cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ernst Gideon von Laudon
Sjuårskrigen
Han vart send med austerrikarane i lag med russarane til Oder der han deltok i slaget ved Kunersdorf under Pjotr Saltykov. Den russisk-austerrikske armeen tok her ein stor siger, og Laudon vart forfremma til Feldzeugmeister og gjort øvstkommanderande i Böhmen, Mähren og Schlesien. I 1760 utsletta han eit heilt korps av armeen til Fredrik under Fouqué i slaget ved Landeshut og storma den viktige festninga i Glatz. I 1760 møtte han motgang slaget ved Liegnitz (15. august 1760) mot Fredrik. Dette førte til bitter krangling med Daun og Lacy, kommandantar i hovudarmeen, som Laudon hevda ikkje hadde kome han til unnsetning. I 1761 heldt han fram operasjonane i Schlesien, men fann sine russiske allierte redd av seg etter Kunersdorf og alle forsøka på å ta den forskansa leiren til Fredrik ved Bunzelwitz vart mislukka. Han nytta seg av høve som brått oppstod og storma Schweidnitz natt til 1. oktober 1761. Den utrøyttelege aktiviteten hans heldt fram til slutten av krigen, i motsetnad til strategien til Daun og Lacy, som heller retta seg etter tid og omstende. Det har seinare vorte hevda at ein mellomting mellom den tilbakehaldne haldninga til Daun og den aggressiviteten Laudon synte hadde vore det meste for austerrikarane, og dei tre siste åra var markert av stadig fleire gnissingar mellom dei to kommandantane.
Seinare karriere
Etter frede, då Daun vart den eigentlege øvstkommanderande til austerrikarane, hamna Laudon i bakgrunnen. Han fekk fleire tilbod frå andre hald, mellom anna Fredrik den store, om å overføre tenestene sine, men Laudon avslo alle desse etter lang tids forhandlingar. Lacy overtok etter Daun som øvstkommanderande og Laudon vart generalinspektør for infanteriet. Usemja mellom Laudon og Lacy heldt likevel fram og då Josef II, som var ein nær ven av Lacy, trekte Laudon seg tilbake til eigedomen sin i Kutná Hora.
Maria Teresia og Kaunitz fekk derimot gjort han til øvstkommanderande av Böhmen og Mähren i 1769. Denne posten hadde han i tre år før han igjen trekte seg attende. Igjen pressa Maria Teresia på for å få han til å verte verande i forsvaret, og då eigedomen hans hadde fall i verdi på grunn av problema i Böhmen på denne tida, kjøpte Maria Tereisa eigedomen tilbake for ein høg pris. Laudon slo seg så ned i Hadersdorf nær Wien og vart kort tid etter feltmarskalk.
I 1778 kom den bayerske arvefølgjekrigen. Josef og Lacy var no forsona med Laudon og Laudon og Lacy kommanderte to armear i felten. Denne gongen ytte ikkje Laudon det han var god for, medan Lacy, som stod imot Fredrik sin eigen arme, oppnådde stor suksess.
I to år levde Laudon fredeleg i Hadersdorf, men i 1787 braut ein ny krig ut mot tyrkarane, den austerriksk-tyrkiske krigen 1787-1791. Dei kommanderande generalane i krigen gjorde det dårleg, og Laudon vart dermed kalla inn ein siste gong i felten. Gammal og med dårleg helse vart han likevel gjort øvstkommanderande, og i 1789 synte han for siste gong storheita si då han erobra Beograd.
Han døydde i løpet av året i Nový Jičín (Neu-Titschein) i Mähren (dagens Tsjekkia) medan han var i teneste. Laudon vart gravlagd i Hadersdorf.
Transposisjon av dei store arteriane
Transposisjon av dei store arteriane, i medisinsk daglegtale ofte kalla transposisjon eller forkorta til TGA frå det engelske Transposition of the Great Arteries, er ein medfødd hjartefeil. Ved transposisjon går dei store arteriane livpulsåra (aorta) og lungepulsåra av frå feil hjartekammer, dei har bytt plass. Feilen kan opptre aleine, eller saman med andre hjartefeil. Opptrer han aleine, er han dødeleg.
Sjukdomsbiletet
Ved transposisjon av dei store arteriane har dei to utløpa frå hjartet bytt plass. Høgre hjartekammer, som normalt tek imot blod med lågt oksygeninnhald frå kroppen og pumpar det vidare til lungene gjennom lungepulsåra, pumpar blod med lågt oksygeninnhald ut i kroppen gjennom livpulsåra. Kranspulsårene som forsyner hjartemuskelen med oksygenert blod, vil gje hjartemuskelen blod med lågt oksygeninnhald. Venstre hjartekammer, som normalt tek imot oksygenert blod frå lungene og pumpar det ut i kroppen gjennom livpulsåra, pumpar ved transposisjon det oksygenerte blodet attende til lungene gjennom lungepulsåra.
I eit normalt krinsløp utgjer blodstraumen til lunger og og kropp ein endelaus sirkel, frå kroppen til høgre hjartekammer til lungene til venstre hjartekammer til kroppen. Ved transposisjon blir denne sirkelen omdanna til to sirklar. Ein mellom høgre hjartekammer og kroppen, ein annan mellom venstre hjartekammer og lungene. I fosterlivet gjer dette ingen skade, både av di blodet blir oksygenert i morkaka og ikkje i lungene, og av di det finst naturlege samband mellom desse to krinsløpa. Ductus arteriosus er ei blodåre mellom livpulsåra og lungepulsåra, foramen ovale er ei opning i skiljeveggen mellom framkammera. Desse gjer at det oksygenerte blodet frå morkaka, som kjem inn i det høgre framkammeret, likevel finn vegen ut i kroppen. Så lenge begge desse opningane er til stades etter fødselen, blir blodet blanda i dei to krinsløpa hos dei med transposisjon. Ductus arteriosus byrjar å lukke seg i løpet av timar eller dagar etter fødselen. Då kjem det nyfødde barnet inn i ein livstrugande tilstand: Oksygeninnhaldet i blodet som går ut i kroppen, minkar, ungen blir gråbleik og cyanotisk, og svært slapp. Cellene i kroppen tek til med anaerob forbrenning og produserer mjølkesyre (laktat), og pH i blodet søkk. Dette er ein tilstand som ikkje er foreinleg med liv.
I USA blir feilen ofte kalla «d-TGA».
Diagnostikk
Ein transposisjon av dei store arteriane, utan andre hjartefeil, lèt seg som regel greitt diagnostisere med ekkokardiografi. I særlege tilfelle kan det vere naudsynt med ytterlegare undersøkingar før operasjon, som hjartekateterisering eller CT. I den siste tida er det blitt vanleg å teste alle nyfødde barn med pulsoksymetri på barselavdelingane. Ei slik undersøking vil vise eit lågt innhald av oksygen i blodet på føtene hos barn med transposisjon, og dei vil bli undersøkte med ekkokardiografi.
Tidlege åtgjerder
Har ein sterk mistanke om at eit nyfødd barn har transposisjon, gjev ein legemiddelet Prostaglandin som kontinuerleg infusjon for å hindre at ductus arteriosus lukkar seg. Vidare opnar ein opp skiljeveggen mellom framkammera med kateter-teknikk, og lagar ein atrieseptumdefekt, for å få maksimal blanding av blodet mellom krinsløpa medan ein ventar på kirurgisk korreksjon av defekten.
Kirurgisk behandling
Førstevalet er å gjera ein «arteriell switch», ombyting av pulsårene (arteriane). Då blir pulsårene skorne over eit stykke over klaffane og bytte om. I tillegg blir kransarteriane flytta over på den nye livpulsåra. Dessutan blir atrieseptumdefekten og ductus arteriosus lukka.
Tidlegare gjorde ein «atriell switch», ombyting av blodstraumen gjennom framkammera (atria). Ein tek vekk skiljeveggen mellom framkammera og lagar ein bukta vegg i eit anna plan, slik at blodet som kjem inn i det høgre framkammeret, går ned i hjartekammeret til venstre og det som kjem inn i det venstre framkammeret, går ned i hjartekammeret til høgre. Det finst fleire variantar av denne operasjonen, kalla opp etter kirurgane som introduserte dei (Senning og Mustard). Spesielt dersom feilen blir seint oppdaga, kan det framleis hende ein nyttar Mustards metode. Den største ulempa med metoden er at det blir det anatomisk sett høgre hjartekammeret som pumpar med det største trykket, noko det ikkje alltid maktar over lengre tid.
Tilleggsfeil kan gjera det naudsynt med andre kirurgiske løysingar.
Prognose
Pasientar som har gjort atriell switch, kan bli plaga med lekkasjar eller trongheit i tunellen gjennom framkammera, trikuspidalklaffelekkasje, svikt i høgre hjartekammer, og hjarterytmeforstyrring (arrytmi).
Ofse
Ein ofse er eit omgrep som regel nytta om ein storflaum. Omgrepet kan dessutan òg tyde uvêr eller storm.
Transposisjon av dei store arteriane
Korrigert transposisjon av dei store arteriane
Dette er ein nærskyld hjartefeil, men her har også hjartekammera bytt plass: høgre hjartekammer tek imot blod frå venstre framkammer, mens venstre tek imot blod frå høgre framkammer. Men framleis går pulsårene av frå feil hjartekammer. Resultatet blir derfor at blodet kjem ut i rett pulsåre, etter å ha vore gjennom «feil» hjartekammer. Problema blir som ved ein vanleg transposisjon, med atriell switch, høgre hjartekammer må arbeide med eit trykk det ikkje alltid er i stand til å klare over eit heilt liv. ja：大血管転位
Ofse
Av storflaumar i Noreg som har vorte kalla finn ein:
Ordet kan òg tyde «noko som er over måten» eller ei «ovstor mengd».
Shingo Shibata
Shingo Shibata er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Consadole Sapporo og Thespa Kusatsu.
Edson dos Santos Reis
Edson dos Santos Reis er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Consadole Sapporo.
Katthult
Du ser kanskje etter
Paradisstranden
Paradisstranden er ein gang- og sykkelveg nord i Fana bydel i Bergen kommune. Han går sørover langs austsida av Nordåsvatnet frå Gamlehaugvegen ved Gamlehaugen til Troldhaugvegen ved den gamle Hop jernbanestasjon og er om lag 2 km lang.
Fram til 1983 var vegen ein parsell av den nedlagde jernbanestrekninga på Bergensbanen mellom Nesttun og Bergen jernbanestasjon. Fram til 1988, då motorvegen Fritz C. Riebers veg opna, vart vegen nytta som bilveg.
Namnet vart vedteke i 1985.
Shuto Suzuki
Shuto Suzuki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Kashima Antlers, Shonan Bellmare, Tochigi SC og Giravanz Kitakyushu.
Hobbit
Hobbitar er ein rase i J.R.R. Tolkien sitt fantasisamfunn Middle Earth. I motsetnad til mange av dei andre rasane Tolkien skriv om, er hobbitar lite brukte i andre fantasy-verk, dataspel og liknande. Tolkien har sagt at namnet tyder «hole-byggjar». Hobbitane var opphavleg ein underrase av menn.
Hobbitar er mindre enn dvergar, om lag 0,6-1,2 meter høge. Dei har hårete føter og brukar ikkje sko. Hobbitar et svært mykje og ofte, minst sju mål til dagen, noko som fører til at dei er ganske runde. Dei byggjer seg ikkje hus, men bur i holer. Ein hobbit vert rekna som vaksen når han er 33 år, og gjennomsnittleg levealder er 100 år.
I tidsperioden som Tolkien skriv om i The Hobbit og The Lord of the Rings held hobbitane seg stort sett for seg sjølv i lokalsamfunnet «the Shire», og dei fleste folk av andre rasar har ikkje eingong høyrt om dei, anna enn i soger frå gamle tider. Menn kallar hobbitane halflings (halvingar). Dei desidert mest kjende hobbitane i dag, er Bilbo og Frodo Baggins. Også vesenet Gollum var truleg ein hobbit, men etter lang tid i ei mørk grotta var kroppen hans så deformert at det var vanskeleg å sjå kva slags rase han eigentleg høyrte til.
Sleepwalk av Ultravox
«Sleepwalk» er ein song av Ultravox og den første singelen frå det fjerde albumet deira, Vienna, og den første med Midge Ure som frontmann. Det vart den første topp 30-hitten til Ultravox i Storbritannia, då songen nådde 29. plassen i august 1980.
«Sleepwalk» var den første songen bandet spelte inn med Midge Ure tidleg i 1980. I staden for å spele inn ein demoversjon av fleire songar for Chrysalis Records, valde bandet å spele inn ein «ferdig» versjon av «Sleepwalk» med produsenten Conny Plank, og dette sikra bandet plateavtale med Chrysalis Records. Originalversjonen vart seinare miksa på nytt og teken med på albumet Vienna. Det er ingen skilnad på album- og singelversjonen av songen. Teksten til songen vart skriven av Warren Cann. Songen kom ut på singel i juni 1980.
I tillegg til ein vanleg svart vinyl, vart 7"-utgåva gjeven ut på klår vinyl i avgrensa utgåve. B-sida til singelen, «Waiting», var ein rolegare, bassbasert song.
12"-versjonen av singelen inneheld ikkje ein lengre versjon av songen eller ein tredje song, men berre «Sleepwalk» ein gong på kvar side.
Gardar på Gjøvik
Liste over gardsnamn på gardar i Gjøvik kommune i Oppland fylke, ordna etter gardsnummer.
Vegard Skogheim
Vegard Skogheim er ein norsk fotballtrenar, og tidlegare fotballspelar. Han er hovudtrenar for HamKam, og har tidlegare vore trener hos Kongsvinger, FF Lillehammer og Brumunddal. Kallenamnet er «Skogen». Han har totalt 316 kampar for Ham-Kam, 76 kampar for Viking og fem for Werder Bremen. Han fekk òg 13 kampar for, og skåra eitt mål. Han debuterte mot i 1984. Han var aktuell for troppen som skulle til VM i USA, men vart langtidsskadd hausten 1993.
Karrieren som fotballspelar
Som utøvar spelte han for Hamarkameratene, Viking Fotballklubb og Werder Bremen. Han spelte for Hamar-laget frå 1983 til 1995, med eit kort Tysklandsopphald i 1988. Han drog saman med Rune Bratseth, men vart ikkje ein like stor suksess som Bratseth og vendte snart tilbake til Ham-Kam. Han takka nei til eit tilbod frå Rosenborg i 1993. Då Ham-Kam rykte ned frå Tippeligaen i 1995, ønskte Skogheim å prøve eit anna lag, og gjekk til Viking, der han spelte til 1998. Etter sesongen la han opp fotballkarrièren og gjekk over i jobb som sportsjournalist i Hamar Dagblad.
I 1998 rykte Ham-Kam ned til 2. divisjon, og sesongen 1999 starta ikkje som venta. Tapet for Grei på Briskeby gressbane i andre serierunde vert jamleg nemnt av supporterane som den største nedturen i den nyare historia til klubben. Ein pressa Skogheim valde å finne fram fotballskoa att og gjorde comeback mot Årvoll 13. juni. HamKam vann 6–1, og Skogheim skåra to mål. Av dei 12 kampane med Skogheim i 2. divisjon vann laget sju, spelte to uavgjort, og tapte tre. Sesongen enda med opprykk etter play-off mot Vidar. Skogheim spelte òg for HamKam i 2000 i 1. divisjon, før han la opp for godt.
Skogheim fikk med seg 13, 18 kamper for ungdomslandslaga, åtte for junior- og tre for guttelandslaget.
Karrieren som fotballtrenar
Skogheim var trenar i Brumunddal Fotball i 2001, og i Faaberg Fotball Lillehammer i 2002. Deretter fortsette han i Kongsvinger i 2003, og førte laget opp frå 2. divisjon til 1. divisjon i denne første sesongen. Han opplevde suksess blant anna gjennom å satse på unge lokale talent framfor å hente inn dyre spelarar utanfrå. Òg 2004-sesongen vart ein opptur, da Kongsvinger sikra tredjeplassen i divisjonen og spelte, men tapte, kvalifisering om opprykk mot Bodø/Glimt. Hausten 2006 fekk Skogheim beskjed om at han ikkje lenger var aktuell som trenar for Kongsvinger, og vart seinare på hausten tilsett som spelarutviklar og assistenttrenar i Ham-Kam på ein pressekonferanse den 13. november 2006. Den 11. juni 2009 overtok Skogheim som hovudtrenar i HamKam etter Arne Erlandsen.
Anna av Serge Gainsbourg
Anna er eit musikkalbum av Serge Gainsbourg som kom ut i 1967. Albumet består av musikk til filmen med same namn som òg kom i 1967. Dette var første albumet til Gainsbourg på tre år og markerte ei brå musikalsk endring og var det første albumet hans av 60-tals pop og rock inspirert av England. Det var òg første album der fleire av songane inneheld kvinneleg solosang, her av Anna Karina frå Danmark, som hadde hovudrolla i filmen. Ein annan skodespelar frå filmen, Jean-Claude Brialy, medverkar òg med vokal på fleire av songane.
Innhald
Alle songar er skriven av Serge Gainsbourg.
Bærums Verk
Bærums Verk er både namnet på ei gamal industriverksemd som låg attmed elva Lomma sør i Lommedalen i Bærum kommune, og namnet på området kring staden for denne verksemda etter at området vart bygd ut med bustadblokker og andre typar bustadhus i 1980-åra og frametter.
Industriverksemda Bærums Verk, som fram til 1874 heitte Bærums Jernverk, vart skipa i 1610 som ein lekk i den planen kong Christian IV hadde om å gjere Danmark-Noreg sjølvforsynt med jarn. Verket vart drive for kongeleg rekning fram til 1624, då det fekk private eigarar. Opphavleg vart malmen henta frå gruver i området, men då desse førekomstane var tømde på 1640-talet, vart det henta malm frå gruver på Sørlandet, skipa til Sandvika og frakta vidare opp til verket landevegen av bøndene i distriktet. Men frå 1874 vart det slutt på å framstille jarn av malm, verket vart no utelukkande eit jarnstøyperi og mekanisk verkstad som produserte ein rad ulike støypejarnsprodukt, framfor alt rikt dekorerte vedomnar, som verket hadde byrja å lage allereie i 1620-åra. Eit av dei meir særeigne produkta var berekonstruksjonen av støypejarnsbogar til Løkke bru over Sandvikselva i Sandvika, støypte på verket i 1829 og frakta ned til brustaden. Brua finst enno, men er flytta eit stykkje oppstraums i høve til den opphavlege plasseringa i samband med at det vart bygd ny bru der ho stod.
Bærums Verk hadde i si tid hand om trekolproduksjonen i store skogsområde for å få nok kol til produksjonen, og hadde rett til skogsvyrke innanfor ein radius på fire norske mil ifølgje privilegia frå 1627. Men det verkelege leveringsområdet var på ein brøkdel av dette, ikkje meir enn 235 rutekilometer. Bærums Verk og Dikemark Jernverk hadde rett til trevyrket i kvar sin lut av Vestmarka, og det er registret 310 kølabonnar (stader der det har vore kolminer til brenning av trekol) i Bærums Verks område og 261 i Dikemark Jernverks område.
Jarnstøyperiet var i drift fram til 1964. Deretter vart det gamle verksområdet med verneverdige og til dels verna hus omgjort til lokale for butikkar og andre arbeidsplassar av ymse slag.
Verket dreiv òg jordbruk og skogbruk, og tok etter kvart til med andre verksemder, som mølle, elektrisitetsverk med forsyning av elektrisitet til storparten av Vestre Bærum, seinare lagd ned, og sagbruk med høvleri og trevarefabrikk, som vart overteke av Løvenskiold-Vækerø A/S.
Folka som stod attom oppbygginga av Bærums Jernverk i 1610, leia av ein utlending som vart kalla Paul Smelter, truleg ein tyskar, var dei første i Noreg til å nytte jarnmalm frå gruver i berget for å produsere jarn. Allereie før Paul kom til bygda, var det funne jarnmalm i området, og han hadde fått som si oppgåve av kongen å få jarnproduksjonen i gang på grunnlag av den lokale jarnmalmen. Tidlegare hadde myrmalm vore råstoffet for alt jarn som vart produsert her i landet. Men bergmalm kan ha vore nytta for å utvinne andre metall, sjølv om det no ikkje finst kunnskap om freistnader på gruvedrift før ikring år 1500, og då med mislykka resultat. Men første halvparten av 1600-talet kom til å verte den store etableringstida for norsk bergverksnæring.
Bakgrunnsstoff
Soga om Bærums Verk på internettsida for Handelsstedet Bærums Verk, eit selskap i Løvenskiold Vækerø AS
Kulturpalasset i Warszawa
Kulturpalasset i Warszawa, eller palasset for kultur og vitskap (Pałac Kultury i Nauki, PKiN) i Warszawa i Polen, er eit stort kulturhus i form av ein skyskrapar. Kulturpalasset er døme på stalinistisk arkitektur, eller sosialistisk realisme. Palasset vart bygd som ei gåve frå Josef Stalin til innbyggjarane i byen. Bygginga starta i 1952 og var ferdig i 1955. Kulturpalasset er mykje nytta som eit utkikkspunkt over byen.
Bolle
Ein bolle er eit lite, rundvore bakverk laga av gjærdeig. Bolledeig er gjerne laga av sikta mjøl og kan innehalda sukker, smør og i nokre høve også egg. I tillegg kan ein ha oppi visse krydder, rosiner og andre fruktbitar eller nøtter. Dei kan pyntast med glasur og liknande, fyllast med krem, syltetøy og anna eller smørjast med smør og etast som smørbrød.
Nokre bolletypar er kanelbolle, lussekatt og hot cross bun.
Juletrefest
Juletrefest er ein (oftast offentleg) fest som vert halden i jula med gang rundt juletreet som eit sentralt innslag.
Juletrefestar vert haldne i romjula eller på nyåret. Trettandedagen er mange stader ein dag for tradisjonelle juletrefestar. Skikken med juletrefestar vart utbreidd rundt førre hundreårsskifte. Den første tida stod ofte lærarane for stellet, i samarbeid med bygdefolket. Skulehusa vart ofte bruka til lokale for juletrefesten.
Vanlege innslag på ein tradisjonell juletrefest er servering av kaffi, brus og julekaker, vidare leikar eller konkurransar, juletregang og synging av julesongar, og besøk av julenissen som deler ut godteposar til barna.
Ved gangen rundt juletreet vert det gjerne nytta julesongar frå salmeboka, som Eg er så glad kvar julekveld og Her kjem me, dine arme små, andre songar som tek opp det kristne julebodskapen, som Du grøne, glitrande tre og å, jul med di gleda og verdslege songleikar som Så går vi rundt om en enebærbusk eller Eg gjekk meg over sjø og land.
På kristelege juletrefestar er det ofte ein andakt, andre lag kan setje opp eit lite skodespel.
Tradisjonelt juletrefestprogram
I mellomkrigstida var det ofte lærarane som organiserte juletrefesten. Juletrefesten byrja om ettermiddagen og kunne halde på til langt på kveld. Eit tradisjonelt program i Vefsn kunne sjå slik ut:
Julespel
Juletrefesten har ein forløpar i det tradisjonellet julespelet, ei samling for barn og vaksne i bygda, der dei laga i stand spel (i tydinga leikar) for barn og ungdom. Julespela er leikar som kan ha tradisjon langt att i tida.
Skjermflygarar
Skjermflygarar (Dermoptera), også kalla kaguangar eller kolugoar, er ein orden av pattedyr. Dei vert også nokre gonger kalla flygande lemurar, men dei er ikkje lemurer. Dei er ganske store dyr med flygehud mellom føtene og høyrer naturleg heime i låglands- og fjellskogar i Søraust-Asia. Ein reknar med éi slekt med berre to artar av desse dyra i dag.
Juletrefest
Julespel
Tradisjonelle julspell på Helgeland har vore:
Skjermflygarar
Skildring
Skjermflygarar er slanke dyr med lange føter. Dei har klør som gjer dei til dugelege klatrarar. Dei har ein omfattande skjerm av hud som bind saman alle beina og halen, og til og med fingrane. Han verkar som ein fallskjerm og gjer dei i stand til å glidefly meir enn 70 meter frå tre til tre, noko som overgår dei fleste andre pattedyr som kan gjere det same. Dei kan ikkje fly aktivt, og nede på bakken rører dei seg dårleg. Dei lever hovudsakleg av blad og frukt. Hoindivid får éin unge om gongen. Han er i høg grad uutvikla og lever den fyrste tida i skjul av huda til mora.
Auga er godt utvikla, og det har vore føreslått at skjermflygarane stammar frå dyr som var tilpassa livet i den antarktiske skogen som fanst på det no islagde kontinentet for fleire millionar år sidan, og som var mørklagt halve året. Det finst også kjende fossile slektningar i familien Plagiomenidae frå Nord-Amerika for 60–50 millionar år sidan.
Mo i Odal
Mo er ein tettstad i Nord-Odal kommune i Innlandet fylke. Staden har og ligg ved nordaustre enden av Storsjøen, 8 km frå kommunesenteret Sand.
Skjermflygarar
Skildring
Menneska jaktar på skjermflygarar for kjøtet og huda sin del. Dei har også vore fanga fordi dei kan gjere skade på gummi- og kokosplantasjar.
Kenta Kasai
Kenta Kasai er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Kashima Antlers.
Mo i Odal
Her ligg Nord-Odal ungdomsskole og Mo kyrkje.
Mikael Kildal
Mikale Heggelund Kildal var ein norsk jurist, embetsmann og stortingsmann frå Borgund på Sunnmøre. Peter Kildal og Daniel Kildal var brørne hans.
Kildal var fødd på Sørnes i Borgund, i dagens Ålesund, der far hans var sorenskrivar. Sjølv vart han student i 1830 og cand. jur. i 1835. Neste fem åra var han fullmektig hos sorenskrivar, i 1840 var han prokurator i Telemark. Frå 1841 og i vel 20 år var han prokurator i Ringsaker, der han gifta seg til garden Refling. 1862 vart han sorenskrivar for søre Hedmark, året etter for nordre Hedmark. Dette embetet hadde han til han døydde.
Musikkgruppa Katthult
Katthult er ei melodiøs pop-gruppe frå Elverum.
Mikael Kildal
Kildal representerte Hedmark på Stortinget 1848, 1854, 1857, 1858, 1859-60, 1865-66 og 1868-69. Han var i 1848 sekretær i Odelstinget og i protokollkomiteen, samt medlem i adressekomiteen. I 1854 var han medlem av og i 1857 formann i justiskomite nr. 2, i 1857 også medlem av jarnbanekomiteen og komiteen om fengselslova. Han var i 1859-60 medlem av justiskomite nr 1 og valkomiteen, deltok i 1860 deputasjonen til kongekryninga i Stockholm. 1865-66 var han medlem av justiskomite nr 1 og valkomiteen, samt formann i komiteen om hjelpekyrkje for kyrkjelyden ved domyrkja i Trondheim. På sitt siste storting 1868-69 var han medlem av Lagtinget, formann i gasje- og pensjonskomiteen, pluss medlem av valkomiteen. Han var 1859 medlem av skoglovskommisjonen.
Kildal var ordførar 1843-47 i Ringsaker, og ofte medlem av heradstyret heilt fram til han døydde i 1884 på garden sin i Ringsaker.
Mérida
Mérida eller Merida kan vise til:
Hiphop
Hiphop (utt. ['hipphåpp]) er ein subkultur og musikksjanger med opphav i afroamerikanske og puertoricanske miljø i byen New York under seinare delen av 1970-talet og tidlege delen av 1980-talet. Hip hop er eit engelsk omgrep og somme skribentar fornorskar det til hipphopp og hiphopkultur.
Musikken
Den første framveksten av sjangeren kom då Afrika Bambataa starta som DJ på store illegale kvartersfestar i New York-bydelen The Bronx på 70-talet. Ein tjuvkopla straum frå gatelampane for å drive lydanlegga. Bambataa starta med å rappe til musikken sin og då særskilt om at gjengen på gata skulle gjere opp i battlerap i staden for å slåst og myrde på gata. Detta skjedde faktisk for ein stor del. Den første låten som vart populær utanfor dei svarte storbyområda var Rapper's Delight (1979) med The Sugarhill Gang og musikkstilen fekk eit gjennombrot med denne låten. Andre viktige pionerar var Kool DJ Herc og gruppa Grandmaster Flash & The Furious Five. Tekstane på plata The Message (1982) tar opp sosiale storbyproblem og syner at hiphop kan vere noko meir enn berre festmusikk.
Andre viktige straumdrag som følgde var den politisk drive hiphopen som gruppa Public Enemy leia under 1980-talet, og den upolitiske gangsterrappen som følgde etter i byrjinga av 1990-talet. I seinare år har hiphopen i USA blitt meir og meir stuerein og kommersielt framgangsrik, noko som mange kritikarar ser på som ei utvatning av musikkstilen.
Sjå òg austkystrap, vestkystrap og sørstatsrap.
Hiphop i Noreg
Hiphop i Noreg tok til med X-Ray Posse og då hovudsakleg gruppa A-Team, som debuterte i 1989. Tekstane deira var på engelsk, norskspråkleg hiphop kom ikkje før i 1994 med Gatas Parlament.
Den første suksessfulle norske hiphopgruppa var Warlocks, som slo gjennom med singelen «Flashbacks» i 1997. Warlocks var ein del av Tee Productions, som eigast av mannen mange reknar som Noregs hiphop-"gudfar"; produsenten Tommy Tee. Andre viktige hiphop-pionerar er Jester og breakdansaren og graffitimålaren Sean
Rundt hundreårsskiftet vart rap på norsk meir vanleg, med gode salstal frå grupper som Klovner i kamp og Tungtvann. Mediefokuset på morsmålsrapparar førte til ei valdsam oppbløming i miljøet, og søkelyset hamna i stor grad på dei norskspråklege. I 2002 debuterte Paperboys og gav engelskspråkleg rap litt publisitet att, og i 2003 slapp Equicez det første albumet med 50/50 engelsk og norsk rap.
Miljøet har si eiga årlege prisutdeling Norwegian Hip Hop Awards.
Miljøet er sterkt mannsdominert, men det har vore jenter med heilt frå starten. I 1990 vart MC Cey den andre (etter nordnorske Felony Force) til å gje ut hiphop i det heile teke i Noreg med 7"-singelen «3.5.25/Hold it». I 2003 vart dessutan Christine Dancke kjent med låten Jenteinvasjon.
Sjå òg eigen artikkel, «Norsk rap».
Kulturen
Hiphopkulturen reknast å vere sett saman av fire former for uttrykk, òg kalla dei fire element i hiphop: MC-artisteri, DJ-artisteri, graffiti og breikdans.
Byen Mérida i Venezuela
Mérida (Santiago de los Caballeros de Mèrida) er hovudstaden i den venezuelanske delstaten Mérida. Byen er kjent som La Ciudad de los Caballeros, («byen til herrane»), og er ein av dei mest attraktive turistdestinasjonene i Venezuela.
Hiphop
Breakdance
Danseforma kallast også «street» og skil seg ganske mykje frå den tidlege hiphopen. Ein dansar ei blanding av stilane «old school», «locking», «popping», «ragga», «new school» og «break». Det vert arrangert tevlingar der folk «battlar», det vil seie tevlar for å visa dugleik i dans.
MC-artisteri
MC, eller Rappar er den som rappar, oftast til bakgrunnsmusikk, som DJ’en har hand om. Rapparane legg mest vekt på tekstane i framføringa, tekstane skal vere skildrande og handle om noko, samtidig som dei skal innehalde rim og ordleikar. Tekstane skil dei røynde frå dei urøynde rapparane. Eit anna viktig kriterium for MC’en er flyten, «flow», som fortel korleis han legg orda i forhold til beaten.
MC betyr «Master of Ceremony» og omgrepet stammar frå gatefestene som var vanlege i Bronx under framveksten av hiphop. Under festane så freista arrangøren, MC’en, å skape orden blant folk på gata med mikrofon i handa.
DJ-artisteri
DJ er den som skøyter skivespelarane anten som einsam artist eller saman med andre MC’ar og/eller DJ’ar.
Ann Elen Skjelbreid
Ann Elen Skjelbreid er ein norsk tidlegare skiskyttar og langrennar frå Hålandsdalen i Fusa kommune. Ho vart verdsmeister i lagtevlinga både i 1995 og 1997, og vann sølvmedaljen i 7,5 km sprint under VM i skiskyting 1996. Mellom 1994 og 2002 var ho med å vinne seks medaljar i lagtevlingar og stafetter i ymse verdsmeisterskap og olympiske leikar. Sidan 2002 er ho gift med Egil Gjelland. Liv Grete Skjelbreid er hennar yngre syster.
Hiphop
Graffiti
Graffiti er ein abstrakt eller surrealistisk kunstform, til vanleg måla med sprayfargar på veggar, ofte illegalt. For den ihuga graffitimålaren gjelder det å gjere namnet sitt kjent blant andre målarar gjennom kunstnarleg førleik og djervskap i å måla på utilgjengelege stader. Då dette ofte skjer på plassar kor spraymåling ikkje er tillate, lever graffitimålaren i natta, i konflikt med vektarar og andre ordensmakter som stundom grip inn for å stogge slik verksemd.
Ann Elen Skjelbreid
Skiskyting
Skjelbreid debuterte i verdscupen i skiskyting i 1994. Ho deltok i vinterleikane på Lillehammer der ho vart nummer 17 på sprinten og gjekk fyrste etappen for det norske laget som vart nummer fire. Saman med Åse Idland, Hildegunn Fossen og Annette Sikveland utgjorde ho det norske mannskapet som i slutten av mars 1994 tok bronsemdaljen då verdsmeisterskapen i lagtevling vart arrangert i Canmore i Canada.
I 1995-sesongen nær Skjelbreid seg verdseliten med ein sjuandeplass i sprintrennet på Lillehammer. Under VM i skiskyting 1995 i Antholz gjekk ho på ny startetappen i stafetten, i tevlinga som enda med norsk bronsemedalje. Dei andre på laget var Fossen, Sikveland og ankerkvinna Gunn Margit Andreassen.
Vinteren 1996 tok Skjelbreid opp på sigerspallen i verdscupen for fyrste gong. I bulgarske Osrblie kom ho på andreplass på 15 km, fattige 2,2 sekundar bakom Andreja Grašič frå Slovenia. I verdsmeisterskapen i Ruhpolding same sesongen vann ho si einaste individuelle VM-medalje, ei sølvmedalje. Med ei strafferunde i 7,5 km sprint måtte ho sjå seg slått med 10,4 sekundar av russiske Olga Romasko, som trefte på alle dei ti blinkane.
I 1997 var Skjelbreid tilbake i Osrblie, der ho under verdsmeisterskapen vann sølv i 4 x 7,5 km saman med Fossen, Andreassen og systera Liv Grete. Året etter vart det ein ny stafettmedalje på systrene Skjelbreid, Andreassen og Anette Sikveland under Vinter-OL 1998 i Nagano. Både Skjelbreid på startetappen og Sikveland på andre etappe pådrog seg strafferundar, noko som gjorde at gullet gjekk fløyten då Tyskland og Russland unngjekk strafferundar. Desse to lag var einast 24 og 12 sekundar framom Noreg.
Saint-Barthélemy
Saint-Barthélemy (ofte kalla Saint-Barth eller St. Barts) er ei øy i Karibia og eit fransk oversjøisk område. Fram til 15. juli 2007 vart øya administrert som del av det franske oversjøiske området Guadeloupe, men vart då eit eige territorium. Øya er kjend som eit eksklusivt reisemål for rike turistar.
Baskarfjella
Geografi
Baskarfjella er ein overgangssone mellom to større fjellkjede, Dei kantabriske fjella i vest og Pyreneane i aust. Geologar kallar området «Den baskiske terskelen» og somme reknar Dei kantabriske fjella og Pyreneane som ei enkel, stor fjellkjede, og Baskarfjella som ein del av begge.
Ann Elen Skjelbreid
Skiskyting
Etter tre medaljefrie verdsmeisterskap gjekk Skjelbreid som vanleg startettappen for det norske stafettlaget i Vinter-OL 2002 i Salt Lake City. Saman med Linda Tjørhom, Gunn Margit Andreassen og systera Liv Grete syrgde ho for norsk OL-sølv, slått einast av eit sterkt tysk lag.
Saint-Barthélemy
Saint-Barthélemy vart først kravd av Frankrike i 1648, men i 1784 selde franskmennene øya til Sverige. Øya var svensk område fram til 1878, då Frankrike kjøpte ho tilbake.
Ann Elen Skjelbreid
Skiskyting
Ann Elen Skjelbreid la opp etter 2004-sesongen. Ho vann aldri eit individuelt verdscuprenn, men enda fem gongar på andreplass.
Baskarfjella
Klima
Ryggen som ligg nærast kysten er ein del av vasskiljet mellom Middelhavet og Atlanterhavet, og klimaet nord for fjella er mildare og meir maritimt, typisk for det såkalla grøne Spania, medan områda sør for kystfjella og langs den indre ryggen er kalde og snørik, og om sommaren tørrare og varmare enn dei nordlege fjella. Generelt har dei baskiske kommunane sør for denne fjellkjeda eit meir kontinental middelhavsklima med mindre nedbør og mykje kaldare vintrar enn kommunane ved kysten nord for fjellkjeda.
Snødekket er uregelmessig gjennom vinteren. Frå november til april kan ein ha snødekke i Baskarfjella over 700 meter over havet, men dei varierande vêrtilhøva i Biscayabukta kan både føre til stort snøfall og brå temperaturstigingar på grunn av fønvind der snøen smeltar på få dagar. Den brå snøsmeltinga kan føre til flaum, særleg på slettene nord i Alava.
Massiv
Fjellkjeda har moderate høgder. Aitxuri (1551 moh) i Aitzkorrimassivet er det høgaste punktet. Andre viktige fjell nærare kysten er Ganekogorta, Oiz, Sollube ,Arrate, Kalamua og Hernio
Natur
Fjellkjeda består nesten heilt av kalkstein, men ein finn òg enkelte andre bergartar. Fjellsidene er heller slake, men det finst fleire bratte kalksteinsklipper der ein finn gribbar.
Shinichiro Kawamata
Shinichiro Kawamata er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Kashima Antlers og Vegalta Sendai.
Michael Schumacher
Michael Schumacher er ein tidlegare tysk motorsportutøvar. Han har vunne meisterskapen i formel 1 7 gongar, 2 gonger medan han køyrde for Benetton og dei resterande medan han køyrde for Ferrari. Michael Schumacher gav seg i 2006.
Den yngre broren Ralf Schumacher køyrer framleis formel 1.
Andrius Kubilius
Andrius Kubilius er ein litauisk politikar. Han var statsminister i Litauen 1999-2000 og igjen frå 9. desember 2008 til 13. desember 2012. Han var leiar det konservative partiet Fedrelandsunionen - Litauiske kristendemokratar (Tėvynės sąjunga - Lietuvos krikščionys demokratai) frå 2003 til 2015.
Kubilius vart fødd og voks opp i Vilnius. Han studerte fysikk på Universitetet i Vilnius, og fram til 1990 arbeidde han på universitetet. Han vart medlem i den opposisjonelle rørsla Sąjūdis, som strei for litauisk sjølvstende frå Sovjetunionen. Då dette vart oppnådd vart Kubilius vald inn i nasjonalforsamlinga i 1992. Han vart med i Fedrelandsunionen i 1993.
Frå 3. november 1999 til 9. november 2000 var han statsminister i Litauen. Han gjekk av etter at partiet hans mista 61 av dei 70 parlamentsmedlemene sine ved valet i 2000. Han vart partileiar for Fedrelandsunionen i 2003. Ved parlamentsvalet 28. oktober 2008 vart partiet størst, med 19,7 % av stemmene. Kubilius vart statsminister i ei sentrum-høgre koalisjonsregjering med to mindre parti.
Kubilius er gift og har to søner. Kona er fiolinist i Det litauiske nasjonale symfoniorkesteret.
Den anglikanske kyrkja
Den anglikanske kyrkja eller Den anglikanske kommunionen er ei fellesnemning på ei rekke kyrkjer som har utspringa sine frå Den engelske kyrkja (Church of England).
Organisering
Den anglikanske kyrkja er organisert i nasjonalkyrkjer og finst særleg i tidlegare britiske koloniar.
Øvst i Den anglikanske kyrkja står erkebiskopen av Canterbury. Han har inga direkte makt i dei enkelte kyrkjene, men leier samarbeidet mellom dei og er andeleg overhovud.
Kvar nasjonalkyrkje («provins») er leidd av ein primas, som har ulik tittel i dei ulike landa. Som regel er tittelen erkebiskop. Provinsane er delte inn i bispedømme.
Kleresiet har tre nivå: Biskop, prest og diakon. Det er ikkje krav om presteleg sølibat. Kvinner kan ordinerast til diakon i dei fleste provinsane, til prest i mange og til biskop i nokre få.
Nokre av medlemskyrkjene nemner seg som episkopale, det vil seie «biskoplege».
I tillegg til dei regulære medlemskyrkjene, er nokre ikkje-anglikanske kyrkjer i såkalla «full kommunion» (nattverdsfellesskap) med Den anglikanske kyrkja. Gjennom Porvoo-avtala finst òg nattverdsfellesskap med andre kyrkjesamfunn. Mellom dei som signerte avtala finn ein Den norske kyrkja, men statusen er noko uklar av di Den norske kyrkja lèt ikkje-ordinerte teologistudentar feire nattverdsgudstenester, noko som er i strid med avtala.
Trekanten i Asker
Trekanten er namnet på eit stort bygningskompleks på Asker i Asker kommune. Her er kjøpesenter, ymse kontor, restaurantar og kafear, og dessutan eit større parkeringshus. Namnet Trekanten skriv seg frå det trekanta, hallande jordet som låg her tidlegare.
Komplekset ligg i skråningane nedanfor Asker rådhus, og er for ein stor del bygd nede i ei grop som vart teke ut i sjølve skråninga, slik at mykje av det ligg under terrengnivået. Så jamvel om komplekset er i fleire høgder, dominerer det ikkje så mykje i høve til omgjevnaden som volumet skulle tilseie.
Asker kulturhus ligg i tilknyting til dette komplekset, men har eigen hovudinngang.
Målmann
Målmann er eit ord som kan tyda:
Trekanten i Asker
Kommunen kjøpte det trekanta jordet i 1979 av eigaren av garden Østre Asker, og utgravinga av tomta vart sett i gang same året. I 1980 tok sjølve byggjearbeidet til på det som vart det største byggjeprosjektet i Sør-Noreg på denne tida. Komplekset stod ferdig i 1982, og kjøpesenteret vart opna sjuande mai dette året. Seinare har Trekanten vorte utvida i fleire byggjesteg, og eit «Nye Trekanten» stod ferdig i 1997. Nye utvidingar vart gjort 1998-99 og i 2003, slik at Trekanten vart til saman på 18800 rutemeter til utleige til forretningsdrift og liknande, og 8800 rutemeter kontorlokale. I tillegg var det i bygningskomplekset eit parkeringshus med 800 plassar som hadde beinveges tilknyting til kjøpesenteret.
Målmann
Referansar
Atezain (futbola) गोलरक्षक (फुटबॉल)
Trekanten i Asker
Det var i si tid stor motstand i Asker mot å byggje Trekanten, og jamvel kravd at spørsmålet skulle leggjast fram i ei rådgjevande folkerøysting. Men kravet om folkerøysting vart avvist i kommunestyret med 35 mot 12 røyster.
Bakgrunnsstoff
Kjøpesenterets internettside
Gardar i Lesja
Liste over gardsnamn på gardar i Lesja kommune i Oppland fylke, ordna etter gardsnummer.
Pyramiden
Pyramiden (russisk Пирамида) var ein sovjetisk, seinare russisk, busetting på Svalbard. Samfunnet var basert på kolgruvedrift. Ein gong budde over tusen menneske der, men staden vart forlaten på slutten av 1990-talet og er i dag ein spøkjelsesby.
Setesdal
Setesdal er ei nemning på dalføret langs Otravassdraget. Vassdraget har utspringet sitt lengst nord i Agder fylke.
Namnet Setesdal vart opphavleg brukt berre om dei to kommunane lengst nord i fylket, Bykle og Valle. Området sør for dette vart kalla Otrudal. I neste omgang forskauv grensa for Setesdal seg sørover til Bygland med Byglandsfjord. Ein brukte då omgrepa Øvre og Nedre Setesdal.
I dag reknast heile dalføret frå Bykle til og med kommunane Iveland og Evje og Hornnes til Setesdal. Meir enn 50 % av arealet i fylket høyrer til Setesdalskommunane.
Riksveg 9, Setesdalsvegen, går frå Kristiansand i sør, opp gjennom heile Setesdalen til han møter E134 ved Haukeligrend i Telemark i nord. Setesdalsbanen er jarnbanestrekninga mellom Kristiansand og Byglandsfjord i Setesdal. Strekninga var i ordinær drift mellom 1896 og 1962.
I den geistlege inndelinga av landet finst Otredal prosti som omfattar følgjande prestegjeld og sokn langs Otra:
Vennesla prestegjeld
Evje prestegjeld
Bygland prestegjeld
Valle prestegjeld
Étienne-Louis Arthur Fallot
Étienne-Louis Arthur Fallot var ein fransk lækjar fødd i Sète.
Etienne Fallot tok til å studere medisin i Montpellier i 1867. I 1888 vart han oppnemnd til professor i hygiene og rettsmedisin i Marseille.
I 1888 gav Etienne Fallot ei presis skildring av dei fire anatomiske karakteristikkane til Fallots tetrade.
Håsjøen
Håsjøen er eit vatn som ligg i Røros kommune i Trøndelag fylke.
Koki Otani
Koki Otani er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Urawa Reds, Giravanz Kitakyushu og Albirex Niigata (2019).
Torkil Damhaug
Torkil Damhaug er ein norsk kriminalforfattar og psykiater.
Han debuterte i 1996 med kriminalromanen Flykt måne og har sidan fått utgjeve fem romanar til. Tre av bøkene er selde til utlandet og har kome ut på mellom anna tysk, fransk og russisk.
Damhaug er utdanna lækjar og psykiater og har arbeidd i Lofoten og på psykiatriske institusjonar i Akershus. Han har også studert litteraturvitskap og antropologi. Han er oppvaksen i Lørenskog kommune.
Bøkene hans har fått ros for å ha djuptloddande menneskeskildringar og spanande handling. Han fekk Rivertonprisen for 2011 for Ildmannen.
Alfonso X av Castilla
Alfons X var ein kastiljansk  konge som herska over Castilla, León og Galicia frå 1252 og fram til han døydde. Han vart òg vald til konge av tyskarane (formelt konge av romarane) i 1257, men pavedømet hindra stadfestinga av dette.
Liv
Han var son til Ferdinand III og Isabella av Schwaben. Alfons førte ein omfattande, men lite vellukka utanrikspolitikk. Ved det tyske kongevalet i 1257 vart han vald som motkonge mot Rikard av Cornwall, då han gjennom mor si, som var dotter av Filip av Schwaben var i slekt med Hohenstaufen. Han vann derimot aldri meir enn tittelen og heller aldri sjølv til Tyskland. På grunn av usemje om tronfølgja regjerte han dei siste åra i strid med sonen Sancho.
Meir vesentleg er Alfons gjennom innsatsen sin i litteratur og vitskap, noko som gav han kallenamnet el Sabio (den vise). Han grunnla eit observatorium i Salamanca og fekk utarbeidd dei såkalla alfonsinske tabellane. Ei einskapleg lovbok Codigo de las siete partidas, vart fullført under styret hans. Han fekk omsett delar av Bibelen til kastiljansk og brukte dette språket offisielt. Han fekk òg skrive Crónica General de España.
Bror sonen hans Don Juan Manuel held fram kulturproduksjonen hans.
Fallots tetrade
Fallots tetrade (frå personnamnet Fallot og gresk tetra fire) er ein kompleks medfødd hjartefeil, kjenneteikna av ein stor ventrikkelseptumdefekt og ein obstruksjon av utløpet frå høgre hjartekammer til lungepulsåra. Feilen blei skildra av Niels Stensen i 1672 og i 1888 av den franske lækjaren Etienne Fallot. Han er den vanlegaste feilen som gjev cyanotiske born og førekjem 3 til 6 gonger på 10 000 fødslar, i storleiksorden 15 til 40 ungar årleg i Noreg. Ubehandla har sjukdommen ein alvorleg prognose.
Anatomisk skildring
Den klassiske skildringa av Fallots tetrade seier at han er sett saman av fire ulike hjartefeil. I røynda er det berre ein feil, den øvste og fremste delen av skiljeveggen mellom hjartekammera heng ikkje saman med resten, men er svingt ytterlegare opp og fram, samstundes som ytterveggen rett imot er tjukkare enn vanleg. Denne delen av skiljeveggen kallast utløpsseptum av di han ligg i utløpa frå hjartekammera, rett under aorta- og pulmonalklaffen. Dei fire feila blir følgjer av den første:
Variasjonar
Det er særs store variasjonar mellom hjarta til menneske med Fallots tetrade. Særleg graden av og typen forsnevring har mykje å seie. Det er heller lett å gå opp grensene mellom Fallots tetrade og nærskylde feil. Definisjonane blir framleis drøfta i medisinske fagtidsskrift.
Argyre Planitia
Argyre Planitia er eit nedslagskrater på Mars med ein diameter på kring 900 km. Krateret har ein lys okerfarge når det ikkje er dekt av frost. Kraterkantane er opp til 3 km høge. Krateret er kringsett av fjellkjedene Nereidum Montes i nord og Charitum Montes i sør.
Fallots tetrade
Verknad og symptom
Fallots tetrade gjev låg oksygenmetting i blodet som sirkulerer i kroppen. Dette kjem av at blod med lågt oksygeninnhald som kjem frå kroppen til høgre hjartekammer og skulle gått til lungene, i staden går gjennom holet i hjartekammerveggen og blandar seg med det oksygenerte blodet på venstresida og går ut i kroppen att. Dette kallast «høgre-venstre shunt», og barna har ein varierande grad av cyanose, ein blå-grå farging av m.a. slimhinnene rundt munnen og leppene. Graden av shunting kan målast med pulsoksymetri, jo lågare oksygenmetting jo meir blod har gått gjennom ventrikkelseptumdefekten.
Barn med Fallots tetrade kan få brå og kraftige fall i oksygenmetting (hypoksiåtak), med sterk fargeendring og stundom medvitsløyse. Heilt presist kva desse anfalla skuldast er uklårt, men dei startar gjerne med gråt eller uro og heng truleg saman med auka motstand i forsnevringane eller i lungekarsenga.
Diagnostikk
Ein vil som regel få sikker diagnose med ekkokardiografi, men CT kan vera naudsynt for oversikt over blodforsyninga til lungene. Også hjartekateterisering kan vera aktuelt, for å få oversikt over trykktilhøva i hjarte og blodårar.
Kort sikt
Av di ein ofte vil vente med kirurgisk reparasjon av hjartet til pasienten har ein viss storleik, er det som regel naudsynt med støttande behandling fram til den endelege operasjonen.
Hiroyuki Takasaki
Hiroyuki Takasaki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Fallots tetrade
Kort sikt
I nokre tilfelle er det aktuelt med ein hjelpeoperasjon. En legg då ein «shunt», ei røyr direkte frå livpulsåra til lungepulsåra for å sikre blodforsyning av lungene og for å stimulere vekst av lungepulsåra. Dette er ein operasjon utanfor hjartet, og det er ikkje naudsynt med hjarte-lungemaskin. Før 1960-talet var ein slik operasjon einaste tilbodet, den gong gjerne i form av ein Blalock-Taussig-shunt.
Hiroyuki Takasaki
Han har spela for klubbane Urawa Reds, Mito HollyHock, Ventforet Kofu, Tokushima Vortis, Kashima Antlers, Montedio Yamagata og Matsumoto Yamaga FC (2019).
Fallots tetrade
Lang sikt
Full reparasjon blei gjort første gong i Minnesota i 1954, av norsk-amerikanaren C. Walton Lillehei. Det var lenge ein farleg operasjon med høg dødsrate. Sidan då har operasjonsteknikken blitt stadig betra. Det er skjeldant at nokon døyr i samband med operasjonen, og dei fleste har utsikter til gode liv, sjølv om alle må ha oppfølging heile livet og mange må ha nye operasjonar i utløpet frå høgre hjartekammer. Nokre får også forstyrringar i hjarterytmen (arytmi).
Det finst få data om framtidsutsikten ut over dei første tjue åra etter operasjonen. Ser ein på pasientane som blei opererte på 50-, 60- og 70-talet finn ein at 95 % lever etter 20 år, 85 % etter 36 %. Desse tala gjeld dei som overlevde operasjonen og første året etter.
Ut i frå operasjonsresultata etter 1985 finn ein ein tjuge års overlevnad på 94 +/-1 %. Estimert førti års overlevnad for denne gruppa tilnærma lik 90 %