cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
250
251 (romartal CCL) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Traianus og Gratus var konsular (eller sjeldnare som år 1004 ab urbe condita).
Jun Tamano
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Tokushima Vortis, Yokohama FC og Thespa Kusatsu.
1255 Schilowa
1255 Schilowa er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 8. juli 1932 av Grigoriy N. Neujmin ifrå Krim-observatoriumet i Simeiz på Krimhalvøya.
Kosmopolitisk utbreiing
I omgrepet ligg det implisitt ei avgrensing til det naturlege miljøet til arten eller gruppa, til dømes ved at brugde finst i havet i område med temperert klima, både på den sørlege og den nordlege halvkula, men ikkje i tropane og ikkje i ferskvatn.
Nokre eksempel på kosmopolitiske artar er menneske, mange kvalar, nokre starar, nokre insekt som kvefsen Copidosoma floridanum, tistelsommarfuglen Vanessa cardui og lavarten bristlav Parmelia sulcata. Nokre kosmopolitiske grupper er muslingslekta Mytilus (som mellom anna omfattar blåskjel) og gnagargruppa Myomorpha, der ein finn mus, markmus, rotter, ørkenrotter, hamsterar og lemen.
Biletdøme
Tistelsommarfuglen (Vanessa cardui) frå sommarfuglslekta Vanessa finst i heile verda bortsett frå Arktis og Antarktis.
Homer
Homer (gr. `Oμηρος 'omeros') er etter tradisjonen forfattaren til dei klassiske greske diktverka Iliaden og Odysseen. Han skal ha vore blind og levd på 700-talet f.Kr..
Dei homeriske dikta blei nedskrivne på ordre av Peisistratos som herska i Aten. Han gav ordre om at alle songarar som kom til byen skulle synga vers av Homer medan skrivarane hans skreiv dei ned. Slik blei verka redda for ettertida.
Formmessig er verka skrivne på heksametervers i eit strengt oppbygd system. Dei er den eldste bevarte munnlege litteraturen frå Europa.
Bioley-Orjulaz
Bioley-Orjulaz er ein kommune i distriktet Gros-de-Vaud i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 603 meter over havet.
Tetsuya Enomoto
Tetsuya Enomoto er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Yokohama F. Marinos, Urawa Reds og Kataller Toyama (2019).
Federico Marchetti
Federico Marchetti er ein italiensk fotballspelar. Han har spela som keeper for SS Lazio i Serie A. Han har òg landskampar for Italia. Han debuterte for A-landslaget i mai 2009 i ein vennskapskamp mot Nord-Irland. Han var med i troppen til fotball-VM i 2010 som reservekeeper for Gianluigi Buffon.
Alykés
Alykés (gresk Αλυκές) er ein tidlegare kommune nordvest på øya Zákynthos i periferieininga Zákynthos i periferien Dei joniske øyane i Hellas. Alykés inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Zákynthos.
Elva Allier
Allier (oksitansk: Alèir) er ei elv sentralt i Frankrike, og ei av sideelvane til Loire frå venstre. Ho har sitt utspring i Massif Central i departement Lozère, aust for Mende. Ho munnar ut i Loire vest for byen Nevers.
Sideelvar
Nokre av sideelvnae til Allier er:
Danskøya
Danskøya er ei øy på Svalbard i Nordishavet. Ho ligg like nordvest for Spitsbergen nær Magdalenefjorden. Like nord for øya ligg Amsterdamøya. Som med mange av dei andre øyane på Svalbard er ikkje Danskøya busett. Øya har eit areal på 40,6 km².
Den første midlertidige kvalstasjonen på øya vart oppretta av engelskmenn i 1614, truleg på søraustsida av øya. Engelskmennene reiste frå øya i 1624 eller 1625, og ho vart så annektert av Nederland. I 1632 oppretta danskar ein permanent stasjon ved Kobbefjorden. Ein annan stasjon vart oppretta av nederlendarar i Virgohamna på nordsida av Danskøya i 1636. Denne vart kalla Harlingenkokeriet. Restane av denne stasjoen vart sett av Frederich Martens i 1671.
Øya var utgangspunkt for S. A. Andrée sin ballongekspedisjon i 1897. Ballongen til Andrée vart fylt med hydrogen og styrta på pakkisen tre dagar etter han forlet Danskøya. Etter å ha vandra og drive rundt på isen i nesten tre månader kom dei til slutt til Kvitøya, der alle omkom.
Bru kommune
Bru var ein kommune i Sogn og Fjordane fylke beståande av mellom anna Svanøy og Norddalsfjorden.
Bru vart 1. januar 1923 skild ut frå Kinn som eigen kommune. 1. januar 1964 vart kommunen slegen saman med Kinn, Eikefjord, og Florø til Flora kommune.
Folketalsutvikling
Folketalsutvikling for tidlegare Bru kommune frå 1923 til 1964:
Bottens
Bottens er ein kommune i distriktet Gros-de-Vaud i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 730 meter over havet.
Kommunen ligg sørvest for Echallens.
Kuwae
Kuwae eller Karua er ein undersjøisk vulkan mellom øyane Epi og Tongoa i Vanuatu. Han er ein av dei mest aktive vulkanane i Vanuatu.
Katastrofar
Øyane Tongoa og Epi var ein gong ein del av den større øya Kuwae. Lokale segner fortel om eit katastrofalt utbrot som øydela øyane og etterlet to mindre øyar og ein oval kaldera på 12 x 6 km i mellom. Storleiken på kalderaen tyder på at han kan ha falle saman så mykje som 1100 meter og at 32 til 39 kubikkilometer magma vart kasta ut. Dette gjer det store Kuwaeutbrotet til eit av dei største vulkanutbrota dei siste titusen åra.
På Antarktis og Grønland har iskjerner vist ein topp i sulfatkonsentrasjonar som var høgare enn noko anna utbrot sidan den gong. Analysar av iskjernene har tidsett hendinga til seint 1452 eller tidleg 1453. Volumet som vart kasta ut var seks gonger meir enn Pinatubo-utbrotet i 1991 og skapte ei alvorleg nedkjøling av heile planeten dei neste tre åra.
Klimatiske konsekvensar
I Sverige fall korntienden til null fordi avlingane feila. I det vestlege USA synte revehalefuruar frostskadar i 1453, og i Europa og Kina vart treveksten hemma i 1453–1457.
I følgje historia til Ming-dynastiet i Kina våren 1453, skal vedvarande snø ha øydelagd kornavlingane. Seinare på året, då støv gjorde sollyset svakt, skal fleire fot med snø ha falle i seks provinsar og titusenvis av menneske fraus i hel.
Tidleg i 1453 snødde det i 40 dagar sør for Chang Jiang-elva og mange døydde av kulde og hungersnaud. Innsjøar og elvar var isdekte og Gulehavet var islagt 20 km ut frå kysten.
Utbrotet skjedde like før Konstantinopel fall, den siste bastionen til det ein gong så mektige Austromarriket. Det osmanske riket, leia av sultan Mehmed II, la ei omleiring rundt byen den 5. april 1453, og erobra han den 29. mai. Historikarar i Konstantinopel nemnde mellom anna at hagane i byen produserte særs lite denne våren. Den 25. mai skal eit torevêr ha råka byen så hardt med regn og hagl at det ikkje var mogeleg å stå oppreist. Dagen etter var byen dekt i tjukk skodde, noko som var ukjend i denne delen av verda i mai. Då skodda letta om kvelden har historikarane skildra eit raudt skjer på himmelen i det fjerne, som ein trudde var brannar starta av tyrkarane. Pang meiner derimot at «brannen» var ein optisk illusjon på grunn av refleksjon av solnedgangen frå vulkansk oske i stratosfæren. Mange slike falske brannalarmar vart òg innmeldte over heile verda etter Krakatoa-utbrotet i 1883 i Indonesia.
Nyare aktivitet
Øyar har fleire gonger vorte danna i kalderaen til Kuwae. Utbrotet i 1897–1901 bygde ei øy som var 1 km lang og 15 meter høg. Ho forsvann etter seks månader. Utbrotet i 1948–1949 skapte ei øy og bygde ei kjegle som strekte seg 100 meter over havet og var 1,6 km i diameter. Øya varte mindre enn eit år. Alle øyane har forsvunne på grunn av bølgjer og rørsle på botn av kalderaen. I 1959 dukka ei ny øy opp ei kort stund, og igjen i 1971. Den siste øya som er sett her var i 1975.
Regjeringa Lyng
Regjeringa Lyng var ei koalisjonsregjering med dei politiske partia Høgre, Kristeleg Folkeparti, Senterpartiet og Venstre. Regjeringa kom til makta etter at regjeringa Gerhardsen III den 28. august 1963 måtte gå av på grunn av mistillitsframlegg. Mistillita frå Stortinget kom på grunn av Kings Bay-ulukka. John Lyng si regjering måtte gå av etter kort tid, då partia på venstresida reiste mistillitsframlegg i samband med regjeringserklæringa. Regjeringa gjekk av 25. september 1963.
Sølyst
Sølyst er ei øy like ved Buøy ved Hundvåg i Stavanger i Rogaland.
Ho er knytt til fastlandet og Stavanger via øya Grasholmen og Bybrua.
Fridtjof Nansen
Fridtjof Nansen var ein norsk polarfarar, oppdagar, diplomat og vitskapsmann som òg var sterkt engasjert i politikk og humanitært arbeid. Nansen er ein av dei mest internasjonalt kjende personar frå Noreg. Han vert mest hugsa for dristige polarekspedisjonar, og arbeid med flyktningar. I tillegg var han ein banebrytande naturforskar og ein viktig talsmann for Noreg i samband med unionsoppløysinga i 1905.
Fanafjellsvegen
Fanafjellsvegen er ein veg i Fana bydel i Bergen som går frå Fanavegen og Titlestadvegen og søraustover over Fanafjellet til kommunegrensa mot Os kommune. Vegen er 6,1 km lang og er ein del av Fv163.
Fridtjof Nansen
Yrkesliv
Nansen studerte zoologi, og vart tilsett som konservator ved Bergens Museum si zoologiske avdeling. I 1888 kryssa han Grønland på ski, og vart feira som folkehelt. I 1893 leia han ein ekspedisjon mot Nordpolen med «Fram», ei reise som tok over tre år. Saman med Hjalmar Johansen nådde Nansen 86° 14' N, det nordlegaste punktet noko menneske hadde vore på til den tid.
Nansen vart riddar av St. Olavs Orden i 1889, vart tildelt storkrossen av same orden i 1896 og storkrossen med kjede i 1925. Han var også professor i zoologi og oseanografi ved Det Kgl. Frederiks Universitet (seinare kjend som Universitetet i Oslo), ambassadør i London 1906–1908 og Folkeforbundet sin høgkommisær for flyktningar. Nansen fekk Nobels fredspris i 1922.
Fanafjellsvegen
Namnet på vegen vart vedteke i 1961.
Bellavista
Bellavista er eit fjell i Berninafjella på grensa mellom Italia og Sveits. Fjellet grensar til Fuorcla Bellavista i aust og Pass dal Zupò i vest. Det er fire toppar på hovudryggen med høgder på 3 799 m, 3 888 m, 3 890 m og 3 922 m frå aust til vest.
Fridtjof Nansen
Yrkesliv
Fridtjof Nansen var også ein aktiv riksmålsmann.
Moldøen
Moldøen, Lisjemåløyna, Øyna, Måløy er ei lita øy i Ulvesundet mellom den store Vågsøya og fastlandet i Vestland. Byen Måløy vart grunnlagd her.
Fridtjof Nansen
Privatliv
Fridtjof Nansen vart fødd på Store Frøen gard rett utanfor Kristiania (Oslo) den 10. oktober 1861. Far hans var sakførar Baldur Frithjof Nansen. Mor hans var Adelaide Johanne Thekla Isidore Bølling, fødd Wedel-Jarlsberg, dotter av major og baron Christian Frederik Vilhelm Wedel-Jarlsberg. Nansen hadde seks halvsysken og ein bror.
Fanafjellsvegen
Oppe på det høgste punktet av vegen over Fanafjellet, der det er ein stor parkeringsplass, ligg avdelinga til Hordamuseet med ni seterhus frå ulike stader i Hordaland spreidd utover i terrenget. Tidlegare låg òg serveringstaden Fanaseter her med si vesle dyrepark og nokre hestestallar, som i si tid var ein populær utfartsstad for familiar med born. Ved Nordvik i Bergen, nær grensa til Os kommune, ligg den vesle Nordvik skole.
Bellavista
Første gong alle fire toppane vart kryssa var 10. september 1868 av Emil Burckhardt og Hans Grass. C. C. Branch og B. Wainewright med Martin Schocher som guide var dei første til å først krysse Bellavista-toppane og så dei tre toppane på nabofjellet Piz Palü 19. august 1889.
Fridtjof Nansen
Privatliv
Fridtjof Nansen gifta seg 6. september 1889 med konsertsongarinna Eva Sars, dotter av presten og naturforskaren Michael Sars. Eva Nansen døydde 9. desember 1907. Saman hadde dei fem born. Nansen gifta seg på nytt i 1919 med Sigrun Munthe.
Han døydde 13. mai 1930, 68 år gamal og vart gravlagd på den norske nasjonaldagen 17. mai. Gravferda frå trappa framfor Universitets Aula vart ei nasjonal hending med to minutt stille og flagg på halv stong over heile landet. Urna hans vart sett ned i hagen på heimen hans, Polhøgda ved Lysaker i Bærum. Frå 1958 er Polhøgda ei sjølveigande stifting. Fridtjof Nansen-Stiftelsen har som oppgåve å driva forsking knytt til Nansen sine arbeidsfelt. Forskinga skjer gjennom Fridtjof Nansens Institutt.
Fanafjellet
Fanafjellet er eit uoffisielt namn på det skogkledde fjellområdet som ligg sør for Fana i Bergen kommune i Hordaland. Det består av toppane Lyseskarfjellet (313 moh.), Høgeåsen (309 moh.), Ramberget (300 moh.) og Fanasåta (284 moh). Fanaseter ligg mellom Ramberget og Fanasåta.
Engøy
Engøy er ei øy ved Buøy i bydelen Hundvåg i Stavanger i Rogaland.
Ho er knytt til fastlandet og Stavanger via Engøybrua, som knyter Engøy til øyane Sølyst og Grasholmen, og Bybrua som knyter Sølyst og Grasholmen til fastlandet.
Tabuord
Ordforråd
Tabuord kan koma frå område det er vanskeleg å snakka om, dei kan skildra noko samfunnet ser på som ureint, eller dei kan vera knytte til andre forbod, som namnetabu. Typiske norske tabuord har ofte med sex eller religion å gjera.
Orda kan ha med sårbare saker å gjera, som rase (til dømes det amerikanske «N-ordet», nigger), eller ein kan vera redd for ordmagien, som trua på at ein kunne påkalla ulven ved å nemna namnet hans.
For å unngå tabuord kan ein nytta omskrivingar. Dersom eit tabu rundt eit omgrep er sterkt vil omskrivinga òg raskt kunne bli eit nytt tabuord.
Moldøen
Under den andre verdskrigen låg det eit tysk kystfort her. I dag er øya knytt til Måløy med ei vegfylling og inneheld eit parkområdet rundt det gamle fortet, to minnesmerke frå krigen og ein frisbeegolfbane. Øya har òg ein moderne tau og trålfabrikk, eit stort fryselager og ei ISPS-hamn.
Tabuord
Bruk
Dersom ord er totalt tabu, slik at dei aldri meir kan uttalast, vil dei etter kvart gå ut av språket. Dei fleste tabuorda har derimot ei lang soge bak seg, og er langt frå gløymde. Dette er fordi dei blir brukte trass i tabuet.
For mange er tabuord òg tiltrekkande nettopp fordi dei er forbodne. Små ungar som lærer at nokre ord er stygge vil ofte gå rundt og seia akkurat desse stygge orda. For mange forsvinn ikkje denne impulsen med alderen. Tabuord er blitt skribla ned i tusenår; det er til dømes funne graffiti med tabuord i Pompeii og på runepinnar frå norrøn tid.
Branislav Ivanović
Branislav Ivanović er ein serbisk fotballspelar som per november 2017 hadde spelt 100 landskampar og skåra 12 mål for Serbia.
Ivanović er sidan 2017 aktiv i den russiske klubben Zenit St. Petersburg, etter å ha vore Chelsea-spelar i England i perioden 2008-17.
Finnøy (fleirtyding)
Finnøy eller Finnøya kan visa til:
Hafslo
Hafslo er ei jordbruksbygd og ein tettstad i Luster kommune. Den av Statistisk Sentralbyrå definerte tettstaden Hafslo ligg langs Riksveg 55 på nordaustsida av Hafslovatnet og har, medan bygda Hafslo har ei vidare utstrekking. Hafslo var òg fram til 1963 eigen kommune. Bygda grensar til Sogndal kommune, med ein avstand til bygdebyen Sogndal på halvanna mil. Landskapet er mildt og ber preg av breerosjon med eit stort brevatn, Hafslovatnet, som breen har grave ut. Mange brearmar av Jostedalsbreen, med Austerdalsbreen på Veitastrond som den mest kjende, gir godt smeltevatntilsig via Veitastrondsvatnet i sommarhalvåret. I dag renn vatnet ut i den kjende lakseførande Årøyelva i Sogndal kommune, men har i tidlegare tider hatt utløpet sitt i Solvorn.
Bygda har hatt den største folkeauken i kommunen. Kraftkommunen har full barnehagedekning og ein desentralisert godt utbygd skulestruktur. Sogn skisenter på Heggmyrane er eit viktig aktivitetstilbod i bygda.
Språkforskaren Sylfest Lomheim kjem herfrå.
Hafslo sokn og prestegjeld
Hafslo er òg namn på eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. og det var fram til 2004 namnet på eit prestegjeld. Hafslo prestgjeld omfatta i tillegg til Hafslo sokn òg Solvorn sokn. Det ligg tre kyrkjer og eit kapell i det tidlegare prestgjeldet, den mest kjende av dei er Urnes stavkyrkje som står på verdsarvlista til UNESCO og er eigd av Fortidsminneforeninga. Dei andre kyrkjene er Hafslo kyrkje som står på nordsida av Hafslovatnet og er frå 1878, Solvorn kyrkje som står i Solvorn ved Lustrafjorden og er frå 1883 og Veitastrond kapell som vart vigsla i 1935. Med unntak av Veitastrond har alle kyrkjestadane hatt kyrkje frå attende i mellomalderen. Fram til 1967 høyrde òg sokna Fet og Joranger til Hafslo prestegjeld, men då vart dei overførte til Jostedal prestegjeld og slegne saman til eitt sokn, Fet og Joranger sokn.
Hafslo kommune
Hafslo vart skipa som formannskapsdistrikt i 1837. Kommunen femnde då Ytre Kroken, Ornes og Kinsedal på austsida av Lustrafjorden og Solvorn, Ytre Hafslo, Veitastrond, Indre Hafslo (Molland, Fet, Joranger og Marifjøra) og Eikum vestom Lustrafjorden. Hafslo kommune hadde denne utstrekkinga fram til kommunesamanslåinga i 1963 då Hafslo, Jostedal og Luster kommune vart slegne saman til den nye storkommmunen Luster kommune. Ved samanslåinga budde det 2384 personar i Hafslo kommune.
Folketalsutvikling
Folketalsutvikling for tidlegare Hafslo kommune frå 1920 til 1963:
Fuglar
Fuglar (klasse Aves) er varmblodige, eggleggjande, tobeinte virveldyr med karakteristiske fjør, venger og nebb. Det finst rundt 10 300 kjende nolevande fugleartar, noko som gjer Aves til den mest talrike klassen av landlevande virveldyr. Dei har habitat i økosystem over heile verda frå Arktis til Antarktis. Fuglar varierer i storleik frå ca. 5 cm for bikolibri til den ca. 2,5 meter høge strutsen.
Det er brei semje om at fuglane stammar frå ei utdøydd gruppe små tobeinte dinosaurar. Fossile funn viser at fuglane utvikla seg frå theropode dinosaurar i juratida rundt 150-200 millionar år tilbake. Den eldste kjende fugleliknande dinosauren er frå sein jura for ca. 150 millionar år sidan og er nemnt Archaeopteryx, «urfuglen». Ekte fuglar kan ha oppstått i krittida, frå ca. 100 millionar år sidan. Dei fleste paleontologar reknar fuglar som einaste dyregruppe, «klade», av dinosaurar som overlevde krit-tertiær-utryddinga for om lag 65,5 millionar år sidan.
Moderne fuglar er karakterisert av fjør, eit nebb utan tenner, dei legg egg med harde skal, dei har høgt stoffskifte, eit hjarte med fire kammer, og eit lett, men sterkt skjelett. Hos alle fuglar har forlemmene utvikla seg til venger. Dei fleste artar har flygeevne med enkelte unnatak som inkluderer strutsefuglar, pingvinar og ei rekkje ulike endemiske øyartar. Fuglar har også unik fordøyingskanal og luftvegssystem som er særs godt tilpassa flyging. Nokre fuglar, spesielt kråker og papegøyar, er blant dei mest intelligente dyreartane; ei rekkje fugleartar er observert i å tilverke og å bruke verktøy, og mange sosiale artar viser kulturell overføring av kunnskap på tvers av generasjonar.
Mange artar gjer lange sesongmessige migrasjonar, og mange fleire utfører kortare uregelmessige trekk. Fuglar er sosiale, dei kommuniserer via visuelle signal og gjennom rop og song, dei tar del i sosial åtferd medrekna samarbeid om hekking og jakt, flokkdanning og mobbing av predatorar. Dei fleste fugleartar er sosialt monogame, til vanleg for ein hekkesesong om gongen, nokre gonger i fleire år, men sjeldan for heile livet. Andre artar er polygyniske («fleirkoneri») eller, sjeldan, polyandriske («fleirmanneri»). Fuglar legg egga mest vanleg i eit reir og foreldra rugar dei fram til klekking. Ungane hos dei fleste fugleartar får omsut frå foreldra i ein lengre periode etter klekking.
Nokre fugleartar har stor økonomisk verd for menneske, for det meste som føde gjennom dyrehald eller jakt. Andre artar gjev gjøding, guano, dynefyll, dun og fjør, eller er til anna gagn som hjelp under jakt og fiske. Somme vert haldne fanga som populære kjæledyr. Fugleskapningar har vore skildra i kultur innan religion, poesi og populærmusikk.
Evolusjon og taksonomi
Den første klassifiseringa av fuglar blei utvikla av Francis Willughby og John Ray i utgjevinga deira frå 1676, Ornithologiae. Med utgangspunkt i Ornithologiae utarbeidde Carl von Linné i 1758 taksonomisystemet for klassifisering som framleis er i bruk. Fuglar er kategoriserte som biologisk klasse Aves i taksonomien til von Linné. Saman med søstergruppa, krokodillar, er Aves einaste gjenlevande medlemmer av dyregruppa, «kladen», Archosauria. Førebels er tilhøvet mellom dinosaurar, «urfuglen» Archaeopteryx og moderne fuglar uklåre og fagfolk har praktisert ulik bruk av termen Aves. Klassen har vore definert fylogenetisk som alle etterkommarar av den siste felles stamfaren til einkvar moderne fugleart, til dømes gråsporv, Passar domesticus, og anten Archaeopteryx, eller ein enno ukjent forhistorisk art nærare dagens fuglar.
Opphavet
Fossile prov og intensive biologiske analysar har vist utanfor all rimeleg tvil at fuglar er theropode dinosaurar. Meir spesifikt er dei medlemmer av Maniraptora, ei gruppe theropodar som inkluderer dromaeosaurus og oviraptorids, blant andre. Det har vist seg at vitskapen over tid finn fleire ikkje-avian theropodar som er nært knytt til fuglar, det medfører at det tidlegare klare skiljet mellom ikkje-fuglar og fuglar vert meir utydeleg. Nyare funn i Liaoning-provinsen nordaust i Kina syner at mange små theropode dinosaurar hadde fjør, det bidreg òg til denne utviskinga.
Tidleg evolusjon
Fuglar utvikla seg i ei rekkje grupper under krittida. Mange grupper heldt fast på primitive eigenskapar, for eksempel tenner og vengeklør, sjølv om tenner heilt uavhengig gjekk tapt hos ei rekkje fuglar, inkludert moderne fuglar (Neornithes). Medan dei tidlege former som Archaeopteryx og Jeholornis arva den lange halen av bein frå forfedrane, utvikla meir avanserte fuglar forkorta hale med pygostyle bein for feste av halefjør i gruppa Pygostylia.
Den første store direkte utviklinga mot korthala fuglar var Enantiornithes eller «motsette fuglar». Dei har fått dette kallenamnet fordi skulderbeinkonstruksjonen var omvendt i forhold til det ein finn hos moderne fuglar. Enantiornithes tok plassen i ei rekkje økologiske nisjar, frå sandgravande kystfuglar og fiskeetarar til frøetarar og grupper som levde i tre. Meir avanserte utviklingslinjer spesialiserte seg på å ete fisk, som tilsynelatande måseliknande fuglar i underklassen av Ichthyornithes, «fiskefuglar». Ein biologisk orden av Mesozoic sjøfugl, Hesperornithiformes, vart så godt tilpassa fangst i marine miljø at dei mista flygeevna og vart primært vassfuglar. Trass i denne ekstreme spesialiseringa, representerer Hesperornithiformes nokre av dei næraste slektningane til moderne fuglar.
Klassifisering av moderne fuglar
Dette er eit oversyn over biologiske ordenar i underklassen Neornithes, eller moderne fuglar. Lista i fuglefamiliar gjev ei detaljering med underliggjande familiar.
Underklasse Neornithes
Paleognathae: Neognathae:
Utbreiing
Fuglar lever og hekkar på dei fleste terrestriske habitat på alle sju kontinent. Lengst sør lever snøpetrellen. Han dannar hekkekoloniar så langt sør som opptil 440 kilometer inn i Antarktika. Det høgste artsmangfaldet av fuglar oppstår i tropiske område. Tidlegare meinte ein at det høge mangfaldet var eit resultat av høg rate av spesialiseringar i tropane, men nyare studiar har funne endå høgare spesialiseringsrater på høgare breiddegrader, men dei blir meir enn motverka av høgare utryddingsrate enn i tropane. Fleire familiar av fuglearter har tilpassa seg liv både på verdshava, og på hava finst sjøfuglartar som berre kjem til land for å hekke. Pingvinar har ein registrert under dukk ned til 300 meters djupne.
Anatomi og fysiologi
Samanlikna med andre virveldyr, har fuglar ein kroppskonstruksjon som viser mange uvanlege tilpassingar, for det meste for å legge til rette for flyging.
Skjelettet består av særs lette bein. Det har store luftfylte holrom som er kopla til andedrettssystemet, kalla pneumatiske hòl. Kraniet er samanvakse og har ingen skøytar, suturar. Augehola er store og skilt av ein beinvegg, septum. Ryggsøyla har halsdel, brystdel, hoftedel og bakparti. Talet på halsvirvlar varierer frå art til art. Virvlane lengst bak har vakse saman med bekkenet og dannar synsacrum. Ribbeina er utflata, brystbeinet særs stort og er feste for kraftige flygemusklar. Framlemmene er modifisert til venger.
Som hos reptil, skil nyrane hos fuglar ut restprodukt frå blodomløpet og utsondrar restar som urinsyre i staden for urea eller ammoniakk. Men somme fuglar som kolibriar kan skilje ut nitrogenhaldig avfall som ammoniakk. Fuglar har ikkje urinblære eller ytre urinopning. Urinsyra vert utsondra saman med avføring som halvfast avfall. Alt avfall, utanom oppgulp, går ut gjennom ein felles utførslegang, kloakken. Kloakken har fleire funksjonar, han er òg opning til kjønnsorgan og hoer legg egg gjennom han.
Fordøyingssystemet hos fuglar er unikt, med eit kro for lagring og ein krås som kan innehalde steinar for å kutte opp maten, for å kompensere mangelen på tenner. Hos dei fleste fuglar føregår fordøyinga raskt for å betre flygeevna. Somme trekkfuglar har tilpassa seg til å ta protein frå mange delar av kroppen sin, inkludert protein frå innvolane, som ekstra energi undervegs i trekket.
Av alle dyregrupper har fuglar av dei mest komplekse andedrettssystema. Ved innanding vil 75 % av den friske lufta passere forbi lungene og gå vidare inn i ein bakre luftsekk kopla til lungene, luftsekken står i samband med mellomrom i knoklar og fyller dei opp med luft. Den andre delen av innanda luft, 25 %, går rett inn i lungene. Når fuglen andar lufta ut vil den brukte lufta strøyme ut frå lungene samstundes som lagra, frisk luft frå bakre luftsekk vert dregen inn i lungene. Såleis vil lungene hos fuglar få ein konstant tilførsel av frisk luft både under innanding og utpust. Fuglar har ikkje strupehovud med stemmeband, men har evne til å skape lyd med hjelp av syrinx, eit muskelkammer med fleire trommemembranar som ligg nedst på luftrøyret, ved forgreininga. Hjartet har fire kammer og høgre livpulsåre gjev opphav til systemisk sirkulasjon, i motsetnad til hos pattedyr kor den venstre livpulsåra er involvert. Nedre holvene mottar blod frå lemmer via nyreportalsystemet. I motsetnad til hos pattedyr, har dei raude blodlekamar hos fuglar cellekjerne.
Nervesystemet er stort i forhold til storleiken på fuglen. Den mest utvikla delen av hjernen er den som styrer flygefunksjonar, mens litlehjernen koordinerer rørsler og storehjernen, telencephalon, styrer åtferdsmønster, navigasjon, mating og hekking. Dei fleste fuglar har ein dårleg luktesans, men med oppsiktsvekkjande unnatak som inkluderer familiane kiviar, kondorar og stormfuglar. Synsevna er vanlegvis særs godt utvikla. Vassfuglar har spesielle fleksible linser, slik at synsevna er tilpassa både luft og vatn. Noen arter har også to sentralgroper (fovea sentralis). Fuglar er tetrakromatiske, dei har membranceller i auget som har kjensle for lys av ultrafiolett bølgjelengd, så vel som grønt, raudt og blått lys. Derfor er dei i stand til å oppfatte ultrafiolett lys. Det kjem til nytte under kurtisering hos fleire artar. Mange fuglar viser fjørdraktmønster i ultrafiolett som er usynleg for menneske, og somme fuglar viser kjønnsdimorfisme avgrensa til ultrafiolett reflekterande fjørflekkar. Hannen hos blåmeisa har ein ultrafiolett reflekterande flekk som er synleg når han reiser nakkefjør under kurtisering. Somme falkar nyttar ultrafiolett lys i søk etter gnagarar. Desse byttedyra kan legge att markeringsmerke av UV-reflekterande urin som falkar observerer. Augelokka hos fuglar vert ikkje brukte til å blinke. I staden har auget ei blinkhinne, eit «tredje augelokk», som smørjer auget ved horisontale rørsler. Blinkhinna kan også dekkje heile auget fungere som ei linse hos mange fuglar som lever i vatn. Dei fleste fuglar kan ikkje røre på augo, men det finst unnatak, som dømes storskarv. Fuglar med augo på sidene av hovudet har eit breitt synsfelt, medan artar med framretta augo, som ugler, har kikkertsyn og kan vurdere djupna på synsfeltet. Fuglar manglar ytre øyre, pinna, men opninga er dekt av fjør, hos somme artar, for eksempel ugleslektene asio, bubo og otus har desse dekkfjøra form som liknar øyre. Det indre øyret har snigelhus, cochlea, men det er ikkje spiralforma som hos pattedyr.
Fjør, fjørdrakt og skjel
Kvar fjør vert regelmessig fornya i ein prosess som kallast myting. «Standard fjørdrakt» hos ein fugl er drakta hos fugl som har mytt etter hekkesesongen, også kalla ikkje-hekkedrakt, i motsetnad til ein meir kortvarig hekkedrakt. Somme artar kan ha fleire variantar av standard fjørdrakt, kjent under Humphrey-Parkes-systemet som «alternative fjørdrakter».
Før hekkinga startar vil hoene hos dei fleste fugleartar felle fjør på buken slik at det kjem fram berre rugeflekkar. Huda på rugeflekkane har blodårer som hjelper fuglen til å varme egg og ungar under ruginga.
Fjørene krev vedlikehald og fuglane steller og pleier fjørene dagleg. I gjennomsnitt kan dei bruke rundt 9 % av tida si på dette. Dei børstar vekk framandpartiklar og legg på sekret frå gumpkjertelen, sekretet tar vare på smidigheit i fjørene og har ein antimikrobiell verknad, ved at det hemmar vekst av bakteriar som øydelegg fjørene. Somme artar kan supplere med maursyre frå maur.
Fuglar har skjel på føtene, det vil seie på tær og mellomfot. Skjela har same keratin som nebb, klør og sporar. Skjela overlappar ikkje, med unntaka av familiane isfuglfamilien og spettefamilien. Ein trur skjela hos fuglar er homologe til skjela hos reptilar og pattedyr.
Flygeevna
Dei fleste fuglar kan flyge, det er det som skil dei frå nesten alle andre virveldyr. Flyging er den viktigaste måten fuglar flyttar seg på, ho er til nytte under hekking og fôring, og når fuglen må flykte frå predatorar. Fuglar har ulike tilpassingar for flyginga, mellom anna eit lett skjelett, to store flygemusklar på brystet, pectoralis, som står for om lag 15 % av den totale massen til fuglen, flygemusklar på vengene, supracoracoideus, samt ein modifisert forlem (veng) som fungerer som ei bereplate i lufta. Storleiken og forma på vengen fortel kva type flyging ein art gjer, mange artar kombinerer kraftfulle vengeslag med mindre energiintensiv glideflukt.
Vi kjenner om lag 60 nolevande fuglearter som manglar flygeevne, men mange er utdøydd. Ein finn flest artar utan flygeevne blant fugleartane som lever på isolerte øyar, truleg på grunn av avgrensa ressursar og fråvære av landrovdyr der. Sjølv om pingvinar ikkje er flygedyktige, brukar dei tilsvarande musklar og rørsler når dei sym gjennom vatnet, det same gjer alkefuglar, somme stormfuglar og fossekallar.
Åtferd
Dei fleste fuglar er dagaktive, men somme, som til dømes mange arter av ugler og natteramnar, er nattaktive eller aktive under tussmørketimar, crepuscular. Mange vadefuglar knytt til kysten et når tidevatnet er passande, enten det er dag eller natt.
Kost og føde
Dietten åt fuglar varierer mykje frå art til art og inkluderer nektar, frukt, plantar, frø, åtsel, og fleire smådyr, inkludert andre fuglar. Ettersom fuglar manglar tenner, er fordøyingssystemet tilpassa ein prosess for oppstykka matbitar som dei svelgjer heile.
Fuglar som nyttar mange ulike strategiar for å skaffe mat eller et ei rekkje typar føde blir kalla generalistar, medan andre som konsentrerer tid og krefter på bestemt føde eller har ein einsidig strategi for å skaffe mat er spesialistar. Strategiane for å fange, søke eller samle føde varierer avhengig av arten. Mange fuglar samlar insekt, virvellause dyr, frukt og frø. Somme jaktar insekt ved plutseleg åtak frå ei grein. Nektaretarar som for eksempel kolibriar, solfuglar og loriar er blant dei artane som har børsta tunger og i mange tilfelle òg nebb designa for å passe til utforminga av bestemte blomar. Kiviar og vadefuglar med lange nebb søkjer etter virvellause dyr; variasjonar i nebblengd og etemetodar fører til oppdeling i økologiske nisjar. Lommar, dukkender, pingvinar og alker følgjer byttedyra under vatn, med hjelp av venger eller føter for framdrift, medan luftjegerar som til dømes mange isfuglartar, suler og terner styrtdukkar etter byttedyr. Flamingoar, tre artar av kvalfuglar, og nokon ender filtrerer vatn. Gjæser og ender er primært grasetarar.
Somme artar, inkludert fregattfuglar, måsar, og joar, engasjerer seg i kleptoparasittisme, steling av mat frå andre fuglar. Ein antar at kleptoparasittisme er eit supplement til vanleg matauke, og ikkje den einaste måten å skaffe føde på. Ein studie av storfregattfugl som stel frå maskesule fann ein at fregattfuglen stal høgst 40 % av maten og i gjennomsnitt berre 5 %. Andre fuglar er åtseletarar, og nokre av desse, som gribbar, er spesialisert åtseletarar, medan andre, som måsar, kråker, eller andre fuglar som tar byttedyr, er opportunistar.
Drikking
Om mangel på sveittekjertlar og avgrensa væskeutsondring reduserer fysiologiske krav, så treng mange fuglar likevel tilførsel av vatn. Artar som lever i ørkenområde kan få dekt vasstrongen fullt og heilt frå væte som finst i kosten. Dei kan òg ha andre tilpassingar som tillèt at kroppstemperatur stig, dermed sparer dei væsketap som elles går til kjøling ved damping av fukt. Sjøfuglar kan drikke sjøvatn og har saltkjertlar i hovudet som skil ut overflødig salt gjennom naseopningane.
Dei fleste fuglar håvar først vatn inn i nebbet og hevar hovudet for å late vatnet renne ned halsen. Spesielt artar som lever i tørre habitat, somme duer, astrildar, musfuglar, springvaktlar og trappar, dei er i stand til å suge opp vatn, utan å måtte vippe hovudet opp og bak. Nokon ørkenfuglar kan ikkje greie seg utan vasskjelder og sandhøns er særleg kjent for daglege møte ved vasshol. Hekkande sandhøns ber vatn til ungane ved å fukte bukfjøra.
Migrasjon
Mange fugleartar migrerer, er trekkfuglar, for å utnytte årlege, globale regelbundne variasjonar av temperatur og dagslys. Trekkfuglar freistar å optimalisere tilgjenge på matkjelder og hekkehabitat. Ulike fuglegrupper utfører migrasjonar på ulike vis. Mange landfuglar, vadefuglar og vassfuglar gjennomfører lange årlege trekk, vanlegvis utløyst av endring i dagslengda samt vêrtilhøve. Desse fuglane har vanlegvis hekkesesongen i temperert eller arktiske eller antarktiske regionar, og lever periodane mellom hekking i tropiske regionar eller på den motsette halvkula. Før trekket tar til, byggjer dei opp feittreservar i kroppen og reduserer storleiken på somme organ. Migrasjon er særs krevjande energimessig, særleg når fuglar må krysse ørkenar eller havstykke utan høve til etterfyll av næring. Landfuglar kan ha rekkjevidde på rundt 2500 km og kystfuglar kan flyge opp til 4000 km. jamvel om lappspoven er i stand til å meistre flygingar utan stopp på opptil 11 600 km. Sjøfuglar gjer også lange trekk, den lengste årlege migrasjon finn vi hos grålira, som hekker på New Zealand og i Chile, men held seg på sommarbeite i nordlege Stillehavet ved Japan, Alaska og California, og tar med det ein årleg rundtur på om lag 64 000 km. Andre sjøfuglar spreier seg etter hekkesesongen, reiser mykje, men har ikkje faste trekkruter. Albatrossar hekkar i fuglefjell i Sørishavet og tar ofte sirkumpolare reiser mellom hekkesesongane.
Kommunikasjon
Fuglar kommuniserer primært visuelt og med lydsignal, kategorisert i rop og song. Slike signal kan nyttast mellom individ av same arten, men også mot andre artar.
Fuglar nyttar fjørdrakta til å markere og å vurdere sosial dominans, til å vise mognad for hekking hos artar som har hekkedrakt, eller å lage truande effektar, som i dømet med solriksa der ho mimar ein stor predator for å verne seg sjølv og avkommet mot rovfuglar. Variasjonar i fjørdrakt nyttast òg til identifisering av fuglar, særleg mellom artar. Visuell kommunikasjon blant fuglar kan innebere framsyningar i ritual, dei kan ha utvikla seg frå handlingar som fjørstell, hakkeåtferd eller anna vanleg åtferd. Desse framsyningane kan tyde aggresjon eller underkasting eller kan medverke til pardanning. Dei mest forseggjorte oppvisingar oppstår under spel eller paringsleik, der «dansar» ofte er sett saman av komplekse kombinasjonar av mange moglege komponentar av rørsler; reproduksjonssuksessen hos hannar kan avhenge av kvaliteten på slike oppvisingar. Vokallyd danna i syrinx, er den vanlege måten fuglar kommuniserer med når dei nyttar lyd. Denne kommunikasjonen kan vere særs komplisert, og til dømes kan somme artar utnytte dei to sidene av syrinx uavhengig, slik at fuglen læt to songar samstundes.
Lydsignal som kall blir bruka til ei rekkje føremål, blant anna til å gjere seg attraktiv for maken, til å overføre informasjon som kan vurderast av potensielle makar, danne band mellom individ, for å gjere krav på og halde på territorium, og til å identifisere seg for andre individ, som når foreldre kallar på ungane i koloniar eller makar møtast igjen før hekkesesongen. Ein vektig lydfunksjon er dessutan varsling av andre fuglar mot trugsmål, til dømes mot predatorar, nokre gonger med spesifikk informasjon om innhaldet i trugsmålet. Nokon fuglar kan bruke mekaniske lydar for kommunikasjon. Enkeltbekkasinen, «mekregauken», pressar luft på tvers av ytre stjertfjør for å skape vibrasjon som dannar lyd i lufta, hakkespettar trommar for å hevde territorium, og palmekakeduar brukar verktøy for å tromme.
Flokkdanning og andre samhandlingar
Medan somme fugleartar hovudsakleg er territorieale eller bur i små familiegrupper, dannar andre artar store flokkar. Dei mest opplagde føremonene med flokkdanning er auka tryggleik og auka effektivitet i søk etter fôr. Vern mot rovdyr er spesielt vektig i lukka leveområde som skogar, kor bakhaldsåtak er vanleg, og fleire auge kan gje eit verdfullt tidleg varslingssystem. Dette har ført til utviklinga av mange blandingsflokkar, det vil seie at få individ frå ulike artar dannar flokkar for matauke; desse flokkane gjev intern tryggleik, men reduserer potensiell konkurranse om ressursane. Kostnader av flokkdanning inkluderer at dominerande fuglar mobbar sosialt underordna fuglar og reduksjon av fôringseffektivitet i visse høve.
Det hender at fuglar også samhandlar med ikkje-aves artar. Sjøfuglar som styrtdukkar utnyttar handlingar frå delfinar og tunfisk som jagar stimfisk mot overflata. Hornfuglar har mutualisme med dvergmungoar, dei et saman og åtvarar kvarandre mot rovfuglar og andre predatorar som kjem nær.
Søvn og kvile
Fuglar har aktive delar av døgnet med høgt stoffskifte avløyst av kvile i andre periodar. Når fuglar søv brukar dei ofte ein type søvn kjent som ein vaktsam søvn kor periodar med kvile vekslar med rask opning av augo, som gjev dei høve til å vere kjenslevar for uro og merksam på og i stand til å sleppe frå trugsmål. Det har vore ymta om at visse typar søvn er mogleg jamvel i flukt. Ein trur seglarar kan sove i flukt og radarobservasjonar tyder på at dei orienterer seg med vinden i slik søvnflukt. Somme fuglar har også vist evne til å falle i søvn med langsame bølgjer, SWS, med ein hjernehalvdel av gongen. Fuglane har ein tendens til å utøve denne evna avhengig av posisjonen i forhold til utkanten av flokken dei kviler i. Med dette kan auget på den vakne halvdelen vere vaktsam for predatorar ved å sjå på ytterkanten av flokken. Denne tilpassinga er også kjent frå marine pattedyr. Kvile i flokkar er vanleg fordi det senker tap av kroppsvarme og minkar risikoen mot åtak frå rovdyr. Når flokkar av fugl vel ut slike kvileplassar tar dei omsyn til høvet til termoregulering og tryggleik.
Somme fuglar bøyer hovudet over ryggen og stikk nebbet ned i ryggfjøra når dei søv, andre føretrekk brystfjøra. Mange fuglar kviler på ein fot, mens somme vil trekke ein fot opp i fjøra under kroppen, særleg i kaldt vêr. Sporvefuglar har ein låsemekanisme med ei sene som hjelper dei til å halde seg oppreist på ei grein når dei søv. Nokre av fuglane som lever på bakken, som til dømes vaktlar og fasanar, overnattar oppe i tre. Og det finst flaggermuspapegøyar som søv hengjande opp ned. Nokre kolibriar går inn i ein kortvarig dvaleliknande tilstand, torpor, samstundes som stoffskiftet blir senka når dei søv. Denne fysiologiske tilpassinga kan ein observere hos nesten hundre andre arter, inkludert uglesvaler, natteramnar og svalestarar. Ein art, dvalenatteramn, går jamvel inn i ei stode av dvale. Fuglar ikkje har sveittkjertlar, men dei kan kjøle seg ned med å søkje skugge, stå i vatn, å pese eller å auke kroppsarealet for å avkjøle seg. Storkar og kondorar kan avkjøle seg med å sleppe væske i form av ekskrement eller urin på delar av føtene. Væska vil kjøle ned beina når ho fordampar, dette kallast òg urohydrose.
Sosiale system
Nittifem prosent av alle fugleartar er sosialt monogame. Hos desse artane held paret saman minst så lenge hekkesesongen varar eller i nokon fall for fleire år eller i heile livslengda til den eine døyr. Monogami tillèt omsorg frå begge foreldre, det er spesielt vektig for artar der hoer treng hjelp for eit vellukka ungeoppdrett. Blant mange sosialt monogame artar er kopulasjon utanfor paret, ekstraparkopulasjon eller utruskap, vanleg. Slik åtferd oppstår vanlegvis mellom dominerande hannar og hoer som har danna par med mindre dominerande hannar, men åtferda kan òg vere eit resultat av tvungen paring hos ender og andre i andefamilien. Hoer kan ha føremon av slike ekstraparkopulasjonar fordi det kan bringe fram betre gen for avkommet, og det aukar dessutan sjansen for suksess i hekkinga sjølv om partnaren skulle vere ufræv. Hannar av artar som deltar i ekstraparkopulasjon vil vakte nøye over makane for å sikre felles avkom som er i vente.
Det førekjem òg andre typar av pardanning blant fuglar, inklusive polygyni, polyandri, polygami, polygynandri og promiskuitet. Polygamisk forplanting oppstår kor hoer er i stand til å få fram ungekull utan hjelp frå hannar. Nokre artar kan bruke meir enn eit system avhengig av omstenda.
Hekking vil gjerne innebere ei form for spel eller leik, vanlegvis utfører hannen oppvisinga. Dei fleste oppvisingar er heller enkle og inneberer ei eller anna form for song. Men somme oppvisingar er ganske forseggjorte. Alt etter kva art ein observerer, kan desse inkludere tromming med venger eller hale, dans, luftige flygingar eller ein leik med mange deltakarar. Vanlegvis er det hofuglane som avgjer partnarval, jamvel om polyandriske symjesniper gjer det motsett: den meir bleike hannen vel blant fargesterke hoer. Partnarar utfører ofte rituelle handlingar med matgåver, fekting og stryking nebb mot nebb, gjensidig fjørstell av kvarandre, vanlegvis etter at individa har danna par og paret seg.
Territorium, reirbygging og ruging
Mange artar dannar revir og forsvarer territoriet mot andre av same arten i hekketida, kontroll over territoriet bidreg til matkjelder til partnar og ungar. Ikkje alle artar kan vakte territorium, som til dømes somme sjøfuglar og seglarar. I staden dannar dei ofte koloniar, dette kan gje vern mot rovdyr. Men kolonirugarar forsvarer små lokalitetar til reirplass og konkurransen mellom individ av same arten kan bli intense.
Dei fleste artar legg egg i ei eller anna form for reir og kan byggje forseggjorte reir, forma som kopp, kuppel, tallerken eller ein kanal i bakken. Men det finst nokon artar som nyttar primitive reir, albatrossar t.d., legg egg i ei fordjuping i bakken. Det vanlege er at fuglereir er skjulte for å verne dei mot predasjon, men kolonirugarar, som best kan forsvare seg mot inntrengjarar, kan ha opne reir på bakken. Det finst artar som vel plantedelar med parasittreduserande toksin til byggmateriale for å auke overlevingsevna til fugleungane, og fjør blir ofte brukte som isolasjon. Lomvi legg egg direkte på bakken i bratte fjellsider, hannen av keisarpingvin held egga mellom kroppen og føtene. Slikt fråvære av reir finn ein spesielt hos artar kor nyklekte ungar er mykje sjølvhjelpte.
Ruging av egg skjer under ein temperatur som optimaliserer utviklinga av fostret, og tar til etter at det siste egget i kullet er lagt. Hos monogame artar deler foreldra på ruginga, hos polygame er det ein forelder som står for all ruging. Varme blir overført frå fuglen til egget ved at rugeflekken, eit område med berr hud på brystet, ligg i kontakt med eggskala. Prosessen kan vere energikrevjande, albatrossar, til dømes, kan miste så mykje som 83 gram kroppsvekt per dag under ruginga. Hos omnhøns kjem rugevarmen frå sola, frå platemateriale som rotnar eller frå vulkanske kjelder. Rugeperioden kan variere i lengd frå 10 dagar hos spettar, gaukefamilien og somme sporvefuglar, til opp til 80 dagar kos albatrossar og kiviar.
Ramberget
Ramberget er ein 87 meter høg ås på øya Hisingen i Göteborg i Sverige.
Fridomskjempar
Fridomskjempar er ei nemning på ein person som kjempar mot okkupasjon eller undertrykking, gjerne i samband med ein krig. Okkupantane eller motstandarane kallar gjerne fridomskjemparar for terroristar.
Leopoldo Roberto Markovsky
Leopoldo Roberto Markovsky er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama F. Marinos.
Boulens
Boulens  er ein kommune in distrikt Gros-de-Vaud i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 718 meter over havet.
Terry Jones
Terence Graham «Terry» Parry Jones er ein britisk komikar, skodespelar, regissør, forfattar og programleiar frå Wales. Han er best kjent som eit av medlemmane i Monty Python.
I Monty Python er hans mange framstillingar av gamle kvinner, såkalla «pepper-pots». særs minneverdige. Dessutan var han «Den nakne mannen som spelar orgel» som dukka opp før opningsvignetten i Flying Circus-episodane på 1970-talet.
I tillegg til å vera forfattar og skodespelar i TV-serien Monty Python's Flying Circus har han òg regissert fleire filmar, bl.a Monty Python og ridderne av det runde bord (1975), Profeten Brians liv og historie (1979), Private Services (1987) og Erik the Viking (1989).
Jones har òg skrive fleire filmmanus og bøker (bl.a Starship Titanic saman med Douglas Adams) og er òg ein ivrig forfattar av politiske artiklar.
Han har dei siste åra vore programleiar for ei rekkje TV-seriar om historie. I 2009 kom den første boka hans ut på norsk, Barbarane, eit skråblikk på romersk historie.
251
251 (romartal CCLI) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Traianus og Etruscus var konsular (eller sjeldnare som år 1004 ab urbe condita).
252
252 (romartal CCLII) var eit skotår som byrja på ein torsdag i den julianske kalenderen. I Romarriket var det kjent som året då Trebonianus og Volusianus var konsular (eller sjeldnare som år 1005 ab urbe condita).
Sivsongar
Utsjånad og lyd
Sivsongaren er ein middelsstor songar, 11,5 til 13 cm lang. Vengebreidda er frå 17 til 21 cm og vekta om lag 10-15 gram. Den vaksne fuglen har ein kraftig streka brungrå rygg og lys gulaktig underside. Panna er jamn med eit framtredande kvitaktig augebryn, og issen er brunsvart. Strupa er kvitaktig og nebben er kraftig og spiss. Kjønna er like, slik som hos dei fleste andre songarar. Ungfuglane er flekkete på brystet. Songen er svært omvekslande og består av eit raskt, snerrande jirra-jirra-jirra avbrote av typiske kvislelydar og hermelåt.
Utbreiing
Fuglen hekkar i nesten heile Europa og i det vestlege og sentrale Asia.
Biotop, leveområde i Noreg og trekkvanar
Sivsongaren er vanlegast i Nord-Noreg, der han gjerne held til i våtmarker og vierkratt. I Sør-Noreg er han mest knytt til kysten der han vel seg stader med mykje busker, samt takrørsjøane rundt Oslofjorden. Fuglen er ein nykomling i Sør-Noreg, då det fanst lite av han før enn i det 20. hundreåret. Den norske hekkebestanden er rekna å ligge mellom 10 000 og 100 000 par. Sivsongaren er trekkfugl og overvintrar i det tropiske og sørlege Afrika. Dei norske fuglane overvintrar helst vest i dette området. Fuglane dreg sørover i august, nokre allereie i slutten av juli, og nokre utover i september. For å klare den lange flygeturen samlar fuglen feittreservar.
Hekking
Sivsongaren vert kjønnsmoden etter eit år. Hoa legg 3-6 egg i eit reir nær marka i tett vegetasjon, i blant i ei buske. Foreldra, som oftast hoa, ruger i 12-14 dagar. Ungane vert flygeferdige etter 10-12 dagar. Sivsongaren kan bli opp til sju år gammal.