cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Det første krosstoget
Austen seint på 1000-talet
Då Palestina var under persisk og tidleg islamsk styre, vart kristne pilegrimar til Det heilage landet generelt godt tatt imot. Den tidlege islamske herskaren, kalif Omar, let dei kristne få å utføre alle rituala sine så lenge dei ikkje vart utført for synlege. Men frå tidleg på 1000-talet byrja Sultan Hakim av Egypt å forfølgje dei kristne i Palestina. I 1009 øydela han dei kristne sin mest heilage heilagdom, Den heilage grava. Etter kvart gav han seg med å brenne og drepe og innførte i staden ei tollavgift for kristne pilegrimar som skulle inn i Jerusalem. Men det verste var enno i vente. Ei gruppe tyrkiske muslimar, seldsjukkane, var mektige, svært aggressive og svært fundamentalistiske muslimar, og byrja å få meir makt. Dei kristne pilegrimane var fullstendig uønskte av seldsjukkane som byrja å slå ned på dei i Palestina. Barbariske historier om desse hendingane spreidde seg etter kvart vestover, og i staden for at dette virka dempande på pilegrimane gjorde det berre pilegrimsreisene til Det heilage landet mykje meir heilage.
Egypt og mykje av Palestina var kontrollert av arabiske sjia-fatimidar, som hadde mista store landområde etter at seldsjukkane kom hit. Alexius I hadde tilråda krossfararane om å kjempe i lag med fatimidane mot seldsjukkkane. Fatimidane vart på denne tida styrt av kalif al-Musta'li, sjølv om vesir al-Afdal Shahanshah i praksis hadde det meste av makta. Kalifen hadde mista Jerusalem til seldsjukkane i 1076, men gjenerobra han frå ortoqidane i 1098 medan krossfararane var på veg. Fatimidane såg ikkje først på krossfararane som ein trugsel, og trudde at dei var sende av austromarane for å gjenerobre Syria og at dei ville lata Palestina vere i fred. Dei sende ikkje styrkar mot krossfararane før dei alt hadde kome fram til Jerusalem.
Rådet i Clermont
I mars 1095 sende Alexius I representantar til rådet i Piacenza for å be pave Urban II om hjelp mot tyrkarane. Urban svarte positivt på bøna til keisaren, og håpte at ved å hjelpe den austlege kyrkja i naud så ville dette fjerne det store skisma slik at paven vart den øvste leiaren for kyrkja i heile verda.
Rådet i Piacenza styrkte autoriteten til paven i Italia i ein periode der pavedømet hadde vore svekka. Over 3000 frå prestestanden og om lag 30 000 meinigmenn møtte opp, i tillegg til ambassadørane frå aust. No når pave Urban II hadde oppnådd målet sitt om å få tilbake styret i Italia, kunne han no fokusere fullt og heilt på å opprette eit krosstog og hjelpe austromarane. Urban innsåg derimot at italienarane truleg ikkje var religiøse nok til å samle seg saman rundt paven og sverje å hjelpe keisaren så trufast som mogeleg mot dei ikkje-truande i aust.
Urban si preike er av dei viktigaste talane som er halde i europeisk historie. Det finst mange utgåver av talen i skriftlege kjelder, men alle vart skrive ned etter at Jerusalem var erobra og det er vanskeleg å vite nøyaktig kva som vart sagt og kva som vart lagt til etter det suksessrike krosstoget. Det er uansett klart at talen fekk mykje større respons enn det som var venta. Resten av 1095 og eit stykke inn i 1096 spreidde Urban meldinga si gjennom Frankrike og bad biskopane og legatane sine om å spreie ordet hans andre stader i Frankrike, Tyskland og Italia. Urban prøvde å forby enkelte grupper (mellom anna kvinner, munkar og sjuke) frå å delta i krosstoget, men fann ut at dette nesten var umogeleg. Til slutt var flesteparten av dei som tok imot kallet ikkje riddarar, men fattige bønder med lite erfaring i krigføring som her såg sjansen til eit eventyrleg avbrekk i dei tunge liva sine.
Folkekrosstoget
Urban planla avreisa for krosstoget den 15. august 1096, festdagen for Jomfru Marias himmelfart, men månader før dette sette ein hær av bønder og smålåtne riddarar uventa i veg mot Jerusalem på eiga hand. Dei vart ført av den karismatiske munken og mektige talaren Peter eremitt frå Amiens. Responsen var langt meir enn nokon hadde venta. Urban hadde håpt på eit par tusen riddarar, men enda opp med over 100 000, sjølv om dei fleste av dei ikkje hadde noko stridserfaring og inkluderte kvinner og born.
Etter å ha gått inn i Vetleasia byrja krossfarane å krangle og hærane braut opp i to delar. Tyrkarane hadde erfaring og kløkt og var lokalkjende, og dei fleste i Folkekrosstoget, ein gjeng amatørkrigarar og kvinner utan våpen, vart massakrert då dei gjekk inn i seldsjukkane sitt område. Peter overlevd og slo seg seinare saman med det verkelege krosstoget. Ein anna hær av bøhmarar og saksarar kom seg ikkje forbi Ungarn før dei gjekk frå kvarandre.
Det tyske krosstoget
Det første krosstoget starta ein lang tradisjon med organisert vald mot jødar i europeisk kultur. Antisemittisme hadde eksistert i Europa i mange hundre år og det første krosstoget markerte dei første masseorganiserte valdshandlingane utført mot jødiske samfunn. I Tyskland oppfatta enkelte herskarar denne krigen mot dei vantru som ikkje berre ein krig mot muslimar i Det heilage landet, men òg mot jødar i sine eigne land. Ein tysk hær på rundt 10 000 soldatar leia av Gottschalk, Volkmar og Emicho sette tidleg sommaren 1096 kursen nordover Rhindalen i motsett retning for Jerusalem og starta ei rekkje jødeforfølgingar som enkelte historikarar har kalla «den første Holocaust» Denne oppfatninga av krosstoget var ikkje universell, og jødar søkte tilflukt i heilagdomar, som til dømes erkebiskopen av Köln sine forsøk på å verne jødar i byen frå å bli massakrert av innbyggjarar i byen.
Preikene om krosstoget inspirerte til meir antisemittisme. I følgje nokre predikantar var jødar og muslimar fiendar av Kristus, og fiendane skulle nedkjempast eller konverterast til kristendom. Ålmenta tolka «nedkjempa» som at fiendane skulle «drepast». Den kristne erobringa av Jerusalem og opprettinga av ein kristen keisar der skulle visstnok framkalle Endetida, der jødane visstnok skulle konvertere til kristendom. I delar av Frankrike og Tyskland meinte ein at jødane var ansvarlege for krossfestinga, og dei var langt meir synlege enn dei fjerne muslimane. Mange folk lurte på kvifor dei skulle reise så mange mil for å kjempe mot ikkje-truande når dei alt fanst i deira eigne heimtrakter.
Fyrstekrosstoget
Fyrstekrosstoget, eller baronkrosstoget, starta seinare i 1096 på meir ordentleg manér, leia av forskjellige adelsfolk med bandar av riddarar frå forskjellige område av Europa. Dei fire mest kjende av desse var Raymond IV av Toulouse, som representerte riddarane i Provence, følgd av pavelegaten Adhemar av Le Puy; Bohemond av Taranto, som representerte normannarane i Sør-Italia med nevøen sin Tancred. Folket frå Lorraine under brørne Godfred av Bouillon, Eustace og Balduin av Boulogne; og mennene frå Nord-Frankrike leia av Robert II av Flandern, Robert av Normandie (ein eldre bror av Vilhelm II av England), Stefan av Blois og Hugo av Vermandois, den yngre broren til kong Filip I av Frankrike (Filip fekk ikkje lov å delta sidan han var bannlyst.
Marsjen til Jerusalem
I august gjekk dei forskjellige hærane frå Europa til Konstantinopel og samla seg utanfor bymurane mellom november 1096 og mai 1097, to månader etter at folkekrosstoget vart knust av tyrkarane. I lag med riddarane var mange fattige menn som berre hadde råd til enkle klede og kanskje eit gamalt våpen. Peter Eremitt, som hadde slått seg saman med folkekrosstoget i Konstantinopel, tok seg visstnok av dei fattige og organiserte dei i små grupper, kanskje som eit militær kompani, og ofte leia av ein utarma riddar. Ein av dei største av desse gruppene, som bestod av overlevande frå folkekrosstoget, kalla seg sjølv «Tafurs».
Alexius gjekk med på å sende ut ein austromersk hær under Taticius sin kommando for å følgje krossfararane gjennom Vetleasia. Det første målet deira var Nikea, ein gamal austromersk by, som no var hovudstad for det seldsjukkiske sultanatet Rüm under Kilij Arslan I. Byen vart tatt etter ei lang omleiring, som var noko ineffektiv sidan krossfararane ikkje kunne blokkere innsjøen som byen låg ved. Derfor kunne byen få nye forsyningar den vegen. Arslan, frå utsida av byen, råda garnisonen i byen til å overgje seg om situasjonen vart uuthaldeleg. Alexius frykta at om krossfararane tok Nikea ville dei plyndra han og øydelegge rikdomen hans, og derfor heldt han det skult at byen hadde overgjeve seg. Krossfararane vakna morgonen 19. juni 1097 og såg dei austromerske styrkane stå på murane. Krossfararane fekk forbod mot å plyndre byen og fekk berre kome inn i små grupper med eskorte. Dette førte til større splid mellom austromarane og krossfararane. Krosstoget byrja så reisa mot Jerusalem. Stefan av Blois skreiv heim at han trudde reisa ville ta om lag fem veker. I røynda skulle reisa vare to år.
Krossfararane var framleis i lag med dei austromerske troppane under Taticius då dei marsjerte mot Dorylaeum, der Bohemond vart heldt fast av Kilij Arslan. I slaget ved Dorylaeum den 1. juli braut Godfred gjennom dei tyrkiske linjene og med hjelp av troppane til legaten Adhemar slo dei tyrkarane og plyndra leiren deira. Kilij Arslan trekte seg tilbake og krossfararane marsjerte nesten utan motstand gjennom Vetleasia mot Antiokia, bortsett frå eit slag i september der dei igjen slo tyrkarane. På vegen til Antiokia klarte krossfararane å erobre fleire byar som Sozopolis, Iconium og Caesarea, men dei fleste av desse vart gjenerobra av tyrkarane i 1101.
Marsjen gjennom Asia var ubehageleg. Det var midt på sommaren og krossfararane hadde svært lite mat og drikke. Mange døydde og det same gjorde hestane deira. Kristne i både Asia og Europa gav dei stundom gåver som mat og pengar, men det hende oftare at krossfararane i staden plyndra og stal når dei hadde sjansen. Dei forskjellige leiarane krangla seg i mellom om kven som hadde det overordna leiarskapen, og sjølv om mange av dei var mektige nok til å ta kommandoen, vart Adhemar alltid rekna som den andelege leiaren. Etter å ha passert gjennom Dei kilikiske portane, sette Balduin av Boulogne ut på eiga hand mot Armenia rundt Eufrates. I Edessa tidleg i 1098, vart han vedtatt som arvingen deira av kong Thoros, ein gresk-ortodoks herskar som mislikte dei armenske kandidatane sine. Thoros vart raskt myrda og Baldui vart den nye herskaren deira, og oppretta Grevskapet Edessa, den første av krossfararstatane.
Omleiringa av Antiokia
I mai 1098 kom Kerbogha av Mosul til Antiokia for å hjelpe til med omleiringa. Bohemond muta ein armensk vakt til å gje opp tårnet sitt og i juni gjekk krossfararane inn i byen og tok livet av dei fleste innbyggjarane. Berre eit par dagar seinare kom muslimane til byen, og dei la igjen ei omleiring rundt byen og krossfararane. Det var på denne tida at Peter Bartolomeus hevda å ha oppdaga den heilage lansen i byen, og sjølv om enkelte var skeptiske, vart dette sett på som eit teikn på at dei ville sigre.
28. juni slo krossfararane Kerbogha i eit feltslag utanfor byen då Kerbogha ikkje klarte å organisere dei forskjellige delane av hæren sin. Medan krossfararane marsjerte mot muslimane, deserterte den tyrkiske Fatimid-seksjonen av hæren sidan dei frykta at Kerbogha ville verte for mektig om han klarte å slå krossfararane. I følgje ei segn kom ein hærskare av kristne helgenar og hjelpte krossfararane under slaget og øydela Kerbogha sin hær.
Bohemond hevda at Alexius hadde forlate krosstoget og på den måten gjorde alle eidane til han ugyldige. Bohemond gjorde karv på Antiokia, men ikkje alle var einige og krosstoget vart forseinka resten av året medan dei krangla seg imellom. Ein meiner at både frankarane nord i Frankrike, provençalane sør i Frankrike og normannarane sør i Italia rekna seg sjølv som separate «nasjonar» og at kvar av dei ville auke sin eigen status. Dette kan ha vore noko av årsak til kranglinga, men personlege ambisjonar var nok vel så viktig.
Samstundes braut det ut ein pest (kanskje tyfus) som tok livet av mange, inkludert legaten Adhemar. Det var no langt færre hestar enn tidlegare og muslimske bønder nekta å gje dei mat. I desember vart den arabiske byen Ma'arrat al-Numan erobra, og dette var det første kjende tilfellet med kannibalisme hos krossfararane. Dei mindre riddarane og soldatane vart rastlause og truga med å halde fram mot Jerusalem utan dei kjeklande leiarane sine. Til slutt, i byrjinga av 1099, sette dei ut på nytt og lét Bohemond vere att som den første fyrsten av Antiokia.
Omleiringa av Jerusalem
Nedover kysten av Middelhavet møtte krossfararane lite motstand sidan dei lokale herskarane ønskte fred og gje dei forsyningar i staden for å kjempe. 7. juni nådde krossfararane fram til Jerusalem, som seldsjukkane hadde gjenerobra frå Egypt berre året før. Mange krossfararar tok til tårene då dei såg byen dei hadde reist så langt for å nå.
Som med Antiokia starta krossfararane ei lang omleiring av byen, der krossfararane sjølv mista mange liv på grunn av mangel på mat og vatn rundt Jerusalem. Ein har estimert at av dei rundt 7 000 riddarane som tok del i fyrstekrosstoget var berre om lag 1 500 igjen. Med ei tilsynelatande umogeleg oppgåve heva moralen seg då presten Peter Desiderius hevda å fått eit syn frå Gud om at dei skulle faste og så marsjere berrføtt rundt bymurane. Då skulle byen falle etter ni dagar, som med Josva under omleiringa av Jeriko i Bibelen. 8. juli 1099 utførte krossfararane denne handlinga instruert av Desiderius. Dei genuesiske troppane, leia av kommandør Guglielmo Embriaco, hadde tidlegare tatt i frå kvarandre skipa sine etter å ha tatt sjøvegen frå Genova til Jerusalem. Av tømmeret frå skipa bygde Embriaco omleiringstårn og sju dagar seinare, den 15. juli klarte krossfararane å bryte ned delar av bymuren og gå inn i byen. Nokre krossfararar nytta og den tidlegare inngangen til pilegrimane.
I løpet av ettermiddagen, kvelden og morgonen etter tok krossfararane livet av nesten alle innbyggjarane i Jerusalem. Muslimar, jødar og til og med ortodokse kristne vart alle massakrert. Sjølv om mange muslimar søkte tilflukt i Al-Aqsa-moskeen og jødane i sine synagoger ved Vestmuren, sparte krossfararane få liv. I følgje den anonyme Gesta Francorum, som enkelte meiner er ei overdriven skildring av massakren som fann stad, var «...slaktinga så stor at mennene våre vassa i blod opp til anklane...». Andre fortel om blod opp til tøylene til hestane i avsnitt som liknar Johannes’ openberring (14:20). Tancred ville ha tempelet for seg sjølv og lovde å verne nokre av muslimane der, men han klarte det ikkje og dei vart myrda av andre krossfararar.
Gesta Francorum fortel at nokre klarte å kome seg unna uskadd. «Då heidningane var sigra over, tok mennene våre store massar, både men og kvinner, og tok anten livet av dei eller tok dei til fange etter deira eige ynskje. Seinare er det skrive «Leiarane våre gav òg ordre om at alle dei døde sarasenarane skulle dragast utfor byen, sidan heile byen stinka med lukta frå lika deira som låg overalt. Dei overlevande sarasenarane drog dei døde utanfor portane og la dei i haugar, som om dei var hus. Ingen skal nokon gong ha sett eller høyrt om ei slik nedslakting av heidenske folk, for likbåla var forma som pyramidar av dei og ingen veit kor mange dei var bortsett frå Gud sjølv».
Raymond av Toulouse fekk tilbod om kongedømet Jerusalem, men avslo og sa at han ikkje ville bere «ei krone av gull» der Kristus hadde bore «ei krone av tornar». I dagane etter massakren vart Godfred av Bouillon Advocatus Sancti Sepulchri («Vernar av den heilage grava»). Den siste hendinga i dette krosstoget var at han leia ein hær som slo den invaderande Fatimid-hæren i slaget ved Ashkelon. Godfred døydde i juli 1100, og vart etterfølgd av bror sin Balduin av Edessa, som tok tittelen konge av Jerusalem.
Krosstoget i 1101 og opprettinga av kongedømet
Etter å ha erobra Jerusalem og Den heilage grav-kyrkja var løftet til krossfararane no oppfylt. Det var derimot mange som hadde reist heim før dei kom til Jerusalem og mange som ikkje ein gong hadde forlate Europa i det heile tatt. Då det vart kjend at krosstoget vart ein suksess, vart desse folka håna og forakta av familiane sine og truga med bannlysing av prestestanden. Mange krossfararar som hadde vore med til Jerusalem reiste òg heim, og i følgje Fulcher av Chartres var det berre eit par hundre riddarar igjen i det nye kongedømet i 1100. I 1101, starta eit nytt krosstog, mellom anna med Stefan av Blois og Hugo av Vermandois, som begge hadde returnert før dei nådde Jerusalem. Dette krosstoget vart stort sett utsletta i Vetleasia av seldsjukkane, men dei gjenlevande hjelpte til med å styrke kongedømet då dei kom fram til Jerusalem. Dei neste åra fekk dei òg assistanse av italienske handelsfolk som etablerte seg sjølv i dei syriske hamnene, og frå religiøse og militære riddarordenar som Tempelherrane og Johanittarordenen som vart oppretta under Balduin I si regjeringstid.
Etterverknad
Krossfararane oppnådde måla sine med det første krosstoget. Med nyoppretta stabilitet i vest søkte krigsglade aristokratar etter nye erobringar og eventyr, og med nye velståande storbyar var det ofte midlar til å sette ut på slike ekspedisjonar. Dei italienske, maritime bystatane, særleg Republikken Genova og Republikken Venezia, var interessert i å utvide handelsområda sine. Pavedømet såg på krosstoga som ein måte å utvide dei katolske områda. Dette var ei ny haldning til religion. Det innførte religiøs disiplin til soldatane, som tidlegare berre gjaldt munkane, og eit nytt omgrep om religiøs krigføring og riddarleg etos.
Det første krosstoget førte til «Krossfararstatane» Edessa, Antiokia, Jerusalem og Tripoli i Palestina og Syria (i tillegg til allierte langs ruta til krossfararane, som Det armenske kongedømet Kilikia).
Heime igjen i det vestlege Europa vart dei som vende tilbake frå Jerusalem hylla som heltar. Robert av Flandern fekk kallenamnet «Hierosolymitanus» på grunn av gjerningane sine. Livet til Godfred av Bouillon fekk legendestatus berre få år etter han døydde. I nokre tilfelle vart den politiske situasjonen i heimlandet sterkt påverka av at krossfararane var borte. Medan Robert Curthose var borte gjekk England til bror hans Henrik I av England, og konflikten dei i mellom førte til slaget ved Tinchebrai i 1106.
Samstundes førte opprettinga av krossfararstatane i aust til at seldsjukkane sitt press på Austromarriket vart mindre. Austromarane hadde fått tilbake nokre av dei gamle områda sine i Anatolia med hjelp av krossfararane, og opplevde ein relativt fredeleg periode med velstand på 1100-talet. Effekten på dei muslimske dynastia i aust kom gradvis, men var viktige. I kjølvatnet av Malik Shah I sin død i 1092 gjorde den politiske ustabiliteten og oppdelinga av Store Seldsjukk, som var årsaka til at Austromarriket bad om hjelp frå paven, sitt til at dei ikkje hadde eit samanhengande forsvar mot dei aggressive og ekspansjonistiske latinske statane. Dei hadde lenge hatt vanskar med å samarbeide, men frå Egypt til Syria til Bagdad vart det ropt på å kaste ut krossfararane, noko som til slutt enda med at Jerusalem vart gjenerobra av Saladin seinare på 1100-talet då ayyubidane hadde slått saman dei omliggande områda.
Pave Urban II sine årsaker for å kalle saman eit krosstog til Det heilage landet var for at pavedømet skulle ta tilbake den andelege makta i latinsk kristendom, samstundes som han kunne utvida den realpolitiske makta si. Han klarte ikkje å tette skisma mellom aust og vest og under det fjerde krosstoget, då Konstantinopel vart plyndra, førte det til større splid mellom dei to kristne kyrkjene. Krosstoga førte òg til at det svekka Austromarriket fekk militær assistanse ved å jage bort den aukande seldsjukkiske trugselen frå Det heilage landet og sette opp små individuelle kongedøme.
Pilegrimar
Sjølv om det vert kalla det første krosstoget var det ingen som såg på seg sjølv som ein «krossfarar». Det var først eit omgrep som kom tidleg på 1200-talet i latin over 100 år etter det første fann stad. Krossfararane såg heller ikkje på seg sjølv som dei første, sidan dei ikkje visste at det ville kome fleire. Dei såg rett og slett på seg sjølv som pilegrimar (peregrinatores) på ei reise (iter), og var òg kalla dette i samtidige skrifter.
Ved å sverje ein eid til kyrkja om å fullføre reisa og bannlysing som straff om ein ikkje klarte dette var avgjerande faktorar som gjorde krosstoget til ei offisiell pilegrimsreise. Krossfararane måtte sverje at reisa først var over då dei hadde sett foten sinn inne i Den heilage grava i Jerusalem. Pilegrimsreiser var opne for alle som ønskte å delta, så derfor vart kandidatar ein helst ikkje ville ha med, som kvinner, eldre og svake, forsøkt hindra i å reise, men det var ingen måtar å stoppe dei.
Populariteten til krosstoget
Det første krosstoget trekte til seg mange bønder og det som starta som eit kall etter militær hjelp trekte til slutt til seg store mengder folk. Kallet om å dra i krosstog var svært populært. To mellomalderroller, heilag krigar og pilegrim, vart slått saman til ei rolle. Som ein heilag krigar i ein heilag krig skulle ein bere våpen og kjempe for Kyrkja med alle dei andelege gevinstane det førte med seg, inkludert avlat og martyrstatus om ein døydde i kamp.
I tillegg var det føydale skyldnadar fordi mange krossfararar la i veg fordi herrane deira kravde det. Dei fattigare klassane høyrte på råda til den lokale adelen og ein mektig aristokrat kunne overtale andre til å vere med. Sambandet til ein rik leiar gjorde at ein vanleg bonde kunne medverke og samstundes få eit viss vern på reisa, i motsetnad til dei som la ut på reisa på eiga hand. Det var òg familiære forpliktingar, og mange la ut på krosstoga for å støtte slektningar som òg la ut på krosstoget. Nokre adelsmenn, inkludert fleire kongar og arvingane deira, fekk ikkje lov til å dra i veg på grunn av stillinga dei hadde. Alle desse faktorane motiverte forskjellige folk av forskjellige årsaker og medverka til at krosstoget vart så populært.
Åndeleg løn kontra jordisk løn
Innkallinga til krosstoget kom i ei tid då det hadde vore mange år med gode innhaustingar i Vest-Europa og det aukande innbyggjartalet gjorde at ein kunne danne store hærar i reconquista og krosstoget. Likevel var det eit ønske for mange å forlate sitt eige land og slå seg ned i dei meir suksessrike austlege områda. Det aukande folketalet gjorde at det ikkje lenger var så gode høve til å oppnå noko lenger, verken åndeleg, politisk eller økonomisk, og dette freista svært mange.
Tidlegare lærer om emnet sa at dei fleste deltakarane truleg var yngre søner til adelsfolk som ikkje hadde utsikter til eigne landområde som følgje av førstefødselsretten, og fattigare riddarar med utsikter til eit nytt liv i det rike Austen. Mange hadde vore med å kjempa for å drive ut dei muslimske arméane i Sør-Spania, eller hadde slektningar som hadde deltatt der. Rykte om skattar som vart oppdaga der kan ha vore attraktivt for mange, for om det var slike skattar i Spania måtte det vere enno meir i Jerusalem. Dei fleste fann ikkje skattande dei var på utkikk etter, og stort sett vart det berre funne ringe relikviar. Dette var nok motivasjonen for ein del, men langt frå alle.
Nyare forsking har antyda at sjølv om Urban lovde krossfararane andelege og materielle gode, så var hovudmålet til dei fleste krossfararane stort sett dei andelege gevinstane. I tillegg har nyare forsking av Jonathan Riley-Smith vist at krosstoga var svært dyre å ta del i, og at berre riddarane som alt var forholdsvis rike, som Hugo av Vermandois og Robert Curthose, slektningar til den franske og engelske kongefamilien, og Raymond av Toulouse, som styrte det meste av Sør-Frankrike. Likevel måtte desse rike riddarane selje mykje av landområda sine til slektningar eller til kyrkja før dei hadde råd til å delta. Slektningane deira gjekk òg ofte tom for pengar fordi dei støtta krosstoga økonomisk.
Eit døme på at den andelege motivasjonen var større enn den jordiske var Godfred av Bouillon og bror hans Balduin som avslutta tidlegare tretter med kyrkja ved å testamentere landområda sine til den lokale prestestanden. Dokumenta som viser til desse transaksjonane vart skriven av geistlege, ikkje av riddarane sjølve, og ser ut til å gjere eit ideal av riddarane som fromme menn som berre ønskte å utføre løftet om ei pilegrimsreise.
Fattigare riddarar (minores, i motsetnad til mektigare riddarar, principes) kunne berre dra i veg om dei forventa at dei ville få almisser på vegen, eller dei kunne gå i teneste hos ein mektigare riddar, som Tancred gjorde då han gjekk med på å tene onkelen Bohemond. Seinare krosstog vart organisert av rike kongar og keisarar, eller vart økonomisk støtta av spesielle krossfararskattar.
I kunst og litteratur
Suksessen til krosstoga inspirerte diktarar i Frankrike som på 1100-talet byrja å komponere forskjellige chansons de geste der dei hylla gjerningane til Godfred av Bouillon og dei andre krossfararane. Nokre av desse, som den mest kjende «Chanson d'Antioche», er delvis historiske, medan andre er fullstendig oppdikta og skildrar slag mot drakar eller dannar band mellom slekta til Godfred og segna om svaneriddaren. Desse chansons vert kalla krossfararsyklusen.
Det første krosstoget inspirerte òg kunstnarar i seinare hundreår. I 1580 skreiv Torquato Tasso La Gerusalemme liberata («Det frigjorte Jerusalem»), som hovudsakleg var eit oppdikta episk dikt om erobringa av Jerusalem. Diktaren Tommaso Grossi frå 1800-talet skreiv òg eit episk dikt som var grunnlaget for Giuseppe Verdi sin opera I Lombardi alla prima crociata.
Gustave Doré lagde fleire stikk basert på hendingar frå det første krosstoget.
Stephen J. Rivelle har skrive ei stort sett oppdikta soge om det første krosstoget i boka hans A Booke of Days.
Zasavica
Zasavica (serbisk Засавица) er ei elv i regionen Mačva vest i Serbia med ei lengd på 34 km. Ho er ei sideelv til Sava frå høgre.
Ho spring ut frå fleire småelvar i myrene nord for landsbyen Salaš Crnobarski på flaumsletta til elva Drina. Ho munnar ut i Sava ved Mačvanska Mitrovica i Vojvodina.
Levassor Nunatak
Levassor Nunatak er ein kjenneleg hesteskoforma nunatak 1 nautisk mil (1,9 km) innover på Cugnot forlandsbre på Trinityhalvøya. Han vart kartlagd frå landmålingar av Falkland Islands Dependencies Survey (FIDS) (1960–61). Han vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter Emile Levassor (1844–1897), ein fransk ingeniør som i 1891 i lag med R. Panhard designa ein bil som var basert på prinsipp som dei fleste seinare bilane bygde på.
Gustav Mahler
Gustav Mahler var ein austerriksk-jødisk dirigent og komponist fødd i Kalischt i Böhmen. I si levetid vart han rekna som ein av dei viktigaste dirigentane, men komposisjonane hans vart populære først mange år etter at han døydde. Symfoniane er den viktigaste delen av produksjonen hans, men Mahler skreiv òg lieder av høg kvalitet.
Alaşehir
Alaşehir (i antikken og mellomalderen kalla Filadelfia, gresk skrift Φιλαδέλφεια) er ein by og eit distrikt i provinsen Manisa i Egearregionen i Tyrkia. Han ligg i Kuzuçaydalen ved foten av Bozdağ. Byen ligg 105 km langs jernbanen frå İzmir.
Han ligg på ei stor og frodig slette ved Gediz NehriGedizelva. Ei av mineralkjeldene ved byen produserer eit populært vatn i Tyrkia.
Filadelfia vart grunnlagd i 189 fvt. av kong Eumenes II av Pergamon (197-160 fvt.).
Sjølv om fleire byar i antikken hadde namnet Filadelfia, er dette byen som er nemnd som ei av dei sju kyrkjene i Asia av Johannes i Johannes' openberring. Filadelfia er den sjette kyrkja av dei sju. Filadelfia var ein velståande by i Austromarriket og vart kalla Vesle-Aten på 500-talet. Byen vart tekne av seldsjukkane i 1074, men alt i 1098 vart han gjenerobra for Austromarriket av keisar Alexios I. I 1390 vart byen erobra av Det osmanske riket. Grekarane okkuperte byen under den gresk-tyrkiske krigen 1919-1922.
Tschingellochtighorn
Tschingellochtighorn er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits.
Øl
Øl er eit samleomgrep på alkoholhaldige drikkar brygga på korn. Øl er kjent frå oldtida og det første ølet vart truleg brygga for meir enn seks tusen år sidan. Også i Noreg har øl ein lang tradisjon. Gulatingslova hadde reglar med strenge straffer for dei som ikkje følgde reglane for ølbrygging, ettersom rituell brygging og drikking av øl hadde ei religiøs meining. Til dømes skulle joleølet drikkast til takk til Kristus og Maria for godt år og fred. I fylgje lova kunne ein bonde verte fråteken gard og grunn om han ikkje hadde brygga øl dei siste tre åra. Som regel vart då halvparten av eigendommen overført til kongen og andre halvparten til biskopen.
I eldre tid vart norsk øl laga av bygg eller havre og tilsett til dømes bark for å gi smak til brygget. Humle, frukta frå planta humle (Humulus lupulus), ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien, vart ein del av oppskrifta på 1100-talet, og i dag er det rundt 40 sorter humle som vert brukt til ølbrygging.
Kolobar Nunatak
Kolobar Nunatak er ein klipperik ås med ei høgd opp mot 587 m sørvest i Cugnot forlandsbre på Trinityhalvøya i Graham Land i Antarktis.
Øl
Norsk øl vert i dag vanlegvis brygga av malt av bygg krydra med humle. Somme ølslag vert laga av kveite. Nokon ølsortar bruker andre eller fleire tilsettingar enn humle.
Kolobar Nunatak
Nunataken er kalla opp etter busetnaden Kolobar nordaust i Bulgaria.
Øl
I Noreg har vi tradisjon for lokale bryggeri, sjølv om større selskap i stor grad har teke over. Det største norske bryggeriet er i dag Ringnes, som danske Carlsberg eig, og som har overteke fleire tidlegare sjølvstendige norske bryggeri og sentralisert produksjonen. Andre store bryggeri er Hansa og Aass. Mesteparten av ølet som vert seld i Noreg er pilsnerøl brygga i Noreg.
Kolobar Nunatak
Kolobar Nunatak ligg 3,59 km nordaust for Panhard Nunatak, 4,29 km søraust for Chochoveni Nunatak og 5,66 km sørvest for Levassor Nunatak.
Øl
Reinleikslova
I 135 år var norsk ølbrygging underlagt «Renhetsloven» av 12. oktober 1857. Den norske lova bygde på det tyske «Reinheitsgebot» frå 1516. Begge desse lovene seier at ein ikkje må nytte andre råstoff til framstilling av øl enn dei klassiske: Malt, humle, vatn og gjær. Den norske lova vart bekrefta i «Lov om tilvirkning, innførsel og beskatning av øl» av 1912. I 1987 vart reinheitslova oppheva i Tyskland og i 1994 i Noreg, men framleis (2005) bryggar dei fleste norske bryggeria ølet sitt berre på dei fire klassiske ingrediensane. Somme har teke i bruk billegare ingrediensar som ris, mais eller sukker som erstatning for noko av maltet.
Donaudeltaet
Donaudeltaet (Delta Dunării på rumensk) ligg i grenseområdet mellom Dobrogea (Romania) og i Odes'ka oblast' (Ukraina). Det er det største og best bevarte deltaet i Europa, med eit areal på heile 3446 km².
I 1991 vart Donaudeltaet teke inn i UNESCO si verdsarvliste og lista over biosfære-reservat.
Geografi
Donaudeltaet vert om lag 40 meter breiare kvart år grunna det store sedimenttilfanget som vert ført nedover elva Donau. Difor er deltaet i kontinuerleg endring. I nærleiken av Tulcea vert Donau delt opp i tre skilde elveløp før den endar i havet; Chilia, Sulina og Sfântu Gheorghe (St. Georg). I tillegg til desse tre vert deltaet delt opp i mindre delar av mange fleire små vasstraumar. Deltaet er so stort at det rommar store siv-, sump- og til og med skogområde. Nokre av desse områda vert årleg utsette for flaum kvar haust.
I 2004 byrja Ukraina eit arbeid på Bistroekanalen, eit arbeid som tek sikte på å gjere det mogeleg å ta seg frå Svartehavet til den ukrainske delen av deltaet med båt. EU protesterte og kravde at Ukraina skulle avslutte arbeidet for å verne om våtmarkene i deltaet, og Romania trugar med å stille Ukraina for den internasjonale domstolen i Haag.
Natur
Det veks meir enn 1200 ulike plantetypar på deltaet, saman med 300 skilde fugleartar og 45 sjøfiskar som òg lever i området. I tillegg kjem fleire millionar fuglar frå store delar av verda, (Europa, Asia, Afrika, Middelhavsområda) til deltaet for å legge egg. Om lag 2,733 km² av deltaet er strengt verna område.
New Horizons
New Horizons er ein NASA-sonde på veg utover i det ytre solsystemet etter å ha vitja dvergplaneten Pluto. Den 478 kg tunge sonden vart skoten opp 19. januar 2006 og vart det fyrste romfartøyet til å passera Pluto og månane rundt. Etter plutopasseringa vil ein freista å passera eitt eller fleire kuiperbelteobjekt.
Donaudeltaet
Natur
I følgje den greske historikaren Herodot er det heile 2500 år sidan elva delte seg i sju greiner.
New Horizons
Den 28. februar 2007 passerte sonden Jupiter og returnerte detaljerte bilete av planeten og månane. New Horizons nådde Pluto 14. juli 2015, og vil verta den femte romsonden til å forlata solsystemet.
Donaudeltaet
Folkesetnad
Det bur om lag 15 000 menneske på deltaet, og den viktigaste næringsvegen for dei fleste er fiske frå kajakk.
Ein del av folkesetnaden er ei gruppe lippovanar, som stammar frå ei russisk religiøs gruppe som flykta frå Russland i 1772 for å sleppe unna religiøs undertrykking og forfølging. Sentrumet for det lippovanske samfunnet i Ukraina er Vilkovo.
New Horizons
Vitskaplege instrument
New Horizons ber med seg sju vitskaplege instrument: tre optiske, to plasmainstrument, ein støvmålar og eitt radioinstrument. Til saman dreg instrumenta 28 watt. Dei sju instrumenta er:
Wegner
Wegner er eit tysk etternamn og ei norsk slekt. Namnet tyder 'vogmakar', og er ein nord- og sentraltysk variasjon av Wagner.
Wegner er ei slekt i Noreg med bakgrunn i Preussen. Slekta kom til Noreg i 1823 med generalkonsul og godseigar Jacob Benjamin Wegner. J. B. Wegner busette seg i Noreg som deleigar og nyutnemnd generaldirektør for Blaafarveværket. J. B. Wegner var gift med Henriette Seyler, dotter av senatoren Heinrich Seyler frå Hamburg. Desse hadde sønene byfogd Johann Ludwig Wegner, gift med Blanca Bretteville, dotter av statsråd Christian Zetlitz Bretteville, grosserar Heinrich Benjamin Wegner, gift med Henriette Vibe, og høgsterettsadvokat George Mygind Wegner. Frå Heinrich Benjamin Wegner stammar den nålevande slekta.
Vergnügte Pleißenstadt
Vergnügte Pleißenstadt, BWV 216, er ein kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Teksten er skriven av Christian Friedrich Henrici (Picander).
Konventikkelplakaten
Konventikkelplakaten var ei lov som vart oppretta av Kristian VI 13. januar 1741 og gjorde det ulovleg for ein predikant å halda gudelege forsamlingar – konventiklar – utan godkjenning frå soknepresten. Lova vart oppheva i 1842 og dette la grunnlaget for forsamlingsfridommen her i landet.
Lova var i utgangspunktet eit forsøk frå staten si side på å knebla dei radikale pietistane, som ikkje ville la seg binda av kyrkja sitt krav om einskap, men heldt frie møte utan godkjenning frå soknepresten. Med lova prøvde ein å bevara einskapen i kyrkja. Men vekkingsrørslene på slutten av 1700-talet og tidleg på 1800-talet let seg ikkje stoppa. Predikanten Hans Nielsen Hauge vart særleg kjend for kampen mot konventikkelplakaten.
Zapadna Morava
Zapadna Morava (serbisk Западна Морава, 'Vest-Morava') er ei elv sentralt i Serbia med ei lengd på 308 km. Ho er den eine av to kjeldeelvar til Velika Morava, som ho dannar i lag med Južna Morava.
Zapadna Morava spring ut frå Taštisletta, aust for byen Požega der elvane Golijska Moravica og Đetinja renn saman. Nord for den vesle byen Stalać, ren ho saman med Južna Morava og dannar Velika Morava.
Zapadna Morava tar imot 85 sideelvar. Elvar var tidlegare lenger (319 km), men på grunn av regulering av elva er ho no kortare. Ho har ei middelvassføring på 120 m³/s, men er kjenneteikna av store variasjonar i vassføringa, som vert særs stor under flaumar.
Ho drenerer eit område på 15 849 km² (42,3 % av heile nedbørsfeltet til Velika Morava), som høyrer til nedslagsfeltet til Svartehavet.
Økonomi
Zapadna Morava er den økonomisk mest utvikla av dei tre Morava-elvane. Med dalen til Ibar, har Zapadna Morava eit stort potensial for straumproduksjon. Vatnet vert òg nytta til vatning.
Helikase
Helikasar er motorprotein som katalyserer fråskiljinga av DNA- og RNA-trådar ved hjelp av adenosintrifosfat. I menneskegenomet er det funne sekvensar for 95 helikasar: 64 RNA-helikasar og 31 DNA-helikasar.
Roar Grønvold
Roar Grønvold er ein norsk tidlegare skeiseløpar, fødd i Sandsvær. Han vart norsk firkampmeister i 1972, same året som han vart nummer to både i EM og VM og tok to sølvmedaljar under Vinter-OL i Sapporo. Grønvold var medlem i Holmestrand og Botne Skøyteklubb, deretter i Tønsbergs Turnforening.
Grønvold vann junior-NM 1964, men fekk ikkje noko gjennombrot før 1970-sesongen. Under noregsmeisterskapen 1970 i Skien kom han på andreplassen bak Dag Fornæss, plasseringar som vart nøyaktig dei same då firkamp-NM 1971 fann stad i Moss.
Uj ved Tobol
Uj (russisk Уй) er ei elv i i Russland og Kasakhstan og ei av sideelvane til Tobol.
Roar Grønvold
1972-sesongen vart den store for Grønvold. På nyåret vart han noregsmeister på heimebane i Tønsberg, framom Fornæss og Sten Stensen. To veker seinare vart han andremann bak nederlendaren Ard Schenk i europameisterskapen i Davos. Under vinterleikane i Sapporo kom han sølvplassen både på 1500 meter og 5 000 m, også her var Schenk hans overmann. To veker syrgde Schenk enno ein gong for at Grønvold måtte nøye seg med andreplassen då firkamp-VM vart avvikla på Bislett stadion i Oslo.
Grønvold deltok i proff-EM 1973 og 1974, også i desse meisterskapane enda han på trinn to på sigerspallen. I 1973 vart han nummer tre i proff-VM.
Uj ved Tobol
Elva er 462 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Kunstnar
Kunstnar er ei nemning brukt om nokon som utøver kunst eller lagar kunstverk, særleg om dei gjer det som yrke. Nemninga blir særleg brukt om biletkunstnarar, som målarar, grafikarar, teiknarar, skulptørar, filmkunstnarar eller fotografar, men også om mellom anna kunsthandverkarar og forfattarar. Ho kan også visa til dei som framfører eller tolkar eit kunstverk, som skodespelarar, musikarar, songarar og dansarar. «Kunstnar» er ingen verna yrkestittel, og i prinsippet kan kven som helst kalla seg det.
Uj ved Tobol
Elva spring ut frå Uralfjella i Basjkortostan og renn søraustover på grensa mellom Tsjeljabinsk og Kurgan oblast og så inn i Kasakhstan. Elva munnar ut i Tobol nær Zverinogolovoskoj.
Kunstnar
Vidare tyding
Kunstnar kan også visa til ei spesielt hendig og fingerferdig person, som ein trapeskunstner, kortkunstnar eller tryllekunstnar. «Tonekunstnar» blir ofte brukt om komponistar og «ordkunstnar» om forfattarar og talarar. «Kunstnar» kan dessutan brukast rosande om alle som utfører eit handverk med meisterleg dyktigheit og formsans, eller som er spesielt flinke i eit fag. «Tusenkunstnar» er ei uhøgtideleg nemning for ein som har mange ferdigheiter.
Uj ved Tobol
Elva frys til i november og er islagd til april. Byen Troitsk ligg ved Uj.
Thüringer Wald
Rennsteig (stundom kalla Rennweg) er ein eldgamal veg som følgjer toppane over hovudryggen. Dette er ei dag ein populær tur og markerer grensa mellom det slettedominerte terrenget i Nord-Tyskland og det meir kuperte terrenget sentralt i landet, grensa mellom Thüringen og Franken. Dialektar og tradisjonelle skikkar og klesplagg var forskjellig på dei to sidene av Rennsteig.
Thüringer Wald er kjend for slottet Wartburg utanfor Eisenach, der Martin Luther heldt seg ei stund i eksil, og for turisme året rundt.
Kunstnar
Ordsoge
Opphavleg stammar ordet «kunstnar» frå tysk der kunst hadde tydinga 'det å kunna eit visst arbeid'. Kunstnaren var altså den som kunne utføra noko på ein fagleg og profesjonell måte. Denne grunntydinga finn ein framleis i omgrep som kokkekunst, hagekunst, legekunst, ingeniørkunst, krigskunst og liknande.
Ursjak
Ursjak (russisk Уршак; basjkirsk Өршәк; tatarsk Өrşәk, Өршәк) er ei elv i Basjkortostan i Russland og ei av sideelvane til Belaja frå venstre i nedslagsfeltet til Volga.
Ursjak er 193 km lang og har eit nedslagsfelt på 4230 km². Ho spring ut frå Sterlibasjevskom rajon og renn gjennom seks andre rajonar i Basjkortostan. Middelvassføringa hennar ved munningen er 13,5 m³/s.
Elva frys til i november og vert isfri att i slutten av april - tidleg i mai.
Kunstnar
Ordsoge
Ordet «kunstner» har vore i bruk i dansk frå 1700-talet. Først viste ordet til personar som utførte alle slags kunstferdige arbeid. Dei dyktigaste handverkarane og teknikarane arbeida den gongen også med det vi i dag vil kalla kunst, og ein skilte ikkje mellom handverkar og kunstnar slik me gjer det no. Ofte blir landskapsmålaren I. C. Dahl rekna som den første norske kunstnaren.
Pallíni
Pallíni (gresk Παλλήνη) er ein kommune i dei nordaustlege forstadane til Aten i Hellas. Pallíni er administrasjonssete i periferieininga Aust-Attikí i periferien Attikí og ligg ved foten av fjellet Pendéli. Byen ligg om lag 18 km frå sentrum av Aten. Pallíni var lenge ein nokså landleg stad der jordbruk dominerte, men dei siste åra har byggjeaktiviteten og urbaniseringa vore stor, ein prosess som framleis held fram.
Administrativ inndeling
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane Dei tre tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 54 415 innbyggjarar, medan kommunaleininga Pallíni hadde 22 344 og tettstaden med same namn 16 415 innbyggjarar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Luton Shelton
Luton Shelton er ein fotballspelar frå Jamaica som spelar spiss for Vålerenga Fotball, etter eit opphald i Sheffield United. Våren 2009 var han leigd ut til den danske klubben Aaalborg BK, etter at opphaldet i Vålerenga ikkje blei heilt vellukka. Shelton blir rekna som ein særleg rask spelar.
Shelton starta karrieren sin i den jamaicanske klubben Harbour View FC og fekk sine første landskampar for Jamaica, før han skreiv kontrakt med svenske Helsingborgs IF. Her fekk han til eit vidgjete samarbeid med Henrik Larsson i angrepsrekka, som resulterte i fleire mål og heldt Olivier Karekezi ute av startoppstillinga i lange periodar. Spelet til Shelton gjorde blant anna at fleire engelske klubbar blei interessert i han, og i januar 2007 skreiv han under for Sheffield United med ein overgangssum på 27,5 millionar SEK.
I Sheffield fekk han ligadebuten frå start mot Manchester United på Old Trafford i april 2007.
Taunus
Taunus er ei fjellkjede i Hessen i Tyskland. Ho grensar til elvane Rhinen, Main og Lahn. På andre sida av Rhinen ligg held fjella fram som Hunsrück. Området dekkjer landkreisa Hochtaunuskreis, Main-Taunus, Rheingau-Taunus og Rhein-Lahn.
Det høgaste fjellet er Großer Feldberg (878 moh) (ikkje det same som Feldberg i Schwarzwald). Andre fjell er Kleiner Feldberg og Altkönig (798 m) med ruinane etter ei gamal bygdeborg frå seint i jernalderen (La-Tène A, om lag 400 fvt.) nær toppen.
Romarane bygde limes på tvers av Taunus. Saalburg, ein restaurert romersk castellum, er i dag eit museum. Etter at limes fall (i 259/260 evt.) slo alemannarar seg ned her, og ved foten i sør ligg det enkelte alemanniske gravstader. Området vart frankisk etter Slaget ved Tolbiac.
Hägglunds Bv206
Hägglunds Bv206 er eit svenskprodusert amfibisk rammestyrt beltedrive terrengkøyretøy, utvikla på 1980-talet. I 2005 var det i bruk i 35 land, mellom anna av det norske forsvaret, der det erstatta Volvo BM BV202. Forsvaret kallar det BV-206 (altså med bindestrek), og brukar det i hovudsak som personellkøyretøy for motorisert infanteri. Den blir òg bruka i fleire versjonar som til dømes bombekastar, sambandsberar og ambulanse. Forsvaret oppgir prisen på ei vogn til å vera rundt 1,3 millionar og driftskostnadene per kilometer til å vere kroner 63, begge i 1996-kroner.
Vogna består av to separate delar, og er rammestyrt ved at hydrauliske sylindrar verkar på leddet mellom vognene. Det er drift på alle fire belta, som er av stålforsterka gummi. Den ekstra girkassa er utstyrt med lågserie. Bv206 flyt, og kan ta seg over ope vatn med belta som framdrift.
Variantar
Namnet på variantane er Hägglund sine namn. Dei forskjellige militærvesna der vognene er i bruk kan ha andre nemningar.
Føringsgrammatikk
Føringsgrammatikk, eng., Constraint Grammar (CG), sv. restriktionsgrammatik, fi. rajoitekielioppi er eit metodologisk paradigme for analyse av naturlege språk. Føringsgrammatikken tar utgangspunkt i ein fleirtydig grammatisk analyse, der kvar ordform har alle moglege analyser. Lingvistar skriv så reglar som vel rett analyse, ut i frå konteksten ordet står i (= legg føringar på kva analyse vi kan ha). Regelsettet er kompilert til ein grammatikk som vel rett analyse. Input-analysen kan vere av ulik slag, og representere morfologi, syntaks, dependens, valens, semantikk, osb. Reglane legg til, fjernar eller erstattar analyser, etter kontekst. Konteksten kan vere definert lokalt (ein eller eit par posisjonar til høgre eller venstre for ordet), eller globalt (langt unna ordet). Kontekstvilkåra i same regel kan bli knytt saman, negert, eller blokkert av mellomliggande ord eller taggar. Ein føringsgrammatikk for eit språk består som regel av tusenvis av reglar, som blir applisert i rekkjefølgje, gruppevis. Innanfor kvar gruppe blir sikre reglar brukt før usikre. Ingen reglar kan fjerne den siste analysen til eit ord, slik at ein føringsgrammatikk alltid vil gje minst ein analyse av ei kvar setning.
Historikk
Føringsgrammatikkonseptet vart introdusert av Fred Karlsson i 1990 (Karlsson 1990, Karlsson et al. 1995), og det har etter det vorte skrive føringsgrammatikkar for fleire språk, som har oppnådd nøyaktigheits-F-skåre for ordklassedisambiguering på over 99%. Mange føringsgrammatikksystem har oppnådd F-skåre for syntaktiske funksjonar på 95-97%. Føringsgrammatikk kan bli brukt til å lage fulle syntaktiske trestrukturar med å legge til små frasestrukturgrammatikkar eller dependensgrammatikkar, og fleire trebankprosjekt har brukt føringsgrammatikk for automatisk analyse. Føringsgrammatikk har også vorte brukt i mange språkteknologiske program, som grammatikkontroll (m.a. for bokmål) og maskinomsetjing (m.a. for dansk-engelsk), og for ulike språkpar i Apertium-plattforma, og for interaktive pedagogiske program for samisk, jf. samisk språkteknologi.
Føringsgrammatikk er det einaste syntaktiske formalismen som har oppnådd gode nok resultat til å kunne utgjere byggesteinar i kommersielle språkteknologiske program.
Kompilatorar
Føringsgrammatikkar er maskinlesbare regelsett. For å gjere dei om til fungerande program trengst ein kompilator. For føringsgrammatikk er det tre generasjonar av kompilatorar, vanlegvis kalla CG1, CG2, CG3. CG1 refererer til Fred Karlssons originale kompilator, skrive i Lisp (jf. Karlsson 19990). Andre generasjons kompilatorar vart utvikla av Pasi Tapanainen og skrive i C. Den viktige metodologiske nyvinninga var innføring av operatoren BARRIERE, som gjorde det lettare å lage reglar med fleksible kontekstar.
Føringsgrammatikk
Føringsgrammatikk kan velje mellom ulike analyser (disambiguering), og legge til nye analyser (tilordning).
Reidar Carlsen
Reidar Carlsen, fødd i Beiarn, var ein norsk forstmann og politikar frå Arbeiderpartiet.
Reidar Carlsen vart vald inn på Stortinget i 1945, og var stortingsrepresentant fram til 1961.