cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mynde
Myndar og muslimar
Muslimane tillèt ikkje hundar å kome inn husværet sitt, fordi hundar flest blir rekna som ureine. Myndar, derimot, har alltid fått tilgang til husværet og blir gjerne handsama som om dei var nære slektningar og frendar. Årsaka til dette er å finne i Koranen, der det står at hundar som skulle brukast til jakt måtte vere «reine». Med det meinte ein at hunden skulle ha gjennomgått ei slags åndeleg reinsing og ikkje måtte skamfere (bite hol i) byttet. Koranen seier ingen ting om at det måtte vere myndar, men han nemner at svarte hundar og pariahhundar var ureine og måtte drepast.
VM i skiskyting 1979
Meisterskapen omfatta to individuelle øvingar og ein stafett, alle for menn.
Mynde
Myndar og muslimar
Beduinane og dei andre nomadane hadde lange tradisjonar med hundehald og overførte truleg Koranen sin definisjon av ein «rein hund» til jakthundane sine, som altså var myndar. Desse hundane var gjerne trena i ikkje å drepe viltet, men kunne å halde det fast til jegeren kom og kunne avlive byttet. Sida har derfor myndar vore sett som reine blant dei fleste muslimar.
Seremoni
Ein seremoni er eit sett av rituelle handlingar som skal skape ei viss stemning. Størsteparten av seremonien blir utført på ein måte som alle som er med er samde om eller kjenner til på førehand. Føremålet med han er ofte å danne ramme rundt ei symbolsk handling, gjerne ei talehandling. Ein eller fleire leiarar seier noko medan resten av deltakarane høyrer og kan stadfeste at handlinga er utført.
Mynde
Myndar og adel
Frå historia kjenner vi til at kongar, adelsfolk og høvdingar ofte heldt myndar, medan det i mange tilfelle ikkje var lov å eige dei for vanlege folk. I så måte er myndeliknande hundar ofte framstilt i den gamle egyptiske kulturen. Myndar vart aldri selt, men kunne av og til bli gjeve i gåve, som eit uttrykk for djup respekt eller stor takksemd. Ein jaktmynde kunne skaffe eigaren ein heil flokk med kamelar eller eit par nye koner om han ville byte han bort, så verdifulle var dei.
VM i skiskyting 1979
10 km
Dato: 17. februar
Seremoni
Seremoniar kan ofte gje nokre av deltakarane ein ny status, til dømes som overgangsriter knytt til livsløpet. Dei kan også vere knytt til tevlingar, den nye statusen er å bli utropt til vinnar, eller dei kan vere knytt til yrkeslivet.
Mynde
Myndar og adel
Òg i den gamle greske kulturen var myndar sentrale som kjæledyr og jakthundar. Likeins vart desse hundane rekna som passande berre for konge og adel på dei britiske auga under mellomalderen, der dei i ein periode endatil var forboden å eksportere ut av landet, fordi kongen sjølv trengde desse hundane til krigføringa si. Slikt seier mykje om den statusen myndane har hatt gjennom hundreåra. Sjølv i dag ser vi at folk flest reknar myndar som noko opphøgd og forfina, ikkje minst gjennom moderne reklamefilm og liknande.
VM i skiskyting 1979
10 km
<br style="clear:both;" />
Mynde
Myndar som brukshundar
Med tanke på det forfina visuelle uttrykte myndane gjev, er det mange som i dag gløymer eller ikkje veit for kva formål desse hundane eigentleg var avla. Dei var primært vakthundar og jakthundar, sekundært sosiale følgjesveinar og familiehundar. Den høge sosiale statusen til desse hundane gjennom mange hundreår har gjort dei til eit ynda objekt å avbilete blant kunstnarar.
VM i skiskyting 1979
20 km
Dato: 15. februar
Mynde
Vakthund
Mange myndar har ein ibuande instinktiv skepsis til framand folk og dyr, noko som gjerne gjev seg utslag i ei form for skyheit eller avmålt likesæle. Slik åtferd er gjerne mest framståande hos dei eldste mynderasane. Dette har i mange tilfelle gjort dei til gode vakthundar, sjølv om vi i Vesten helst tenkjer på myndar som løpshundar og forfina «sofagriser». Då gløymer vi likevel dei formåla desse hundane opphavleg var avla for, nemleg som (og i denne rekkjefølgja) vakthundar, jakthundar og sosiale følgjesveinar.
VM i skiskyting 1979
20 km
<br style="clear:both;" />
Mynde
Vakthund
Myndane si manglande interesse for andre hundar og folk, uoppnåelegheit, og i mange tilfelle skyheit, blir ofte feiltolka. For mange kan dei verke skøyre og redde. Når framand nærmar seg eller stoppar opp for å slå av ein prat, hender det at desse hundane trekkjer seg litt unna eller er totalt uinteresserte, puttar halen mellom beina og byrjar å skjelve lite. Mange tolkar det som ei nervøs handling og spør kanskje eigaren om hunden er litt redd, men myndane skjelv ikkje av verken frykt og nervøsitet. Han skjelv for å halde muskulaturen varm og reie, i tilfelle det skulle bli behov for å forsvare seg sjølv eller eigaren. Dei trekkjer seg unna for å få avstand nok til å kunne reagere mest mogeleg effektivt. Skulle det vise seg nødvendig, vil dei altså ikkje springe vekk i frykt, men angripe med djervskap, fart og stor styrke.
VM i skiskyting 1979
4 x 7,5 km
Dato: 18. februar
Mynde
Vakthund
Tradisjonelt har myndar vakta buskap og eigedom gjennom tusenår. Som små kvalpar blir plasserte dei saman med buskapen, som dei naturleg vil kjenne tilhøyrsel til og derfor forsvare når dei blir vaksne. Såkalla vaktarhundar får same opplæring, men dei manglar rovdyråtferda til myndane. Slike myndar vil forsvare både buskap og eigedom, mot både ville rovdyr og meir tradisjonelle tjuvar, på ein fysisk måte. Dei vil angripe i flokk og jage eller drepe ein inntrengjar som ikkje respekterer varsla dei sender ut. Blant nomadar og mange stammefolk er denne tradisjonen både svært gammal og særs nyttig, spesielt i varme strøk der buskapen går ute døgnet rundt. Det er kjent at både azawakh, caravanhund, sloughi, saluki og tazi angripar og drep såvel sjakalar og hyenar som større kattedyr og andre rovdyr.
VM i skiskyting 1979
4 x 7,5 km
<br style="clear:both;" />
Mynde
Jakthund
Myndar er hetsande hundar som jaktar ved synskontakt og ofte drep byttet sjølv, men denne jaktforma er forboden i Noreg og i dei fleste andre vestlege land. I den tredje verda og i nokre europeiske land blir framleis myndar nytta til hetsjakt, og i nokre tilfelle kan desse hundane utgjere eit viktig eksistensgrunnlag for familien.
Det mest vanlege er å sjå myndar jakte i par, men dei jaktar òg aleine eller i små flokkar opp mot seks hundar. Om hundane jaktar aleine, parvis eller i flokk er ofte avhengig av byttet det blir jakta på. Når det blir jakta på hurtig vilt i ope terreng er det ein fordel at hundane samarbeider. Når det blir jakta på småvilt jaktar hundane anten aleine eller i par, av og til òg saman med ein dressert rovfugl. Hundar som jaktar aleine jaktar helst på mindre hurtige byttedyr. Hundar som jaktar i par eller saman med rovfugl jaktar som regel på hurtig småvilt, som for eksempel haredyr. Hundar som jaktar i flokk jaktar helst på større byttedyr, som ville klauvdyr eller andre rovdyr.
Som regel følgjer jegeren jakta frå ryggen av ein hest eller ein dromedar, av og til òg til fots eller på motorsykkel og i bil. Hundane blir bringa til staden der det skal jaktast med minst mogeleg energibruk. Om jegeren rid vekslar gjerne hundane om å sitje på ryggen med jegeren, for slik å spare mest mogeleg energi til sjølve jakta. Av og til bruker jegeren ein dressert jaktfalk eller ei ørn for å avsløre kvar byttet oppheld ser. Jakta byrjar når hundane får synskontakt med byttet. Hundar som jaktar parvis eller i flokk samarbeider under jakta. Nokre myndar drep byttet, mens andre er opplærte til ikkje å drepe eller skamfere byttet. Det siste er viktig for muslimar, som på grunn av si tru ikkje kan nytte kjøt av ein fangst skamfert av ein hund.
Familiehund
I Noreg blir myndar skatta først og fremst for dei sosiale eigenskapane og bravadane sine i utstillingsringen. Myndar blir rekna som rolege og sindige familiehundar, som innandørs trivst best på sofaen. Dei treng ikkje meir mosjon og stell enn andre rasar, og helsemessig har dei svært få problem samanlikna med dei fleste. I den graden hundar kan kallast barnevennlege (noko dei aldri kan bli, fordi dei er rovdyr), er myndar stort sett like velskikka som andre hundar. Skotsk hjortehund blir attpåtil rekna av mange kynologar blant dei rasane som har best føresetnader for å omgåast barn, sjølv om dette på ingen måte kan dokumenterast.
Myndar flest blir rekna som sjølvstendige og einvise individ, noko som ofte medfører at dei er litt avmålte og skeptiske til framand folk og dyr. Dette blir ofte mistolka som nervøsitet, mens det eigentleg er eit nedarva instinkt som ein gong i tida var heilt nødvendig for å kunne overleve som rovdyr. Alle ville rovdyr har dette instinktet, men mange hunderasar har anten tapt det eller er i ferd med å tape det. At mange myndar framleis har dette instinktet i behald skuldast truleg at dei i større grad enn andre har fått vere rovdyr opp gjennom tida. Dette tyder ikkje at dei er meir rovlystene enn andre hundar, men heller at dei er meir forsiktige og derfor tek større omsyn til flokken. Dei er med andre ord ofte svært sosiale.
Myndar som oppheld seg innandørs er typisk rolege og sindige, nærmast bedagelege. Dei trivst best i selskap med familien (flokken), fordi dei gjerne er meir flokkorienterte enn rasar flest. På tur i skog og mark og i band på byen eller langs landevegen er det sjeldan særleg mykje mas å ha med myndar, men når dei blir sloppe laus blir det gjerne «action». Dei fleste myndar er fornøgde med ein ca. 30 minutt med aktiv leik eller springing, men somme kan òg halde det gåande i timevis. Her er det skilnader både mellom ulike individ og ulike rasar.
Løpshund
Hundeveddeløp er ei svært populær form for hundesport nokre stader i verda, men denne sportsforma har aldri fått særleg fotfeste i Noreg. I land som USA, Storbritannia, Spania, New Zealand og Australia er hundeveddeløp med totalisatorspel svært populært, om enn kanskje ikkje for hundane si skuld. Det er først og fremst greyhound som blir nytta, og slikt pengespel er ofte svært inntektsgjevande for både bookmakerar, oppdrettarar, trenere og lysskye bakmenn. Hundane har det likevel ikkje alltid like greitt. Karrieren er kort, og når tar slutt blir hundane ofte berre ei økonomisk belastning for eigarane sine, som i mange tilfelle kvittar seg med dei på bestialske måtar for å unngå økonomiske økonomiske tap. Amerikanske Greyhound Protection League fortel at det i USA aleine blir avliva omkring 15 000-20 000 veddeløpshundar (greyhoundar) kvart einaste år.
Lure coursing har blitt ei stadig meir populær form for hundesport rundt om i verda, òg i Noreg sidan slutten av 90-talet. Dette er ein fritidssyssel for heile familien, ikkje minst for hundane. Lure coursing tek utgangspunkt i hundane sin naturlege iver etter å jakt på dyr som spring (kalla «coursing»), men byttedyra er byttet ut med eit kunstig bytte i form av ein plastpose eller liknande. Dette «byttet» (luren) blir trekt i sikksakk rundt ei bane (ikkje rundbane) i ei line festa til trinser, og hundane jaktar på byttet, vanlegvis i par. Det blir arrangert jamlege treningar og konkurransar på Østlandsområdet i regi av Norsk Myndeklubb og Norsk Greyhoundklubb. For å få starte i konkurransar, må hundane ha godkjente testløp og ha oppnådd løpslisens.
Utstillingshund
Myndar er ikkje blant dei mest populære hunderasane, men rasar som afghanar, italienar, greyhound, saluki og whippet er vanlege å sjå i utstillingsringen. For mange er det å dra på hundeutstilling nærmast ei livsform, og i så måte er ikkje myndeeigarar særleg annleis. Der treffer ein likesinna og kan utveksle meiningar og røynsler og diskutere resultat og kritikkar frå dommarane. For oppdrettarar gjev utstillingar ofte eit høve til å treffe nye og gamle kvalpekjøparar, som kanskje blir samla der for å få kjæledyra sine vurderte av spesialistar. Gode resultat i utstillingsringen gjev ofte meirsmak.
Inndeling av mynderasar
Kennelklubbar som ikkje er tilslutta FCI grupperer gjerne myndane i ei fellesgruppe kalla «hounds» eller «sighthounds and pariahs». Gruppa «hounds» inkluderer både drivande hundar (ikkje dachshundar) og tradisjonelle myndar. I tillegg inkluderer denne gruppa nokre myndeliknande rasar som FCI grupperer som primitive spisshundar (dei har ståande øyre). Dette er altså ikkje på noko måte ei like einsarta gruppe anatomisk og morfologisk. Gruppa «sighthounds and pariahs» tek ikkje med drivande hundar, men dei nemnde spisshundane inngår. I tillegg inngår òg fleire såkalla pariahhunder.
Det finst truleg nærmare 40 ulike mynderasar rundt om i verda, om ein reknar inn lokale varietetar som har eksistert i lang tid. Berre eit fåtal av desse blir akseptert som eigne rasar internasjonalt. I Noreg er Norsk Kennel Klub topporgan for dei rasar som blir godkjende av FCI. Dei deler myndane inn på følgjande måte.
Andre myndar og alternative namn
Namna nedanfor er nødvendigvis ikkje namn på unike rasar, men kan òg vere alternatve namn på ein av rasane som er nemnt her eller ovanfor.
Kenya
Kenya er eit land på austkysten av Afrika. Kenya grensar mot Etiopia og Sør-Sudan i nord, Uganda i vest, Somalia i aust og Tanzania i sør, landet har òg kystlinje mot Indiahavet i søraust. Kenya er ein tidlegare britisk koloni som fekk sitt eiget sjølvstende i 1963, og blei ein republikk året etter.
Innbyggjarar
Etniske konfliktar står for mange av Kenya sine utfordringar. Tidleg på 1990-talet blei tusenvis drepne og fleire gjort heimlause av dette.
Ryoga Sekihara
Ryoga Sekihara er ein japansk fotballspelar.
Kenya
Innbyggjarar
Dei største etniske gruppene i Kenya er kikuyu (22 %), luhya (14 %), luo (13 %), kalenjin (12 %), kamba (11 %), kisii (6 %) og meru (6 %). Innbyggjarane høyrer til desse religiøse retningane: Ulike protestantiske 38 %, romansk katolske 28 %, islam 6 %, tradisjonelle religionar 22 %.
Ryoga Sekihara
Han spela for klubbane Kataller Toyama og Kamatamare Sanuki.
Stortingsvalet 1997
Stortingsvalet 1997 var eit stortingsval som vart halde den 15. september 1997.
Kenya
Geografi og geologi
Størstedelen av landet er bygd opp av krystallinske grunnfjellsbergartar, som dannar store platåmassiv på 1000–3000 moh i Kenyahøglandet.
Dei høgaste områda består av yngre vulkansk material, lavadekker og vulkankjegler, mellom anna dei massive vulkankjeglene Mount Kenya (Kirinyaga, 5199 moh) midt i landet og Mount Elgon (4321 moh) på grensa til Uganda. Høglandet skrånar ned mot kysten av Indiahavet i aust og nordover mot låglandet langs grensa mot Etiopia og Somalia.
Kystsonen i Kenya er sumpig og kring 30 km brei, med strender omgjeve av korallrev og innskårne elvemunningar. Utanfor kysten ligg fleire mindre øyar.
Kenya blir gjennomskoren i retning nord–sør av den store Riftdalen, ein 500–1200 m djup og 50–80 km brei riftdal. Her ligg ei rekkje avløpsfrie saltsjøar, først og fremst den store Turkanasjøen. Andre innsjøar i Kenya er Jipesjøen og Victoriasjøen.
Mange turistar og den store folketettleiken i delar av landet representerer begge økologiske truslar, mellom anna avskoging og erosjon. Ein av dei som mest aktivt har medverka til økologisk medvit og til skogplanting er professor Wangari Maathai, som i 2004 mottok Nobels fredspris for innsatsen sin.
Berggrunnen består hovudsakleg av prekambriske vulkanittar, granittar og gneisar. Dei høgaste områda består av yngre, vulkansk material. Jordsmonnet består av lateritt og bauxitt. I Riftdalen finn ein djupbergartar som er danna ved rifting, mellom anna rombeporfyr. Skjoldvulkanane har lagt igjen vulkansk oske og lava ved eksplosive utbrot.
Nasjonalparkar
Av nasjonalparkar i Kenya finn ein mellom andre Masai Mara, Mount Kenya, Nairobi nasjonalpark og Turkanasjøe nasjonalpark.
Klima
Skråninga frå Victoriasjøen til Riftdalen har ofte svært mykje torevêr om ettermiddagen frå juni og ut august, og området rundt Kericho er eit av områda i verda som er mest utsett for hagl. Her kan det hagle så mykje som 100 dagar i året. Vanlegvis er derimot torebyene spreidd, og hagla ganske små.
Juli og august er som regel ein tørr periode i dei høgareliggande områda, inkludert Nairobi, og er typisk dekt av eit lågt skydekke, som sola av og til kan kikke gjennom. Kvar tredje eller fjerde dag kan det kome litt yr eller lett regn. Dette er òg den kjøligaste tida på året, med maksimumstemperaturar mellom 21 og 26 °C, og over 1800 m går temperaturen lett under 10 °C. Det er enno kaldare mot toppen av vulkanen Mount Kenya. Dei høgareliggande områda er litt varmare under regntida, og enno varmare i tørketida frå desember til mars. Heilt tørt treng det derimot ikkje å bli, og ei og anna regnbye kan oppstå òg i denne perioden. Nairobi har ein normal årsnedbør på 959 mm.
I dei nordlege områda av Kenya, inkludert Turkanasjøen, er det mykje tørrare og varmare, og temperaturen held seg rundt 30-35 °C året rundt. I april og mai kan ein derimot få kraftig regn som omgjer støvvegane til gjørme.
Kysten av Kenya er våtare enn dei høgareliggande områda innanfor, men har òg meir sol. Mest regn kjem det i perioden april til tidleg i juli. Mombasa, som ligg her, har ein årleg nedbørsnormal på 1206 mm.
Fedafjorden
Fedafjorden er ein fjord i kommunane Flekkefjord, Farsund og Kvinesdal. Han er ei fortsetjing av Listafjorden og har innløp sør for Andabeløya. Fjorden strekkjer seg 15 km inn til Øye, der elva Kvina munnar ut.
Fjorden heitte tidlegare Kvinesfjorden (norrønt: Hvínisfjǫrðr, opphavleg Hvínir, laga til elvenamnet Kvina).
Like etter innløpet stikk Stolsfjorden seg nordover på austsida av Andabeløya. Han held fram som Lafjord inn til Flekkefjord og vidare her frå som Grisefjorden.
Dei ytste delane av fjorden dannar grensa mellom Farsund og Flekkefjord, medan grensene til både Farsund, Flekkefjord og Kvinesdal møter kvarandre der Fedafjorden held fram austover etter innløpet til Stolsfjorden. Grensa mellom Farsund og Kvinesdal følgjer midten av fjorden vel ein kilometer innover før resten av fjorden vert liggande i Kvinesdal kommune.
Eit godt stykke inn i fjorden ligg tettstaden Feda, som fjorden har namn etter, på nordsida. Frå her følgjer Europaveg 39 vegen inn til botn av fjorden ved Øye. Her ligg hamneområdet Leirvika. På andre sida av fjorden går Riksveg 465 mellom Øye og Farsund. I august 2006 opna den 566 meter lange Fedafjorden bru som går over fjorden og dannar ein del av det nye vegprosjektet på E39 mellom Flekkefjord og Lyngdal.
Lafjord
Lafjord er ein del av Stolsfjorden i Flekkefjord kommune som går inn til sjølve byen Flekkefjord. Fjorden startar ved Kjeøy og strekkjer seg 4 km nordover til sentrum av Flekkefjord. Gjennom Flekkefjord går det eit lite sund dei kallar Elva og på andre sida ligg Grisefjorden.
Utanom sjølve Flekkefjord ligg bygda Fjellsæ på vestsida av Lafjord. Ved innløpet til hamnebassenget utanfor Flekkefjord sentrum stikk to nes ut i fjorden. På vestsida ligg Sveigeodden og på austsida ligg Grønnes. Vest i hamnebassenget ligg Tjørsvågvika med Tjørsvågstrand. Nord for denne ligg Trellevika.
Alfred Paulsen
Alfred Paulsen var ein norsk romantisk komponist fødd i Oslo. Han var bror av skeiseløparen Axel Paulsen.
Han er kjend for kormusikk. Mellom anna skreiv han «Når fjordene blåner» og «Norge, mitt Norge».
Eurovision Song Contest 1980
Eurovision Song Contest 1980 (ESC 1980), offisielt '''25. Eurovisie Songfestival''', var den 25. gongen Eurovision Song Contest vart arrangert. Tevlinga vart halden i Congresgebouw i Haag i Nederland. Finalen fann stad laurdag 19. april. Irland vann tevlinga med songen «What's Another Year», framført på engelsk av Johnny Logan.
Alfred Paulsen
Frå 1888 var han kordirigent i Chicago.
Eurovision Song Contest 1980
Tevlinga vart arrangert i Nederland etter at vinnaren året før, Israel, nekta å påta seg arrangementet for andre år på rad. Den israelske regjeringa gjekk ikkje med på å utvide kringkastaren IBA sitt budsjett slik at ein kunne ta på seg arrangementet, og datoen som Den europeiske kringkastingsunionen (EBU) hadde sett for tevlinga, 19. april, fall på same dag som den israelske minnedagen for falne i krig. Spania og Storbritannia skal båe ha vorte spurde om å påta seg arrangementet, men takka nei. Nederland gjekk deretter med på å arrangere tevlinga så lenge dei fekk kutte i produksjonskostnadane; som eit resultat av dette vart tevlinga halden på same stad som i 1976, og delar av scena si utforming var lik som i 1976.
Alfred Paulsen
Alfred Paulsen var ridder av St. Olavs Orden.
Maksim Maksimov
Maksim Gennadjevitsj Maksimov er ein russisk tidlegare skiskyttar frå Izjevsk i Udmurtia.
Maksimov høyrde til mellom dei fremste russiske skiskyttarane i åra 2008-11. Berre nokre få gongar hevda han seg i toppen internasjonalt, men då til gjengjeld i viktige tevlingar. Under VM i skiskyting 2008 i Östersund overraska han stort då han med prikkfri skyting tok bronsemedaljen på 20 km, bakom verdsmeister Emil Hegle Svendsen og Ole Einar Bjørndalen. Også i fellestarten tre dagar seinare trefte han dei 20 blinkane, men måtte nøye seg med fjerdeplassen.
Tre år seinare vann Maksimov sølvmedaljen på 20 km under VM i skiskyting 2011 i Khanty-Mansijsk. 20 treff heldt til å slå alle, unnateke norske Tarjei Bø. Seinare i meisterskapen gjekk han tredje etappe for Russlands sølvlag i 4 x 7,5 km stafett, dei andre på laget var Anton Sjipulin, Jevgenij Ustjugov og Ivan Tsjerezov.
Haroldswick
Haroldswick (omsett til norsk: Haraldsvika) er ein tettstad på øya Unst, som er ein del av den skotske øygruppa Shetland. Tettstaden har fått namnet sitt etter den norske kongen Harald Hårfagre, som kom til denne staden med skipa sine i 875 for å stø det norske kravet på Shetland.
Haroldswick ligg 96 km nord for Lerwick. Den nordlegaste metodistkyrkja i Storbritannia ligg i Haroldswick.
Terrasse
Terrasse (frå gammal-provençalsk terrassa av latin terra, 'jord') er eit flatt område utandørs. Terrassar er gjerne bygd opp eller fylt ut og markert avgrensa av kant, brystning eller rekkverk.
Terrassar blir gjerne laga direkte tilknytt hus eller bygningar som utandørs opphaldsstad. Ein kan også anlegga terrassar i hagar og parkar, eller takterrassar på flate tak.
Tupianske språk
Tupianske språk er ein indiansk språkfamilie som blir snakka i Sør-Amerika. Den største undergruppa av tupianske språk er tupí-guaraní-språka. Denne gruppa inkluderer relativt store språk som guaraní, som er offisielt språk i Paraguay og også blir brukt i Argentina, Bolivia og Brasil, i tillegg til klassisk tupí.
Fotogruppe 72
Fotogruppe 72 var eit fotografkollektiv som var aktivt i Oslo på første delen av 1970-talet. På sitt største omfatta Fotogruppe 72 30–40 fotografar. Gruppa hadde ein svart-kvitt-fotolab i Oslo.
Mykje idealisme og ein sterk kollektiv tankegang prega fotogruppa, og gjorde at mange av bileta berre vart kreditert med omgrepet «Fotogruppe 72» då dei vart publisert i tidsskrift og bøker, utan at namna til fotografen vart utgjevne. Blant dei mest sentrale fotografane var Svein Erik Dahl, Rune Lislerud og Per-Anders Rosenkvist.
Fotogruppe 72 vart lagt ned i 1976, då nokre av dei mest aktive fotografane oppretta biletbyrået Samfoto og vidareførte mykje av aktiviteten der.
Ole Olsen
Fleire kjende personar har namnet Ole Olsen.
Varieté
Varieté er ei førestilling med stadig veksling av nummer som kan bestå av visesong, dans, akrobatikk, lettare litterær underhaldning og anna. Ordet kan også visa til eit lokale for slike førestillingar.
I moderne angloamerikansk språkbruk kan ordet variety vera ei fellesnemninga på alle typar samansette underhaldningsprogram, som vaudeville, music-hall, burlesk og revy.
Grisefjorden
Grisefjorden er ein del av Stolsfjorden i Flekkefjord kommune. Han er den delen av fjorden som ligg innom Flekkefjord by. Grisefjorden ligg nord for bysenteret innom sundet Elva som går gjennom byen. På sørsida av sundet heiter fjorden Lafjord.
Frå sundet i sentrum av Flekkefjord og nordover til grenda Loga inst i fjorden er Grisefjorden om lag 2,5 km lang. I Grisefjorden går Austadvika søraustover mellom Uenes og Drangeid. På andre sida av Drangeid ligg vatnet Selura.
Namn
Fjorden har namn etter holmen Grisen som ligg i fjorden.
Norsk sameråd
Norsk sameråd var eit rådgjevande organ for styresmaktene rundt samiske spørsmål. Rådet besto av 18 medlemmar oppnemnd etter framlegg frå samiske organisasjonar. Rådet hadde ein egen administrasjon lokalisert i Karasjok. Norsk Sameråd erstatta dåverende Samisk råd for Finnmark.
Rådet blei oppretta 26. juni 1964. Den første leiaren var Harald Samuelsberg frå Loppa, han var leiar fram til 1980. Norsk sameråd blei lagt ned i 1989, då Sametinget blei til. Sametinget arva administrasjonen til Norsk sameråd i Karasjok.
Operaer av Albinoni
Operaer av Albinoni er ei komplett liste over operaer skrivne av den italienske komponisten Tomaso Albinoni (1671–1751).
Albinoni sine verk var dramma per musica, meb berre to operaer av han finst i dag i komplett form: Il tiranno eroe og La Statira.
Vits
Ein vits er ei stutt og fyndig historie som handlar om ein humoristisk situasjon. Vitsar kan òg vera morosame jamvel om dei tilsynelatande er utan poeng. Vitsen er ein utprega munnleg sjanger, og skil seg frå skrøna ved at han ofte er stuttare, og sjeldan knytt til regionale eller lokale tilhøve. Vitsar oppstår i tillegg hyppigare, og blir ofte brukt til å kommentere, eller gjera narr av, kjentfolk eller dagsaktuelle hendingar. I dag blir vitsar ofte skapt av såkalla stand-up-komikarar.
NM i sykling 1993 på landeveg
Noregsmeisterskapen i landevegssykling 1993 for menn vart avvikla 26. juni i Molde i Møre og Romsdal.
Menn, 180 km
<br style="clear:both;" />
Noregsmeisterskapen i landevegssykling 1993 for kvinner vart avvikla i Molde fredag 25. juni.
Kvinner, 79 km
<br style="clear:both;" />
Napoleon III av Frankrike
Charles Louis Napoléon Bonaparte var fødd i Paris. Han døydde i Chislehurst ved London.
Taijiro Mori
Han spela for klubbane Kataller Toyama og Sagawa Printing.
Domenico Beccafumi
Domenico di Giacomo di Pace Beccafumi var ein italiensk bilethoggar og målar. Han vert rekna til manieristane.
Liv og gjerning
Domenico var fødd i Montaperti ved Siena kring 1486. Som far sin gjekk han i teneste hos adelsmannen Lorenzo Beccafumi, og det var denne adelsmannen som ordna han læreplass hos ein målar i Siena. Etter eit par år i Roma kring 1510 arbeidde Domenico Beccafumi for det meste i Siena, der han måla takhimlingar, altartavler og fresker. Særleg kjend er han for å ha designa golvmosaikken i katedralen i Siena, eit arbeid som han arbeidde med i 30 år og som det tok over hundre år å fullføre. På sine eldre dagar arbeidde Beccafumi mest som skulptør.
Bernt
Bernt er ei kortform av det tyske mannsnamnet Bernhard. Førstedelen Bern har tydinga 'bjørn', medan andredelen hard har tydinga 'modig'. Bernt har namnedag den 20. august.
Panetolikó
Panetolikó (gresk Παναιτωλικό) er ei fjellkjede nord nordvest i periferieininga Etoloakarnanía og sørvest i Evrytanía i Hellas. Fjellet er det høgaste i Etoloakarnanía med ei høgd på 1 924 moh. Det er om lag 25 km langt frå aust til vest og om lag 15 km breitt. Fjellet strekkjer seg frå Ájos Vlásios opp til eit område mellom Stávli og Évinossjøen, ein kunstig innsjø som elva Évinos renn gjennom.
Frå toppen av fjellet kan ein sjå Akhelóosdalen, der Trikhonídasjøen og Agrínio ligg, Vardoúsiafjella i aust og Píndosfjella i nord.
Zunyi
Zunyi er ein kinesisk byprefektur i provinsen Guizhou i det sørlege Kina. Folketalet vart i 2004 berekna til 401 000.
Folket i Zunyi er i hovudsak hankinesarar, men 36 minoritetsgrupper er òg representerte, mellom dei tujia-, miao- og gelaofolka.
Zunyi ligg sentralt i eit turistsøkt området i det nordlege Guizhou, og er ein av dei viktigaste historiske og kulturelle sentera i provinsen.
Byen har fått mykje industri: Metallurgi, kraftverk, bygningsmaterialar og matvareindustri. Byen er òg vorte kalla eit kommunikasjonsknutepunkt.
Historie og turisme
Det kinesiske kommunistpartiet har byen på lista over sine «raude pilegrimsmål» ettersom byen var åstad for eit viktig møte for polibyrået til Den raude arméen under revolusjonsåra, under «den lange marsjen» i januar 1935. Som møtestad nytta dei den katolske kyrkja i byen.
I 1953 omgjorde regjeringa kyrkja til eit minnesmerke til Mao Zedongs ære, og huset han hadde budd i vart òg renovert.
Kjelder
.
Tomohiro Yamauchi
Tomohiro Yamauchi er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane FC Gifu og FC Kagoshima.
Hans Hvide Bang
Bang var på fleire område ein pioner innan norsk naturfilm. Omkring 1950 overvintra han på Grønland med eit enkelt filmkamera av «opptrekkstypen». Den gongen var overvintringa i seg sjølv eit vågestykke, der ein var avhengig av kva ein kunne oppnå med rifla i øydemarka for å sikre forsyningar, og av vêrgudane og isforholda for å bli henta heim av fangstskute neste sommar. Delar av filmen frå opphaldet vart vist på fjernsyn, då NRK mange år seinare portretterte Bang.
Han filma mykje for Per Høst, og gjorde mellom anna vesentlege delar av opptaka til filmen «Same Jakki» (1957). Som stillfotograf dokumenterte han samisk liv og levesett på 1950-talet.
Då Helge Ingstad drog på si første vinlandsferd til New Foundland var Bang fotograf. Han hadde òg oppdrag for NRK sin naturredaksjon og for BBC.
Bang arbeida for Redningsselskapet, og laga film om verksemda deira. Eit av stillbileta hans, ei redningsskøyte i storm, er blant dei mest publiserte bileta i Noreg. Han var medlem av samskipnaden Norske Naturfotografer og knytt til biletbyrået Samfoto.
1423 Jose
1423 Jose er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Koronis. Han blei oppdaga den 28. august 1936 av Joseph Hunaerts ifrå Observatoire Royal de Belgique i Uccle.
Berefjord
Berefjord eller Berrefjord er ein liten fjord i Flekkefjord kommune, like sør for Åna-Sira. Fjorden er berre 1,5 km lang og har innløp rett sør for Holmen. Lenger inne i fjorden ligg Foreholmen. Fjorden har ei vinkelrett form og snur krapt austover om lag halvvegs. I det nordvestlege «hjørnet» i fjorden ligg Strandebakken, der det ligg eit forsamlingshus.
Det er fem gardar ved fjorden, Homma, Håskog, Vatland, Skarpenes og Polland, men det er ikkje lenger nokon fastbuande. Det er ei hyttegrend ved Vatlandstjødna like nordom Strandbakken, og det er veg frå Åna-Sira til Strandbakken. Fjorden er elles veglaus.
Haugesund kommune
Haugesund er ein kommune i Rogaland. Han ligg på Haugalandet nord i fylket, nær grensa til Hordaland.
Historie
Haugesund vart i liten grad påverka av øydeleggingar i 2. verdskrig, og ein til dels særs vakker, eldre trehusbygnad er framleis intakt. Byens særprega rådhus vart skjenka byen av skipsreiar Knut Knutsen O.A.S., og innvia i 1931.
Byen fylte 150 år i 2004 og ligg i distriktet Haugalandet.
I Haugesund ligg òg Haraldsstøtta som er den staden ein trur at Harald Hårfagre er gravlagd.
Haugesund er ein ganske ny by. Byen fekk bystatus i 1854, og det har faktisk ikkje vore busetjing i dette området veldig mykje lengre. Det var silda og skipsfart som gjorde at folk slo seg ned akkurat her, og mange år med sild førte til at andre næringar og voks opp i området. Så då silda forsvann (for ei stund) på slutten av 1800-talet, hadde så mykje næringsverksemd og personar slått rot her, at ein var ikkje lengre berre avhengig av silda, det var med andre ord blitt ein ordentleg norsk by.
Gradvis overtok industri og handel for fiskeria. Byen hadde fleire skipsbyggeri og annan mekanisk industri. Byens største arbeidsplass er Aibel (tidl. Haugesund Mekaniske Verksted, Umoe, ABB) og Vetco Aibel, i ei årrekkje engasjert med skipsbygging, i dag engasjert med bygging og vedlikehald innan oljerelatert industri.
Det vert ikkje lenger bygd ikkje lengre skip i Haugesund, og byen utvikla seg frå 1980-talet meir og meir til å bli ein handelsby.
Byen
Haugesund er ein liten kommune, berre 72 km2. Sjølve byen (tettbygnaden) strekkjer seg frå kommunegrensa til Karmøy i sør og ca 10 km nordover.
Byen ligg ope til ved Nordsjøen, men ligg for det meste skjerma av øya Karmøy (i Karmøy kommune), samt øysamfunnet Røvær (i Haugesund kommune)i vest. Mellom Karmøy og Haugesund går skipsleia Karmsundet. Mellom Karmsundet og søre delar av Bømlo (Bømlo kommune) ligg det vêrharde havstykket Sletta.
Haugesund sentrum er prega av eit særeige rutenett av gater, som vi også finn i m.a. Kristiansand og Oslo. Haugesund sentrum er skild av Smedesundet. Over Smedesundet går bruer til øyene Risøy og Hasseløy, som har same rutenett av gater.
Haugesund har eit variert tilbod av utestader som kaféar, diskotek og restaurantar, som vert vitja av gjester både frå byen og nabokommunane.
Haugesund er ein by for store arrangement. Sidan 1973 har Haugesund vore vertskap for Filmfestivalen, vurdert som ein av de to viktigaste i Norden. Filmfestivalen vert halden ultimo august. Den mest populære festivalen er utan tvil Sildajazzen, som er ein folkefest. Sildajazzen vert halden medio august, og forutan tusental av haugesundarar, trekkjer festivalen til seg mange tilreisande, i sær frå Rogaland og Hordaland. Mange tilreisande kjem i fritidsbåtar, som legg til ved Indre kai, så dei opptek halve Smedesundet, slik som sildebåtane gjorde det då sildefisket var ein viktig næring for byen. Forutan desse festivalane, er byen vertskap for ulike musikkfestivalar og landsmøter.
Fleire nasjonale direktorat er vedtekne flytta frå Oslo, og sjøfartsbyen Haugesund har fått Sjøfartsdirektoratet.
Nord for sentrum finn vi riksmonumentet Haraldshaugen, reist i 1872, til minne om Harald Hårfagre sin samling av Noreg i 872. Namnet Harald finst og i Haraldsgata (byen si hovudgate) og Haraldshallen (idretts- og symjehall).
Haugesund er ein av Noregs fremste handelsbyar. I løpet av dei siste 20 åra har byen i stadig større grad stadfesta seg som handelssenter for Haugalandet og søre delar av Sunnhordland (m.a. Stord og Bømlo). Haugesund som handelsby er dimensjonert som ein by tilsvarande minst det dobbelte av byens innbyggartal. Byen har fleire store kjøpesentra og ellers eit uvanleg breitt varetilbod, i høve til storleiken til byen. Dette har gitt seg utslag i at fleire store kjeder har etablert seg i Haugesund tidlegare enn, eller på lik linje med store nabobyar som Stavanger (110 000 innb.) og Bergen (240 000 innb.) Først og fremst er det Raglamyr-området som er den store magneten.
Haugesundarar er sett på som opne og lette å komme i kontakt med. Dette, samt den friske havlufta og at den ligg ope til Nordsjøen, gjer Haugesund til ein by som ynskjer velkomen.
Haugesund sitt byvåpen viser tre stiliserte måkar. Måker finst det eit utal av i regionen, men måkene er kanskje like mykje eit symbol på at måken som ein opphavleg sjøfugl har erobra stadig større delar av landet, fordi den er særs tilpassingsdyktig, slik Haugesund har vore.
Målform og målføre
Haugesund er ein bokmålskommune, men dialekten er langt frå bokmål, heller nærare nynorsk. For folk som kjem frå andre landsdelar kan dialekten vere vanskeleg å forstå. Ei dialektprøve:
Døme:
Nokre enkle ord og uttrykk:
Kultur
Byen husar kvart år fleire festivalar, som til dømes Sildajazzen, Den Norske Filmfestivalen, Rockfest, Safe as milk og Kulturnatt.
Byen har fleire skulpturar utført av store norske bilethoggarar. Den mest kjende er kanskje skulpturen av Amanda, ei form som vert teke opp att i Amanda-prisen. Marilyn Monroe av Nils Aas og Gledesspreiaren av Fritz Røed er andre kjende figurar.
Minuskel
Minuskel, også kalla gemen, er innanfor typografi det som til dagleg vert kalla liten bokstav, altså a, b, … i motsetning til A, B, … som vert kalla majuskel eller versal. Omgrepet minuskel er nyttig i språket fordi ein unngår fleirtyding. Medan uttrykket «liten bokstav» også kan bety «bokstav sett i liten type», som refererer til den fysiske storleiken på ein bokstav, kan minuskel og majuskel tolkast på berre éin måte.
Arikem
Arikem eller ariken er eit utdøydd tupiansk språk som vart snakka ved Candeias- og Jamari-elva og bielvane til øvre Madeira i delstaten Rondônia i Brasil. Det har gjeve namn til språkgruppa arikem, som også omfattar det nolevande språket karitiâna.
Minuskel
Ordet minuskel kjem frå latin minuscula (littera), liten (bokstav). Ordet gemen kjem frå lågtysk gemen(e) og tysk gemein, allmenn, og refererer til at minusklane er dei bokstavane det er flest av i sett tekst.
Greek minuscule
São Miguel
São Miguel er den største og mest folkerike øya i Asorane i Portugal. Ho dekkjer eit areal på 759 km² og har om lag 140 000 innbyggjarar. Den største byen er Ponta Delgada med om lag 45 000 innbyggjarar.
Geografi
São Miguel strekkjer seg 64 km frå aust til vest og er mellom 8 og 14 km brei. Ho har fått kalle namnet «Den grøne øya» og er stort sett dekt av enger og sletter i låglandet. Den gamle laurisilva-skogen er stort sett erstatta av eksotisk vegetasjon. Enkelte varmekjelder (caldeiras) finn ein hovudsakleg i sentrale delar av øya. São Miguel har tre stratovulkanar og kalderaer, Sete Cidades, Agua de Pau, Caldeiras og Furnas. Dei vulkanske massane er knytt saman av kjegleliknande massar som dannar toppane.
Området mellom Sete Cidades og Fogo er eit monogenetisk vulkanfelt som består av 270 vulkanar. Dei består hovudsakleg av basaltiske kjegler. Dette er området som sist hadde vulkansk aktivitet på øya. Ein har talt 19 utbrot dei siste 3000 åra, og det siste kjende kom i 1652.
Det høgaste punktet på São Miguel er Pico da Vara på 1103 meter over havet.
Historie
São Miguel var den andre av øyane i Asorane der det vart grunnlagd ein portugisisk busetnad i 1427.
Barium
Barium er eit grunnstoff med kjemisk symbol Ba og atomnummer 56. Det høyrer til jordalkalimetalla i gruppe 2 i periodesystemet.
Spesielle eigenskapar
I motsetning til visse andre jordalkalimetall (kalsium og magnesium) er barium svært giftig.
Historie
Barium vart oppdaga av Humphrey Davy i 1808.
Bruk
Bariumsulfat (BaSO4) er kvitt eller gulkvitt og vert brukt i måling.
Sjølv om barium er svært giftig, vert bariumsulfat òg brukt til røntgenundersøkingar av mage og tarm. Det er fordi bariumsulfat er uløyseleg i vatn og ikkje blir tatt opp i kroppen.
Bariumkarbonat kan brukast som rottegift.
Martigny-Combe
Martigny-Combe er ein kommune i distriktet Martigny i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 804 meter over havet.
Kommunen grensar i vest til elva Trient og i aust til elva Dranse. Han klatrar frå Rhônedalen opp til ei høgd på 2700 moh. Han er eit trafikknutepunkt mellom to internasjonale transportruter, Store St. Bernhard-passet til Italia og Col de la Forclaz til Frankrike. Han består av hovudlandsbyen La Croix i tillegg til landsbyane Le Brocard, Le Borgeaud, Les Rappes, Le Fays og Ravoireand og grendene Plan-Cerisier, Le Perrey og La Crettaz.
Gulhovudsilkefugl
Skildring
Dette er ein trastestor sporvefugl som veg ca. 37 gram. Gulhovudsilkefuglen har slektskap til sidensvansar, og har mjuk, silkeaktig fjørdrakt slik som den gruppa.
Hannar av gulhovudsilkefuglar er 24 cm lange og har ei bleik grå panne. Resten av hovudet med fjørtopp, nakke, hals og nedre buk er gule. Oversida, nedre bryst og øvre buk er blågrå, og vengfjørene og den lange, spisse halen er svart. Dei ytre halefjørene er flekka med kvitt. Hoa er 21 cm lang og generelt mattare enn hannen, med ei mørkare grå panne, olivenfarga kropp og ein kortare, mindre iaugefallande svart hale. Ungfuglar er lik dei vaksne, men dei sentrale halefjørene er kortare og dei kvite flekkene på dei ytre halefjørene er meir utydelege. Denne arten beitar i små flokkar når han ikkje hekkar, fangar insekt eller tar små frukter, spesielt misteltein. Gulhovudsilkefuglar kviler ofte synlege på høge utsette kvistar. Songen frå gulhovudsilkefuglar er eit gjentatt tji-tjip.
Tilhaldsstadar for denne fuglen er fjellskog, der hekkande par bygger eit fint koppforma reir, 2-18 meter over bakken i eit tre. Nokon gonger hekkar dei i lause koloniar på 2 til 5 par. Hoa legg to brune og lilla-flekte grå egg, som blir ruga av hoa i 16-17 dagar. Ungane blir flygedyktige etter 24 til 25 dagar etter klekking, og blir mata av begge foreldra.
Denne arten er vert til den bitande lusa Brueelia ptilogonis.
Den femte franske republikken
Den femte franske republikken er Frankrike sin femte og noverande republikanske grunnlov, oppretta den 5. oktober 1958. I motsetnad til tidlegare republikkar, var ikkje den femte ein reaksjon eit autoritært regime, men på den fjerde republikken si politiske og militære krise. Den femte republikken erstatta den fjerde republikken, som vart oppfatta som svak og fraksjonsprega, med ei sterkare utøvande makt.
Bakgrunnen for den fjerde republikken sitt fall var Algerie-krisa og avkoloniseringa. Algerie utgjorde ei særleg stor utfordring, då mange franskmenn hadde slege seg ned der, og desse motsette seg avkolonisering av Algerie. Dei militære i Algerie under leiing av general Massu gjorde et kupp i april 1958 og kravde de Gaulle tilbake til makta. Den 1. juni same år vart de Gaulle innsett som statsminister og gjeven i oppdrag å revidera grunnlova.
Den femte republikken si grunnlov etablerte eit sterkt presidentembete og eit parlament utgjort av to kammer: eit underhus (Assemblée Nationale) og eit overhus (Sénat).
Andrea Luchesi
Andrea Luchesi eller Lucchesi var ein italiensk komponist.
I Italia
Andrea Luchesi vart fødd i ein barneflokk på elleve i småbyen Motta di Livenza nær Treviso, nordaust i Italia. Han voks opp i fødebyen og fekk musikkundervisning av den eldre broren Matteo som verka som prest, lærar og organist.
I 1757 flytte Andrea Luchesi til Venezia, der han fekk studera under fleire framståande musikarar, m.a. Ferdinando Bertoni og Baldassare Galuppi. I 1764 var han blitt organist i San Salvatore-kyrkja, og komponerte verk for både orgel og cembalo, til bruk i teater som kyrkjemusikk eller reine instrumentale verk. Han komponerte også til offisielle tilstellingar, t.d. i gravferda etter hertugen av Montealegre, den spanske ambassadøren i Venezia. Luchesi var ein dyktig organist, og vart også invitert til å spela utanfor byen, m.a. ved innviinga av det nye orgelet i basilikaen i Padova.
Våren 1765 vart ein av operaene hans, L'isola della fortuna framført på Hoftheater i Wien. Ved eit høve i 1771, møtte Luchesi Leopold og Wolfgang Amadeus Mozart i Italia, og foræra dei ein cembalokonsert, som vart brukt av W.A. Mozart og familien hans seinare. På slutten av 1771 vart Luchesi invitert til Bonn av kurfyrste Maximilian Friederich, erkebiskop av Köln for å spela i hoffkapellet hans. Då den førre kapellmeisteren, Ludwig van Beethoven sr. avgjekk med døden, vart Luchesi offisielt ny kapellmeister i 1774.
I Bonn
Etter å ha blitt borgar i fyrstedømet, gifte han seg med Anthonetta Josepha d'Anthoin i 1775. Han forlét ikkje byen i åra som fylgde, bortsett frå ei vitjing til Venezia i 1783-84. Den unge Ludwig van Beethoven, barnebarn til den førre kapellmeisteren, oppheldt seg på hoffkapellet frå 1781-1792 der han assisterte med å spela cembalo, orgel og bratsj. Me har likevel ingen kjelder som syner at Luchesi faktisk underviste Beethoven i denne tida. Derimot underviste han Anton Reicha, Bernhard Romberg, Andreas Romberg og Ferdinand Ries. Luchesi vart nøydd til å slutta som kapellmeister i 1794, då franske troppar invaderte fyrstedømet under revolusjonskrigane. Andrea Luchesi døydde i Bonn i 1801. Han etterlét seg fire søner og ei dotter; fleire av dei var flinke musikarar.
Dei viktigaste verka Luchesi komponerte, er fleire operaer, eit oratorium (1768), Stabat Mater (1770), ei rekviem-messe (1771), talrike orgelverk og orgelsonater, fleire andre sonater og to symfoniar.
Tragedie
Ein tragedie er ein teatersjanger som stammar frå den greske antikken. Tragedien kan seiest å ha eit tragisk utfall, ser ein tragedien i motsetnad til komedien. Den greske tragedie vert kjenneteikna av ei stram oppbygging og ein tydeleg helt. Den tragiske helten gjennomgår ei utvikling gjennom skodespelet. Som oftast går han eller ho frå lukke til ulukke. Korleis tragedien i antikken burde vere oppbygd vart stadfesta av Aristoteles i verket Poetikken. I seinare tid har tragedien utvikla seg, kjende dramatikarar som Racine, Shakespeare, Ibsen og Sarah Kane byggjer delar av skodespela sine rundt den klassiske tragedie-forma.
Form
Aristoteles nytta Sofokles sitt verk Kong Ødipus som døme på den mest fullkomne tragedien i verket Poetikken. Han fastsette følgjande reglar for ein god tragedie:
Dei fem aktene kallast oftast med særskilde namn:
Denne ramma var så fast at dei fleste skodespel opp i nyare tid følgde lesten. Dette vart særs synleg i den franske klassisismen. Utover på 1700-talet vart denne forma òg parodiert, mellom andre av Johan Herman Wessel i skodespelet Kjærlighed uden strømper.
Aristoteles la òg vekt på at tragedien hadde eit reinskingsperspektiv, kalla Katharsis. Dette tyder at tilskodarane skulle leva seg inn i det vonde som hende på scena, slik at dei på eit vis vart reinska av krisa til helten. Soleis er det eit samfunnspsykologisk perspektiv ved tragedien som forteljarform.
Den grunnleggjande forma har vore så grei å nytte at mange nyare fjernsynnseriar har ho som fast lest. Ein einskildepisode er stort sett bygd opp over fem aktar på ti minutt kvar, etter same mønster. Komedien følgjer stort sett same lesten, men med motsett slutt.
Shungwaya
Shungwaya (eller Shingwaya, Singwaya) er eit sogeomspunne område som skal ha vore ein stad på grensa mellom notidas Somalia og Kenya i Aust-Afrika, og er blitt rekna som årestaden for fleire austafrikanske folkegrupper.
Det er særleg knytt til mijikendafolka som no lever langs kysten av Kenya. Også folkegruppene swahili, kikuyu, meru, kamba, teita, asu, chaga, shambaa og digo er blitt knytt til området av nokre forskarar. Nøyaktig kva type stad og utstrekkinga av området omgrepet viser til, og om alle desse folkegruppene verkeleg har tradisjonar som seier at dei stammar derfrå, er omstridd.
Dokumentasjon
Namnet Shungwaya finst på kart frå 1600-talet, utan fleire detaljar. Det er ikkje omtalt i arabiske kjelder frå 900-1400-talet. På 1800-talet blei det omtalt som staden der forfedrane deira kom frå av fleire av innbyggjarane i Mombasa. I swahilikrøniken Kitab al Zanj frå 1800-talet blir Shungwaya sagt å vera det same som den noverande kystbyen Bur Gao i Somalia. Seinare har ein funne Shungwaya, eller liknande ord, nemnd som arnestaden for fleire grupper bantufolk. Omgrepet er særleg nytta av mijikendafolka, som no bur i kystområda nær Mombasa.
Tolkingar
Kva stad Shungwaya eigentleg viser til, har fått ulike tolkingar. Om det er éin by eller fleire, ein region eller ein stat, går ikkje klart fram av overleveringane.
Forskarar som James de Vere Allen har rekonstruert ein Shungwayastat som skal ha eksistert frå om lag 500 til om lag 1600. Staten skal ha dekt store område nord i Kenya og sør i Somalia, frå Tanga til Jubba-elva, og frå kyststroka til den sentrale Riftdalen. Han forklarte felles historie frå Shungwaya som opphavet til swahili-identitet. Allen brukte munnleg historie (og kinesiske nedteikningar) som bevis, men har fått kritikk for manglande kjeldekritikk.