cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yvelines
Yvelines er eit departementet nord i sentrale delar Frankrike. Departementet ligg i regionen Île-de-France. Departementet ligg like vest for Paris.
Piz Forun
Piz Forun er eit fjell i Albulafjella i Graubünden i Sveits. Fjellet hare i høgd på 3052 meter over havet.
Madagascar: Escape 2 Africa
Madagascar: Escape 2 Africa, kalla Madagaskar 2 på norsk, er ein amerikansk dataanimert film som er produsert av DreamWorks Animation frå 2008, og er oppfølgjaren til Madagascar fra 2005.
Periferieininga Sérres
Historie
I moderne tider har Sérres, i lag med resten av regionen Makedonia vorte kjempa om mellom Hellas, Bulgaria, Jugoslavia og Det osmanske riket, Etter frigjeringa frå Det osmanske riket av bulgararane under den første balkankrigen vart Sérres ein del av Hellas etter den andre balkankrigen. Under det nasjonale skismaet, som handla om Hellas skulle gå inn i den første verdskrigen eller ikkje, vart området okkupert av Bulgaria igjen, men gjekk tilbake til Hellas etter krigen. Under den andre verdskrigen okkuperte Bulgaria Sérres og utførte ein bulgariseringsprosess i området. Sérres vart frigjeve i 1944.
Klima
Sérres har hovudsakleg middelhavsklima i dei sørlege delane av dalen langs elva Strymónas (Struma). Lenger borte frå kysten er klimaet hovudsakleg kontinental med kalde vintrar i høgareliggande område.
Elvdalsk
Elvdalsk (elvdalsk övdalsk; svensk älvdalsmål, älvdalska) vert tala i Älvdalen i Dalarna-området i Sverige. Det finst om lag 3 000 menneske som talar elvdalsk, og det finst òg bøker og tidsskrift på målet. Elvdalsk var lenge sett på som ein dialekt, men rundt byrjinga av 2000-talet har det vore debatt og kontrovers om elvdalsk er ein dialekt av svensk eller eit eige språk, og det har fått ein eigen ortografi. Eit «riksdagsledamot» i riksdagen klarte på ein særs elegant måte å syna at elvdalsk ikkje er ein svensk dialekt, då han innleidde eit ordskifte på elvdalsk.
Altaelva
Altaelva er ei omtrent 200 kilometer lang elv som renn gjennom kommunane Kautokeino og Alta i Finnmark-området i Troms og Finnmark fylke før ho munnar ut i Altafjorden. Elva er den nedre delen av Alta- Kautokeinovassdraget. Vassdraget startar ved grensa mot Finland og Sverige. Altaelva er ei av dei beste lakseelvane i Noreg.
Lea Sirk
Lea Sirk er ein slovensk popsongar frå Koper.
Elvdalsk
Elvdalsk stammar frå det fellesnordiske språket oldnordisk, som gav utspring til dei samtidige språka norsk, islandsk, færøysk, svensk, dansk og dialektar og variantar av desse. Mange språkforskarar ser på målet som meir «opphavleg» svensk enn rikssvensk, som av sosioøkonomiske grunnar er basert på dialektane som fanst i Mälardalen på tida då språket vart skriftlagt.
Altaelva
Elva vart regulert for nytting i vasskraftverket Alta kraftverk i 1981 etter ein lang strid. Folkeaksjonen mot utbygging av Alta-Kautokeinovassdraget stod i spissen for kampen mot utbygging.
Øvste delen, som renn gjennom Kautokeino kommune, heiter Kautokeinoelva. Etter utbygginga av elva er demninga vorten skiljet mellom Altaelva og Kautokenoelva. Herifrå renn ho gjennom Alta kommune og Nord-Europas største elvegjel, og vidare gjennom Altadalen med sitt særeigne kulturlandskap på vegen mot Altafjorden.
Fulaniar
Fulaniar er eit folkeslag som fyrst og fremst bur i Sahel i Vest-Afrika og i tilgrensande område. Dei fleste snakkar fulfulde.
Lea Sirk
Ho representerte Slovenia under Eurovision Song Contest 2018 med songen «Hvala, ne!». Songen nådde finalen i tevlinga og enda til slutt på 22.-plass. Sirk har tidlegare forsøkt å representera Slovenia i 2009, 2010 og 2017.
Edirne
Edirne er ein by i Aust-Thrakia, den nordvestlege delen av Tyrkia, nær grensa til Hellas og Bulgaria. Edirne var hovudstad i Det osmanske riket frå 1365 til 1453, før Konstantinopel (Istanbul) vart den nye hovudstaden i riket. I dag er Edirne administrasjonssenter i provinsen Edirne. Byen har kring 140 000 innbyggjarar (2010).
Raud
Raud er fargen ved enden av det synlege lysspekteret, ved sidan av oransje. Fargen har ei dominerande bølgjelengd på rundt 625–740 nanometer. Raudt er ein primærfarge i fargemodellane RGB og CMYK. Han er komplementærfarge til cyan.
Fulaniar
Det bur fulaniar i Mauritania, Senegal, Guinea, Gambia, Mali, Nigeria, Sierra Leone, Benin, Burkina Faso, Guinea-Bissau, Kamerun, Elfenbeinskysten, Niger, Tsjad, Togo, Den sentralafrikanske republikken, Ghana, Liberia og Sudan. Dei er i mindretal i alle desse landa, men er den største folkgegruppa i Guinea, der fulaniane utgjer rundt 40 % av innbyggjarane.
I tillegg til fulani er folket også kalla mellom anna fula, peul, fellata og fulbe. Deira eige namn på seg sjølve er fulɓe (der ɓ er ein implosiv b-lyd), som er fleirtal av pullo.
Tilhøvet mellom fulaniane og fulfulde
Som nemnt i innleiinga, snakkar dei fleste fulaniane språket fulfulde, men relasjonen mellom den etniske gruppa og språket er etter måten komplisert.
For det fyrste finst det fleire millionar menneske i Vest-Afrika som reknar seg som fulaniar, men som ikkje har fulfulde som fyrstespråk (eller morsmål). CIA World Factbook fortel at Nigeria har litt over 149 millionar innbyggjarar, og om etniske grupper kan ein lese at landet har over 250, der desse er størst og har mest å seie politisk:
Hausaene og fulaniane snakka opphavleg kvart sitt språk, hausa og fulfulde, men i Nigeria finst det i dag truleg fleire millionar fulaniar som har hausa som fyrstespråk. I Mali finst det truleg mange tusen fulaniar som har bambara som fyrstespråk, men som likevel har eit sterkt medvit om at dei er fulaniar. Familienamna deira fortel oftast om fulanibakgrunnen.
Edirne
Plassering
Edirne ligg kring 220 km vest for Istanbul nær grensemøtet mellom Bulgaria, Hellas og Tyrkia, og ved den nordaustre breidda av den tyrkisk-bulgarsk-greske grenseelva Meriç (gresk Évros, bulgarsk Maritsa). Sideelva Tunca (gresk Tónzos, bulgarsk Tundzja) når Edirne frå nord, krinsar den vestlege halvdelen av den indre byen i ein stor boge og munnar sør for sentrum ut i Meriç. Difor har byen knapt vakse noko særleg mot vest, men heller mot søraust.
Raud
Raudfargen til himmelen ved solrenning og soleglad er ei følgje av rayleighspreiing av sollyset. Raudfargen i jord og berg som Grand Canyon kjem av hematitt eller raud oker, begge former av jernoksid. Jernoksid er også det som gjev planeten Mars raudfarge. Raudfargen til blod kjem frå proteinet hemoglobin, medan plantar som mogne jordbær, raude eple og raudt haustlauv er farga av antocyanin.
Talord
Tala
1 000 000 000 000 000 000 - Ein trillion
Edirne
Historie
Edirne-området har vore skodeplass for ikkje mindre enn 16 større slag eller kringsetjingar, heilt sidan den greske antikken. Militærhistorikeren John Keegan har kalla Edirne «den mest omstridde byen i verda», og forklarar dette med den geografiske plasseringa til byen.
Fulaniar
Tilhøvet mellom fulaniane og fulfulde
For det andre finst det fleire millionar vestafrikanarar som har fulfulde som fyrstespråk, men som ikkje blir rekna som fulaniar. Det gjeld mellom anna haalpulaar'en i Senegal (der dei utgjer om lag 10 % av folkesetnaden), Mauritania, Mali og Guinea. Haalpulaar'en tyder 'dei som snakkar pulaar (= fulfulde)'. Dei er òg kjende under namnet tukuloor. Fulaniane og dei fulfuldetalande folka i Mali og fleire andre delar av Vest-Afrika lever tradisjonelt i kastesamfunn, og det er berre dei som høyrer til dei «adelege» slektene på toppen av systemet som blir rekna som fulaniar, medan store fulfuldetalande grupper av mellom anna handverkarar, handelsfolk og frigjevne slavar (dimaajo, fleirtal rimaayɓe) ikkje blir rekna som etniske fulaniar, men berre yimɓe pulaaku 'folk av fulanikulturen' (yimɓe 'folk'; pulaaku 'fulanikultur, fulanidom').
Hjarte
Førstehjelp
Dersom eit menneske har hjartestans (ikkje følbare hjarteslag), bør ein straks starta hjarte-lungeredning (munn-til-munn og hjartemassasje).
Talord
Tala
1 000 000 000 000 000 000 000 - Ein trilliard
Ordenstal - Rekkjetal
1 - Fyrste | Første
Kristiansund kommune
Folketalsutvikling
Kristiansund var den største byen og den største kommunen i Møre og Romsdal etter folketal fram til det første tiåret av 1900-talet, då Ålesund vart større. I 1969 passerte òg Molde i folketal, og Kristiansund har sidan då vore den tredje største kommunen i fylket.
Bowyer Butte
Bowyer Butte er ei bratt høgd med nesten flat topp, 3 nautiske mil brei og 1085 moh, mellom den lågare enden av Johnsonbreen og Venzkebreen på kysten av Marie Byrd Land. Det vart oppdaga og fotografert frå lufta av U.S. Antarctic Service, 1939–41, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter Donald W. Bowyer, ein meteorolog i US Antarctic Research Program ved Byrd-stasjonen, 1962.
Edirne
Antikken
Han kom seinare til å bli kalla Adrianopel. Slavarane kalla byen Odrin eller Jedren. Desse namna, greske, tyrkiske og slaviske variantar, går alle tilbake på det opphavleg latinske namnet.
Adolph Tidemand
Bakgrunn og utdanning
Sumaren 1842 vende Tidemand heim til Noreg med planar om å slå seg ned for godt. Men etter ei langvarig strid om bestillinga på altartavla i Vår Frelsers kyrkje - Oslo domkyrkje, mista han moglegheita til å slå seg ned som målar i heimlandet. Året etter drog han på si fyrste av mange reiser rundt i Sør-Noreg, studerte folkedrakter og samla på forteljingar. I 1844 var han med på å skipa Fortidsminneforeningen og han sat i det fyrste styret.
Hjarte
Fiskehjartet
Virveldyra sin siste felles stamart hadde allereie eit lukka krinsløpsystem med hjarte. Hjartet var her eit langstrakt organ som hadde fleire holrom etter kvarandre: Slik er det framleis hos slimålar og niauge. Venesekk og hjartekonus deler virveldyra også med lansettfiskane.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
3 - Tredje
Kristiansund kommune
Folk frå Kristiansund
Folk frå Kristiansund vert kalla «kristiansundarar».
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
4 - Fjerde
Elvdalsk
Språklege særdrag
Elvdalsk skil seg frå svensk, norsk og dansk med det at det i likskap med islandsk og færøysk har teke vare på fleire norrøne trekk enn dei andre. Døme på dette er nasale vokalar (til dømes buotję, 'boka'), bøying i fleire kasus (til dømes wardjin ietter Grobien nominativ 'Vargen heiter Gråbein', ig såg wardjin akkusativ 'eg såg vargen', ig djäv wardjem tjyöt dativ 'eg gjev vargen kjøt', wardjemes bien ir åv genitiv 'vargen sitt bein er av'), morfeminndeling med fire typar stavingar (dvs. eistavingsord, kortstavingsord, langstavingsord og overlangstavingsord; svensk har berre dei to stavingstypane einstavingsord og langstavingsord (norsk: morfem I og II)), mellom anna ð-konsonantsystem (tilsvarar tonande th i engelsk father, til dømes guoð 'god'), med meir. Elvdalsk har òg nye, sekundære tviljodar — noko som pla vera vanleg i svenske dialektar, og som framleis finst i mellom anna gotlandsk — som er: Dessutan har den elvdalske treljoden iuo (frå eldre utona i + tona lang o, til dømes i biuoða av norrønt 'bjóða' (nynorsk 'byda')).
Altaelva
Historie
Fram til 1600-talet var det stort sett berre samar som dreiv fiske i Altaelva. På 1600-talet vart kongen av Danmark-Noreg meir interessert i dei nordlege landområda og byrja forpakta vekk elva mot ei årleg avgift. Dette vara fram til ca 1730. Etter det byrja dei fyrste elveselskapa som sidan har utvikla seg til Alta Laksefiskeri Interessentskap. På 1800-talet var det særs mange britar som reiste rundt i Noreg for å driva sportsfiske etter laks. Sir Hyde Parker er ein av dei fyrste som kom til Altaelva for å fiska laks i 1836. Etter det har mange britar komme til elva i fleire generasjonar for å fiska. Mange altaværingar har hatt jobb som stakarar og lokalkjende for utanlandske fiskarar. Denne oppgåva har ofte gått frå far til son i generasjonar.
Periferieininga Sérres
Administrativ inndeling
Tidlegare var Sérres eit prefektur. Frå 2011 er periferieininga delt inn i sju kommunar.
Adolph Tidemand
Familie og barn
Tidemand gifta seg med barndomsvenninna Claudine Marie Bergitte Jæger (1817–1887) i 1845. Saman fekk dei sonen Adolph. Da sonen døydde 28 år gamal i 1874, knekte det faren.
Edirne
Antikken
9. august 378 vart keisar Valens av Austromarriket drepen i kamp mot visigotarane i slaget ved Hadrianopolis i 378. Slaget, der gotarane gjekk sigrande ut, blir rekna som eit av dei avgjerande stega mot fallet til Romarriket. På 500-talet vart byen kringsett av avararane, og seinare vart han inntatt av bulgararane.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
6 - Sjette
7 - Sjuande
8 - Åttande
9 - Niande
Elvdalsk
Elvdalske runer
Elvdalsk har til ein viss grad vore eit skriftspråk i over 1000 år, for det finst elvdalske runer som var i bruk heilt fram til byrjinga av 1900-talet. Dei elvdalske runene skil seg noko frå runene som vart nytta på norrøn tid – som gjekk ut av bruk på 1400-talet – noko som tyder på at dei vart tilpassa endringane i språket.
Forskning på elvdalsk
I 1956 forsvara Stig Björklund ein doktorgrad om elvdalsk.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
10 - Tiande
Altaelva
Altautbygginga
Utbygginga starta so tidleg som 1970 med informasjon frå Norges vassdrags- og energidirektorat om at Altaelva med tilhøyrande sideelver skulle byggjast ut. I 1974 vart konsesjonssøknaden lagd fram, sterkt redusert i høve til fyrste informasjonen som vart gjeven. Den 30. november 1978 vart søknaden innvilga på Stortinget med 90 mot 36 stemmer. Motstanden mot utbygginga var delt i Alta. I 1973 vart Altautvalet danna. Dette var starten på den organiserte motstanden mot utbygginga. I starten dreiv dette utvalet eit utstrekt informasjonsarbeid om konsekvensane ved ei utbygging. Folkeaksjonen mot utbygging av Alta-Kautokeinovassdraget starta i 1979 med passiv motstandsarbeid mot anleggsarbeidet. Motstanden skapte oppsikt i heile Noreg og vart etter kvart ein landsfemnande organisasjon. Den fyrste sivile ulydnadsaksjonen kom den 5. juli 1979, ved at demonstrantar sette seg ned for å stoppa anlegsmaskinene. Dette fortsette til midten av oktober og folk frå heile landet møtte opp for å ta del. Det lokale politiet makta ikkje å rydde demonstrantane av vegen og dette førte til den største politiaksjonen i Noreg, med 600 politifolk. Ti prosent av politistyrken i landet var i Alta og vart inkvartert på eit cruiseskip. I tillegg var det mannskap frå sivilforsvaret med i aksjonen. Saka utvikla seg etter kvart frå å handla om laks, til å handla om samiske rettar. 24. januar 1982 innsåg Folkeaksjonen at slaget var tapt og dimed stansa dei aksjonane. I slutten av februar 1982 kom Høyesterett med ein dom om at vedtaket i Stortinget var gyldig. I mai 1987 vart kraftverket sett i drift.
Edirne
Seinare tid
Byen tilhøyrde så Austromarriket innan han i år 1190 vart erobra av krossfararen Fredrik I Barbarossa, som nytta han som base for framrykkinga mot Det heilage landet under det tredje krosstoget. I 1205 vart den frankiske keisaren Balduin I av Konstantinopel overvunnen og tatt til fange av bulgararane ved eit slag ved Adrianopel.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
11 - Ellevte
12 - Tolvte
Adolph Tidemand
Utmerkingar
I 1849 fekk Tidemand St. Olavs Orden, han fekk den franske Æreslegion i 1855 og den svenske Nordstjerneorden i 1866.
Roma
Roma vart bygd på Solåsen som seinare vart kalla Palatinarhøgda og vart utvida til å inkludera sju høgdedrag: Palatinerhøgda, Aventinerhøgda, Kapitol, Kvirinalhøgda, Viminalhøgda, Esquilinhøgda og Celio etter Månen, Merkur, Venus, Mars, Jupiter og Saturn. (sjå romersk mytologi.)
Edirne
Seinare tid
I 1361 vart Edirne erobra av generalen til sultan Murad I, Lalashahin (Lala Şâhin Paşa). Byen overtok rolla til Bursasom hovudstad i Det osmanske riket i 1365 og vart verande hovudstad heilt til år 1458, med unntak av ei borgarkrigstid 1402-1413, då Bursa igjen var hovudstad. I 1458 vart hovudstaden flytta til den nyleg erobra Konstantinopel.
Altaelva
Fiske
Elva er kjend for å ha stor laks og eksklusive fiske. Fiskekort i elva kan kjøpast frå Alta Laksefiskeri Intressentskap, men korta det er berre eit avgrensa tal fiskekort. Søknad må sendast inn tidleg på året og korta vert selde etter loddtrekning. Ved kjøp av kort får ein eksklusiv rett til ein fiskeplass, og det er berre lov å fiska med ei stong av gongen.
Sigvat Tordarson
Sigvat Tordarson (norrønt Sighvatr Þórðarson), var ein islandsk skald, fødd på Island om lag 995, død i Noreg om lag 1045. I sogelitteraturen blir han ofte nemnd som Sigvat Skald.
Fulaniar
Undergrupper av fulaniar
Dei nomadiske fulaniane i Niger, Nigeria, Kamerun og Den sentralafrikanske republikken høyrer til klanen woɗaaɓe (fleirtal av boɗaaɗo), som ikkje minst er kjende for geerawol-dansen; jf. biletet til høgre.
Edirne
Seinare tid
I 1575 reiste sultan Selim II den mektige Selimiyemoskéen i Edirne, som var teikna av den store osmanske arkitekten Sinan med fire minareter av ei høgd på 70,9 meter. Dei er framleis dei høgaste i det moderne Tyrkia. I følgje segna denne moskeen 999 vindauge.
Kristiansund kommune
Diverse
I 1876 vart sundbåten oppretta i Kristiansund. Dette er ein ferjebåt som fraktar passasjerar mellom dei fire øyane. Båten tar berre nokre få personar, men er vorten eit populært transportmiddel i Kristiansund.
Altaelva
Fiskesoner
Elva er delt inn i fem soner med varierande tal på kort i kvar sone. Namna på fiskeplassane i elva er ei blanding mellom norske, samiske og finske namn.
Edirne
Seinare tid
Bahá'u'lláh, grunnleggjaren av bahá'í-trua, budde i Edirne mellom 1863 og 1868. Han vart så forvist derfrå, til Akko.
Sigvat Tordarson
Far hans var skalden Tord Sigvaldaskald, men han vart oppfostra hjå Torkjell, ein bonde på garden Apavatn i Grimsnes på Island. Han var i slekt med skaldane Ottar Svarte og Ravn Hrutafjording.
Altaelva
Sautso
Sausto er ca 7 km lang og øvste sona i elva. Ho startar like nedanfor demninga og går gjennom Alta Canyon ned til Gabo, som er eit stryk det ikkje er mogleg å passera med båt. Korta i Sautso:
Hjarte
Fiskehjartet
Slimålar har i tillegg såkalla aksessoriske hjarte, «hjelpehjarte», på tre skilde stader i kroppen: Eitt par i halen, eitt par i hovudet, og eitt enkelt hjarte i leverportåra. Desse hjelper med å pumpe det venøse blodet attende til «hovudhjartet».
Sigvat Tordarson
Sigvat Skald er rekna mellom dei fremste skaldane i den norrøne litteraturen. Han var først skald hos Olav den heilage og seinare hos sonen hans Magnus den Gode. Mange av kvada i Soga om Olav den heilage i Heimskringla er dikta av Sigvat, men han gjorde òg dikt om andre stormenn og fyrstar, m.a. kong Knut den mektige, hersen Erling Skjalgson og lendmannen Ivar Kvite.
Raud
Fysikk
Raudt lys har den lågaste frekvensen som menneskeauget kan sjå. Bølgjelengda er rundt 630-760 nm. Ein lågare frekvens gjev infraraudt lys, som ikkje er synleg for oss. Raudfargen er på grunn av dette den ytste fargen i regnbogen.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
13 - Trettande
Kristiansund kommune
Diverse
Den lokale avisa heiter Tidens Krav.
Yvelines
Historie
Yvelines vart oppretta då det tidlegare departementet Seine-et-Oise vart delt opp 1. januar 1968, og utgjer den vestlege delen av det gamle departementet.
Sigvat Tordarson
Som ung mann kom han til Noreg og utanom nokre reiser til utlandet, vart han buande her livet ut. Han oppsøkte kong Olav Haraldsson då han kom til landet i 1015/1016 og fylgde sidan kongen som hirdskald. I 1025 eller 1026 var Sigvat hos kong Knut i England, truleg i eit diplomatisk ærend, og frå denne tida omtalar han seg som stallare. I 1029 reiste han på pilegrimsferd til Roma (saman med Berse Skaldtorfuson) og var på heimveg då han fekk høyre at kong Olav Haraldsson var fallen på Stiklestad. Seinare var han hos kong Magnus den gode, til han døydde om lag 1045.
Raud
Fysikk
Mange fiskar og skaldyr ser raude ut når dei kjem opp frå havet. Men sjøvatn absorberer ofte raudfargen, slik at dei eigentleg er svarte og dermed kamuflerte nede på djupet.
Sigvat Tordarson
Truleg hadde Sigvat Skald gard og familie i Trøndelag, og ei dotter, Tova, er nemnd. Etter ei segn vart han sjuk og døydde på Selja, seinare skal han ha blitt send til Nidaros og gravlagt i Kristkyrkja der.
Raud
Fysikk
Oksidert jern gjev òg ein raud farge, som me mellom anna kan sjå i jernrik jord og i blod som inneheld hemoglobin.
Sigvat Tordarson
Mykje av diktinga hans er teke vare på, til dømes:
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
14 - Fjortande
15 - Femtande
Roma
Roma var ein av få storbyar i Europa som ikkje vart råka av bomber under den andre verdskrigen og består derfor stort sett av bygg frå renessansen og barokken. Det historiske sentrumet i Roma er på UNESCO si verdsarvliste.
Mastitt
Kva er mastitt?
Mastitt synar seg ogso ved at det oppstår klumpar eller fnokkar i mjølka. Difor vert det tilrådd å prøvemjølke før ein set på mjølkeorgana. Då kan ein forhindre at eventuell mastittmjølk hamnar på tanken. Det bør dessutan gjennomførast testing av spenane regelmessig med ein metode som kallast Shalmtest. Ved ei mistanke om subklinisk mastitt, skal ein sende inn prøvar til ysteriet for analyse.
Edirne
Seinare tid
Under den siste russisk-tyrkiske krigen 1877-1878 vart Adrianopel kringsett av russarane den 20. januar 1878. Den 31. januar vart ein der samde om fredspreliminærer og vilkår for ein våpenkvile, som vart innleiinga til freden i San Stefano.
Sigvat Tordarson
Livet hans (og kvada) blir presentert i tåtten «Sighvats þáttr skálds».
Namn
Reglar og normer
Namnebruk og namngjeving er bunde av formelle og uformelle lovverk, som den norske Namneloven eller Lov om stadnamn, eller ulike skikkar om kva ein kan og ikkje kan kalla ungen sin om han er fødd til ei viss tid eller høyrer til ein viss samfunnsklasse.
Hjarte
Fiskehjartet
I stamarten til kjevemunnane fekk hjartet ei s-form, ved at venesekken og framkammeret ligg oppå pumpekammeret og hjartekonen, slik at blodet strøymer «baklengs» mellom for- og hjartekammer. Slik er det hos dei aller fleste fiskeartane.
Fulaniar
«Adelege» fulanislekter
I store delar av Vest-Afrika lever fulaniane og dei fulfuldetalande i kastesamfunn. Øvst i dette kastesamfunnet er dei «adelege» eller «frie», fulfulde dimo, fleirtal rimɓe, som er kvegnomadar eller etterkomarar av kvegnomadar. Dei høyrer til fire klanar, med kvart sitt familienamn:
Mastitt
Diagnose
Kroppstemperaturen bør ligge på mellom 38,2 og 39 gradar celsius hjå friske storfe, og mellom 38,5 og 39,5 hjå friske småfe.
Altaelva
Sandia
Sandia er ca 9.5 km lang og strekkjer seg frå Gabo og ned til Gilvo. Gilvo og Patagoski er to stryk etter kvarandre. Berre erfarne båtførarar gjev seg i kast med. Korta i Sandia:
Namn
Reglar og normer
Å bruka eit namn symboliserer kjennskap til det ein snakkar om eller til. Å ikkje bruka namn kan derimot visa avstand, nokre gonger høfleg respekt for nokon ein ikkje kjenner. Å bruka namn for mykje i samanhenger der dette ikkje er vanleg, blir sett på som rart og uhøfleg.
Hjarte
Virveldyr på land
Kjevemunnane sitt hjarte blei utvikla vidare i stamarten til dei virveldyra som lever på land. Det var her det andre framkammeret kom til. Eit slikt hjarte med to framkammer og eit hjartekammer finst framleis hos amfibia.
Namn
Reglar og normer
Det finst mange reglar for kva namn eller namneform ein bør bruka i ulike høve, til dømes om ein skal bruka kallenamnet, førenamnet, slektsnamnet eller ein tittel for ein person i ein viss situasjon. Mange samfunn har namnetabu som gjev reglar for kva tid ein ikkje bør bruka eit namn.
Hjarte
Virveldyr på land
Hjartet pumpar her blanda blod. Det eine framkammeret tek imot oksygenfattig blod frå kroppen og det andre framkammeret oksygenrikt blod frå lungene. Blodet frå begge framkammera blir blanda i hjartekammeret.
Namn
Personar
Det me kanskje først tenker på som namn er personnamn. Dette er namn som identifiserer ein viss person, både for han sjølv og andre. Til slike namn er det knytt sterke kjensler, og ofte tru på at det påverkar personen som ber det. Ein person kan vidare ha eitt eller fleire slektsnamn, som fortel kva familie eller klan han høyrer til, eller mindre høgtidelege namn, som tilnamn eller kjælenamn. Namnet kan brukast i namnetrekk, som stadfester at den det viser til har godkjent eit dokument.
Roma
Plassering
Roma ligg i regionen Lazio i Sentral-Italia der elvane Aniene og Tiber (italiensk Tevere). Sjølv om sjølve bysentrum ligg om lag 24 km frå Tyrrenhavet i vest, strekkjer området til byen seg heilt til kysten. Høgda til byen strekkjer seg frå 13 meter over havet (i Piazza del Popolo) til 120 meter over havet (toppen av Monte Mario). Heile kommunen Roma dekkjer eit areal på om lag 1 285 km¹, inkludert mange grøne område.
Yvelines
Historie
I 1969 vart kommunane Châteaufort og Toussus-le-Noble tatt frå nabodepartementet Essonne og lagt til Yvelines.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
16 - Sekstande
Mastitt
Koldbrann
Koldbrann på jur er noko liknande mastitt, men her er det bakteriar som kjem inn i juret og skil ut giftstoff. Desse giftstoffa blokkerer blod og næringstilgangen til fyrst spenen, og så juret nedanfrå. Dette vil utvikle seg medan bakteriane formeirar seg, og skadar ein stadig større del av juret. Den råka delen av juret vert då blått og kaldt, sidan blodårane storknar og snevrar inn grunna gifta frå bakteriane. Med tida vil juret rotne og dette av, noko som er svært smertefullt for dyra. Produksjonsmessig bør ein helst avlive dyra sidan dei sjeldan blir bra att. Av behandling kan ein enten amputere det råka juret, eller skjere av spenen for å få ut mest mogleg gift.
Sigvat Tordarson
I Skaldatal er Sigvat ført opp som skald hos kongane Anund Jakob Olofsson, Olav den heilage, Magnus den gode, Knut den mektige og stormennene Erling Skjalgsson og Ivar Kvite.
Namn
Stader
Stadnamn skal skilja ein særskild stad frå ein annan. Dei kan dekka alt frå eit enkelt rom i eit hus, til ein galakse, til stader som ikkje finst i vår verd. Stadnamn er gjerne meir enkle og praktiske og mindre symbolske enn personnamn, men også slike namn kan setta kjensler i sving, særleg i samband med kulturkonfliktar.
Altaelva
Vina
Vina er ca 9 km lang og går frå Gilvo til Nedre Sierra. Korta i Vina:
Yvelines
Geografi
Departementet er i dag ein del av regionen Île-de-France og grensar til departementa Val-d'Oise i nord, Hauts-de-Seine i aust, Essonne i søraust, Eure-et-Loir i sørvest og Eure i vest.
Mastitt
Førebyggjing
Nokre enkle tiltak har synt seg effektive mot mastitt:
Edirne
Seinare tid
Etter den russisk-tyrkiske krigen 1877-78 var festningane i Adrianopel i og for seg blitt forsterka, men då den første balkankrigen braut ut i 1912, var dei umoderne i likskap med kanonane, som dessuten mangla panservern. Den 22. oktober 1912 vart byen, som var forsvart av Shukru Pasha (Mehmed Şükrü Paşa) med omkring 45 000 mann, kringsett av den andre bulgarske armeen, som i slutten av månaden vart forsterka av serbiske tropper og i mars 1913 vart ytterlegare forsterka, slik at kringsetjingsstyrkane til slutt talte omkring 100 000 mann og kring 140 stykk artilleri under general Ivanov sitt befal. Etter langvarig skotutveksling og mindre gjensidige åtak sette ein den 24. mars 1913 eit generelt åtak. Framskutte stillingar vart innteken den 25. mars, og den 26. mars vart byen storma så effektivt at Shukru Pasha ved totida vart nøydd til å gje opp festninga. I preliminærfreden i London 30. mai 1913 avstod Tyrkia blant anna Adrianopel, som tilfalt Bulgaria.
Raud
Funksjon
Som varselsfarge kan han tyda stopp, som i trafikklys og som raudt kort på fotballbanen, eller berre vera åtvarande, som på brannbilar eller raud fluesopp.
Yvelines
Geografi
Den austlege delen av departementet og dei nordlege delane langs Seinen er ein del av storbyområdet til Paris, medan resten av departementet er meir landleg og mykje av denne delen er dekt av Rambouilletskogen.
Enkeltbekkasin
Forplanting
Hannen er på hekkeplassane ganske tidleg på våren og forsvarar området sitt ovanfor andre hannar. Reiret er lagt i ei enkel grop i bakken, og er laga av strå og blad. Hoa legg 4 egg som vert lagt i mai-juni og vert ruga i 18-20 døger. Ungane forlèt reiret rett etter klekkinga. Foreldra fordelar ungane mellom seg, og dei fyrste dagane fôrar foreldra dei. Ungane kan fly etter 20 dagar.
Altaelva
Jøraholmen
Jøraholmen er ca 9.5 km lang og går frå Nedre Sierra til Åkergjerdet. Korta i Jøraholmen:
Edirne
Seinare tid
Same året braut den andre balkankrigen ut, då trykarane den 23., juli okkuperte Adrianopel utan nemneverdig motstand frå bulgararane, og i freden 29. september 1913 vart Adrianopel avstått til Tyrkia.
Olav Medås
Olav Medås er tredobbel norsk skyttarkonge frå Granvin herad i Hardanger. Han tok sin fyrste tittel under Landsskyttarstemnet på Ulven i 1952, den andre i Steinkjer i 1963, og den siste i Øverbygd i 1971. Medås er også militær verdsmeister frå Athen.
Raud
Lukke
Det knyter seg sterk symbolikk til fargen, både gammal og ny. I India og Kina blir han sett på som svært lykkebringande. Det er vanleg for ei brur i begge landa å bera raudt når ho giftar seg, og feiringa av det kinesiske nyttåret inneber så mykje bruk av raudt ein kan.
Olav Medås
I 2004 mottok Medås Kongens fortjenstmedalje i gull av fylkesmannen i Hordaland, Svein Alsaker.
Enkeltbekkasin
Føde
Enkeltbekkasinen et fyrst og fremst makk, men et òg insekt og andre smådyr og kan dessutan ete ein del frø.
Roma
Klima
Roma har eit typisk middelhavsklima, som resten av kyststrøka av Italia og er mest komfortabelt frå april og ut juni, og frå midten av september til oktober. Den romerske ottobrate (ottobrata tyder om lag «vakker oktoberdag») er særleg kjend som ein solrik og varm dag. I august stig temperaturen ofte over 32 °C og tradisjonelt tar mange bedrifter ferie i august der romarane reiser frå byen til feriestadane. Denne trenden har derimot minka dei siste åra og byen har i aukande grad vore fullt funksjonell sommaren gjennom for å ta imot den aukande turismen, i tillegg til endringar i arbeidsvanane til innbyggjarane. Middeltemperaturen i desember er om lag 8 °C.
Fulaniar
«Adelege» fulanislekter
– ofte i fransk- eller engelskbaserte skrivemåtar som Bâ, Bah, Diakité, Bary, Barry, Sangaré, Diallo, Dicko, Kah, Kâ, Sow og Sidibé.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
17 - Syttande
Mastitt
Førebyggjing
Der det er mogleg, løner det seg å mjølke dei yngste dyra fyrst, og mjølke dei gamle og låkhelsa sist.
Yvelines
Geografi
Bortsett frå Versailles (préfecture) og sous-préfecturene Mantes-la-Jolie, Rambouillet og Saint-Germain-en-Laye er andre viktige byar mellom anna Conflans-Sainte-Honorine, Poissy, Les Mureaux, Houilles, Plaisir, Sartrouville, Chatou, Le Chesnay, og den nye agglomerasjonen av kommunar kalla Saint-Quentin-en-Yvelines.
Namn
Grupper
Inndeling og namngjeving av grupper blir brukt til å setja verda i system. Dei kan visa til alt frå eit slag plantar til samlingar av menneske. Medan desse namna kan brukast til å skilja grupper frå kvarandre, viser dei òg til likskapen mellom dei som høyrer til gruppa.
Roma
Antikken
I følgje segna vart byen grunnlagd av tvillingane Romulus og Remus den 21. april 753 fvt., og arkeologiske funn støttar teorien om at Roma voks fram rundt ein jordbruksbusetnad ved Palatinerhøgda i området der Det romerske forumet seinare kom til å ligge. Byen voks seg til hovudstad i Det romerske kongedømet (i følgje segna styrt av sju etterfølgjande kongar), Den romerske republikken (frå 510 fvt., styrt av det romerske senatet og til slutt Romarriket (frå 27 fvt., styrt av ein keisar). Denne suksessen kom som følgje av militære erobringar, overtaket på handelen i området, og ei utvald tilpassing av omliggande sivilisasjonar, særleg etruskarar og grekarar. Frå grunnlegginga av Roma i 753 fvt. var byen Roma militært ubeseira (sjølv om dei tapte enkelte slag) fram til 386 fvt. då Roma vart okkupert av keltarar (ein av dei tre store galliske stammene) og så tatt tilbake av romarane same året. I følgje soga gav gallarane eit tilbod om å gje Roma tilbake for om lag 500 kg gull, men romarane avslo tilbodet og ville heller ta byen tilbake med våpen.
Den romerske dominansen strekte seg over det meste av Europa og kystområda av Middelhavet, og på det meste over ein million menneske. I nesten tusen år var Roma den politisk viktigaste, rikaste og største byen i den vestlege verda og var så heilt til nedgangstida til Romarriket byrja og til riket til slutt vart delt i to. Roma mista etter kvart statusen som hovudstad til Milano og så Ravenna, og mista etter kvart prestisje til den austromerske hovudstaden Konstantinopel.
Mellomalderen
Under biskop Constantine I, fekk biskopen av Roma politisk makt i tillegg til religiøs makt og biskopane vart etter kvart kjend som paven og Roma vart senteret for den katolske kyrkja. Etter Alarik I si plyndring av Roma og Vestromarriket sitt fall i 476 fvt. vart Roma vekselvis styrt av austromarane og germanske barbarar på plyndringstokt. Folketalet fall til om lag 20 000 tidleg i mellomalderen som budde i grupper av busette bygningar mellom store område med ruinar og vegetasjon. Roma var formelt ein del av Austromarriket fram til 751 då langobardar til slutt avslutta eksarkatet Ravenna. I 756 gav Pipin den yngre paven mellombels styre over Roma og dei omliggande områda, og skapte slik Kyrkjestaten.
Fulaniar
Tradisjonelle levevegar
Tradisjonelt har dei fleste fulaniane vore storfenomadar, og framleis er storfenomadisme ein viktig leveveg mellom dei. Opphavleg, for noko over 1000 år sidan, budde fulaniane fyrst og fremst i den delen av Vest-Afrika som no er Senegal, men fordi dei stadig har vore på leiting etter nye beitemarker for kyrne sine, har lever dei no over heile Sahel. Til og med i Sudan og Etiopia kan ein møte fulaniar.
Religion
Over 95 % av fulaniane er muslimar, og i fleire hundre år har mange fulaniar sett på islam som ein sentral del av fulanikulturen, attåt pulaaku 'fulanidom' (sjå neste avsnitt). Tidleg på 1800-talet førte fulaniane krig fleire stader i Vest-Afrika for å omvende folk til islam. Ein viktig person i denne samanhengen var fulanien Seehu (sjeik) Usumaanu ɓii Fooduye (1754–1817), betre kjend under hausa-namnet Shaihu Usumanu ɗan Fodio, kalif av Sokoto 1804–1815.
Roma
1600- til 1800-talet
Folketalet steig igjen og på 1600-talet passerte det 100 000 innbyggjarar, men Roma låg bak resten av dei europeiske hovudstadane dei neste hundreåra og vart stort sett opptatt med motreformasjonen. Roma var åstad for nasjonalistiske opprør på 1800-talet og to gonger fekk det og mista igjen sjølvstende, og Roma vart fokuset for håpet om ei samling av Italia. I 1861 vart Kongedømet Italia oppretta, styrt av kong Vittorio Emanuele II og etter at det franske vernet enda i 1870 storma kongen sine troppar byen og Roma vart erklært hovudstad i det nye, samla Italia i 1871.
Edirne
Seinare tid
Under første verdskrigen vart Adrianopel bombardert av engelske fly den 14. april 1916. Etter krigen var over tilfall byen i 1919 Hellas; dette vart stadfesta i 1920 i freden i Sèvres, som aldri vart ratifisert, og byen var gresk mellom 1920 og 1923. Byen tilfall derimot Tyrkia i Lausannefreden.
Altaelva
Raipas
Raipas er ca 11 km lang og strekkjer seg frå Killistrømmen og ned til Alta Bru, som er brua i munningen av elva. Denne sona har tradisjonelt vorten seld som eitt kort som varar frå 3 til 6 døger, og til 25 stk om gongen. Dei siste åra har korta vorte delte inn i eksklusivt fiske som elva elles for delar av sesongen. Korta i denne tida heter:
Hjarte
Virveldyr på land
Dei andre virveldyra på land har ikkje berre to framkammer, men òg to hjartekammer. Delinga av hjartekammeret skjedde altså i stamarten til amiondyr, men skiljeveggen var ikkje fullstendig. Dette fører med seg at venøst og arterielt blod blir blanda i hjartet. Samtidig med delinga av hjartekammeret vart hjartekrona delt i tre; éin del dannar overgangen til lungearterien, ein annan til den venstre aortaen og den siste til høgre aortaen. Denne tilstanden finn vi i dag hos bruøgla, skjelpadder og skjelkrypdyr.
Yvelines
Geografi
Ein finn to nasjonalparkar i Yvelines, parc de la Haute Vallée de Chevreuse og delar av parc du Vexin Français.
Altaelva
Tilgjenge
Vanleg framkomstmiddel i elva er elvebåt. Dette er ein eigen type båt som er 7 til 9 meter lang og litt over ein meter brei. No er desse båtane motordrivne, men i tidlegare tider vart dei staka oppover av to stakarar. Ein stod i front og ein bak. På den tida var båten mykje smalare og noko kortare enn dagens båtar. Nedre del av elva kan ein koma til med bil, men det kan til tider vera særs dårlege skogsvegar. I Sandia og Sautso er båt einaste framkomstmiddelet.
Edirne
Klima
Edirne har eit fuktig subtropisk klima (Köppen si klimaklassifisering: Cfa) med lange, varme somrar og kalde og stundom snørike vintrar.
Hjarte
Virveldyr på land
Skiljeveggen i hjartet vart fullstendig lukka to gonger uavhengig av kvarandre innanfor amniondyra: Den eine gongen var i den felles stamarten for krokodillar og fuglar, og den andre gongen var i stamarten åt pattedyra. Dermed blei det i begge desse falla lagt til rette for eit fullstendig skilje mellom venøst og arterielt blod. I både fuglar og pattedyr har dessutan den eine av livpulsårene gått tapt. Men mens fuglar berre har bevart den høgre livpulsåra, er det i pattedyra den venstre livpulsåra som er bevart.
Mastitt
Behandling
Ein behandlar mastitt ved å mjølke ut ofte og ved å gje antibiotika. Medan behandlinga pågår, og den fyrste tida etter at ho er avslutta, er det ikkje lov å levere mjølk frå den kua som er sjuk. Dette er for å unngå at det kjem antibiotika over i konsummjølka, eller at gjæringa ved produksjonen av ost blir hemma.
You Need Love av Styx
«You Need Love» er ein song av Styx skriven av Dennis DeYoung. Etter dei fekk suksess med ei nyutgjeving av singelen «Lady» frå albumet Styx II i 1974, vart «You Need Love» frå det same albumet gjeve ut som ein oppfølgjar.
Namn
Kjelder
Fotnoter
Roma
1900-talet
Etter sigeren i den første verdskrigen var Roma vitne til at den italienske fascismen kom til makta under Benito Mussolini, som marsjerte mot byen i 1922 og etter kvart erklærte opprettinga av det nye italienske riket og allierte Italia med Nazi-Tyskland. Dette var ein periode med sterk vekst i byen, frå 212 000 menneske i 1871 til meir enn ein million, men denne trenden stoppa opp under den andre verdskrigen, der Roma vart øydelagd av både allierte si bombing av Roma og nazistane sin okkupasjon. Etter at Mussolini var avretta og slutten av krigen, vart monarkiet etter ei folkeavstemming avskaffa til fordel for Republikken Italia.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
18 - Attande
Mastitt
Mastittmjølka
Mjølk frå kyr eller geit som blir eller har vore behandla for mastitt, kan likevel brukast som fôr, til yngre oksekalvar eller bukkekje som enno ikkje har utvikla drøvtyggjarfunksjonen. Grunna antibiotikaens bakteriedrepande verknad eignar slik mjølk seg ikkje til bakteriologisk syring, men må brukast fersk eller syrnast med organisk syre (0,2 % maursyre). Om ein har mjølk med antibiotikarestar i ofte, bør ein ikkje bruke denne mjølka til kalvane/kjea.
Bakteriane i miljøet kan danne motstandskraft mot antibiotika dersom ein har antibiotikarestar i fôret ofte. Dessutan kan antibiotikaen drepe mikrobane i vomma hjå drøvtyggjarar. Dette er grunnen til at ein ikkje bør gje antibiotikahaldig mjølk til eldre kalvar og kje.
Raud
Blod
Raudt er fargen til blod, og han blir derfor rekna som livsens farge, men òg til ulukker, som i symbola til Raudekrossen. Sambandet mellom krigsguden Mars og den raude planeten Mars har gjort raud til ein farge for krig og vald. Romarane brukte eit raudt flagg som krigsflagg.
Roma
1900-talet
Roma voks kraftig etter krigen og var ein av dei drivande kreftene bak «det italienske økonomiske miraklet» under gjenoppbygginga og moderniseringa etter krigen. Han vart ein moteby i 1950- og tidleg i 1960-åra og åra med la dolce vita («det søte livet») og folketalet voks til 2,8 millionar innbyggjarar på midten av 1980-åra. Etter den tid har folketalet minka litt etter som innbyggjarane har byrja å flytta til omliggande kommunar, særleg på grunn av stor trafikkproblem og aukande forureining. Dei siste åra har folketalet igjen auka.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
19 - Nittande
Altaelva
Fiskeslag
Vatna i øvre del av elva har i tillegg desse sortane:
Yvelines
Geografi
Yvelines har ein av dei mest kjende golfbanane i Frankrike, La Tuilerie-Bignon, ved landsbyen Saint-Nom-la-Bretèche.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
20 - Tjuande
Hjarte
Hjarterytmen
Mindre dyr har høgare hjarterytme enn større dyr. Likeeins har yngre snøggare hjarterytme enn eldre innanfor same art. Døme på hjartefrekvens (i slag per minutt):
Altaelva
I populærkulturen og som måleeining
I dag er eit Altakraftverk ei måleeining. Ved nye utbyggingar reknar ein ofte produksjonen i kor mange Altakraftverk dei svarar til.
Filmen La elva leve! handlar om motstandsarbeidet til Folkeaksjonen
Yvelines
Demografi
Innbyggjarane i departementet vert på fransk kalla Yvelinois / Yvelinoise.
Hjarte
Hjarterytmen
Andre pattedyr lever stort sett i 1 milliard hjarteslag, medan mennesket lever i 2–3 milliardar slag.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
21 - Tjuefyrste - Einogtjuande
22 - Tjueandre - Toogtjuande
Hjarte
Hjarte hos virvellause dyr
Hjarte finst ikkje berre hos virveldyr og lansettfiskar. Ein finn også hjarte hos armføtingar, blautdyr, kappedyr og leddyr. Hos enteropneustar, foronidar, pigghudingar, pterobrankiar og slimormar finst hjarteliknande strukturar. Desse vert kalla ampullar eller lakuner, fordi dei først og fremst fungerer som blodreservoar, ikkje som blodpumper. Likevel vert dei også av og til omtala som hjarte. Hos leddormar overtek heile ryggåra hjartefunksjonen, ved at ho gjennom samantrekningar driv blodet gjennom det lukka sirkulasjonssystemet.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
23 - Tjuetredje - Treogtjuande
24 - Tjufjerde - Fireogtjuande
Roma
Styresmakter
Virginia Raggi er borgarmeister i 2018.
Raud
Kyrkje
I kristen tradisjon har fargen vore eit symbol på kjærleik, lidenskap og seksualitet, slik at mellom anna Maria Magdalena framstilla som ei synderinne ofte ber raudt. Men som liturgisk farge er raudt symbol for kyrkja og den heilage anden, og blir brukt ved særskilde høgtider og feiringar av martyrar.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
25 - Tjuefemte - Femogtjuande
Roma
Styresmakter
Tidlegare borgarmeistre er mellom anna Walter Veltroni.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
26 - Tjuesjette - Seksogtjuande
Hjarte
Hjarte hos virvellause dyr
Ein er ikkje viss på kor ofte hjarte har oppstått uavhengig i dyra sine stamtre. Men i og med at det mest truleg ikkje fanst noko hjarte i den siste sams stamarten for t.d. virvel- og blautdyr, må hjarte ha oppstått minst to gonger uavhengig av kvarandre.
I opne sirkulasjonssystem vert blodet kalla hemolymfe. Her er det strengt teke ikkje snakk om blod i eigentleg forstand, men ei kroppsvæske med mange ulike bestanddelar.
Blautdyrhjartet
Hos blautdyr består hjartet av eit hjartekammer og eit varierande tal framkammer. Talet på framkammer samsvarar med talet på gjellene, slik at det finst grupper med eit, to eller fire framkammer. Vener transporterer hemolymfen frå gjellene til hjartet, og to arterier fordeler så denne oksygenrike hemolymfen i kroppen. Utover dette finst det ikkje årer, dvs. at sirkulasjonssystemet er ope.
Leddyrhjartet
Hos leddyr er hjartet eit nokså langt organ som strekkjer seg over fleire segment. Sirkulasjonssystemet er ope; vener manglar fullstendig. I staden for gjennom vener entrar blodet gjennom «sprekker» i hjartet, såkalla ostier. Det finst eit par ostier per kroppssegment. Hjartet pumpar så hemolymfen gjennom arterier til dei ulike kroppsregionane, der årene sluttar. Hemolymfen vert oksygenisert før han kjem til hjartet. Hjartet pumpar altså arterielt «blod».
Ålesund Bybad
Ålesund Bybad er eit badeanlegg under bygging ved Utstillingsplassen i Ålesund, og som vert det største på Sunnmøre når det står ferdig kring nyttår 2020/2021. Badeanlegget vil bestå av 50-meters treningsbasseng, 25-meters basseng med stupetårn, samt bølgjebasseng, terapibasseng og sklie.
Hjarte
Våre nærmaste virvellause slektningar
Virveldyr vert samanfatta med lansettfiskar og kappedyr til ryggstrengdyr. Lansettfiskane har, som nemnt over, eit hjarte som tydeleg liknar på vårt. Også kappedyr har eit hjarte, men dette er ikkje delt i ulike avsnitt. Dessutan har kappedyra sitt hjarte ein unik eigenskap blant dyr: Det kan endra retninga av blodomløpet! Kappedyr vekslar mellom å pumpa blod frå tarmen til gjellene (som hos andre ryggstrengdyr) eller frå gjellene til tarmen. (Dei same årene fungerer dermed både som arterier og vener, avhengig av retninga til blodomløpet.)
Raud
Revolusjon
I moderne tid er raudt blitt fargen til venstresida, og er blitt brukt av fleire grupper, frå arbeidarrørsla til revolusjonære geriljagrupper. Den raude stjerna og det raude flagget er døme på dette.
Ålesund Bybad
Det er selskapet Brødrene Jangaard A/S som står bak utbygginga, og byggearbeidet vert utført av Veidekke. I samband med badeanlegget vert det òg bygt bustadblokker, og samla kontraktsverdi er på 344 millionar kroner.
Hjarte
Våre nærmaste virvellause slektningar
Ryggstrengdyr vert i sin tur samanfatta med enteropneustar, pigghudingar og pterobrankiar til deuterostomiar. Hos enteropneustar, pterobrankiar og nokre pigghudingar (m.a. sjøpiggsvin og sjøstjerner) finn ein blæreaktige utvidingar av blodårer, som har hjarteliknande funksjon. Desse kan trekkja seg saman og dermed transportera blod i kroppen. Det er likevel usikkert om desse organa er homologe med kvarandre og/eller med ryggstrengdyra sine hjarte. Hos pigghudingar (der organet heiter «dorsalblære») finst det t.d. ikkje noko sirkulasjonssystem i eigentleg tyding, men eit «hemalsystem» med årer som sluttar blindt. Derfor er det tvilsamt og framleis uavklart om desse systema i det heile teke kan samanliknast med vårt sirkulasjonsorgan og hjarte.
Hjartet i kulturen
Hjartet er blodfylt og gjev frå seg puls ein kan kjenna gjennom huda til eit levande menneske. Sterke kjensler gjer at det går fortare og er meir tydeleg til stades for eigaren. Det er ikkje så rart at det i mange kulturar har vore sett på som bustaden for sjela, sinnet og kjenslene. Ein finn døme på dette mellom anna i Bibelen, i læra til Aristoteles og hos stoikarane. Leveren har òg vore brukt som eit liknande symbol, medan det i dag er hjernen som blir rekna som det viktigaste organet for personlegdom. Hjartet er mest brukt som eit symbol på kjærleik.
Hjarteform
Hjartet er mykje brukt som symbol, særleg med den stiliserte hjarteforma ♥. Det er ikkje kjend kvar denne forma kjem frå. Teoriar spenner frå det sumeriske kileskriftsymbolet for 'kvinne', som hadde ein liknande fasong, til frøa frå Silphium-planten, som hadde samband med kjærleik og sex i og med at han blei brukt til prevensjon og abortframkalling. Bilete av dei hjarteforma frøa blei prega på myntar i den antikke byen Kyrene. Andre forklaringar har peikt på likskapar med ulike (seksuelle) delar av kvinnekroppen, men ein kan ikkje sjå heilt bort frå at symbolet ganske enkelt viser til utsjånaden på det ekte hjartet.
Ein finn stiliserte hjarte som kortfarge på spelkort og som pynt og symbol ei rekke stader, til dømes på klede, sukkertøy og på kjærleiksbrev og -kort. Det blir brukt som ideogram for «elskar», til dømes i utsegna «I ♥ New York». I nyare tid har ein òg teke i bruk meir anatomiske hjarte som symbol på slike kjensler.
Språk
Ein kan fortsatt snakka om hjartet når ein meiner kjensler, som å bli «varm rundt hjarterøtene». Å «ha hjartet på rette staden» eller vera «godhjarta» tyder at ein er snill og god, medan å ha eit «hjarte av stein» tyder at ein ikkje har miskunn.
Ein finn òg att hjartet i uttrykk som viser til sentrum eller den viktigaste delen av noko, til dømes «hjartet av byen» eller «Folkestad er sjølve hjartet i Volda kommune». Denne bruken kan minna om den biletlege bruken av navle.
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
27 - Tjuesjuande - Sjuogtjuande
Domen i Dronning Maud Land
Domen er eit snødekt platåfjell med bratte sider, like sørvest for Høgskavlen i Borgmassivet i Dronning Maud Land. Det vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (1949–52).
Talord
Ordenstal - Rekkjetal
28 - Tjueåttande - Åtteogtjuande
29 - Tjueniande - Niogtjuande
30 - Trettiande - Tredevte
31 - Trettifyrste - Ein og trettiande
32 - Trettiandre - To og trettiande
33 - Trettitredje - Tre og trettiande
34 - Trettifjerde - Fire og trettiande
35 - Trettifemte Fem og trettiande