cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vanilla Ninja
Vanilla Ninja var ei jentegruppe frå Tallinn i Estland som deltok i Eurovision Song Contest 2005 for Sveits.
Historie
Gruppa vart forma i 2002 av Lenna Kuurmaa, Katrin Siska, Piret Järvis og Maarja Kivi. Kivi, som hadde delteke i Eurolaul, estisk Melodi Grand Prix, vart vald til frontfigur. I 2003 deltok gruppa i Eurolaul med songen «Club Kung Fu», men nådde ikkje opp. Same året gav dei ut debutalbumet Vanilla Ninja. Gruppa oppnådde mest suksess i Tyskland, Austerrike og Sveits i tillegg til heimlandet.
Neste album, Traces of Sadness kom ut i 2004. Same året vart det bestemt at Vanilla Ninja skulle representera Sveits i Eurovision Song Contest 2005. Maarja Kivi vart gravid og forlét bandet, og 15 år gamle Triinu Kivilaan kom inn for å erstatta henne. Grunna Kivilaan sin unge alder, var det ei stund tvilsamt om gruppa fekk lov å delta i Eurovision, men dei vart godtekne av di Kivilaan fylte 16 før Eurovision-konserten starta i Kiev den 21. mai. Gruppa framførte songen «Cool Vibes», som enda på 8. plass med 128 poeng; 3 poeng før norske Wig Wam med «In My Dreams». Same året kom tredjealbumet Blue Tattoo ut, der «Cool Vibes» var med. Same året forlét Triinu Kivimaa Vanilla Ninja, og gruppa heldt deretter fram som ein trio. Dei gav ut eit samlealbum dette året.
Vanilla Ninja sitt siste album, Love Is War, kom ut i 2006. Gruppa deltok i Eurolaul 2007 med songen «Birds of Peace», men enda på fjerdeplass. Fleire av medlemmene har halde fram med solokarrierar i tida etter Vanilla Ninja, særleg Lenna Kuurmaa som deltok i Eesti laul i 2012, og har songe duettar med Ott Lepland.
Tunsøy
Tunsøy er ei busett øy heilt aust i Stavanger kommune. Øya ligg aust for Stavanger sentrum, sør for Lindøy, vest for Hellesøy og nord for Flatskjer og Bukkholmen. På austsida av øya ligg det enkelte busetnader og eit lite kaianlegg.
Seigo Shimokawa
Seigo Shimokawa er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Cerezo Osaka, Kawasaki Frontale og Oita Trinita.
Blenheim Palace
Blenheim Palace er ein storslått herregard i Woodstock i Oxfordshire sør i England. Det er den einaste herregarden i landet som har namneleddet palace utan å ha vore ein bispegard. Bygningen er ein verdssarvstad, og er ikkje minst kjend som fødestaden til Storbritannias statsminister under andre verdskrigen, Winston Churchill.
Blenheim blei reist mellom 1705 og ca. 1722, i den stuttliva stilen engelsk barokk. Bygget var opphavleg meint som ei gåve til John Churchill, 1. hertug av Marlborough etter militærtriumfen hans mot Frankrike. Blenheim blei råka av politisk strid, Marlborough fall i unåde og drog i eksil, og arkitekten John Vanbrugh fekk ryktet sitt øydelagt.
Erling Folkvord
Erling Folkvord er ein norsk politikar fødd Levanger. Han var nestleiar i Arbeidernes Kommunistparti i perioden 1990–97, og har og vore nestleiar i Raud Valallianse. I perioden 1993–97 var han stortingsrepresentant for RV. Folkvord er no medlem av Oslo bystyre, der han òg sat i perioden 1984-95.
Folkvord er kjend som korrupsjonsjegar og som ein dyktig politikar, også langt utanfor RV sine rekker. Han har og gitt ut fleire bøker, mellom anna Livet bak murene frå tida hans på Stortinget.
Trømborg
Trømborg er ein tettstad i Indre Østfold kommune i Viken. Han ligg sør for Mysen og har.
Sølve Grotmol
Sølve Grotmol var ein norsk sportskommentator. Grotmol jobba i NRK, der han først og fremst kommenterte idrettsgreiner som kunstløp, turn og orientering, men var også kommentator i enkelte tippekampar i fotball på begynnelsen av 1980-talet. Han var også jamleg programleiar i Sportsrevyen. Grotmols karakteristiske stemme og dialekt gjorde at han ofte blei parodiert, mellom andre av Trond Kirkvaag.
Sølve Grotmol kom frå Time kommune på Jæren i Rogaland.
Wahhabisme
Wahhabisme er ei svært streng fundamentalistisk retning innan sunniislam, grunnlagd av Muhammad ibn Abd al Wahhab på Den arabiske halvøya på 1700-talet.
Tilhengarane strevar etter å følgje Koranen og sunna slik profeten Muhammed og dei første generasjonane av muslimar etter han gjorde. Dei brukar for å oppnå dette dei forklaringane som al Wahhab skreiv om Koranen i boka Kitab al-Tawhid («Boka om monoteismen»), som inneheld ei svært detaljert tolking av koss religionen skal praktiserast. Boka fordømmer blant anna musikk, spel og annan moro, og kjem med reglar for klede og åtferd. Læra er sterkt kritisk til alle andre retningar og tolkingar, særleg sjiaislam, som blir sedd som ei kjettersk sekt.
Wahhab gjekk i allianse med Muhammed ibn Saud, forfar til dagens herskarar i Saudi-Arabia, og læra hans vart innført i dei områda ibn Saud erobra. Da huset Saud tok makta på mest heile halvøya, vart retninga med det statsreligion i Saudi-Arabia.
I dag blir wahhabismen støtta av statane Saudi-Arabia og Qatar, men wahhabistisk misjon har spreidd læra langt utom grensene for desse landa.
Kolon
Kolon er eit skiljeteikn som i tekst vert brukt framfor sitat og opplistingar.
Kolon ved sitat
Eg sa: «Når går toget?» Han svarte: «Det går ikkje fleire tog i dag.»
Heilsetning etter kolon skal begynne med stor forbokstav.
Kolon ved opplistingar
Alle må ta med: kopp, sanghefte og godt humør. Kongens valspråk er: Alt for Noreg.
Opplistingar som ikkje omfattar ein heilsetning, skal begynne med liten forbokstav.
Annan bruk av kolon
Kolon blir òg brukt i internettadressar og i litteraturlistar: http://nn.wikipedia.org, Ivar Aasen: «Norsk Ordbog».
Steinsøy
Steinsøy er ei busett, lita øy i Stavanger kommune i Rogaland. Steinsøy ligg mellom Engøy, Hundvåg og Ormøy like nordaust for Vågen i Stavanger.
Beitstad
Beitstad er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Nord-Trøndelag fylke, oppretta som Beitstad formannskapsdistrikt i 1837. Beitstad er i dag eit prestegjeld og sokn i Nord-Innherad prosti i Nidaros bispedømme.
1. januar 1904 vart Namdalseid skild ut frå Beitstad som eigen kommune. Beitstad hadde då 2 946 innbyggjarar. Vidare vart Malm utskild frå Beitstad som eigen kommune 1. juli 1913. Innbyggjartalet i Beitstad vart no 1 934.
1. januar 1964 vart Steinkjer storkommune danna ved samanslåing av Beitstad, Egge, Kvam, Ogndal, Sparbu, Steinkjer og Stod. Beitstad hadde ved samanslåinga 2 563 innbyggjarar.
Beitstad sokn
(tidlegare kalla Solberg sokn)
Tiraspol
Tiraspol (russisk og ukrainsk Тирáсполь) er den nest største byen i Moldova og hovudstaden og det administrative senteret i det de facto sjølvstendige, ikkje-respekterte området Transnistria. Byen ligg på austsida av elva Dnestr og har mykje forskjellig lettindustri, som produksjon av møblar og elektriske varer.
Tiraspol vart grunnlagd av den russiske generalen Aleksander Suvorov i 1792. Byen feriar årsdagen sin kvar år den 14. oktober.
Fylkesveg 300
Fylkesveg 300 (Fv300), kalla Ringveg nord, går mellom Kilen i Tønsberg og Aulerød. Veglengda er 7,0 km.
Traséen mellom fylkesveg 308 og E18 var tidlegare del av fylkesveg 312.
Sykkelritt
Kategorisering av sykkelritt
Det internasjonale sykkellaget UCI, Union Cycliste Internationale, deler inn sykkelritt etter type og vanskegrad:
Fylkesveg 300
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Sykkelritt
Kategorisering av sykkelritt
For andre (kontinental)ritt bruker ein tal og i nokre høve bokstavar i tillegg for å kategorisere ritta.
Sjiva
Sjiva (sanskrit शिव, 'Śiva') ofte òg stava Shiva, er ein viktig guddom i hinduismen. Han blir kalla den øydeleggjande guden i trimurtien, og blir framstilt som ein ustyrleg og kraftfull, men òg godgjerande gud som kjempar mot vondskap.
Mange hinduar ser på Sjiva som den viktigaste forma av Gud. Desse blir kalla sjaivittar.
Familie
Sjiva er gift med Uma, som også er kjend under mange andre namn og inkarnasjonar, som Parvati, Lalitha og Sati. Sjølv blir ikkje Sjiva fødd på jorda, men vitjar henne i si eiga gudeform.
Form
I hinduisk mytologi er Sjiva ein asket som ofte sit fordjupa i meditasjon på heimfjellet sitt Kailasj. Det er òg i denne stillinga ein gjerne ser han på bilde og i skulpturar. Ei anna vanleg form er den dansande Sjiva, Nataradja, som dansar øydelegginga, og dermed gjenfødinga av verda.
Symbol
Guden har eit tredje auge i pannen som står for visdom og kan senda ut ustyrleg øydeleggjande energi. Han har tre vassrette linjer (vibhuti) som pannemerke og held ein trefork. Desse kan mellom anna symbolisera trimurtien.
Kittil Langebakke
Kittil Haraldsson Langebakke var ein norsk spelemann frå Krødsherad i Buskerud. Han var fødd på husmannsplassen Haraldhus i Krødsherad, og kalla seg stundom etter denne staden.
Kittil livnæra seg som skomakar, som andre spelemenn i samtida, og levde elles som husmann, og gjekk gardimellom for å lappe skor. Han lærde mykje spel av Knut Fosslia.
Kittil vart tidleg gift, år 1844, og fekk åtte born med kjerringa si, men levde ikkje lenge. Han var ein etterspurd spelemann, og var tinga inn til Raumyra på Norefjell i juli 1858. Det vart snøstorm, og Kittil var ein av tre som miste livet. Han kom bort medan han leita etter ly, og bygdefolket fann han seks veker etter under Rantehønna. Det vart seinare knytt ein slått til denne hendinga.
Slåtten «Kittil Langebakke», ein variant av springaren «Tannlausen», er skriven ned etter Andres Vinna, som hadde han beint frå Langebakken. Springaren «Haraldhusen», overlevert i Eggedal, er òg knytt til Kittil.
Taro Urabe
Taro Urabe er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Slitu
Slitu er ein tettstad i Indre Østfold kommune i Viken. Han har og ligg halvvegs mellom Mysen i aust og Askim i vest langs E18. Staden har både industri, handel og jordbruk. Namnet kjem frå garden Slitu. Sjølve ordet Slitu tyder 'slette'.
Turnham Green undergrunnsstasjon
Turnham Green undergrunnsstasjon er ein stasjon på Piccadilly-linja og District-linja i London. Han er ein del av London Underground og ligg i London Borough of Hounslow.
Pompel og Pilt
Pompel og Pilt er dei to hovudfigurane i den surrealistiske dokketeater-serien Reparatørene kommer! Serien gjekk som Barne-TV på NRK og vart første gong send i 1969. Serien var produsert av Bjørg Mykle og Arne Mykle i samarbeid med Ebbe Ording. Serien vart deretter send på NRK i 1973, 1976, 1979, 1985 og 1994. Det lange opphaldet skuldast at NRK meinte at serien var uskikka for barn. Serien vart lansert som «pre-ironisk» i programbladet i 1969.
Handlinga
Pompel og Pilt ser ut til å kjenne Gorgon Vaktmester, og dei veit òg namnet på Moffedillen, men elles er det ikkje mykje dei veit om husa (huset?) dei stadig kjem til.
I kvar episode leitar Pompel og Pilt etter noko å reparere. Kvar gong dei freistar å reparere noko ender det med totalt kaos
Episodar i «Reparatørene»
Kvar av episodane er kring femten minutt lange.
Kjøtt
Kjøt eller kjøtt (norr. kjǫt) 	er hovudsakleg vev frå døde dyr som blir brukt som mat, til dømes musklar og feitt.Det kan òg visa til dette vevet på dyr eller menneske som framleis er i live. I overført tyding kan kjøt òg vera den etande delen av andre ting, som fisk og frukt.
Pompel og Pilt
Tilgjengeleg på DVD
Pompel og Pilt er tilgjengeleg på DVD frå NRK. Serien blei òg utgjeve på VHS tidleg på 90-talet.
Parodi
Teikneserieforfattaren Jon Arne Sæterøy (Jason) laga i si tid ein parodi på serien, som ein krysning mellom dokkefilmen og TV-serien X-files. I denne varianten var Pompel i rolla som Mulder, medan Pilt var Scully. Dialogen var som i dokkefilmane, med ombytta namn: "Scully først?" "Scully først". Gorgon hadde rolla som arbeidsgjevar, og Mulder/Pompel hadde mobiltelefon. Moralen, etter at paret har stadfest at mofedilla finst, er "Nå skjønner kanskje Scully at det er bedre med to FBI-agenter enn med ingen FBI-agenter". Stripa hadde namnet X-pilt, som ein kunne vente.
Kjelde
Artikkelen er omsett frå Wikipedia på bokmål/riksmål 12.04.2007
Ulan-Ude
Ulan-Ude (russisk Ула́н-Удэ́, burjatisk Улаан-Үдэ – Ulaan-Üde) er hovudstaden i Republikken Burjatia i Russland. Han ligg rundt 4500 km aust for Moskva og 100 km søraust for Bajkalsjøen. I 2007 hadde byen om lag 340 000 innbyggjarar.
Han ligg ved foten av fjellkjedene Khamar-Daban og Ulan-Burgasy-fjella, like ved staden der elva Selenga renn saman med sideelva Uda som deler byen i to.
Slitu
Tenor kyrkjeruin på Slitu viser restar av ei lita mellomalderkyrkje frå 1200-talet. Kyrkja var eit anneks til Eidsberg kyrkje. Etter konserveringsarbeid blei anlegget offisielt opna med gudstjeneste og dåp i juni 2008.
Ulan-Ude
Historie
Busetnaden Udinskoje (russisk Удинское) vart grunnlagd i 1666 som ein overvintringsstasjon av kosakkar. I 1775 fekk han byrettar under namnet Udinsk, som vart endra til Verkhneudinsk (russisk Верхнеу́динск) i 1783. På grunn av den geografiske plasseringa voks byen raskt og vart eit viktig handelssenter som knytte Russland til Kina og Mongolia. Etter ein stor brann i 1878 vart byen gjenoppbygd heilt frå grunnen av. 27. juli 1934 fekk byen det noverande noverande namn Ulan-Ude (burjatisk for Raude Uda).
Økonomi og næringsliv
Byen er det kulturelle og økonomiske senter i Transbajkal-området.
I Ulan-Ude ligg Den statlege flyfabrikk Nr. 99, som mellom anna produserer flytypane Mil Mi-14,Mil Mi-8 og Su-25.
Slitu
Historie
Tettstaden låg i Eidsberg kommune og dels i Trøgstad kommune i Østfold fram til regionsreforma i 2020.
Ulan-Ude
Transport
Ulan-Ude er eit knutepunkt mellom den transsibirske og den transmongolske jernbanen.
Storsalamander
Storsalamander (Triturus cristatus) er ein svart eller mørk brun salamander med enkelte svarte flekker. Buken er gul eller oransje og svartflekka. Huda er kornet og ru (småvortet).
Degernes
Degernes er ein tettstad i Rakkestad kommune i Viken. Han ligg sør for Rakkestad og har. Degernes var eigen kommune frå 1917 til 1964, da han blei slått saman med Rakkestad.
Storsalamander
Storsalamanderen har hovudutbreiingsområde rundt Oslofjorden, men finst òg separat på Vestlandet og i Trøndelag. Kroppsstorleiken varierer frå 10–17 cm, minst mot nordgrensa. Paringa er som regel i mai, men under enkelte tilhøve frå april til juni. Hoa legg 2–300 egg enkeltvis på gamle bladdelar eller vassplanter. Egga blir klekte etter to veker og metamorfoserar frå august til oktober. Storsalamander når kjønnsmogen alder etter 2–3 år, i nord etter 3–5 år. Overvintringa skjer frostfritt på land.
Ulan-Ude
Transport
Ulan-Ude lufthamn (Mukhino) ligg 10 km vest for bysentrum, medan den mindre Ulan-Ude Vostotsjnyj lufthamn ligg 12 km mot aust.
Storsalamander
Vanlege habitat er dammar og våtmarker i kulturlandskapet, som gårdsdammar og vatningsdammar. Myrtjarn over ein viss pH er òg eit vanleg habitat. På grunn av den tynne huda til salamanderen, er den avhengig av fukt og flytter seg sjeldan langt frå dammen.
Denne sårbare amfibiearten har har lidd under seinare tids naturøydelegging, og er av denn grunn sett på som nær truga på Nasjonal raudliste. Det er i hovudsak moderniseringa av jordbruket, med drenering av våtmarker og dammer, som har hatt størst påverknad på storsalamanderen. I tillegg er han svært sårbar for utsetting av fisk, då larvane lever pelagisk og svært iaugefallande for rovfisk.
Ulan-Ude
Transport
Innanfor byen består kollektivtrafikken av trikkar, bussar og marsjrutka (rutetaxi).
Attraksjonar
Ikkje langt frå Ulan-Ude, nær landsbyen Ivolginsk, ligg eit buddhistisk kloster (Dazan). Byen har òg eit etnografisk museum, som viser det historiske tilværet av dei forskjellige folkegruppene i regionen: evenkar, urinnvånarane i området, burjatar, eit mongolsk folk som tradisjonelt vedkjenner seg Vajrayana-buddhismen, Semejskije, eit trussamfunn av såkalla gammaltruande og russarar.
Byen er òg kjent for det monumentale minnesmerket over Vladimir Lenin på det sentrale torget i byen, det største Leninhovudet i verda.
Langs elvebreiddene i det historiske sentrumet i byen ligg gamle herskapshus til handelsmenn, rikt dekorert med utskjeringar i tre og stein. Dei representerer utsøkte døme på russisk klassisisme.
Utdanning
Byen har mange institusjonar for høgare utdanning, mellom anna Burjatia statlege jordbruksakademi, Burjatia statlege universitet, Austsibirske statlege akademi for kultur og kunst og Austsibirske statlege teknologiske universitet.
Yoshinari Hyakutake
Yoshinari Hyakutake er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Sildball
Det er vanleg å leggja i feitt i sildballane før ein kokar dei. Tradisjonelt blir gjerne nitjefeitt (feitt frå sauebuken, for dei som vil ha kjøtsmak) eller smør (for dei ikkje likar kjøtsmaken) bruka.
Salvøy
Salvøy er ei øy på vestsida av Karmøy i Rogaland. Øya har eit areal på 0,3 km². Det står om lag 80 til 90 hus på øya, som har kring 230 innbyggjarar (2004).
Vym
Vym (russisk Вымь) er ei elv i Republikken Komi i Russland. Ho er ei av sideelvane til Vytsjegda i nedslagsfeltet til Nordre Dvina. Elva har ei lengd på 499 km og eit nedslagsfelt på 25,600 km². Middelvassføringa hennar er på 196 m³/s.
Vym har utspring på sørsida av Timanryggen. Ho renn sørover gjennom eit flatt taigalandskap. I dei øvre delane av elva er det fleire stryk. Ho renn ut i Vytsjegda nær busetnaden Ust-Vym. Elva vert nytta til tømmerfløyting og er framkommeleg for skipsfart i den nedre delane.
Dei største sideelvane hennar er Vorykva, Edva, Pozjeg og Tsjub frå høgre og Koin og Vesljana i venstre.
Dorsten
Historie
I 1940-åra vart etniske tyskarar forvist av Sovjetunionen frå Rybnik i Oberschlesien i Polen til Dorsten. I 1994 vart Rybnik og Dorsten venskapsbyar.
Ny-Frankrike
Statthalderskapet Ny-Frankrike (fransk Vice-royauté de Nouvelle-France) var området som Frankrike koloniserte i Nord-Amerika, i perioden som startar med utforskinga til Jacques Cartier av St. Lawrence-elva i 1534, til Ny-Frankrike vart avstått til Spania og Storbritannia i 1763. På det største i 1712 (før Utrecht-traktaten) dekte Ny-Frankrike området frå Newfoundland til Rocky Mountains, og frå Hudsonbukta til Mexicogolfen. Området vart så delt i fem koloniar, kvar med sitt eige styre: Canada, Acadia, Hudsonbukta, Newfoundland, (Plaisance) og Louisiana. Utrecht-traktaten gjorde at Frankrike gav opp krava på fastlandsdelen av Acadia, Hudsonbukta og Newfoundland, og oppretta kolonien Île Royale (Cape Breton-øya) som etterfølgjaren til Acadia.
I dag er det berre øygruppa Saint-Pierre og Miquelon av Ny-Frankrike som framleis er under fransk kontroll.
Brough of Birsay
The Brough of Birsay er ei lita folketom tidvassøy utanfor nordvestsida av Mainland i Orknøyane i Skottland, i soknet Birsay.
Geografi og geologi
Den norrøne busetnaden på øya er delvis øydelagd av kysterosjon og klippene er forsterka med betong for å hindre ytterlegare skade.
Historie
Ein meiner at dei første innbyggjarane kom til øya på 400-talet, og kanskje var dei kristne misjonærar. På 600-talet låg det ei piktisk festning på øya og på 800-talet var piktane erstatta av nordmenn.
Den piktiske busetnaden syner seg ved ein liten brønn og ei samling lekamar (i dag i Tankerness House Museum i Kirkwall og i Museum of Scotland i Edinburgh). Av desse lekamane finn ein støypeformer som syner at det vart laga brosjer og andre ornament på 700-talet. Gjerdet rundt den norrøne kyrkja ligg over ein piktisk gravplass og her vart det funne bitar av ein piktisk runestein. Ein av desse syner tre figurar og nokre piktiske symbol. Ein kjenner ikkje til meininga bak desse symbola.
Fyr
Eit ubemanna fyr på øya vart bygt i 1925 av David A Stevenson.
Breisgau
Breisgau er eit landskap i Baden-Württemberg i Tyskland.
Breisgau høyrte til først til hertugane av Zähringen og kom etter hertugfamilien døydde ut i 1218 til markgrevane av Baden, og delvis til grevane av Kyburg og Urach. Gjennom den siste greven av Kyburg si arvedotter Hedvigs sitt giftarmål med kong Rudolf av Habsburg sin far kom ein del av Breisgau til huset Habsburg, som 1340 greven av Urach kjøpte hovudstaden Freiburg av og etter kvart erverva nesten heile landet, slik at Baden berre hadde nokre små delar att. I freden i Lunéville 1801 avstod Austerrike Breisgau til hertugen av Modena, og etter han døydde i oktober 1803 gjekk det vidare til svigersonen hans, erkehertug Ferdinand av Austerrike. I freden i Pressburg (Bratislava) 1805 måtte han avstå området til Baden og Württemberg, og fekk som erstatning i 1810 ein del av Baden.
Ekliptikken
Dei fleste planetane har ein bane nær ekliptikken, og ser ut til å liggja på ei rett snor. Merkur skil seg med sin banehelling på 7°. Før han vart omklassifisert som ein dvergplanet, var Pluto med ein banehelling på 17° det mest ekstreme unntaket. Andre lekamar, som Eris (44°) og 2 Pallas (34°), har endå større banehelling.
Minden
Minden er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 90 000 innbyggjarar. Byen er administrasjonssete i kreisen Minden-Lübbecke.
Minden ligg ved elva Weser nedanfor gjelet Porta Westfalica.
Historie
Minden vart først nemnd i 798, då Karl den store heldt eit møte her.
Etter freden i Westfalen i 1648 vart staten annektert av Brandenburg.
Under sjuårskrigen vart slaget ved Minden utkjempa like i nærleiken.
Getto
Getto (italiensk ghetto) er ei nemning brukt om område, gjerne bydelar, der innbyggjarane har mange fellestrekk, men skil seg frå dei som bur rundt.
Historie
Ein bulle frå Pave Paul IV i 1555 tvinga jødar i Roma til å bu i ein getto som først blei oppløyst i 1870, som den siste av dei opphavlege gettoane. Pave Pius V oppmuntra andre byar til å oppretta liknande gettoar. Ettersom jødar blei forbodne å kjøpa land utanfor desse områda, kunne gettoane bli svært overfylde, og medan Venezia-gettoen hadde vore prega av rikdom, var mange andre gettoar fattige.
Nokre land, som Storbritannia, hadde ikkje gettoar, og oppmuntra jødar til å slå seg ned der. Andre land oppheva påbodet etter kvart som likskapstankane frå den franske revolusjonen spreidde seg. Innan den katolske kyrkja var det Pave Pius IX som enda påbodet om gettoar.
Tvungne gettoar
Under den andre verdskrigen samla tyske nazistar jødar og andre folkegrupper, som sigøynarar, i gettoar i Aust-Europa, der mange fangar døydde av svolt. Innbyggjarar frå eldre gettoar i Mellom-Europa var nokre av dei første som blei tekne og sende til uttryddingsleirar.
Apartheidstyret i Sør-Afrika gjorde nokre bustadområde «kvite», nokre «farga» og nokre «svarte». Eitt av dei mest kjende av desse er Soweto i Johannesburg, som er kjend for fattigdom og valdskriminalitet.
I USA har det stadig blitt danna gettoar, både naturleg og ved hjelp av loven. Afroamerikanarar kunne berre bu i visse område, noko som framleis viser igjen på busettingsmønsteret i mange amerikanske byar.
Frivillige gettoar
Andre amerikanarar som har danna gettoar er nylege innvandrarar, både fordi dei gjerne ville bu blant sine eigne og fordi husvære som regel var billigare der. Som regel er desse gettoane blitt oppløyste ettersom folka der blei meir integrerte i samfunnet. Det finst likevel framleis nabolag i dei store immigrantbyane som er særleg prega av éi folkegruppe.
Ein type getto som finst over heile verda er Chinatown, ein hovudsakleg kinesisk bydel. På grunn av tette kulturelle band kan slike gettoar halda seg samla i fleire århundre.
Vidare tyding
I dag blir omgrepet getto brukt om mange stader der ein viss type menneske samler seg. Ein kan til dømes snakka om studentgettoar i studentbyar eller andre stader hovudsakleg berre studentar oppheld seg, eller om turistgettoar i sterkt turistifiserte område.
Pave Johannes XXIII
Pave Johannes XXIII, fødd Angelo Giuseppe Roncalli, var pave frå 8. oktober 1958 til han døydde i 1963.
Angelo Giuseppe kom frå fattige kår, og vart fødd i Sotto il Monte i provinsen Bergamo ved foten til Alpane, og voks opp i ein stor familie. Roncalli vart prestevigd i Roma i 1904 og vart lærar i Bergamo. I 1924 vart han biskop, og var paveleg diplomat. I 1953 vart han utnemnd til patriark av Venezia og kardinal. Roncalli vart overraskande vald til pave, og er særleg hugsa for å ha opna det andre vatikankonsilet.
Den fyrste handlinga hans som pave var å utnemne 23 nye kardinalar for dermed å gjere kardinalkollegiet meir internasjonalt. Johannes vart kjend for si varme menneskelegheit og sin toleranse. Han sende ut åtte encyclikaer. Han gav ut Mater et Magistra (1961) om kyrkja si sosiale lære. I Pacem in Terris (1962) behandla han menneskerettane og grunnlaget for varig fred, med skarp fordømming av atomopprustninga. Han døydde den 3. juni 1963.
Johannes XXIII vart saligkåra av Johannes Paul II den 3. september 2000.
Burray
Geografi og geologi
Burray ligg mellom Mainland og South Ronaldsay og er landfast til begge via Churchill Barriers. Barriers 1, 2 og 3 knyter Burray til Mainland via øyane Glimps Holm og Lamb Holm i Holm Sound i nordaust. Barrier 4 går til South Ronaldsay, over Water Sound. I vest ligg tidvassøya Hunda, som ho òg har vegsamband til. Lenger vest, over Scapa Flow, ligg øyane Flotta og Calf of Flotta, om lag 6 km unna.
I 2001 hadde Burray 357 innbyggjarar. Den største landsbyen er Burray Village, ein tidlegare fiskelandsby på sørvestsida. Andre busetnader på øya er Northtown, Southtown og Hillside.
Burray består av gammal raud sandstein frå devontida.
Historie
14. oktober 1939 vart det britiske slagskipet HMS «Royal Oak» søkkt ved hamna i Scapa Flow av ein tysk ubåt. U-47 hadde kome inn i Scapa Flow gjennom Holm Sound, like nord for Burray, ein av fleire innløp til Scapa Flow i aust. Dei austlege innløpa var verna av søkkte skip, sperring og ubåtnett, men U-47 kom seg forbi blokkaden ved flo sjø om natta. For å hindre fleire åtak gav Winston Churchill ordre om å byggje permanente barrierar. Arbeidet starta i mai 1940 og stod ferdig i september 1944, men vart ikkje offisielt opna før 12. mai 1945, fire dagar etter den andre verdskrigen var over.
På det meste deltok over 2000 mann samstundes i arbeidet, mellom desse 1300 italienske krigsfangar.
Aach-elva
Aach er ei elv i Arbon i Sveits som oppstår i samløpet mellom to ni kilometer lange elvar. Ho renn gjennom byen Arbon og etter nesten to kilometer munnar ho ut i Bodensjøen
Vegen mellom Arbon og Landquart kryssar Aach. Brua vart bygd i 1910 og vart fullstendig renovert for første gong i april 2006, etter meir enn 90 år.
Stortingsrepresentantar 1977-1981
Stortingsrepresentantar 1977-1981 er ei liste over stortingsrepresentantane i valperioden 1. oktober 1977 til 30. september 1981. Stortinget hadde totalt 155 representantar, fordelt med 76 til Arbeidarpartiet, 41 til Høgre, 22 til Kristeleg Folkeparti, 12 til Senterpartiet, 2 til Sosialistisk Venstreparti og 2 til Venstre
Mysen
Mysen er ein by i Indre Østfold kommune i Viken. Han var administrasjonssenteret i Eidsberg kommune i Østfold fylke. Byen er eit kommunikasjons- og handelssenter med ein del industri, særleg næringsmiddelindustri, grafisk industri og verkstadindustri. Her ligg Heggen og Frøland tingrett. Det er også vidaregåande skole på Mysen. Like utanfor tettstaden ligg verksemda Edwin Ruud, eit distriktspsykiatrisk senter under Sykehuset Østfold. Det er travbane og utstillingsplass på bygda Momarken i nord.
Namnet «Mysen» kjem frå den gamle garden Mysen (norrønt Mysin, frå Mosvin), fordi tettstaden er reist på grunnen til garden. Mosi kjem frå 'myr', mens vin kjem frå 'eng'.
Historie
Mysen blei til rundt stasjonen med same namn på Østre linje, jernbanelinja gjennom Indre Østfold-distriktet, som blei opna for trafikk i 1882. Etter fyrst å ha vore ein såkalla bygningskommune, blei Mysen sjølvstendig kommune 1. juli 1920, då han blei skild ut frå Eidsberg kommune. 1. januar 1961 blei Mysen slått saman med Eidsberg att. Rundt Mysen ligg også Hærland, Eidsberg, Trømborg og Slitu. Mysen har også Momarken travbane, fengsel. Eidsberg kommune vedtok at Mysen kan kalle seg by frå 1997.
Kultur og idrett
Museum på Folkenborg i søre del av tettstaden.
Mysen har eit fotballag i 3. divisjon, Mysen IF.
Samferdsel
Europaveg 18 (Oslo–Ørje–Stockholm) går gjennom nordre del av busetnaden og blir kryssa av riksveg 22 Lillestrøm–Halden. Elles er den samband nordaustover til Rødenes via fylkesveg 123. Østfoldbanens austre linje har stasjon i Mysen, endestasjon for lokalsamband med Oslo. Herfrå går det bussruter til resten av indre Østfold og til Oslo.
Fylkesveg 301
Fylkesveg 301 (Fv301) går mellom Søndersrød i Larvik og Larvik sentrum. Veglengda er 18,0 km.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Jelsnes
Jelsnes er ein tettstad i Sarpsborg kommune i Viken. Han ligg på Tunøya nord for Sarpsborg og har.
Bruno Ortner
Bruno Ortner var generalløytnant i den tyske hæren og var verksam i Noreg under andre verdskrigen.
Ortner var fødd i Austerrike. Han vart sjef for 69. infanteridivisjon og stasjonert i Bergen frå 29. september 1941. Då storparten av divisjonen (minus eit regiment) vart send til Leningradområdet i november 1942 vart generalløytnant Ortner med, og han stod som sjef for divisjonen til januar 1944, då han fekk kommandoen over den nye 91. infanteridivisjon. Der vart han ståande berre fram til 25. april 1944. Denne divisjonen vart sett inn i Normandie i juni 1944, og vart utsletta i august same år.
1. mai 1944 fekk Ortner kommandoen over 44. reichsgrenadierdivisjon som var stasjonert i Nord-Italia. Denne divisjonen var utsett for harde angrep og måtte i mai 1944 trekke seg attende nordover. Generalløytnant Ortner stod som sjef for denne divisjonen til 25. juni 1944. Han stod som sjef for 281. infanteridivisjon frå 27. juli 1944 til 8. mai 1945. Han var internert til 1946.
Han døydde i Steiermark i Austerrike i 1971.
Teige på Nerlandsøya
Teige eller Teigane er ein matrikkelgard på Nerlandsøya i Herøy på Sunnmøre.
Garden omfattar den øvre, nordaustre delen av Kvalsund grunnkrins, og grensar mot gardane Kvalsund og Nerland.
Radioaktiv stråling
Radioaktiv stråling er eit omgrep som ikkje har ei fysisk forklaring. Sjå radioaktivitet og ioniserande stråling. Stråling som ioniserande stråling frå ustabile atomkjernar er strålar i form av alfastråling, nøytronstråling, betastråling eller gammastråling. Strålinga oppstår når ustabile atomkjernar blir spalta til andre atomkjernar og samstundes sender ut energi. Dei mest kjende radioaktive stoffa er uran og radium.
Måleininga for radioaktivitet er becquerel (Bq), der 1 Bq svarer til ein partikkel sendt ut pr. sekund. Megabecquerel (MBq) er ingen uvanleg storleik. Ei eldre måleeining er curie (Ci), der 1 Ci = 3,7×10 10 Bq, eller 1 mCi = 37 MBq.
Som vern mot stråling og røntgenstråling, brukar ein ofte bly rundt strålingskjelda og/eller i påkleding åt personellet. Tjukkleiken på blyet må tilpassast strålingstypen (alfa, beta, gamma, røntgen) og strålingseffekten (keV pr. partikkel). Mot nøytronstråling hjelper det ikkje med blykappe då nøytrona ikkje vekselverkar med ladde partiklar, men berre kan slakkast ned gjennom ei rekkje elastiske kollisjonar.
Becquerel
Den fyrste som oppdaga radioaktivitet var franskmannen Henri Becquerel i 1896. Han la eit salt av uran mellom nokre fotografiske plater og skjerma dei mot lys. Platene vart sverat, og Becquerel kunne konkludere med at det måtte kom ei ukjend stråling frå uransaltet. Radioaktivitet var påvist.
Curie
Ekteparet Marie Curie og Pierre Curie greidde å isolere to radioaktive stoff rundt om lag år 1900. Det eine vart kalla polonium etter Polen, heimlandet til Marie, og det andre radium. som betyr «det som strålar» på latin. Ekteparet Curie undersøkte dess stoffa og konkluderte med at det kom stråling frå atomkjernane; Dei sende ut energi.
Alfastråling (α)
Alfastråling (α-stråling) er ein type partikkelstråling der heliumkjernar ( 4 He 2+ med 2 proton og 2 nøytron), α-partiklar, blir sende ut frå atomkjerna i høg fart. Når atomet sender ut α-stråling mistar det to nøytron og to proton. Eit vanleg døme er når stoffet Uran-238 sendar ut α-stråling vert det omdanna til Thorium-234. Rekkjevidda av alfastråling i luft er nokre få centimeter, i vatn og biologisk vev nokre hundredels millimeter. α-stråling kan stansast av noko så tynt som papir, men har høg energi og kan vere svært øydeleggjande om dei radioaktive atoma held til inni kroppen. Russaren Alexander Litvinenko, til dømes, døydde av &aplha;-stråling frå det radioaktive stoffet polonium-210 som skal ha blitt blanda i teen hass.
Betastråling (β)
Betastråling (β-stråling) er òg ein type partikkelstråling der elektron ( 0 e - eller 0 β - ) eller positron ( 0 e + eller 0 β + ) blir sende ut or kjernen i eit radioaktivt stoff. Desse elektrona har høg fart og dermed mykje rørsleenergi. Me kallar dei ofte for «snøgge elektron». β-partiklane oppstår ved at eit nøytron blir omdanna til eit proton, og i denne omdanninga oppstår det eit energirikt elektron som blir sendt ut or kjernen. Når dette skjer, aukar talet på proton i kjernen med éin. Grunnstoffet som sender ut β-stråling, blir altså omlaga til det grunnstoffet som har eitt proton meir i kjernen. Til dømes thorium-234 vert til protactinium-234. Rekkjevidda i vatn og vev er typisk 1/2 cm, men energien er lågare enn i alfa- eller nøytronstråling. Sidan positronet er antipartikkelen åt elektronet, vil eit positron i den verkelege verda kollidere med eit elektron og dei to blir tilinkjegjort samtidig som dei sender ut to identiske foton i kvar si retning.
Gammastråling (γ)
Når kjernane til atom i grunnstoff sender ut α- og β-stråling får kjernane eit høgare energinivå enn det som er stabilt. Me plar då å seie at atomkjernane er i ein eksitert tilstand. Denne restenergien blir frigjord frå atomkjernane i form av EM-stråling med særs kort bølgjelengd. Dei kortaste bølgjene i det elektromagnetiske spekteret er gamma-stråling (γ-stråling), som har bølgjelengder mindre enn om lag 100 pikometer. Grensene mellom røntgenstråling og gammastråling er flytande, gammastråling har svært stor energi og kan gi store stråleskader både hos planter, menneske, og dyr. γ-stråling er ei form for EM-stråling og skil seg difor ut frå α- og β-stråling som er partikkelstråling.
Måling av stråledosar
Det finst ulike typar detektorar for ioniserande stråling. Partikkelteljaren, også kalla ein geigerteljar, måler aktiviteten som desintegrasjonar pr. sekund. Andre typar detektorar som fotodiode, fotomultiplikator, elektroskop og scintillator kan nyttast til å måle doseraten. Filmdosemeter og termoluminescensdosemeter vert ofte bruka til å måle absorbert dose.
Menneske og dyr tar skade av radioaktivitet. Ein skil mellom deterministiske skadeverknader og stokastiske skadeverknader (skadeverknader som kan reknast ut statistisk). Deterministiske skadar vert større dess større dose ein blir utsett for. For desse skadane, som berre oppstår ved store doser over ein viss terskel, er det ein klar årsakssamanheng mellom dose og skadeverknad. For stokastiske skadeverknader er det ingen samanheng mellom dose og skadeverknad. Derimot er det ein klar samanheng mellom absorbert dose og risiko for å utvikle kreft. Det finst ingen nedre terskel for stokastiske skadeverknader, og ein må derfor konkludere at all stråling er skadeleg, utan omsyn til dose eller doserate.
Måleeininga for absorbert dose er gray (Gy). Måleeininga for effektiv doseekvivalent er sievert (Sv). Den effektive dosen er lik den absorberte dosen multiplisert med ein kvalitetsfaktor. Kvalitetsfaktoren seier kor skadeleg ei bestemt type stråling er (sjå energi og rekkjevidd som nemnt ovanfor). 1 J alfastråling absorbert per kg kroppsvev har ein effekt på 20 Sv, og 1 J/kg nøytronstråling 10 Sv, og 1 J/kg beta- eller gammastråling 1 Sv.
Rott
Rott er den største øya i Sola kommune i Rogaland fylke, med eit areal på 3,2 km².
Øya er kjent for det rike fuglelivet.
Antônio Carlos Santos
Antônio Carlos Santos er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Sanfrecce Hiroshima.
Stavropol
Stavropol (russisk Ста́врополь) er ein by sørvest i Russland. Byen er hovudstad i Stavropol kraj og har om lag 398 000 innbyggjarar (2010). Han ligg på Kubansletta, nord for Kaukasus, som er særs fruktbar og eitt av dei viktigaste jordbruksområda i Russland. Dei viktigaste utdanningsinstitusjonane i byen er Stavropol statsuniversitet, Nordkaukasus statlege polytekniske universitet, Landbruksuniversitetet og Stavropol statlege medisinske akademi. Næringslivet består av bilindustri, møbelindustri, kjemisk industri og annan industri. Stavropol er tent av flyplassen Sjpakovskoje. Fotballaget i byen heiter Dynamo Stavropol.
Historie
Namnet «Stavropol» er ein russisk transkripsjon av det greske ordet Σταυρούπολις (Stauroupolis), som tyder «krossbyen». Namnet stammar frå ei segn som seier at soldatar skal ha funne ein stor steinkross då dei bygde ei festning her. Stauroupolis var òg namnet på eit bispedøme i vestlege Vesleasia, men det har ingenting med den russiske byen å gjere.
Aleksander I ønskte å styrke handelen i området og inviterte i 1809 ei rekkje armenske familiar til å slå seg ned i festninga.
Stavropol låg strategisk til i forhold til den russiske erobringa av Kaukasus og i løpet av første halvdel av 1800-talet vart han ein viktig handelsstad. Byen og området rundt vart eige bispedøme i 1843 og gubernija (provins) i 1847.
Under den russiske borgarkrigen kjempa den raude arméen og general Anton Denikin sin kvite armé i området og Stavropol skifta eigarar fleire gonger. Den raude arméen erobra byen siste gong 29. januar 1920. Frå 1935 til 1943 heitte byen Vorosjilovsk, kalla opp etter Kliment Vorosjilov. Stavropol vart hardt råka under den andre verdskrigen og var okkupert av Tyskland 3. august 1942–21. januar 1943. Sidan 1946 har det vorte vunne ut naturgass nær byen og ei gassrøyrleidning fører han til Moskva. Mikhail Gorbatsjov er fødd i Stavropol kraj og jobba i Stavropol frå 1955 til 1978, frå 1970 som regional partisjef.
Barons Court undergrunnsstasjon
Barons Court undergrunnsstasjon er ein stasjon på Piccadilly-linja og District-linja i London. Han er ein del av London Underground og ligg i London Borough of Hammersmith and Fulham.
Peter Handke
Peter Handke er ein austerriksk forfattar.
I 2014 vart Peter Handke tildelt Ibsenprisen. I 2019 vann han Nobelprisen i litteratur.
Bakgrunn
I 1954 vart Handke send til ein katolsk guteskole i Tanzenberg i Kärnten. Her publiserte han sine første tekstar i skoleavisa Fackel. I 1959 flytta han til Klagenfurt for vidare skolegang, før han i 1961 vart jusstudent ved universitetet i Graz.
Tilhøvet til Serbia
Sidan Kosovokrigen har Peter Handke stått på eit kontroversielt standpunkt gjennom si støtte til Serbia i striden om Kosovo. Han meinte Slobodan Milosevic hadde vorte tvinga til å forsvare folket sitt i Balkan-krigen på 1990-talet. Han heldt også tale ved gravferda til Milosevic. Sjølv har Handke peika på at han ikkje har nekta for eller bagatellisert massakrar under krigen i Jugoslavia.
Shoji Akimitsu
Shoji Akimitsu er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Sanfrecce Hiroshima.
Utlendingsnemnda
Utlendingsnemnda (UNE) er ei norsk statleg nemnd underlagt Arbeids- og inkluderingsdepartementet som handsamar klager på vedtak frå Utlendingsdirektoratet etter reglane i Utlendingsloven, Statsborgerloven og Utlendingsforskrifta.
Nemnda blei oppretta 1. januar 2001. Ho har kring 180 tilsette og er leia av ein direktør og ein assisterande direktør.
Det absolutte nullpunktet
Det absolutte nullpunktet for temperatur er 0 K eller -273,15 °C. Sjølve nullpunktet er umogleg å nå, men det er ei viktig teoretisk og eksperimentell grensa. Ved denne temperaturen sluttar alle kjemiske prosessar på molekylær-/atomnivå å fungere ettersom dei ikkje kan ha nokon energi. Liv kan dermed ikkje eksistera ved denne temperaturen.
Det absolutte nullpunktet er nullpunkt for temperaturmåleininga kelvin. Temperatur oppgjeven i Kelvin vert difor òg kalla absolutt temperatur.
Teorien om eit absolutt nullpunkt vart først omtalt av Guillaume Amontond i 1702. Han la merke til at gassar trekte seg saman når ein kjølte dei ned. Han lurte difor på om det fanst ein temperatur der volumet av gassen vart null. I dag veit me at alle gassar vil endra fase før dei når nullpunktet, og at dei ikkje trekker seg saman så mykje, men at teorien hans om eit nullpunkt var rett.
Klassisk termodynamikk fastslår at all termisk rørsla stoppar opp ved det absolutte nullpunktet og entropien til eit system går mot null (Nernsts lov). Denne førestillinga vert noko modifisert av kvantemekanikken, som seier at det vil vera nokre kvantefluktuasjonar ved det absolutte nullpunktet og at entropien går mot ein konstant som ikkje nødvendigvis treng vera null.
Balti
Balti kan visa til:
Det absolutte nullpunktet
Det nærmaste ein har kome til nullpunktet, var 500 pikoKelvin (0.5 K), ved MIT i 2003.
Bălţi
Bălţi (russisk Бельцы, Beltsy, ukrainsk Бєльці, Beltsi) er ein by i Moldova. Han er den tredje største byen i landet med om lag 130 000 innbyggjarar, men den økonomisk viktigaste etter hovudstaden Chişinău). Han er ein av fem moldovske byar som har kommunestatus. Bălţi vert stundom kalla «den nordlege hovudstaden» og er eit stor senter for industri, kultur, handel og transport i nordlege område av Moldova. Byen ligg 127 km nord for Chişinău ved elva Răut, ei sideelv til Dnestr, i eit åslendt landskap midt på Bălţisteppa.
Mellomnamn
Mellomnamn er ekstra fornamn av etternamntype.
Norsk historie
Mellomnamn som var oppkalling etter framtredande pesonar, vart ofte kalla «tittelnamn». Slik namnebruk vart i stor grad stoppa av namnelova av 1923.
Når det i andre halvdelen av 1800-talet vart vanleg for jenter å skifte etternamn ved giftarmål, valde mange av dei å halde på oppvekstnamnet som mellomnamn. Namnelova av 1923 opna for slik mellomnamnebruk utan vidare.
Etter kvart som det vart vanleglegare å bruke gardsnamn som etternamn, heldt mange på patronymet—farsnamnet—som mellomnamn. Den nye namnelova frå 2003 har opna for meir bruk av mellomnamn. Til dømes kan både mann og kvinne ta etternamnet til ektefellen som mellomnamn.
Calf of Eday
Calf of Eday (norrønt Kalfr, «kalven») er ei øy i Orknøyane i Skottland, nordaust for Eday.
«Kalven» er eit namn som stundom vert gjeve til ei lita øy som ligg ved sidan av ei større øy.
Historie
Frå 1600- til 1800-talet låg det eit saltkokeri på øya, som ein framleis kan sjå restane etter.
Det ligg tre store gravhaugar, restar av førhistoriske hus og eit fyr på øya.
Dyre- og planteliv
Lyngheiene dominerer vegetasjonen på øya. 32 forskjellige fugleartar hekkar på Calf of Eday og ho har på grunn av dette fått status som Special Protection Area (SPA, særskild verneområde). Måse og skarv hekkar i den tørre røsslyngen, medan havhest (Havhestus glacialis), krykkje (Rissa tridactyla) og alke hekkar i klippene.
Takashi Kageyama
Takashi Kageyama er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Sanfrecce Hiroshima, Cerezo Osaka og Sagawa Shiga.
Alberto Fujimori
Alberto Ken'ya Fujimori, var president i Peru frå den 28. juli 1990 til den 17. november 2000. Han var den fyrste person av austasiatisk opphav som har vore statsleiar i ein latinamerikansk nasjon, og etter Arthur Chung som var seremoniell president i Guyana, den andre austasiaten som var leiar av ein ikkje-asiatisk stat.
Fujimori fekk æra for å ha stabilisert økonomien i Peru etter den omskiftelege tida under Alan García, under styret hans vart det også fred etter årevis med intern strid. Han vart samtidig kritisert for den autoritære leiarskapen sin, spesielt etter det såkalla «auto-kuppet» i 1992. Mot slutten av år 2000 reiste han på eitt APEC møte i Brunei, og fór derfrå til Japan der han kunngjorde at han gjekk av. I oktober 2005 offentleggjorde Fujimori at han ville stille som kandidat ved presidentvalet i april 2006.
Tidlege år
Alberto Fujimori vart fødd i Lima av japanske foreldre frå Kumamoto som flytta til Peru i 1934. Foreldra hans søkte det japanske konsulatet om å få halde på den japanske statsborgarskapen til barnet. Alberto Fujimori fekk grunnutdanninga si ved Colegio Nuestra Señora de la Merced, La Rectora, og tok vidare utdanning ved La grand unidad escolar Alfonso Ugarte i Lima. Han heldt fram å studere ved Universidad Nacional Agraria La Molina i 1957 og tok eksamen i 1961, som nummer ein i klassa si. Han underviste så eitt år i matematikk. I 1964 studerte han fysikk ved universitetet i Strasbourg i Frankrike. Med eit stipend studerte han så ved University of Wisconsin i USA der fekk han ein mastergrad i matematikk i 1969. Han fekk ei stilling ved Universidad Nacional Agraria, og i 1984 vart han rektor der, ei stilling han hadde til 1989. I 1987 blei Fujimori leiar for kommisjonen av universitetsrektorar. Han leia eit TV show kalla «Concertando» fra 1987 til 1989 som vart sendt på Perus statseigde kanal 7.
Mot dei fleste odds vann Fujimori presidentvalet i 1990 med eit nytt parti, Cambio 90 («cambio» tyder endring). Han slo den verdskjente forfattaren Mario Vargas Llosa. Han bygde sigeren på misnøya med den sitjande presidenten Alan Garcia.
Fujimori utnytta mistilliten til koplinga mellom Vargas Llosa og dei eksisterande politikarane i Peru og uro knytt til Vargas Llosa sitt kampanjeløfte om liberale økonomiske reformer. Under valkampen vart han med godvilje omtalt som el chino, «kinamannen». Dei fleste observatørar meiner at Fujimori sin japanske bakgrunn var ein fordel for han. Ein stor del av befolkninga i Peru er av indiansk opphav og Fujimori sin japanske bakgrunn gav han distanse til den spanskdominerte politiske eliten.
President i Peru (1990 – 1992)
Oppmuntra av IMF starta Fujimori ein omfattande privatiseringsprosess, og selde hundrevis av statseigde selskap. «Fujisjokk» gjenreiste makroøkonomisk stabilitet og la grunnlag for eit kortvarig økonomisk oppsving på midten av 1990-talet. Peru gjennomførte store lovendringar for å oppmuntre utanlandske investeringar i olje, gass og gruveindustri. Det blei også gitt lettingar i miljøreguleringar ved nye prosjekt, og det blei gitt løyve til å drive utvinning i område som tidlegare var verna som nasjonalparkar; i Andesfjella og i Amazonas.
1992 «Fuji-kupp»
Under Fujimori sin fyrste periode blei begge kammer i kongressen kontrollert av partia APRA og FREDEMO, dette bremsa moglegheita til Fujimori for å få gjennom dei lovane han foreslo. Som eit svar på dette gjennomførte han den 5. april 1992 eit kupp mot si eiga regjering, kalla «autogolpe» på spansk, eller «Fuji-kupp».
Fujimori oppløyste kongressen og skreiv ut nyval til en kongressen, «Congreso Constituyente Democrático» (den demokratiske konstitusjonskongressen). Han fekk ein majoritet i denne nye kongressen som deretter la fram utkast til ein ny grunnlov og vedtok han. Han supplerte også dommarstanden og avgrensa borgarlege rettar med nye beredskapslover og portforbod og vedtok spesielle lovar mot terrorisme.
I byrjinga var det lite innanlandsk motstand mot kuppet, stort sett vart det godtatt. Ei meiningsmåling rett etter kuppet tyda på at kuppet hadde oppslutning frå 73 % av befolkninga. Den økonomiske og politiske situasjonen var så dårleg at for dei fleste peruvianarane kunne situasjonen berre gå mot det betre; Fujimori sine djerve økonomiske reformer vart sett på som ein suksess.