cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Volodymyr
Namn
1. oktober 2021 avgjorde bystyret at namnet skulle kortast ned til berre Volodymyr. Namneendringa måtte stadfestast av dei nasjonale styresmaktene, og parlamentet Verkhovna Rada godkjende henne 14. desember 2021.
Gjennom historia har byen vore kjend under ulike namn:
Historie
Byen er ein av dei eldste i Rutenia og vart truleg grunnlagd på 900-talet. Dei første skriftlege kjeldene som nemner byen er frå 988. I 1366 vart byen polsk, og han låg under Polen-Litauen fram til 1795. Byen vart så russisk, før han etter Den polsk-sovjetiske krigen kom under Polen igjen i 1919. I 1939 vart Volodymyr-Volynskyj innlemma i Ukrainske SSR og Sovjetunionen.
Fredkjøp
Fredkjøp, norrønt fríðkaup, var i mellomalderen namnet på bota ein fredlaus måtte svare for å sleppe or fredløysa. Det var viktig for den som hadde vorte lyst fredlaus å kunne sleppe med ei bot, for ved å verte lyst fredlaus, vart han ståande utanfor samfunnet på alle vis. Han var utan rettsvern, og kunne takast av dage av kven det måtte vere.
Særleg i Skandinavia og England var det vanleg i mellomalderen og tidlegare tider å reagere med å lyse fredlause dei som hadde gjort alvorlege brotsverk.
Elvebakken kyrkje
Elvebakken kyrkje er ei langkyrkje frå 1964 i Alta sokn og kommune i Alta prosti i Nord-Hålogaland bispedømme.
Byggverket er i betong og tre og har 224 sitjeplassar i kyrkjeskipet og 100 i kyrkjelydsalen. Arkitekt for kyrkja var Håkon Soltveit.
Ein kan koma til staden via Fv13 og E6.
1167 Dubiago
1167 Dubiago er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 3. august 1930 av Evgenii Fedorovich Skvortsov ifrå Krim-observatoriumet i Simeiz på Krimhalvøya.
Rennfast
Rennfast er namnet på vegsambandet frå fastlandet til Rennesøy, nord for byen Stavanger i Rogaland fylke. Sambandet er ein del av Europaveg 39. To undersjøiske vegtunnelar gjer at sambandet er ferjefritt. Vegsambandet vart bygd frå 1990 til 1992. Prosjektet er betalt og innkreving av bompenger avvikla frå juli 2006.
Septuaginta
Septuaginta er ei før-kristen omsetting av Det gamle testamentet og nokre nærskylde skrifter til gresk. Ho blir først nemnd i brev frå Aristeas. Brevet er falskt, men vart skrive omkring 200 fvt. I brevet blir det fortalt at 72 lærde jødar, seks frå kvar av dei tolv israelske stammane, stod bak omsettinga. Frå dette kjem namnet septuaginta, som er gresk for 70. I teologisk litteratur blir tittelen ofte korta ned til romertalet LXX.
Samlinga inneheld 46 gammaltestamentlege bøker, det vil si dei 39 bøkene i den jødiske kanon (i jødisk tradisjon blir desse delt opp i berre 24 bøker) samt dei deuterokanoniske skriftene. Dei sistnemnte, som det er sju av, utgjer ein del av den katolske og den ortodokse Bibelen. I motsetnad til ein del moderne bibelutgåver der dei deuterokanoniske bøkene er tatt med, er desse ikkje plassert i ein egen del, men er sett mellom dei andre bøkene i en forsøksvis kronologisk/tematisk orden. I tillegg til desse kjem fire skrifter og ein salme som berre er rekna som kanoniske i nokre einskilde kyrkjesamfunn. Septuaginta er den offisielle versjon av Det gamle testamentet i Den ortodokse kyrkja, sjølv om nokre av bøkene ikkje blir rekna som kanoniske.
Dei bergamaskiske Alpane
Dei bergamaskiske Alpane eller Bergamoalpane (italiensk Prealpi Orobie) er ei fjellkjede i Dei italienske Alpane som er ein del av Dei sentrale Alpane. Dei ligg nord i Lombardia og er kalla opp etter byen Bergamo, som ligg sør for fjella.
Grøtøya
Grøtøya er ei øy i Karlsøy kommune i Troms og Finnmark. Øya ligg nord for Andammen og Rebbenesøya, og vest for Store Måsvær og Nordkvaløya. Ho har eit areal på 17,9 km². Det høgaste punktet på Grøtøya er Grøtøyaksla på 545 moh.
Dei bergamaskiske Alpane
Toppar
Dei største fjelltoppane i Bergamoalpane er:
Kassiópi
Kassiópi (gresk Κασσιόπη) er ein landsby nordaust på øya Kérkyra i periferieininga Kérkyra i periferien Dei joniske øyane i Hellas. Kassiópi var hovudsete i den tidlegare kommunen Kassopéa, som no er ei kommunaleining i kommunen Nord-Kérkyra.
Cubansk musikk
Cubansk musikk omfattar musikk og musikkstilar som har oppstått på Cuba. Den karibiske øystaten Cuba har utvikla ei rekkje stilartar med utspring i Vest-Afrika og Europa, særleg spansk musikk. Det meste av musikken til urfolka på Cuba har derimot ikkje blitt bevart, ettersom det meste av kulturen deira blei øydelagd gjennom kolonisering.
Dei bergamaskiske Alpane
Fjellovergangar
Dei viktigaste fjellovergangane i Bergamoalpane er:
Cubansk musikk
Nokre afrikanske trekk ved musikken er bruk av komplisert polyrytme og utvalet av musikkinstrument. Musikken har også teke til seg europeisk påverknad, og frå 1900-talet har cubansk og afro-amerikansk musikk påverka kvarandre gjensidig. Fleire cubanske musikkformer er blitt verdskjende, som mambo, salsa og chachachá. Den kubanske musikken har lenge vore svært populær i ulike delar av verda, og har hatt stor påverknad på mellom anna jazz og kongolesisk musikk.
Grøtøya
25. desember 2000 gjekk lasteskipet «John R» på grunn 4 nautiske mil nordvest av Grøtøya. Etter nokre dagar braut skipet i to, og framdelen av vraket dreiv om lag 11 nautiske mil. Hundrevis av sjøfugl døydde etter oljesøl frå vraket.
Arisdorf
Kommunen ligg i ein dal i Jurafjella.
Dønnesfjord kapell
Dønnesfjord kapell er eit kapell frå 1888 i Hasvik kommune i Troms og Finnmark. Kapellet er bygd som ei langkyrkje og stod opphavleg i fiskeværet Galten, men vart flytt til Dønnesfjord i 1951.
Quislingregjering
Quislingregjering er ei nedsetjande nemning på ei regjering som er innsett av ei okkupasjonsmakt.
Dønnesfjord kapell
Kyrkja er bygd med ein ruvande silhuett ytst mot Lopphavet ytst i Dønnesfjorden på Sørøya. Kyrkja vart freista sett fyr på av tyskarane då dei trekte seg attende frå Finnmark i 1944, men elden ville ikkje ta tak og ho stod att som det einaste huset i kommunen etter krigen. No er det ikkje lenger fastbuande som brukar kyrkja om vinteren. Det er berre gudsteneste i kyrkja ein gong årleg, midt på sommaren. Dåverande sokneprest Paul Skuland i Hasvik foreslo å selje kyrkja for ei krone, men Riksantikvaren sette seg imot dette og la fram forslag om freding. Det vart løyvd 750 000 kroner til å pusse opp kyrkja, og dette vart gjort i 2005.
New Super Mario Bros. 2
New Super Mario Bros. 2 er eit todimensjonalt plattformspel i New Super Mario Bros.-serien, utvikla og utgjeve av Nintendo til Nintendo 3DS i 2012. Det er det tredje spelet i serien, ein direkte oppfølgjar til Nintendo DS-spelet New Super Mario Bros. frå 2006, og det første spelet publisert av Nintendo som vart utgjeve samtidig innan digital og fysisk distribusjon.
Grindelwald
Grindelwald er ein kommune i distriktet Interlaken-Oberhasli i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1034 meter over havet. Landsbyen ligg i Bern-Alpane.
30,7% av arealet i kommunen vert nytta til jordbruk, 16% til skogbruk. 1,6% er bebygt (bygningar og vegar) medan resten (51,7%) er elvar, brear og fjell.
Turisme er hovudnæring, med vinterstida som hovudsesong.
New Super Mario Bros. 2
Handlingsgangen i spelet liknar forgjengarane og fokuserer på Mario og Luigi som skal redde prinsesse Peach frå Bowser og lakeiane hans. Det strekker seg over 9 verder med totalt 85 nivå, nokre av dei med fleire utgangar som leier til ulike ruter og nivå. New Super Mario Bros. 2 legg større vekt på å samle myntar enn andre Super Mario-spel, med fleire unike oppgraderingar og hjelpemiddel dedikert til å produsere store kvantum av myntar. Spelet inkluderer ein modus kalla «Coin Rush» som utelukkande fokuserer på å raskt fullføre seriar av nivå medan ein samlar inn så mange myntar som mogeleg. Ytterlegare Coin Rush-nivå vart gjorde tilgjengelege som betalt innhald kort etter utgjevinga av spelet.
New Super Mario Bros. 2 fekk hovudsakleg positiv kritikk, men nokre påpeikte at spelet var for likt dei tidlegare New Super Mario Bros.-spela. Det er det femte mestseljande spillet til Nintendo 3DS, med 13,34 millionar selde kopiar per 31. mars 2020. Spelet har ein Metascore på 78 %, som gjer det til det lågast rangerte spelet i  Super Mario-serien.
Victoria på Seychellane
Victoria (òg kalla Port Victoria eller Mahé) er hovudstaden på Seychellane og ligg nordaust på øya Mahé. Byen vart først oppretta som sete for det britiske kolonistyret. Folketalet er 24 970 (2002), om lag ein tredel av det totale folketalet på Seychellane. Flyplassen heiter Seychelles International Airport (fullført i 1971).
Dei fremste eksportvarene til Victoria er vanilje, kokosnøtter, kokosolje, skjelpaddeskjel, såpe og guano.
Turistattraksjonar i byen er mellom anna eit klokketårn bygd som etterlikning av det på Vauxhall Bridge i London, tinghuset, Victoria botaniske hage, Victoria nasjonale historiske museum, Victoria naturhistoriske museum og Sir Selwyn Selwyn-Clarke-marknaden. I byen ligg og nasjonalstadionet og eit polyteknisk institutt. Rett aust for byen ligg den indre hamna, der tunfisk-fiske og hermetisering er ein stor lokal industri. Ei av dei største bruene i Victoria vart øydelagd av jordskjelvet i Indiahavet 2004.
Stor-Victoria omfattar åtte av dei 25 distrikta på Seychellane:
Syrisk hamster
Syrisk hamster eller gullhamster (Mesocricetus auratus) er ein gnagar i hamsterfamilien.
I vill form er dei rekna som truga, men er populære som kjæledyr og blir ofte nytta i forsking.
Jay Bothroyd
Jay Bothroyd er ein engelsk fotballspelar.
Dverghamster
Dverghamster er ei slekt av små gnagarar i hamsterfamilien. Det finst tre ulike typar dverghamster, russisk, sibirsk og kinesisk dverghamster. Alle liknar på den «vanlege» hamsteren, men er mykje mindre, 10-12 cm for den russiske og den sibirske dverghamsteren og berre 5-6 cm for den kinesiske.
Den russiske og den sibirske varianten av dverghamster kan para seg og få avkom, men det er ikkje tilrådd, då avkommet vil få dårleg helsa. Desse to er vanlegast å ha som kjæledyr, då den kinesiske er svært liten.
Folkegruppe
Ulike folkegrupper kan leva med strenge skilje mellom seg, som i det indiske kastesystemet, eller dei kan blanda seg med kvarandre, som i Latin-Amerika. Det er også slik at små grupper kan bli gruppert som ei stor, som med aboriginarane i Australia, eller at ei større gruppe bryt seg opp i fleire små, som med jugoslavane etter Tito.
Dverghamster
Dverghamstrar er kresne, og et for det meste frø og nøtter.
Boryslav
Boryslav (ukrainsk Борислав, polsk Borysław) er ein by ved elva Tysmenytsia (ei sideelv til Dnestr) i Lviv oblast (provins) vest i Ukraina. Byen har status som eit eige rajon (distrikt) i oblastet. Byen har kring 35 000 innbyggjarar (2011).
Nær byen ligg ruinane av ei rutensk festning. Byen er i dag eit senter for oljeindustrien.
Elektronisk forsterkar
Ein elektronisk forsterkar, ofte kalla berre forsterkar, er ein komponent, eller eit apparat, som forsterkar ei elektrisk spenning (spenningsforsterkar), ein elektrisk straum (straumforsterkar), eller begge delar. Men transkonduktans- og transresistansforsterkarar er òg vanlege.
Forsterkarar nyttar aktive komponentar for å forsterka signala. Ein aktiv komponent er ein komponent som får tilført energi frå ein energiforsyningsmodul, vert styrt av eit inngangssignal og gjev ut eit straum- eller spenningssignal som er proporsjonalt med inngangssignalet. Forsterkarar kan nytta radiorøyr eller transistorar som aktive element, men frå 1960-talet har dei aller fleste forsterkarane nytta transistorar som aktive element.
Ideelle forsterkarar
Forsterkarar kan forsterka spenning, straum, omforma ei spenning til ein straum, eller omvendt. Praktiske forsterkarar er ikkje ideelle, med det er likevel nyttig å studera ideelle forsterkarar før ein ser på praktiske krinsar.
Spenningsforsterkarar
I ein spenningsforsterkarar er både inn- og ut inngangssignala elektriske spenningar. Spenningsforsterkninga
der v_i er inngansspenninga og v_o er utgangsspenninga. Inngangsimpedansen Z_i er stor i høve til kjeldeimpedansen Z_s:
og utgansimpedansen Z_o er liten i høve til lastimpedansen Z_L:
Transkonduktansforsterkarar
I ein transkonduktansforsterkarar er inngangssignalet ei elektrisk spenning v_i og utgangssignalet ein elektrisk straum i_o. Forsterkninga (transkonduktansen)
Inngangsimpedansen er stor i høve til kjeldeimpedansen:
Utgansimpedansen er óg stor i høve til lastimpedansen:
Transresistansforsterkarar
I ein transresistansforsterkar er inngangssignalet ein elektrisk straum i_i og utgangssignalet ei elektrisk spenning v_o. Forsterkninga (transresistansen)
Inngangsimpedansen er liten i høve til kjeldeimpedansen:
Utgansimpedansen er óg liten i høve til lastimpedansen:
Straumforsterkarar
I ein straumforsterkarar er både inn- og utgangssignala elektrisk straumar. Straumforsterkninga
Inngangsimpedansen er liten i høve til kjeldeimpedansen:
og utgansimpedansen er stor i høve til lastimpedansen:
Grunnkoplingar
Både røyr og transistorar har tre terminalar. Ein av desse vert nytta som inngangsterminal (der styresignalet vert tilkopla), ein som utgangsterminal (der det forsterka signalet vert henta ut). Den tredje terminalen er felles for inn- og utgangen. Etter kva for ein av dei tre terminalane som vert nytta som fellesterminal får ein tre grunnkoplingar, både for røyr og transistorar. Sjølv om dei fleste forsterkarane har fleire trinn (ofte tre), er dei ulike trinna bygde opp frå ulike kombinasjonar av dei tre grunnkoplingar.
Dei tre grunnkoplingane for røyrforsterkarar
Terminalane på den enklaste typen radiorøyr, triodeen, vert kalla «katode», «anode» og «styregitter» (eller berre gitter) og avhengig av kva terminal som er felles for inn- og utgang vert koplingane kalla felles katodekopling, felles anodekopling (òg kalla katodefylgjar) og felles gitterkopling. Radiorøyr kan òg ha fleire enn tre terminialar, som tetroden og pentoden. I tillegg har dei ein terminal for glødespenninga, men han har ikkje nokon funksjon for signalhandsaminga.
Dei tre grunnkoplingane for bipolære transistorforsterkarar
Terminalane på bipolære transistorar vert kalla «base», «emitter» og «kollektor» og avhengig av kva terminal som er felles for inn- og utgang vert koplingane kalla felles emitterkopling, felles kollektorkopling (òg kalla emitterfylgjar) og felles basekopling.
Fleirtrinnsforsterkarar
Mange forsterkarar har fleire forsterkartrinn i kaskade, som tyder at utgangen på det fyrste trinnet er kopla til inngangen på det andre trinnet, utgangen på det andre trinnet er kopla til inngangen på det tredje og så vidare. Den totale spenningsforsterkninga for ein tretrinnforsterkar vert då
der A_1 er spenningsforsterkninga til det fyrste trinnet, A_2 er spenningsforsterkninga til det andre trinnet og A_3 er spenningsforsterkninga til det tredje trinnet. Typiske døme er operasjonsforsterkarar og effekforsterkarar, som er sett saman av eit inngangstrinn, eit spennngsforsterkartrinn og eit utgangstrinn. Ofte er det dei to fyrste trinna som saman står for spenningsforsterkinga.
Oppgåva til inngangstrinnet er fleire: syta for ein høveleg inngangsimpedans, forsterka inngangssignalet og subtrahere tilbakekoplingssignalet frå inngangssignalet. Når inngagssignalet er svakt bør inngangstrinnet vera så strøyfritt som mogeleg. Inngangstrinnet er ofte eit differensialtrinn.
I operasjonsforsterkarar og moderne effektforsterkarar er det fyrste trinnet eit transkonduktans differensialtrinn (utgangssignalet er eit straumsignal), det andre trinnet er eit transresistanstrinn (eller meir spesifikt: transimpedanstrinn); det blir styrt av straumsignalet frå det fyrste trinnet og har spenningsutgang. Dei to fyrste trinna arbeider saman om å gi ei stor spenningsforsterkninga (for ein operasjonsforsterkar rundt 110 dB i lågfrekvensområdet).
Utgangstrinnet, som òg vert kalla effekttrinnet, fungerer som ein buffer, som syter for at forsterkaren kan levera nok straum til lasten (til dømes ein høgtalar, ein servomotor, etc.), same kva utgangsspenninga er. Utgangstrinnet er ofte eit push-pull-trinn. Basestraumen i effekttransistorane i utgangstrinnet er ofte så stor at det trengst eit drivartrinn mellom spenningsforsterkartrinnet og push-pull-utgangstrinnet.
Svitsjmodeforsterkarar
Svitsjmodeforsterkarar (klasse-D) er effektforsterkar der transistorane i utgangstrinnet veklsar mellom å vera heilt opne eller heilt stengde, slik at utgangsspenninga vekslar mellom maksimum amplitude og null, eller mellom maksimum positiv og maksimum negativ amplitude. Svitsjinga forgår med ein frekvens som er fleire gong så høg som øvre grensefrekvens til forsterkaren og amplituden til inngangssignalet styrer kor lenge utgangstransistorane er opne. Inngangsspenninga til forsterkaren vert difor modulert (pulsefrekvensmodulasjon eller pulsbreiddemodulasjon vert ofte nytta), slik at effektivverdien til det modulerte signalet er proposjonalt med amplituden til inngangssignalet. Spenningsa frå utgangstrinnet er difor òg ei modulert firkantspenning. For å fjerna dei overharmoniske frekvenskomponentane vert utgangssignalet filtrert av eit passivt lågpassfilter, plassert etter utgangstrinnet. Utgangsspenning frå lågpassfilteret har same form som inngangssignalet, med større amplitude. Utgangstrinnet er i stand til å levera stor nok straum til lasten, utan at spenninga fell, under føresetnad om at lastimpedansen ikkje er for låg.
Svitsjmodeforsterkarar vert nytta som effektforsterkarar for å driva høgtalarar, men òg for å driva servomotorar i reguleringsystem.
Døme på bruk
Elektriske forsterkarar vert nytta i eit utal ulike samanhengar, så det er berre mogleg å ta med nokre døme på bruk.
Bufferar
Ein buffer er ein forsterkar med høg inngangsimpedans og låg utgangsimpedans. Føremålet er å isolera lastimpedansen frå signalkjelda, ved at den høge inngangsimpedansen til bufferen berre trekkjer ein liten straum gjennom utgangsimpedansen til kjelda, slik at spenningsfallet over kjeldeimpedansen vert ubetydeleg. Den låge utgangsimpedansen til bufferen syter for at han kan levera ein stor nok straum til å driva lastimpedansen, utan nemneverdig spenningsfall over utgangsimpedansen til bufferen. Ein buffer er i røynda ein (liten) effektforsterkar.
Bufferar vert til dømes nytta for å driva lange kablar, til dømes i samband med nettverkskablar, antennekablar, signaldistribusjon i radio- og fjernsynsstudio, distribusjon av videosignal i samband med kabelfjernsyn og så vidare.
Operasjonsforsterkarar
Ein operasjonsforsterkarar er ein forsterkar med ein differensiell inngang (ein inverterande og ein ikkje-inverterande inngang), ein utgang og ein positiv og ein negativ spenningsforsyningsterminal. Operasjonsforsterkarar har svært stor råforsterking og vert i dei aller fleste tilfella nytta med eit tilbakekoplingsnettverk. Dei vert nytta som bufferar, for å omforma eit straumsignal til eit spenningssignal, for å realisera matematiske funksjonar som addisjon (summering av spenningar eller straumar), derivasjon, integrasjon, logaritmer, talverdi, etc. Operajonsforsterkarar er «elektroniske byggeklossar», som vert nytta i mange ulike apparat, som til dømes audioforsterkarar, aktive filter, innan instrumentering og mange andre typar for analog signalhandsaming. Operajonsforsterkarar med stor bandbreidd vert nytta som videoforsterkarar.
Operajonsforsterkarar er tilgjengelege som IC-ar, med ein, to eller fire forsterkarar i same pakke. Dei vert òg nytta som byggeklossar i IC-ar for AD-omformarar og DA-omformarar, modulatorar og demodulatorar, men òg i meir kompliserte IC-ar, som radiomottakarar, mobiltelefonar, etc.
Audioforsterkarar
Innan audioteknologi nyttar ein forsterkarar til mange ulike føremål. Nokre forsterkarar, som mikrofon-, for- og effekforsterkarar, vert produserte som separate apparat, medan andre vert nytta internt i ulike apparat. Lydkort, til dømes har innebygde forsterkarar både før AD-omformarane og etter DA-omformarane, signalkjelder som CD- og DVD-spelarar har innebygde forsterkarar (bufferar) på utgangane. Forsterkarar vert òg nytta i kontrollsystemet til laseren i CD- og DVD-spelarar.
Mikrofonforsterkarar er spenningsforsterkarar som vert nytta til å forsterka utgangsspenninga frå mikrofonar. Forforsterkarar er forsterkarar med fleire inngangar, balanse- og volumkontroll. Dei fungerer som eit kontrollsenter i forbrukarutstyr. Utgangane er utstyrte med bufferar, slik at dei kan driva lange kablar, slik at for- og effekforsterkarane kan plasserast i noko avstand frå kvarandre. Effektforsterkarar vert nytta til å driva høgtalarar. Dette er spenningsforsterkarar som har stor nok utgangsspenning til å driva ein høveleg straum gjennom svingspolen i ein høgtalar. Integrerte forsterkarar er apparat som kombinerer ein forforsterkar og ein effekforsterkar. Hovudtelefonforsterkarar er små effekforsterkarar nytta for å driva hovudtelefonar. Audio-Vide-forsterkarar (AV-forsterkarar) er kontrollsentre for lyd og video, mynta på 5.1 eller 7.1 fleirkanalslyd. Dei inneheld både analog og digital elektronikk og har fleire inn-og utgangar, både for lyd og video.
Instrumentering
Innan instrumentering vert det nytta forsterkarar for å forsterka signala frå ulike sensorar. Desse signala er ofte svake, så forsterkarane lyt ha liten eigenstøy. Instrumenteringsforsterkarar har ofte fleire trinn: ein støysvak forsterkar på inngangen og ein forsterkar med låg utgangsimpedans (buffer) på utgangen. Inngangstrinnet er ofte tilpassa ein bestemt sensor, som eit aksellometer, ei målebru, etc. Ein svært viktig komponent er sokalla instrumenteringsforsterkarar. som er differensialforsterkarar med buffer på begge inngangane. Slike forsterkarar er i stand til å undertrykka kommonmodespenningar på inngangen og slik oppnå stor CMRR. Dei blir produserte som separate integrerte krinsar. Elektriske måleinstrument, som multimetre, oscilloscop, frekvenstellarar, etc. nyttar mange forskjellige forsterkarar. Nokre av desse har stor bandbreidd. Bandbreidda til vertikalforsterkarane i oscilloscop, til dømes, varierer frå rundt 20 MHz til fleire GHz. Signal- og kurvegeneratorar nyttar ofte operasjonsforsterkarar internt og bufferar på utgangane.
Radiofrekvensforsterkarar
Frekvensområdet frå 3 kHz til 300 GHz vert kalla radiofrekvensområdet. Dette er eit stort frekvensområdet, som overlappar audiofrekvensområdet (20 Hz — 20 KHz). Forsterkarar som arbeider i området over audiofrekvensområdet vert kalla radiofrekvensforsterkarar (RF-forsterkarar). Radiofrekvensforsterkarar vert nytta for å forsterka signal i til dømes i radiosendarar og mottakarar. Analoge video-signal har ei bandbreidd på 6 MHz, så videoforsterkarar er døme på RF-forsterkarar. Andre døme på bruk av RF-forsterkarar er radar og høgfrekvensablation (medisinsk diagnose).
Radiofrekvensforsterkarar skil seg frå audiofrekvensforsterkarar ved at bølgjelengda til spenningane som vert forsterka er stutt i høve til dei fysiske dimensjonane på krinsane. FM-radio vert senna i frekvensområdet 90 — 100 MHz, så bylgjelenga er rund 3 m (i luft), GSM (i Europa) nyttar frekvensar i områda rundt 800 MHz og 1800 MHz, tilsvarnde bølgjelengder på 38 og 17 cm. Når bylgjelengda er av tilnærma sama storleik som dei fysiske dimensjonane på krinsane er det naudsynt å handsama banane på kretskorta som transmisjonslinjer og ut- og inngangsimpedansane til forsterkarane må matsjast til den karakteristiske impedansen til kretskortbanar og kablar. RF-forsterkarar krev aktive komponentarmed stor bandbreidd og skil seg frå komponentar nytta i lågfrekvensforsterkarar. Det er òg viktig å syta for god støyskjerming.
Mikrobølgeforsterkarar
Forsterkarar nytta for mikrobølgjekommunikasjon arbeider i mikrobølgjeområdet (300 MHz — 300 GHz); 300 GHz tilsvarer ei bylgjelengd på 1 mm. Europeisk stelittfjernsyn til dømes vert sendt i Ku bandet (12–18 GHz), tilsvarande bølgjelengder på 2.5 og 1.7 cm. I samband med radar, kommunikasjonssatellittar og bakkestasjonar, etc. er det er ofte bruk for mikrobølgjeforsterkarar med stor effekt. I den nedre enden av mikrobølgjeområdet (300 MHz to 50 GHz) vert det nytta distribuerte forsterkarar, vandrarbølgjerør magnetronar, amplitronar, klystronar, etc. I partikkelakselleratorar vert det nytta klystronar med gjennomsnittseffekter heilt opp til 50 kW og toppeffekter opp til 50 MW.
Motordrivarar
Mekatroniske servosystem nyttar ulike typar effektforsterkarar for å driva servomotorar, stegmotorar, aktuatorar, etc. Tidlegare vart det nytta analoge effektforsterkarar, men i dag vert det i stor grad nytta svitsjmodeforsterkarar.
Tidlege forsterkarar
Det var fyrst etter at Lee de Forest i 1907 fann opp vakumtrioden at det vart mogeleg å laga elektroniske forsterkarar. Den fyrste forsterkaren som nytta trioden vart laga i 1914 av Harold D. Arnold. Den fyrste praktiske bruken av elektroniske forsterkarar var regenerering av spenninga på telefonlinjer og taleforsterking.
Tidlege forsterkarar var hadde meir forvrengning enn ynskjeleg, med stoda forbetra seg då Harold Black i 1927 fann opp negativ tilbakekopling, som både redusert forvrengninga og førete til flatare amplituderespons. Tilbakekoplinga hadde dessutan den føremonen at ho auka inngangsimpedansen og redusert utgangsimpedansen. I 1932 publiserte Harry Nyquist ei vitskapleg analyse av negativ tilbakekopling, der han utleia eit kriterium for korleis tilbakakoplinga påverka stabiliteten til ein forsterkar. Dette arbeidet førte til at negativ tilbakekopling vart vanleg i så godt som alle forsterkarar.
Utover 1930-talet vart det vanleg å nytta elektroniske forsterkarar til å driva høgtalarar i kinoar og i radiosendarar og -mottakarar. Ei effekt på 10 Watt vart rekna som mykje på denne tida og det var vanleg med hornhøgtalarar, av di desse har stor verkningsgrad.
Transistorforsterkarar
I 1925 fekk Julius Edgar Lilienfeld patent på ein felteffekttransistor, i 1934 fekk Oskar Heil eit patent på ein felteffekttransistor. I 1947 laga John Bardeen, Walter Brattain og William Shockley ved Bell Labs ein PNP-transistor. Den fyrste MOSFET-transistorrn var laga i 1069 av Kahng og Atalla, òg ved Bell Labs.
I 1948 søkte Heinrich Johann Welke om patent på ein tansistorforsterkar. I 1953 laga det tyske føretaket Intermetall ein prototype av ein transistorforsterkar og det vart nytta transistorar i telefonsentralar og i høyreapparat. Same året bygde Dick Grimsdale ved Universitetet i Manchester ei datamaskin som nytta transistorar. I 1954 starta Texas Instruments produksjon av transistorar og Industrial Development Engineering Associates tok til å produsera radioar med transistorforsterkarar. I 1955 starta Sony produksjon av radioar med transistorforsterkarar. Dei fyrste transistorane var laga på germaniumsubstrat og var ømfindtlege. Det var spesielt problem med fuktigheit og med å festa leidningar til dei.
I januar i 1954 laga Morris Tanenbaum ved Bell Labs ein silisiumtransistor og nokre månadar etterpå laga Gordon Teal ved Texas Instruments òg ein silisiumtransistor, uavhengig av Tanenbaum. Silisiumtransistorar er meir robuste enn germaiumtransistorar og tidleg på 1960-talet var dei fleste transistorane som vart produserte silisiumtransistorar.
I 1949 søkte Werner Jacobi ved Siemens AG om patent på ein integretr krets (IC) med ein to-trinns forsterkar med fem transistorar. I søknaden forslo han å nytta IC-en i høyreapparat. I 1952 forslo Geoffrey Dummer ved Royal Radar Establishment å plassera fleire transistorar på same substrat. Jack Kilby ved Texas Instrument hadde ein liknande ide og i 1958 laga han ein integrert krets, som han søkte patent på i 1959. Robert Noyce hjå Fairchild Semiconductor hadde utført liknande arbeid og Kilby og Noyce vert ofte rekna som oppfinnarane av integrerte krinsar. Dei fyrste IC-ane hadde berre nokre få transistorar.
Dei fyrste operasjonsforsterkarane stammar frå 1947 og nytta radiorøyr. I 1961 var det laga operasjonsforsterkarar med diskrete komponentar på små innstikkskort. Den fyrste monolitiske operasjonsforsterkarer vart laga av Bob Widlar ved Fairchild Semiconductor. Han fekk typenummret μA702. Forbetra versjonar av operasjonsforsterkarar laga som IC-ar kom utover 1960- og 1970-talet: LM101 i 1967, μA741 i 1968 (μA741 er framleis i produksjon). På 1970-talet kom det òg operasjonsforsterkarar med JFET i differensialforsterkaren i inngangen og på 1980-talet vart MOSFET tekne i bruk. Operasjonsforsterkarane revulsjonerte analog signalhandsaming og vert nytta i mange ulike produkt.
Sjå òg
مضخم إلكتروني Penguat Amplifier Zesilovač Amplifilo 앰프 प्रवर्धक מגבר Erősítő Forsterker Amplificador Amplifier Vahvistin Förstärkare
Betasuppe
Betasuppe er ein tradisjonsrik norsk matrett som vert nytta over heile landet, med forskjellige lokale variasjonar. Som namnet seier inneheld betasuppe bitar av forskjellege grønsaker, kjøt og/eller pølser.
Kjøtet er gjerne tradisjonelt kokt på ein knoke, dette tek tid men er god utnytting av kjøtet på dyret. Det vert servert i store porsjonar med flatbrød til og gjerne med eit glas mjølk attåt.
Aristau
Aristau  er ein kommune i distriktet Muri i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 401 meter over havet.
Kommunen ligg i austsida av Wagenrainåsane ovanom Reussdalen.
Even Thorsen
Even Thorsen var ein norsk matros, gardbrukar og eidsvollsmann frå Austre Moland i Aust-Agder.
Thorsen voks opp på småbruket Bjornes i Austre Moland, i fattige kår. Tidleg i livet reiste han til sjøs. Under napoleonskrigane sat han frå 1807 tre-og-eit-halvt år krigsfange i England. Etter heimkomsten i 1810 gjekk han i orlogsteneste. År 1814 var han med orlogsbriggen "Kiel". I 1814 vart Even Thorsen vald til å representerte 'Søe-Deffensionen' (sjøforsvaret) under riksforsamlinga på Eidsvoll. Han var 4. deputert, dei øvrige var Jens Schou Fabricius, Thomas Konow og Peder Johnsen. Thorsen røysta med sjølvstendepartiet. Saman med Peder Johnsen la han fram erklæringa om verneplikta, elles deltok han lite i forhandlingane. Even Thorsen skreiv under grunnlova med ført Pæn. Han var den einaste av eidsvollmennene som ikkje kunne skrive. 17. mai 1814 var han med i deputasjonen som møtte Kristian Fredrik.
Etter 1814 vart han gardbrukar i Flosta. Thorsen vart seinare arbeidsufør, og Stortinget løyvde han i 1857 ein årleg pensjon. Tre år før han døydde vart han invitert til femtiårsfesten for grunnlova, men han var så skrøpeleg at han ikkje deltok. I 1867 døydde han i Flosta, 89 år gamal.
Tua Forsström
Tua Birgitta Forsström er ein finlandssvensk lyrikar.
I tillegg til lyrikk har ho skrive revyar, radioteater, kammerspel, kabarétar og tekstar for eit oratorium og ei kantate. Ho vert rekna for å vera ein av dei viktigaste svenskspråklege lyrikarane i sin generasjon. Ho debuterte som forfattar med En dikt om kärlek och annat i 1972.
Gary Lineker
Gary Winston Lineker er ein tidlegare engelsk fotballspelar og seinare sportsjournalist. Han har skåra den engelske rekorden på 10 mål i fotballverdsmeisterkapar. Sidan 1990-talet har han vore programleiar for fotballprogrammet Match of the Day på BBC.
Lineker byrja fotballkarrieren ved Leicester City i 1978, der han blei delt toppskårar i førstedivisjonen i 1984–85. Han spelte deretter for Everton, der han skåra 30 mål på 41 spel. Med Barcelona vann han Copa del Rey i 1988 og Cupvinnarcupen i 1989.
Han vende tilbake til England i 1989, der han spelte for Tottenham Hotspur. Over tre sesongar skåra han 67 mål i 105 kampar, og vann FA-cupen. Den siste klubben han spelte for var japanske Nagoya Grampus Eight. Han trekte seg tilbake i 1994 etter to sesongar i Japan.
Lineker sin seniorkarriere varte i 16 år og han spelte 567 kampar. Totalt skåra Lineker 282 på klubbnivå og 48 i landskampar, totalt 330 mål. Gjennom sin lange karriere fekk Lineker aldri gult eller raudt kort. For dette blei han heidra med FIFA Fair Play Award i 1990. Han er også teken opp i English Football Hall of Fame. Som sterk supporter for Leicester City leia han eit konsortium som investerte i klubben for å redda han frå konkurs, og blei utnemnd til æresvisepresident.
Øyvor Bakke
Øyvor Bakke er ein norsk programleiar og journalist frå bygda Herand i Jondal.
Bakke voks opp på garden Bakko med 4 eldre sysken. Etter endt vidaregåande skule tok ho journalistutdanning ved Høgskulen i Volda. I 1999 tok ho til å jobba ved NRK Hordaland; der jobba ho ei tid med sportsnyhende, t.d. med å dekkja SK Brann sine heimekampar.
Bakke er kjend for mange som programleiar i Førkveld og Norge i dag, men ho har òg jobba i programma Tid for reise og Tid for mat på TV2.
Ho er i dag busett i Bergen.
Jimmy Carter
James Earl Carter II, oftast omtala som Jimmy Carter, er ein politikar i USA. Han var president i USA frå 1976 til 1981, som nummer 39 i rekkja over presidentar.
Hans største utanrikspolitiske suksess som president vart forhandlingane knytt til Camp David-avtalen mellom Israel og Egypt i 1978. Siste delen av presidenttida vart prega av ei gisselsak i Iran. Han stilte opp i presidentvalet i 1980, men måtte sjå seg slegen av Ronald Reagan.
Etter avgangen som president har han engasjert seg i fredspolitisk arbeid verda over. Mellom anna har han mekla i konfliktområde i Latin-Amerika, Midtausten og Afrika. Jimmy Carter var den fyrste sitjande eller tidlegare amerikanske president som vitja Cuba sidan 1928. Vitjinga var eit forsøk på å betra tilhøvet mellom USA og Cuba.
Carter vart i 2002 tildelt Nobels fredspris for arbeidet sitt med å finna fredelege løysingar på internasjonale konfliktar.
Lauvsnes
Lauvsnes er ein tettstad i Flatanger kommune i Trøndelag fylke. Staden har og er administrasjonssenter i kommunen.
Flaumen i januar 2006
I januar 2006 held delar av staden på å verte teken av ein storflaum i Lauvsneselva, som er regulert. Vatnet rann over dammen i Lauvsnesvatnet og fossa nedetter elva. Eit hus vart teke av vassmassane og ført på havet. To bruer vart knuste. Vass- og avlaupsnettet vart øydelagd og samfunnshuset vart nær rive ned i elva då elva grov ut under skrenten det stod på. Ei rekkje personar vart evakuerte frå heimane sine.
Ranemsletta
Ranemsletta er ein tettstad i Overhalla kommune i Trøndelag fylke. Staden har og er administrasjonssenter i kommunen. Ranemsletta ligg ved elva Namsen, om lag 25 kilometers køyring frå Namsos by. På Ranemsletta går det bru over Namsen på Fv439. Den no nedlagde Namsosbanen går gjennom bygda.
På Ranemsletta er det ulike butikkar, bank, hotel, kafear, bakeri og ulike offentlege tenestetilbod. Her ligg også Ranem kyrkje frå 1187.
Korissía
Korissía (gresk Κορισσία) er ein tidlegare kommune sør på øya Kérkyra i periferieininga Kérkyra i periferien Dei joniske øyane i Hellas. Korissía vart innlemma i kommunen Kérkyra i 2011, men inngår frå 2019 som ei kommunaleining i kommunen Sør-Kérkyra.
Arnex-sur-Nyon
Arnex-sur-Nyon  er ein kommune i distriktet Nyon i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 450 meter over havet.
Jasynuvata
Jasynuvata (ukrainsk Ясинувата; russisk Ясиноватая - Jasinovataja) er ein by i Donetsk oblast (provins) søraust i Ukraina og det administrative senteret i Jasnyuvata rajon. Han ligg 21 km frå Donetsk, det administrative senteret i Donetsk oblast. Byen har kring 35 000 innbyggjarar (2012). Jasynuvata er eit stort jernbaneknutepunkt. Sidan 2014 har byen vore kontrollert av den såkalla folkerepublikken Donetsk.
Han vart grunnlagd i 1872.
Filosofi
Filosofi (kjærleik til visdom, frå gresk philos og sophia) er det kritiske studiet av dei mest fundamentale spørsmåla menneskeslekta har vore i stand til å stille, til dømes innan tru, eksistens, etikk og moral. Logikk handlar om å konstruere gyldige argument, og spelar ei sentral rolle i filosofisk diskusjon.
Avgrensing av disiplinen
Sidan Aristoteles har filosofien vore oppdelt i praktisk og teoretisk filosofi. Målet til dei praktiske vitskapane er handling, mens målet til dei teoretiske vitskapane er viten. Sidan renessansen er også disiplinen filosofihistorie komen til. Den teoretiske filosofien blir ofte inndelt i erkjennelsesteori, metafysikk og vitskapsfilosofi. Den praktiske filosofien blir ofte inndelt i etikk, metaetikk, politisk filosofi og estetikk. Men også til dømes pedagogisk filosofi kan reknast til desse. Filosofi grensar mot andre fagområde som til dømes lingvistikk, psykologi og pedagogikk.
= Historie =
Wasaburo Ooishi
Wasaburo Ooishi var ein japansk meteorolog som er mest kjend for å ha oppdaga jetstraumane. Dette gjorde han ved å følgje vêrballongar som han sende opp frå Fujifjellet i Japan. Mellom 1923 og 1925 målte han vestavinden i stratosfæren over Japan og merka seg at denne var kraftig året rundt. Sjølv om Ooishi hadde kontakt med International Meteorological Organization (IMO, i dag WMO) og hadde reiser til Tyskland og USA, vart artiklane hans stort sett ikkje lagt merke til fordi han skreiv dei på esperanto, som vart lite brukt i vitskaplege kretsar utanfor Asia.
Filosofi
Gresk filosofi
Vestleg filosofi reknar opphavet sitt til det klassiske Hellas med naturfilosofane Thales frå Milet; etter han følgjer Anaksimander, Heraklit, Parmenides og Demokrit saman med andre førsokratiske tenkjarar.
Heretter følgde Sokrates, som vendte filosofien vekk frå naturen og mot mennesket. Den mest berømte eleven til Sokrates var idealisten Platon og eleven hans igjen var Aristoteles, som forsvarte empirien mot idealismen. Dei tre blir oftast rekna som vestens første store filosofar.
Seinantikken og mellomalderen
I seinantikken var særleg nyplatonismen populær, med Plotin som første hovudrepresentant. Den nyplatonske tradisjonen vart særleg vidareført i kristendommen, mens dei jødiske og muslimske filosofane hovudsakleg vidareutvikla den aristoteliske tradisjonen i kombinasjon med sterk vekt på empiri og rasjonalisme. Særleg viktige namn her er den muslimske filosofen Ibn Rushd, den persisk-muslimske filosofen al-Farabi og den jødiske filosofen Moses Maimonides.
Den tidlege modernismen
I kjølvatnet av renessansen og den vitskaplege revolusjonen kom dei to filosofiske retningane rasjonalisme, forfekta av mellom anna René Descartes, Gottfried Wilhelm Leibniz og Baruch de Spinoza, og empirisme, forfekta av blant anna John Locke og David Hume. Desse la hovudvekt på fornufta og erfaringa. Immanuel Kant lagde en syntese av desse to retningane, ved å leggje vekt på aktiv bearbeiding av sanseinntrykka.
1900-talet
Filosofien på 1900-talet var dominert av filosofar som Ludwig Wittgenstein, Gottlob Frege, Bertrand Russell, Martin Heidegger, Edmund Husserl, Donald Davidson, John Langshaw Austin, Kurt Gödel og Michel Foucault. Ein av dei mest kjende norske filosofane frå denne tida er Arne Næss.
Eastern Cape
Eastern Cape er ein provins i Sør-Afrika. Hovudstaden er Bhisho, men dei to største byane er Port Elizabeth og East London. Arealet til Eastern Cape er 169 580 km² og folketalet 6 436 761 (2001). Provinsen vart danna i 1994 av dei gamle «sjølvstendige» bantustanane Transkei og Ciskei og den austlege delen av Kapp-provinsen. Namnet «Cape» viser til Kapp det gode håp.
Fredrik Ljungberg
Fredrik Ljungberg er ein tidlegare svensk fotballspelar.
Eastern Cape
87,6 % av folket i Eastern Cape er svarte afrikanarar, 7,4 % er av blandingsrase («farga»), 4,7 % kvite og 0,3 % asiatar. 83 % av folket er xhosa-talande. Eastern Cape er fødestaden til fleire framtedande sørafrikanske politikarar, som Nelson Mandela, Oliver Tambo, Walter Sisulu, Govan Mbeki, Raymond Mhlaba, Robert Mangaliso Sobukwe, Chris Hani, Thabo Mbeki, Steve Biko og Charles Coghlan.
Hersøya
Hersøya er ei øy i Karlsøy kommune i Troms og Finnmark. Øya ligg mellom Rebbenesøya og Nordkvaløya. Det høgaste punktet på Hersøya er 241 moh.
På Haugland sør på Hersøya eig Karlsøy kommune ein eigedom. Denne eigedomen er leigd av Karlsøy Jeger- og Fiskeforening, som har jobba med å sette hovudhuset på staden i stand.
Heile Hersøya er del av Nordkvaløya-Rebbenesøya landskapsvernområde. Området vart verna i 2004.
Stadskonduktør
Ein stadskonduktør var ein landmålar på 1600-, 1700-, 1800- og fyrste halvdel av 1900-talet som skulle freiste å rydde opp i grensetvistar i bykommunane.
Den fyrste norske stadskonduktøren var Christian H. Grosch som fekk stillinga som stadskonduktør i Kristiania i 1827.
Lionel Messi
Lionel Andrés Messi er ein argentinsk fotballspelar som spelar for Paris Saint-Germain i fransk Ligue 1, og på Argentina sitt landslag.
Messi begynte å spela fotball i ung alder, og talentet hans vart raskt oppdaga av Barcelona. Han forlet Rosario-klubben Newell's Old Boys sitt ungdomslag i 2000 og flytta til Europa med familien, då Barcelona tilbaud han behandling for veksthormonsjukdommen hans. Han debuterte for Barcelona i 2004/05-sesongen og sette ny rekord for yngste fotballspelar i ein spansk ligakamp, og dessutan yngstemann til å skåra ligamål. Han fekk gjennombrotet sitt i 2006/07-sesongen då han vart fast på førstelaget, skåra hat-trick i det klassiske oppgjeret mot Real Madrid og enda sesongen med 14 mål på 26 ligakampar. I 2008/09-sesongen skåra Messi 38 mål då Barcelona vann tre ulike meisterskap. Han har vore med på å vinna den spanske seriemeisterskapen med Barcelona i 2005, 2006, 2009, 2010, 2011 og 2013, den europeiske Meisterligaen i 2006, 2009 og 2011 og VM for klubblag i 2009 og 2011. Dei fem siste sesongane, frå 2009/10-sesongen av, har han vore klubben sin toppskårar i serien.
Messi var toppskårar i ungdomsverdsmeisterskapen i 2005, med seks mål. Ikkje lenge etterpå vart han eit fast innslag på Argentina sitt A-landslag. I 2006 vart han yngste argentinar som hadde spelt i VM i fotball. I 2008 var han med på å vinna fotballkonkurransen under sommar-OL i Beijing.
Han vart kåra til årets fotballspelar i verda av FIFA i 2009, 2010, 2011, 2012 og 2015.
Gjesvær kapell
Gjesvær kapell er eit kapell frå 1960 i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark.
Byggverket er i tre og er bygd med 70 plassar.
Eininga siemens
Siemens  er ei avleidd SI-eining for måling av elektrisk leidningsevne (konduktans). Symbolet for siemens er S.
Eininga har fått namn etter den tyske industrimannen Werner von Siemens.
Eininga vart tidlegare kalla mho, eller den inverse av ohm.
Benzen
Benzen (C6H6) er ei kjemisk sambinding. Det er eit fargelaust, brennbart og aromatisk hydrokarbon som er prova kreftframkallande.
Ein kan framstilla stoffet gjennom reduksjon av visse karbonsambindingar eller frå olje. Det blir brukt ved syntetisk framstilling av stoff som legemiddel, plast, bensin, kunstgummi, napalm og fargestoff, anten som reaktant eller som løysemiddel.
Historie
Benzen vart oppdaga i 1825 av den britiske kjemikaren Michael Faraday, som framstilte det i rein form frå naturgass og gav det namnet brintbikarburat. I 1833 laga den tyske kjemikaren Eilhard Mitscherlich stoffet ved destillering av benzosyre og brent kalk. Han gav det namnet benzin. I 1849 innleia Charles Mansfield den første industrielle produksjonen av benzen frå koltjøre.
Struktur
Løysinga ligg i å sjå på bindingane som elektronbanar, orbitalar. Det følgjande diagrammet syner plasseringa av desse orbitalane:
Sidan orbitalane ligg utanfor planet til atoma, kan dei påverka kvarandre fritt. Dermed vert dei forskuve. Det gjer at alle seks karbonatoma deler på elektrona i staden for at dei er bundne til eitt karbonatom. Det er ikkje nok elektron til å danna dobbeltbindingar mellom alle karbonatoma, men dei «ekstra» elektrona styrkar alle bindingane i ringen like mykje. Molekylorbitalen som vert danna har π-symmetri.
Denne forma for forskyving av elektron vert kalla aromatisk, og den gir benzen stor stabilitet. Det er den grunnleggjande eigenskapen ved aromatiske stoff i motsetnad til dei ikkje-aromatiske stoffa.
Hydrogenatoma vert ofte utelatne frå diagrammet.
Substituentar
Mange viktige, kjemiske stoff er grunnleggjande benzen, der eitt eller fleire karbonatom er erstatta av andre atom eller grupper, til dømes:
Karbongrupper
Andre funksjonsgrupper
Polysykliske sambindingar
Heterosykliske ringar – Karbonatom i ringen er erstatta med noko anna.
Bruk
Før 1920-åra vart benzen ofte brukt som løysemiddel i industrien, særleg til avfeitting av metall. Etter at ein har vorte klar over kor giftig stoffet er, har andre middel erstatta benzen i dei tilfella der menneske er direkte utsett for dampane.
Bruka som tilsetting i bensin gjer benzen eit høgare oktantal, noko som hindrar «banking» i motoren. I løpet av 1950-åra gjekk ein i staden over til å nytte tetraetylbly, men den stigande blyforureininga gjorde at ein i dag er tilbake til benzen som additiv i motorbensin, som vert seld med eit innhald på om lag 5 %.
Den desidert viktigaste bruken av benzen er som utgangspunkt for syntesen av andre stoff. Blant dei mest nytta benzenderivata kan ein nemne styren, som blir brukt i polymerisert form til framstilling av plast (polystyren), fenol, som vert nytta til framstilling av kunstharpiks og lim, og cyclohexan, som vert nytta til framstilling av nylon. Mindre mengder av benzen vert nytta til framstilling av kunstgummi, smøremiddel, fargestoff, rensemiddel, medisin, sprengstoff og kjemiske stridsmiddel.
Helserisiko
Er ein i kontakt med stoffet over lang tid, kan det oppstå skadar på mergen, anemi, svekking av immunforsvaret og auka risiko for infeksjonar. Foster kan verta skada slik at dei får låg fødselsvekt, forseinka mergutvikling og mergskadar. Det amerikanske helsedepartementet hevdar dessuten at stoffet er kreftframkallande, siden det kan føre til leukemi.
Difor har eit EU-direktiv frå 2000 fastlagt grenseverdiar for benzen og karbonmonoksid (Europaparlament- og rådsdirektiv 2000/69/EF av 16. november 2000 om grenseverdiar for benzen og karbonmonoksid i lufta. EF-Tidende L 313 av 13.12.2000 s.12 ): Det er fastsett ein grenseverdi på 5 µg/m3 målt som årsgjennomsnitt. Grenseverdiane vart bindande frå 2010.
Berninafjella
Berninafjella (italiensk Massiccio del Bernina) er ei fjellkjede aust i Sveits og nord i Italia som høyrer til Dei sentrale Alpane. Det er ei av dei høgaste fjellkjedene i Alpane og er dekt av mange isbrear. Piz Bernina (4 049 m) er den høgaste toppen og er den austlegaste av fjelltoppane over 4 000 meter i Alpane. Toppen som oftast vert klatra er Piz Palü.
Nordvest for Berninafjella ligg Albulafjella på andre sida av Malojapasset og den øvre Engadindalen. Aust for Berninapasset ligg Livignofjella. Sør for Addadalen (Valtellina) ligg Bergamoalpane og sørvest for Murettopasset ligg Bregagliafjella. Vatnet i Berninafjella vert ført bort via elvane Adda, Inn og Mera.
Berninaalpane vert stundom nytta om både Bernina- og Bregagliafjella. Dette området er merkt av med gult på kartet og «Bernina Alpen».
Toppar
Dei største toppane i Berninafjella er:
Fjellovergangar
Dei viktigaste fjellovergangane i Berninafjella er: