cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Astrid Lindgren
Dei litterære figurane til Astrid Lindgren
Dei mest kjende hovudpersonane til Lindgren er Pippi Langstrømpe, Emil i Lønneberget, Marikken, Mio Min Mio, Kalle Blomqvist, Ronja Røverdatter, Tjorven, Brødrene Løvehjerte, Karlson på taket, Lotta i Bråkmakergata, Rasmus på loffen og barna i Bakkebygrenda.
Omsetjingar
Dei rundt hundre bøkene til Astrid Lindgren er til saman trykka i 80 million eksemplar. Dei er i dag omsette til 77 språk. Pippi Långstrump var den første av Lindgren sine bøker som vart omsett til tysk. Boka hadde alt vorte refusert av fem tyske forlag før eit nystarta forlag i 1949 våga seg på å gje ut boka. Lindgren held seg sidan trufast på det forlaget, som mellom anna takk vera dette kom til å verte eit av Tysklands største bokforlag.
Den franske omsetjinga av Pippi som kom 1951 var strengt sensurert for det som vart sett som anarkisme og provoksjonar. Den usensurerte versjonen av Pippi Långstrump på fransk kom først i 1995.
Lindgren i samfunnsdebatten
10. mars 1976 vart det i Expressen publisert ei historie ho hadde skrive, Pomperipossa i Monismanien, etter at ho hadde oppdaga at ho hadde betalt 102 % i skatt. Finansminister Gunnar Sträng uttalte hånleg i riksdagsdebatten att forfattaren hadde rekna feil, at ho var flink til å dikta opp historier, men ikkje kunne rekna, men måtte seinare erkjenne at det ikkje var tilfellet. I riksdagsvalet same år tapte sosialdemokratane for første gong på 44 år regjeringsmakta. Lindgren meinte at dei kanskje skulle byta jobb, då det var Sträng som var flink til å dikta historier og ikkje kunne rekna.
Ho tok klar stilling mot kjernekraft før folkeavstemminga i 1980, men det som engasjerte henne mest var borne- og dyrerettsspørsmål. Ho skreiv boka Min ko vill ha roligt saman med veterinæren Kristina Forslund og førte i Expressen ein kampanje for dyrerettar i tre år.
Statsminister Ingvar Carlsson gav henne på åttiårsdagen ei dyrerettslov, Lex Lindgren, men Lindgren omtalte lova som «fisig», då lova ikkje held det han hadde lova. Engasjementet hennar var likevel med på å opne augene til forbrukarane for dyrerettsspørsmål i høgre grad.
Då ho i 1978 vart tildelt Dei tyske bokhandlarane sin fredspris skreiv ho talen Aldrig våld!, men etter å ha lese talen ville ikkje arrangørane at ho skulle halda han, sidan ho jamførte vald i heimen med vald i verda, noko dei meinte ville kunne opprøre det tyske publikumet. Lindgren meinte at om ein gav prisen til ein barnebokforfattar fekk ein rekna med at ho kom til å ta utgangspunkt i barnerommet, og om ho ikkje fekk halda talen ville ho lata vera å koma. Ho held talen og han vart trykt i store opplag og fekk gjennomslagskraft. Året etter fekk Sverige ei lov mot mishandling av born.
Prisar og utmerkingar
I Tyskland er heile 116 skolar kalla opp etter forfatteren.
Kosovo
Kosovo grensar til Montenegro i nordvest, til Albania i vest, Nord-Makedonia i sør og Serbia i nord og aust. Området har like over to millionar innbyggjarar, hovudsakleg etniske albanarar, men òg minoritetar av tyrkarar, serbarar, sigøynarar, goranarar og bosnjakar. Priština er hovudstad og største by.
Geografi
Mykje av Kosovo er fjellkledd. Fjella Šar Planina ligg i sør og søraust ved grensa til Nord-Makedonia. Dette er eit av dei mest populære turistområda i Kosovo med fleire skistader og Brezovica og Prevalac som dei største turistbyane. Det høgaste fjellet i Kosovo er Đeravica på 2 656 meter over havet og ligg i sørvest på grensa til Montenegro og Albania.
Fjellet Kopaonik ligg i nord. Den sentrale regionen Drenica, Carraleva og den austlege delen av Kosovo, kalla Golak, er stort sett åslendte.
Det er fleire store elver og innsjøar i Kosovo. Dei største elvane er Kvite Drin, som munnar ut i Adriahavet, sideelva hennar Erenik, Sitnica, Morava i Golak-området og Ibar i nord. Dei største innsjøane er Gazivoda (380 millionar m³) i nordvest, Radonic (113 millionar m³) i sørvest, Batlava (40 millionar m³) og Badovac (26 millionar m³) i nordaust.
Klima
Kosovo har eit kontinentalklima med varme, tørre somrar og relativt kalde, snørike vintrar. Priština har i august ein gjennomsnittleg dagleg maksimumstemperatur på 27 °C og minimumstemperatur på 12 °C; i januar høvesvis 2 °C og -5 °C. I løpet av eit år fell det kring 600 mm, som er jamt fordelt over året.
900-talet fvt.
Hendingar på 900-talet f. Kr.
Lea
Tyding
Som personnamn kan namnet koma frå det hebraiske namnet Leah (לֵאָה). Tydinga av dette namnet er ukjend, men det kan tyda 'villku', 'svekka' (frå לְאָה, le'ah) eller koma frå eit kaldeisk namn som tyder 'herskarinne'. Lea er mellom anna nemnd i Bibelen som den første kona til patriarken Jakob, stammora til seks israelsstammar. Lea kan også stamma frå italiensk som ei kvinneleg form av namnet Leo, 'løve', eller avleidd av gresk Leaina, 'holøve'. Dette namnet kan også ha forma Lia.
Det engelske stad- og etternamnet Lea er i slekt med Lee. Ordet har gjerne gammalengelsk opphav og kan visa til ein stad i skogen eller ei glenne. Elva Lea har derimot keltisk opphav og usikker tyding, kanskje 'lett elv'.
Bruk
Namnet har lenge vore brukt i jødisk tradisjon, men blei først vanleg blant kristne etter reformasjonen.
Lea er eit vanleg norsk etternamn. Ved byrjinga av 2008 var det 730 vaksne i Noreg som hadde dette etternamnet, i følgje SSB.
Namneberarar
Berre Lea:
Leonard Bernstein
Leonard Bernstein var ein amerikansk komponist og dirigent.
Bakgrunn
Bernstein kom frå ein jødisk familie frå Rivne i Ukraina. Han vart fødd i Lawrence, Massachusetts og fekk opphavleg fornamnet Louis, etter at bestemora hadde insistert på dette namnet. Foreldra kalla han likevel alltid Leonard og dei endra offisielt namnet då han var 15 år gamal. Faren Sam, som var forretningsmann, var i utgangspunktet ikkje så begeistra for sonen sine musikalske ambisjonar, men tok han likevel med på konsertar. Etter å ha høyrt pianomusikk i tidleg alder, vart Bernstein svært fascinert og tiltrekt av dette. Han fekk utdanning ved The Boston Latin School i piano og latin i 1934, han begynte deretter ved Harvard University der han studerte musikk med Walter Piston. Deretter gjekk han ved The Curtis Institute of Music og tok eksamen i dirigering i 1939.
I 1940 deltok han for første gong på Boston Symphony Orchestra sitt sommarinstitutt, Tanglewood, og han kom til å vere her i ei rekkje år saman med dirigenten og grunnleggjaren Sergej Koussevitskij.
Bernstein si siste framsyning som dirigent skulle vise seg å vere nett ved Tanglewood, heile 50 år etter at han var der første gong. I 1987 vart han tildelt den prestisjetunge Ernst von Siemens’ musikkpris.
Privatliv
Som ung mann i New York, levde Bernstein for si tid ganske ope som homofil, men etter eit stormfullt og intenst forhold, gifte han seg 9. september 1951 med den chilenske skodespelaren Felicia Montealegre Cohn. Dei fekk barna Jamie (1952), Alexander (1955) og Nina (1962).
Det blei hevda at ekteskapet skal ha vore motivert med ynsket om å unngå sladder og blidgjere det konservative styret for Boston Symphony Orchestra då Bernstein søkte dirigentstillinga. Men Bernstein skal ha hatt eit oppriktig, kjærleg og harmonisk forhold til ektefellen og dei to var gifte så lenge ho levde. Ikkje dess mindre hadde han ein del skjulte utanomekteskaplege kontaktar og budde ein periode hjå vennen Tom Cothran, men han flytta tilbake til ektefellen då ho fekk lungekreft, og budde saman med henne heilt til ho døydde.
Dirigent
Kort tid etter at Bernstein hadde blitt tilsett som assisterande dirigent ved New York Philharmonic Orchestra, måtte han debutere 14. november 1943 på svært kort varsel og utan noka øving med orkesteret, då dirigenten Bruno Walter brått blei sjuk med influensa. Bernstein blei raskt ein suksess og populær blant publikum og musikarar. Hans popularitet kom raskt, særleg fordi debutkonserten òg blei send på radio over heile USA.
Solisten var Joseph Schuster, som spelte Richard Strauss sin Don Quixote, eit stykke Bernstein aldri hadde dirigert tidlegare, men Bruno Walter instruerte han i framkant av konserten. Konserten finst på CD.
I 1958 begynte han som musikalsk leier («Music Director») for New York Philharmonic og var i denne jobben fram til 1969. I 1966 hadde han debuten sin ved Wiener Staatsoper, der han dirigerte Dietrich Fischer-Dieskau i Giuseppe Verdi sin opera Falstaff.
Bernstein har hatt ei rekkje engasjement som dirigent, og blei særleg godt likt av musikarane i Wiener Philharmoniker, London Symphony Orchestra og Israels Filharmonske Orkester.
Bernstein er omtykt som ein av dei mest sentrale dirigentane, særleg for tolkinga av musikk av Aaron Copland, Gustav Mahler Johannes Brahms, Dmitrij Sjostakovitsj, George Gershwin (særleg Rhapsody in Blue og An American in Paris).
Hans siste framsyning som dirigent var ved Tanglewood den 19. august 1990, med Boston Symphony Orchestra som spelte Benjamin Britten sin Four Sea Interludes og Ludwig van Beethoven sin ''Symfoni nr. 7 i A-dur''.
Komponist
Eitt av Bernsteins mest kjende verk er musikken til musikalen West Side Story, men han har ein stor og brei produksjon, som musikalen On the Town, operetten Candide, operaen Trouble in Tahiti, songsyklusen I hate Music og tre symfoniar. Blant dei mest sentrale arbeida hans er:
Boltytsjkrateret
Boltysjkrateret er eit nedslagskrater i Kirovohrad oblast i Ukraina. Krateret har ein diameter på 24 km og er 65,17 ± 0,64 millionar år gammalt. Med feilkjelda er dette i same tidsperioden som Chicxulubkrateret vart danna i Mexico og samstundes med krit-palogen-grensa (K–Pg-grensa). Ein trur at Chicxulub-nedslaget har skapt ei masseutrydding mot slutten av krittida, som medførte at dinosaurane døydde ut. Boltysjnedslaget skjedde truleg fleire tusen år før Chicxulub, og indikerer at utryddinga kan ha vorte driven av fleire meteornedslag over ein lengre periode for kring 65 millionar år sidan.
Boltysjkrateret ligg sentralt i Ukraina, i området kring Tiasmyn, ei sideelv til Dnepr. Det har ein diameter på 24 km og er omgjeve av breksje bevart over eit område på. Det er estimert at like etter nedslaget så ville jord og stein ha spreidd seg ut over eit område på, som vart dekt av eit lag på minst 1 meter eller meir. Krater var på den tida 600 meter djupt.
Skorradalsvatn
Skorradalsvatn er ein innsjø vest på Island. Han ligg i ein smal dal mellom Hvalfjörður og dalen Reykholtsdalur (sjå Reykholt). Innsjøen har ei lengd på 15 km.
Rundt innsjøen ligg der høge fjell, som Skarðsheiði. Folk vert ofte overraska når dei ser at breidda av innsjøen er skogkledd. Dette kjem av skogplanting etter initiativ frå den islandske regjeringa. Dalen har derfor ein alpeliknande utsjånad.
Innsjøen er òg eit reservoar slik at vassflata i innsjøen er vorte heva.
Det ligg ingen bygder ved breidda av innsjøen, men mange sommarhus.
Vilkitskijøya i Karahavet
Havet omkring øya er dekt av pakkis om vinteren og det er mykje isflak sjølv om sommaren. Det er eit grunt område mellom Vilkitskijøya og naboøya i sør, Neupokojevaøya (Остров Неупокоева).
Vilkitskijøya høyrer til Tjumen oblast og er ein del av Det store arktiske statlege naturreservatet, det største naturreservatet i Russland og Europa.
Lohri
Lohri er ei nordindisk innhaustingshøgtid som blir feira av både hinduar og sikhar, særleg i Panjab. Høgtida finn stad i midten av januar, som regel den 13. og nokre gonger den 14. Dagen markerer slutten på vinteren; hausten ein feirar er vinteravlinga.
Vilkitskijøya i Karahavet
Øya må ikkje forvekslast med dei vesle Vilkitskijøyane, som i dag stort sett vert kalla Dzjekmanøyane på dei fleste kart og som er ein del av Nordenskiöldøyane, Vilkitskijøyaane i Laptevhavet utanfor austkysten av Tajmyrhalvøya, og Vilkitskijøya i Aust-Sibir-havet.
Lohri
Om dagen kan ungar gå frå hus til hus og synga songar om tjuven Dulha Bhatti, ein folkehelt som hjelper og slost for fattige. Som takk får ungane søtsaker, matbitar og nokre gonger pengar. Dei innsamla lohri-sakene blir delte ut om kvelden.
Kvelden er høgdepunktet for feiringa, då ein tenner bål som ein kastar mat, som jordnøtter eller popcorn, inn i som eit offer til eldguden Agni.
Andre stader i India feirar ein dei liknande høgtidene pongal og sankranti på om lag same tid.
Taispråk
Taispråk er ei undergruppe av tai-kadai-familien. Taispråka vert talt av den etniske gruppa tai, og omfattar dei meste brukte språka i tai-kadai-familien, blant anna thai i Thailand, lao i Laos, shan i Burma og zhuang i Kina.
Dervenokhória
Dervenokhória (gresk Δερβενοχώρια) er ein tidlegare kommune i periferieininga Viotía i Sentral-Hellas i Hellas. Dervenokhória inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Tanágra.
Viktoriaøya i Russland
Viktoriaøya (russisk Остров Виктория; Ostrov Viktorija) er ei lita øy ved 80°9'N 36°46'E, halvvegs mellom Svalbard og Frans Josefs Land. Ho er den vestlegaste av dei russiske øyane i Arktis og er om lag 14 km² stor og nesten heilt dekt av is. Sidan Viktoriaøya vert administrert som ein del av Frans Josefs land høyrer ho til Arkhangelsk oblast.
På det høgaste er Viktoriaøya 105 meter over havet. Det nordvestlegaste neset vert kalla Kapp Knipovitsj (Мыс Книповича; Mys Knipovitsja).
Historie
Øya vart oppdaga 20. juli 1898 av to norske kapteinar på selfangstskuter, Johannes Nilsen og Ludvig Bernard Sebulonsen. Dagen etter såg kaptein P. W. Nilsen på dampyachten Victoria, eigd av den engelske eventyraren Arnold Pike, øya og kalla ho opp etter båten.
Sjølv om Viktoriaøya berre ligg om lag 62 km frå Kvitøya i Svalbard ligg ho aust for området som vart underlagt norsk suverenitet som følgje av Svalbardtraktaten i 1920. Derfor vart øya rekna som Terra nullius fram til eit Sovjetunionen kravde ein sektor av Arktis som inkluderte øya og Frans Josefs land 15. april 1926. Noreg fekk melding om dette 6. mai og sende ein offisiell protest 19. desember.
Dei neste åra gjorde norske styresmakter mykje får å prøve å annektere Viktoriaøya og Frans Josefs land. Utanriksdepartementet ønskte ikkje gå til handlingar for å gjere krav på øyane, men var ikkje imot private initiativ. I 1929 finansierte konsul Lars Christensen frå Sandefjord, ein kvalfangareigar som hadde vore med på å annektere Bouvetøya og Peter I Øy i Antarktis, ein ekspedisjon med to fartøy, S/S «Torsnes» og M/C «Hvalrossen». Då dei reiste frå Tromsø fekk mannskapet detaljerte instruksjonar om å reise ein bemanna radiostasjon og la eit mannskap overvintre på Frans Josefs land, og samstundes legge krav på Viktoriaøya for Christensen. Ekspedisjonen nådde aldri fram til Frans Josefs land eller Viktoriaøya på grunn av særs mykje havis. 29. juli 1929 reiste professor Schmidt frå den sovjetiske Sedov-ekspedisjonen det sovjetiske flagget i Tiakajabukta på Hookerøya og erklærte Frans Josefs land ein del av Sovjetunionen.
Noreg motsa ikkje offisielt den sovjetiske annekteringa av Frans Josefs land, men heldt fram med å prøve å få Viktoriaøya i åra som følgde. Skipet M/S «Bratvaag» kom til Viktoriaøya 8. august 1930. Ei gruppe på sju menn gjekk i land, mellom anna ekspedisjonsleiar Gunnar Horn og skipskapteinen Peder Eliassen. Horn gjorde krav på øya og sette opp eit skilt på stranda som uttrykte kravet. Dei etterlet byggemateriale til ei hytte på øya. Det verkelege føremålet med Bratvaagekspedisjonen vart halde hemmeleg og Noreg gjorde aldri offisielt krav på øya seinare, truleg på grunn av frykt for å korleis Sovjetunionen kom til å reagere. I september 1932 vart det kjend at Sovjetunioen hadde annektert øya.
Bratvaagekspedisjonen vart likevel kjend for å finne restane etter den svenske polfararen S. A. Andrée si ballongferd i 1897 på den nærliggande Kvitøya.
Kroatisk
Kroatisk er eit serbo-kroatisk (eller mellomsørslavisk) språk, som ligg ganske nære serbisk. Største skildnaden er at det vert skrive med latinske bokstavar, medan serbisk vert skrive med kyrilliske bokstavar. Kroatisk har ofte eigne kroatisk ord, medan serbisk nyttar framandord, t.d. biblioteka på serbisk, knjižnica, av knjiga ('bok'). Dessuten har serbisk ofte e, der kroatisk har ije, t.d. lijepa mot lepa ('vakker').
Skriftspråk
Det kroatiske alfabetet (Ljudevit Gaj, 1830.)
Samanlikningar
Tabell med ord som er særs ulike på kroatisk og serbisk.
Lyngdal kommune
Lyngdal er ein kommune sør i Agder fylke. Offisielt fekk kommunen bystatus den 1. januar 2001. Lyngdal strekkjer seg frå kysten og langt innover i landet. Han grensar til Farsund, Kvinesdal og Hægebostad i vest, Åseral og Evje og Hornnes i nord og Lindesnes i aust. Kommunen har tre fjordar, Rosfjorden (som har høgt saltinnhald og sjeldan frys), Lyngdalsfjorden og Grønsfjorden, som innanfor Jåsund heiter Lenefjorden. Høgaste punkt er Kalåsknipa, som på toppen er 506 m.o.h. Kommunen vart slegen saman med Austad, Kvås og delar av Spangereid (vest for Lenefjorden) i 1963. Den 1. januar 2020 slog Lyngdal og Audnedal kommunar seg saman under namnet Lyngdal kommune.
Kommunen har namn etter elva Lygna, som renn gjennom kommunen. Namnet Lyngdal tyder 'Lygna-dalen'. Viktig innan næringslivet er treforedling, jordbruk og handel. Turisme er òg sentralt, med strendene i Kvavik og Rosfjord.
Kimmo Koskenniemi
Kimmo Koskenniemi er ein finsk lingvist. Han er mest kjend for å ha utvikla tonivåmorfologien, den første algoritmen for å skrive om morfofonologiske reglar til endelege tilstandstransdusarar. Denne teknologien ligg t.d. til grunn for retteprogramma for norsk i Microsoft si Office-pakke.
Koskenniemi har også engasjert seg i arbeidet med å bygge opp eit felles miljø for språkteknologisk forsking i Norden, m.a. i arbeidet med NorDokNet.
Bakgrunnsstoff
Koskenniemis heimeside på Universitetet i Helsingfors
Torturen i Abu-Ghuraib-fengslet
Torturen i Abu-Ghuraib-fengslet syner til tilhøva i Abu-Ghuraib-fengeslet, der USA, som ein del av okkupasjonen av Irak, dreiv systematisk tortur av fangar. Då torturen «lak ut» til pressa freista okkupasjonsmakta fyrst å legga skulda på einskilde soldatar og nokre få vart stilte for retten og dømde. Men i ettertid har det kome fram opplysningar som tyder på at forsvarsministeren i USA, Donald Rumsfeld, hadde gjeve ordre om å nytta tortur.
Sultartangalón
Sultartangalón er ein innsjø på Island. Han ligg på Det islandske høglandet nord for vulkanen Hekla. Innsjøen er eit reservoar på elva Þjórsá, den lengste elvar på Island. Han har eit areal på 19 km².
Amgun
Amgun (russisk Амгу́нь; evenkisk Амӈун; giljakisk Ӽ ыӈгр) er ei elv i Khabarovsk kraj i Russland og ei av sideelvane til Amur frå venstre. Elva er 723 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 500 m³/s.
Amgun startar der elvane Suluk og Ajakit renn saman i Bureinskogofjella. Det er over 2500 innsjøar i nedslagsfeltet hennar med eit samla areal på 647 km². Elva renn gjennom eit område med taiga og permafrost. Den største sideelva hennar er Nimelen. Amgun er farbar 330 km oppover frå Amur. Elva er rik på fisk, mellom anna stør og laks.
Täby kommun
Täby (Täby kommun) er ein kommune i Stockholms län i Sverige. Folketalet er 63 335. Administrasjonssenteret i kommunen er Täby.
Anjuj i Khabarovsk kraj
Elva spring ut frå Sikhote-Alin-fjella, først som ei fjellelv, og etter kvart gjennom ein brei dal med låge, myrlendte breidder. Den største sideelvane hennar er Manoma.
Kalligrafi
Kalligrafi (frå gresk καλος ‘god’/‘vakker’ og γραφειν ‘skrive’/‘risse’) er kunsten å skrive bokstavar på ein kunstferdig måte.
I Vesten bruker ein primært ein breikanta skrivereiskap til å laga kalligrafi, og denne reiskapen bidrog til å utforme og prege vestleg skrift frå romarane si tid (100-talet) til oppfinninga av boktrykkjarkunsten på 1400-talet. Under renessansen var litera antica (antikvaskrifta) fyrst ei handskriven bokstavform som så vart utgangspunktet for bokskrifta. Denne bokstavforma vert framleis brukt i bøker og til kontinuerlege tekstmengder. I 1906 bidrog Edward Johnston til ein renessanse for vestleg kalligrafi, mellom anna med boka si Writing, Illuminating and Lettering. I dag er kalligrafi ei sjølvstendig kunstform, ei viktig øving for typedesignarat og eit handverk i seg sjølv.
Ilyinetskrateret
Ilyinets er eit nedslagskrater i Ukraina, i Vinnytsia oblast.
Det har ein diameter 8,5 km i diameter og ein alder på 378 ± 5 millionar år (øvre devontida). Krateret er ikkje eksponert på overflata.
1935
1935 (romartal MCMXXXV) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.
Apache av The Shadows
«Apache» er ein instrumental skriven av Jerry Lordan. Han vart først spelt inn av den britiske gruppa The Shadows i juni 1960 og kom ut på singel månaden etter. Songen toppa den britiske singellista i fem veker. I mars 2005 vart songen plassert på 96. plass i lista til musikkmagasinet Q over dei 100 beste gitarsongane gjennom tidene.
I Nord-Amerika er originalutgåva til The Shadows stort sett ukjend, og songen er knytt til Jørgen Ingmann, ein jazzgitarist frå Danmark. I 1961 spelte Ingmann ei utgåve av songen som «Jørgen Ingmann and His Guitar», som klatra heilt til andre plass på Billboard Hot 100 i USA og til førsteplassen i Canada.
I 1973 gav the Incredible Bongo Band ut ei utgåve av songen som har fått særs stor innverknad på hip-hop og andre musikksjangrar. Sjølv om denne utgåva ikkje vart ein hit då han kom ut, har dei lange instrumentale partia med berre perkusjon vorte sampla om att og om att i hip-hop, rap og dance-songar frå 1980-åra og framover.
Originalutgåva
Jerry Lordan kom opp med melodien i songen, og han var inspirert av den amerikanske westernfilmen Apache frå 1954 då han skreiv songen.
Den aller første innspelinga av gjort av den britiske gitaristen Bert Weedon tidleg i 1960. Denne utgåva kom først ut etter The Shadows hadde spelt inn si utgåve. I midten av 1960 var The Shadows på turne med Lordan, og bandet oppdaga «Apache» då Lordan spelte han på ein ukelele.
Plateprodusent Norrie Paramor ønskte heller baksida som A-side, ein instrumental av «The Quartermaster's Stores», men endra meining etter at dottera hans heller likte «Apache». Songen er trekt fram som inspirasjonskjelde for ein heil generasjon av gitaristar som kom etter og er ein av dei viktigaste britiske rockesongane i tida før The Beatles.
Incredible Bongo Band (1973)
«Apache» har vorte trekt fram av Afrika Bambaataa som ein av dei tidlegaste spora av hip-hop. Utgåva han omtalte var innspelinga til Michael Viner og bandet hans Incredible Bongo Band. Dei la på ei bongotromme i introduksjonen og meir perkusjon. Utgåva vart ikkje ein hitt då han kom ut,m en mange rapparar og hip-hop-artistar sampla songen, mellom andre Sugarhill Gang, L.L. Cool J, The Roots og Nas. I tillegg har samplingar frå denne utgåva vorte nytta med forskjellige tempo av technoartistar som Future Sound of London og Moby, samt drum and bass-artistane J. Majik og Goldie.
Inja i Khabarovsk kraj
Inja (russisk И́ня) er ei elv i Khabarovsk kraj i Russland. Elva er 330 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Elva munnar ut i Okhotskhavet.
Akademia
Akademia er ein kollektiv term for studentar og høgtutdanna folk som driv med høgare utdanning og forsking. Ordet kjem frå akademiet i Athen, som vart namngjete som eit senter for lærdom. Staden var dedikert til visdomsgudinna Athene.
Akademia har kome til å bety den kulturelle akkumulasjonen av kunnskap, det vil seie utviklinga og overføringa av denne frå generasjon til generasjon. På 1600-talet vart termen popularisert i Storbritannia og Frankrike til å skildre visse typar institusjonar for høgare utdanning.
Ein akademikar er da vanlegvis ein person som arbeider som forskar og/eller lærar ved eit universitet eller ein høgskole. Vedkomande har nesten alltid ei høgare akademisk utdanning sjølv.
Kjelde
Den engelskspråklege wikipediaen, art. Academia, som lesen 28. juni 2009.
Altaisk
Altaisk eller gorno-altaisk, fram til 1948 kalla ojrot (ойрот), er eit nordaustleg tyrkisk språk og offisielt språk i republikken Altaj i Russland. Språket blir snakka av ulike folk i Altajfjella, som ojrat, teleut, kumandi og sjor.
Dei altaiske språka vert skrive med det kyrilliske alfabetet.
Altaisk må ikkje forvekslast med hypotesa om den altaiske språkfamilien, som er hevda å omfatta tyrkiske, tungusiske og mongolske språk.
Duncan Ferguson
Duncan Ferguson er ein tidlegare fotballspelar frå Skottland. Mesteparten av karrieren sin spela han for den engelske klubben Everton FC.
RuneScape
RuneScape er eit Java-basert dataspel i MMORPG-sjangeren, utgjeve og utvikla av Jagex Ltd. Spelet finst i både ein gratisversjon, og ein meir omfattande betalt versjon og har omkring fem millionar aktive gratisbrukarar og over ein million betalande brukarar, og er dermed eit av verdas største nettspel. Delar av grunnen til populariteten skuldast at ein kan spele frå dei fleste nettlesarar der Java er installert. Runescape blei laga av av Andrew Gower, skaparen av DeviousMUD forløparen til Runescape i 1998. Etter att det blei omskrive og gitt nytt namn, blei spelet utgitt for ålmenta 4. januar 2001. Spelet har blitt kjent på grunn av moglegheita til å spela gratis.
Bernera i Lismore
Bernera Island (skotsk-gælisk Bearnaraigh) er ei tidvassøy utanfor Lismore i Argyll i Skottland.
Historie
På 500-talet vart Bernera busett av munkar frå den irske Culdee-kyrkja under St. Moluag. St. Columba nytta øya som ein privat tilhaldsstad for meditering og bøn, og han an ha preika under den store barlinda som stod på øya. Det vert sagt at trevirket vart nytta til å bygge trappa i Lochnell Castle ved Ardmenhuis og overlevde minst to brannar, som brende ned resten av bygningen.
På øya finst i dag ruinane av eit gammalt kapell og ein gravhaug.
Stortingsvalet 1969
Stortingsvalet 1969 var eit stortingsval i Noreg, hausten 1969. Oppslutninga var på 83,8 %. Det vart vald 150 stortingsrepresentantar. Valet var særs jamt mellom venstresida og høgresida. Ein kunne kome i den situasjonen at kvar side skulle få 75 representantar kvar. Då ville det ha vorte problematisk å avgjera kven som skulle danna regjering. Før stortingsvalet 1973 vart det lagt til fem ekstra mandat, for å unngå ein slik situasjon. Arbeidarpartiet gjekk fram i høve til stortingsvalet 1965, og fekk mest åleine halvdelen av alle mandata i Stortinget. Venstresida fekk ikkje fleirtal i Stortinget, i og med at Sosialistisk Folkeparti gjekk attende og ikkje fekk representantar denne gongen.
Resultat
¹Mandat frå borgarlege felleslister fordelt på einskilde parti.
Dei borgarlege felleslistene var:
Statistisk Sentralbyrå lagar ein statistikk over valresultatet med felleslistene oppløyst på dei einskilde partia. Resultata for desse partia på landsbasis vert då:
Amritsarmassakren
Amritsarmassakren var ein massakre utført av britiske soldatar i Amritsar i Britisk India den 13. april i 1919.
Ei stor gruppe fredelege demonstrantar mot britisk kolonistyre hadde samla seg i Jallianwala Bagh i byen. Den britiske generalen Reginald Dyer gav soldatane sine ordre om å skyta mot folkemengda og soldatane heldt fram med å skyta til dei ikkje hadde att meir ammunisjon. Ein reknar med at over 1000 personar vart drepne. Det var òg mange skadde som overlevde massakeren.
U-mygg
U-myggar (Dixidae) er ei relativt lita gruppe myggar som lever i tilknyting til vatn over heile verda. Namnet sitt har dei fått frå larvane, som heng karakteristisk i u-form under vassflata. U-myggar finst i alle verdsdelar bortsett frå Antarktis. Det er kjend om lag 2-3000 artar totalt; frå Europa kjenner me om lag 30 og frå Noreg 13.
Hx-diagrammet
Hx-diagrammet er eit diagram for utrekningar som omhandlar fuktig luft. Det gjev samanhengen mellom entalpien i den fuktige lufta (kJ per kg tørr luft), og fuktinnhaldet i lufta h (kg per kg tørr luft) og lufttemperaturen t (°C).
Før overgangen til SI-målesystemet vart entalpien gjeven som bokstaven x og vart målt i kcal per kg tørr luft. Diagrammet vart derfor stundom òg kalla ix-diagrammet.
U-mygg
Skildring
U-myggane liknar små stankelbein, men skil seg frå desse på vengeårenettet, og på at antennene er lange og svært tynne. Dei kan også likna på stikkmygg, men i motsetnad til desse manglar dei skjel på kropp og venger.
Hovudet er lite, og dei har ikkje punktauge (ocelli). Antennene er lange og består av 16 ledd. Thorax er høg og kvelv, bakkroppen og beina er lange og tynne.
Larvane er lange og slanke, beinlause, med ein tydeleg hovudkapsel, og held vanlegvis kroppen i U-form.
Levesett
Det tek fire hudskifte frå larva vert klekt til ho forpuppar seg. Då klatrar ho ein tre-fire centimeter opp frå vatnet og festar seg til ei plante eller ein stein. Avhengig av art og temperatur kan eit slikt puppestadium vare i 2–6 døger.
Vaksne u-myggar gjer lite vesen av seg, og er dårlege flygarar som sjeldan flyttar seg langt frå staden dei voks opp. Her legg dei òg egga sine, anten i geleaktige klumpar direkte på vassflata eller på vassplantar.
U-myggar i Noreg
Etter det Norsk Entomologisk Forening reknar, finst det 13 registrerte artar u-myggar i Noreg. Ut frå kva som finst i nabolanda våre reknar ein med at talet kan vera noko høgare, truleg rundt 17. Dei europeiske u-myggane høyrer alle til to slekter, Dixa og Dixella. På larvestadiet skil ein desse på dei vassavstøytande håra førstnemnde slekt har på dei fem-seks siste bakkroppsegmenta. Dette gjer at denne gruppa ikkje er vidare flink til å dykka. Ein finn ofte Dixa knytt til rennande vatn og Dixella i stillare strok med mykje vegetasjon og gjerne ein del skugge.
Leon
Leon er eit namn som kan brukast som stadnamn eller mannsnamn. Leon har namnedag den 28. juni.
Mannsnamnet kan vera ei fransk form av Leo, Léon, som tyder 'løve', eller ei kortform av namn som byrjar med Leon-, som Leonardo og Leonidas. Desse namna er igjen avleidde av det greske ordet leon (λέων), som også tyder 'løve'.
Ein finn også namnet som stadnamn i noverande Spania gjennom kongeriket León, provinsen León og byen León. Namnet kjem frå det romerske legion. Mexico har byen León i Guanajuato. Byen León i Nicaragua er hovudby for departementet León. Kings of Leon er ei populær amerikansk rockegruppe.
Svínavatn
Svínavatn er namnet på tre forskjellige innsjøar på Island.
Ein innsjø ligg sør for Blönduós og har eit areal på 12 km². Ein annan mindre innsjø ligg i dalen Heydalur nær Hvammsfjörður på halvøya Snæfellsnes. Ein enno mindre innsjø ligg vest for Blöndulón ved nordenden av hovudvegen Kjölur
Nordfjorden på Spitsbergen
Nordfjorden er ein fjordarm frå Isfjorden på Spitsbergen i øygruppa Svalbard. Han har ein munning som er 17 km brei, og går nordover. Ved Kapp Wærn delar han seg i den lange smale Dicksonfjorden og den korte breie Ekmanfjorden. Til botn av av Dicksonfjorden er han om lag 48 km lang. Boheman fuglereservat ligg vest for munningen av Nordfjorden.
Abugida
Ein abugida er eit skrivesystem bygd opp av teikn som står for ein konsonant med ein innebygd vokallyd. Ein abugida kan til dømes ha ein «ka» i staden for k. Desse teikna kan så omformast til å ha andre vokalar eller til ikkje å ha vokalar ved hjelp av diakritiske teikn.
Namnet abugida er på same måte som alfabet avleia av dei første teikna i eit skriftsystem, i dette tilfellet geez-skrift.
Kurelva
Kur (russisk Кур) er ei elv i Khabarovsk kraj i Russland og ei av kjeldeelvane til Tunguska. Elva er 434 km lang.
Kur renn saman med Urmi og dannar Tunguska, som er ei sideelv til Amur.
Franz Berwald
Franz Adolf Berwald var ein svensk komponist og fiolinist med tyske anar.
Av samtida si blei Franz Berwald aldri særleg omtykt, men i ettertid vert Berwald rekna som ein av dei viktigaste svenske komponistar på 1800-talet. Han var spesiell i stilen, med ei slags personleg vidareutvikling av wienerklassisismen. Likevel hadde han stor påverknadskraft på andre komponistar. Av verka hans finn ein fire symfoniar, to operaer, to operetter, ein septett og to strykekvartettar.
Sankranti
Sankranti, sankranthi eller makara sankranth er ei indisk høgtid som markerer byrjinga av innhaustinga for bønder i Andhra Pradesh, Karnataka og Maharashtra. Høgtida blir feira i midten av januar, den dagen sola går inn i Steinbukken og dermed går mot nord, noko som viser til sommaren sitt kome. Som regel skjer dette den 14. januar.
Franz Berwald
Franz Berwald har gjeve namn til Berwaldhallen i Stockholm, som huser Sveriges Radio sitt symfoniorkester.
Sankranti
Denne dagen tek ein på seg nye klede og vitjar tempel for å feira hausten.
I Andhra Pradesh feirar ein høgtida over fire dagar. Dagen før sjølve makara sankranthi kallar ein der bhogi, og samlar då saman gamle, unyttige ting i huset og kastar dei på eit bål. Den tredje dagen av høgtida heiter kanuma. Denne dagen heidrer bønder kyrne sine, som er eit symbol på rikdom. Den fjerde dagen blir kalla mukkanuma. Denne dagen utfører bøndene bøner til element som jord, regn og eld og til landsbygudinner for hausten. I kystområde et ikkje folk kjøt dei tre første dagane av høgtida, men kan gjera det på denne dagen.
I Gujarat er sankranti kjend som uttarayan, og går over to dagar. Høgtida blir feira med drakekamp, der ein held lette drakar i lufta og prøver å kappa av lina til dei andre flyg. Vanlege matretter til denne høgtida er undhiyu, krydra vintergrønsaker og søtsakene chikki av sesamfrø, peanøtter og jaggery.
Liknande høgtider blir feira som lohri av panjabiar og som pongal av tamilar.
Ascrib Islands
Ascrib Islands er ei lita øygruppe i Loch Snizort utanfor nordvestkysten av Skye i Highland i Skottland.
I lag med Isay og Loch Dunvegan har dei status som Special Area of Conservation (særskild verneområde) på grunn gråselen som ynglar her.
Det står eit hus på South Ascrib, den største av øyane.
Calve Island
Calve Island er ei busetnadslaus øy på austsida av Isle of Mull i Argyll and Bute på vestkysten av Skottland. Ho ligg utanfor Tobermory Bay, som ligg i le for øya, og mellom Mull og øya ligg ein tidvasskanal. . Øya er 1,5 km lang. Området utanfor øya er òg ein populær dykkestad.
Alexis Korner
Alexis Korner, fødd Alexis Andrew Nicholas Koerner, var ein pioner innan blues og ein radio-DJ som stundom har vorte kalla Grunnleggjaren av britisk blues. Han hadde ein stor påverknad på det britiske musikkmijøet i 1960-åra og oppretta kontakt mellom fleire engelske bluesmusikarar. Han var den personen som kanskje meir enn andre danna grunnlaget for markante blues- og bluesrock-artistar som The Rolling Stones, Eric Clapton og John Mayall.
Alexis Korner spelte i 1970-åra saman med den danske bluesmusikaren Peter Thorup, som han henta til England. Dei danna bigbandet C.C.S., ei forkorting for The Collective Consciousness Society, som gav ut fleire singlar produsert av Mickie Most, mellom anna ei utgåve av Led Zeppelin sin «Whole Lotta Love», som i fleire år vart nytta som kjenningsmelodi for Top Of The Pops på BBC. Det var i denne perioden Alexis Korner hadde den største kommersielle suksessen sin i England.
Roger Nilsen
Roger Nilsen er ein norsk fotballspelar. Han har spela på det norske herrelandslaget i fotball, og er no assistenttrenar i Viking FK.
Nilsen er mest kjend frå tida i engelsk fotball, der han i mange år spela for Sheffield United. Han har òg spela i Tromsø IL, Viking FK, FC Köln (utlån), Tottenham Hotspur FC, Grazer AK, Molde FK og Bryne. For tida er han assistenttrenar i Viking FK.
Roger Nilsen er bror til Steinar Nilsen, som òg er fotballtrenar. Ei stund spelte dei i lag på landslaget.
Drivreim
Flatreim
Flatreimer er ikkje så vanlege som dei ein gong var. På 1800-talet og fram til midten av 1900-talet vart dei nytta til å drive maskiner i fabrikkar, for effektoverføring frå dampmaskiner til treskeverk, kverner, pumper osb. I regnver hende det at flatreimer slura og for å auka friksjonsflata var det vanleg å kryssa dei. I dag vert kilereimer nytta der flatreimer vart nytta før.
Kilereim
Kilereimer er, som namnet røper, kileforma. Dette fører til at dei får godt feste på reimskiva. Kilereimer er billege og robuste og har lang levetid. Dei vert difor nytta til mange forskjellige føremål. Eit typisk døme er viftereimer på bilmotorar. Andre døme er i kilereimvariatorar.
Tannreim
Tannreimsdrift vert nytta når ein ynskjer å synkronisera to, eller fleire, akslingar. Eit typisk døme er registerreima i mange bilmotorar. Det finst eit stort utval av tannreimer. Mange er laga med snevre toleransar for å sikra nøyaktig synkronisering av akslingane som vert kopla saman.
Inófyta
Inófyta (gresk Οινόφυτα) er ein distriktsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Viotía i Sentral-Hellas i Hellas. Inófyta inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Tanágra.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Inófyta 6 563 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 2 927 innbyggjarar.
Jizera
Jizera (tysk Iser; polsk Izera) er ei elv som renn frå nordlege delar av Tsjekkia til Sentral-Böhmen. Ho har utspring der elvane Store Jizera (Velká Jizera) i Jizerafjella (Jizerské hory) og Litle Jizera (Malá Jizera) i Krkonoše renn i hop. Etter 164 km munnar ho ut i Elbe ved landsbyen Káraný nær Brandýs nad Labem. På vegen kryssar elva gjennom Ještěd-Kozákov-fjella.
Som mange andre namn i Böhmen har Jizera keltisk opphav, sidan keltarar levde her i Romartida (sjå òg Isar i Tyskland og Isère i Frankrike).
Landsbyar ved Jizere:
Inge
Inge er eit nordisk mannsnamn, som av og til er brukt som kvinnenamn òg. I Noreg er Inge stort sett berre eit mannsnamn, medan det vert brukt meir for jenter i Danmark.
Namnet kjem av gudenamnet Ing, som er eit anna namn på guden Frøy. Det er mykje brukt i namnesamansetjingar, som Kjell Inge eller Ingebret.
Andre former og skylde namn: Inga, Ingar, Yngve, Inger, Ingrid, Ingeborg, Ingvild, Ingunn.
Nationen
Nationen er ei landsdekkande avis med daglege utgjevingar som omtalar seg som «distriktenes næringsavis».
Hovudkontoret til Nationen ligg på Grønland på austkanten i Oslo. Avisa har avdelingskontor i Trondheim i tillegg til medarbeidarar og frilansarar over store delar av landet.
Nationen er ei fri og uavhengig dagsavis med uttalt formål å ta vare på «bygdefolkets og distriktas økonomiske, sosiale og kulturelle interesser». Prioriterte stoffområde for avisa er næringsliv, landbruk, politikk, samferdsel og EU. Avisa hadde fram til 1980-talet ei tilknytning til Senterpartiet, men har etter den tid vore politisk uavhengig.
Nettavisa til Nationen, www.nationen.no, har over 350.000 unike brukarar i månaden. Papiravisa til Nationen er den 11. mest leste i Noreg og Nationen er ei av svært få aviser som reelt sett er riksdekkande i form av å ha abonnentar i omtrent alle kommunar i heile landet.
Sjefredaktør er Irene Halvorsen. Ho har vore sjefredaktør sidan 2016.
Mediehuset AS Nationen er 100 % eigd av Tun Media. Dei største eigarane i Tun Media er Amedia (66,9%), Norges Bondelag (24,8%) og AS Nord Trøndelag (8%) etter at Tine, Nortura, Felleskjøpet Agri og Landkreditt selde seg ut i 2021.
Opplagstal
Netto opplagstal frå Mediebedriftenes Landsforening:
César Franck
Franck blei fødd i Liège. Far hans hadde store ambisjonar for han, og ville at han skulle bli konsertpianist. Han studerte ved konservatoriet i Liège før han begynte ved Pariskonservatoriet i 1837. I 1842 drog han til Belgia for ein periode, men drog tilbake til Paris i 1844 og blei der resten av livet sitt.
Mange av Franck sine verk utnyttar ei «syklisk form» (bruk av same tema i fleire satsar av eit verk). Musikken hans er ofte kontrapunktisk kompleks, med eit harmonisk språk som er lett romantisk, med noko innverknad frå Richard Wagner.
Francks popularitet kviler i stor grad på nokre få verk komponert i slutten av levetida; særleg symfonien (1886–88), dei «symfoniske variasjonane» for piano og orkester (1885), Preludium, koral og fuge for solopiano (1884) og ein sonate for fiolin og piano (1886).
Det siste verket han fullførte (og eitt av hans største) er koral nr. 3 i a-moll. Franck døydde i 1890 og blei gravlagt på Cimetière du Montparnasse i Paris.
Søgne kommune
Søgne er ein tidlegare norsk kommune sør i Vest-Agder fylke. Han låg mellom kommunane Kristiansand, Marnardal, Songdalen og Mandal. Kommunesenteret låg på Tangvall. 1. januar 2020 blei kommunen del av Kristiansand kommune.
Søgne er kjend for skjergarden med 1 229 holmar og skjér. Kommunen har vore den i landet med flest soltimar i året. Fleire kjende diktarar og kunstnarar har budd i Søgne, mellom anna Bjørnstjerne Bjørnson og Vilhelm Krag. Namnet «Søgne» kjem av elva med det norrøne namnet Sygna, no Søgneelva. Namnet tyder 'Sygna-dalen'.
Frå Høllen, som er Søgne si «hamn», kan ein ta rutebåt til dei folkesette øyane Ny-Hellesund og Borøya. I tillegg kan ein vitja Olavsundet og kystfortet i Ny-Hellesund. I Høllen låg det tidlegare eit båtbyggeri/verft.
Neisse
Neisse (sorbisk Łužiska Nysa, tsjekkisk Lužická Nisa, tysk Lausitzer Neiße, polsk Nysa Łużycka) er ei elv i Tsjekkia (54 km) og langs grensa mellom Polen og Tyskland (198 km), med ei lengd på totalt 252 km. Ho er ei av sideelvane til Oder frå venstre, og munnar ut i Oder nær Guben. Elva har sitt utspring i Jizerafjella nær Nová Ves nad Nisou, og har eit nedslagsfelt på 4 297 km² (inkludert 2 197 i Polen)
Byar og landsbyar ved elva:
Klinga kyrkje
Klinga kyrkje er ei langkyrkje frå 1866 i Namsos kommune i Trøndelag fylke.
Þórisvatn
Innsjøen er eit reservoar med eit areal på om lag 88 km² og nyttar energien til elva Þjórsá, som kjem ned frå isbreen Hofsjökull. Som dei fleste islandske innsjøane, som stort sett er bresjøar eller vulkanske innsjøar, har han ein sterk grønfarge.
Baku
Baku (aserbajdsjansk Bakı) er hovudstaden og den største byen i Aserbajdsjan. Han er òg den største hamnebyen i landet og i heile Kaukasus. Byen ligg på sørsida av Absjeronhalvøya og består i hovudsak av tre delar: gamlebyen (İçəri Şəhər), oljebyen frå tidleg 1900-tal og den sovjetiskbygde delen av byen. Dei fyrste skriftlege kjeldene nemner byen på 600-talet, men byen kan ha vore grunnlagd fleire hundre år før. Byen hadde i 2011 litt over 2 millionar innbyggjarar, medan storbyområdet kring Baku har omkring 3 millionar innbyggjarar.
Gamlebyen i Baku i lag med Sjirvansjahpalasset og Jomfrutårnet vart innskriven på verdsarvlista til UNESCO i 2000. I følgje rangeringa til Lonely Planet er Baku òg av dei ti beste utelivsbyane i verda.
Baku er delt inn i elleve administrative distrikt (rajon) og 48 bydelar. Av desse finst bydelane på øyane i Bakubukta og byen Neft Daşları (Oljeklippene), som er bygd på stylter i Kaspihavet, 60 km frå Baku.
Byen er det økonomiske og kulturelle sentrumet i Aserbajdsjan. Mange store aserbajdsjanske institusjonar har hovudkvartera sine der, som SOCAR, eit av dei 100 største selskapa i verda. Økonomien i Baku er mykje grunna på petroleumsverksemd. Heilt sidan 700-talet har det vore kjend at området har rike førekomstar av petroleum.
Namn
Det er ei brei oppfatning at namnet Baku kjem frå dei gamle persiske namna på byen باد-که Bād-kube, som tyder «vind-hamra by», der bād tyder «vind» og kube kjem frå verbet کوبی kubidan, «å hamre». Dette viser til at byen ligg ein stad der vinden er kraftig, og byen er nettopp kjend for dei kraftige vinterstormane og den harde vinden. Ein trur òg at namnet syner til Baghkuh, som tyder «Gudefjellet», Baga (باغ bagh) og Kaufa (no kuh) som er gammalpersiske ord for «gud» og «fjell». Namnet Baghkuh kan samanliknast med Baghdad («Gudgjeven») der dād er det gammalpersiske ordet for «å gje». Arabiske kjelder refererer til byen som Baku, Bakukh, Bakuya og Bakuye, alle ser ut til å kome frå eit persisk namn.
Historie
Dei første skriftlege kjeldene for Baku daterer seg frå det første hundreåret. Mykje av historia sidan den gong er knytte til forskjellige persiske rike.
Byen vart viktig etter at eit jordskjelv øydela Sjamakhi på 1100-talet, då den herskande sjirvansjah, Ahsitan I, valde Baku som den nye hovudstaden sin. I 1501 kringsette safaviden sjah Ismail I Baku. På denne tida var byen omringa av fleire sterke murar, som vart vaska av sjøen på den eine sida og ei vid grøft på den andre. I 1540 vart Baku igjen erobra av safavidane. I 1604 vart festninga i Baku øydelagd av den iranske sjahen Abbas I.
Den 26. juni 1723, etter ein langvarig omleiring med kanonar, vart Baku overgjeven til russarane. I følgje eit dekret frå Peter den store var det to regiment (2382 soldatar) i garnisonen i Baku kommandert av prins Barjatjanski, kommandanten i byen. I 1795 vart Baku invadert av Agha Muhammad Khan Qajar for at han kunne forsvare seg mot planane til Russland om å underlegge seg det sørlege Kaukasus. Våren 1796, etter ordre frå Katarina II, starta soldatane til general Zubov eit stort felttog i Transkaukasus. Baku overgav seg etter det første kravet til Zubov, som hadde sendt 6000 soldatar for å erobre byen. Den 13. juni 1796, segla ein russisk flotilje inn i Bakubukta og ein garnison med russiske soldatar vart sett inn i byen. General Pavel Tsitsianov vart utpeikt som kommandant. Seinare gav tsar Pavel I han ordre om å avslutte felttoget og trekkje attende dei russiske styrkane. I mars 1797 forlet tsar-soldatane Baku, men ein ny tsar, Aleksander I, ønskte på ny å erobre Baku. I 1803 inngjekk Tsitsianov eit kompromiss med khanen i Baku, men avtalen vart raskt annullert. Den 8. februar 1806, då Baku overgav seg, stakk og drap Huseyngulu-khanen av Baku Tsitsianov ved portane til byen.
I 1813 signerte Russland freden i Gulistan med Persia, som gjorde at dei fekk Baku og det meste av Kaukasus frå Iran.
Oljeutviklinga
Den første oljebrunnen vart mekanisk bort i forstaden Bibi-Heybat i Baku i 1846, men mange handgravne brunnar eksisterte før dette. Frå 1400-talet vart lampeolje utvunne frå oljebrønnar. Kommersiell utnytting av olja byrja i 1872 og i byrjinga av 1900-talet var oljefelta i området dei største i verda. Den storskala oljeutvinninga starta i 1872, då russiske styresmakter auksjonerte bort parsellar av oljerikt land rundt Baku til private investorar. I løpet av ein kort periode dukka sveitsiske, britiske, franske, belgiske, tyske, svenske og amerikanske investorar opp i Baku, mellom anna føretaka til Nobel-brørne i lag med familien von Börtzell-Szuch (Carl Knut Börtzell, som òg eigde Livadia-palasset) og familien Rothschild. Eit industrielt oljebeltet, betre kjend som Black City, vart oppretta nær Baku. På byrjinga av 1900-talet vart nesten halvparten av den totale oljeproduksjonen i verda, vunne ut i Baku.
I 1917, etter oktoberrevolusjonen og midt under den første verdskrigen og oppbrytinga av Det russiske imperiet, kom Baku under kontrollen til ein av Baku-kommune, som vart leia av bolsjeviken Stepan Sjahumjan. Han prøvde å utnytte dei indre etniske konfliktane, som alt eksisterte i området, og våren 1918 inspirerte og førte bolsjevikane borgarkrigar i og rundt Baku. Under dei kjende marsdagane, prøvde bolsjevikane og dasjnakar å få kontroll over gatene i Baku, og stod opp mot ei væpna muslimsk gruppe. Muslimane leid eit knusande nederlag mot den samla styrken til sovjetarane i Baku og fekk så føle villskapen til dasjnakane. Om lag 12 000 aserbajdsjanarar vart ofre for ein massakre utført av radikale armenarar og bolsjevik-soldatar.