoon» og «I Want More» som nådde den nasjonale singellista. Gjennom album som Monster Movie (1969), Tago Mago (1971), Ege Bamyasi (1972) og Future Days (1973), utøvde bandet stor påverknad på avant-garde, eksperimentell, undergrunn, ambient, punk, post-punk, new wave og elektronisk musikk.
Tidlege år: 1968–1970
Røtene til Can kan sporast attende til Irmin Schmidt og ei reise han gjorde til New York City i 1968. Schmidt heldt seg hovudsakleg med musikarar innan avantgarde musikk som Steve Reich, La Monte Young og Terry Riley, men møtte etter kvart verda til Andy Warhol, Hotel Chelsea og The Velvet Underground. I følgje han sjølv så skal reisa ha «forderva» han, og gjeve han ein fascinasjon for mogelegheitene som låg i rock. Då han kom attende til Köln seinare på året, danna ein inspirert Schmidt ei gruppe med den amerikanske avant-garde-komponisten og fløytisten David C. Johnson og musikklæraren Holger Czukay for å utforske den nye utvida musikalske horisonten sin.
Då eg starta gruppa var eg ein klassisk komponist, dirigent og pianist, og spelte mykje samtidsmusikk, men òg Brahms, Chopin og Beethoven og alt mogeleg. Og då me kom saman ønskte eg å gjere noko der all musikk på den tida vart ein ting. Særleg i Europa var ny samtidsmusikk særleg Boulez, Stockhausen og alt det der. Eg studerte alt det, eg studerte Stockhausen, men ingen snakka om rock som Sly Stone, James Brown eller the Velvet Underground som samtidsmusikk. Så var det jazz og alle desse elementa som var vår samtidsmusikk, det var nytt. Det var på ein måte nyare enn ny klassisk musikk, som kravde å vere 'ny musikk'.
Fram til då hadde hadde desse tre musikarane utelukkande drive med avantgarde klassisk musikk. Både Schmidt og Czukay hadde studert direkte under komponisten Karlheinz Stockhausen. Schmidt valde å spele orgel og piano, medan Czukay spelte bass og klarte å spele inn musikken deira med ein enkel tospors lydbandopptakar. Gruppa fekk snart med seg gitaristen Michael Karoli, ein 19 år gammal elev av Czukay, og trommeslagaren Jaki Liebezeit, som var misnøgd med arbeidet sitt i frijazzgrupper. Då gruppa utvikla ein meir rock-aktig stil, slutta ein skuffa Johnson i gruppa mot slutten av 1968.
Bandet brukte namna Inner Space og The Can før dei slo seg til ro med CAN. Liebezeit foreslo at det var ei bakronym for «kommunisme (communism), anarkisme, nihilisme». Midtvegs i 1968 hadde bandet fått med seg den kreative og rytmiske, men ofte ustabile amerikanske vokalisten Malcolm Mooney, som var ein bilethoggar frå New York, og i lag skreiv dei songar for eit album, Prepared to Meet Thy Pnoom. Dei klarte ikkje å finne eit plateselskap som ville gje ut albumet, og gruppa heldt fram å arbeide i studio til dei hadde songane som vart det første albumet, Monster Movie, som kom ut i 1969. Dette albumet inneheldt nye versjonar av to songar som var spelte inn for Prepared to Meet Thy Pnoom, «Father Cannot Yell» og «Outside My Door». Andre songar som vart spelte inn på denne tida kom ut i 1981 som Delay 1968. Den bisarre, skrålande voklaen til Mooney framheva den underlege og hypnotiske kvaliteten i musikken, som var inspirert av garage rock, psykedelisk rock og funk. Repetisjon vart vektlagd på bass og trommer, særleg på den episke «Yoo Doo Right», som vart redigert ned frå ein seks timar lang improvisasjon og utgjorde ei heil side av vinylplata. Den stødige, men mangfaldige tromminga til Liebezeit var avgjerande for å drive fram musikken.
Mooney reiste attende til Amerika kort tid etter albumet kom ut etter råd frå ein psykiater som hadde sagt at den kaotiske musikken til Can ikkje var bra for den mentale helsa hans. I følgje teksten i Monster Movie fekk Mooney eit nervøst samanbrot («caught in a Can groove»), og ropte «upstairs, downstairs» igjen og igjen. Han vart erstatta av Kenji «Damo» Suzuki, ein ung japansk turist dei fann som gatesongar utanfor ein kafé i München. Sjølv om han berre kunne nokre få akkordar på gitaren og improviserte det meste av teksten i staden for å skrive han ned, vart Suzuki beden om å spele med bandet same kveld. Den første innspelinga til Can med Suzuki var Soundtracks, som kom ut i 1970, ei samling musikk laga for filmar som òg inneheld tidlegare songar spelte inn med Mooney. Tekstane til Suzuki var hovudsakleg på engelsk, men stundom òg på japansk (til dømes på «Oh Yeah» og «Doko E»).