cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kråkvågfjorden
Fjorden ligg på vestsida av Ulvøya, Fjellværsøya og sjølve Hitra. I aust ligg øyane Storfosna og Kråkvåg, som fjorden er kalla opp etter. I sør grenser fjorden til Sørleksa og Nordleksa. Sør for desse øyane igjen ligg enden av Trondheimsleia.
Fjorden har innløp mellom Kobbskjera i vest og Uggsteinskjera i aust og endar der Trondheimsleia møter Trondheimsfjorden sør for Garten.
Mellom Fjellværsøya og Hitra går Fillfjorden vestover.
Dielsdorf
Dielsdorf er ein kommune og sete i distriktet Dielsdorf i kantonen Zürich i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 455 meter over havet. Dielsdorf ligg om lag 11 kilometer nord-nordvest for Zürich.
Allah
Allah er arabisk for ‘gud’, eller ‘den eine sanne Gud’.
Dielsdorf
Kommunen ligg på austsida av Lägern-ryggen ved inngangen til Wehntal.
Allah
Ordet blir, utanfor den arabiske verda, vanlegvis forbunde med islam, der det er sett som namnet på den einaste sanne Gud som forkynt av Muhammed. Ordet blir òg brukt av arabisktalande jødar, kristne og bahá'íar.
Inva
Inva (russisk Иньва) er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå høgre i nedslagsfeltet til Volga. Elva er 257 km lang og har eit nedslagfelt på. Elva har eit fall på 188 meter og ei gjennomsnittleg helling på 0,2 meter per kilometer.
Elva spring ut frå åsen Verhnekamskoj i nærleiken av grensa til Kirov oblast. Elva renn gjennom Komi-Permjakia og ut i Kamareservoaret.
Dei største sideelvane hennar er Kuba, Velva, Ister, Dojeg, Poj og Isyl frå venstre og Jusva frå høgre.
Bjørnådalen
Bjørnådalen er eit dalføre i Vefsn.
Dalen følgjer Bjørnåga eit par mil sørover frå Mosjøen. I dalen og på åsane langs dalen ligg matrikkelgardane gnr 95 Alsgården, gnr 96 Øvre Bjørnå, gnr 97 Bjørnålia, gnr 98 Granneset (Skogsåsen), gnr 99 Nedre Bjørnå (med Langjorda) og gnr 100 Mosåsen. Dei fleste gardane har aktiv landbruksdrift, mange med mjølkeproduksjon.
E6 går gjennom dalen.
Lauhøgda
Lauhøgda er ein ås i Indre Østfold kommune i Viken. Han har ei høgd på 268 meter over havet og er det 23. høgaste punktet i Østfold av åsane med primærfaktor på minst 50 meter.
Provinsen Córdoba
Córdoba (arabisk قرطبة Qurṭuba) er ein provins sør i Spania, nord i den autonome regionen Andalucía. Han grensar til provinsane Málaga, Sevilla og Badajoz, Ciudad Real, Jaén og Granada.
Provinsen har eit areal på og opp mot 800 000 innbyggjarar. 40 % av desse bur i provinshovudstaden Córdoba. Provinsen har kring 75 kommunar.
2063
Døde
2060s
Rügen
Rügen (lat. Rugia) er ei øy i Austersjøen utanfor kysten av Mecklenburg-Vorpommern i Tyskland. Ho har eit areal på 935 km² og 73 000 innbyggjarar (2001), og er den største øya i landet. I lag med naboøyane Hiddensee og Ummanz dannar ho landkreis Rügen.
Geografi
Rügen har brusamband, Rügendamm som tar både bilar og jernbane, til byen Stralsund på fastlandet. Det går òg ferjer frå Stralsund, Greifswald og Wolgast. Øya har vorte overfylt med turistar langs austkysten, men har rolegare område i vest. Fleire feriestader er tilgjengeleg med smalsporsjernbane, der det går damplokomotiv, kalla Rügensche Kleinbahn.
Den største byen på øya og sete i landkreiset er Bergen auf Rügen, som ligg om lag midt på øya.
Det er tre naturreservat på øya:
Historie
Ho var seinare busett av immigrantar frå Skandinavia, ei germansk stamme kalla rugiarar, som gav namn til øya. På 600-talet kom slavarar og slo seg ned her. Dei vart kalla Rojane. Ein kan finne mange spor av livet deira i dag. Rügen vart eit slavisk fyrstedøme med politisk og kulturelt senter i festningstempelet Swietowit ved Kapp Arkona, det nordlegaste punktet på Rügen. I 1168 vart området sterkt tynna ut av danske åtakarar. Det då svakare fyrstedømet vart så kristna. Eit monarki vart oppretta på Rügen med påverknad frå Danmark. I 1325 vart Rügen erobra av Hertugane av Pommern, som oppretta sitt eige fyrstedøme.
Rügen var ein del av Svensk Pommern frå 1648 til 1815, og vart så ein del av Preussen. I 1816 vart den første badebyen grunnlagd ved Putbus. Seinare vart det oppretta fleire feriestader, og Rügen vart ein av dei mest kjende feriestadane i Tyskland fram til den andre verdskrigen.
I 1936 vart brua som knyter Rügen til fastlandet konstruert. Nazistane planla å bygge ein stor ferieby kalla Prora, som ein del av verksemda til organisasjonen Kraft durch Freude («Kraft gjennom glede»), for å innta fritida til folk. Planane vart derimot aldri ferdigstilt.
I Aust-Tyskland var Rügen ein stor feriestad, og har i dag igjen tatt over for Sylt som den mest populære tyske ferieøya.
Fugleinfluensa
I februar 2006 vart det funne døde svaner på Rügen, som testa positiv for viruset H5N1 (fugleinfluensa). Ein huskatt vart funne død med H5N1, og vart dermed det første kjende tilfellet med H5N1 hos eit pattedyr i EU.
Ummanz
Ummanz er ei lita øy i Austersjøen utanfor kysten av Mecklenburg-Vorpommern i Tyskland. Ho har eit areal på 20 km². I lag med naboøyane Rügen og Hiddensee er ho ein del av landkreis Rügen.
Ho er òg ein del av Vorpommersche Boddenlandschaft nasjonalpark.
Espenschied Nunatak
Espenschied Nunatak er den vestlegaste av Snow Nunataks på English Coast i Ellsworth Land i Antarktis. Denne nunataken vart kartlagd av US Geological Survey frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy i 1961–66, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter Peter C. Espenschied, ein polarlysforskar frå US Antarctic Research Program ved Byrd Auroral Sub-Station i 1960–61.
Frans Josefs land
Frans Josefs land (russisk Земля Франца-Иосифа, Zemlja Frantsa-Iosifa) er ei øygruppe heilt nord i Russland. Ho ligg heilt nord i Barentshavet i Nordishavet, nord for Novaja Zemlja og aust for Svalbard, og vert administrert av Arkhangelsk oblast. Frans Josefs land består av 191 isdekte øyar med eit areal på totalt 16 134 km² og er stort sett ikkje busette.
Dei ligg på breiddegrader mellom 80,0° og 81,9° nord, og er den nordlegaste øygruppa i Eurasia. Det nordlegaste punktet er Kapp Fligely på Rudolføya. Øygruppa er berre 900 til 1100 km frå Nordpolen, nærare enn all anna landmasse bortsett frå Ellesmereøya i Canada og Grønland.
Øyane vart offisielt oppdaga i 1873 av den austerriksk-ungarske nordpolekspedisjonen leia av polfararane Payer og Weyprecht. dei kalla øygruppa opp etter den austerriksk-ungarske keisaren Frans Josef I. Sidan ekspedisjonen berre var privat dekt og ikkje offisiell, vart desse øyane aldri ein del av Austerrike.
I 1926 tok Sovjetunionen over øyane og eit par personar vart busett her for forsking- og militærføremål. Det er berre mogeleg å vitje øyane med skip om sommaren og dette krev spesialløyve.
Kjenneteikn
Øygruppa er vulkansk og består av basalt frå tertiær og juratida, og dei er stort sett dekte av is. Enkelte område er isfrie og her veks det mose og lav. Den nordaustlege delen av øygruppa er omgjeve av pakkis året rundt, men isen trekkjer seg stundom bort frå dei sørlegaste øyane seint på sommaren.
Det nordlegaste punktet i øygruppa, og i heile Asia, er Kapp Fligely på Rudolføya. Det ligg så langt nord som 81°52'N. Den største øya er Zemlja Georga (Georges land) som er 110 km lang. Det høgaste punktet i øygruppa er på Ostrov Viner-Nejsjtadt (Wiener Neustadt-øya) som har ei høgd på 620 meter over havet.
Basaltane på Frans Josefs land er ein del av det høgarktiske store vulkanområdet. Dei sentrale store øyane i midten av øygruppa dannar ei kompakt gruppe kalla Zitsjy Land, der det berre er smale sund mellom øyane som stort sett er islagde året rundt.
Vêr
I januar er varierer temperaturen gjennom døgnet om vinteren vanlegvis mellom -15 °C og -10,5 °C. I juli varierer temperaturen normale mellom 0 °C på det kaldaste og 2,2 °C på det varmaste. Den årlege middeltemperaturen er −12,8 °C. Siste 30 år er den høgaste temperaturen som er målt 13 °C og den lågaste −54 °C. Nedbør kan ein få året rundt, men er mest vanleg tidleg på våren og tidleg på hausten. Tåke er særs vanleg seint på sommaren.
Dyreliv
Dyrelivet består stort sett av kvalross, polarrev og isbjørn. Vanlege fuglar er krykkje, havhest og måse. Kvitkval held til i farvatnet rundt. Ein har funne gevir frå reinsdyr på Hookerøya, som tyder på at det kan ha vore flokkar her for om lag 1300 år sidan, då det var varmare klima.
Øyar
Den følgjande lista skildrar nokre av dei viktigaste øyane i Frans Josefs land og kvifor dei er viktige.
Namna på øyane
Ikkje mange av øyane i Frans Josefs land har russiske namn. Dei fleste har tyske, britiske, amerikanske, italienske og i eitt tilfelle norsk namn. Dei fleste av øyane vart namngjeve i 1874 under Weyprecht-Payer-ekspedisjonen, som gav dei namn til ære for den austerriksk-ungarske adelen og aristokratiet, i tillegg til namn på dei som støtta ekspedisjonen deira økonomisk. I motsetnad til resten av Russland der slike namn vart gjeve på nytt, vart aristokratinamna i Frans Josefs land vorte bevart i sovjettida. Det norske namnet Hvidtenland (russisk Belaja Zemlja) vart gjeve i 1893 under Fridtjof Nansen sin ekspedisjon. Seinare viste det seg at det Nansen trudde var ei øy faktisk var tre øyar.
Historie
Den første anerkjende utforskinga av øygruppa fann stad i 1873 av den austerriksk-ungarske nordpolekspedisjonen og utforskarane Karl Weyprecht og Julius von Payer, medan skipet deira låg fast i isen medan dei prøvde å finne Nordaustpassasjen. Etter å ha utforska dei sørlege øyane, vart dei gjeve namn etter den austerriksk-ungarske keisaren Frans Josef I av Austerrike. Nordmennene Fridtjof Nansen og Hjalmar Johansen reiste gjennomøygruppa i 1895/96 etter eit mislukka forsøk på å nå polen. Heilt tilfeldig møtte dei den britiske utforskaren Frederick George Jackson ved Northbrookøya i 1896.
I 1914 klarte den russiske sjøfararen Valerian Albanov og ein mann frå mannskapet hans, Aleksander Konrad, som dei einaste overlevande etter den mislukka Brusilovekspedisjonen å nå Kapp Flora på Northbrookøya, der dei visste at Frederick George Jackson hadde lagt igjen forsyningar og hadde bygd ei hytte under ein tidlegare ekspedisjon. Albanov og Konrad vart redda i tide av Georgij Sedov sitt skip «St. Foka», medan den gjorde seg klar for vinteren. Soga deira vart gjeve ut av Albanov i In the Land of White Death.
Menzelja
Menzelja er 147 km lang og har eit nedslagsfelt på 2120 km². Ho spring ut to kilometer vest for Novy Menzeljabasj i Sarmanovskij rajon i Tatarstan.
Frans Josefs land
Historie
Då større dampdrivne fartøy vart innført vart mange selfangarekspedisjonar lagt til øyane frå slutten av 1800-talet. Meir enn 80 % av desse kom frå Noreg. Seint i 1920-åra gjorde både Sovjetunionen og Noreg krav på øyane. Noreg kalla øyane «Fridtjof Nansens land». Sovjetunionen kravde ein sektor i Nordishavet som inkluderte Frans Josefs land og Viktoriaøya i ein resolusjon 15. april 1926. Noreg vart varsla 6. mai og sende ut ein offisiell protest 19. desember.
Menzelja
Dei største sideelvane hennar er Kholodnaja, Kamysjly, Iganja og Urguda. Sidan 1978 har elva vorte verna som eit «naturleg monument i Tatarstan». Menzelinsk ligg ved elva. Eit kjent landemerke ved elva og denne byen er ei jernbanebru som aldri vart teken i bruk, fordi jernbanen aldri vart lagd hit.
Kosa
Kosa (russisk Коса) er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå høgre i nedslagsfeltet til Volga. Ho har ei lengd på 267 km og eit nedslagsfelt på. Elva har eit fall på 180 meter. Elva munnar ut i Kosa nær landsbyen Ust-Kosa.
Av sideelvar til Kosa finn ein Jantsjer, Sepol, Onolva, Kosia, Lolog, Odan og Syn frå venstre, samt Jum, Lopva, Lopan, Lolym, Sija, Vum, Lotsj og Vusatsj frå høgre.
Frans Josefs land
Historie
Dei neste åra prøvde norske styresmakter å få tilbake øyane. I 1929 sponsa konsul Lars Christensen frå Sandefjord, ein kvalfangarredar som hadde sponsa ekspedisjonane som annekterte Bouvetøya og Peter I øy i Antarktis, dei to fartøya S/S «Torsnes» og M/C «Hvalrossen». Då dei for frå Tromsø fekk mannskapet detaljerte instruksjonar om å reise ein telegrafstasjon og etterlate mannskap for å overvinter på Frans Josefs land, og for å krevje Viktoriaøya på vegne av Christensen. Målet var å oppnå lovleg fotfeste i delar av øygruppa før sovjetarane. Ekspedisjonen kom aldri til Frans Josefs land på grunn av mykje is, og medan dei venta på betre tilhøve vart dei forbigått av den sovjetiske isbrytaren Georgij Sedov.
29. juli 1929 heva professor Schmidt frå Sedov-ekspedisjonen det sovjetiske flagget i Tikajabukta og erklærte Frans Josefs land ein del av Sovjetunionen. Noreg motstod ikkje offisielt sovjetarane si annektering av Frans Josefs land, men heldt på kravet om Viktoriaøya. Striden om Viktoriaøya enda med at sovjetarane annekterte øya i september 1932.
I juli 1931 markerte eit tysk luftskip ein milepåle i russisk polekspedisjonar. Graf Zeppelin reiste frå Berlin til Hookerøya via Leningrad (St. Petersburg). Her leverte det 300 kg med jubileumspost og møtte isbrytaren 'Malygin'. Etter å ha passert 81 grader nord til Severnaja Zemlja, returnerte det til Hookerøya og starta ei kartlegging av øygruppa frå lufta. Det reiste då så langt nord som til Rudolføya.
Under den kalde krigen var polarområdet ein aktiv buffersone mellom USA og Sovjetunionen og mange punkt i Arktis vart strategiske nøkkelposisjonar. Øyane vart erklært eit nasjonalt tryggingsområde frå 1930-åra og fram til oppløysinga av Sovjetunionen i 1991, og utlendingar fekk derfor ikkje gå i land på øyane. Det vart bygd ei luftstripe ved Greem Bell som base for russiske bombefly, og det var vanleg med øvingstokt mellom Frans Josefs land, fastlandet og Novaja Zemlja. Sjølv om øyane var militært følsomme, vitja eit cruiseskip øyane i 1971.
I 2005 førte den austerrikske geografen Christoph Höbenreich Payer-Weyprecht-minneekspedisjon til Frans Josefs land. Eit austerriksk-russisk lag følgde dei historiske forspora til polarpioneren Julius Payer med ski og pulk.
Den russisk-ortodokse kyrkja har planar om å byggje den nordlegaste kyrkja i verda på Frans Josefs land. Ho vil verte kalla opp etter St. Nikolas. Dette vart annonsert av biskop Tikhon av Arkhangelsk og Kholmogory i august 2007.
Bakgrunnsstoff
Kart
Nokre kart over området:
John Helliwell
John Anthony Helliwell er ein engelsk musikar og saksofonist og blåseinstrumentalist for rockebandet Supertramp. Han har òg vore seremonimeister på konsertane til bandet og snakka og spøkt med publikum mellom songane. Helliwell spelte med The Alan Bown Set, der han erstatta Dave Green i januar 1966 før han kom inn i Supertramp i 1973 i lag med bassist Dougie Thomson, som overtydde Helliwell om å bli med. I 2004 skipa Helliwell bandet Crème Anglaise i lag med Mark Hart, som kom med i Supertramp i 1985. Denne gruppa spelte inn eit sjølvoppkalla debutalbum i 2005.
I 1987 spelte Helliwell på Pink Floyd-albumet A Momentary Lapse of Reason, der namnet hans var feilskrive som «Halliwell». Dette skjedde etter at Pink Floyd-gitaristen David Gilmour hadde spelt på Supertramp-albumet Brother Where You Bound. Helliwell spelte òg med den franske songaren Jean-Jacques Goldman i 1985 på albumet Positif.
DC Talk av dc Talk
DC Talk var dc Talk sin debutcd. Han vart utgjeven i 1989 på Forefront Records. «Heavenbound» vart også utgjeven som singel.
Fotnotar
DC Talk (album)
Synonym
Eit synonym eller ei liketyding er eit ord som har same eller liknande tyding som eit anna ord.
Synonym er substantiv, verb, adverb eller adjektiv. Det er relativt sjeldan at to ord har eksakt lik tyding, difor blir ofte nyansane tatt fram i ordbøker og leksikon. Nokre språkforskarar meiner at ingen synonym har nøyaktig lik tyding fordi dei har oppstått på ulik måte, har ulik klang, andre assosiasjonar, ulik formell samanheng - ein advokat vil bruke andre ord i eit juridisk dokument enn i daglegtale om same tema.
Ei ordbok med synonym blir kalla ei synonymordbok (sjå også tesaurus). Det motsette av eit synonym er eit antonym. Synonym og antonym er såleis antonym.
Georgia O'Keeffe
Georgia Totto O’Keeffe var ein amerikansk målar, kjend som ein av dei største amerikanske målarane innan den modernistiske tradisjonen på 1900-talet.
O'Keeffe er kjend for sine abstrakte måleri av blomstrar, dyrebein og landskap, inspirert av storbyen og av ørkenen. Ho var ein av dei første amerikanske kunstnarane som laga heilt abstrakt kunst. Av mange er ho rekna som den første amerikanske kunstnaren som arbeidde utan påverknad frå den europeiske målartradisjonen, og som på det viset skapte eit eige amerikansk biletuttrykk.
Ho var gift med fotografen og kunsthandlaren Alfred Stieglitz.
Ailefroide
Fjellet har tre toppar:
Dc Talk
dc Talk var ei amerikansk kristen rock-, pop- og hip-hop-gruppe som bestod av Kevin Max Smith, Toby McKeehan og Michael Tait. «dc» i dc Talk står for «Decent Christian» (ordentleg kristen), men var først kallenamnet til rapparen Toby McKeehan fordi han kom frå Washington, D.C. Gruppa utvikla seg til å bli ei av dei mestseljande kristne musikkgruppene gjennom tidene.
Oppstart
Dei tre bandmedlemene kom saman seint på 80-talet i Lynchford i Virginia. McKeehan og Tait gav ut ein demo kalla «Christian Rhymes to a Rhytm». Etter dette vart også Kevin Max Smith med i gruppa, og dei skreiv kontrakt med plateselskapet Forefront Records. Som regel var Tait og Smith vokalistar, medan McKeehan hovudsakleg rappa.
Den fyrste plata deira fekk tittelen DC Talk, og vart utgjeven i 1989. Dette er ein rein «old school» hip-hop-CD, det vil seia etter den stilen som var vanleg på den tida, og som høyrest svært annleis ut enn dagens hip-hop. Artistar som representerte denne musikkstilen var MC Hammer og Run DMC. På denne tida var dc Talk enno berre ei lita kristen gruppe.
Allereie året etter kom utgjeving nummer to ut; CD-en Nu Thang (1990). Same året kom jole-CD-en Yo, Ho, Ho! ut, som mellom anna inneheldt nyinnspelingar av den gamle jolesongen «We three kings of orient are». Framleis var det rein hip-hop gruppa produserte. Men dc Talk voks i popularitet, og allereie i 1991 varma dei opp for den kjende amerikanske lovsongsartisten Michael W. Smith. Dei fekk ein Dove Award for Nu Thang.
Suksess
Den verkeleg store suksessen fekk ikkje bandet før utgjevinga av Free at Last (1992). Stilen på denne plata hadde endra seg ifrå dei to førre. Grunnmusikkstilen var framleis hip-hop, men det var no også innslag av både gospel, R&B, rock og pop. Tittelsongen «Free at Last» inneheldt lydklipp sampla frå Martin Luther King sin mest namngjetne tale. Songtekstane dreidde seg rundt kristen livsstil og bodskap samt samfunnskritiske tema. Tre av songane på plata vart det laga musikkvideoar til, og albumet fekk ein Grammy i klassa Best Rock/Contemporary Gospel Album. I 2002 vart ein film av turnéen bandet reiste på etter plateutgjevinga gjeven ut under namnet Free at Last: the Movie.
Populariteten til gruppa skulle stiga endå meir. I 1995 kom CD-en Jesus Freak ut, og her hadde musikkstilen tydeleg endra seg. Jesus Freak inneheld få spor av hip-hop, og er hovudsakleg ein rockeplate. Albumet selde meir enn to millionar utgåver, og nådde opp på plass nummer 16 på den amerikanske Billboard-lista. Tekstane hadde framleis kristen tematikk og samfunnskritikk («Colored People», «What Have We Become?»). Etter utgjevinga av denne CD-en signerte gruppa ein kontrakt med det store plateselskapet Virgin Records. Difor, trass i ein klår kristen bodskap, vart dc Talk no meir akseptert av det sekulære publikummet òg. Det vart laga musikkvideoar til fleire av songane, og ein av desse, «Just Between You and Me», fekk mykje sendetid både på VH1 og MTV.
Turnéen til Jesus Freak fekk namnet The Freakshow Tour. Denne resulterte i den rockeprega liveplata Welcome to the Freak Show (1997), som inneheld songar frå både Nu Thang, Free at Last og Jesus Freak.
Supernatural og pausen
I 1998 kom dc Talk si siste reine studioplate, Supernatural, på Virgin Records. Denne vart seld meir enn noka kristen utgjeving til då, og nådde heilt opp til fjerdeplass på Billboard-lista. Stilen på Supernatural går meir i retning av pop, men inneheld også element av hard rock, («Supernatural») pønkrock, («Since I met you») og indisk musikk («Dive») Supernatural resulterte i turnéen The Supernatural Experience, og ein video med det same namnet.
I 2000 erklærte dc Talk at dei tok ein pause med bandet for å jobbe med sine respektive solokarrierar, og gav i det høvet ut albumet Intermission: the Greatest Hits. Dette inneheldt songar frå både Free at Last, Jesus Freak og Supernatural. Nokre av songane som i utgangspunktet var rein rock eller hip-hop er litt mixa på denne CD-en for å høyrast meir ut som pop. CD-en inneheldt også to nye songar, i sjangeren pop-rock.
I 2001 gav dc Talk ut plata Solo, med eigenproduserte songar frå kvar av dei tre medlemmene, og ei nyinnspeling av U2 sin song «40». Etter dette gjekk tida, og alle tre bandmedlemma gav ut CD-ar med eigne, nye band, ganske ulike stilmessig. Gruppa har dei siste åra gjeve ut fleire samle-CD-ar med gamle hittyar.
Sehet, wir gehn hinauf gen Jerusalem
'Sehet! wir gehn hinauf gen Jerusalem', BWV 159, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Han vart komponert i Leipzig i 1729 for fastelavnssøndag.
Teksten er henta frå Evangeliet etter Lukas 18: 31 (første sats), Paul Gerhardt (andre sats), Paul Stockmann (femte sats) og Christian Friedrich Henrici (Picander) (sats 1, 3, 4)
Koraltemaet er basert på salmen «Befiehl du deine Wege». Denne melodien vart opphavleg komponert av Hans Leo Hassler som den verdslege kjærleikssongen «Mein G’müt ist mir verwirret von einer Jungfrau zart» som vart trykt i 1601.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for obo, to fiolinar, bratsj og basso continuo (+ fagott), samt tre songsolistar (alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av 5 satsar:
Fillfjorden
Fjorden har innløp mellom Reitholmen i nord og Kroppen i sør. Grenda Transvikan ligg på sørsida av fjorden, før han svingar sørover. Ansnes ligg på vestsida av fjorden eit stykke nord for Fillan.
Riksveg 714 går langs vestsida av fjorden, medan Fv342 går på sørsida.
Østre Tiuras
Østre Tiuras  er ein ås i Rakkestad kommune i Viken. Han har ei høgd på 267 meter over havet og er det 24. høgaste punktet i Østfold av åsane med primærfaktor på minst 50 meter.
Ich weiß, daß mein Erlöser lebt
Ich weiß, daß mein Erloser lebt er ein kyrkjeleg kantate komponert av Georg Philipp Telemann. Han vart tidlegare feilaktig tilskriven Johann Sebastian Bach i eit manuskript frå midten av 180-talet som sidan gjekk tapt, og fekk derfor katalognummeret BWV 160. Då katalogen til Telemann vart samla i 1950-åra vart det klart at det var Telemann og ikkje Bach som var komponisten.
Kantaten er skriven for påske for solostemme, fiolin og continuo. “Ich weiss, dass mein
Teksten er skriven av Erdmann Neumeister.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for fiolin, basstemme og basso continuo.
Bob Siebenberg
Robert Layne Siebenberg òg kjend som Bob C. Benberg, er ein USA-amerikansk musikar, mest kjend som medlem av det britiske rockebandet Supertramp, der han spelte trommer og perkusjon. Han var den einaste amerikanaren i Supertramp. Sonen hans, Jesse, var ei stund med i Supertramp då dei gav ut konsertalbumet It Was the Best of Times (1999).
I 1985 gav Siebenberg ut soloalbumet Giants in Our Own Room.
I 1989 komponerte Siebenberg original musikk for Sierra On-line-videospelet Space Quest III.
Antonym
Eit antonym (frå gresk; anti = mot og onoma = namn) er eit ord som har motsett tyding av eit anna ord.
Ord kan ha fleire ulike antonym. Både liten og kort er antonym til lang.
Det motsette av eit antonym er eit synonym. Antonym og synonym er såleis antonym.
Det finst tre typar antonym:
Alan Shearer
Alan Shearer er ein engelsk fotballspelar kjend for ei rekke målskåringar. Shearer er fødd i Newcastle, og avslutta spelarkarriera si for fotballklubben Newcastle United.
Shearer har spelt 63 landskampar for England og skåra 30 mål. I England spelte han for Southampton, Blackburn Rovers og Newcastle United. Han blei toppskårar i engelske Premier League tre sesongar på rad, 1994-1997. Sesongen 1994/95 blei også klubben hans, Blackburn, seriemeistrar. I debutkampen sin for Southampton mot Arsenal blei Shearer den yngste ekte hat trick-skåraren i engelsk toppfotball.
Fisher Nunatak
Fisher Nunatak er ein nunatak med bergframspring, som ligg 13 nautiske mil vest for Mount Crawford i Sentinel Range i Ellsworth Mountains i Antarktis. Han vart oppdaga av gruppa som kryssa Marie Byrd Land i 1957–58, under C.R. Bentley, og vart kalla opp etter Diana D. Fisher, direktør i Glaciological Headquarters i USA under Det internasjonale geofysiske året 1956–59.
Flensborg Fjord
Flensborg Fjord (tysk Flensburger Förde) er Tysklands nordlegaste og Jyllands sørlegaste fjord. Slik dannar fjorden ein del av grensa mellom Tyskland og Danmark. Stavemåten Flensborg Fjord er dansk rettskriving.
Fjorden er 50 km lang. På den danske sida i nord ligg øya Als med byen Sønderborg. Mot vest ligg Broager, Egernsund, Gråsten, Rinkenæs og Kollund. Om ein kjem frå A 10, går vegen til fjorden over elva Kruså. Kort etter Kruså finst den såkalla Fjordvegen frå Kollund til Rinkenæs.
Dougie Thomson
Douglas Campbell «Dougie» Thomson  er ein skotsk musikar, mest kjend som bassist i det engelske rockebandet Supertramp.
Flensborg Fjord
På den tyske sida finst ligg byen Flensburg (dansk Flensborg) og mot aust mellom anna Lyksborg, Holnis, Bockholmwik, Langballig, Westerholz, Steinbergkirche og Gelting.
Dougie Thomson
Karrieren til Thomson byrja i august 1969 då han vart med i det lokale Glasgow-bandet The Beings. I september 1971 vart han med i The Alan Bown Set der han ei kort stund arbeidde i lag med den framtidige Supertramp-kollegaen John Helliwell. I februar 1972 prøvespelte Thomson for Supertramp, og enda opp med å spele fleire konsertar som vikar.
Flensborg Fjord
Mellom seglsportsfolk frå båe sider av grensa vert Flensborg Fjord rekna mellom dei venaste segleområda i Austersjøen. Turistar tek gjerne båten mellom Flensborg og Sønderborg.
Dougie Thomson
I 1973 vart Thomson permanent medlem av Supertramp og hjelpte til i styringa av bandet i lag med managerenDave Margereson. Han overtydde òg John Helliwell om å bli med i bandet.
Thomson spelte med Supertramp på alle dei kjende albuma deira: Crime of the Century, Crisis? What Crisis?, Even in the Quietest Moments, Breakfast in America, Paris, ...Famous Last Words..., Brother Where You Bound og Free as a Bird.
Thomson har ikkje spelt med bandet sidan pausen dei tok i 1988. Han vart sidan ein forleggjar i musikkindustrien og skapte Trinity Publishing.
Thomson er den eldre broren til Ali Thomson.
Brattåsen
Brattåsen  er ein ås i Indre Østfold kommune i Viken. Han har ei høgd på 263 meter over havet og er det 25. høgaste punktet i Østfold av åsane med primærfaktor på minst 50 meter.
Pirolfamilien
Pirolfamilien (Oriolidae) er ein familie av trastestore sporvefuglar. Familien har meir enn 30 artar, berre arten pirol (Oriolus oriolus) finst i Europa.
Skildring
Familien Oriolidae omfattar fikenfuglar og pirolar, tre fikenfuglar i slekta Sphecotheres, to pitohuiar i slekta Pitohui, dei andre medlemmene er pirolar i slekta Oriolus. Desse fuglane er spreidde over Afrika, Europa, Asia og Australia. Dei få artane som hekkar i tempererte soner er trekkfuglar, og nokre tropiske artar gjer òg sesongmessige streif.
Pirolar lever i habitat av tre og pleiar å beite i trekroner. Mange artar kan overleve i open skog, sjølv om nokre få er avgrensa til lukka skog. Dei er opportunistisk altetande, dei viktigaste komponentane i kosthaldet er frukt, bær og leddyr.
Pirolar og fikenfuglar er mellomstore sporvefuglar, rundt 20-30 cm i lengd, med hoene berre litt mindre enn hannane. Nebbet er svakt nedkurva og bøygd, og med unntak av fikenfuglar, så langt som hovudet. Fjørdrakta hos dei fleste artane er lys og iaugefallande, sjølv om hoer ofte har veikare farger i fjørdrakta enn hannar. Fjørdrakta av mange australasiatiske pirolar etterliknar drakta hos munkefuglar, ei slekt av store honningetarar, sannsynlegvis for å redusere aggresjon mot dei mindre pirolane.
Pirolar er monogame, para dannar hekketerritorium, jamvel om australfikenfugl, og moglegvis òg andre fikenfuglar, hekkar i lause koloniar. Reirplassar blir valde i nærleiken av aggressive artar som drongoar, varslarfamilien eller munkefuglar, noko som gjer ei viss grad av vern. Reiret er ein djupt voven kopp festa som ei hengekøye frå ei grein. Vanlegvis legg dei to eller tre egg, men så mange som seks egg i kullet er registrert.
Artslista
i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2018 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler: Slekt Pitohui
Slekt Oriolus
Slekt Sphecotheres
Kolonialisme
Kolonialisme er eit herredømeforhold mellom kollektiv, der dei sentrale avgjerdene over liva til dei koloniserte blir tekne av eit kulturelt ulikt og ikkje tilpassingsviljug mindretal av koloniherrar under hovudsakleg ivaretaking av deira interesser. I nyare tid kjem det òg legitimeringsdoktrinar til frå koloniherrane si side, koloniherrar som er overtydde om eigen kulturell verdi.
Kolonitida kallar ein i dag til vanleg epoken med moderne kolonialisme frå oppdaginga av Amerika i 1492 til etter andre verdskrigen, sjølv om det til alle tider har funnest kolonialisme, til dømes romersk, arabisk, osv. Kolonialistisk ideologi og praksis fekk ei tilspissing gjennom imperialismen.
Omgrepsavklaring
Ifølgje Afrika-historikaren Philip Curtin er kolonialisme herredøme til eit folk frå ein annan kultur. Men ikkje alt framandherredøme blir sett som illegitimt av dei innfødde. Såleis vart visst nok det osmanske herredømet over Egypt frå 1517 til 1798 stort sett god-teke av store delar av den arabiske befolkninga. Det framande språket vart sett som mindre viktig enn den felles trua og dei felles islamske reglane for godt styre. For dei koptiske kristne var det det same kva framand makt som herska over dei - for dei var dei opphavlege mamelukk-herskarane like illegitime som osmanarane. Derfor må ein ha begge elementa, både herredøme og kulturell framandheit, og jamvel fleire, for å klargjere eigenarten til den moderne kolonialismen.
Element
Det handlar ikkje om eit nedarva herre-knekt-tilhøve, men koloniherrane frårøva tvertom heile samfunnet ei sjølvstendig utvikling. Dette vart no framandstyrt i samsvar med dei primære økonomiske interessene til dei nye herskarane.
Eit anna karaktertrekk utgjer den verdshistorisk sjeldne uviljen hjå dei koloniale herskarane til å nærme seg det underkasta samfunnet. Dei venta av dei underkasta ei mest total tilpassing til dei sosial normene og skikkane frå Europa. På 1800-talet vart dette einsidige tilpassingskravet rettferdiggjort ved den påstått uovervinnelege rasemessige og kulturelle høgverdigheita til den kvite rasen. Såleis kom det ved den europeiske kolonialistiske ekspansjonen ikkje til ein kultursyntese, som ved den greske koloniseringa under hellenismen.
Dei tala òg om «The White Man's Burden», det vil seie å sivilisere dei tilbakeliggjande folkeslaga. Dette innebar attåt overtydinga om eiga overlegenheit, òg å tvinge desse andre til sivilisasjon ved aggressiv-ekspansjonistisk framferd. Koloniteoretikarane framstilte erobringane som ein misjon for å omvende heidningane, innanfor ramma av ein heilskapleg gudgjeven plan, eller som «sivilisering» av «barbarar». Også den seinare US-amerikanske og japanske kolonialismen gjorde bruk av ein slik retorikk.
Forskjellar i forhold til imperialismen
Med imperialisme meiner vi her alle aktivitetar som skal tene oppbygginga av transkontinentale imperium. Det høyrer òg med å sjå eigne nasjonale interesser i det internasjonale systemet i eit imperialistisk perspektiv. Dermed går imperialismen frå kolonipolitikk til verdspolitikk, der koloniar ikkje berre er mål i seg sjølve, men middel i ein global maktkamp.
Dessutan har imperialistiske makter som t d Det britiske imperiet på 1800-talet og i første halvdel av 1900-talet ein økonomisk og politisk innverknad langt ut over dei direkte koloniane. Dette synte seg dels som ein meir effektiv herskemetode, og når det gjeld dei økonomiske følgjene for periferi-staten spela den offisielle statusen inga rolle.
Då imperialisme inneheld evne til global interesse-ivaretaking og oppretting av store økonomiske interessesfærar, kan ein berre med atterhald tale om t d ein spansk imperialisme. I nyare tid har berre Storbritannia og USA vore fullt utvikla imperialistmakter, og då trass i at USA ikkje har hatt noko stort formelt koloni-imperium. Frankrike, Tyskland, Russland/Sovjetunionen og Japan var anten ikkje langvarig til stades globalt sett, eller økonomisk for veike til å trenge inn i fjerne marknader.
Drivkrefter og føresetnader for oppdagingsreisene
Ser ein først overflatisk på årstala for dei viktigaste oppdagingsferdene, så ser ein kolonial fase, frå og med den spanske føydale koloniseringa av Amerika frå 1520, ut til å ha byrja mest utan forløp. Bartolomeu Dias opna med omseglinga av Kapp det gode håp i 1488 vegen til Indiahavet, noko som gjorde det mogleg for Vasco da Gama å nå India med skip i 1498. Frå det indiske støttepunktet deira, Goa, klarte portugisarane å nå Malakka i 1509 og å erobre Malakka under Alfonso de Albuquerque i 1511. Columbus sin overfart over Atlanterhavet i 1492 førte til «oppdaginga» av Amerika.
Rett nok var det ei rekkje vitskapleg-tekniske framsteg og bestemte sosio-økonomiske omstende som gjorde at den verdshistorisk overmåte viktige europeiske ekspansjonen byrja nett på denne tida. Ei-årsaks-forklaringar ser ofte bort frå det store mangfaldet av føresetnader som ligg attom det spesifikke forløpet for den europeiske ekspansjonen.
Kor verdshistorisk viktig denne verdsomfemnande oversjøiske ekspansjonen var, skjøna folk alt då. Det amerikanske gullet og sølvet styrkte statsmaktene i Europa overfor dei konkurrerande adelege lokalmaktene, som i mellomalderen hadde hindra den seinare suvereniteten til statane/kongane. Sjølv den seinare industrielle revolusjonen i England kom i stor grad av dei økonomiske følgjene av ekspansjonen. Det var framfor alt dei vestindiske sukkerplantasjane-eigarane og slavehandlarane i Liverpool som kom med nødvendige midlar til oppbygginga av den engelske industrien. Slik skreiv Adam Smith i Wealth of Nations i 1776: «Oppdaginga av Amerika og farten til Austindia rundt Kap det gode håp er to av dei største og viktigaste hendingane historia til menneskeætta veit å fortelje om.»
Vitskaplege og tekniske føresetnader
Idéen om å oppdage verda oppstod alt i antikken. Og alt pythagorearane i Italia erkjende kuleforma på jorda, ein idé som spreidde seg raskt i den greske antikken. Alt då hadde altså det danna seg ei førestilling om at ein ved å fare vestover over Atlanterhavet kunne kome til Asia. Trass i ulike avstandsførestillingar hadde Eratosthenes i ca. 200 f.v.t. berekna det faktiske omfanget på jorda ganske nøyaktig. likevel var det i europeisk mellomalder framfor alt astronomi-læreboka til Ptolemeus som var mest kjend, og ho gav eit altfor lågt anslag. Colombus følte seg dermed oppmuntra til å kunne meistre den ikkje altfor lange vegen vestover til Asia. Vidare hadde mellomalderførestillingane om kor ugjestmilde områda i det fjerne nord og sør måtte vere, støtta på autoriteten til Aristoteles, ført til at ein heldt seg unna ekspedisjonar dit. Først oppdagingsferdene til dei portugisiske sjøfararane langs den afrikanske atlanterhavskysten på 1400-talet, førte til aukande tvil om dette framherskande meiningsbiletet. Særleg ekspedisjonane til Henrik Sjøfararen, som søkte etter direktevegar til dei afrikanske gull-lagra og slavane, for å omgå dei muslimske handelsmennene i Nord-Afrika, og den minkande autoriteten til Aristoteles i renessansen, gjorde endeleg ende på dei europeiske hemningane.
Kartografien som vart utvikla i antikken, var ikkje bra nok for lengre reiser. Først med karta til Gerhard Mercator frå 1569 vart problemet med projeksjon av kuleflata tilfredsstillande løyst på plane kart. Kartmaterialet før veik så mykje av frå røynda at bruken av dei var svært tvilsam. Vidareutviklinga av kartografien til å bli nyttig for større dimensjonar var viktig. Men i det 15. og førstninga av det 16. hundreåret var astronomisk kjennskap viktigare enn kartmateriale for å finne ut kor ein var. Som «himmelvegvisar» tente stjernekatalogar som alt astronomane i Alexandria hadde skissert. Å sjå med auga var likevel så unøyaktig at det var trong for å utvikle spesielle instrument for meir nøyaktig bestemming. I løpet av den tidlege mellomalderen var det eit tilbakefall i høve til stoda under antikken (kyrkjeleiarane kjempa til dømes hardt imot idéen om kuleforma på jorda), men hjå arabarane vart den greske arven teken vare på. Gjennom kontakt med arabarane, særleg i Spania, kom denne kunnskapen atter til Europa. Også persiske og indiske kunnskapar nådde Europa. «Toledotavlene» til den spansk-arabiske astronomen Al-Zarqali frå andre halvdelen av 1000-talet gjorde det mogleg å bestemme nøyaktig den daglege stillinga til himmel-lekamane, og dette saman med måling av sol-høgda og den kjende solnedstiginga den gjeldande dagen, gjorde det mogleg å rekne ut breiddegraden. Portugisiske sjøfararar frå 1400-talet nytta denne astronomiske nautikken, og Columbus var òg kjend med han.
Særleg instrumentforbetringa av astrolabium og kvadranten og oppfinninga av jakobsstaven til vinkelmåling vart tekne over frå arabarane og vidareutvikla av europeiske lærde. Også forbetra astronomiske almanakkar var vesentlege bidrag frå vestlege tenkjarar. Det same gjaldt kompasset, som var overteke frå Kina der det alt frå 1080 var i bruk, det vart ca. 1200 kjent og forbetra i Europa, og var her seinast i 1270 i bruk. Også avviket til den magnetiske nordpolen frå den faktiske var truleg kjent før oppdaginga av Amerika i 1492.
Den viktigaste tekniske utviklinga gjaldt likevel havgåande skip. Galeiane til middelhavsfolka var ueigna til lengre havferder, men vikingskipa var eigna for røff sjø, attåt å vere slanke og lette. Dei vart likevel først på 1200-talet erstatta av dei mektige og tunge koggene, som var utvikla i Austersjøen. Desse vart kjende i Nord-Italia via baskiske sjørøvarar, og vart av italienarane utvikla vidare til eit større «rundskip» på 1400-talet. Dette avløyste då galeiane. På 1400-talet oppstod òg eit mindre, relativt langt skip på 50 til 100 tonn på atlanterhavskysten, særleg kystane til Portugal og Spania. Desse var eigna for både sterke og svake vindar på grunn av ulik master-høgd. Og så vart rorpinnen overteken frå koggene, og denne letta arbeidet til styrmannen mykje samanlikna med tidlegare skip. Ut frå desse seinmellomalder. og tidlege nytidsutviklingane når det gjeld skipsbygging har det vore tala om at ein alt då hadde ein «teknisk kosmopolitisme» i Europa.
Sosioøkonomiske motiv
Til det 11. hundreåret herska bysantinarane og sarasenarane over Middelhavet. Genoa og Pisa sin kamp mot faren frå sarasenarane, som dreiv mykje sjørøveri, gjorde slutt på herredømet deira. Sidan utøvde italienarane sjølve sjørøveri, særleg langs kysten av Litleasia. Det vart ofte skipa kaperselskap for å finansiere slike føretak, og ofte kunne ikkje piratverksemd og handelsverksemd skiljast åt. Innbyggjarane i Andalusia kapra mauriske skip og gjorde strandhogg på den afrikanske kysten, der dei røva og der dei tok fangar som vart slavar. Det var ei innbringande forretningsverksemd. Gjennom tilbaketrenginga av arabisk-syriske handelsmenn innan ramma av krosstoga, kunne dei italienske bystatane no òg drive handel meir direkte med Levanten og Orienten. Auken i det europeiske folketalet fram til den demografiske krisa midt på 1300-talet (Svartedauden) var òg ein spore til denne fjernhandelen.
Men tilgjenget til dei orientalske luksusvarene som var etterspurde i heile Europa (blant anna tepper og fargestoff) kunne framleis berre auke om ein gjekk via arabiske mellom-menn. Det var Egypt som kontrollerte handelen med arabiske og indiske varer. Rett nok var europeiske handelsmenn velkomne, men å fare vidare austover frå Kairo var forbode. Den såkalla «latinske handelsvegen» (også kalla «mongolvegen») som omgjekk denne muslimske blokaden var sidan slutten på 1300-talet sperra. Ved samanbrotet av det kjempedigre mongolriket, som vart grunnlagt av Djengis Khan, særleg på grunn av erobringane til Timur Lenk og den nasjonale revolusjonen til Ming-dynastiet i Kina, stengde denne handelsvegen for italienske kjøpmannskaravaner. Ekspansjonen til osmanarane på 1400-talet gjorde asiahandelen endå mykje vanskelegare for italienarane. Orienten var dermed stengd for europearane.
Slavehandel
Det baud seg ein innbringande geskjeft for italienarane i Levanten - slavehandel. I høgmellomalderen spreidde tanken seg at kristne ikkje kunne haldast som slavar, og stadig fleire folkslag hadde vorte kristna i Europa, derfor vart slavar ei knapp vare. Slavehandelen med Levanten tok seg derfor frå 1200-talet opp. Først leverte dei muslimske slavehandlarane slavar mest frå Krim, men frå 1400-talet mykje frå Balkan. Der tok dei muslimske osmanarane kristne som krigsfangar og selde dei så til i hovudsak italienske kjøparar, trass i forbodet mot å halde kristne som slavar. Katalanske slavehandlarar tok derimot offera sine mest frå Litleasia. Den osmanske erobringa av Konstantinopel i 1453 førte til nedgang i slave-leveringa frå Levanten og til prisauke i Italia. Europa orienterte seg då i retning slavar frå det svarte Afrika, først bringa til den nordafrikanske kysten av muslimske handelskaravaner, sidan importerte direkte frå det tropiske Afrika med skip.
Men no var ikkje dei norditalienske byane lenger leiande i slavehandelen - spanske kystbyar tok over. Kongeriket Castilla og Aragon hadde alt behandla krigsfangar under Reconquista som slavar, og røvar-tog inn i det muslimske riket Grenada var alt før 1400-talet vanleg. Vidare hadde dei der frå starten av finansiert koloniseringa ved slavehandel, då kongehuset ikkje hadde nok pengar, og det til å byrje med var lite rikdom å hente frå koloniane. Dei forretningsfolka som gjennomførte denne handelen tente så mykje på han at dei hadde stor interesse av slik rask vinst. Men legitimeringa var gjerne misjonering mellom dei bortførte slavane. Columbus tilbaud seg å sende så mange slavar til Spania at kostnaden ved oppdagingsreisa hans vart inndekt.
Men alt i 1500 vart det slutt på at Spania sende slavar til Europa, og i 1542 vart det forbode å halde som slavar amerikanske urinnbyggjarar i dei spanskkontrollerte områda. Dette var likevel eit resultat av at den amerikanske urbefolkninga alt var sterkt desimert på grunn av brutalitet, sjukdomar og uuthaldelege arbeidsvilkår under spanjolane. Ein hadde ikkje lenger nok arbeidskraft til gull- og sølvgruvene og plantasjane, så derfor byrja dei å sende svarte afrikanarar til Amerika for å ta over for indianarane.
Gullhandel
Dessutan spela òg jakta på eit direkte tilgjenge til det segnomsuste gull-landet i Afrika ei rolle ved dei første portugisiske oppdagingsferdene langs den vestafrikanske kysten. Som slavehandelen var gullhandelen før i hendene på muslimske handelsmenn, som bringa gullet per karavane til kysten av Nord-Afrika og såleis i viss mon stetta også det europeiske behovet. I 1456 oppretta portugisarane det første handelssambandet til den afrikanske gull-sona. Frå 1475 blir gull i store mengder kjøpt ved bytehandel med det svarte Afrika, utan å gå omvegen om muslimske handelsmenn, og frakta med skip til Portugal. På grunn av dyre innkjøp av luksusvarer frå Orienten og kostnadskrevjande europeiske krigar vart det likevel samla sett framleis netto minking av gullmengda i Europa.
Krydder og fargestoff
Attmed dei viktigaste handelsvarene, slavar og gull, dreiv òg europeisk etterspurnad etter krydder og fargestoff oppdaginga av Afrika vidare. Ein bruka såleis malagetta-pepar frå den såkalla peparkysten som erstatning for den langt dyrare ekte peparen frå Orienten. Etter dei portugisiske ekspedisjonane hadde nådd India, og med det letta importen av ekte pepar, vart handelen med malagetta-pepar mindre viktig. Til å farge tekstilar tente indigo og brasiltre (skaffa via muslimske mellom-menn frå Orienten), og no kom nye fargestoff frå Atlanterhavsøyane. Ved det kom det også i krydder- og fargestoffhandelen til ei tydeleg maktforskyving frå det austlege Middelhavet til Vesten.
Korn og sukkerrøyr
På 1400-talet blir den innaneuropeiske småbondekoloniseringa i mellomalderen sakte avløyst av den kommersielle oversjøiske utflyttarekspansjonen. Féhaldet fekk ein oppgang i Spania etter Reconquista, men åkerbruket stagnerte. Då det samtidig var vekst i folketalet betydde det aukande mangel på brødkorn. Såleis var Portugal til dømes avhengig av kornleveransar frå Marokko. Etter koloniseringa av Madeira og Asorane, tente desse først som kornleverandørar. Men frå om lag 1460 vart kornet avløyst av den meir lukrative sukkerrøyrproduksjonen. Seinare innførte ein denne på Kanariøyane òg, slik at desse sidan også vart kalla «sukkerøyane».
Den sosioøkonomiske utgangsposisjonen ved starten av den europeiske ekspansjonen
Å skaffe kapital til dei dyre oppdagingsferdene hadde vorte mogleg først etter at framsteg hadde skjedd i penge- og kredittvesenet. Det at dei første bankane vart etablerte, i dei norditalienske bystatane, gjorde samanføringa av store pengemengder til dei dyre oversjøiske foretaka enklare. Då det endå var usikre utsikter til forteneste, tok ofte staten over kostnadene for sjø-ekspedisjonane for å minke risikoen. Dei private foretaka tok for meste berre del i forsyninga av mat og bytevarer til skipa, og fekk for det ein fastlagd del av fortenesta frå erobringsferdene.
Pestkrisa på 1300-talet, flukten frå byane, og den følgjande agrarkrisa, var òg ei krise for adelen. Adelen hadde som følgje av forfallet i føydalstrukturane konsentrert seg om å bruke luksusvarer og ha ein standsmessig livsførsel for å oppretthalde statusen sin. Ved dei kaotiske tilstandane under Reconquista kunne adelen særleg i Castilla sikra seg store landsområde i gåve frå den spanske kongen. Også dei regelmessige raida inn i det som enno var mauriske landområde på den iberiske halvøya hadde vorte viktige inntektskjelder for desse. Adelen tok òg meir del i forretningsmessige foretak som tunfisk-handelen (som var like viktig som handelen med salt sild i Nord-Europa), og bygde for dette opp eigne flåtar. Ved oppdaginga av «Gullkysten» (Guinea) var derfor adelen sine skip med frå starten. Også busetjinga av dei atlantiske øyane vart byrja av den spanske kongen sine store vasallar, og først sidan kom krona sjølv med.