cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slaget ved Kolín
Bakgrunn
Fredrik II hadde vunne eit slag mot Austerrike og hadde no lagt ei omleiring på Praha. Marskalk Daun hadde kome for seint fram til å delta i slaget ved Praha, men tok 16 000 mann som hadde rømd frå slaget. Med denne armeen flytta han seg sakte mot Praha for å frigje byen og dei prøyssiske styrkane måtte dele seg.
Fredrik tok 32 000 av mennene sine for å avskjere Daun. Austerrikarane visste at dei prøyssiske styrkane var for svake til å både omleire Praha og halde Daun borte frå byen i lengre tid (eller å kjemåe mot den austerrikske armeen som no var forsterka med garnisonen i Praha). Dei tok derfor forsvarsposisjonar i åsane nær Kolín. Fredrik vart tvungen ut i kamp mot austerrikarane. Kor mange austerrikarane var er ikkje heilt sikkert, rapportar har variert frå 44 000 til 65 000 mann. Slagmarka ved Kolín bestod av små åsar.
Planen til Fredrik var å gå til åtak på den austerrikske høgreflanken med det meste av armeen sin. Den prøyssiske hovudstyrken skulle vende rett mot austerrikarane og gå til åtak på høgreflanken. Den prøyssiske venstreflanken ville då lokalt vere langt færre enn austerrikarane. Etter at den austerrikske høgreflanken var slått, kunne slaget avgjerast.
Slaget
Hovudstyrken til Fredrik vendte seg mot austerrikarane litt for tidleg og gjekk til åtak på forsvarsposisjonane deira i front i staden for på flanken. Det lette kroatiske infanteriet spelte ei viktig rolle i dette. Dei fyrte av mot det prøyssiske infanteriet under generalane von Manstein pg Tresckow, og provoserte fram eit tidleg åtak.
Dei oppstykka prøyssiske kolonnane gjekk ut i fleire ukoordinerte åtak, kvart av dei mot ein talmessig langt større fiende. Om ettermiddagen, etter om lag fem timar med kampar, var prøyssarane disorienterte og troppane til Daun dreiv dei bakover.
Prøyssiske kyrassérar under oberst von Seydlitz (som vart generalmajor denne dagen) kom til slutt ut på slagmarka. Det var mange åtak og motåtak på åsen Krzeczor. Den første vaktbataljonen under general von Tauentzien redda den prøyssiske armeen frå ein verre lagnad, og dekte den prøyssiske tilbaketrekkinga.
Resultat
Slaget vart det første nederlaget til Fredrik i denne krigen. Katastrofen gjorde at han ikkje kunne marsjere mot Wien, som han først planla, og måtte ende omleiringa av Praha og falle tilbake til Leitmeritz. Austerrikarane, som no hadde 48 000 mann i Praha, følgde etter dei med totalt 100 000 mann, og gjekk til åtak på fyrst August Wilhelm av Preussen ved Zittau. Kongen vart nøydd til å forlate Böhmen.
Fredrik gav generalane sine skulda for nederlaget, som fyrst Moritz von Anhalt-Dessau, men den største skulda la han på seg sjølv. Han valde eit åtak mot ein talmessig overlegen motstandar og valde ein risikabel strategi. I andre slag vann Fredrik med den same flankestrategien, men den austerrikske armeen under Daun, stod ikkje berre imot det prøyssiske åtaket, men valde òg det rette tidspunktet for eit motåtak.
Guidonia Montecelio
Guidonia Montecelio  er ein by i provinsen Roma i regionen Lazio i Italia. Byen har om lag 75 000 innbyggjarar.
Historie
Montecelio vart grunnlagd i 998 som ei festning, Castrum Monticellorum. I 1915 vart det bygd ein militær flyplass i området. Guidonia vart derfor grunnlagd i 1937 og namnet vart vald til ære for generalen ved flyplassen, Alessandro Guidoni, som døydde med han landa ved Montecelio.
Tosevikelva
Tosevikelva er ei lita elv som renn ut vest i Sperillen ved Tosevika i Vestre Ådal, i Ringerike kommune. Elva oppstår på sørsida av Vikerfjell, det nordlegaste fjellet i Ådalsfjella, og renn søraustover.
Sida
Sida (nordsamisk siida, lule- og pitesamisk sijdda, sørsamisk sijte) er i tradisjonell samisk kultur ei gruppe av to eller fleire familiar, ofte er i slekt med kvarandre, som har reinen sin samla i ein reinflokk. I sidaen vert reinflokken gjeta kollektivt, og sidaen flyttar med folk og rein mellom ulike årstidsbeite etter eit fast mønster.
På norsk vart omgrepet tidlegare omsett med ordet reinby.
Ordhistorie
Det nordsamiske ordet siida finst i alle samiske språk, og går attende til ursamisk *sijte̮. Det tilsvarande ordet i finsk er hiisi, begge orda går attende til ur-finsk-samisk *šijti. Tydinga til hiisi er belagt i tidlege kjelder som "førkristen heilag stad" tilsvarande norsk ve.
Sidaen i norsk reindriftsforvalting
Etter reindriftssamisk forståing inneber det å kalle noko for ein sida følgjande:
Wertach
Wertach er ei elv i Bayern sør i Tyskland, og ei av sideelevane til Lech frå venstre. Ho har ei total lengd på 151 km. Wertach har sitt opphav i Dei nordlege kalksteinsalpane i Bad Hindelang aust for Sonthofen (landkreis Oberallgäu). Ho renn nordover forbi byane Wertach, Nesselwang, Marktoberdorf, Kaufbeuren, Schwabmünchen og Bobingen. Wertach munnar ut i Lech i Augsburg. Lech er igjen ei sideelv til Donau.
Sida
Sidaen i norsk reindriftsforvalting
Sidaen er ikkje berre eit arbeidsfellesskap, men òg det sentrale grunnlaget for tradisjonell bruk av reinbeiteområda.
I moderne norsk reindriftsforvalting har siidaen vorte avløyst av reinbeitedistrikt og driftseiningar. Eit offentleg utval har foreslått å gje sidaen ein  sentral plass i den nye reindriftslova, slik at forvaltinga samsvarer betre med det som har vore tradisjonell samisk kultur. Landbruksdepartementet har vurdert å gjere siidaen til det operative og juridiske styringsnivået i reindriftslova.
I framlegget til ei ny norsk reindriftslov er ein sida definert som ein geografisk og sosial gruppe av reineigarar som utøver reindrift i fellesskap på eit bestemt areal. Ein sommarsida utøver reindrift i fellesskap hovudsakleg på sommar- og haustbeiteområda. Ein vintersida utøver reindrift i fellesskap hovudsakleg på vinter- og vårbeiteområda.
Sidan medlemmene av sidaen kan veksle, spesielt på vinterstid, har departementet gjort framlegg om ei tilpassing slik at ordninga med driftseiningar vert avløyst  med sidaandelar. Ein sidaandel skal vere ei familiegruppe eller ein einskildperson som er del av ein sida, og som driv reindrift under leiing av ein person (eller av ektefellar eller sambuarar i fellesskap). Leiaren av siidaandelen skal bestemme kven som får eie rein i andelen og kor mange rein kvar får eige. Ein reineigar skal normalt berre kunne eige rein i ein  sidaandel.
Åke Seyffarth
Karl Åke Seyffarth var ein svensk skeiseløpar, fødd i Stockholm og død i Mora. Han vart europameister i 1947 og vann gullmedaljen på 10 000 meter under Vinter-OL 1948.
Seyffarth vart suveren vinnar, framom landsmannen Göthe Hedlund og norske Sverre Farstad, då europameisterskapen 1947 vart avvikla i hans fødeby Stockholm. Nokre veker seinare kom han på bronseplassen ved skeise-VM på Bislett stadion i Oslo.
Han la opp i 1950.
Konservatoriet i St. Petersburg
Konservatoriet i St. Petersburg er ein utdanningsinstitusjon i St. Petersburg før høgare musikalsk utdanning. Den fulle tittelen er: N. A. Rimskij-Korsakov St. Petersburg Statskonservatorium (russisk Санкт-Петербургская государственная консерватория имени, Н. А. Римского-Корсакова). Konservatoriet vart skipa i 1862 og er med det det eldste konservatoriet i Russland.
Historie
Grunnleggjaren av konservatoriet var komponisten Anton Rubinstein. Han var leiar for konservatoriet fram til 1867, då Nikolaj Zaremba tok over. I 1871 vart Nikolaj Rimskij-Korsakov med i lærarkollegiet. Rubinstein vendte tilbake som leiar i 1887. No sette han som mål å betra kvaliteten på det og sette i gang ved å fjerna studentar som presterte dårleg, sparka eller degradera ein del professorar, skjerpa krava for innkomst og eksaminasjon og å omarbeida pensum. Men då keisardømet Russland gjorde krav om rasekvoter til konservatoriet, trekte Rubinstein seg som leiar nok ein gong.
Bygninga som enno står i dag vart bygt i 1890-åra der det gamle Bolsjoj-teateret stod før. Namnet på konservatoriet endra seg i takt med at bynamna endra seg, fyrst til Petrograd og deretter Leningrad. Opp gjennom tidene har konservatoriet uteksaminert studentar som Pjotr Tsjajkovskij, Sergej Prokofjev, Dmitrij Sjostakovitsj, Artur Kapp og Rudolf Tobias. Konservatoriet har i dag om lag 1400 studentar og 275 lærarar.
Jimmy Cobb
Cobb byrja karrieren i Washington D.C., der han spelte med mellom andre Billie Holiday og Pearl Bailey. I 1950 var han med på si første plateinnspeling med saksofonisten Earl Bostic. Seinare spelte han med artistar som Dinah Washington, Clark Terry og Cannonball Adderly, før han kom med i Miles Davis sin kvintett i 1957. Høgdepunktet i karrieren kom med Davis-innspelinga Kind of Blue i 1959, som vert rekna som eit av dei store meistarverka innan jazzen (andre kjende plater han var med på er Sketches of Spain, Someday My Prince will Come og Porgy and Bess).
I 1964 slutta Cobb hjå Miles, men rytmeseksjonen frå sekstetten heldt saman, under namnet «Wynton Kelly Trio». Bandet, som i tillegg til Cobb bestod av Wynton Kelly på piano og Paul Chambers på bass, heldt fram til slutten av 1960-åra, og dei laga fleire plater både som trio og saman med andre artistar.
Etter trioen vart oppløyst, spelte Cobb med Sarah Vaughan i ni år. I tillegg jobba han frilans med ulike artistar, noko han har halde fram med sidan. I den seinare tida har Cobb også hatt sitt eige band i New York, under namnet «Cobb’s Mob».
Bernadotte
Bernadotte [-då'tt] er eit fransk etternamn. Namnet har frå 1818 vore slektsnamnet til det svenske kongehuset. Mellom 1818 og 1905 var det slektsnamnet til det norske kongehuset.
Slekta stammar frå Béarn i fjellområdet Pyrenéane. Jean Baptiste Bernadotte (1763–1844) er den mest kjende av bernadottane. Han vart marskalk av Frankrike, fyrste av Ponte Corvo og til sist under namna Karl III Johan og Karl XIV Johan konge av Noreg og av Sverige.
To andre greiner av slekta lever framleis i Frankrike. Ei grein kan førast attende til den eldre broren til farfar til kong Karl Johan. Han heitte André Bernadotte og vart fødd i 1680). Slektsgreina er ikkje adeleg.
Ei anna grein stammar frå den eldre broren til Karl Johan, baron Jean Bernadotte (1754–1813). Frå 1810 har slektsovehovudet hatt tittelen baron. Som fideikommiss har slekta hatt slottet og godset Louvie i departementet Basses-Pyrénées.
Schmutter
Schmutter er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå høgre. Ho har sitt utspring 6 km sørvest for Schwabmünchen i Schwaben. Ho renn nordover, og i fleire titals kilometer går ho parallelt til elva Lech, berre nokre få kilometer vest for Lech. Ho munnar ut i Donau nær Donauwörth. Byar langs Schmutter er Fischach, Neusäß, Gablingen og Mertingen.
LOT Polish Airlines
LOT (Polskie Linie Lotnicze) er eit polsk flyselskap. Selskapet har 4 200 tilsette og flyg til 49 destinasjonar i 31 land.
Okfjorden
Det er ikkje busetnader eller vegsamband langs fjorden, bortsett frå den veglause garden Okan, som fjorden er kalla opp etter, ved innløpet til fjorden på søraustsida. Fjorden har innløp mellom Okneset i nord og Okodden i sør. Fjorden har ganske bratte sider, spesielt på nordsida der Bårdtsteinhatten stig opp til 736 meter over havet.
Jonny Nilsson
Jonny Nilsson var ein svensk skeiseløpar frå Filipstad i Värmland. Han vart verdsmeister 1963 og vann gullmedaljen på 10 000 m under Vinter-OL 1964.
Aktiv
Nilsson overraska dei norske favorittane og vann meistertittelen då skeise-VM 1963 fann stad i japanske Karuizawa. Gjennom meisterskapen sette han verdensrekord både på 5 000 meter, 10 000 meter og i firkamp. Særleg imponerte milløpet på 15.33,0, ei rekordforbetreing på over 13 sekundar målt mot Knut Johannesen sin gamle rekord frå Vinter-OL 1960 i Squaw Valley. Seinare i 1963 sette Nilsson også verdsrekord på 3 000 m. Han vart tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje for 1963.
Under Vinter-OL 1964 i Innsbruck var Nilsson ein av dei største gullfavorittane på langdistansane. Han vart berre nummer seks på 5 000 m, men sigra så klart på 10 000 meter framom nordmannen Fred Anton Maier. Ved skeise-VM 1965 forbetra Nilsson sin eigen verdsrekord på 5 000 m med 1,1 sekund til 7.33,2, samanlagt enda han på fjerdeplassen.
Nilsson vart tredjemann då skeise-VM 1966 vart avvikla på Nya Ullevi i heimlege Göteborg, einast nederlendarane Kees Verkerk og Ard Schenk vart for sterke.
Etter OL-sesongen 1968 var over, la Nilsson opp som aktiv.
Salman Rushdie
Salman Rushdie er ein forfattar av romanar og noveller, kjend for fantastisk handling frå det indiske subkontinentet. Rushdie er ein kontroversiell forfattar, særleg på grunn av boka Sataniske vers, der det blir antyda i ei draumescene at somme av versa i Koranen kan vere skrivne av djevelen. Dette førte til at den iranske leiaren Khomeini sende ut ein fatwa med dødsdom for blasfemi mot Rushdie.
Liv og virke
Rushdie vart fødd og voks opp i Bombay i India der han voks opp, men fekk den høgare utdanninga si i England, der han mellom anna studerte historie ved King's College i Cambridge.
Rushdie har sidan fatwaen levd i eksil og under jorda i Storbritannia og seinare USA. Han har vore gift og skild fire gonger, med Clarissa Luard (1976 til 1987, fekk sonen Zafar saman), med den amerikanske forfattaren Marianne Wiggins (1988–1993), Elizabeth West (1997–2004, fekk sonen Milan saman), og med den indisk-amerikanske fjernsynskokken Padma Lakshmi (2004–2007).
Salman Rushdie oppretta i 1994 Det Internasjonale Forfattarparlamentet (IPW), eit internasjonalt nettverk av fristader for forfølgde forfattarar. Dette vart sidan til eit nettverk av fribyar under ICORN (International cities of refuge network).
Aga
Dette er ei fleirtydingsside for stadnamnet Aga. Aga kan visa til:
Salman Rushdie
Liv og virke
I 2007 vart Salman Rushdie slegen til riddar (Knight Commander) av den britiske dronninga.
Attentat
Den 12. august 2022 vart Rushdie ramma av eit knivåtak på scenen under eit føredrag i Chautauqua County i New York. Han vart knivstukken i andletet, halsen og overkroppen før gjerningsmannen vart overmanna av ein politimann. Etter åtaket missa Rushdie synet på det eine auga, fekk minka førleik i den eine handa og leid av PTSD.
Dvergplaneten Ceres
Ceres (småplanetnemning 1 Ceres; symbol: ) er den minste dvergplaneten i solsystemet, og den einaste i asteroidebeltet. Ceres vart oppdaga 1. januar 1801 av Giuseppe Piazzi og er namngitt etter den romerske gudinna for veksande planter, innhausting og morskjærleik. Romsonden Dawn gjekk inn i bane kring Ceres 6. mars 2015.
Ceres er med sine 950 km i diameter den desidert største og mest massive lekamen i asteroidebeltet og utgjer omtrent ein tredjedel av den totale massen i regionen. Ceres har ei sfærisk form i motsetning til dei fleste lekamar med svakare tyngdekraft.
Ceres vart fyrst klassifisert som ein planet, deretter som ein asteroide. 24. august 2006 vedtok IAU nye klassifiseringar av lekamar i solsystemet som medførte at Ceres vart klassifisert som ein dvergplanet.
Storfjorden i Brønnøy
Storfjorden er ein fjordarm av Velfjorden i Brønnøy kommune i Nordland. Han strekkjer seg 9,5 km nordover.
Fjorden har innløp mellom Røyrvikodden i vest og Kiknesodden i aust. Det ligg eit par veglause gardar i den ytre delen av fjorden, på vestsida ligg Gavlen og på austsida ligg Fagerlia, Solvang og Engelsneset. Dei to sistnemnde ligg ved Spølodden og her går fjordarmen Lislfjorden austover. Storfjorden held fram nordover til garden med same namn i botn av fjorden.
Åshild
Åshild er eit norsk kvinnenamn av norrønt opphav. Det er bygd opp av dei norrøne orda áss, «gud», og hildr, «strid».
Variantar er Aashild, Åsil og Åsild.
Åshild har namnedag 8. februar.
Bruk
Åshild er eit noko nytta namn i Noreg, men er særs lite brukt i andre land. Varianten Áshildur er kjend på Island. I Noreg var Åshild mest populært som namn på jenteborn på 1940-talet, men sjølv då var det ikkje av dei vanlegaste namna.
Fiumicino
Fiumicino er ein by i provinsen Roma i regionen Lazio i Italia med om lag 60 000 innbyggjarar. Den travle Leonardo Da Vinci internasjonale flyplass ligg i kommunen og tener hovudstaden Roma.
Fiumicino er ein stor fiskeby ved kysten av Tyrrenhavet og har lenge vore kjend for dei flotte sjømatrestaurantane. Mange innbyggjarar i Roma har feriestader her, eller reiser her i helgene og i feriane. Det ligg ei god strand med svart sand i byen.
Namnet tyder 'lita elv'.
Gspaltenhorn
Fjellet er ein del av Blüemlisalp-massivet, og ligg lengst i nordaust av toppane i dette massivet. Mot sør stuper fjellet i ein bratt bergvegg ned mot Tschingelfirn.
Sørvestegga av Gspaltenhorn har mange kløfter, og har openbert vore med å gje fjellet det namnet det har.
Fyrste bestiginga av fjellet fann stad 10. juli 1869. Briten G. E. Forster og fjellførarane Jakob Anderegg og Hans Baumann stod for denne.
Normalruta til topps går langs nordvestegga, kalla for Leiterngrat. Startstad er Gspaltenhornhütte på 2458 moh, derifrå går turen til Bütlassesattel (3020 m). Frå denne salen når ein nordvestegga, og vidare følgjer ein denne med lett klatring til fjelltoppen.
Pasjonsmusikk
Pasjonsmusikk eller berre pasjon er i kyrkjemusikk evangelietekstar som dekkjer Jesu liding sett til musikk, vanlegvis, i det minste delvis, korbasert. Forteljinga fører fram til krossfestinga av Jesus og legg vekt på lidinga hans. Dei spesielle katolske gudstenestene dei siste tre dagane i påskeveka vert kalla Tenebrae og det finst mange som har sett musikk til tekstane frå desse tenestene.
Døme på pasjonsmusikk
Nyare døme er The Passion According to St. Matthew (1997), av Mark Alburger og The Passion According to the Four Evangelists av Scott King. Andrew Lloyd Webbers Jesus Christ Superstar (tekst av Tim Rice) og Stephen Schwartzs Godspell inneheld begge element frå tradisjonell pasjonsmusikk.
Champions League
Meisterligaen (engelsk Champions League) er ei europeisk fotballturnering som vert arrangert av UEFA årleg. Turneringa byrjar på seinsommaren og vert avslutta i mai året etter. Klubbar som plasserer seg høgt nok i høgt nok ranka europeiske fotballigaer, er kvalifisert for turneringa, men når dei kjem inn, avheng òg av kor høg ranking sjølve klubben har i europacupar.
Format
Turneringa består i 2006/07-sesongen av tre delar. Første del er tre kvalifiseringsrundar der det vert spelt doble utslagskampar, deretter ein runde med gruppespel, før det igjen vert spelt doble utslagskampar i åttandedelsfinalane til semifinalane. Finalen vert spelt som éin enkeltkamp på nøytral bane.
Gruppespelet består av åtte grupper av fire lag som møtest to gonger. Dei to beste laga i kvar gruppe går vidare til åttandedelsfinalen.
Historie
Champions League erstatta i 1992/93 den tidlegare Serievinnarcupen, der vinnarane av europeiske ligaer var kvalifiserte. Med Champions League blei det opna for at fleire lag frå same land kunne delta i turneringa.
Serievinnarcupen blei første gong arrangert i 1955/56 som ei rein cupturnering, men der laga som møttest spelte to kampar mot kvarandre for å kåre ein vinnar. I 1992/93 vart det innført eit gruppespel i fjerde runde som bestod av to grupper med fire lag, der vinnarane av gruppene møttest i finalen. Allereie i 1993/94 blei dette endra, og då gjekk dei to beste laga frå kvar gruppe vidare til ein to-kampars semifinale.
I 1994/95 blei talet på rundar før gruppespelet redusert frå tre til ei, og talet på grupper utvida til fire, der dei to beste i kvar gruppe gjekk vidare til kvartfinalar. Dette formatet stod ved lag heilt til 1997/98 då det vart innført to kvalifiseringsrunder som førte fram til eit gruppespel i seks grupper med fire lag. Gruppevinnarane og dei to beste toarane avanserte til kvartfinalane.
I 1999/2000-sesongen blei ytterlegare ein kvalifiseringsrunde lagt til, og første runde i sjølve turneringa bestod no av åtte grupper med fire lag, der de ito beste frå kvar gruppe gjekk vidare til eit nytt gruppespel med fire grupper med fire lag. Laga som enda på tredjeplass i gruppene, gjekk inn i UEFA-cupens tredje runde. Frå det andre gruppespelet avanserte dei to beste i kvar gruppe til kvartfinalane.
Dette formatet medførte at talet på kampar blei i høgaste laget. Europas beste lag har ei stor kampbelastning og talet på kampar i Champions League gjorde det ikkje betre. Derfor blei det andre gruppespelet kutta ut frå 2003/04, slik at dei to beste i kvar gruppe går inn i to-kamps utslagsrundar som tar til med åttendedelsfinalar. Treerlaga i gruppespelet går framleis inn i UEFA-cupens tredje runde.
Trofé
Troféet for å vinne meisterskapen er ein vandrepokal, som klubbane gjev vidare til neste års vinnar. Dersom eit lag vinn turneringa fem gonger, får dei lov til å behalde troféet. Då turneringa heitte Europa Champion Clubs Cup (Europa-cupen, Serievinnercupen), fekk laga behalde troféet dersom dei vann tre gonger på rad. Dette skjedde for Ajax, 1971–1973 og Bayern München, 1974–1976.
Fem klubbar har vunne troféet permanent:
Norsk deltaking
Rosenborg kvalifiserte seg som første norske klubb til gruppespelet i Meisterligaen i 1995/96, og har sidan delteke kvart år med unnatak av sesongane 2003/04 og 2006/07. Den beste prestasjonen klubben har oppnådd er å gå vidare til kvartfinale i 1996/97-sesongen. Molde kvalifiserte seg i 1999/2000-sesongen. Lillestrøm, Brann og Vålerenga har alle delteke i kvalifiseringsrundene utan å gå vidare til gruppespel.
3. februar
3. februar er den 34. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 331 dagar att av året (332 under skotår).
Isielva
Isielva renn gjennom Djupedalen i Hole og Kjaglidalen i Bærum. Ved Vøyenenga går ho saman med Lomma og vert til Sandvikselva som renn ut i Oslofjorden ved Sandvika. Desse elvane høyrer til Sandviksvassdraget. Nedre del av Isielva er lakseførande.
Isielva har eit rett elveløp med jamt fall ned til nedre del, der ho kjem over i ei tidlegare elveslette på Vøyenenga. Elva får tilsig frå Stovibekken som er lagt i røyr i nedre del. Nedbørsfeltet er prega av jordbruksområde med noko lauvskog. I nedre del er det i dag industriområde, og elveløpet er der endra til eot relativt rett elveløp og nokre meanderar er vorte fjerna. Langs Isielva går E16.
Oleg Gontsjarenko
Oleg Georgijevitsj Gontsjarenko var ein skeiseløpar frå Kharkov i Ukraina som representerte Sovjetunionen. Han vann i tida 1953-58 tre verdsmeisterskap og to europameisterskap på skeiser.
Gontsjarenko vart verdsmeister 1953 i finske Helsinki, der han etter sigrar på dei to lengste distansane erobra laurbærkransen med stor margin til landsmannen Boris Sjilkov på andreplass. Sesongen etter bytta dei to plass på sigerspallen då VM 1954 i Sapporo var avgjort. Vinteren 1955 vart Gontsjarenko andremann både ved EM i Falun og VM i Moskva, svenske Sigge Ericsson vann begge meistertitlane.
Under Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo kom Gontsjarenko inn til bronsemedalje på begge dei lengste distansane. På 5 000 meter vann Boris Sjilkov ein suveren siger framfor Sigge Ericsson, medan same Ericsson og norske Knut Johannesen vart nummer ein og to på 10 000 m. To veker etter vinterleikane vann Gontsjarenko i Oslo skeise-VM for andre gong, fattige 0,042 poeng framom lagkameraten Robert Merkulov.
Både i 1957 og 1958 vann Gontsjarenko europameisterskapen på skeiser. I 1958 vann han også VM i Helsinki. Sidan hausta han ingen medaljar, men representerte Sovjetunionen til 1961.
Malojapasset
Malojapasset er ein fjellovergang, 1 815 meter over havet, i den sveitsiske kantonen Graubünden, mellom Engadin i nordaust og Val Bregaglia i sørvest. Vasskiljet mellom Svartehavet, via elvane Inn og Donau på den eine sida, og Middelhavet med elvane Mera, Adda og Po på den andre, går over passhøgda.
Vegen til Malojapasset stig frå Vicosoprano på sørvestsida 750 meter på 19 km. Nordaustsida er meir som eit platå, vegen stig nesten umerkeleg fram mot passhøgda. Høgdeskilnaden mellom passet og St. Moritz, som ligg 15 km lenger mot nordaust, er 50 m. Den italienske byen Chiavenna, som ligg 32 km sørvest for passet, er nesten 1 500 meter lågare.
Malojapasset dannar også ei kulturell og lingvistisk grense, sidan det er nært samanfallande med skiljet mellom tyske og retoromanske språk i nord og det italienske i sør.
Julierpasset og Malojapasset var lenge ein viktig alpe-travers som knytte saman Chur og områda lenger nord, St. Gallen og Tyskland, med Milano i Italia. Denne rolla minka først med opninga av San Bernardino-tunnelen.
Fjellvegen over Malojapasset er heilårsveg.
Kvilemasse
Kvilemasse er massen til ein lekam når han ligg i ro i forhold til sitt eige referansesystem. Kvilemassen kan skrivast som m_0 eller m.
Kvileenergien E_0 til ein partikkel er definert som:
der c er lysfarten i vakuu.
Wörnitz
Wörnitz er ei elv i Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring nær Schillingsfürst i Mittelfranken. Elva renn sørover gjennom Nördlinger Ries og munnar ut i Donau i Donauwörth. Av byar Wörnitz passarar finn ein Wörnitz, Dinkelsbühl, Wassertrüdingen, Oettingen, Harburg og Donauwörth.
Kvilemasse
Partiklar som rører seg med lysfarten, som foton og nøytrino, har ingen kvilemasse.
Johan Ludvig Runeberg
Johan Ludvig Runeberg var ein finlandssvensk forfattar og diktar. Runeberg er rekna for å vera Finland sin nasjonalskald, og har mellom anna skrive teksten til den finske nasjonalsongen, «Vårt land, vårt land, vårt fosterland» (som del av Fänrik Ståls sägner). Teksten vart omsett til finsk av Paavo Cajander i 1889.
Runeberg vart fødd i Jakobstad. Han vart i 1831 gift med Fredrika Tengström. Paret fekk åtte barn:
Johan Ludvig Runeberg døydde i Borgå.
Lomma i Bærum
Lomma er ei elv i Bærum kommune i Viken fylke. Ho har utspring på Krokskogen og renn gjennom heile Lommedalen før ho på Vøyenenga går saman med Isielva og vert til Sandvikselva. Sandvikselva renn ut i Oslofjorden (Indre Oslofjord) ved Kadettangen i Sandvika i Bærum. Vøyenenga er ei tidlegare flaumslette der Lomma møter Isielva.
Piz Chavalatsch
Piz Chavalatsch (2763 moh) er eit fjell i Ortleralpane i Alpane aust i Sveits og nord i Italia. Det dannar grensa mellom den sveitsiske kantonen Graubünden og den italienske provinsen Bolzano.
Det austlegaste punktet i Sveits ligg ved Piz Chavalatsch ved kring (833841/166938 ).
Nikolaj Mjaskovskij
Nikolaj Jakovlevitsj Mjaskovskij var ein sovjetrussisk komponist og musikkpedagog. Musikken hans hadde sterk innverknad frå Pjotr Tsjajkovskij og Aleksandr Skrjabin. Han vann Stalin-prisen fem gonger, og er rekna for å ha skrive den første sovjetiske symfonien. Likevel vart han utsett for kritikk av styresmaktene i Sovjetunionen.
Oppvekst og utdanning
Nikolaj Mjaskovskij vart fødd i Modlin-festningen i det som no er byen Nowy Dwór Mazowiecki i Polen i det dåverande keisardømet Russland. Far hans var ingeniør og offiser i den russiske hæren, og familien flytta mykje. Mora døydde tidleg, og familien vart deretter oppdregen av ei moster som hadde vore songar ved operaen i St. Petersburg. Familien Mjaskovskij flytte til byen medan Nikolaj var i tenåra. Han lærte å spela både piano og fiolin i oppveksten, men vart skuffa over resultatet og bestemte seg for å gå inn i militæret.
I 1896 fekk Nikolaj Mjaskovskij høyra ei framføring av Symfoni nr. 6 av Tsjajkovskij og bestemte seg så likevel for å bli komponist sjølv. Han fullførte den militære ingeniørutdanninga si i 1902 og begynte så å ta privattimar hjå Reinhold Glière, seinare Ivan Krizhanovskij som førebuing til å koma inn på konservatoriet i St. Petersburg. I 1906 vart han konservatoriestudent og hadde m.a. Nikolaj Rimskij-Korsakov og Anatolij Ljadov til lærarar. Ved konservatoriet stifta han venskap med den mykje yngre Sergej Prokofjev. Dei to unge komponistane hadde ein viss motvilje mot læraren Ljadov fordi han mislikte musikken til Edvard Grieg. Dei samarbeidde også i lag, men størstedelen av desse samarbeidsprosjekta er gått tapt. Mjasjkovskij vart uteksaminert i 1911 og vart etterpå musikklærar og -kritikar i St. Petersburg.
Krigsåra
Mjaskovskij vart innkalla til teneste under fyrste verdskrigen. Han vart send til fronten mot Austerrike der han vart såra i kamp. Etterpå vart han send til Tallinn der han jobba med festningsverk ved kysten. Vinteren 1918/1919 vart far hans drepen av soldatar i den raude arméen, av di han var ein tidlegare høgståande general for tsaren. Drapet skjedde medan faren venta på eit tog. Neste vinter døydde også mostra, og svogeren til Nikolaj Mjaskovskij hadde utført sjølvmord før krigen grunna økonomiske vanskar. Sjølv tente Mjaskovskij i den raude arméen frå 1917-1921, men same året vart han tilsett som lærar ved konservatoriet i Moskva og medlem i komponistunionen. Han vart buande i Moskva der han delte bustad med systera og den farlause dottera hennar.
Komponist i Sovjetunionen
Mjaskovskij var ein av dei leiande komponistane i Sovjetunionen i 1920- og 1930-åra. Han skreiv både symfoniar, strykarkvartettar, konsertar og annan orkestermusikk, oftast i tradisjonelle former. Symfoniane hans vart spelt ofte i både Vest-Europa og i Sambandsstatane. Han prøvde å skjula sine eigne antisympatiske kjensler overfor Stalin-regimet, og gjekk minst mogleg ut i direkte konfrontasjon med Sovjetstaten. M.a. skreiv han ein ouverture spesielt til sekstiårsdagen til Stalin.
I 1941 vart Mjaskovskij evakuert til Kabardino-Balkaria nord i Kaukasus, men heldt fram som komponist herifrå. Seks år seinare vart Mjaskoskij eit offer for den såkalla Zjdanov-doktrinen som la ei hard hand på sovjetisk kulturliv. Saman med komponistane Aram Khatsjaturjan, Sergej Prokofjev og Dmitrij Sjostakovitsj vart Mjasjkovskij stempla som ein komponist som skreiv musikk med «formalistiske» og «anti-proletarianske» tendensar. Tikhon Khrennikov vitja han og oppfordra han til å halda ein tale i Komponistunionen for å be om offentleg orsaking, men Mjaskovskij nekta. Først etter at han døydde av kreft tre år seinare, vart æra hans gjenoppretta frå det offentlege. Mjaskovskij skreiv i alt 27 symfoniar i tillegg til ei lang rekkje andre komposisjonar.
Lislfjorden
Lislfjorden eller Lessfjorden er ein fjordarm av Storfjorden og Velfjorden i Brønnøy kommune i Nordland. Fjorden strekkjer seg 2,5 km austover til Lessfjorddalen i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Sildkovodden i nord og Vikodden i sør. På sørsida ved innløpet ligg dei veglause gardane Engelsneset og Solvang. Sildkovan ligg på nordsida.
Tekstilgarn
Garn eller tekstilgarn er trådar danna av tekstilfibrar som typisk er spunne saman. Det kan brukast til tekstilproduksjon, som strikking, hekling, veving og broderi. Det kan også brukast til å laga fangst- og fiskegarn og andre nett.
Framstilling
Ein kan laga garn av naturfiber, kunstfiber eller ei blanding. Desse fibrane blir gjerne tvinna om kvarandre slik at dei heng betre saman. Korte fibrar blir kalla stapelfiber, medan lengre fibrar blir kalla filament. Eigenskapane til garnet blir påverka av kva typar fibrar ein bruker, talet på fibrar i diameteren og korleis ein handsamar fibrane før og under spinning, til dømes om dei går gjennom kjemming (kamgarn) og kor hardt ein spinn dei.
Ein kan farga fibrane før eller etter spinning. Om ein spinn fleirfarga fibrar eller fibrar med ulike fargar saman får ein melert garn. Ved fabrikkfarging vil produsenten merka garnet med eit fargenummer og i tillegg partiet garnet blei farga i (innfargingsnummer). Dette gjer at ein kan få heilt likt farga garn til eit tekstilarbeid.
Gresk
Gresk (gresk: Ελληνικά, IPA [e̞ˌliniˈka], Hellensk) er ei eiga grein av indoeuropeiske språk med ein dokumentert historie på 3 500 år, slik at det er det eldste kjente nolevande språket i den indoeuropeiske familien. I dag vert språket snakka av om lag 15 millionar menneske i Hellas, Kypros, Bulgaria, Albania og Tyrkia. Det finst òg mange greske immigrantsamfunn over heile verda, som til dømes i Melbourne i Australia som har det tredje største urbane greske folkesetnaden i verda, etter Aten og Thessaloníki.
Gresk har vorte skrive med det greske alfabetet, som var det fyrste til å innføre vokalar, sidan 1000 f.v.t. i Hellas og sidan 400 f.v.t. på Kypros. Før dette vart det skrive med linear B i Hellas og kypriotisk stavingsskrift på Kypros. Gresk litteratur har ei historie på nærare 3000 år.
Gresk før antikken
Dei mykenske grekarane var dei fyrste gresktalande som kom til det greske fastlandet, kring 2000 fvt. Dei breidde seg sidan til øyane omkring og vestkysten av Mellom-Asia. Dei ulike førgreske språka er med ei samnemning kalla egeisk. Mange ord er lånte inn i gresk frå egeisk, som ein enno ser i stadnamn (Korinthos, Athenê o.a.).
Den mykenske gresken (sein bronsealder) er den eldste gresken som me har skriftlege kjelder frå. Vitnemål har me berre i brotstykke, etter innskrifter på leirtavler frå utgravingar i Knossos på Kreta og i Pýlos på Peloponnes. Dei er skrivne med stavingsskrift, kalla linear B. Dei er tidfeste til kring 1200 fvt. Kring 1100 fvt. kom store omskifte i Hellas. I 1150 fvt. vart den siste mykenske borga øydelagd. Sidan fylgde utvandringar og nedgangstid, kalla dei mørke århundra (1150-750 fvt.), som er utan skriftlege kjelder.
Etterklassisk
Den hellenistiske tida (333-31 fvt) varar frå makedonaren Alexander den stores styring og fram til den fyrste romerske keisaren, Augustus (31 fvt-14 evt). Alexander den store skapa eit gresk storrike frå Hellas til Afghanistan. Då Alexander døydde, fall riket saman og kløyvde seg i ulike kongedøme der gresk vart styringsmålet. Med seg til dei nye busetjingane hadde grekarane sitt levevis og mål. Greskt vart eit verdsmål. På 300-talet voks eit einskapleg greskt mål fram som var bygt på det attiske målføret, men med nokre attiske særdrag utskifte. Dette vart kalla koiné (ἡ κοινὴ διάλεκτος), og er mellom anna det Nytestamentet vart skrive på. Ei fylgje var at dei andre greske målføra måtte vika i skrift og tale, om ein ser bort frå dei litterære kunstmåla.
Keisartida (31 fvt-600 evt). I tida 200-167 fvt hadde romarane lagt under seg det meste av den kjende verda, og etter sjøslaget ved Actium i 31 fvt då Octavianus (sidan Augustus) slår Antonius og Kleopatra, var det eit endemål for romersk framtrenging i aust. I 30 fvt legg Roma under seg Egypt, og Antonius og Kleopatra tek livet sitt. Endå dei greske områda kom under romersk styring, heldt gresk fram med å vera styringsmålet i den austlege delen av det romerske riket.
Dei greske målføra
har desse hovudgreinene:
Joniske målføre (attisk og aust-jonisk).
Aioliske målføre.
Vestgreske målføre (dorisk og nordvestgresk).
Kunstmål:
Skriftteikn
Det greske alfabetet voks fram i Hellas mellom 750 og 700 fvt etter fønikisk mønster og kløyvde seg snart i ulike utgåver. Det fønikiske alfabetet hadde ikkje bokstavar for sjølvlyd (vokalar), utan 22 bokstavar for medlyd (konsonantar). Dei fønikiske bokstavane som stod for laryngalar og halvsjølvlyd, lydverdiar som ikkje fanst i gresk, vart difor nytta til bokstavar for sjølvlyd; og vart med det ein høveleg reiskap for eit ikkje-semittiskt mål som gresk.
Føre 500-talet fvt hadde ein to hovudgreiner av alfabetet - det joniske i aust og det khaldeiske i vest. Etter kvart tok det joniske derimot heilt over, og i 403 evt vart dette offisielt oppteke i Athen. Det joniske alfabetet hadde 17 teikn for medlyd og 7 for sjølvlyd, slik det er i nygresk: ΑΒΓΔΕΖΗΘΙΚΛΜΝΞΟΠΡΣΤΥΦΧΨΩ.
Andre teikn: ϝ (digamma - wau), ϙ (koppa - 90), ├ (h), ϡ (sampi - 900), ϛ (stigma - 6) ...
Frå det khaldeiske alfabetet fekk etruskarane sitt alfabet, som det latinske er bygt på.
Brenz
Brenz er ei elv i Baden-Württemberg og Bayern i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring ved byen Königsbronn og renn 55 km før ho munnar ut i Donau ved Lauingen, eit par kilometer vest for Dillingen. Ho renn gjennom byane Königsbronn, Heidenheim, Giengen og Lauingen.
Satyr
Satyrar (gresk Σάτυροι — Sátyroi) er, i gresk mytologi, ei gruppe mannlege følgjesveinar som ofte dukka opp saman med gudane Dionysos og Pan. Dei vert ofte assosiert med sex og dyrisk lyst. På bilete ser ein dei som regel utstyrt med trekk både frå folk og dyr (særleg geiter).
Referanseområde
Denne artikkelen tek for seg «referanseområde» som omgrep for medisinske blodprøvar.
Med referanseområde for eit prøvesvar, meiner vi det svarintervallet som 95 % av den friske befolkninga kjem innanfor.
Dette vil seie at sjølv mellom friske personar vil 1 av 20 personar hamne utanfor referanseområdet, utan at dette vil seie at personen er sjuk. På same måte kan ein sjuk person hamne innanfor referanseområdet.
Det er vanskeleg å oppgje universelle referanseområde for ulike testar, fordi desse vil variere mellom ulike metodar ved ulike laboratorie. Dei fleste sjukehuslaboratorie i Noreg har sine eigne referanseområde som dei bruker. Likevel jobbar ein med å standardisere dei fleste metodane så referanseområda ved ulike laboratorie skal verte mest mogleg like.
2 Pallas
2 Pallas (symbol: ) er ein asteroide i hovudbeltet og var den andre asteroiden som vart oppdaga. Pallas vart oppdaga og namngitt av astronomen Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers den 28. mars 1802. «Pallas» er eit namn på den greske gudinna Atene, i nokre soger på ein ven av Atene som ho drap ved ein feil.
Pallas er det tredje mest massive objektet i asteroidebeltet og utgjer omtrent 7 % av massen i regionen. Pallas, i lag med Ceres, 3 Juno og 4 Vesta, var ein gong rekna som planetar før oppdaginga av mange fleire asteroidar førte til reklassifikasjonar. Bana til Pallas er sterkt inklinert i forhold til hovudbelte-planet med sine 34,8°, og eksentrisiteten er nesten like stor som den Pluto har. Overflata består av silikat og har eit spekter likt det karbonhaldige kondrittar har.
Florianópolis
Florianópolis (offisielt namn município de Florianópolis) er delstatshovudstad i Santa Catarina i Brsail. Folketalet ved folketeljinga i 2007 var 396 723 innbyggjarar.
Bilethoggaren
Bilethoggaren er eit lite stjernebilete som grensar til Vassmannen og Kvalfisken i nord, Smelteomnen i aust, Føniks i sør, Trana i sørvest og Den sørlege fisken i vest. Den lyssterke stjerna Fomalhaut ligg i nærleiken.
Kjende objekt
Det er ingen stjerner lysare enn 3. storleiksorden i Bilethoggaren. Dette kjem av at den galaktiske sørpolen, der stjernetettleiken er særs låg, ligg i stjernebiletet.
Den mest lyssterke stjerna er Alfa Sculptoris, ei SX Arietis-type variabel stjerne med ein spektralklasse B7IIIp og ein tilsynelatande storleiksklasse på 4,3. R Sculptoris er ei raud kjempe omringa av ein spiral med stoff som truleg vart kasta ut for kring 1800 år sidan.
Stjernebiletet inneheld òg Bilethoggaren dverggalakse, ein dverggalakse som høyrer til Den lokale gruppa, i tillegg til Bilethoggargruppa, den gruppa av galaksar som ligg nærast Den lokale gruppa. Bilethoggargalaksen (NGC 253), ein stavspiralgalakse og den største i gruppa, ligg nær grensa mellom Bilethoggaren og Kvalfisken. Eit anna medlem i gruppa er den irregulære galaksen NGC 55.
Ein unik galakse i Bilethoggaren er Kjerrehjulgalaksen, som ligg 500 millionar lysår unna. Galaksen er eit resultat av ei samanslåing for kring 300 millionar år sidan. Kjerrehjulgalaksen har ein kjerne av eldre, gule stjerner og ein ytre ring av yngre, blå stjerner, med ein diameter på 100 000 lysår. Den mindre galaksen i kollisjonen er no ein del av kjernen, etter å ha flytta seg frå ein distanse på 250 000 lysår. Sjokkbølgja frå kollisjonen førte til omfattande stjernedanning i den ytre ringen.
Kjelder
''
Henry Rinnan
Henry Oliver Rinnan var ein norsk krigsforbrytar frå den andre verdskrigen.
Etter kvart fekk gruppa til Rinnan namnet Rinnanbanden. I det norske landssvikoppgjeret etter krigen vart Rinnan og elleve andre frå Rinnanbanden dømde til døden. Rinnan vart dømt for 13 drap. Henry Rinnan, Bjarne Jenshus, Aksel Mære, Harry Rønning, Harry Hofstad, Olaus Hamrun, Per Bergeen, Kristian Randal, Harald Grøtte og Hans Egeberg vart avretta ved skyting.
Eds församling i Stockholms stift
Ed er ei sokn i Stockholms län, i Upplands Väsby kommune. Folketalet er 6 247.
Nordhordland folkehøgskule
Skulen har symjehall, idrettshall, sandvollyballbane, fotballbane og turløyper i terrenget omkring skuleområdet. Alle linjefaga drar på ein tur til utlandet i løpet av skuleåret. I tillegg tilbyr skulen ein studietur på 3 veker til Israel for alle elevane.
Alta folkehøgskole
Elevar ved skolen vel seg eit friluftslivs-linjefag og fire valfag fordelt på periodane haust, mørketid og vår/vinter. Alle elevane får felles turar og dagar med ulike tema og seminar. Felles skoleturar går til Kolahalvøya i Russland og og Levi i Finland. I tillegg blir det mellom anna arrangert «bli-kjent-tur» til Orroshytta, skolehytta på Finnmarksvidda, førstehjelpskurs, felleskapsseminar, soldagstur, samisk seminar og avslutningstur til Jøkelfjorden. Skolen har gymsal, trimrom, skytesimulator, bandrom, buldrerom, skimakarverkstad og sykkelverkstad.
Skolen blei skipa i 1917 i Havøysund i Måsøy kommune under namnet Øytun. I 1967 flytte skolen til Alta, men namnet Øytun blei ført vidare. Skolen ligg i furuskog ved foten av fjellet Skoddevarre og har gangavstand til Altaelva. Skolebygningen og 8 internat er oppført rundt eit tun. Skolen er eigd av Normisjon, Norges Samemisjon og Indremisjonsforbundet. I desember 2016 skifte skolen namn til Alta folkehøgskole – folkehøgskolen for Arktisk Villmarksliv. Tunet på skolen er framleis kalla Øytun.
Linjefag ved skolen i 2019:
Skolen tilbyr også halvårskursa Ski og skred og Circum Polar, i tillegg til andre kortkurs.
Bømlo kyrkje
Bømlo kyrkje er ei langkyrkje frå 1960 i Langevåg i Bømlo kommune i Vestland. Kyrkja erstatta Bømlo gamle kyrkje (frå 1600-talet) som soknekyrkje.
Ho er bygt i betong og stein, og har 500 plassar.
Argalastí
Argalastí (gresk Αργαλαστή) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Magnisía i Thessalía i Hellas. Argalastí inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Sør-Pílio, der han er hovudsete.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Argalastí 1 985 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 1 321 innbyggjarar.
Svein Aaser
Svein Aaser er ein norsk siviløkonom som var styreleiar for Ski-VM 2011. Han har tidlegare vore konsernleiar for DnB NOR. Aaser er siviløkonom frå Norges Handelshøyskole i Bergen, der han fullførte utdanninga i 1970. Han har òg teke leiarutdanning i Lausanne.
Hammarby sokn
Hammarby er ein sokn i Stockholms län, Upplands Väsby kommune. Folketalet er 20 490.
Hammarby (Eskilstuna)
Svein Aaser
Aaser var konsernsjef i Den norske Bank og DnB NOR frå 1998 til 2006, då han gjekk av for aldersgrensa. Han var tidlegare konsernsjef i Nycomed, Storebrand skade, NORA matprodukt og Stabburet/Norge. Mellom 1992 og 1994 var han president i NHO.
Han har fleire styreverv, mellom anna i selskap dominert av den norske investoren John Fredriksen. Mellom anna er han styreleiar i Marine Harvest og i Aktiv Kapital.
Rønneelva
Rønneelva (og Rønneelven, Rønne elv med meir) er eit namn som vert nytta om den nedste delen av Øverlandselva i Bærum kommune i Viken. Rønneelva renn normalt frå Engervannet og ut i Sandvikselva, like før Sandvikselva renn ut i Oslofjorden. Ved flo renn stundom vatnet motsett veg, sidan Engervannet berre ligg litt over havnivået.
Bran Ruz
Bran Ruz er eit teikneseriealbum laga av den franske teiknaren Claude Auclair og tekstforfattaren Alain Deschamps. Serien vart laga mellom 1979 og 1981, og vart først utgjeven som føljetong i tidsskriftet A Suivre. Serien er sidan omsett til norsk. Han er rekna til den franske episke tradisjonen. Serien er teikna i reinskore svart-kvitt.
Handling
Serien går føre seg i Bretagne (heimområdet til Auclair), og rammeforteljinga skildrar ein bretonsk nattefest (Fest Noz), der sjølve hovudsoga blir fortald i form av ein bretonsk ballade, sungen av to forsongarar (Kan ha diskan). Denne bolken er skriven dels på bretonsk, dels på fransk eller dei språka serien er omsett til.
Hovudhandlinga i boka fortel om Bran Ruz (Raude Ramn), son av ei aremorikansk kvinne på 300-talet. Her er det fortald korleis landet nyss er hærteke av kymriske hovdingar, og lagt under kong Gradlon, som er kristen. Gradlon rår Aremorika frå byen Ys (den låge byen), som ligg ved havsbarden. Det er fortald korleis kvinnene i landet har mist språket sitt, og lever utan tunger, for at kulturen og språket i landet skal døy. Kongen valde sjølv ei jente frå folket der som frille, og ho er mor til dotter hans, Dahud. Sjølv døydde ho og bannsette Gradlon og ætta hans.
Bran fangar fiskekongen, som lovar han makt og evner om han blir sett fri. Bran, som elles er namnlaus, tek imot gåva, og blir trollkunnig. Med desse emnene vinn han snart fram til kongsdottera, og saman flyr dei frå kristen påverknad til dei keltiske druidane, og reiser opprørsfane mot kongen. Her vinn han namnet Bran Ruz. Før har han berre vore kalla "den raude". Bran vinn soleis kongsdottera og halve kongeriket. Motstandaren hans er den kristne munken Gwenolè, som trår etter Dahud, samstundes som han refsar laus livnad i byen. Mot slutten er det og Gwenolè som opnar demningane så byen søkker i havet. Gradlon overlever med sonen til Dahud, som døyr liten. Han lever dei siste åra sine i eit kloster i Bretagne.
Tema
Teikneserien tek opp i seg mange element av keltisk mytologi og soge, både bretonsk og goidelisk. Heltar som Lug og Cú Chulainn er nemnde, i tillegg til det bretonske sogetilfanget. Mot slutten avdekkjer Auklair og prosjektet sitt: «Ys er det sokne Bretagne, utnytta og selt til franske turistar». Det finst eit sterkt element av bretonsk kulturnasjonalisme i forteljinga (med ei lita von om at Ys skal hevjast opp i den stunda motsetnaden, det franske Paris endeleg søkker).
Rammeforteljinga nemner og kampen mot det planlagde atomkraftverket i Plogoff, som vakte stor harme i Bretagne. Slike overgrep frå det franske storsamfunnet er den politiske bakgrunnen for teikneserien. Plogoff-aksjonen gjekk føre seg om lag samstundes med Alta-aksjonen (kring 1980). I rammeforeljinga finn ein og ei jente, ei mor og ei bestemor, der særskilt jenta tolkar segna om Dahud inn i klåre feministiske rammer: "Den drukna Dahud, det er alle dei kvinnene i Plogoff som politiet tvingar til å teia, deg, mor, og du, bestemor", seier ho mot slutten av teikneserien. Dahud er og identifisert med aktivisten Anne Kerval.
Elles finn ein tematisering av kamp mellom kristendom og heidendom, der kristendomen tykkjest vera nytta som legitimering av eit undertrykkande system. Religionen er påført lokalfolket av inntrengjarane frå Britannia under Conan Meriadec og Gradlon. Dei som følgjer den gamle paganismen er rekna som slavefolk. Den som preikar hardast for dette kristendomssynet er sankt Winwaloe (Gwenolé). Ein merker seg og at dei som er rekna som kristne i soga (den kymriske overklassa i Ys), ikkje er stort meir enn barbarar, dei heller, og at bodskapen ikkje har sokke ned i dei. Slutten av soga endar som ei fredsslutning mellom biskopen Kawrantin, som er ein godhjarta mann, og druiden Kian, etter at Gradlon er daud. Element av opphavleg irsk mytologi er tydeleg til stades i forteljinga.