cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slaget på Re
Slaget på Re hende på Re i Vestfold i januar 1177. Partane var Magnus Erlingsson sitt kongedømme og Øystein Møyla som tronpretendent for birkebeinarane. Dei kongelege styrkane sigra.
Organisme
Ein organisme (frå gresk: ὄργανον (organon) 'instrument') er eit levande vesen. Han er eit individ av eller ein representant for ein biologisk art. Ein organisme har normalt eit stoffskifte i minst eitt av dei biologiske utviklingstrinna sine.
Eincella organismar kan vera anten prokaryotar eller eukaryotar. Prokaryotar er delte inn i domena arkebakteriar og bakteriar. Eukaryote organiar kan også vera fleircella. Cellene deira er kjenneteikna av ei cellekjerne omslutta av ein membran og andre celledelar, kalla organeller, som også er omslutta av membranar (som mitokondrium i dyr og plantar og plastidar i plantar og algar, alle generelt rekna å stamma frå symbiogenese med bakteriar). Dyr, plantar og sopp er rekna som rike av organismar innan eukaryotane.
Barrel of Butter
Barrel of Butter («Smørtønna») er ei klippe i Orknøyane. Ho består av gammal raud sandstein frå devontida. Det finst ikkje jord på klippa.
Ho ligg i Scapa Flow, mellom Mainland og Cava. I nord ligg Orphir og i sør Flotta.
Historie
Klippa har ikkje fått namnet sitt etter forma eller plasseringa, som ofte er tilfelle, men frå den årlege leiga som vart betalt for klippa av innbyggjarane på Orphir. For ei tønne med smør kvart år, fekk dei løyve frå den lokale godseigaren å jakte sel på klippa.
21. juni 1919 vart fleire tyske skip bora i senk i farvatnet mellom Barrel of Butter og Cava, mellom anna «Bayern», «Markgraf», «Köln», «Dresden» og «König». Somme av desse er populære dykkemål.
Original Masters
Original Masters er eit samlealbum av Jethro Tull gjeve ut av Chrysalis Records i 1985. Det var det tredje samlealbumet til bandet etter M.U. - The Best of Jethro Tull og Repeat - The Best of Jethro Tull - Vol II. Sjølv om albumet kom ut i 1985 inneheld det ikkje songar gjevne ut etter 1977.
Dei første to samleplatene hadde alt dekt songar som kom ut fram til 1977 og Original Masters består av mange av dei same songane. Original Masters har derimot alternative opptak eller miksar av somme av songane enn dei som finst på studioalbuma. Årsaka til dette er at mange av dei utvalde songane er tidlege promoversjonar som vart sende til radiostasjonane. Versjonen av «Aqualung» har ei heilt forskjellig innspeling av den midtre akustiske delen, som visstnok vart nytta i den kvadrofoniske versjonen av albumet Aqualung då det kom ut i 1971.
Astafjord
Astafjord er ein kyrkjestad i Skånland kommune i Troms. Staden er no del av tettstaden Grov. Frå 1926 til 1964 var Astafjord ein eigen kommune.
Astafjord kommune 1926 - 1964
Astafjord var frå 1837 ein del av Ibestad formannskapsdistrikt. I 1926 vart Astafjord, Andørja og Gratangen utskilde frå Ibestad som eigne kommunar. Astafjord hadde då 1 018 innbyggjarar.
1. januar 1964 vart Astafjord, som då hadde eit folketal på 1 120, slegen saman med Skånland kommune.
Folketalsutvikling
Astafjord kommune var den nest minste kommunen i Troms etter folketal frå han vart oppretta og fram til 1962. Då vart han passert i folketal av Øverbygd kommune, og var dermed den minste kommunen i fylket dei siste to åra han eksisterte.
Barbu
Barbu er ein bydel i Arendal. Barbu var tidlegare ein sjølvstendig kommune i Aust-Agder fylke. Opphavleg, frå 1837, var Barbu ein del av Austre Moland formannskapsdistrikt.
1. mai 1878 vart Austre Moland delt i tre kommunar: Barbu, Austre Moland og Tromøy. Barbu hadde då 4 874 innbyggjarar.
1. januar 1902 vart Barbu kommune samanslegen med Arendal. Barbu hadde då eit folketal på 6 787.
Fylkesveg 287
Fylkesveg 287 (Fv287) går mellom Åmot i Modum og Bromma i Nesbyen kommune. Veglengda er 97,2 km.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Nynorsk talemål
Nynorsk er namnet på det yngste målsteget i norsk, til skilnad frå gamalnorsk og mellomnorsk, og dekkjer tida frå ikring 1550/1600.
Indisk mat
Indisk mat er eit samleomgrep for mat og matkultur frå dei ulike kulturane på det indiske subkontinentet. Felles for dei fleste typane indisk mat er den utstrakte bruken av sausar som er smaksette med sterke og/eller søte krydder. Mykje av maten er prega av den indiske vegetartradisjonen, med stor vekt på linseretter, grønsaker og basismat som ris og brød. Nokre tradisjonar bruker likevel mykje kjøt og fisk.
Av dei ulike typane indisk mat kan nemnast nordindisk mat (inkludert panjabisk mat), bengalsk mat og sørindisk mat (inkludert tamilsk mat).
Nordsjøen
Nordsjøen er eit grunnhav og eit randhav av Atlanterhavet som ligg innkransa av Noreg og Danmark i aust, Dei britiske øyane i vest og Tyskland, Nederland, Belgia og Frankrike i sør.
Nordsjøen grensar mot Norskehavet i nord og er bunde saman med Atlanterhavet gjennom Den engelske kanalen i sør. I aust formar han bukta Skagerrak mellom dei tre skandinaviske landa, som er forbunde til Austersjøen gjennom Kattegat, Øresund, Storebælt og Lillebælt.
Hille i Mandal
Hille er ei øy i Lindesnes kommune i Agder. Ho ligg sørvest for Mandal, vest for Tungefjorden. På nordsida av øya ligg Kvåfjorden.
Nordsjøen
Store elvar som munnar ut i Nordsjøen er Elbe i Cuxhaven, Weser i Bremerhaven, Ems i Emden, Rhinen og Maas i Rotterdam, Schelde i Flushing, Themsen i Southend-on-Sea og Humber i Hull.
Nordsjøen har alltid hatt eit rikt fiske, noko som alle naboane har utnytta i uminnelege tider. Det finst mykje olje og naturgass under havbotnen, noko spesielt Noreg nyt godt av.
Namn
Namnet på Nordsjøen har opphav i den geografiske plasseringa i forhold til Friesland. Friesland ligg i sørenden av Nordsjøen. Vest for Friesland ligg Austersjøen, i sør ligg den tidlegare Zuiderzee, som tyder Sørsjøen og som i dag er IJsselmeer, og det oppdemde området Middelzee (Midtsjøen). Namnet vart derfor truleg gjeve av frisarane, som levde på sørkysten av Nordsjøen. Det tidlege spanske namnet på havet var Mar del Norte.
For Hansaen i Tyskland i mellomalderen var òg havområdet i aust Austersjøen (på tysk Ostsee) og havområdet i nord Nordsjøen. Dette vart nytta på karta til hanseatane og namnet spreidde seg etter kvart gjennom Europa. Andre vanlege namn for havet var i lange periodar Mare Frisia og Mare Frisicum, Oceanum- eller Mare Germanicum.
«Tyskahavet» eller «Det germanske havet» (frå latin Mare Germanicum) vart nytta i fleire språk i tillegg til Nordsjøen fram til tidleg på 1700-talet.
Tidleg historie
Dei første kjeldene om sjøfararar på Nordsjøen kom frå Romarriket, som byrja å utforske området i år 12 f.Kr. Storbritannia vart formelt invadert i år 43 e.Kr. og dei sørlege områda vart ein del av Romarriket. Dette starta omfattande handel over Nordsjøen og Den engelske kanalen. Romarane drog bort frå Storbritannia i 410 og germanske anglarar, saksarar og jydar byrja å flytte på tvers av Nordsjøen under folkevandringstida. Dei erobra og dreiv bort innfødde keltiske folkegrupper.
Vikingtida byrja i 793 med åtaket på Lindisfarne og dei neste 500 åra regjerte vikingane Nordsjøen. Med langskipa sine plyndra dei, gjorde handel og oppretta koloniar og utpostar langs kysten av Nordsjøen.
Då dominansen til vikingane forsvann tok Hansaen over handelen i Nordsjøen. Sjølv om Hansaen hadde senter i Austersjøen, hadde dei viktig handelspostar i Nordsjøen. Varerer frå heile verda vart frakta over Nordsjøen på veg til hansabyane.
Ved 1441 hadde nederlendingane stått opp som ein økonomisk og maritim rival til Hansaen og på 1500-talet hadde nederlendingane vorte den førande økonomiske makta i området. Varer frå fjerntliggande koloniar vart frakta via Nordsjøen til marknader i heile Europa.
Tidleg moderne historie
Den nederlandske makta under gullalderen deira uroa England, som såg ei framtid i marin handel og koloniar. Denne konflikten var opphavet til dei første tre engelsk-nederlandske krigane mellom 1652 og 1673. Mot slutten av den spanske arvefølgjekrigen i 1714 hadde ikkje nederlendingane lenger noko stor makt i europeisk politikk.
Den mektige marinen til britane vart berre utfordra av Napoleon og hans allierte før 1900-talet. I 1800 slo mindre marinemakter seg saman i Forbundet av væpna nøytralitet for å sikre nøytral handel under konfliktane mellom Storbritannia og Frankrike. Den britiske marinen slo den samla styrken til forbundet under slaget ved København i 1801 i Kattegat. Storbritannia slo seinare den franske marinen i slaget ved Trafalgar utanfor kysten av Spania.
1900-talet
Under den første verdskrigen møtte Storbritannia sin Grand Fleet og Tyskland sin Kaiserliche Marine kvarandre i Nordsjøen, som vart ein viktig krigsskodeplass. Den større britiske flåten klarte å opprette ein blokade gjennom store delar av krigen som avgrensa tilgangen til forsyningar for Sentralmaktene. Av store slag i Nordsjøen finn ein slaget i Helgolandbukta, slaget ved Doggerbanken, Jyllandsslaget og det andre slaget i Helgolandsbukta. Storbritannia gjorde enkelte taktiske feilgrep, men klatre å oppretthalde blokaden og haldt den tyske marinen til kai. Samstundes utgjorde den tyske marinen ein så stor trugsel at dei fleste hovudfartøya til Storbritannia vart verande i Nordsjøen.
Under den andre verdskrigen var det òg mykje aktivitet i Nordsjøen, men denne gong var det meir ubåtar og minesveiparar og raske marinefartøy. 9. april 1940 sette tyskarane i gang Operasjon Weserübung der nesten heile den tyske flåten fokuserte nordover mot Skandinavia i Nordsjøen, Skagerrak og Kattegat. Medan Tyskland okkuperte Noreg gjekk Shetlandsbussen, som i skjul frakta personar mellom Storbritannia og Noreg. Først vart det nytta norske fiskebåtar og seinare tre 100 fot store motortorpedobåtar.
Dei siste åra av krigen og dei første åra etter vart store mengder våpen kasta i Nordsjøen. Dette var hovudsakleg granater, landminer, sjøminer, rakettkastarar, patroner og enkelte kjemiske våpen. Estimata varierer, men truleg vart hundretusenvis av tonn ammunisjon kasta.
Etter krigen vart Nordsjøen langt mindre militært viktig sidan alle landa rundt var medlemsland av NATO. Nordsjøen vart økonomisk viktig frå 1960-åra då det vart oppdaga store olje- og gassressursar.
Politisk status
Alle landa som grensar til Nordsjøen krev territorialfarvatn på tolv nautiske mil der dei har eksklusive fiskerettar. Som følgje av torskekrigen har Island derimot eksklusive fiskerettar 320 km ut frå kysten og inn i delar av Nordsjøen. Den felles fiskeripolitikken i EU vart oppretta for å samkøyre fiskerettane og hjelpe til i stridar mellom EU-statane og Noreg.
Etter det vart oppdaga mineralressursar i Nordsjøen kravde Noreg rettane til kontinentalsokkelen sin. Dei andre landa protesterte. Desse rettane er hovudsakleg delt langs midtlinja. Havbotn mellom Tyskland, Nederland og Danmark vart først fordelt på nytt etter langvarige forhandlingar og domavgjersle i Den internasjonale domstolen.
Uro for miljøet førte til MARPOL 73/78-forliket, som oppretta 25 km og 80 km store vernesoner langs kysten av desse tre landa. Konvensjonen for vern av det marine miljøet i det nordaustlege Atlanterhavet vart oppretta for å bevare havet i regionen. Tyskland, Danmark og Nederland har ein tresidig avtale om vern av Vadehavet og mudderflatene som går langs kysten av dei tre landa sør i Nordsjøen.
Geografi
Nordsjøen ligg stort sett på den europeiske kontinentalsokkelen. Det einaste unntaket er ei smal sone like utanfor Noreg kalla Norskerenna. Nordsjøen grensar til Storbritannia i vest og den nordlege og sentrale delen av det europeiske kontinentet i aust og sør, inkludert Noreg, Danmark, Tyskland, Nederland, Belgia og Frankrike.
I sørvest går Nordsjøen over i Den engelske kanalen på andre sida av Doversundet. I aust går Skagerrak og Kattegat vidare til Austersjøen. I nord er det ein vid opning mot Norskehavet, som ligg i den nordaustlegaste delen av Atlanterhavet.
Bortsett frå landområda vert grensene til Nordsjøen rekna for å vere ei linje frå Lindesnes i Noreg til Hanstholm i Danmark med Skagerrak på andre sida. Av statiske årsaker vert stundom Skagerrak og Kattegat stundom rekna som ein del av Nordsjøen. Den nordlege grensa er ikkje like tydeleg, men vanlegvis vert det trekt ei linje frå den nordlege delen av Skottland til Stad i Noreg.
Overflatearealet til Nordsjøen er om lag 575 000 kvadratkilometer med eit volum på rundt 54 000 kubikkilometer.Dette gjer Nordsjøen til det 13. største havområdet i verda.
Geologi
Mykje av den same berggrunnen ein finn i landområda i sør og sørvest, finn ein òg i Nordsjøen og han er mellom anna heilt ulik mykje av den eldre berggrunnen ein finn på land i Noreg.
To store avsetningsbasseng dekkjer Nordsjøen. Det sørlege bassenget har mellom anna avsetningar frå karbontida, medan det nordlege har særs tjukke avsetningar, opp til 3000 meter, frå tertiær. Den undersjøiske Fyn-Ringkøbingryggen skil dei to bassenga. Begge bassenga inneheld saltavsetningar frå permtida, såkalla zechstein-salt, med dei tjukkaste laga nær midtlinja mellom britisk og norsk sokkel. Grøfter fylte med sediment som går frå nord til sør, Sentralgraben og Vikinggraben, inneheld store førekomstar av olje og naturgass.
Den sørlege delen av Nordsjøen består av mykje sandstein som inneheld kol, og sandsteinen er ein viktig kjeldebergart for mange førekomstar av gass. Gassen ligg i ein porøs ørkensandstein frå permtida som ligg under eit lag av steinsalt. I sentrale og nordlege område finst Kimmeridgeskifer, ein svart skifer som er ein viktig kjeldebergart for både olje og gass. I Ekofiskområdet ligg førekomstane i ein krittkalkstein under eit skiferlag. I Statfjordområdet består reservoara av porøse sandsteinar frå øvre trias og juratida. På Friggfeltet er det sandstein frå den eldste delen av tertiær.
Under siste istida var området mellom Danmark, Tyskland og England tørrlagd. Havnivået var truleg minst 100 meter lågare enn i dag på grunn av all vatnet som var bunde i isbreane. Dette flate slettelandet grensa mot den 100 km breie Norskerenna. Dette gjorde at ein truleg kunne sjå isbreane over renna frå nordsida av dette slettelandet. Jegerfolk nytta dette Nordsjølandet både under og like etter istida, før isen trekte seg attende, havnivået steig og heile området vart dekt av havet att. Trålarar i området har fått både torv i trålen under fiske i området, medan handsama flint er funne under oljeleiting, noko som beviser at dette området var tørrlagd.
Nordsjøolje
Det norske oljeeventyret tok til i sekstiåra. Det første feltet med olje, Balderfeltet, blei funne i 1967, og sidan fann ein fleire oljerike felt på norsk territorium. Ekofiskfeltet var det første feltet ein byrja å vinna ut.
Miljøtruslar
Nordsjøen er eit sterkt pressa havområde, omgjeve som det er av folkerike område med mykje industri, og utsett for intensivt havbruk. Direkte inngrep som fiske har redusert bestanden av fisk i sjøen dramatisk. Indirekte utslepp av organiske miljøgifter og tungmetall kan forgifta Nordsjøen.
Landa som grensar til Nordsjøen har byrja å samarbeida om å redusera skadane. Fleire internasjonale organisasjonar, som Det internasjonale rådet for havforsking og OSPAR, studerer ulike sider ved det som skjer i havet og kjem med råd om kva som bør gjerast. Ein har redusert nokre problem, som utslepp av kloakk og andre miljøgifter. Andre står det att mykje arbeid med.
Auskerry
Auskerry (norrønt Austrsker, «austskjeret») er ei lita øy aust i Orknøyane. Ho ligg i Nordsjøen sør for Stronsay. Det står eit fyr på øya, bygt i 1866.
Skildring
Auskerry er ei lita, flat øy av raud sandstein, 4,5 km sør for Stronsay. Ein ståande stein og eit kapell frå mellomalderen er teikn på tidleg busetnad. Øya var utan folk ein periode etter at fyret vart automatisert i 1960-åra. Ho var tidlegare ein populær stad for å jakte på sel.
Auskerry har vore busett i 30 år av ein familie som driv med sauehald. Det står tre små vindturbinar og fire solcellepanel på øya som gjev øya straum.
Fyr
«Hastings County» var eit 116 meter langt norsk lasteskip som gjekk på grunn nordvest for Auskerry i 1926 i tjukk skodde. Fartøyet braut i to og vraket vart spreidd over store område. Maskinen hamna på stranda.
Fyret ligg nord for Stronsay Firth. Det vart bygt i 1866 av ingeniørane David og Thomas Stevenson. .
Dyreliv
Auskerry har status som Special Protection Area (særskild verneområde) på grunn av viktige hekkeområde for isterne og havsvale; 4,2 % av hekkande havsvaler i Storbritannia hekkar på denne øya.
Berekvam stasjon
Berekvam stasjon ligg på Berekvam i Flåmsdalen i Aurland kommune, og er ein stasjon på Flåmsbana. Stasjonen vart opna 1. august 1940 då det vart starta opp med mellombels godstrafikk på bana. Bana har to spor ved Berekvam og det er her toga kryssar kvarandre på sommaren når det er tog i begge retningar på bana samstundes. Stasjonen er manna av Jernbaneverket i sommarsesongen for togkryssing. Sjølv om det er to spor er det berre plattform ved det eine, og om sommaren er det difor berre råd å gå av og på toget ved Berekvam for tog i spor 1, det vil seie alle toga mot Flåm, og det fyrste og det siste toget mot Myrdal.
Berekvam stasjon ligg på 343 moh, 10,51 kilometer frå Myrdal stasjon og 9,69 kilometer frå Flåm stasjon. For reisande frå Myrdal er Blomheller førre haldeplass og Dalsbotn neste.
Eilif Dahl
Dahl tok examen artium i 1935. Allereie i 1936 var han med på ein ekspedisjon til Svalbard, og i 1937 drog han på ein ekspedisjon til Sørvest-Grønland. Temaet for hovudfagsoppgåva hans frå 1942 var lav frå Sørvest-Grønland.
Dahl kom tidlig med i motstandsarbeidet under andre verdskrigen og var med i etterretningsorganisasjonen XU. Han flykta til Sverige, og seinare til Storbritannia.
Etter krigen var han stipendiat ved Universitetet i Oslo og hadde forskingsopphald ved Cambridge, Yale og University of Michigan. Han blei stipendiat ved Noregs landbrukshøgskule i 1953, der han etterkvart blei dosent (1959) og professor i botanikk (1965).
Sjølv om Dahl starta med å studera lav, var det som økolog og plantegeograf han blei mest kjend. Han tok dr.philos.-graden i 1957 med ei avhandling om vegetasjonen i Rondane. Han var opptatt av innvandringshistoria til dei norske fjellplantane, og var ein av dei ivrigaste tilhengjarane av overvintringsteorien.
Dahl blei tidleg opptatt av miljøvern og engasjerte seg gjennom massemedia og føredragsverksemd. Undervisinga ved Landbrukshøgskulen var også viktig i dette arbeidet. Saman med vennen og kollegaen Olav Gjærevoll fekk han stor tyding for samfunnsutviklinga på dette feltet.
Han sat i landsstyret for Arbeidarpartiet 1965–77 og var medlem i Ås kommunestyre i tre periodar. Han var formann i styret for Norsk utenrikspolitisk institutt 1978–86. Dahl var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1959.
Europaveg 8
Europaveg 8 (E8) er ein europaveg som går frå Tromsø til Åbo (finsk Turku) i Finland. Mellom Nordkjosbotn og Skibotn delar han trasé med europaveg 6. I Finland følgjer han i hovudsak grensa til Sverige ned til Bottenvika. Vegen har ei lengd i Noreg (utanom felles trasé med E6) på 117,9 km.
Trasé fastlagt av UNECE: Tromsø - Nordkjosbotn - Skibotn - Kilpisjärvi - Torneå - Uleåborg - Vasa - Åbo.
Historikk
Namnet E78 vart innført 1. juni 1965 for strekninga Tromsø - Kilpisjärvi - Torneå. UNECE avgjorde i 1983 å reformere systemet. E78 skulle få nummeret E08 og E6 skulle få nummeret E47. Det tok nokre år med forhandlingar om E6 og først 1992 vart det nye systemet innført i Noreg der E8 gjekk (Tromsø - Kilpisjärvi - Torneå). E8 vart forlenga frå Torneå til Åbo i 2002. Før 1985 gjekk E8 frå London via Hoek van Holland - Hannover - Berlin til Brest i Kviterussland.
Yuzo Funakoshi
Yuzo Funakoshi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Gamba Osaka, Telstar, Shonan Bellmare, Oita Trinita, Albirex Niigata, Tokyo Verdy og SC Sagamihara.
Jurist
Ein jurist er ein person med juridisk universitetseksamen av høgare grad, som fram til dei siste åra har vore kalla juridisk embetseksamen (graden cand. jur.). Men etter den generelle reformeringa av universtitetsutdanninga og gradssystemet (Kvalitetsreforma) i 2003 er tittelen ''cand. jur. vorte skifta ut med Master i rettsvitskap''.
For fleire offentlege stillingar er det fastsett i lov eller føresegner at innehavaren av stillinga skal vere jurist, og i tillegg kan det òg gjelde krav om særlege kvalifikasjonar og godkjend juridisk praksis. Mange juristar arbeider som privatpraktiserande eller offentleg tilsette advokatar, i påtalemakta, som dommarar i rettvesenet, i offentleg forvalting, i diplomatiet, i organisasjonar eller i det private næringslivet.
Bella Tola
Bella Tola er eit 3 025 meter høgt fjell i Wallis-Alpane i Sveits, i kantonen Valais. Fjellet ligg på fjellryggen mellom Val d'Anniviers og Turtmanntal i kantonen Valais, ryggen som samstundes dannar språkgrense. Toppane på same ryggen lenger mot sør har såleis både tyske og franske namn. Turtmannspitze og Meidspitz heiter på fransk høvesvis Pointe de Turtmagne og Aiguilles du Maiden.
Bella Tola er den nordlegaste 3000-meterstoppen i denne fjellrekka, som over ei strekning på 10 kilometer frå Les Diablons knapt ligg lågare enn 2800 meter. På nordsida av Bella Tola ligg ein mindre bre, Bella-Tola-Gletscher.
Åmøy
Åmøy er ei øy i Stavanger kommune i Rogaland. Fram til år 2020 var øya delt mellom tidlegare Rennesøy kommune og Stavanger kommune. Vestre Åmøy var i Rennesøy, medan Austre Åmøy låg i Stavanger.
Nord for Åmøy ligg Mastrafjorden og Hidlefjorden, medan Åmøyfjorden ligg på sørsida. Øya har eit areal på 5,3 km² og det høgaste punktet er Hegrabergfjellet på Vestre Åmøy på 81 meter over havet.
Bronse
[[Fil:Bronceringe.jpg|mini|300px|To par bronseringar
Frå Herslev Mose, Vejle og Horn Mose, Gjern, Danmark
Frå siste delen av bronsealderen: 600-500 f.kr.]]
Bronse er ei legering av kopar og eit anna metall, som regel tinn. Legeringa har gjeve namn til bronsealderen. Kopar og sink-legeringa blir kalla messing.
I dag blir bronse særleg brukt til statuar og klokker.
I medaljesamanheng, gjerne innan idrett, vert det ofte rekna som den tredje valøren etter gull og sølv.
Vestre Åmøy
Vestre Åmøy er den vestlegaste delen av øya Åmøy i Rogaland, og gjorde ut for ein grunnkrets i tidlegare Rennesøy kommune. Frå 2020 er heile Åmøy ein del av Stavanger kommune.
Arealet er 2,21 km² og folketallet er 274 innbyggjarar (2005).
Lars Ohly
Lars Ohly,, er ein svensk politikar (vänsterpartist), Vänsterpartiet sin partisekretær mellom 1994 og 2000, riksdagsmedlem sidan 1998 og partileiar for Vänsterpartiet sidan 2004.
Ohly vart fødd i Spånga i Stockholms len som son av ein prest. Som ungdom vart han radikalisert av internasjonale spørsmål som Vietnamkrigen, apartheid i Sør-Afrika, Palestina og Latin-Amerika. I 1978 gjekk han med i det daverande Kommunistisk Ungdom og året etter i det daverande Vänsterpartiet Kommunisterna.
Etter gymnaset, i 1976, byrja Ohly å arbeide på den svenske jernbanen, SJ. Innom SJ var han aktiv i manga faglege spørsmål.
I 1987 vart Ohly vald til varamedlem i partistyret. I 1990, året da partiet endra namn til Vänsterpartiet, vart han ordinært medlem der. I 1994 tok han permisjon frå SJ for å bli partisekretær. I 1998 vart han innvald i riksdagen, og i 2004 til partileiar.
Dundalk
Dundalk (irsk Dún Dealgan) er den sjuande største byen i Republikken Irland. Han er det administrative senteret i County Louth og er så vidt mindre enn Drogheda, som òg ligg i Louth. Begge har like over 35 000 innbyggjarar.
Alfred Sisley
Alfred Arthur Sisley var ein fransk kunstmålar som høyrde til mellom impresjonistane. Han var fødd i Paris og døydde i Moret-sur-Loing. Seinen ved Port-Marly (1875), Storflaum i Port-Marly (1876) og Loingkanalen (1892) er mellom dei mest kjende bileta hans.
Dundalk
Byen ligg nær grensa til Nord-Irland og har fått namn etter det irske Dún Dealgan, som tyder 'Dalga sin festning'. Byen fekk byrettar i 1189 og ligg ved den nedste brua over elva Castletown. På byvåpenet står det «Staden der den modige Cúcchulainn vart fødd», som er ein figur frå irsk mytologi.
Alfred Sisley
Liv og gjerning
Sisley var son til ein engelsk kjøpmann busett i Paris. Faren hadde skaffa seg ein formue på handel med Sør-Amerika. Etter han var ferdig med skulen vart Alfred i 1857 send til London for å lære kjøpmannsyrket. Men han ville heller verte kunstnar, og med det formålet vende han i 1862 tilbake til Paris og byrja i atelieret til målaren Charles Gleyre. Der møtte han Auguste Renoir og Claude Monet, og innleia livslange vennskap med begge.
Sisley første kunstnariske førebilete var dei engelske landskapsmålarane frå tidleg i hundreåret. Han hadde sett måleria til William Turner, John Constable og Richard Parkes Bonington i London og var inspirert av desse. Seinare let han seg påverke av dei franske målarane Camille Corot og Gustave Courbet. I 1867 stilte han ut sitt første måleri på Paris-salongen. Fargebruken i bileta frå 1860-talet minner om Corot og Courbet.
I den fransk-prøyssiske krigen 1870/71 mista Sisley-familien formuen sin, ein formue som også kunstmålaren hadde kunna støtte seg på. Sidan i livet var Sisley pengelens, trass i at han fekk selt nokre bilete, mellom anna av Edouard Manet og songaren Jean-Baptiste Faure. Sisley skaffa brød til familien sin gjennom eit sparsamt sal og dessutan økonomisk stønad frå kunsthandlaren Paul Durand-Ruel og kunstkritikaren Théodore Duret.
Etter 1870 tok Sisley stadig meir etter den måten impresjonistane måla på. Stilen minner om Monet sin målarkunst, men Sisley sine bilete har ein klarare struktur og er varare og meir forfina. Motiva henta han ofte frå landskap i nærleiken av Paris, med elvar, åkrar og enger.
I 1874 deltok Sisley med fem landskapsmåleri på den første impresjonist-utstillinga. Fem år seinare, 1879, prøvde han atter å få eit bilete utstilt på salongen, men måleriet vart avvist av juryen. I 1882 stilte han ut for siste gong, han deltok då med 27 måleri på ei utstilling arrangert av ei grupp impresjonistar.
Vener av Sisley omtala han som ein sky og vár personlegdom. Frå 1895 leid han av kreft i strupehovudet, som han til slutt døyde av i 1899.
Oksidasjon
Oksidasjon eller oksidering er omgrep som kan visa til fleire ulike kjemiske reaksjonar som skjer i samband med oksygen.
Den vanlegaste tydinga er ein kjemisk prosess der oksidasjonstalet til eit atom aukar. Det vil seia at atomet gjev frå seg eit elektronpar. For at oksidasjonen skal skje må òg den motsette prosessen finna stad. Denne vert kalla reduksjon, og samla blir desse reaksjonane kalla redoksreaksjonar.
Ei anna tyding er nedbryting av feittsyrer i fleire steg som inneber esterutvikling, umetting, hydroksylering og oksidasjon som nemnt over.
Kojiro Kaimoto
Kojiro Kaimoto er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Andres Vinna
Andres Eriksson Vinna, var ein norsk spelemann frå garden Ørpen i Krødsherad i Buskerud.
Kojiro Kaimoto
Han spela for klubbane Gamba Osaka, Nagoya Grampus Eight, Albirex Niigata og Tokyo Verdy.
Andres Vinna
Andres var helst ein lokal spelemann som ikkje reiste stort. Han var mykje nytta til dans, fortalde Truls Ørpen. Han hadde lært spel av Knut Fosslia og av Kittil Langebakke, og Hans Hagen. Truls Ørpen fortalde seinare at det var fosslispelet Andres kunne best, fylde med "underlege tak og naturtonetrinn".
Andres Vinna var ein dugande dansar, og når Oscar II var på reise, var det Andres som laut vise seg for kongen. Han meistra mellom anna den gamle parhallingen som var vanleg i Krødsherad i gamal tid.
Helgøy i Stavanger
Helgøy er ei øy i Ryfylke. Helgøy er ei av Sjernarøyane i Stavanger kommune i Rogaland fylke.
Helgøy ligg mellom Nord-Talgje i vest og Nord-Hidle i aust.
Rasjonalisme
I filosofien
Innan filosofi inneber rasjonalisme at dei verkelege kjeldene til kunnskap er fornuft og tenking, ikkje sansane.
Som kunnskapsteoretisk retning står rasjonalismen i motsetnad til empirismen som byggjer på erfaring. Det vert lagt til grunn at mennesket har medfødde idear som ikkje er basert på erfaring, men som kan gripast ved intuisjon. Rasjonalismen går ut frå nokon sjølvinnlysande grunnsetningar, og ut frå dei skal det ved hjelp av fornufta vere mogleg å slutte seg til kunnskap om Gud og den fysiske verkelegheita. Representantar for retninga er Platon, Rene Descartes, Baruch Spinoza ((1632-1677), Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) og Immanuel Kant (1724-1804).
Som teologisk retning
Som teologisk retning krev rasjonalismen at trua skal baserast på fornuft og er tilbøyeleg til å avvise grunningar som overstig menneskeleg fatteevne. Rasjonalismen pregar i stor grad 1700-talsteologien.
Drogheda
Drogheda (irsk Droichead Átha) er ein industri- og hamneby i Republikken Irland. Han ligg i County Louth i provinsen Leinster på austkysten av Irland, 56 km nord for Dublin. Byen har 35 090 innbyggjarar (2006) og er den sjette største i landet, så vidt større enn Dundalk, som er administrasjonssete i County Louth, med 35 085 innbyggjarar (2006).
Historie
Byen ligg nær staden Newgrange, ein gravhaug frå om lag 3200 f.Kr. Ein handelsplass og ein busetnad har eksistert på staden sidan romartida og vart då kalla Inver Colpa. Sjølve byen vart grunnlagd i 911 av danskar og fekk offisiell bystatus i 1194. Det irske parlamentet flytta til byen i 1494. Byen vart omleira to gonger under dei irske sambandskrigane. Under den andre omleiringa vart han erobra av Oliver Cromwell i september 1649 som ein del av Cromwell si erobring av Irland, der Cromwell massakrerte dei rojalistiske styrkane. Slaget ved Boyne i 1690 stod berre 6 km vest for byen ved breidda av elva Boyne ved Oldbridge.
Drogheda sitt byvåpen viser ei stjerne og ein månesigd og har sitt opphav frå Rikard I av England (Løvehjarta), då Drogheda fekk byrettar Hugh de Lacy i 1194 under hans regjeringstid.
Jarledømet Drogheda vart danna i adelskalenderen i Irland i 1661.
Reduksjon
Reduksjon er ein kjemisk prosess der oksidasjonstalet til eit atom vert mindre. Det vil (laust) seia at atomet får elektronpar. For at ein reduksjon skal skje, må òg den motsette prosessen (oksidasjon) skje. Kjemiske reaksjonar der desse prosessane finn stad vert kalla redoksreaksjonar.
Millennium
Millennium (eit tusenår) er ein periode på 1000 år. Ordet kjem frå latin mille (tusen) og annum (år).
I norsk språk har ein tradisjonelt snakka om det første, andre eller tredje tusenåret etter Kristi fødsel, det vil seie om tidbolkane år 1 til år 1000, år 1001 til år 2000 eller år 2001 til 3000. I praksis har det vist seg at ein no heller snakkar om «totusentalet», slik at ein har rekna slik at eit nytt millenium starta med år 2000.
27. strategiske rakettarmé
27. strategiske rakettarmé er eit operasjonelt nivå av Russland sine strategiske rakettstyrkar. Arméen vart etablert i 1970 med 3. sjølvstendige rakettkorps som basis. Rakettarméen er ein av tre attståande rakettarméar som er Dei strategiske rakettstyrkane i Russland i 2017. Hovudkvarter og militærstab er forlagt til Vladimir i Vladimir oblast aust for Moskva. 27. strategiske rakettarmé kontrollerer fem strategiske rakettdivisjonar med interkontinentale ballistiske missil (ICBM).
Clutch av Peter Hammill
Clutch er det 29. studioalbumet til Peter Hammill, gjeve ut på hans eige Fie! i 2002. Clutch inneheld ni spor framført på akustisk gitar og stundom akkompagnert av saksofon og andre instrument. Albumet vart produsert og framført av Hammill sjølv med bidrag frå Stuart Gordon på fiolin og David Jackson på fløyte og saksofon. I plateomslaget skriv Hammill at sjølv om instrumenta hovudsakleg er akustiske, er det ikkje eit «folk»-album. Som vanleg omhandlar mange songane mørke tema og vokalen hans er ganske intens somme stader. Plateomslaget seier at «paletten er avgrensa, men lerretet breitt».
Torstein Dahle
Torstein Dahle i Oslo) er ein norsk politikar som var leiar for Raudt frå partiet blei skipa i 2007 til 2010.
Karriere
Frå 2003 til 2007 var han leiar for Raud Valallianse, som han vart medlem av ved skipinga i 1973. Han var tidlegare også medlem av AKP. Han er utdanna siviløkonom ved Norges Handelshøyskole og arbeider på Høgskulen i Bergen som høgskulelektor. Han har tidlegare arbeidd ved Skatteetatskolen og vore timelærar ved BI og Norges Handeshøyskole. Han har også vore engasjert som utgreiar og forfattar av fleire rapportar for forskingsstiftinga De Facto.
Sidan 1987 har Dahle sete i bystyret i Bergen, der han er vorten ein populær politikar. Han har i mange år vore den fremste talsmannen for partiet i Bergen. Ved fylkestingsvalet i 2003 vart han vald inn i Fylkestinget i Hordaland, etter at veljarane hadde flytta han opp frå den nedste plassen på lista. På grunn av det store talet på kumuleringar og slengjarar han fekk ved kommunevalet i Bergen i 2007, rykte han opp frå fjerde til fyrste plass i bystyret etter valoppgjeret.
I 2001 melde Dahle pastor Enevald Flåten til politiet for brot på rasismeparagrafen (§135a i straffelova), etter at Flåten uttalte at griser veit betre enn homofile. Saka vart lagd bort.
Daiju Matsumoto
Daiju Matsumoto er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Gamba Osaka og Omiya Ardija.
Austre Åmøy
Austre Åmøy er den austlegaste delen av øya Åmøy i Rogaland, og utgjer ein del av Tasta bydel i Stavanger kommune. Austre Åmøy er eigen valkrins.
Arealet er 3,68 km² og folketalet er 235 innbyggjarar (2005). Samband til resten av Stavanger skjer gjennom Rennfast og Randaberg.
Alexandre da Silva
Alexandre da Silva er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Fylkesveg 289
Fylkesveg 289 (Fv289) går mellom Mørk i Hurum og Svelvik.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Harald Nybøen
Harald Nybøen er ein norsk statstenestemann. Han var departementsråd i Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet i perioden 1996 til 2012.
Karriere
I ei bok av tidlegare statsråd i barne- og familiedepartementet Karita Bekkemellem frå 2009 vart det referert til fortrulege samtalar mellom Bekkemellem og departementsråd Nybøen, noko som vart kritisert som lite lojalt av Bekkemellem.
Nybøen gjekk av som departementsråd 7. mars 2012 som fylgje av dei kritikkverdige tilhøva i departementet som førte til at Audun Lysbakken gjekk av som statsråd dagen før.
Strahlhorn
Strahlhorn er eit 4 190 meter høgt fjell i Wallis-Alpane i Sveits. Fjellet ligg i nærleiken av Saas-Fee, i kantonen Valais, berre få kilometer frå grensa mot Italia.
Strahlhorn ligg mellom fjellmassiva Mischabel og Monte Rosa. Britanniahütte på 3 030 meter over havet er eit vanleg utgangspunkt for ein tur til toppen av fjellet.
15. august 1854 kleiv Christopher Smyth, Ulrich Lauener, Edmund J. Grenville og Franz Andenmatten til topps på Strahlhorn, som dei aller fyrste.
Runddans
Runddans eller gamaldans er samlande nemningar på ei særskild grein av folkemusikken og folkedansen i Noreg. Runddansane skil seg frå det gamle bygdespelet ved klårare oppdeling i attkjennelege vek, mindre former, og på dansesida meir samdans. Ulike runddanstypar er vals, reinlendar, polka, masurka, hoppvals og galopp. Dei vart for det meste vanlege på 1800-talet.
Nemninga «gamaldans» skriv seg frå det at desse danseslaga vart utdaterte i møte med ei ny bølgje dansar som kom til etter 1920, slike som foxtrot, quickstep og swing. I røynda er dette omgrepet noko misvisande, sidan bygdedansane gangar og springar er endå eldre. Til vanleg er nemninga runddans difor nytta som faguttrykk.
Historie
Danseslekta runddansar vaks fram sør i det tyske språkområdet sist på 1700-talet, med vals som den første viktige dansen. Slekta fekk etterkvart fleire dansar utover på 1800-talet, inspirert frå mellom anna Bøhmen og Polen. Slekta spreidde seg over det meste av Europa og til Amerika og Australia. Til Noreg kom ulike runddansar like frå sist på 1700-talet og opp mot 1900.
Den tidlege valsen vart dansa til både tredelt og todelt musikk, men dansen til todelt hadde gjerne tilleggsnamn, til dømes hoppvals, skotsk vals og hamburgervals. På 1840-talet vart ein variant av valsen i todelt takt lansert som motedans frå Tsjekkia under namnet polka. Etter inspirasjon frå ein stor polsk formasjonsdans, masur, kom så den vesle pardansen polkamasurka. Den kom til Noreg etter 1850, og seinare kom reinlendar, wienerkryss og pariserpolka, og variantar av svensk hambo under namn som springpolka.
Runddansane har mykje til felles i Norden, og dei kom hit delvis med danselærarane og delvis med folkeleg motestraumar. Danselærarane held seg unna variantar med snøgge snuingar, slik som hambo, reinlendar og pariserpolka. I Sverige tok dei til å kalla runddansane for gammaldans på 1920-talet, og denne termen erstatta også ordet runddans ein periode i Noreg.
Rundansane er pardansar og para flytter seg etter kvarandre rundt i rommet mot sola. Samtidig er det eit viktig element i dei fleste av desse dansane at paret snur rundt sin felles akse. Desse to måtane å dansa rundt på, gav truleg namnet runddans, som var brukt på tysk frå først på 1800-talet.
Tiår
Tiår eller decennium, desennium (frå latin decem, 'ti' og annum, 'år'), er ein periode på ti år. På norsk brukar vi helst ordet om ordet om eit kalendertiår, som 1980-åra, men i prinsippet kan eit tiår starta kva tid som helst og rekkja over to kalendertiår (som frå 2009 til 2018). Ein kan omtala kalendertiår som -åra eller -talet, men sistnemnde kan føra til forvirring ved det første tiåret av kvart hundreår (som 2000-åra på 2000-talet). Ei vanleg kortform er å ikkje ta med hundretalet, som «sekstiåra», men dette kan nokre gonger gje forvirring om kva hundreår ein sikter til.
Ein har særleg tala om kalendertiår frå 1800-talet av, og mange av dei har fått tilnamn, som «det glade tjuetalet», «det harde trettitalet» eller «det svingande sekstitalet».
Oversyn over tiår
<!--
-->
Metafor
Metaforar er ord eller uttrykk som ein brukar med «overført tyding». Det vil seie at ein skriv eller snakkar om éin ting for å uttrykkje ein annan.
Ein metafor blir tradisjonelt – og i samsvar med klassisk retorikk – definert som ei overføring av eit ord eller eit uttrykk frå den primære, bokstavlege bruken deira til ei ny, biletleg tyding, slik at det er ein slags likskap mellom dei to tydingane. Eit døme finst i setninga Den påstanden kan eg ikkje svelgje. Verbet svelgje tyder bokstavleg 'med ei muskelrørsle i svelget føre mat, drikke o l ned i matrøyret', men i denne setninga tyder det nærmast 'godta'. Verbet svelgje er ført over frå eit bruksområde som gjeld det å føre mat ned i magen til eit bruksområde som gjeld det å føre idear inn hovudet. Ideane blir jamførte med maten, hovudet (eller hugen) med magen og godtakinga med svelgjinga. Ein nærskyld metaforisk språkbruk har vi når vi seier Dette må eg tyggje litt på. Verbet tyggje tyder bokstavleg 'knuse, male, elte (mat) med tennene', medan det her er nytta i tydinga 'tenkje over litt'. Det å tenkje over ein idé før ein godtek han, blir jamført med det å tyggje maten før ein svelgjer han.
Ein metafor må kontrasterast med ein metonymi, der ein i staden for det ordet ein meiner, set eit anna som det har ein viss samanheng med i til dømes rom, tid eller årsak. Eit døme på metonymi har vi når vi nyttar namnet Henrik Ibsen om verka til denne forfattaren i staden for om personen sjølv: Henrik Ibsen finn du på øvste hylle.
Etymologi
Ordet metafor kjem av klassisk gresk μεταφορά metaphorá 'overføring', av verbet μετα-φέρειν meta-phérein 'over-føre, føre over, bere over (til ein annan stad)'. Ordet blei omsett til latin som trāns-lātiō 'overføring', av verbet trāns-ferō 'eg over-fører'.
Francisco Narcizio
Francisco Narcizio er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Metafor
Metaforar i daglegtale og sakprosa
Den metaforiske bruken av verba svelgje og tyggje som er omtala i innleiinga, er henta frå daglegtalen, og i artikkelen om atom på Nynorsk Wikipedia finn ein denne setninga: Eit atom er bygd opp av ein positivt lada atomkjerne og ei rekkje negativt lada elektron som svermar omkring atomkjerna, der verbet sverme er nytta metaforisk. Dette verbet har ei bokstavleg tyding 'flyge i sverm', som primært blir nytta om visse typar insekt, som bier og flygemaur, men i den siterte setninga skildrar det rørsler til elektron kring ein atomkjerne. Atomfysikarane er opptekne av kva for metaforar som er mest høvelege for å skildre atomet - jamfør til dømes Wikipedia-artikkelen orbital.
Francisco Narcizio
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Metafor
Metaforar i ulike språk
Metaforisk språkbruk er vanleg i alle språk i verda, og viser noko av kreativiteten i menneskeleg tenkjemåte og evna vår til å «sjå» eller etablere likskap mellom ovringar som i utgangspunktet ikkje har noko med einannan å gjere; jamfør artikkelen Kognitiv metaforteori og avsnittet med same namnet nedanfor.
Sykkelterminologi på fulfulde
På Maasina-dialekten av det vestafrikanske språket fulfulde har dei teke i bruk nemningar frå hesten for å snakke om sykkelen. Ordet for 'sykkel' er puccel njamndi, som bokstavleg tyder 'liten hest av jarn' (puccel 'liten hest' er diminutiv av puccu 'hest'; njamndi tyder 'jarn'). Tabellen under viser korleis fire andre nemningar knytte til hesten har blitt tekne i bruk for å snakke om sykkelen. Substantiva koyngal, yitere og kirke tyder høvesvis 'fot, bein', 'auga' og 'sal' når ein snakkar om hesten. Dette er dei bokstavlege tydingane. Når ein snakkar om sykkelen, tyder dei same tre substantiva høvesvis 'hjul', 'lykt' og 'sete'. Dette er dei overførte eller biletlege tydingane. Endeleg har vi verbet waƴƴaade, som har den bokstavlege tydinga 'ri' når ein snakkar om hesten og den overførte eller biletlege tydinga 'sykle' når ein snakkar om sykkelen. Dette siste har ein parallell i engelsk, der det heiter to ride a bike 'å sykle', bokstavleg «å ri ein sykkel».
Ulike metaforteoriar
Tre viktige metaforteoriar som blir drøfte nedanfor, er:
Klassisk metaforteori
Klassisk metaforteori er ein del av klassisk retorikk, det vil seie antikkens greske og romerske retorikk.
Tungespatel
Tungespatel er eit enkelt hjelpemiddel, stort sett laga av trevyrke og med flat og smal form, som lækjarar brukar ved undersøking av munnhola og svelget til å skuva unna tunga for å få innsyn til bakre svelgvegg og tonsillane (mandlane). Lækjaren brukar også tungespatel til å halda tunga nede ved undersøking av nasesvelget — såkalla bakre rhinoskopi.
Sjå òg
Spatel
Metafor
Å sjå noko likt i noko ulikt
Metaforen inneber i denne teorien ei samanlikning, ein ser noko likt i noko ulikt. Den fyrste teoretikaren var Aristoteles, som omtala metaforen i verka Retorikken og Poetikken. I Retorikken (III.4.1) skriv Aristoteles om Iliaden (20.164), der forfattaren omtalar Akhillevs som løva, og på det viset implisitt jamfører Akhillevs med ei løve, fordi båe er modige. Ordet løva blir her nytta metaforisk.
Metafor mot simile
Hadde forfattaren av Iliaden i staden skrive at Akhillevs oppførte seg som ei løve, hadde vi ikkje hatt ein metafor, men ein simile, som er ei eksplisitt jamføring.
Katakhrese og allegori
Ein katakhrese er ein såkalla naudsynt metafor. Når vi overfører eit ord eller eit uttrykk frå den normale bruken A til ein samanheng som framkallar ei ny, biletleg tyding B, slik at det er ein slags likskap mellom dei to tydingane, er det ein katakhrese dersom det frå før av ikkje fanst noko ord eller uttrykk med tyding B. Når vi snakkar om  foten av fjellet, nyttar vi fot om noko som ikkje har noko anna namn, så dette er ein katakhrese. Legg merke til at sykkelnemningane i fulfulde som er omtala lenger oppe, er døme på katakhrese innanfor denne teorien.
Ein allegori er ein «metafor i forstørra utgåve», ei heil forteljing som kan lesast på to plan, eit bokstavleg og eit allegorisk eller metaforisk. Eit velkjent døme er Pilegrimens vandring (1678) av John Bunyan.
Metaforteorien til Roman Jakobson
Den russiske lingvisten Roman Jakobson (1896-1982) utvikla ein metaforteori på grunnlag av strukturalismen. Han sette metafor i kontrast til metonymi ved å kople metaforen til den paradigmatiske relasjonen og metonymien til den syntagmatiske relasjonen. Ein paradigmatisk relasjon er ein relasjon mellom einingar som kan erstattast med kvarandre, og Roman Jakobson knytte den metaforiske likskapsrelasjonen til denne relasjonen. Ein syntagmatisk relasjon er ein relasjon mellom einingar som fylgjer etter kvarandre i tid eller rom, og Roman Jakobson knytte den metonymiske nærleiksrelasjonen (nærleik i tid, rom eller årsak) til denne relasjonen.
Kognitiv metaforteori
Kognitiv metaforteori er metaforteorien som er utvikla innanfor kognitiv lingvistikk, og teorien blei fyrst presentert av dei amerikanske forskarane George Lakoff (lingvist; 1941-) og Mark Johnson (filosof; 1949-) i boka Metaphors We Live By (1980). Nedanfor fylgjer ein gjennomgang av nokre hovudpunkt i kognitiv metaforteori.
Metaforen er eit konseptuelt fenomen
Ein hovudtese i denne teorien er at metafor ikkje er eit språkleg fenomen, men eit konseptuelt fenomen, og for å understreke dette perspektivet, nyttar ein nemninga konseptuell metafor. Ein konseptuell metafor er ein særskild måte å tenkje på.
Kjeldedomene og måldomene
I innleiinga er det ei skildring av ein metaforisk bruk av verba svelgje og tyggje, og det står mellom anna: "Verbet svelgje er ført over frå eit bruksområde som gjeld det å føre mat ned i magen til eit bruksområde som gjeld det å føre idear inn hovudet." Desse «bruksområda» blir i kognitiv metaforteori kalla domene eller konseptuelle domene, det vil seie samanhengande delar av førestillingsverda vår. To konseptuelle domene er involverte i ein konseptuell metafor: eit kjeldedomene og eit måldomene, og dei kan definerast slik:
I den konseptuelle metaforen SYKKELEN ER EIN HEST er EIN HEST kjeldedomenet og SYKKELEN måldomenet. Dei metaforiske uttrykka med verba svelgje og tyggje nytta høvesvis i tydingane godta og tenkje over er baserte på den konseptuelle metaforen IDEAR ER MAT, der MAT er kjeldedomenet og IDEAR måldomenet. Ofte er måldomenet meir abstrakt og komplekst enn kjeldedomenet, og det heng saman med eit ålment drag ved menneskeleg tenkjing: Vi forstår det abstrakte og komplekse på grunnlag av det konkrete og enkle.
Ikkjespråklege metaforiske uttrykk
Det nemnde skiljet mellom konseptuell metafor og metaforisk uttrykk blir understreka av at metaforiske uttrykk ikkje treng å vere språklege. Ikkje-språklege metaforiske uttrykk finst det fleire typar av, mellom anna bilete (teikningar, målarstykke) og musikk. Teikninga til høgre er eit døme på det fyrste. Ho viser britiske politikarar som tvingar «Amerika», framstilt som ei indiansk kvinne, til å «svelgje» lover dei har vedteke. Teikninga byggjer på to konseptuelle metaforar, IDEAR ER MAT og EIT LAND ER EIN PERSON. Det siste er eit døme på den metafortypen som i klassisk retorikk går under namnet personskaping eller personifikasjon ), det at omgrep og ting blir framstilte som talande og handlande personar.
Semikolon
1) Mellom to hovudsetningar, når den andre setningen utfyller opplysningane gitt i den første setningen, eller innhaldet på annan måte heng saman med det som er opplyst i den første setningen:
Uskjo
Uskjo eller Usken er ei øy nær Hommersåk i Sandnes kommune. Øya har båtsamband til Stavanger og Hommersåk. Ho er eit populært friluftsområde og har ein god del hytter, men få fastbuande.
Riskafjorden går langs sørsida av Uskjo.
Semikolon
2) Mellom ledd i ei oppramsing: