cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Burgos
Burgos er ein by nord i Spania, på kanten av det sentrale platået i landet. Han har om lag 175 000 innbyggjarar og er provinshovudstad i provinsen Burgos i den autonome regionen Castilla y León. Burgoslovene eller Leyes de Burgos vart kunngjort her i 1512.
History
Det er funne spor etter tidlege menneske rundt Burgos frå så tidleg som 800 000 år sidan. Då romarane tok over det som i dag er provinsen Burgos låg det ein keltiberisk by her. I Romarriket høyrte området til Hispania Citerior («Næraste Spania») og så til Hispania Tarraconensis. På 400-talet dreiv vestgotarane tilbake suebane, før arabarane erobra nesten heile Castilla på 700-talet. Dette var berre for ein kort periode, og dei sette lite preg på området samanlikna med områda lenger sør. Alfonso III den store, konge av León erobra området tilbake på midten av 800-talet og bygde fleire borger her for å forsvare kristendomen. Regionen vart derfor kalla Castilla (latinsk castella), altså «landet med borgene».
Burgos vart grunnlagd i år 884 som ein utpost langs den kristne grensa, då Diego Rodríguez «Porcelos», greven av Castilla, styrte området med ordre om å auke den kristne folkesetnaden. Han samla derfor innbyggjarane på den omliggande landsbygda i denne forskansa landsbyen, som vestgotarane kalla Burgos på grunn av dei kraftige bymurane. Grevskapet (condado) Burgos var underlagt kongane av Léon og vart styrt av grevar. Grevskapet vart gradvis utvida og ein av desse grevane, Fernán González, gjorde seg sjølvstendig. Dette vart seinare Kongedømet Castilla, og var stundom samla i lag med Navarra, stundom i lag med Leon. Under regjeringstida til St. Ferdinand III (om lag 1200–1252), vart Leon og Castilla slått saman, men dei vart framleis kalla Kongedømet Leon og Kongedømet Castilla fram til 1800-talet.
På 1000-talet vart byen sete for ein katolsk biskop og hovudstad i Kongedømet Castilla. Burgos var ein viktig stoppestad for pilegrimar på veg til Santiago de Compostela. Jakobsvegen gjekk gjennom byen. Han var òg eit handelssenter mellom Biscayabukta og områda lenger sør, og dermed kom mange utanlandske handelsmenn til byen. Dei vart ein del av oligarkiet i byen og stengde ute andre utlendingar. På 1200- og 1300-talet var Burgos ofte hovudstad for kongane av León og Castile og fleire av kongane var gravlagde her.
I 1574 gjorde pave Gregorius XIII biskopen i byen til erkebiskop, etter ønske frå kong Filip II.
Burgos var åstad for mange krigar: med maurarane, kampane mellom León og Navarra og mellom Castilla og Aragón. I den spanske sjølvstendekrigen mot Frankrike var Burgos åstad for eit slag, og igjen på 1800-talet under borgarkrigen då. Under den spanske borgarkrigen i 1930-åra var Burgos base for nasjonalistregjeringa til general Franco.
Europaveg 105
Europaveg 105, òg kalla E105, går mellom Kirkenes i Noreg og Jalta i Ukraina. Lengda 3770 km, av det er 15 km i Noreg.
Ingrid Loftesnes
Ingrid Loftesnes er ein norsk reiselivssjef og forfattar. Ho er frå i Sogndal. Loftesnes er utdanna høgskulekandidat innan reiseliv og har ein mastergrad innan innovasjon og næringsutvikling og har lang erfaring innan reiselivsbransjen. Sidan 1970 har ho arbeidd innan reiselivet i Sogn. I 1989 vart Loftesnes tilsett som reiselivssjef i Sogndal, dagleg leiar for Sogn og Fjordane Reiselivsråd og leiar for regionsamarbeidet innan reiseliv i Sogn.
768
768 (romartal DCCLXVIII)
Kosmodrom Bajkonur
Kosmodrom Bajkonur (russisk Космодром Байконур), òg kalla Tjuratam, er den største og eldste fungerande rakettoppskytingsbasen i verda. Han vart opphavleg bygd som eit sovjetisk romsenter og er no under russisk kontroll, sjølv om det ligg i Kasakhstan. Basen ligg om lag 200 km aust for Aralsjøen, på den nordre breidda til elva Syr-Darja, nær byen Bajkonur i den sør-sentrale delen av Kasakhstan.
Namnet «Bajkonur» vart valt for å lure Vesten til å tru at området låg nær ein gruveby om lag 320 km nordaust for romfartssenteret, i ørkenområdet nær byen Dzjezkazgan.
Bajkonur var det viktigaste anlegget i Sovjetunionen sitt romprogram frå slutten av 1950-åra og igjennom 1980-åra. Kosmodromen har alt av nødvendig utstyr som ein treng for oppskyting av både bemanna og ubemanna romfartøy. Bajkonur husar rakettane Sojuz, Proton, Tsyklon, Dnepr og Zenit. Stasjonen har òg ei viktig rolle i drifta av Den internasjonale romstasjonen (ISS).
Romsenteret vart offisielt grunnlagd 2. juni 1955. Det vart opphavleg bygd for oppskyting av langdistansemissilar og vart seinare utvida til òg å handsame romrakettar. I nærleiken av basen voks ein by opp med leilegheiter, skular og forretningar for dei som arbeida på romsenteret. I 1966 fekk han bystatus og vart døypt Leninsk, men i 1995 vart han omdøypt til Bajkonur av Boris Jeltsin.
Mange historiske romferder er starta frå Bajkonur: Den første kunstige satellitten, Sputnik 1, vart sendt opp den 4. oktober 1957, den første bemanna romferda med Jurij Gagarin den 12. april 1961, og den første kvinna i rommet, Valentina Teresjkova, i 1963. Her fann òg Nedelinkatastrofen stad.
Drifta av anlegget heldt fram òg også etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991, under vern av Samveldet av sjølvstendige statar. 8. juni 2005 ratifiserte det russiske parlamentet ein avtale mellom Russland og Kasakhstan om auka samarbeid om effektiv drift av Bajkonur. Avtalen forlenger òg Russland sitt lån av stasjonen til 2050. Leigesummen er på 700 millionar kroner per år.
På grunn av den lange usemja mellom Russland og Kasakhstan om leigesummen for lånet av kosmodromen, har russarane byrja å utvide Kosmodrom Plesetsk i Arkhangelsk i Nord-Russland.
I fiksjon
Baikonur Kosmodrom er tittelen på et skodespel av Christopher Grøndahl, der delar av handlinga lagt til romsenteret i byrjinga av 2020-åra.
1780
1780 (romartal MDCCLXXX) var eit skotår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.
Døde
1751 – 1800
Leslie Manigat
Leslie François Manigat var president i Haiti mellom 7. februar og 20. juni 1988. Han vart president etter eit strengt militærkontrollert val i januar 1988.
Ifølgje Conseil Electoral Provisoire (CEP) i Haiti, vann han over ti andre kandidatar med 50,29 % av stemmene, men valoppslutnaden var godt under 10 %. Valet vert generelt rekna som udemokratisk av historikarar og valkontrollørar. He vart innsett i februar 1988, men allereie i juni same året vart han avsett av Henri Namphy. Han stilte igjen som presidentkandidat i valet i februar 2006, men fekk berre 12,40 % av stemmene, og kom dermed på andreplass, etter René Préval‎.
Kjellfrid
Kjellfrid er eit kvinnenamn sett saman av dei opphavleg norrøne namnedelane Kjell, 'hjelm', 'kjele' (frå ketell) og frid, 'vakker, elska' (frå frjá). Kjellfrid har namnedag den 2. juli. Kjellrid og Kelfrid er andre norske variantar av namnet.
Ole Halvorsson Mjelva
Ole Halvorsson Mjelva var ein norsk gardbrukar, spekulant og stortingsmann frå Romsdal.
Mjelva var fødd i Grytten (dagens Rauma kommune) i Romsdal. Far hans, Halvor Halvorsson Ophus, dreiv handverk og kjøpte garden Mjelva, som sonen Ole overtok.
Mjelva var 3. representant frå Romsdals amt på Stortinget i 1836 og på det overordentlege storting 1836-37. I 1836 var han medlem av budsjettkomiteen.
Gjennom mislukka økonomiske spekulasjonar og rettarganger vart Mjelva nøydd til å selje Mjelva-garden og flytta så i 1841 til Bud i Romsdal. Året etter, 1842, forsvann han etter å ha reist ut på ein fisketur. Rykta ville ha det til at han rømde til Tyskland for å verte fri gjeldskrava som var reist mot han.
769
769 (romartal DCCLXIX)
Ida-Viru maakond
Ida-Viru maakond eller Ida-Virumaa er eit av dei 15 fylka i Estland. Det ligg i den nordvestlege delen av landet og grensar til Lääne-Viru maakond i vest, Jõgeva maakond i sør og den russiske provinsen Leningrad oblast i aust.
Hovudstaden i fylket er småbyen Jõhvi, som har felles administrasjon med kommunen Jõhvi vald. 13 % av folkesetnaden i Estland bur i Ida-Viru maakond, og 70,8 % av folkesetnaden i fylket er russarar.
Fylket har ein stor førekomst av oljeskifer, som er det mineralet det vert utvunne mest av i Estland. Sidan oljeskifer vert brukt i varmekraftverk, inneheld berggrunnen i Estland bokstavleg tala den største kraftkjelda i landet.
Kommunar
Fylket er delt inn i 22 kommunar, der 6 av dei er bykommunar og 16 landkommunar.
{|
Drawskosjøen
Drawsko er ein innsjø i Vestpommerske voivodskap i Polen. Han er 1956 ha stor, 12,6 km lang og 3,9 km brei. Den største djupna er 79,7 m, noko som gjer han til den nest djupaste i Polen etter Hańcza.
Nigardsbreen
Nigardsbreen er ein brearm av isbreen Jostedalsbreen. Han ligg i Luster kommune i Vestland. Kvar sommar går eit stort tal turistar på brevandring på Nigardsbreen.
NVE har sidan 1962 teke massebalansemålingar og frontmålingar av Nigardsbreen. I perioden 1962 - 2003 hadde isbreen eit netto overskot på totalt 17 meter vassekvivalentar (is og snø tilsvarande 17 meter vatn over heile breen). Spesielt på 1990-talet hadde breen monaleg overskot. Etter år 2000 har massebalansen vore negativ, og med somme år der heile snølag som har kome om vinteren har smelta vekk i løpet av sommaren (2003). Frontmålingane har vist ei kraftig tilbaketrekking frå slutten av 1930-talet og fram til 1980-talet då tilbakegangen vart mindre. Etter dette har breen rykt fram om lag 280 meter.
Nigardsbreen er ein stor turistattraksjon som vert vitja av mange turistar årleg og fleire turistar er vortne skadde opp gjennom åra. Sommaren 1986 hadde smeltevatnet demt seg opp inne i isbreen og då demninga brast 22. juli kom det brått ut store mengder vatn og isblokker. Tolv menneske vart tekne av straumen og to av desse drukna, medan resten vart hardt skadde. 12. august 1994 hende noko liknande då isbreen kalva og ei polsk kvinne og to andre vart alvorleg skadde. Kvinna vart treft av isen og kasta ut i vatnet. 14. oktober 1995 døydde ein mann då han fall ned i ein bresprekk på breen.
Garden Nigard vart totalt øydelagd sommaren 1743 då Nigardsbreen strekte seg heilt ned til garden.
770
770 (romartal DCCLXX)
Gule stafylokokkar
Gule stafylokokkar (Staphylococcus aureus) er ein bakterie som kan valda ymse sjukdomar i menneske, særskilt infeksjonar i huda.
Ein variant av gule stafylokokkar, Methicillin-resistent Staphylococcus aureus (MRSA), er resistent mot ei rad ulike antibiotikum og vert difor rekna som ei alvorleg utfordring for medisinen.
Odd-Bjørn Hjelmeset
Sesongen 1999/2000 kom han på tredjeplass samanlagd i verdscupen, og på andreplass i sprintcupen. Per desember 2005 hadde han vunne fem enkeltrenn i verdscupen (tre i sprint).
I 2007 vart Hjelmeset tildelt Holmenkollmedaljen saman med Frode Estil, Simon Ammann og Dronning Sonja.
Jens Steffensen
Jens Olai Steffensen var ein norsk politikar (Ap) og fiskarlagsformann. Han var blant anna stortingsrepresentant, formann i Noregs Fiskarlag og styreformann i Noregs Råfisklag.
Jens Steffensen var opphavleg fiskar og anleggsarbeidar. Han var stortingsrepresentant for Nordland mellom 1934 og 1957, ordførar i Bø ein kort periode i 1945, og varaordførar mellom 1934 og 1941. Han var formann i Noregs Fiskarlag 1937-1941 og 1945-1951, og styreformann i Noregs Råfisklag mellom 1952 og 1961.
Steffensen var ein kjend, men omstridd fiskeripolitikar. I 1951 gjekk leiinga i Arbeidarpartiet inn for å liberalisere trålarlova. I Fiskarlaget, med Jens Steffensen i spissen, var det sterk motstand mot dette, og Steffensen klarte å mobilisere eit fleirtal i Arbeidarpartiets stortingsgruppe mot forslaget. Forslaget vart likevel vedteke med støtte frå dei borgarlege partia. Som følgje av dette dekk han sidan motstand frå leiinga i sitt eige parti.
1781
1781 (romartal MDCCLXXXI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
Døde
1751 – 1800
Kherson oblast
Kherson oblast (ukrainsk Херсонська область) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 28 461 km². I 2005 hadde Kherson oblast 1 127 563 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Kherson.
Provinsen ligg sør i Ukraina og grensa til den Autonome Republikken Krim i sør, Svartehavet i sørvest, Mykolajiv oblast i vest, Dnipropetrovsk oblast i nord, Zaporizjzjia oblast i aust og til Azovhavet i søraust. Russiske styresmakter har hatt den dominerande kontrollen over provinsen etter at dei annekterte han den 30. september 2022.
Kolbjørn Varmann
Kolbjørn Sigurd Verner Varmann var ein norsk prest, Ap-politikar og skolemann, bror av Hildur Os.
Han vart kjent for etableringa av Kjøpsvik skole før og under andre verdskrigen. Han var òg ordførar i Tysfjord mellom 1945 og 1955.
Kolbjørn Varmann sat på Stortinget for Nordland mellom 1950 og 1965.
Han var statsråd og sjef for Samferdsledepartementet (samferdsleminister) i Einar Gerhardsen si tredje regjering frå 1955 til 1960.
Han var fylkesmann i Finnmark frå 1963 til 1973.
Kolbjørn Varmann fekk Petter Dass-medaljen i 1973.
Galloromanske språk
Galloromanske språk er ei grein av dei romanske språka som omfattar fransk, oksitansk, frankoprovençalsk og fleire andre språk som vert snakka i det moderne Frankrike og det nordlege Italia. Saman med dei iberoromanske språka og dei retoromanske språka, utgjer galloromanske språka ein del av dei italovestlege språka.
Liksom alle romanske språk er dei galloromanske språka utgått frå latin. Dei har utvikla seg frå eit galloromansk urspråk som vart talt i Gallia mellom 300- og 800-talet.
Lars Breie
Lars Breie var ein norsk jurist frå Ål i Buskerud og politikar for Arbeidarpartiet. Han var riksrevisor frå 1950 til 1978.
Breie var son til ein gardbrukar. Sjølv gjekk han skulevegen, vart student i 1929 og tok til på jusstudiar. Etter å ha vorte cand.jur. i 1933 arbeidde han i femten år som overrettssakførar i Ål. Her fekk han plass i heradsstyret frå 1938, fungerande ordførar i 1940 og 1945.
Ved stortingsvalet hausten 1945 vart Breie vald til stortingsrepresentant for Buskerud og Arbeidarpartiet. Attvald fire år seinare.
Frå 1950 var Breie riksrevisor, eit ombod han hadde heilt fram til 1978.
Breie vart utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden i 1979.
771
771 (romartal DCCLXXI)
Erik Pontoppidan
Erik Ludvigsen Pontoppidan den yngre var ein dansk teolog, professor, biskop og forfattar frå Århus. Teologisk er han kjend som pietist. Han er i ettertid mest kjend for å ha skrive Sannhet til gudfryktighet, òg kjend som Pontoppidans forklaring til Luthers katekisme. Pontoppidans forklaring var i bruk i kristendomsundervising i Noreg til ut på 1900-talet. Katekismeforklaringa kom i 1737, etter innføringa av lov om obligatorisk konfirmasjon i Noreg i 1736. Han skreiv òg ei salmebok. Han vart i 1745 biskop av Bergen. Pontoppidan var hovudarkitekten då det i 1755 vart innført ei fattiglov (fattigforordning) for bispedømmet/stiftet.
Massimo D’Alema
Massimo D’Alema er ein italiensk journalist og politikar. Han var statsminister i Italia frå 1998 til 2000. Han er medlem i det italienske venstrepartiet Democratici di Sinistra.
Han er tidlegare representant i det italienske underhuset. D’Alema har òg hatt regionale politiske verv i Pisa og Puglia.
Kjartan
Kjartan er eit nordisk mannsnamn av irsk opphav, med tydinga 'sjøkrigar'. Kjartan har namnedag den 2. juli.
Ein har brukt namnet på Island sidan 1000-talet. Det har vore i bruk i Noreg sidan 1800-talet.
Kjartan Ólafsson opptrer i soga om Laksdølane
Øystein Rudi
Øystein Ovrum Rudi er ein norsk spelemann frå Sør-Fron i Gudbrandsdalen.
Biografi
Han starta å spele fele i Sør-Fron Spellemannslag i 1977. Dette skjedde først saman med Anton Amundgard og Arne Vangen. I 1981 vart Øystein med i Karlsrud og Nermoens Gåmmåldansorkester. Etter at gruppa vann Titanofestivalen i 1984 spela det omkring i heile Noreg. Med Nye Ringnesin fortsette Rudi med dansespeling frå 1986 og utover 1990-talet. Denne gruppa utvikla også etterkvart eit konsertrepertoar, og fekk dermed breiare oppdrag. Frå 1997 har gruppa KVARTS vore Rudi sitt musikalske hovedanker. Med denne gruppa har han hatt konsert, undervisning og dansemusikk som tema. Gruppa har gjeve ut tre CDar, der den første fekk Spellemannsprisen, og den andre vart nominert. Gruppa har hatt mange oppdrag i Noreg og i utlandet, og har brukt folkemusikken på mange scener der denne sjeldan er presentert. KVARTS har også lagd fleire bestillingsverk, og gruppa har Norsk kulturråds ensemblestøtte.
Øystein har vunne landskappleiken to gonger og har tre spellemannsprisar i klassa for folkemusikk. Ole Bull-akademiet har vore fast oppdragsgjevar i fleire år, og Øystein har der undervisning om feletradisjonen i Gudbrandsdalen. I 2009 vann han Storegutprisen saman med kona Nina for å ha vore vertskap på Rudi Gard i Gudbrandsdalen.
Sicilia
Sicilia er ein autonom region i Italia, og den største øya i Middelhavet. Regionen har ei flatevidd på 25 700 km², og 5,0 millionar innbyggjarar.
Regionshovudstaden er Palermo, og provinshovudstadane er Catania, Messina, Siracusa, Trapani, Enna, Caltanissetta, Agrigento og Ragusa.
Geografi
Vulkanen Etna ligg i nærleiken av Catania. Mot nord ligg dei eoliske øyane, mot vest Egadiøyane, mot nord-vest Ustica og mot sørvest dei pelagiske øyane. Alle desse øyane er administrativt del av regionen Sicilia. Sicilia har lenge vore rekna som Italia sitt kornkammer. Andre viktige jordbruksprodukt er oliven og vin. Svovelgruver kring Caltanissetta gav gode innkomer i det på 1700-talet, men gruvedrift har det vorte gradvis mindre av sidan 1950-talet.
Infrastruktur
Øya har eit nettverk av motorvegar, og eit jarnvegnett drive av det statlege selskapet Trenitalia.
Det er to internasjonale flyplassar: Palermo internasjonale flyplass og Catania-Fontanarossa flyplass. Det finst mindre flyplassar i Trapani og på øyane Pantelleria og Lampedusa.
Historie
Dei tidlegaste kjende menneska på Sicilia var stammer som av greske forfattarar vart kalla elymarane, sikanarane og sikeliane. Den sistnemnde var den siste gruppa som kom til øya, og høyrer til same folkegruppa som fleire stammer i det sørlege Italia.
Sicilia vart kolonisert av fønikarar, punarar frå Kartago og grekarar frå 900-talet f.Kr. Den viktigaste greske kolonien var Syrakus (i dag Siracusa) i 734 f.kr.; andre greske koloniar var Gela, Akragas (i dag Agrigento), Selinunt, Himera, Megara Hyblaea, Zankle, Leontini, Helorus og Messene. Dei vart oppretta som sjølvstendige bystatar, og utgjorde ein viktig del av Magna Graecia, det greske området som òg omfatta Sør-Italia. Sjølv om byane var sjølvstendige, hadde dei band til opphavsbyen, noko som førte med seg mellom anna athenarane sin sicilianske ekspedisjon under den andre peloponnesarkrigen.
I 1946 vart Sicilia ein autonom region, og i etterkrigstida har det kome store overføringar frå eit fond for utvikling av det sørlege Italia - Cassa per il Mezzogiorno.
Siciliansk språk
Sjølv om italiensk er det offisielle språket, talar dei fleste sicilianarane sin eigen dialekt som vert kalla sicilianu. Det er eit romansk språk med mange lånord frå arabisk, høgtysk, katalansk, fransk og spansk. Det vert òg tala i Reggio di Calabria og det sørlege Puglia på det italienske fastlandet.
Provinsar
Sicilia er inndelt i ni provinsar:
Lisbet Nypan
Lisbet Persdotter Nypan var ei norsk kvinne frå Leinstrand i Sør-Trøndelag. Ho var ei av dei siste om vart avretta for trolldom i Noreg.
Ida i Slovakia
Ida er ei elv aust i Slovakia. Ho er ei av sideelvane til Bodva og er 57 km lang.
Elva har eit nedslagsfelt på 376 km² og ei middelvassføring på 1,82 m³/s.
Lisbet Nypan
Bakgrunn
Tiltalane mot Lisbet og Ola byrja eigenrleg då dei sjølv hevda at dei var vorte utsett for ærekrenkingar, men saka vart fort vend mot dei. Dette førte til forhøyr på Leinstrand og seinare i Lagtingshuset i Trondheim. Forhøyra varte frå mars til september 1670.
Skuldingar
I følgje vitneutsegnene hadde Lisbet heilt frå 1640-åra hatt ry som ei «klok kone» som kunne lækje folk, og ofte kom det folk til henne med sjukdom og lidingar. Metodane ho brukte var ei blanding av kristen tru, svartekunst og naturmedisin. Ein av metodane hennar var å «lese i salt», som var ein gammal folketradisjon. Ho las vers over saltet, som etterpå vart ete av pasienten. Fleire av vitna hevda at dei var blitt betre med hjelp frå Lisbet. Fire av versa hennar vart nedskrivne og er tekne vare på i sakspapira. Eit av versa som vart brukt av Lisbeth og målbore under prosessen mot henne lyder som følgjer:
Lisbet tok betalt for tenestene sine, noko som gjorde folk mistenksame, dei var redde for at ho sette sjukdom på folk for å tene pengar. Når folk eller dyr vart sjuke, byrja rykta difor lett å gå. Det gjorde ikkje saka betre at Ola ofte minte folk på kven han var gift med, når han kom opp i krangel. Lisbet innrømde for retten at ho hadde brukt Guds namn for å lækje folk, men ho hadde aldri brukt evnene sine til å skade nokon. Ho meinte at ho og mannen var blitt offer for løgn og sladdar. Retten trudde henne ikkje, men hevda at ho brukte bønene til dyrking av Satan og ikkje Gud.
Dødsdom
Sokneprestein i Leinstrand, Ol Mentsen, og futen Hans Evertsen Meyer (1615-1688) freista å overtale paret til å tilstå. Men paret heldt fast på standpunktet sitt utan å vise noka vedgåing eller anger, sjølv etter fengsling og tortur, noko som vart oppfatta som forakt for retten og som sannsynlegvis bidrog til den strenge straffa. I domen står det at dei ikkje kunne kome med «den rette tilståelsen» på grunn av det tette sambandet sitt med Djevelen. Dommar Willem Knutsen og retten såg på Lisbet som meir skyldig i trolldom enn Ola. Difor vart ho dømd å bli brent levande på stake, medan mannen vart dømd til halshogging. Domen vart stadfesta av lagmann Hans Mortensen Wesling (1620-1671) 5. september 1670, og fullbyrda i løpet av september. Kjeldene spriker når det gjeld akkurat staden Lisbet vart brent. Nokre seier at avrettinga fann stad ved muren til erkebispegarden, andre på fisketorget, medan andre igjen seier at ho vart avretta på Galgeberget i Ila, utanfor byen. Lisbet Nypan var rundt 60 år då ho vart avretta, og mannen rundt 67 år.
Ettermæle
17. mai 2005 vart det avduka ein skulptur for å minnast Lisbet Nypan på Nypvang skule i Leinstrand. Han er utforma av Steinar Garberg. Lisbet Nypan har òg fått ein veg på Kattem oppkalla etter seg.
Viking 2
Viking 2 var den andre av to romsondar sende til Mars som ein del av NASA sitt Viking-progam. Sonden bestod av to delar; ein banesonde og ein landar.
Ferdprofil
Etter å ha returnert nesten 16000 bilete og ha gjennomført 700-706 krinsløp rundt Mars blei banesonden skrudd av 25. juli 1978. Landaren var operativ i nesten to år til og blei skrudd av 11. april 1980 då batteria feila. Då hadde han vore operativ for 1281 marsdøger.
773
773 (romartal DCCLXXIII)
Abbed
Ein abbed er forstandar (leiar) i eit munkekloster. I eit nonnekloster kallar ein forstandaren for abbedisse. Eit abbedi er eit kloster som er leidd av ein abbed eller ei abbedisse. Ordet abbed kjem av arameisk og tyder fader. Abbeden vert vald av medlemane i klosteret, og vert vigsla.
Syftesok
Syftesok er ein gammal norsk merkedag den 2. juli. Dagen er katolsk festdag til minne om den heilage Svithun av Winchester. Namnet tyder 'Svithuns-vaka', men er også sett i samanheng med verbet syfte, 'å reinske'. Dagen fell saman med Maria besøksdag.
Stavanger domkyrkje var vigd til St. Svithun, og på primstavar frå bispedømet rundt blei dagen gjerne merkt med ein bispestav.
Vaka for St. Svithun blei i tidlegare tider gjerne feira med bålbrenning. I Telemark skal ein ha hatt skikkar som skulle reinska åkeren for ugras på syftesok.
Anne-Lise Wold
Anne-Lise Wold er ein norsk lokalpolitikar som var ordførar i Nesna kommune i Nordland 2003-2007. Ho representerer Arbeidarpartiet, og har vore ordførar i Nesna i tre periodar: 1991-1995, 1999-2003 og 2003-2007. Etter valet i 2003 vart ho ordførar med støtte frå SV, SP og Høgre i tillegg til sitt eige parti, medan Halvor Hilmersen frå SV vart varaordførar. Wold stilte ikkje til attval i 2007.
Dawodiya
Dawodiya er ein assyrisk landsby i provinsen Dohuk i Irakisk Kurdistan i Irak.
Somme kjelder indikerer at landsbyen Dawodiyaof fanst i før-kristen tid, medan andre indikerer at han vart bygd i mellomalderen. Ei eldgammal kyrkje i landsbyen vart øydelagd av regimet til Saddam Hussein i 1988, i tillegg til 33 bustadhus, under Anfal-felttoget.
Produktutvikling
Produktutvikling er eit fagområde som tek for seg utvikling av nye produkt innan industrien. Det vert lagt vekt på å lage enkle og robuste produkt som kan produserast billigast råd og som er lette å vedlikehalda og reparera.
Gigha
Isle of Gigha (skotsk-gælisk Giogha, norrønt Guðey) er ei øy utanfor vestkysten av Kintyre i Skottland. Øya er ein del av Argyll and Bute i Indre Hebridane og har kring 150 innbyggjarar. Dei fleste av desse talar skotsk-gælisk. Klimaet er mildt med fleire soltimar enn det som er vanleg for vestkysten av Skottland.
Gigha har ei lang historie og har vore busett sidan førhistorisk tid. Ho kan ha hatt ei viktig rolle i Kongedømet Dalriada og høyrte tidlegare til MacNeill-klanen. Ho kom under norsk kontroll i mellomalderen og vart seinare innlemma i det moderne Skottland.
På 1700-talet budde over 700 menneske på Gigha, men på 1900-talet hadde øya fleire eigarar, noko som hindra utvikling på øya. Tidleg på 2000-talet hadde folketalet falle til berre 98, men dei siste åra har folketalet stige att og er no nærare 150.
Etymologi
Det norrøne namnet på øya var Guðey eller Gudøy. Øya er nemnd under dette namnet i Hákonar saga Hákonarsonar.
Trass i likskapen hevdar Keay og Keay (1994) og Haswell-Smith (2004) at det gæliske namnet kjem frå Gjáey, som tyder «øya med kløfta».
Geografi og geologi
Gigha ligg 5 km utanfor kysten av Kintyre og er 9,5 km lang frå nord til sør og opp mot 2,5 km brei. Ho har eit areal på 13,95 km² og det høgaste punktet er Creag Bhàn på berre 100 meter over havet. Ryggen på midten av øya består av amfibolitt med intrusjonar av basalt.
Den største busetnaden på øya er Ardminish på søraustsida og her finst ein liten ankringsplass, Ardminish Bay. Ligg lenger nord ligg Druimyeon Bay og bortanfor der West og East Tarbert Bay.
Naboøyar
Cara Island ligg like sør for Gigha, og den mindre Craro island ligg i vest og Gigalum i søraust. Ein sandbanke går mellom Gigha og Eilean Garbh i nordvest. I nord ligg skjera An Dubh Sgeir og Gamhna Giogha. Sound of Gigha går mellom Gigha og øyane like utanfor fastlandet ved Kintyre.
Historie
Gigha har vore kontinuerleg busett sidan førhistorisk tid og det står fleire ståande steinar rundt på øya. Det er òg mange arkeologiske stader, som omfattar steinrøyser, ståande steinar, dunar og ein ogham-stein nær Kilchattan, som ikkje har vorte tyda enno. Området til Cenél nGabraín var sentrert rundt Kintyre og Knapdale og kan ha omfatta Arran|Arran]], Jura og Gigha. Tittelen konge av Kintyre vart nytta om kongane av Cenél nGabrain. Dette ville ha gjort Gigha ein del av Dalriada.
Det finst enkelte spor som tyder på at øya kan ha vore maktsenteret til Conall mac Comgall, konge av Dalriada, på siste halvdel av 500-talet. Annals of Tigernach omtalar slaget ved Delgon (seinare Cindeglen) i 574 og dette har vorte identifisert til å ha funne stad på Gigha, då kalla Eilean da Ghallagan,, men andre kjelder hevdar at slaget fann stad på Kintyre.
Den nærliggande Islay var senteret for nordmennene sin kontroll over Hebridane og GIgha vart seinare ein del av Kongedømet Man og øyane. Namnet på øya kan ha norrønt opphav, men dette er omstridd, sjølv om det er fleire stadnamn i nærleiken som har norrønt opphav, som Gigalum (t.d «Gigha - holm») og Cnoc Haco (truleg «Håkonsåsen», cnoc tyder ås).
I 1849 vart det funne ei vikinggrav i East Tarbert Bay, med fleire gjenstandar, mellom anna ei bronsevekt frå 900-talet. . Før slaget ved Largs skal Håkon IV av Noreg ha vitja øya.
Gigha er den gamle heimstaden til MacNeill-klanen. I 1530 tok den frykta sjørøvaren Ailean nan Sop livet av MacNeill av Taynish og mange av øybuarane.
I 1567 vart Gigha rasert av Maclean-klanen frå Duart. I 1587 hadde stridane mellom klanane i det vestlege Highland vorte så harde at parlamentet blanda seg inn for å roe det heile ned. Lachlan Mor MacLean av Duart herja likevel MacDonald-øyane Islay og Gigha, og slakta ned 500—600 man. Striden mellom klanane heldt fram dei neste åra med mange harde kampar.
På 1700-talet hadde Gigha over 600 innbyggjarar, men dette hadde minka til like under 400 nær slutten av 1800-talet. MacNeill-familien selde øya til William Scarlett, 3. baron Abinger i 1865. Scarlett bygde eit herskapshus på Achamore og Gigha vart verande i familien hans til 1919. Gjennom 1900-talet hadde øya fleire eigarar, men det var lite utvikling på øya, bortsett frå at det vart oppretta enkelte fiskeoppdrettsanlegg. I 1960-åra hadde folketalet falle til 163, og i 2000 berre 98.
I mars 2002 klarte øybuarane ved hjelp av støtte og lån å kjøpe øya for 4 millionar pund. Dei eig no øya gjennom eit utviklingsselskap kalla Isle of Gigha Heritage Trust. Folketalet har sidan den gong stige igjen.
774
774 (romartal DCCLXXIV)
Khmelnytskyj oblast
Khmelnytskyj oblast (ukrainsk: Хмельницька область) er ein provins (oblast) i Ukraina. Provinsen har eit areal på 20 645 km². I 2006 hadde Khmelnytskyj oblast 1 367 892 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligr i byen Khmelnytskyj.
Provinsen ligg vest i Ukraina og grensar til Rivne oblast i nordvest, Zjytomyr oblast i nordaust, Dnipropetrovsk oblast i aust, Tsjernivtsi oblast i sør og til Ternopil oblast i vest.
Eoarkeikum
Eoarkeikum er ei geologisk æra som svarer til perioden som starta for 4,0 milliardar år sidan og varte til 3,6 milliardar år sidan.
International Commission on Stratigraphy har enno ikkje fastsett den nedre grensa for æraen, men dei har mellombels plassert den nedre grensa på 4000 millionar år sidan. Dei har heller ikkje offisielt godkjend hadeikum som offisielt eon.
Namnet kjem av dei to greske orda: eos (grying) og arkhios (gammal). Det første superkontinentet Vaalbara oppstår rundt slutten av denne perioden, for rundt 3600 millionar år sidan.
Dei eldste bergartformasjonane på jorda, Isua-grønsteinen, er òg frå denne æraen, for om lag 3,8 milliardar år sidan.
Ponferrada
Ponferrada (frå latinsk Pons Ferrata, «Jernbrua») er ein by og kommune i provinsen León i Castilla y León i Spania. Ponferrada ligg ved elva Sil, ei sideelv til Miño. Byen har opp mot 70 000 innbyggjarar.
Historie
Det moderne namnet kjem frå jernet som vart nytta for forserke brya over Sil.
Ponferrada har fleire offentlege bygg og kyrkjer frå mellomalderen.
Blå
Blå er den fargen som spenner over bølgjelengder frå om lag 440 til 490 nanometer. Blå er ein av fargane som dannar fargepunkta i TV-skjermane. I estetikken reknar ein blått til dei kalde fargane.
Blå er ein heller sjeldan farge i levande organismar, og få matvarer har blå farge. Derimot er dagshimmelen og mange former for vatn blå. Lyshuda menneske kan òg få litt blåfarge, til dømes om dei slår seg eller blir svært kalde. Blåfargen kjem fordi blodet under huda får mindre oksygen. Blåmerke blir til ved at blodkar blir sprengde og sig ut i vevet, der det ikkje får tilført hemoglobin. Når ein blir blåfrosen, er det blodårene som trekkjer seg saman og dermed hindrar tilføring av hemoglobin. På grunn av samband mellom fargen og blåmerke har nokre lingvistar foreslått at det urgermanske opphavsordet hans, blǣwo, hadde noko slekt med ordet bliuwan, «å slå», men dei fleste aksepterer ikkje denne teorien.
Mange indoeuropeiske språk, mellom anna norrønt, brukte namnet på fargen om alle mørke fargar, og skilde såleis ikkje mellom blått og svart. Det er på grunn av dette at visse hindugudar, som Krisjna, ofte blir framstilde som blå — dei skal nemleg ha vore særs mørke i huda.
Somme språk, mellom anna russisk, har ikkje noko felles ord for alle blåfargar, men ser på himmelblått (голубой) og havblått (синий) som to «grunnleggjande» og ulike fargar. (Eit slikt skilje kan stundom bli bruka på norsk òg, i regnbogefargane, men der kallar vi den eine for blått og den andre for indigo.)
Rimava
Ho er 88 km lang og spring ut frå Veporské vrchy om lag 1130 meter over havet. Ho renn gjennom byane Tisovec, Hnúšťa og Rimavská Sobota. Elva munnar ut i Slaná nær Vlkyňa, 145 meter over havet.
Blå
Politisk
I politikken er blått oftast fargen til den politiske høgresida, men i USA symboliserer denne fargen den politiske venstresida.
Religiøst
Blått har sidan gammaltestamentleg tid representert dei religiøse boda i jødedommen, og jødar er etter Toráen pålagde å ha ein tråd farga med blåfargen tekhélet i sisijótane (hjørnefrynsene) av sine talletót (bønesjal). Kunnskapen om korleis ein dreiv ut dette fargestoffet gjekk tapt i uroa kring Israel/Palestina kring 800-talet, og dei fleste sisijót har i dag berre kvite frynser. Blåfargen som generelt religiøst symbol har likevel halde seg, og mange talletót er kvite med blå striper. Denne symbolikken er bakgrunnen for fargane i det israelske flagget.
Blått og kvitt
Blått i kombinasjon med kvitt er brukt i nasjonalflagga åt Finland, Hellas, Honduras, Israel, Mikronesiaføderasjonen, Skottland og Somalia. Internasjonale organisasjons- eller unionsflagg i blått og kvitt inkluderer Antarktis, NATO, Nordisk råd, OPEC og SN (Dei sameinte nasjonane).
Blått og gult
Blått i kombinasjon med gult er brukt i nasjonalflagga åt Kasakhstan, Palau, Sverige og Ukraina. Internasjonale organisasjons- eller unionsflagg i blått og kvitt inkluderer EU.
Anna
Blått har gjeve namn til:
Churandy Martina
Churandy Martina er ein friidrettsutøvar frå Willemstad på Curaçao i Dei nederlandske Antillane som sidan 2011 representerte Nederland i sprintløp.
Aktiv
Martina markerte under VM 2007 seg som ein av dei beste sprintarane i verda. Både på 100 m og 200 meter la han beslag på femteplassen. Året etter sette han personbeste med 9,93 sekund då han vart fjerdemann på 100-meteren i Beijing-OL. Berre dagar seinare sprang han i mål som andremann etter Usain Bolt i 200-meterfinalen, men vart diskvalifisert for å ha overskride banemarkeringa.
Etter Dei nederlandske Antillane vart oppløyst i 2010, representerte Martina Nederland. Under europameisterskapen 2012 vann han 200-meteren på tida 20,42 sekund framfor sin nye landsmann Patrick van Luijk. I den same meisterskapen vann dei to løparane, i lag med Brian Mariano og Giovanni Codrington gullmedaljen i 4 x 100 meter stafett. I dei olympiske leikane i London i august 2012 sette Martina nederlandsk 100-metersrekord med 9,91 sekund i semifinalane, for så å verte nummer 6 i finalen. På 200 meter kneip han femteplassen i OL. To veker etter sommarleikane sette han landsrekord på 200 m då han fekk notert 19,85 sekund i eit stemne i Lausanne.
Sommaren 2016 vann Martina EM-gull på 100 meter. Han sprang også fyrst over mål på 200 meter, men som Beijing-OL diskvalifisert for brot på banemarkeringa. Under OL i Rio de Janeiro vart han som i forrige Sommar-OL nummer 5 på 200 m. Den 25. august 2016 lukkast han forbetre sin landsrekord til 19,81 sekund i Lausanne.
Peeter Kümmel
Kümmel debuterte i verdscupen den 12. januar 2003 på 30 km klassisk, fellesstart på heimebane i Otepää. Til no har han ikkje teke verdscuppoeng i distanserenn, men han har tre topp-ti plasseringar i sprint. I tillegg har han ein tiandeplass på sprinten i Verdenscupfinalen i langrenn 2008/09.
Han var med på sprinten i OL i Torino i 2006, og vart nummer 38. Under VM i Sapporo i 2007 tok han åttandeplass på sprintstafetten saman med Priit Narusk. Den beste sesongen til Kümmel i verdscupen samanlagt var sesongen 2007/08, då han vart nummer 25 i sprintcupen og nummer 51 i samanlagtverdscupen. Det beste resultatet hans i verdscupen er ein femteplass frå sprinten i Otepää same sesong. Under VM i Liberec i 2009 fekk han det til no beste individuelle resultatet sitt i VM-samanheng, ein 25. plass på sprinten.
Turiec ved Sajó
Turiec (ungarsk Turóc) er ei elv sør i Slovakia. Ho er 50 km lang og ei av sideelvane til Sajó (slovakisk Slaná). Dei renn saman nær byen Tornaľa.
1782
1782 (romartal MDCCLXXXII) var eit normalår som byrja på ein tirsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
775
775 (romartal DCCLXXV)
Jelek
Jelek (kurdisk Gundê Çelkê, غوندى سلكا) er ein assyrisk landsby i Barwari-regionen i Irakisk Kurdistan i Amedi-distriktet i Dohuk guvernement. Han har kring 100 hus og ei historisk kyrkje som ligg opp i dalsida der byen ligg.
Søren Fredrik Voie
Søren Fredrik Voie er ein norsk politikar (H), lektor, bankmann og embetsmann.
Voie vart innvald på Stortinget frå Nordland i 2001. Han var vararepresentant frå 1997. Voie var ordførar i Vestvågøy frå 1983 til 1987.
I det sivile liv har han blant anna arbeidd som lektor i vidaregåande skole 1976-1983, banksjef i Sparebank1 Nord-Noreg 1988-1992, rådmann i Vestvågøy 1992-1999 og direktør ved Høgskolen i Nord-Trøndelag 1999-2001.
Voie jobbar i dag i som rektor ved Vest-Lofoten vidaregåande skole
Vetle
Vetle er danna frå norrønt Vetrliðr og Vetrliðr, og finst enno på islandsk som Veturliði. Tydinga er truleg 'årsgammal bjørn'.
1699
1699 (romartal MDCXCIX) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein sundag i den 10 dagar kortare julianske kalenderen.
Gometra
Gometra er ei øy i Indre Hebridane i Skottland, vest for Mull. Ho ligg like vest for Ulva, og har brusamband til denne øya og ved lågvatn òg via ein sandbanke. Ho er om lag 4,25 km² stor.
Øya er eit jordbruksområde og tidlegare vart det dyrka korn her for klosteret på Iona. Ein gong budde det over hundre menneske på øya, men i dag er det berre ei handfull att. Det er mykje sau, noko geiter og kronhjort på øya. Av historiske stader på øya finn ein ein gammal gravhaug, ruinane av to festningar og gamle busetnader. Namnet på øya kjem frå det norrøne Goðrmaðray som tyder «krigarprestøya» og det gæliske Gu mòr traigh som tyder «berre ved lågvatn».
I 1932 vart øya seld til den engelske fjellklatraren Hugh Ruttledge (1884–1961). Medan han budde på øya leia han to britiske ekspedisjonar til Mount Everest, i 1933 og 1936. I 1950 flytta han til Dartmoor.
Arne Alsåker Spilde
Arne Alsåker Spilde er ein norsk Høgrepolitikar. Han vart vald inn på Stortinget frå Hordaland i 1981 og attvald i 1985 og 1989. Han var vararepresentant i periodane 1973–1977, 1977–1981 og 1993–1997. Alsåker Spilde er gardbrukar og busett på Alsåker i Ullensvang.
Ifylgje internettsidene til TV2-nyhenda, er Alsåker Spilde også frimurar.
776
776 (romartal DCCLXXVI)
777
777 (romartal DCCLXXVII)
Alf Andreas Øverli
Alf Andreas Øverli var ein norsk politikar for Det norske Arbeidarpartiet, fødd på Mo i Rana. Foreldra hans var Maria Jørgine Kristiansdtr og David Kristian Øverli på Moheia i Rana.
I 1951 vart Øverli vald inn i bystyret i Mo i Rana og seinare kom han inn i formannskapet. Øverli var varaordførar (1964-1965), og deretter ordførar i Rana kommune (1965-1976).
Øverli starta sin yrkeskarriere som journalist og akkvisitør i Rana Blad. frå 1960 til 1976 var Alf Andreas Øverli sosialsjef i Mo, sidan Rana, kommune. I august 1983 vart det avduka ein byste av Øverli på Mo i Rana, utferdiga av bilethoggaren Nils Aas.
Norman Kjærvik
Norman Kjærvik er ein norsk informasjonssjef og forfattar. Han er oppvaksen i Øvre Årdal i Årdal kommune og busett i Luster. Kjærvik har allsidig bakgrunn frå friluftsliv i norske fjell, i hovudsak frå Jostedalsbreen, Breheimen og Jotunheimen. Han har vore breinstruktør i Den norske turistforening og breførar på Nigardsbreen i Jostedalen. Kjærvik har skrive ei rekke artiklar om friluftsliv i tidsskrift og aviser, i tillegg til at han har skrive og redigert bøker. Frå 1986 til 2002 var han styremedlem i Luster Turlag, av dei to år som leiar.
Drwęcasjøen
Drwęcasjøen (polsk Jezioro Drwęckie, tysk Drewenzer See) er ein del av Dei masuriske sjøane i Ermelandskmasuriske voivodskap i Polen. Elva Drwęca renn gjennom innsjøen.
Odd-Tore Fygle
Odd Tore Fygle var 2003-2007 ordførar i Bodø kommune for Arbeidarpartiet.
Magnus Fische
Magnus Fische var kjøpmann, konsul og politikar. Han var ordførar i Bodø på 1930-talet og bystyrerepresentant for Bodø Høgre på 1940-talet.
Bakans
Bakans (latvisk Bakanu ezers eller Bakans) er ein innsjø i Madona fylke i Latvia. Hanligg nær landsbyen Dzelzava ved sida av den mindre landsbyen Jaunbakani.
I 1930-åra vart det funne restar av ein eldgamal busetnad nær innsjøen.
Nordre Follo prosti
Nordre Follo	prosti er eit tenestedistrikt i Borg bispedømme i Den norske kyrkja. Det femner kommunane Enebakk, Oppegård og Ski i Akershus fylke. Prosten har sete i Ski i Akershus.
Vitalisme
Vitalisme (av lat. vita, liv), filosofisk retning som hevdar at ein ikkje kan forklara den organiske røyndommen reint mekanisk, men på bakgrunn av eksistensen av ei særskilt livskraft («energi», av somme sett som synonymt med «sjel»).
Nordre Follo prosti
Prostiet blei oppretta i 2011 da Follo prosti blei delt i to, Nordre Follo prosti og Søndre Follo prosti (Frogn, Nesodden, Vestby og Ås).
Vitalisme
Retninga har røter tilbake til Aristoteles sin naturfilosofi, som med anna danna grunnlaget for vestleg medisin heilt fram til moderne tid. Den såkalla humoralpatologien tok i tråd med dette utgangspunktet i at sjukdom hadde si årsak i endringar i balansen mellom dei fire vevsvæskene (blod, slim, svart og gul galle). Teorien vart utfordra frå renessansen og framover, då ein fekk eit nytt fokus på funksjonane til dei ulike organa istadenfor dei vitale kreftene. Likevel vart element av teorien ståande heilt til eit stykke ut på 1800-talet.
Nordre Follo prosti
Sokn i Nordre	Follo prosti
Prostiet er inndelt i sokn. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eitt eller fleire sokn.
Vitalisme
På byrjinga av 1900-talet oppstod neo-vitalismen (ny-vitalismen). Denne retninga er med anna knytt til filosofane Bergson og Nietzsche. Retninga hadde innverknad på kunstnarar og forfattarar som Edvard Munch, Knut Hamsun, Kristofer Uppdal og Gustav Vigeland. Andre som av og til blir rekna som vitalistar er Tarjei Vesaas, Åsmund Sveen, Jakob Sande og Bertrand Besigye.
Bakgrunnsstoff
[http://www.munch.museum.no/exhibitions.aspx?id=83 Livskraft. Vitalismen som kunstnerisk impuls 1900-1930. (Munch-museet)]
Jakob Sande og Vitalismen (av Hadle Oftedal Andersen)
Halmahera
Halmahera, også Jilolo eller Gilolo, er den største øya i øygruppa Molukkane. Halmahera har ei flatevidd på 17 780 km² og hadde i 1995 eit folketal på 162 728. Om lag 80% av innbyggarane er muslimar og ei 20% er kristne. Øya utgjer ein del av provinsen Maluku Utara i staten Indonesia.
Natur
Øya er dekt av tropiske skogar.
Gamkonora er det høgste fjellet på Halmahera. Det er ein 1 635 moh høg, aktiv stratovulkan. Han hadde sitt siste utbrot 10. juli 2007. Dukonu er ein annan aktiv vulkan, på nordspissen av øya.
Historie
Øya er busett av ulike malayiske folk og alfurar. Lagnaden til menneska på den tynt folkesette Halmahera har i hundrevis av år vore nært knytt til sultanata som hadde tilhald på dei mindre øyane Ternate og Tidore. Desse øyane, som ligg ved vestkysten av Halmahera, var begge sete for større sultanat i epoken før Det nederlandske austindiakompaniet koloniserte heile det indonesiske arkipelaget.
Under andre verdskrigen bygde og dreiv Japan ein militærbase i Kaobukta på Halmahera.
I 1999 og 2000 låg kristne og muslimar i blodig konflikt. Striden begynte som ei rein etnisk usemje mellom innbyggarar frå det hovudsakleg kristne distriktet Kao og det reint muslimske Malifut. Etter som striden spreidde seg til det meste av Maluku Utara fekk den meir preg av å vere ein religionskonflikt. Tusenar av menneske på Halmahera vart drepne i kampar mellom religiøse, væpna styrkar, også stridande frå grupper som kom frå Java (Laskar Jihad og FPI =Islamsk forsvarsfront). I juni 2000 omkom om kring 500 personar, då ei ferje som frakta flyktningar frå kampane på Halmahera sokk ved nordaustodden av Sulawesi. Konspirasjonsteoriar florerte kring denne hendinga. Eit merke til minne om tragedien er reist i landsbyen Duma på Nord-Halmahera.
Sambandet med resten av Indonesia går for det meste over provinshovudstaden Ternate. Men også Tobelo, største byen på Halmahera, har direkteruter med ferje og frakteskip til Surabaja og Manado.
Næringsliv
Landbruk er hovudnæring. I fremste rekke kjem produksjon av ris, kaffi, kakao og sukkerrøyr.
Fleire stader på Halmahera er større gruver i drift eller under utvikling.Eit australsk føretak, Newcrest Mining, er majoritetseigar av to gullgruver. Omkring den eine av desse, Toguraci, har det stått strid mellom lokalbefolkninga på staden og gruveselskapet. Dei lokale viste til at skogsområdet der gruvedrifta føregjekk, i følgje indonesisk lov var under vern. Den dåverande presidenten i Indonesia, Megawati, stilte seg bak eit lovtillegg som opna for gruvedrift. Lovtillegget vart vedteke i januar 2004. Før oktober 2003 var det indonesiske militære som vakta gruva. Desse vart då bytta ut med ein paramilitær styrke utgått frå politiet. I 2003 var det jamleg protestar mot gruveselskapet. Under ein protest i januar vart ein demonstrant drepen av vaktstyrkane og fleire andre vart skadd. Protestane heldt likevel fram ut gjennom året, mellom anna ei okkupasjon av gruva i mai-juni.
Nord på øya er ei nikkel- og koboltgruve under utvikling. Det australske selskapet Weda Bay Minerals reknar med førekomstar til minst 25 års drift.
Edvald Boasson Hagen
Edvald Boasson Hagen er ein norsk syklist frå Rudsbygd i Lillehammer som syklar for det sørafrikanske prokontinentallaget MTN-Qhubeka. Han sykla tidlegare for det britiske laget Team Sky i fem sesongar frå 2010 til 2014, og det amerikanske laget HTC-Highroad i to sesongar frå 2008 til 2009. Han har utmerka seg med ei rekkje topp-plasseringar, mellom anna med ei sølvmedalje frå verdsmeisterskapen i landevegssykling i 2012. Boasson Hagen blir rekna som ein «allrounder», men er særleg sterk som temporyttar og sprintar. Han er òg ein god brusteinsryttar, og er i tillegg kjend for sine kvalitetar som brotryttar.
På ein pressekonferanse 27. august 2014 vart det kunngjort at Edvald Boasson Hagen hadde inngått ein toårskontrakt med MTN-Qhubeka. Boasson Hagen kjem dermed til å sykle for det sørafrikanske laget i 2015 og 2016, der han er tiltenkt ei kapteinsrolle i laget.
Amatørkarriera
I 2005 vann Boasson Hagen den siste etappa i Fredsrittet. Han sykla ford et norske sykkellaget Team Maxbo Bianchi i 2006 og 2007. I 2006 vann han åtte sykkelritt, deriblant tre etappar i Tour de l'Avenir (også kalla «ungdommens Tour de France») i Frankrike. Under verdsmeisterskapen i landevegssykling i Salzburg same år, deltok han som den yngste ryttaren i U23-temporittet, der han sykla inn til ein sterk femteplass. I landevegsrittet i samme meisterskap blei han nummer ni.
I 2007 vann han heile 15 ritt, både etappe- og samanlagtsigrar. I tillegg blei han mellom anna norsk meister i temposykling. Same år skreiv han kontrakt med (dåverande) T-Mobile (seinare Team Columbia / HTC Highroad).