cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jemen
Geografi
Jemen ligg i Vest-Asia heilt sør på Den arabiske halvøya ved Arabiahavet, Adenbukta og Raudehavet. Det ligg sør for Saudi-Arabia og vest for Oman, mellom 12° og 19° N og lengdegradene 42° og 55° E.
Fleira øyar i Raudehavet, som Hanishøyane, Kamaran og Perim, i tillegg til Socotra i Arabiahavet, høyrer til Jemen. Mange øyane er vulkanske, til dømes Jabal al-Tair som hadde eit vulkanutbrot i 2007 og før det i 1883.
Landet har eit areal på 527 970 km² og er det 50. største landet i verda etter areal. Det har liknande storleik som Thailand.
Landet kan geografisk delast inn i fire hovudregionar: Kystslettene i vest, dei vestlege høglanda, dei austlege høglanda og Rub al Khali i aust.
Tihamah («dei varme landa» eller «den varme jorda») dannar ein særs tørr og flat kystslette langs heile den jemenittiske kysten av Raudehavet. Trass i at området er tørt, finst det mange lagunar som gjer regionen særs myrlendt og eit høvande yngleområde for malariamygg. Det finst store halvmåneforma sanddyner. Fordampinga i Tihamah er så stor at elvar frå høglandet aldri når havet, men dei medverkar til dei omfattande reservane av grunnvatn. I dag er desse tungt utnytta for jordbruk. Nær landsbyen Madar kring 50 km nord for Sana, er det funne dinosaurfotavtrykk, som indikerer at området ein gong var ei gjørmete slette.
Tihamah endrar brått i ein skrent ved dei vestlege høglanda. Dette området har mange utbygde terrassar for jordbruk og det høgaste regnfallet i heile Arabia. Det aukar raskt frå 100 mm i året til kring 760 mm i året i Taiz og over 1000 mm i Ibb.
Temperaturane er særs høge om dagen, men fell dramatisk om natta. Det finst elvar i høglandet som renn året rundt, men desse når aldri havet på grunn av den høge fordaminga i Tihamah.
Det sentrale høglandet er eit omfattande fjellområde med ei høgd på over 2000 moh. Dette området er tørrare enn dei vestlege høglanda på grunn av regnskuggeeffekten, men får framleis nok regn i våte år til å oppretthalde eit jordbruk. Lagring av vatn vert nytta til kunstig vatning og dyrking av kveite og bygg. Sana ligg i denne regionen. Det høgaste punktet i Jemen er Jabal an Nabi Shu'ayb på 3666 moh.
Den jemenittiske delen av ørkenen Rub al Khali i aust er mykje lågare, rundt 1000 moh, og får nesten ingen regn i det heile. Han er berre busett av beduinske kamelgjetarar. Den aukande vassmangelen i landet har gjeve aukande uro òg internasjonalt.
Klima
Jemen har eit forholdsvis fuktig klima, i alle fall til Arabia og vere. Kvar sommar strøymer ein vind frå Somalia mot India. Når denne vinden strøymer over dei høgareliggande områda i vest, kan det utløyse ein god del nedbør og torebyer. Desse områda er òg forholdsvis fuktige resten av året, og ein kan få snø på dei høgaste toppane. Enkelte område her kan få rundt 500 mm nedbør i året. Kysten av Adenbukta kan få enkelte regnbyger om sommaren, men dei indre ørkenområda er like tørr som resten av den arabiske halvøya.
Politikk
På grunn av den jemenittiske revolusjonen er det venta at grunnlova i Jemen kjem til å bli omskriven, etterfølgd av nye val. Dei nasjonale styresmaktene styrer hovudstaden og dei største byane, men somme andre regionar er utafor rekkjvidda til regjeringa og vert styrte av væpna militante grupper, som tok kontroll under kaoset som oppstod i opprøra i 2011-2012. Dei største gruppen er Ansar al-Sharia (ei grein av eller tilknytt Al Qaida på Den arabiske halvøya), som har erklært fleire «islamske emirat» i dei sørlege provinsane Abyan og Shabwah, og houthiar, ei sjiamuslimsk opprørsgruppe i Saada guvernement.
Jemen er ein republikk med eit tokramra lovgjevingsmakt. Under grunnlova i 1991 delte ein vald president, eit vald Representantråd på 301 sete og eit utpeikt Shuraråd på 111 seter makta. Presidenten er statsleiar, medan statsministeren er regjeringssjef.
Grunnlova frå 1991 seier at presidenten må veljast av folket frå minst to kandidatar støtta av minste femten medlemmar av parlamentet. Statsministeren vert så utpeikt av presidenten, og må godkjennast av to tredjedelar av parlamentet. Presidentperioden er sju år, og parlamentet vert valde for seks år. Alle over 18 år har stemmerett, men berre muslimar kan bli valde til embete.
President Ali Abdullah Saleh vart den første valde presidenten i det samla Jemen i 1999 (men han hadde vore president i Jemen sidan 1990 og president i Nord-Jemen sidan 1978). Han vart vald på ny i september 2006. Sigeren til Saleh vart av internasjonale observatørar rekna som «delvis fritt», men det vart valdelege episodar, brot på pressefridom og skuldringar som svindel, i samband med valet. Parlamentsval vart halde i april 2003 og Den allmenne folkekongressen (GPC) opprettheldt eit absolutt fleirtal. Saleh (GPC) sat nesten utan opposisjon som president fram til 2011, då lokal frustrasjon breidde om seg då han nekta å halde eit nytt val, i tillegg til at den arabiske våren samstundes slo til for fullt med massedemonstrasjonar. I 2012 vart han tvungen til å gå av, men er framleis ein viktig aktør i jemenittisk politikk.
Grunnlova krev ein sjølvstendig domsstol. Dei tidlegare nordlege og sørlege lovverka har blitt samla. Rettssystemet omfattar separate handelssdomstolar og ein høgsterett i Sana. Sjaria er hovudkjelda til lovene, og mange rettssaker vert debattert i forhold til religiøse lover og mange dommarar er religiøse lærde i tillegg.
Utanrikspolitikk
Geografien og dei herskande imamane i Nord-Jemen har halde landet isolert frå ytre påverknad før 1962. Forholdet til Saudi-Arabia vart definert i Taif-avtalen i 1934, som teikna grensa i den nordlegaste delen av landet mellom dei to kongedøma og sette rammeverket for handel og anna. Taif-avtalen har blitt fornya kvart 20. år og vart sist gong stadfesta i 1995. Forholdet til dei britiske kolonistyresmaktene i Aden og dei sørlege områda var vanlegvis spent.
Sovjetiske og kinesiske bistandsmisjonar i 1958 og 1959 var det første viktige, ikkje-muslimske nærværet i Nord-Jemen. Etter revolusjonen i september 1962, vart Den arabiske republikken Jemen ein nær alliert med og tungt avhengig av Egypt. Saudi-Arabia støtta rojalistane i forsøket deira på å slå republikanarane, og anerkjende ikkje Den arabiske republikken Jemen før 1970. Samstundes hadde Saudi-Arabia direkte kontakt med jemenittiske stammer, som stundom forsura det offisielle forholdet til den jemenittiske regjeringa. Saudi-Arabia var fiendtleg innstilt til alle former for politisk og sosial reform i Jemen og fortsette å gje økonomisk støtte til stammehøvdingar.
I februar 1989 vart Nord-Jemen med Irak, Jordan og Egypt i Arabisk samarbeidsråd (ACC), ein organisasjon delvis skapt som svar til grunnlegginga av Golfrådet og var meint å pleie tettare økonomisk samarbeid og integrasjon mellom medlemmane. Etter samlinga vart Republikken Jemen akseptert som medlem av ACC. Etter krisa i Persiabukta har ACC vore inaktivt. Jemen er ikkje medlem av Golfrådet, hovudsakleg på grunn av den republikanske regjeringa..
Sidan slutten av borgarkrigen i 1994, er det gjort konkrete framsteg på den diplomatiske fronten i å gjenopprette normale samband med nabolanda til Jemen. Sommaren 2000 signerte Jemen og Saudi-Arabia ein internasjonal grenseavtale som avslutta ein 50 år lang krangel om plasseringa av grensa mellom dei to landa. Fram til signeringa fredsavtalen mellom Jemen og Saudi-Arabia i juli 2000, var den nordlege grensa til Jemen udefinert. Den arabiske ørkenen hindra likevel menneske frå å bu der. Jemen avslutta striden med Eritrea om Hanishøyane i 1998. Den saudiarabisk-jemenittiske muren vart bygd av Saudi-Arabia for å hindre ulovleg innvandring og smugling av narkotika og våpen. The Independent skreiv ein artikkel om at «Saudi-Arabia, ein av dei mest høglydte kritikarane av «tryggingsgjerdet» til Israel på Vestbreidda, følgjer i det stille Israel sitt døme med å reise ein mur langs si eiga grense mot Jemen».
Menneskerettar
Styresmaktene og tryggingsstyrkane verkar ofte å lide under stor korrupsjon, og har vore ansvarleg for tortur, umenneskeleg hamdsaming, og utanrettslege avrettingar. Folk blir vilkårleg arresterte, særleg i sør, og heimane til folk vilkårleg gjennomsøkt. Langvarig varetektsforvaring er eit alvorleg problem, og rettsleg korrupsjon, ineffektivitet og utøvande innblanding undergraver rettstryggleiken. Ytringsfridom, pressefridom og religionsfridom er alle særs avgrensa. Journalistar som er kritiske til staten vert ofte plaga og truga av politiet. Homoseksualitet er ulovleg og straffbart med døden.
Sidan starten av sjia-opprøret, har mange folk skulda for å støtte Al-Houthi blitt arrestert og fengsla utan skuldingar eller rettssak.
U.S. Committee for Refugees and Immigrants har rapportert om fleire brot på flyktning- og asylsøkjarrettar. Dei jemenittiske styrsmaktene skal ha deportert mange utlendingar utan å gje dei tilgang til SN sin høgkommissær for flyktningar, trass i at SN mange gonger har bede om dette. Flyktningar rapporterte om vald retta mot seg medan dei budde i flyktningleirar. Jemenittar gjekk inn i leirar og valdtok og slo flyktningar som straff i 2007.
Jemen er rangert sist av 135 land i 2012 på ei liste over kjønnsskilnader. Human Rights Watch rapporterte om diskriminering og vald mot kvinner, og avskaffinga om aldersgrensa på femten år for ekteskap. Puberteten (av somme tolka så lågt som ni år) vart sett som krav for ekteskap i staden. Publisitet om ei sak der ei ti år gammal jemenittisk jente vart skild, førte barnebryllaup fram i lsyet ikkje berre i Jemen, men òg verda over.
Menneskehandel
Det amerikanske utanriksdepartementet klassifiserte i 2013 Jemen på tredje nivå når det kom til menneskehandel, som vil sei at staten ikkje oppnår minstekravet mot menneskehandel og ikkje gjer nok for å hindre dette.
Jemen avskaffa offisielt slaveri i 1962, men slaveri vert framleis praktisert.
Militæret
Dei væåna styrkane i Jemen omfattar den jemenittiske hæren (omfattar den republikanske garden), marinen (inkludert marinesoldatar) og det jemenittiske luftforsvaret (Al Quwwat al Jawwiya al Yamaniya). Det pågår for tida ei stor omorganisering av dei væpna styrkane. Det samla luftforsvaret og luftstyrkane er no under ein kommando. Marinen held til i Aden. Dei samla væpna styrkane utgjer kring 401 000 aktive personell, inkludert vernepliktige. Den arabiske republikken Jemen og Den demokratiske folkerepublikken Jemen gjekk saman og danna Republikken Jemen den 22. mai 1990. Den øvste leiaren for dei væpna styrkane er feltmarskalk Abd Rabbuh Mansur Al-Hadi, presidenten i Jemen.
Talet på militært personell i Jemen er relativt høgt. Totalt har Jemen den nest største militærstyrken på Den arabiske halvøya etter Saudi-Arabia. I 2012 var dei aktive soldatane estimert som følgjer: hæren 390 000; marinen 7 000 og luftforsvaret 5 000. I september 2007 annonserte regjeringa gjeninnføringa av obligatorisk verneplikt. Forsvarsbudsjettet til Jemen utgjorde i 2006 kring 40 % av det totale budsjettet i landet.
Administrativ inndeling
Mot slutten av 2004 var Jemen delt inn i tjue guvernement (muhafazat - Det siste som kom til var Raymah guvernement, som vart oppretta i 2004) pluss ein kommune kalla «Amanat Al-Asemah» (som omfattar hovudstaden Sana). Eit guvernement til (Sokotra guvernement) vart oppretta i desember 2013 som utgjorde øya Sokotra, tidlegare ein del av Hadramaut guvernement. Guvenementeta er vidare delt inn i 333 distrikt (muderiah), som igjen er delt inn i 2 210 underdistrikt og så 38 284 landsbyar (tal frå 2001).
I 2014 valde eit forfatningspanel å dele landet inn i seks regionar - fire i nord og to i sør, med hovudstaden Sana utanfor regionane. Dette var ein medverkande faktor til statskuppet til houthiane.
• # Saada
• # Al Jawf
• # Hadhramaut (fastlandet) og Socotra (til havs)
• # Al Mahrah
• # Hajjah
• # 'Amran
• # Al Mahwit
• # Amanat Al Asimah (Sana by)
• # Sana
• # Al Hudaydah
Jamie Carragher
James Lee Duncan Carragher er ein engelsk fotballspelar som har spela i forsvar for Liverpool i engelsk Premier League, og for det engelske landslaget. Han har spelt for Liverpool heile karrieren sin, og var med på å vinna den europeiske Meisterligaen med dei i 2005 og UEFA-cupen i 2001. Han debuterte for A-landslaget 28. april 1999 som innbytar i ein kamp mot Ungarn. Han var med i England sin tropp til fotball-EM i 2004 og fotball-VM i 2006, men i 2007 trekte han seg frå vidare landslagsspel. I 2010 let han seg overtala til å koma attende til landslaget og vart teken ut i England sin tropp til fotball-VM i 2010. Carragher er gift og har éin son og éi dotter.
Jemen
Administrativ inndeling
• # Dhamar
• # Ibb
• # Dhale
• # Al Bayda
• # Shabwah
• # Taiz
• # Lahij
• # Abyan
• # Aden
• # Sokotra
Økonomi og infrastruktur
Ifølgje CIA hadde Jemen i 2013 eit BNP på 61,63 milliardar USD, med ei inntekt per innbyggjar på 2 500 USD. Tenester er den største økonomisektoren (61,4 % av BNP), etterfølgd av industrisektoren (30,9 %) og jordbruk (7,7 %). Av desse representerer petroleumsproduksjon rundt 25 % av BNP og 63 % av inntektene til staten. Ifølgje FAO representerte jordbruk tidlegare 18–27 % av BNP, men dette har endra seg dei seinare åra. Viktige jordbruksprodukt er korn, grønsaker, frukt, belgfrukt, khat, kaffi, bomull, meieriprodukt, fisk, buskap (sau, geiter, kyr og kamelar) og høns.
Industrisektoren i Jemen er basert på produksjon av råolje og raffinering av petroleum, matproduksjon, handverk og småskalaproduksjon av bomullstekstilar og lêrvarer, aluminiumsprodukt, reparasjon av handelsskip, sement og naturgassproduksjon. I 2013 hadde landet ein industriell produksjonsvekst på 4,8 %. Landet har òg store førekomstar av naturgass. Det første LNG-verket i Jemen kom i produksjon i oktober 2009.
Ifølgje CIA er arbeidsstyrken i 2013 på i alt sju millionar arbeidarar. Arbeidsløysa i 2003 var på 35 %.
Vassforsyning og reinhald
Ei av nøkkelutfordringane i landet er vassmangel, særleg i høglanda. Ein viktig faktor er den store graden av fattigdom som gjer det vanskeleg å finne økonomi til å betale for tenestetilbodet og byggje ut infrastruktur. Jemen er eit av dei fattigaste landa i verda og landet med minst vassforsyning i Arabia. I snitt har ein jemenittar berre tilganga til 140 kubikkmeter vatn i året, medan snitt i Midtausten elles er 1000 kubikkmeter, og den internasjonale grensa for vassbelasting er 1700 kubikkmeter i året. Hovudvasskjelda til Jemen er grunnvatn, men vasspegelen har falle så kraftig at landet er utan levedyktige vasskjelder. I Sana var til dømes vasspegelen 30 meter under overflata i 1970-åra, men har falle til 1200 meter under overflata i 2012. Grunnvatnet har ikkje blitt regulert av dei jemenittiske styresmaktene. Sjølv før revolusjonen var vassituasjonen i Jemen skildra som stadig meir skrekkeleg av ekspertar som frykta at Jemen kom til å bli det første landet utan vatn. Jordbruket i Jemen utnyttar opp til 90 % av vatnet i landet, sjølv om det berre genererer kring 6 % av BNP. Mange jemenittar er derimot avhengige av småskala jordbruk. Halvparten av vatnet i jordbruket vert nytta til å dyrke khat. Det tyder at i eit så vassfattig land som Jemen, der halve folkesetnaden står i fare for matmangel, vert 45 % av vatnet nytta til å ei avling som ikkje gjev noka næring.
Under den jemenittiske borgarkrigen i 2015 vart situasjonen enno verre. 80 % av folkesetnaden kjempar med å ha tilgang til drikke- og vaskevatn.
Demografi
Folketalet i Jemen er 24 millionar i følgje estimat frå 2014. 46 % av folkesetnaden er under 15 år gamle, og 2,7 % er over 65 år. I 1950 var det 4,3 millionar innbyggjarar i landet. Innan 2050 er det venta folketalet estimert til å auke til kring 60 millionar. Jemen har ein høg fødselsrate, kring 4,45 barn per kvinne. Dette er det 30. høgaste i verda. Folketalet i Sana aukar raskt, frå kring 55 000 i 1978 til nesten to millionar tidleg på 2000-talet.
I følgje CIA World Factbook er dei etniske gruppene i Jemen hovudsakleg arabarar, etterfølgd av afroarabarar, sørasiatar og europearar. Då dei tidlegare statane Nord- og Sør-Jemen vart grunnlagd, flytta dei fleste minoritetsgruppene. Jemen er i stor grad eit stammesamfunn. I dei nordlege fjellområda er det 400 Zaidi-stammer. Det finst òg arvelege kastegrupper i byområdet som Al-Akhdam. Det er òg jemenittar av persisk opphav. I følgje Muqaddasi, utgjorde persarar ein majoritet av folkesetnaden i Aden på 900-talet.
Jemenittiske jødar utgjorde ein gong ein stor minoritet i Jemen, med ein særeigen kultur som skilde seg frå andre jødiske samfunn i verda. Dei fleste emigrerte til Israel midt på 1900-talet under den jødiske utvandringa frå Arabia og Operasjon Magic Carpet. Det er estimert at 100 000 folk av indisk opphav bur i dei sørlege delane av landet, kring Aden, Mukalla, Shihr, Lahaj, Mokha og Hodeidah.
Jemen er det einaste landet på Den arabiske halvøya som har signert to internasjonale avtalar datert attende til 1951 og 1967 om vern av flyktningar. I følgje US Committee for Refugees and Immigrants hadde Jemen teke i mot 124 600 flyktningar og asylsøkjarar i 2007. Desse kom hovudsakleg frå Somalia (110 600), Irak (11 000), Etiopia (2 000), og Syria. I tillegg er meir enn 334 000 jemenittar flytta internt på grunn av konfliktar.
Den jemenittiske diasporaen er hovudsakleg konsentrert i nabolandet Saudi-Arabia, der mellom 800 000 og ein million jemenittar bur, og Storbritannia, der det bur mellom 70 000 og 80 000 jemenittar.
Religion
Det er i hovudsak to islamske religiøse grupper i Jemen: 60%–65 % av den muslimske folkesetnaden er sunnimuslimar og 35%–40 % er sjiamuslimar, i følgje International Religious Freedom Report. Sunnina er hovudsakleg shafi'i, men ei stor gruppe er òg maliki og hanbali. Sjiane er hovudsakleg zaidi.
Sunniane dominerer i sør og søraust. Zaidiane er hovudsakleg i nord og nordvest, medan ismailane er i sentera som Sana'a og Ma'rib. Det er blanda samfunn i dei større byane. Kring 1 prosent av jemenittane er ikkje-muslimar - og er anten kristne, jødar eller hinduar, eller ikkje-religiøse.
Språk
Moderne standararabisk er det offisielle språket i Jemen. Jemenittisk arabisk vert snakka i fleire regionale dialektar. I Mahra-området lengst aust og på øya Soqotra, snakkar dei fleire ikkje-arabiske språk. Jemenittiske teiknspråk vert nytta av døve.
Jemen er ein av heimlanda til den sørsemittiske språkfamilien. Mehri er det største sørsemittiske språket som vert tala i nasjonen, med meir enn 70 000 brukarar. Den etniske gruppa i seg sjølv vert kalla Mahra. Soqotri er eit anna sørsemittisk språk med talarar på øya Socotra som er isolert frå presset frå arabisk på det jemenittiske fastlandet. I følgje ei folketejling i 1990 i Jemen, var det 57 000 som brukte språket.
Jemen var òg heimstad for gamle sørarabiske språk. Av desse formspråka verkar jabal razih framleis å vere i bruk lengst nordvest i landet.
Kultur
Jemen er eit kulturrikt land med påverknad frå mange sivilisasjonar, som den tidlege sivilisasjonen Sjeba.
Media
Radiosendingane i Jemen byrja seint i 1940-åra då det framleis var delt i sør av britane og nord av imam-systemet. Etter samlinga av Jemen i 1990, har dei jemenittiske styresmaktene reformert selskapa sine og grunnlagd fleire radiokanalar som sender lokalt. Det vart eit tilbakesteg i 1994 då infrastrukturen vart øydelagd under borgarkrigen.
Fjernsyn er den viktigaste mediaplattforma i Jemen. På grunn av den låge lesekunna i landet, er fjernsyn den viktigaste nyhendekjelda for jemenittane. Det finst seks gratiskanalar med hovudkvarter i Jemen, av desse er fire statseigde.
Jemenittisk filmindustri er på eit tidleg stadion og fram til 2008 var det berre laga to jemenittiske filmar.
Tetar
Historia til jemenittisk teater går attende minst hundre år, til tidleg på 1900-talet. Både amatørteater og profesjonelle (statlege) teater har framsyningar i dei store byane. Mange av dei viktige diktarane og forfattarane i Jemen, som Ali Ahmed Ba Kathir, Muhammed al-Sharafi og Wajdi al-Ahdal, har skrive teaterverk. Dikt, romanar og noveller av jemenittiske forfattarar som Mohammad Abdul-Wali og Abdulaziz Al-Maqaleh har òg blitt omskrive for scenen. Det har vore jemenittiske produksjonar av skodespel av arabiske forfattarar som Tawfiq al-Hakim og Saadallah Wannous og av vestlege forfattarar som Shakespeare, Pirandello, Brecht og Tennessee Williams. Historisk sett var den sørlege hamnebyen Aden den første teaterbyen i landet, men i seinare år har hovudstaden Sana vore vertskap for mange teaterfestivalar, ofte i samband med World Theatre Day.
Idrett
Fotball er den mest populære idretten i Jemen. Jemen er medlem av FIFA og AFC. Det jemenske landslaget deltar i internasjonale konkurransar. Landet har òg mange fotballag som konkurrerer i nasjonale og internasjonale konkurransar.
Dei mange fjella i Jemen gjev gode høve for utandørsidrett som fjellsykling, fjellklatring, fjellturar, basehopping og anna. Fjellkatring og fjellturar til Sarawatfjella og Jabal an Nabi Shu'ayb, inkludert toppar på over 3000 meter over havet, vert organiserte av lokale og interasjonale alpinbyrå.
Kystområda av Jemen og øya Socotra gjev gode høve for vassport, som surfing, bodyboarding, segling, symjing og dykking. Socotra er ein av dei beste surfedestinasjonane i verda.
Kamelhopping er ein tradisjonell sport som er blitt stadig meir populær blant Zaraniq-stamma på vestkysten av Jemen. Kamelar vert plassert side om side og vinnaren er den som klarar å hoppe over flest kamelar. Hopparane trener året rundt for desse konkurransane. Stammemenn (kvinner får ikkje konkurrere) stappar kjortlane sine rundt livet for å ha meir fridom når dei spring og hoppar.
Verdsarv
Det finst fire verdsarvstader i Jemen.
Utdanning
Lesekunna blant vaksne i 2010 var 64 %. Staten hadde planar om redusere lesekunna til mindre enn 10 % innan 2025. Sjølv om Jemen tilbyr universell, obilgatorisk og gratis utdanning for barn mellom seks og femten år, men det obligatoriske oppmøte vert ikkje handheva.
I følgje Webometrics Ranking of World Universities er dei øvst rangerte universiteta i landet Det jemenittiske universitetet for vitskap og teknologi (6532. plass i verda), Al Ahgaff universitet (8930. plass) og Sanaa universitet (11043. plass).
Helse
I følgje estimat frå 2009 var forventa levealder i Jemen 63,27 år. Trass i store betringar innan helsesystemet i Jemen dei siste tiåra, er systemet framleis særs underutvikla. Dei samla utgiftene på helsevesen i 2004 var 5 % av BNP. Same året var utgiftene per innbyggjar for helsevesen særs lågt samanlikna med andre land i Midtausten, berre 34 USD per innbyggjarar i følgje World Health Organization.
I følgje Verdsbanken steig talet på legar i Jemen med eit snitt på meir enn 7 % mellom 1995 og 2000, men i 2004 var det framleis berre tre legar per 10 000 innbyggjarar. I 2005 hadde Jemen berre 6,1 sjukehussenger tilgjengeleg per 10 000 personar. Helsevesenet er særleg dårleg på landsbygda, berre 25 % av landsbygda er dekte av helsetenester, samanlikna med 80 % i byområda. Dei fleste barnedødsfalla kjem av sjukdom som det finst vaksinar for eller som elles kunne ha vore hindra.
Sana kan bli den første hovudstaden i verda som går tom for drikkevatn.
Fulfulde
Namn på språket
Talarar vestanfor Maasina i Mali kallar språket sitt pulaar, bortsett frå i Guinea, der dei kallar det pular, medan dei som snakkar dialektar frå Maasina og austover, seier fulfulde.
Desse nemningane blir òg mykje nytta om den etniske gruppa, i denne artikkelen omtala som fulaniar, fleirtal av fulani. Sjølve kallar dei seg pullo (eintal), fulɓe (fleirtal). Eit anna namn på folket er fellata, som kjem av kanuri fǝláta 'fulani'. Pular er det offisielle regionale språket i Guinea, og mange talarar er einspråklege (monolingvale).
Syntaks
Fulfulde er eit SVO-språk med kjerneinitiale frasar, som illustrert i dette dømet:
Morfologi
Fulfulde er eit syntetisk språk, ved at mange ord inneheld meir enn eitt morfem. I setninga Gaynaako tawii na'i daneeji ɗiɗi bannge maayo 'Gjætaren fann to kvite kyr nær elva' inneheld alle orda fleire morfem, unnateke preposisjonen bannge 'nær':
Det er dessutan eit flekterande språk. Bøying blir uttrykt gjennom modifikasjon og suffiks, og mange suffiks er uttrykk for fleire grammatiske trekk. I dømet over ser vi at suffikset -ii i verbforma tawii 'fann' er uttrykk for tre grammatiske trekk, aktiv (i motsetnad til medium og passiv), fri (i motsetnad til konjunkt) og perfektiv (i motsetnad til imperfektiv). Fulfulde har ikkje kasus.
Fonologi
Fulfulde har berre to stavingstypar, ON og ONK, der O = opptakt, N = nukleus (også kalla kjerne) og K = koda. Stavinga har med andre ord obligatorisk opptakt og nukleus og valfri koda. Opptakt og koda inneheld éin og berre éin konsonant. Nukleus inneheld ein stutt eller ein lang vokal. Språket har ikkje diftongar.
Slektskap
Fulfulde blir rekna til undergruppa Senegal-språk i den nordlege greina av dei atlantiske språka, som utgjer ei hovudgrein av språkfamilien niger-kongo.
Dialektar
Hovudartikkel: Dialektar av fulfulde
Fula har fleire ulike dialektar. Ei mogeleg inndeling er:
Lånord
Språket har lånt mykje frå arabisk og fransk språk, men også frå engelsk, portugisisk, malinke, susu, wolof og andre språk. Lånorda frå arabisk gjeld fyrst og fremst religion (islam), filosofi, grammatikk og skriftkultur, medan lånorda frå fransk og engelsk gjeld moderne teknologi.
Her er nokre døme - frå Aadamaawa-dialekten - på lånord frå arabisk:
Alfabet
Fula blir skrive med det latinske alfabetet og det arabiske alfabetet.
Det latinske alfabetet
Det latinske alfabetet blei teke i bruk for å skrive fulfulde på 1800-talet, i samband med europeisk kolonisering og misjon.
I februar-mars 1966 skipa UNESCO ein konferanse i Bamako (hovudstaden i Mali), Meeting of Experts for the Uni!cation of Alphabets of the National Languages. Der blei det føreslege ny ortografi i det latinske alfabetet for mange afrikanske språk, mellom anna fulfulde. Det trongst ein standardisert ortografi, for skrivemåten varierte sterkt frå bok til bok, og framleis blir det gjeve ut bøker med avvikande ortografi.
Det latinske alfabetet har desse store og små bokstavane: ', A a, B b, Ɓ ɓ, Mb mb, C c, D d, Ɗ ɗ, Nd nd, E e, F f, G g, Ng ng, H h, I i, J j, Nj nj, K k, L l, M m, N n, Ɲ ɲ, Ŋ ŋ, O o, Pp, R r, S s, T t, U u, V v, W w, Y y, Ƴ ƴ, Z z. I staden for Ɲ ɲ nyttar ein òg Ñ ñ eller Ny ny. Den glottale lukkelyden  '  blir oftast ikkje skriven fremst i ord, slik at anndal 'kunnskap' står for /ʔanndal/. Den fonetiske verdien til dei ulike bokstavane er beskriven i avsnittet Lydsystemet nedanfor.
Det arabiske alfabetet
Det arabiske alfabetet har vore kjent mellom fulaniane sidan muslimske handelsfolk kom til Vest-Afrika på 800-900-talet. Dette alfabetet kan nyttast på fleire vis for å skrive fulfulde. Tabellen under viser den tradisjonelle skrivemåten av konsonantane i Nord-Kamerun.
Som tabellen viser, blir stemde plosivar og prenasale plosivar skrivne likt. Vidare skil ein mellom anna heller ikkje mellom b og ɓ eller mellom f og p. Vokalane i, a og u blir skrivne som på arabisk, jamfør til dømes عَسِرِ asiri 'bedetid ved 16-tida' (< arabisk ʕaṣr عَصر) og سُبَحَ subaha 'bedetid før soloppgang' (< arabisk subħ سُبح), medan o blir skriven med ʿ over konsonanten og e med . under konsonanten.
Dei siste tiåra har ein ny skrivemåte blitt utvikla, der alle konsonantfonema er skilde frå kvarandre. Dei prenasale plosivane blir skrivne مب mb, ند nd, نج nj og نغ ng; p blir skrive پ ; ɓ og ƴ blir skrivne som høvesvis ب b og ي y med ء ʔ over. Ny blir skriven som ein kombinasjon av ن og ي, slik at eldre يَامَ nyaama får ein prikk over fyrste konsonanten.
Fonologi
''Hovudartikkel: Fonologi i fulfulde
Stavingsstruktur
Fulfulde har stavingar av typane CV, CVV, CVC og CVVC, der C = konsonant, V = stutt vokal og VV = lang vokal. Med andre ord byrjar alle stavingar med éin og berre éin konsonant.
Vokalar
Fula har fem stutte og fem lange vokalfonem:
I mange dialektar varierer uttalen av dei midtre vokalane e, ee, o og oo allofonisk mellom dei trong-midtre, , og  på den eine sida og dei open-midtre , ,  og  på den andre. Fula har ingen diftongar.
Konsonantar
Frå Maasina og vestover blir ƴ uttala som ein palatal implosiv og austafor Maasina blir han uttala som ein knirkestemd halvvokal.
Alle implosivane kan alternativt uttalast som knirkestemde plosivar.
Skiljet mellom v og w finst berre i nokre dialektar i Aadamaawa. Alle andre dialektar har berre w. Jamfør artikkelen Fulfulde: framlydsveksling. I Maasina blir w uttala [ɥ] føre fremre vokal (i, ii, e, ee).
Framlydsveksling
''Hovudartikkel: Framlydsveksling i fulfulde.
Eit karakteristisk drag ved fulfulde er framlydsvekslinga, det at konsonanten fremst i eit ord vekslar ved ordbøying. Her er nokre døme i Aadamaawa-dialekt:
Substantiv
Verb
Suffiksveksling
Hovudartikkel: Suffiksveksling i fulfulde
Nominalklassesuffiksa, som vi primært finn på substantiv, adjektiv og partisipp, varierer i form, her illustrert med fire substantiv i NGAL-klassen (suffiksa er skilde ut med ein bindestrek):
Desse fire variantane utgjer dei fire suffiksvekslingsstadia til suffikset i NGAL-klassen. Dei fire stadia har desse namna:
Dei tre siste stadia, kontinuantstadiet, plosivstadiet og prenasalstadiet, kan jamførast med dei tre stadia i framlydsvekslinga. Her er eit oversyn over alle dei vekslingsrekkjene som finst ved nominalklassesuffiksa:
Det står y / w i kontinuantstadiet i Gi/e-rekkja. Vi finn w i Fuuta Jaloo- og Maasina-dialekten og y i andre dialektar. Det står h / w i kontinuantstadiet i K-rekkja. Vi finn w i Maasina-dialekten og h i andre dialektar. B-rekkja finst berre i Fuuta Jaloo- og Fuuta Tooro-dialekten.
Morfologi
Eit karakteristisk drag ved fulfulde og dei fleste andre niger-kongo-språk er nominalklasse-systemet. I fulfulde kongruerer adjektiv, talord, partisipp og determinativ med substantivet med omsyn til nominalklasse, og skil seg frå bantuspråka, der finitte verb også har nominalklasse-kongruens med subjekt og objekt.
Substantiv
Hovudartikkel: Substantiv i fulfulde
Keiichi Misawa
Keiichi Misawa er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Vissel Kobe og Thespa Kusatsu.
Bjølsegrøvvatnet
Bjølsegrøvvatnet er ein innsjø som ligg i Kvam herad i Vestland.
Fulfulde
Substantiv
Substantivet på fulfulde førekjem i normalt i seks ulike former som alle høyrer til kvar sin nominalklasse, her illustrert med substantivet RAWAANDU 'hund' i Aadamaawa-dialekten:
I tillegg til diminutiv og augmentativ eintal og fleirtal finst ei noko mindre vanleg diminutiv-pejorativ eintalsform, i dette tilfellet ndawaangum 'liten fillehund'. Væsker og massar førekjem i ei eiga diminutiv-form for små mengder, jamfør dihal 'litt vatn' til ndiyam 'vatn'. Av grunn-nominalklassane finst det kring 15 i eintal og 3 i fleirtal. Tala på nominalklassar varierer litt frå dialekt til dialekt. Eit substantiv førekjem i maksimalt éin eintals grunn-nominalklasse og éin fleirtals grunn-nominalklasse. Nokre substantiv, i fyrste rekkje lånord, har ikkje noko suffiks som viser kva eintals grunn-nominalklasse dei høyrer til, og det er nominalklassekongruensen ved adjektiv, partisipp, determinativ og pronomen som fortel kva eintals grunn-nominalklasse eit substantiv høyrer til.
Alle nominalklassane har ei relativt veldefinert prototypisk tyding; jamfør artikkelen Nominalklassesemantikk i fulfulde.
Adjektiv
Adjektiva blir bøygde i alle nominalklassar. Adjektivet wuy- 'tjuvaktig' er vist i alle 24 former i tabellen FRAMLYDSVEKSLING i artikelen Framlydsveksling i fulfulde.
På fulfulde blir ikkje adjektiv gradbøygde. I staden nyttar ein verbet ɓura 'overgå' i ein konstruksjon som illustrert i dette dømet:
Verb
Hovudartiklar: Verbbøying i fulfulde og Verbavleiing i fulfulde
Verbet på fulfulde blir bøygd i dei åtte grammatiske kategoriane i tabellen nedanfor. Til venstre står namna på dei grammatiske kategoriane og til høgre dei ulike grammatiske trekka i kvar kategori.
Anna
Professor Rolf Theil utnemnde i 2008 fulfulde til det vakraste språket i verda. Han meinte språket var nydeleg å høyre på og nemnte order mallimalloore 'hagl' som døme.
Askjellsdalsvatnet
Askjellsdalsvatnet er eit vatn som ligg i Vaksdal kommune i Vestland.
Lørenskog kommune
Lørenskog er ein kommune i Viken fylke. Kommunen grensar i nord mot Lillestrøm kommune, i aust til Rælingen, i sør til Enebakk og i vest til Oslo. Motivet i kommunevåpenet er eit vasshjul.
Kommunen blei skild ut frå Skedsmo som eigen kommune i 1908. På den tida var Lørenskog mest kjent for ei stor del romanifolk (taterfolk) som budde der og som hytteområde for Oslo-folket. Kommunen hadde 40 000 innbyggere i 1. kvartal 2019.
Kommunen har eit areal er på 71 km². Store delar av kommunen i sør omfattar lørenskogdelen av den utbyggingsvera Østmarka. Dei aller fleste innbyggjarane bur derfor nord i kommunen. Gardsbruk tek opp plassen imellom. Kommunen har gått frå å vera ein jordbrukskommune til å bli ein urban forstad til Oslo. Tendensen skaut fart på 1980-talet, då kommunen fekk bygga både dagens Lørenskog Storsenter (Triaden) og Metro-senteret som trekk til seg kundar frå heile Oslo og Romerike-distriktet.
Orddeling
Orddeling er eit typografisk om­grep for det å de­la ord som kjem på slutt­en av ei linje ved hjelp av binde­strek. Ord­deling føl­gjer vis­se reg­lar som skal gje­ra ord­et lett­are å le­sa rett. Ord­deling kan gje­rast ma­nu­elt ved å skri­va inn ein bin­de­strek og sjølv gjen­nom­fø­ra lin­je­skift eller det kan gje­rast au­to­mat­isk ved at ein set inn mjuk bin­de­strek, el­ler eit ord­del­ings­pro­gram kan hjelpa til med å de­la orda.
Orddelingsreglar
Innanfor språkteknologi viser omgrepet «orddeling» til automatisk innsetjing av moglege bindestrekar (orddelingspunkt) i ord.
Norske ord kan delast etter følgjande algoritme:
Reglane i algoritmane er ordna, slik at tidlege reglar virkar før seinare. Etter den siste regelen er det rett å dele atmos-fære, men ordet blir delt etter den første regelen.
I hovudsak er det to innfallsvinklar til orddeling: Den eine har eit sett med fonologiske reglar (t.d. «sett inn orddelingspunkt framfor kvar konsonant-vokal-sekvens»). Den andre listar opp moglege stammar, som ikkje skal delast, som sfære i dømet ovanfor. I praksis opererer dei fleste orddelingsprogramma med ein kombinasjon av dei to innfallsvinklane.
President Hotel Athens
President Hotel Athens er eit hotell i Ambelókipi i Hellas. Det er det høgaste hotellet i Hellas med ein høgde på 68 meter. Hotellet har 317 rom fordelt over 22 etasjar. I toppetasjen finst det restaurant med live jazzmusikk og på taket er det eit symjebasseng og ein bar.
Transitiv relasjon
Ein binær relasjon R over ei mengd X er transitiv, viss det gjeld for alle a, b og c i X, at dersom a er relatert til b og b er relatert til c, er òg a relatert til c. I predikatlogikk skriv ein
Døme på transitive relasjonar er «er større enn» og «er lik»: Viss a > b og b > c, så er òg a > c, og viss a = b og b = c, så er a = c.
Ein transitiv relasjon som òg er refleksiv og symmetrisk vert kalla ein ekvivalensrelasjon.
Ryosuke Matsuoka
Ryosuke Matsuoka er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Vissel Kobe, Júbilo Iwata og Montedio Yamagata.
Shaun Wright-Phillips
Shaun Cameron Wright-Phillips er ein engelsk fotballspelar som har spela for Queens Park Rangers i engelsk Premier League, og for det engelske landslaget. Han vart seriemeister i England med Chelsea i 2006. Han debuterte for A-landslaget 18. august 2004 som innbytar i ein kamp mot Ukraina, og skåra mål i den same kampen.
Askevatnet
Askevatnet er eit vatn som ligg i Askøy kommune i Vestland.
Metauro
Metauro (latin Metaurus eller Mataurus) er ei elv i Italia. Ho har sitt utspring i Appenninane og har ei lengd på 109 km. Ho munnar ut i Adriahavet sør for Fano.
I antikken vart det utkjempa to slag ved breidda av Metauro.
Stenbrohult
Stenbrohult er eit sokn i sørlege Småland, mest kjend som heimbygda til Carl von Linné. Staden Älmhult har tidlegare vore ein del av Stenbrohult sokn. Dei fremste Linnéminna i Stenbrohult er, utanom naturen kring sjøen Möckeln, den tidlegare kappelangarden i Råshult, der Linné vart fødd, samt kyrkjegården, der den noverande kyrkja likevel er oppført etter Linné si tid. På ein del av den noverande kyrkjegarden låg den eldre prestegarden der Linné voks opp. Denne garden vart brannherja allereie på 1700-talet. Der han låg finst det no ei statue av Linné. Ved den noverande kyrkja kan ein sjå restar av den eldre kyrkja der morfaren, faren og broren til Linné var prestar.
Metauro
Det første skjedde i 207 f.Kr. då Hasdrubal Barca, medan han marsjerte for å hjelpe Hannibal, vart slakta ned av ein romersk hær leia av konsulane Marcus Livius Salinator og Gaius Claudius Nero. Slaget ved Metaurus var eit avgjerande slag i den andre punarkrigen. Den eksakte staden til slaget er usikkert, men vanlegvis vert det plassert mellom Fossombrone og Furlopasset, men det skjedde truleg nærare kysten av Adriahavet.
Stenbrohult
I Råshult har markene i nokre tiår vore passa på med stor omsorg for at dei framleis skal ha eller få att karakteren av gammalt landbrukslandskap. I dei siste åra har det området der 1700-talskarakteren skal attskapast vorte utvida.
Ein lokalflora for Stenbrohult sokn har vorte utgjeve i Svensk Botanisk Tidskrift.
Metauro
Det andre slaget fann stad nær elva i 271 då den romerske keisaren Aurelian slo tilbake alemannarane som hadde invadert nordlege delar av Italia året før.
Kohei Doi
Kohei Doi er ein japansk fotballspelar.
Bergen op Zoom
Bergen op Zoom er ein kommune og by i Nederland i provinsen Noord-Brabant med om lag 65 000 innbyggjarar.
Bergen op Zoom fekk truleg byrettar i 1266. I 1287 vart byen eit herskap og i 1559 vart herskapet opphøgd til markgrevskap. Fleire familiar styrte Bergen op Zoom fram til 1795. Bergen op Zoom var i denne tida ei mektig festning og hadde eit av dei største arsenala i Dei sameinte Nederlanda.
Capelle aan den IJssel
Capelle aan den IJssel er ein kommune og by i Nederland i provinsen Zuid-Holland med om lag 65 000 innbyggjarar. Kommunen ligg i austenden av Rotterdam ved elva Hollandse IJssel.
Capelle aan den IJssel sin mest kjende innbyggjar er statsminister Jan Peter Balkenende, som har budd her sidan 1999.
1. divisjon fotball for menn 1979
1. divisjon 1979 starta 22. april og slutta 14. oktober.
Det vart spelt 22 rundar. Dei tre nedste laga rykte ned. Det vart gjeve to poeng for siger og eitt poeng for uavgjort.
Lag
Vikings serievinnarlag bestod av Svein Kvia, Tonning Hammer, Tor Reidar Brekke, Bjarne Berntsen, Erik Johannessen (målvakt), Isak Arne Refvik, Per Henriksen, Svein Fjælberg, Torbjørn Svendsen, Inge Valen, Trygve Johannessen, Finn Krogh, Rolf Bjørnsen.
Nordsamisk ortografi
Nordsamisk ortografi har ei fleire hundre år gammal historie attom seg, med ei ulik utvikling i alle tre landa nordsamisk blir snakka, fram til 1979, då nordsamisk fekk ein felles ortografi.
1. divisjon fotball for menn 1979
Lag
Start sitt bronselag bestod av Roy Amundsen (målvakt), Trond Pedersen, Svein Mathisen, Audun Myhre, Stein Thunberg, Cay Ljosdahl, Jan Sigurd Ervik, Thorgny Svenssen, Preben Jørgensen, Helge Haugen, Jarle Ødegaard, Thor Einar Andersen, Helge Breilid, Reidar Flaa, Helge Skuseth.
Nordsamisk ortografi
Kort oversyn over dei ulike rettskrivingane
Nordsamisk har vorte skrive med åtte ulike rettskrivingar. I tillegg har det såkalla nordlapska bokspråket i Sverige vorte brukt til å skrive samisk både for lule- og nordsamisk.
Omsyna attom rettskrivingane
Det er framforalt fire omsyn som har vore avgjerande for innføringa av nye nordsamiske rettskrivingar:
I tillegg kan ein, litt spøkefullt, men med ei kjerne av sanning, slå fast at nordsamisk har skifta rettskriving med kvar nye professor i samisk ved Universitetet i Oslo (Stockfleth - J.A. Friis - Nielsen - Bergsland - Magga). For dei to siste, og særleg for den siste rettskrivinga haltar denne generaliseringa. 1979-rettskrivinga var eit resultat av eit kollektivt arbeid over ein tiårsperiode, der samiske språkfolk frå alle tre land arbeidde i lag for å kome fram til ein konsensus.
Stockfleth-rettskrivinga
Nils Vibe Stockfleth gav ut ein samisk grammatikk i 1840, inspirert av Rasmus Rask.
Friis si rettskriving
Den såkalla Friis-rettskrivinga er den rettskrivinga som er brukt i Den samiske bibelen frå 1895, og som er i bruk i Nuorttanaste, det hundreårgamle bladet til Finnemisjonen. Til skilnad frå alle andre samiske rettskrivingar har denne dermed vorte lese av dei aller fleste samar, i over hundre år.
J.A. Friis tok opp arbeidet med Bibelomsetjinga etter at Stockfleth ikkje vart ferdig med meir enn det nye testamentet. Viktig for arbeidet var at Friis fekk ein hjelpar med samisk som morsmål. Som eit resultat av rettsoppgjeret etter Kautokeinoopprøret i 1854 vart Lars Jacobsen Hætta dømd til fengselsstraff i Kristiania. I fengselet, og seinare etter at han hadde sona ferdig, omsette han Bibelen til nordsamisk, i lag med J.A. Friis.
Konrad Nielsen si rettskriving
Konrad Nielsen si rettskriving er den rettskrivinga som Konrad Nielsen utvikla til bruk i ordboka si, og i læreboka si. Det er framleis denne ortografien som blir brukt når nordsamiske språkeksempel blir sitert i den internasjonale finskugriske faglitteraturen. Ortografien vart aldri teke i praktisk bruk, dette var ei tid med svært lite samisk tekst i det heile, og det vesle som var (som Nuorttanaste) vart skrive med Friis sin ortografi. Fleire generasjonar av norske prestar fekk likevel opplæring i samisk med Nielsen si lærebok, etter denne rettskrivinga. Desse tabellane samanliknar Nielsen si rettskriving med rettskrivinga frå 1979.
Vokalar:
Bergsland-Ruong-rettskrivinga frå 1948
Bergsland-Ruong-rettskrivinga var ei rettskriving utarbeidd av Knut Bergsland og Israel Ruong, med føringar frå m.a. Konrad Nielsen og Björn Collinder. Rettskrivinga var sams for nordsamar i Noreg og Sverige, medan dei i Finland brukte Erkki Itkonen si rettskriving.
Det avgjerande nye med Bergsland-Ruong-rettskrivinga var at ho, til skilnad frå alle tidlegare rettskrivingar, la den moderne forma av dialektane i Karasjok og særleg i Kautokeino til grunn, der tidlegare rettskrivingar sto i tradisjonen frå Knud Leem, og representerte eit språksteg som etter kvart forsvann i dei sentrale dialektområda. Ortografisk sett sto Bergsland-Ruong-rettskrivinga ikkje så langt frå Konrad Nielsen-rettskrivinga, noko som særleg kom av påverknaden han hadde på arbeidet i sluttfasen.
1979-rettskrivinga
Dette er (med mindre rettingar frå 1985) dagens rettskriving, og den kan med andre ord lesast ut av alle moderne grammatikkar og ordbøker.
Prøve på ulike nordsamiske rettskrivingar
Tekstutdraget er frå Det nye testamentet, Matteus 12:1-8.
Norsk versjon
"På den tid hende det at Jesus gjekk gjennom ein kornåker på ein sabbat. Læresveinane hans var svoltne og tok til å riva av aks og eta. Då farisearane såg det, sa dei til han: «Sjå, no gjer læresveinane dine noko som ingen har lov til å gjera på sabbaten!» Men han svara: «Har de ikkje lese kva David gjorde den gongen han og dei som var med han, vart svoltne?  Han gjekk inn i Guds hus og åt skodebrøda, dei som korkje han eller mennene hans hadde lov til å eta, men berre prestane.  Eller har de ikkje lese i lova at prestane kvar sabbat krenkjer sabbaten i templet, og likevel er utan skuld?  Og det seier eg dykk: Her er det som er større enn templet.  Hadde de skjøna kva som ligg i det ordet: Det er miskunn eg vil ha og ikkje offer, så hadde de ikkje dømt dei som er skuldlause.  For Menneskesonen er herre over sabbaten.»"
Nils Vibe Stockfleth 1840
"Damanaga aige de Jesus bældo čađa vagjoli sabbaten; mutto su mattajægjek bårrastuvvamen legje, ja gårne åivid si gasskegåtte, ja bårragåtte. Mutto go pharisæalaǯak dam oaidne, de si celkke sunji: gæč, du mattajegjidak dakkek, mi i læk låvalaš dakkat sabbaten. Mutto sån digjidi celki: æppetgo låkkam læk, maid David daǥai, go nælgost læi, ja su matke guoimek? Moft sån Ibmel tempel sisa manai, ja geččujume laibid bårai, maid bårrat i læm sunji låvalaš, ige su matke guibmidi, mutto dušše fal papaidi? Daihe æppetgå diu lagast låkkam læk, atte papak sabbaten sabbat eppebasotek tempel sist, ja ašetæmek almken læk? Mutto mån digjidi cælkam, dast sån læ, gutte stuorrab læ go gempel. Mutto jås di lifčidek diettam mi dat læ: armogasvuođa aigom, mutto åfferid im, de æppet læm dubmim ašetes olbmuid. Dastgo olbmu bardne hærra læ maida sabbat bagjel."
J.A. Friis 1874 (revidert av J.Qvigstad 1895, Bibelen)
"Damanaga aige vaʒi Jesus bældo čađa sabbaten; mutto su mattajægjek borastuvvagotte, ja ribme gasket gordne-oivid ja borrat. Mutto go Farisealaǯak dam oidne, de celkke si dudnji: Gæča, du mattajægjek dakkek dam, mi i læk lobalaš dakkat sabbaten. Mutto son celki sigjidi: Epetgo di læk lokkam, maid David daǥai, dalle go son nælggogođi, dalle go son ja si, guđek legje su mielde, legje nælggomen)? Moft son manai Ibmel vieso sisa ja borai geččujume laibid, maid sudnji i læm lobalaš borrat, ige sigjidi, guđek legje lokkam laǥast, atte papak æppebasotek sabbata tempelist ašetæmek? Mutto mon cælkam digjidi, atte son læ dast jos di dieđašeidek, mi dat læ: Mon lokom arkalmastemvutti ja im oaffaridi, de epet di livče dubmin ašetes olbmuid. Dastgo olbmu bardne læ hærra maidai sabbat bagjel."
Konrad Nielsen-rettskrivinga
"Dâmmânâgâ aige vāʒʒii Jesus bældo čâđâ sabbatin; muttŏ su mat'tajæg'gjek bǫrastuvvâgǭtti jâ rībmi gâs'ket gǫr'dnĕǭiviid jâ bǫrrât. Muttŏ gǫ farisēalâǯǯâk dâm ǫi'dni, de cel'ki sī sudnji: Gǣččâ, du mat'tajæg'gjek dâkkik dâm mi ī læk lǫbalâš dâkkât sabbatin. Muttŏ sǫn cēlkii siggjiidi: Ēppit-gǫ dī læk lǫkkâm, mâid David dâgâi, dâllĕ gǫ sǭn jâ sī guđik leggji su miel'dĕ, leggji næl'gomin, mǫvt sǫn mânâi Ibmel vieso sisâ jâ bǫrâi geč'čujume lāibiid, mâid sudnjii ī læm lǫbalâš bǫrrât, ī-ge siggjiidi guđik leggji su miel'dĕ, muttŏ dušše-fâl bāppâidi? Dâhjĕ ēppit-gǫ dī læk lǫkkam lāgâst, âttĕ bāppâk æppĕ-bâsotik sabbatâ tem'pëlist sabbat-bēivii, jâ læk âlmâke aššĕtæmek? Muttŏ mǫn čælkam diggjiidi, âttĕ dāst læ sǭn, gutti læ stuoreb gǫ tem'pël. Muttŏ jǫs dī dieđašeidĕk mī dât læ: mǫn lii'kum arkalmâs'temvūttii jâ im oaffâriidâ, de ēppit dī livči dub'mim aššĕtis ǫl'bmuid. Dâstgŏ ǫl'bmu bar'dne læ hær'ra mâidai sabbat bâggjĕl."