cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gottfried Leibniz
Ein grunnleggjande distinksjon
Dei negative konsekvensane av dette skiljet er òg viktige. Nektar ein ei analytisk sann utsegn, er det ei sjølvmotseeing, ei slik nekting kan difor ikkje vere sann. Men viss ein nektar ei syntetisk sann utsegn, så er det ikkje ei sjølvmotseiing, det er ei anna syntetisk utsegn som kunne ha vore sant, men som viser seg å ikkje vere det. Det første er følgjeleg umogeleg, medan det andre er eit høve.
Alternative verder
Ei følgje av dette var at Leibniz introduserte førestillinga om moglege alternative verder. Det hadde vore fullt mogleg for menneske å ha seks fingrar på kvar hand, eller tre. Men det finst inga mogleg verd der vi kunne ha begge delar samstundes. Så sjølv om begge alternativa er moglege, vil røyndomgjeringa av éit høve utelukke røyndomgjeringa av den andre.
Dette fører til ei førestilling om høve som er sameinte med kvarandre, samanlikna med høve som er usameinte. Summen av alle slike høve som lèt seg sameine, utgjer éi mogleg verd, og det finst uendeleg mange av dei.
I romanen sin «Candide» (1759) har Voltaire skapt ein udødeleg karikatur av Leibniz i figuren Pangloss, ein tåpeleg filosofisk optimist som hevdar at alt er til det beste i det beste av alle moglege verder. Men som dei fleste store karikaturar yter han ikkje offeret rettferd, for han får ikkje fram at det er eit alvorleg poeng bak det Leibniz seier.
Den tilstrekkelege grunnen
Prinsippa til den tilstrekkelege grunnen er ein annan av ideane til Leibniz som vart ein del av den filosofiske tenkinga. Alt som er, sa han, må ha ein grunn til at det er. Viss den sanninga ein spør etter, er analytisk, kan han bevisast utan referanse til ein ytre røyndom, anten ved eit logisk eller matematisk bevis, eller ved ei anna form for deduktiv argumentasjon.
Viss det dreier seg om ei sak som involverer meining, kan ein vise til definisjonar, eller viss det dreier seg om ein aktivitet avgjort av reglar, som til dømes spel eller ein konvensjonell aktivitet, kan ein appellere til reglar eller konvensjonar.
Dersom det dreier seg om ein syntetisk sanning som forheld seg til korleis tinga faktisk er, så er dei tilstrekkelege grunnane dei fysiske årsakene som har hatt som naudsynt konsekvens at desse tinga er som dei er. Ein adekvat forklaring av noko er difor å få fram den tilstrekkelege grunnen til fenomenet.
I eit konkret tilfelle må ein i følgje Leibniz først og fremst finne ut kva for ei sanning det dreier seg om, deretter må ein søkja etter det som vil vere ein eigna tilstrekkeleg grunn til nettopp denne typen sanning. Dette metodeprinsippet blir framleis brukt i forsking.
«Preetablert harmoni»
Leibniz var på mange måtar ein forbløffande moderne tenkjar. Medan tidlegare tenkjarar hadde oppfatta materien som treig, og trudd at rørsle var forårsaka av at treig materie vart gjeve eikor form for støyt, oppfatta Leibniz rørsle, eller i kvart fall aktivitet, eller tendens til aktivitet, som noko ibuande i materien.
Han var i røyndomen overtydd om at det som i siste instansen konstituerte materien, ikkje i seg sjølv var noko materielt, men ikkje-materielle aktivitetssenter. I dag er det sjølvsagt anerkjent at all materie lèt seg redusere til energi, men ideane til Leibniz på dette området var forbløffande føresjåande.
Men på 1600-talet var det einaste vokabularet folk kunne nytte når dei snakka om ikkje-materielle aktivitetssenter, avgjort av ord som «medvit», «ånd» og «sjel». Og det var på denne måten Leibniz freista å uttrykkje seg. Punkt med tendens til aktivitet konstituerer materien. Han oppfatta dei som medvitssenter som utgjorde punkt i rommet. Han kalla dei «monadar» og trudde at alt bestod av dei.
Sjølv om Leibniz oppfatta alle monadane som ikkje-romlege storleikar, forstod han dei som svært ulike med omsyn til intensitet: Frå dei som konstituerte ikkje-organisk materie til medvitet til kvart enkelt menneske og derfrå til gud som òg er ein monade.
Kvar monade representerer eit perspektiv i tilhøve til resten av røyndomen - han er si eiga verd. I denne forstanden eksisterer det ikkje nokon gjensidig påverknad mellom monadane - vi menneske tek til dømes ikkje del i medvitet til kvarandre - vi er det Leibniz kalla «utan vindauge».
Men alle monadane vart ifølgje Leibniz skapt av Gud for å eksistere saman i den same verda, difor etablerte han ein harmoni mellom dei ulike funksjonane slik at alt og alle aktivitetar kan eksistere i eit fellesskap. Uttrykt «preetablert harmoni» er vorte den mest brukte skildringa av systemet til Leibniz.
Interesse for Kina
Leibniz var levande interessert i Kina, og heldt nær kontakt med med dei leiande Kina-misjonærane frå jesuittordenen. Han rekna den konfucianske filosofien som ei stadfesting av hans eigne teoriar om universelle sanningar. Han var såleis ein tidleg sinolog; det er vanleg å rekne dei relativt få Kina-ekspertane frå denne historiske epoken som protosinologar for å skilje dei frå den sinologien som oppstod då Kina-granskinga vart eit europeisk universitetsfag.
Noko som var felles for mange protosinologar var trua deira på ein såkalla Clavis Sinica, ei slags «nøkkel» til det kinesiske språket som ville mogeleggjere ein radikalt enklare tilgjenge til språket. Bakgrunnen for denne overtydinga var at den europeiske oppdaginga av dei mange språka i Asia gjenoppliva erindringa av den bibelske skildringa om Babels tårn (1 Mo 11,1-9) som ein meinte hadde brakt til opphøyr den alminnelege utbreiinga av det språket som Gud hadde skjenkt Adam (1. Mos 2,19-20). Nokre protosinologar meinte at kinesisk var ein viktig nøkkel til dette urspråket, medan andre meinte at kinesisk sjølv måtte vere sjølve urspråket. Atter andre meinte at det ville vere umogleg å finne att urspråket, men såg på det kinesiske skriftspråket som ein måte å konstruere eit nytt universelt språk. Det var denne gruppa som Leibniz høyrde til: Dei kinesiske skriftspråka måtte etter oppfatninga hans bestå av realkarakterar som kunne fungere som universelt kommunikasjonsmiddel.
Leibniz skreiv generelt svært innsiktsfullt om Kina. I innleiinga til verket Novissina Sinica (1697) hevda han at europearane hadde overtreft kinesarane når det gjeldt dei komparative vitskapane og var på høgd med dei innan teknologi, men at kinesarane derimot var kome lengjer enn Europa innan praktisk filosofi, og han meinte med det tilpassinga av etikk og politikk til det daglege livet. Leibniz frykta at Europa ville bli hengjande etter Kina dersom utvekslinga mellom Kina og Europa ikkje vart meir gjensidig. Han gjekk inn for at kinesarane måtte innbydast til å sende «misjonærar» til Europa som skulle undervise europearane i naturleg religion.
Festa do Bonfim
Festa do Bonfim eller Lavagem do Bonfim er ei tradisjonell høgtid i Salvador i den brasilianske delstaten Bahia, feira den andre torsdagen etter heilagetrekongarsdag. Festa do Bomfim har røter både frå portugisisk katolisisme og vestafrikansk religion, og er ei høgtid for katolikkar, candomblé- og umbandautøvarar.
Gottfried Leibniz
Interesse for Kina
Leibniz hadde ein særleg intellektuelt fruktbar brevveksling med franskmannen Joachim Bouvet (1656-1730), ein av dei fremste jesuittmisjonærane ved det kinesiske keisarlege hoffet. Bouvet var i ferd med å utvikle ein teologi som er vorte kalla figurismen, og som fascinerte Leibniz. Korrespondansen mellom dei to dreidde seg òg i stor grad om Yijing, den eldste av dei kinesiske klassikarane, som inneheldt eit binært talsystem, Xiantian Zixu, som foregreip og for det meste stadfesta det systemet som Leibniz sjølv hadde utvikla. For Leibniz var denne oppdaginga og det arbeidet han gjorde på grunnlag av xiantian zixu av umåteleg stor verdi.
Festa do Bonfim
Under høgtida ærer ein den kristne vernehelgenen for Salvador, Nosso Senhor do Bonfim, eigentleg ei framstilling av Jesus i dødsaugneblikken (Bonfim tyder 'god ende'). Oxalá, guden over gudane innan candomblé, er knytt til Bonfim, og blir også dyrka.
Gottfried Leibniz
Verk og språkleg innverknad
Leibniz skreiv om mange tema innan mange av greinene til filosofien, men publiserte berre korte avhandlingar.
Servion
Servion er ein kommune i distriktet Lavaux-Oron i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 774 meter over havet. Kommunen Les Cullayes vart 1. januar 2012 innlemma i Servion. Kommunen ligg på austsida av elva Broye, aust i Jorat-området.
Myre
Myre er ein tettstad som ligg på nordvestsida av Langøya i Vesterålen og er administrasjonssenter i Øksnes kommune i Nordland. Tettstaden har.
Bernal Islands
Bernal Islands er ei gruppe på fire snødekte øyar og mange skjer som ligg i Crystal Sound, kring 10 nautiske mil aust for sørenden av Lavoisier Island i Biscoe Islands. Dei vart kartlagde frå landmålingar av Falkland Islands Dependencies Survey (1958–59) og frå flyfoto teken under Ronne antarktiske forskingsekspedisjon (1947–48), og vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter John D. Bernal, ein britisk fysikar som i lag med Sir Ralph Fowler skreiv ein klassisk artikkel om strukturen av is, som indikerte korleis hydrogenatoma låg, i 1933.
Fjodor Simasjov
Fjodor Petrovitsj Simasjov var ein langrennar frå Verkni Bagrjasj i Tatarstan som representerte Sovjetunionen. Han vart verdsmeister 1970 og olympisk meister 1972 med Sovjetunionen i 4 x 10 km stafett, og vann elles ein OL-medalje og to VM-medaljar i tida 1970-74.
Aktiv
Simasjov debuterte internasjonalt i Lahti-spelen i 1968, der han som best vart nummer 11 på femmila. Under Ski-VM 1970 i Štrbské Pleso deltok han i alle fire tevlingane; etter ha vorte nummer ti på tremila, tok han bronsemedaljen på 15 km. Deretter gjekk han tredje etappen for Sovjetunionen på stafetten, og saman med Vladimir Voronkov, Valerij Tarakanov og Vjatsjeslav Vedenin sikra han sigeren, 14 sekundar føre Aust-Tyskland. Til sist enda han på fjerdeplass på den avsluttande 50-kilometeren.
I 1971-sesongen vart Simasjov tredjemann på 15 km i Lahti. Under vinterleikane i Sapporo gjekk han alle distansane. Han starta med sjetteplass på 30 km, og tok så OL-sølvet på 15 km bakom den suverene sigerherren, Sven-Åke Lundbäck frå Sverige. Som i verdsmeisterskapen to år tidlegare vann Sovjetunionen 4 x 10 km stafett; Voronkov, Simasjov og Vedenin gjekk same etappane, medan Jurij Skobov tok seg av andre etppen i staden for Tarakanov.
Simasjov døydde i Zainsk i Russland.
Viktor Janukovytsj
Viktor Fedorovytsj Janukovytsj er ein ukrainsk politikar som var president i Ukraina frå 2010 til han blei avsett av parlamentet i 2014. Han var òg statsminister frå 21. november 2002 til 31. desember 2004. Han leier Partija regioniv (Regionanes parti).
Robin Williams
Robin McLaurin Williams var ein amerikansk komikar og skodespelar. Han vart fødd i Chicago i Illinois. Far hans Robert Fitzgerald Williams var av skotsk, walisisk og irsk opphav, og var leiar for Ford Motor Company i Midtaust-USA. Mora til Williams var fødd i New Orleans, og var fotomodell.
Viktor Janukovytsj
Faren til Janukovytsj var etnisk kviterussisk, mora ukrainsk.
Neon Lights av Simple Minds
Neon Lights er eit studioalbum med coverversjonar av det skotske rockebandet Simple Minds, gjeve ut i oktober 2001.
Robin Williams
Williams fekk merksemd då han gjorde eit stand-up-show i San Francisco. Etter å ha fullført studiane ved Claremont McKenna College, og ved Juilliard Drama School, fekk han ei rolle av Gerry Marshall i fjernsynsserien Happy Days som romvesenet «Mork». «Mork» vart så populær blant sjåarane at det førte til ein eigen fjernsynsserie Mork & Mindy, som gjekk i USA frå 1978 til 1982.
Neon Lights av Simple Minds
Oversyn
Neon Lights er ei samling coverversjonar sett saman som ei oppvarming for det som kom til å bli det neste albumet deira, Cry (2002). Jim Kerr sa om albumet då det kom ut: «Neon Lights er første gongen Simple Minds har sett saman ei samling av ikkje-originale songar. Men tenkte det passa seg å sjå attende på sjølve grunnlaget til Simple Minds, som sjølvsagt er musikken og banda som inspirerte oss.»
Viktor Janukovytsj
Janukovytsj vart utnemnd som statsminister av president Leonid Kutsjma i 2002. Ved det kontroversielle presidentvalet i 2004 stilte ikkje Kutsjma til gjenval, men støtta Janukovytsj sitt kandidatur. Han vart rekna som den pro-russiske kandidaten, og hadde størst oppslutning i den austlege, russiskdominerte delen av Ukraina. Han vart utropt til vinnar av valet med knapp margin etter andre valomgang 21. november 2004. Dette utløyste dei omfattande gateprotestane som vart kalla den oransje revolusjonen, grunna skuldingar om valfusk. Til slutt førte protestane til at andre valomgang vart avlyst og heldt på nytt 26. desember, då Janukovytsj tapte med 44,2 % av røystene mot 52,0 % for Viktor Jusjtsjenko. Etter dette gjekk Janukovytsj òg av som statsminister.
Robin Williams
I 1997 vann Williams Oscar for beste birolle, etter opptredenen hans som psykolog i Good Will Hunting (Den enestående Will Hunting).
Neon Lights av Simple Minds
Bakgrunn
Etter det førre albumet deira, Our Secrets Are the Same, vart lekt på Internett av ein DJ i Spania, og Simple Minds måtte gå frå EMI, trekte dei seg delvis attende. Frontmannen Jim Kerr flytta til Italia for å starte eit hotell. Her kom ei rekkje unge, italienske artistar til han for å spørje han om råd. Dette overtydde etter kvart bandet om å ta opp tråden att.
Robin Williams
Williams var òg godt kjend for sine ville improteater-eigenskapar og parodiar. Han var ein talentfull imitator, og kunne gå ut og inn av roller svært fort. Williams har sagt at han byrja med parodier og imitasjonar som barn, då han etterlikna sørstatsdialekta til tanta si. Han har òg delteke som gjest på improvisasjonsprogrammet Whose Line Is It Anyway?.
Neon Lights av Simple Minds
Bakgrunn
Dei signerte ein avgrensa kontrakt med Eagle Records. For å hjelpe bandet i gang att, valde dei å spele inn eit album med coverversjonar for å gje Simple Minds merksemd på ny, og Neon Lights vart resultatet.
Robin Williams
Det fyrste ekteskapet til Williams var med Valerie Velardi og byrja 4. juni 1978. Dei to fekk eit barn saman Zachary. Dette ekteskapet enda i 1988, og i 1989 gifta han seg for andre gong, med Marsha Garces. Dei fekk to born saman.
Viktor Janukovytsj
Ved parlamentsvalet 26. mars 2006 gjorde Janukovytsj eit oppsiktsvekkjande comeback då partiet hans vart det største partiet i nasjonalforsamlinga med 32,1 % av røystene. Partiet hans vann i dei austlege og sørlege delane av landet. Etter langvarige forhandlingar klarde erkerivalane Jusjtsjenko og Janukovytsj og nå fram til ein avtale som gjorde Janukovytsj til statsminister på nytt frå 4. august 2006. 18. desember 2007 vart Julija Tymosjenko igjen vald til statsminister i Ukraina, og Janukovytsj måtte gå av.
Robin Williams
Williams og kona hans grunnla Windfall Foundation, ein filantropisk organisasjon som samlar inn pengar til fleire veldedige saker. Williams brukte mykje energi på veldedigheitsarbeid, blant anna for Comic Relief. Han var òg sykkelfan, og skal visstnok ha eigd hundrevis av syklar. Gjennom si interesse for sykling var han ein god ven og tilhengjar av Lance Armstrong og stiftinga hans, og opptredte ofte for den.
Viktor Janukovytsj
Janukovytsj var kandidat til presidentvalet i Ukraina i 2010. I fyrste valomgang 17. januar fekk han med 35,3 % flest stemmer og gjekk vidare til andre valomgang 7. februar. Janukovytsj fekk i den andre valomgangen 49 % av stemmene, med 45,5 % for Julija Tymosjenko. Han vart 25. februar 2010 innsett som president i Ukraina for perioden 2010 til 2015. 22. februar 2014 blei han avsett av Det ukrainske parlamentet etter langvarig uro i landet.
Armégruppe
Ei armégruppe er eit stort militært forband i ein hær, som består av to eller fleire armear og som i utgangspunktet er sjølvforsynt på ubestemt tid. Armégrupper får vanlegvis ei nummer (for eksempel 21. armégruppe) eller ein beskrivande tittel (for eksempel Armégruppe Syd). Ei armégruppe har vanlegvis ansvaret for alle militære operasjonar i eit bestemt geografisk område, eventuelt ein heil front. Omgrepet har vore brukt i Tyskland, Storbritannia og USA; i Sovjetunionen blei omgrepet front brukt i staden. Ei armégruppe blir gjerne leia av ein feltmarskalk.
Tor Bremer
Tor Bremer er ein norsk bonde og politikar frå Luster kommune i Sogn og Fjordane. Han var varaordførar i fylkeskommunen frå 2003 til 2007 for Arbeidarpartiet. Han vart vald inn på Stortinget i 2009 som andrekandidat frå Arbeidarpartiet i Sogn og Fjordane.
Tor Bremer er frå Luster og har i ei årrekkje vore leiar i Sogn og Fjordane Arbeidarparti.
Øyar i Romania
Dette er ei liste over øyar i Romania.
Bjørn Lødemel
Bjørn Lødemel er ein norsk politikar for Høgre. Han vart vald inn på Stortinget frå Sogn og Fjordane i 2009. Han hadde då vore ordførar i Hornindal kommune sidan 1995, samt kommunestyremedlem sidan 1991. Han har òg vore regionrådsleiar, og er leiar i Sogn og Fjordane Høgre.
Lødemel har utdanning frå handelsskule (1974–1976), og har vore fabrikkarbeidar ved Ekornes på Grodås (1978–1991) og sjølvstendig næringsdrivande bokhandlar med Lødemel bokhandel frå 1989 til 2008.
1559 Kustaanheimo
1559 Kustaanheimo er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. januar 1942 av Liisi Oterma ifrå Turun observatorio, Turun yliopisto i Turku.
Skarddalseggje
Skarddalseggje er eit fjell i Lom kommune i Innlandet. Det har ei høgd på 2159 meter over havet og er det 81. høgaste fjellet i landet.
Ole Brude
Ole Martin Brude var ein norsk sjømann og livbåtkonstruktør.
Liv og virke
Familien Brude budde ei tid i USA medan Ole var barn. Han gjekk til sjøs då han var 16. år. Her fekk han ideen om ein overbygd livbåt. I 1902 gjekk han på Haugesund sjømannsskule, før han gjekk inn i marinen. Han utarbeidde teikningar og modell til ein kapselforma livbåt. Han skreiv og kontrakt med Aalesund mek Verksted og Slipanlæg om å bygge ein båt. Ole Brude kalla livbåten han hadde skapt for «Uræd,» men på grunn av forma og namnet på konstruktøren vart han til vanleg kalla Brudeegget.
Ole Brude ville segle livbåten frå Ålesund til New York. Han vona å kome tidsnok til å få han utstilt på verdsutstillinga i St. Louis. Sein sjøsetting og lekkasjar gjorde at reisa vart utsett. Saman med tre andre la han ut frå Ålesund 7. august 1904. Dei kom fram til Petty Harbor på New Foundland 15. november. Dei ville avslutte ferda i Boston. På ferda dit vart «Uræd»  kasta på land ved Glouchester i eit hardt uver. Livbåten fungerte som Brude hadde vona. Dei kom velberga frå strandinga. Han rakk ikkje verdsutstillinga.
Ole Brude reiste attende til Ålesund. Der vart han motteken med heider. Han fortsette som sjømann til i 1925. Siste åra levde han i USA. Då han døydde i 1949 vart urna nedsett i Ålesund. Ålesund Museum steller grava.
Brude fekk ikkje oppleve at livbåtkonstruksjonen hans vart nokon suksess. Først i 1978 vart det påbode med overbygde livbåtar.
Ettermæle
I 2020 laga den norske klokkeprodusenten Von Doren eit armbandsur inspirert av ferda til Ole Brude. Klokka fekk namnet «URÆD» etter livbåten og vart produsert i 1904 utgåver.
Saint-Sulpice i Vaud
Saint-Sulpice er ein kommune i kantonen Vaud, i distriktet Ouest Lausannois, i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunen er ein forstad til byen Lausanne.
Regiment
Regiment som administrativ avdeling
Eit regiment i tydinga administrativ avdeling er den grunnleggande eininga i ein armé. Dei eldste nasjonale armeane oppstod ved ei samling av sjølvstendige regiment, som var spreidd over store geografiske område. For lettare å kunne administrere alle regimenta, blei regiment med same spesialitet samla i korps (våpenartar).
Administrative regiment kan ha lange tradisjoner, ofte med ei fleire hundre år gamal historie, og det blir ofte lagt mykje vekt på å bere tradisjonane vidare.
Büdel Islands
Büdel Islands er ei øygruppe som ligg mellom Laktionov Island og Schule Island, utanfor austsida av Renaud Island i Biscoe Islands. Ho vart først nøyaktig kartlagd av argentinske styresmakter i 1957 og vart namngjevne av UK Antarctic Place-Names Committee i 1959 for Julius Büdel, ein tysk spesialist på havis.
Regiment
Regiment som administrativ avdeling
Administrative regiment består av fleire operative avdelingar. Eit infanteriregiment består typisk av 3 bataljonar, eit kavaleriregiment av 3–6 eskadronar og eit feltartilleriregiment av 2–4 bataljonar. Det finst mange unntak frå dette; infanteriregimentet Royal Australian Regiment består av 6 bataljonar, medan Royal Highland Fusiliers berre består av éin bataljon. Det er dessuten ikkje uvanleg at regimenta i tillegg til dei operative avdelingane har ei musikkavdeling (trompeterkorps, fløytekorps, sekkepipekorps e.l.) og ein eigen reserveavdeling.
I Noreg har regiment tidlegare vore nytta som namn på operative avdelingar med eit geografisk ansvar innan Noreg (sjå under), men Forsvarssjefen har foreslått at omgrepet blir innført på nytt i tydinga administrativ avdeling, der kvart regiment blir leia av ein fagsjef.
Regiment som operativ avdeling
Eit regiment i tydinga operativ avdeling kan vere på nivå med bataljon eller brigade. I marinekorpset til USA, er eit regiment ein manøverbrigade, altså ein brigade i ein divisjon.
I Noreg var regimenta tidlegare operative avdelingar som hadde ansvar for forsvaret av eit geografisk område i Noreg. Men regimentet si rolle endra seg etter kvart. Noreg hadde regiment i krigsoppsettinga fram til Telemark Regiment, på Heistadmoen, som det siste regimentet blei lagt ned 31. desember 2002. Etter at omgreptet regiment var faset ut, stod Noreg igjen som eit av svært få land som ikkje nytta denne organisasjonsforma for hæren. Forsvarssjefen har foreslått å gjeninnføre omgrepet som administrativ avdeling (sjå over).
Gråhøe i Jotunheimen
Gråhøe eller Gråhøi er eit fjell i Lom i Innlandet. Det har ei høgd på 2154 meter over havet og er det 85. høgaste fjellet i landet.
Funchal
Funchal er den største byen og hovudstaden på Madeira i Portugal. Byen har om lag 100 000 innbyggjarar og med nabokommunane dekkjer området 150 000 innbyggjarar. Han vart grunnlagd av João Gonçalves Zarco i 1421 og fekk bystatus av kong Manuel I i 1508.
I dag er Funchal ein moderne by som ligg i eit unikt område. Landskapet rundt dannar eit slags «amfiteater» kring byen, som startar ved hamna og stig nesten 1200 meter opp åssidene. Landskapet dannar eit naturleg vern omkring byen og trekte til seg dei første nybyggjarane.
Byen har eit folketal på 105,795, noko som gjer han til den sjette største byen i Portugal. Det høge kulturelle og historiske verdien til byen gjer Funchal til ein av hovudattraksjonane for turisme i Portugal; han er også populær som reisemål for nyttårsaftan, og er den viktigaste portugisiske hamna for cruiseskip.
Funchal har vore hovudstad på Madeira i meir enn 500 år og skal ha fått namnet sitt på grunn av dei store mengdene fenikkel (funcho på portugisisk) som veks der. "Funchal, som kaptein gav dette namnet fordi han blei grunnlagd i ein vakker skogdekt dal, full av fenikkel til havet ..."
Geografi
Funchal ligg i ein naturleg amfiteater-forma dal, med slake skråningar som byrja ved kysten og stig opp til 1200 meter. Dalen danna naturleg ly for tidlegare busetjarar.
Selvagensøyane, som ligg 160 km sør for Funchal, er ein del av Funchal kommune. Dei er verna som naturreservat.
Klima
Funchal har subtropisk middelhavsklima (Köppen-klassifisering Csa) med jamne temperaturar heile året. Klimaet kan delast inn i tre hovudårstider: Ei varm og tørr årstid frå mai til september med gjennomsnittlege daglege makstemperaturar frå 22 til 26 °C, ei varm og våt årstid frå oktober til november gjennomsnittlege daglege makstemperaturar frå 25 til 23 °C og ei litt kjøligare, fuktig årstid frå desember til april med gjennomsnittlege daglege makstemperaturar frå 20 til 21 °C. Luftfukta er konstant høg på rundt 70 %. Havtemperaturane varierer frå 18 °C i februar–mars til 24 °C i august–oktober.
Sidan høgdenivået til byen stig frå havnivå til 800 meter i dei nordlege skråningane, er det ganske vanleg å ha skydekke, skodde og regn i dei nordlege forstadane medan ein har skyfri himmel i sør. Temperaturane er også ofte litt lågare i dei høgare delane av byen.
Shirley MacLaine
Shirley MacLaine er ein USA-amerikansk filmskodespelar.
Funchal
Klima
Tidleg på sommaren, særleg i juni, førekjem det ofte eit fenomen med eit vedvarande skydekke over heile byområdet ved bukta, tilsvarande den såkalla June Gloom i California. Det lokale kallenamnet på fenomenet er «hjelmen til Funchal». Lengda og mengda på nedbøren i regntida variere mykje frå år til år.
Shirley MacLaine
Shirley MacLean Beaty var fødd i Richmond i Virginia. Broren Warren Beatty blei også seinare skodespelar.
Funchal
Historie
Busetnaden byrja rundt 1424, då øya blei delt inn i to kapteinområde. Det som kom til å bli bykjerna av Funchal blei grunnlagt av João Gonçalves Zarco, som slo seg ned der med medlemmar i familien sin. Den geografiske plasseringa til staden gjorde at han blei ei viktig hamn, og den produktive jorda her trekte til seg nye busetjarar. Kystnære området var dei mest produktive, og gjorde at Funchal raskt kunne utvikla seg til ein større busetnad enn dei andre på øya. Vinkulturen utvikla seg tidleg på staden, med støtte frå Henrik Sjøfararen.
Shirley MacLaine
MacLaine debuterte i Hitchcock-filmen The Trouble with Harry (1955) som ho vann ein Golden Globe-pris som årets nykomling for. I 1956 spelte ho i Hot Spell, Around the World in Eighty Days og Some Came Running. Den sistnemnde fekk ho ein Golden Globe-nominasjon og sin første Oscar-nominasjon for. Etter fleire nominasjonar for andre filmar vann ho sin første oscarpris i 1983 for Terms of Endearment.
Funchal
Historie
Tidleg på 1400-talet var Álvaro Fernandes kommandant i Funchal. Mellom 1452 og 1454 fekk staden eit fyrtårn og fekk statusen vila og administrasjonsstad. I siste halvdelen av hundreåret utvikla sukkerindustrien seg kraftig langs sørkysten, frå Machico til Fajã da Ovelha, med Funchal som det viktigaste senteret for verksemda. Mot slutten av hundreåret gav Manuel, hertugen av Beja og etterkvart kongen av Portugal, utvida støtte til lokalsamfunnet. Han gav ordre om å bygga dei administrative Paços do Concelho og Paços dos Tabeliães (fullført i 1491), ei kyrkje (byrja i 1493 og opphøgd til domkyrkje i 1514), og eit sjukehuse og tollhus på busetnaden. I 1508 fekk han status som by av kong Manuel, og i 1514, då domkyrkja stod ferdig, blei Funchal bispeset.
På 1500-talet var Funchal ein viktig stoppestad mellom India og Den nye verda og var kjend som ein velståande stad. Ein transporterte òg ut sukker og madeiravin herfrå.
Øya, og særleg Funchal, var sårbare for kaper- og sjørøvaråtak. I september 1566 drog franske korsarar under kommando av Bertrand de Montluc, frå hoffet til Karl IX av Frankrike og son av feltmarskalken Blaise de Montluc, frå Bordeaux med ein styrke på 1200 mann, på ein liten flåte på tre hovudskip og åtte støttefartøy. Armadaen raida Porto Santo. Då nyheitene spreidde seg til busetjingane på Madeira og villaene i Machico og Santa Cruz, væpna innbyggjarane seg. Guvernøren i Funchal, Francisco de Sales Gonçalves Zarco da Câmara, gjorde ingen framstøyt. Armadaen ankra opp utanfor stranda til Formosa, og 800 mann marsjerte mot byen i tre kolonnar. Dei møtte ingen motstand før hovudbrua i São Paulo. Ved brua møtte kaperane ein styrke frå det vesle fortet, med nokre småkaliber-våpen, som raskt blei spreidd i forvirring. Ved vegen nær Carreira blei angriparane konfronterte av ei lita gruppe fransiskanarar, som dei også raskt kom seg forbi. Festningsverket til Funchal blei til slutt angripe frå land, der forsvaret var tynt; forsvararane klarte ikkje eingong å snu mange av kanonane som var retta mot havet. Byen blei ransaka og lagd i ruinar gjennom femten dagar.
Året etter blei militærarkitekten Mateus Fernandes III sendt til Funchal for å modifisera forsvarssystemet til byen fullstendig. Arkitekten laga Mapa de Mateus Fernandes (1573), som blir rekna som det eldste kartet over Funchal. Dokumentet identifiserer dei viktigaste forsvarsverka til byen, som inkluderte eit stort festningsverk i området rundt diket i Pena.
Frå 1580 til 1640 var byen under spansk kontroll. Britane hadde kontroll her i 1801 og frå 1807 til 1814.
Tannstongbanen Monte opererte mellom den nedre delen av byen og Monte frå 1886 til 1943.
Tidleg på 1900-talet var Funchal ein kjend vinterkurstad. I 1964 blei det bygd ei lufthamn her, som opna for moderne turisttrafikk.
Transport
Byen har to gondolbanar, ein går frå nedre delar av byen opp til bydelen Monte, og ein som går mellom Monte og den botaniske hagen.
Frå Monte er det mogleg å skli ned dei bratte vegane til Livramento i ein korgkjelke med hjul, ein transportmåte som går tilbake til midten av 1800-talet.
Stokmarknes
Stokmarknes er ein by og administrasjonssentrum i Hadsel kommune i Nordland. Byen ligg på nordsida av Hadseløya i Vesterålen og fekk bystatus ved nyttår i 2000 då han hadde 3025 innbyggjarar.
Byen er «fødeplassen» for Hurtigruta, og huser Hurtigrutemuseet. Dette museet ligg berre 3 minutt frå kaien som hurtigruta legg til ved.
Rock Hudson
Rock Hudson var ein amerikansk filmskodespelar, opphavleg  kalla Roy Harold Scherer Jr.
Som ung tenestegjorde Scherer som flymekanikar på Filippinane under andre verdskrigen. I 1946 drog han til Los Angeles for å prøva å bli skodespelar. Han ikkje kom inn på dramalinja ved University of Southern California, men medan han arbeidde som lastebilsjåfør møtte han tilfeldigvis talentspeidaren Henry Willson, som blei agenten hans. Willson føreslo artistnamnet hans, «Rock» frå Rock of Gibraltar og «Hudson» etter Hudson-elva.
1101
1001 (romartal MCI)
Uranostinden
Uranostinden eller Urdanostinden er eit fjell i Luster kommune og Årdal kommune i Vestland, samt Vang kommune i Innlandet. Store Urdanostind er den høgaste toppen med ei høgd på 2157 meter over havet og er det 82. høgaste fjellet i landet. To andre fjell er like høge.
Litt lenger sør ligg Søre Urdanostind på 2048 moh. Denne ligg berre i Vang kommune.
Grimm-brørne
Arbeidet deira inspirerte mellom anna Asbjørnsen og Moe til å samla inn norske folkeeventyr.
Utgjevingar
Verk Grimm-brørne gav ut saman:
Bräkne-Hoby
Bräkne-Hoby er ein tettstad i Ronneby kommun i Blekinge län i Sverige. Han ligg ved Europaveg 22 mellom Ronneby og Karlshamn. I 2010 hadde tettstaden 1 689 innbyggjarar.
Hilmar Meincke Krohg
Hilmar Meincke Krohg var ein norsk embetsmann og stortingsmann.
Krohg gjekk ut av Trondheim katedralskole i 1794. Deretter studerte han jus ved universitetet i København, men oppheldt seg i Noreg 1795-97. Han tok juridisk embetseksamen i 1799. Han gjorde teneste som volontør i Danske Kancelli og arbeidd som privatsekretær for presidenten i kanselliet, Frederik Moltke. Han reiste til Noreg og dreiv eigedomane Munkvoll og Kystad i Trondheim etter faren døydde. Krohg vart utnemnd til amtmann i Finnmarken i 1807. Fire år seinare, 1811, overtok han amtmannsembetet i Romsdals amt. Frå 1811 til januar 1814 var han elles konstituert stiftamtmann i Trondhjems stiftamt. Han var amtmann i Romsdal i 29 år, tok avskjed 1840 med kongens «naadigste Tilfredshed med hans lange og tro Tjeneste».
1814 møtte Krohg på riksforsamlinga på Eidsvoll, kor han slutta seg til sjølvstendepartiet. Han var visepresident 9.-16. mai, og medlem av finanskomiteen. Møtte på det overordentlege storting 1814, der han var lagtingspresident, men møtte ikkje i 1818 då han var sjuk. Innvald til stortinget på nytt i 1824 og i 1830. I 1824-sesjonen var han formann i komiteen for handels- og næringsfridom, og komiteen for utvikling av Finnmark.
År 1826 reiste Krohg rundt om i Finnmarken som formann i den kongelege kommisjonen som skulle kome forslag til åtgjerder som kunne hjelpe på utviklinga ("oppkomst") av amtet. 1830 var han på ny formann i komiteen som arbeidde med å utvikle Finnmark, og formann i kyrkjekomiteen.
Krohg døydde på garden sin, Nøjsomhed, i dåverande Bolsøy (no Molde).
Hinnøya
Hinnøya (nordsamisk Iinnasuolu) er den største øya i Noreg (2204,7 km², av det 1410,7 km² i Nordland og 1218,5 km² i Troms og Finnmark) utanom Svalbard, og er delt mellom kommunane Andøy, Hadsel, Lødingen, Sortland og Vågan i Nordland og Harstad, Kvæfjord og Tjeldsund i Troms og Finnmark.
Byen Harstad og tettstadane Lødingen, Borkenes og Sigerfjord ligg på øya.
Hinnøya har mange fjordar og består hovudsakleg av kupert og fjellendt terreng. Særleg gjeld dette den sørlege delen av øya der Møysalen nasjonalpark ligg, inkludert det høgaste fjellet på øya, Møysalen med 1262 meter over havet. Det beste jordbruksområdet ligg i nordaust i kommunane Harstad og Kvæfjord. Dei største fjordane på øya er Øksfjorden og Gullesfjorden, som nesten deler øya i to. Ho grenser òg til dei store fjordane Andfjorden i nord, Vågsfjorden i nordaust og Vestfjorden i sør.
Villars-Sainte-Croix
Villars-Sainte-Croix er ein kommune i den sveitsiske kanton Vaud, i distriktet Ouest Lausannois. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 509 meter over havet.
Hinnøya
Vegsamband
Hinnøya er knytt til fastlandet med Tjeldsundbrua (1005 m) som strekkjer seg over Tjeldsundet langs etter Kong Olavs veg. Hinnøya er også knytt til Langøya med Sortlandsbrua og til Andøya med Andøybrua. Lofast, det ferjefrie vegsambandet til Lofoten, vart offisielt opna 1. desember 2007. Sambandet er ein del av E10 som går svært nær Møysalen nasjonalpark.
Veslfjelltinden
Veslfjelltinden er eit fjell i Lom kommune i Innlandet. Det har ei høgd på 2157 meter over havet og er det 82. høgaste fjellet i landet. To andre fjell i Noreg er like høge.
Halelause padder
Halelause padder (Anura, 'utan hale') er ein biologisk orden av amfibium som omfattar rundt 5000 artar froskar og padder. Ordenen er også kjend som halelause amfibium eller springpadder, og hadde tidlegare det vitskaplege namnet Salientia ('hoppande').
Inndelinga i froskar og padder er tradisjonell, og har ikkje noko med slektskap å gjera. Som regel vil amfibium ein kallar padder vera tilpassa eit tørrare miljø enn det våtare miljøet til dei ein kallar froskar. Dei har fått liknande utsjånad på grunn av konvergerande evolusjon. Typiske padder har ein kortare, tjukkare kropp og kortare føter enn froskar, gjerne også tjukkare og meir vortete hud enn dei glattare, fuktigare froskane.
1102
1102 (romartal MCII)
Halelause padder
Skildring
Huda er tynn og slimete, ofte med mange kjertlar. Tunga til dyra er kleimen og gjerne festa framme i munnen.
Dei ulike artane finst i svært ulike utformingar, tilpassa svært ulike levesett. Dei minste artane blir nokre centimeter lange, medan goliatfrosken kan bli opptil 32 cm. Ein utdøydd froskeart, Beelzebufo ampinga, kunne bli over 40 centimeter lang.
Utbreiing
Ein finn halelause padder frå rundt ekvator til nær polane, men dei lever ikkje i arktisk klima. Flest artar finn ein i tropisk regnskog. Men talet på halelause padder minkar dramatisk, og det ser ut til at mange av dei kan døy ut.
Levesett
Vaksne dyr er kjøtetarar og lever hovudsakleg av leddyr (som insekt), leddormar og sniglar. Dei kan bruka dei kraftige bakbeina til å hoppa med, medan den klistrete tunga kan slyngast ut for å fanga insekt.
Utvikling
På Madagaskar er det gjort funn av fossile, froskeliknande amfibium som er minst 220 millionar år gamle, frå tidsepoken trias. Men dei første heilt sikre fossila av halelause padder er rundt 150 millionar år gamla. Dessa er kjende som Archaeobatrachia, som tyder 'gamle froskar'. For rundt 50 millionar år sidan levde Neobatrachia, eller 'nye froskar'. Truleg var desse opphavet til dagens halelause froskar.
Kosei Ishigami
Kosei Ishigami er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Mito HollyHock.
Fjellvettreglane
Fjellvettreglane er råd for ferdsel i fjellet som blir gjevne ut av Noregs Raude Kross og Den Norske Turistforening (DNT).
Råda vart laga og tekne i bruk etter ei rekke ulukker som skjedde påska 1950. DNT og Noregs Raude Kross gav etter dette ut brosjyren «Respekt for fjellet» og «De 9 fjellvettreglene» for å førebygge ulukker.
I 2016 vart Fjellvettreglane oppgradert for fyrste gong sidan dei kom ut i 1950. Dei nye reglane er laga med eit meir tidsaktuelt språk og inkluderer mellom anna omsyn til fare for snøskred i fjella og utrygg is. I 2015 kom Fjellvettreglane for fyrste gong ut med tekst på nynorsk.
Clements Island
Clements Island er ei øy som er 1 nautiske mil lang og som ligg like sør for Rabot Island i Biscoe Islands. Den franske antarktisekspedisjonen, 1903–05, under Jean-Baptiste Charcot, gav ho namnet Ile Clements Markham etter Sir Clements Markham, president i Royal Geographical Society, 1893–1905. Charcot nytta dette namnet om ei øy som ikkje var ferdig kartlagd nordaust for Renaud Island, i det som i dag er Pitt Islands. Det noverande namnet er basert på eit kart av British Graham Land Expedition, 1934–37, som kartla området meir nøyaktig.
Kjølhaling
Kjølhaling var ein straffemetode nytta til sjøs i gamal tid, og gjekk ut på å dra den som skulle straffast i eit tau under skipet frå den eine sida til den andre. Det var skipssjefen, kapteinen på skipet, som kunne gje medlem av mannskapet ein slik straff.
Kjølhaling av fartøy
Nemninga kjølhaling var òg nytta om ein metode for å kunne kome til og få reparert og halde ved like dei delane av seglskuter som elles var under vatn. Ved å feste tau i mastene og drage dei ned, vart skuta krenga inn på land på eit skråplan i strandkanten, kunstig tillaga eller naturleg, ofte kalla bradbenk, eller mot kaia, slik at den eine sida av skuta heilt ned til kjølen kom over vatnet. Slik kunne skipsskroget vorte ettersett, reparert og skrapa for tilgroing på heile eine sida på ein gong. Kjølhaling måtte ofte gjerast for å tette sprekker og mellomromma mellom borda i treskuter med drev og bek, såkalla kalfatring, i tillegg til å ta vekk den tilgroinga som både øydela skroget og bremsa på farta.
Kaiområdet Bradbenken på austsida av Vågen i sentrum av Bergen har fått namnet etter eit kjølhalingsverft, ein bradbenk, som låg her frå 1602 til 1878.
Røros kommune
Røros (sørsamisk Rossen tjïelte) er ein kommune i Trøndelag fylke som grensar i nord til kommunane Tydal og Holtålen, i sørvest til Os og Engerdal i Hedmark fylke og i aust til Härjedalen i Sverige. Røros er kjend for Røros Kobberverk og dei gamle trehusa sine.
Kommunen har tre tettstader – Røros, Brekken og Glåmos. Tettstaden Røros har aldri hatt status som by, men som bergstad. Røros bergstad og Circumferensen er del av UNESCO si liste over verdsarv. Han er òg ein av dei kaldaste stadene i Noreg, med ein kulderekord på –50,4 °C.
På grunn av gruveindustrien har Rørosmålet vorte påverka frå fleire ulike hald, mellom anna av tysk. Staden vart heilt attoppbygd etter at han var øydelagd av svenske troppar i 1679. Røros' historie er skildra i romanar av forfattaren Johan Falkberget. Rørosmartnan går føre seg i Røros i februar kvart år.
Frå 1. juli 2018 er Røros kommune innlemma i samisk språkforvaltingsområde, som den fjerde frå sørsamisk område, og er dermed offisielt tospråkleg norsk og samisk.
Namn og kommunevåpen
Namnet Røros er sett saman av elvenamnet Røa og os, 'munning'. Røa er ei siddelv til Glåma.
På sørsamisk heiter kommunen Rossen tjïelte medan tettstaden Røros heiter Plaassja. Før skrivemåten Plaassja vart vedteken i 2022 har forma Plassje vore i utstrekt bruk.
Kommunevåpenet, som blei vedteke i 1995, har eit koparsymbol i gull over to krosslagde bergverkshammerar i gull mot ein raud bakgrunn. Våpenet står for den historiske bergverksdrifta og malmutvinninga i området.
Geografi
Landskapet er kupert med store fjellvidder. Heile Røros ligg over 600 moh., og 80 % av arealet ligg 600–900 moh. I nord og aust mot Sverige har kommunen høgare fjellparti, med Vigelen søraust for Aursunden som dei høgaste (Storvigelen er 1561 moh.).
I fjellpartia i aust er berggrunnen danna av gneis og granitt og i Femundtraktene av sparagmitt. Elles er berggrunnen mest fyllitt, enkelte stsder gjennomsett av gabbro og andre magmatiske bergartar. I grensesona mellom fyllitten og dei magmatiske bergartene finst det koparkis.
Røros har ein kulderekord på –50,4 °C, sett 13. januar 1914. Denne temperaturen er den lågaste som er målt i Sør-Noreg. Varmerekorden blei sett i juli 2008 og er på 30,7 grader.
I Røros ligg ei rekkje større vatn som Aursunden (45,4 km²), Feragen (15,7 km²), Rien (14,7 km²) og ein del av Femunden. Frå Aursunden renn Glåma sørvestover i eit slakt dalføre; nord for vasskiljet fortset Rugldalen nordover med Rugla som renn ut i Gaula. Røros kommune omfattar også norddelen av Femundsmarka nasjonalpark og Sakrisodden, Molinga, Finnfloen, Sølendet og Lille Korsjølia naturreservat.
I kommunen finst det to skogdannande treslag, bjørk og furu. Skoggrensa er i ferd med å stiga, slik at tidlegare opne område blir skogdekte.
Kommunen har 5 635 innbyggjarar (2015). Folketalet auka i tiårsperioden 1996–2006 med 4,7 % etter å ha vore stabilt på noko under 5400 sidan 1980. Dei fleste innbyggjarane bur i administrasjonssenteret Røros. Glåmos og Brekken har rundt 250 innbyggjarar kvar, medan resten bur spreidd i Aursunden, i dalføret til Glåma, Rugldalen og Hitterdalen, som går austover frå Røros.
Historie
På 1600- og 1700-talet vart Røros fleire gonger herja i svenske åtak. Svenske styrkar brann heile staden i 1679, og han måtte byggjast opp att. Smelteverket og utvinninga av kopar hadde stor trong for treverk, og områda rundt Røros vart avskoga. Steinkyrkja Bergstadens Ziir vart innvigd i 1784. Tidleg på 1800-talet var det dårlege tider og hungersnaud på Røros. Kromgruvedrift vart starta opp i denne tida. Jarnbana Rørosbana vart offisielt opna i 1877. Den siste store gruva, Olavsgruva var i drift frå 1936 til 1972. Røros Koparverk vart nedlagt i 1977. Etter at gruvedrifta vart avslutta er turisme den viktigaste næringa.
Næringsliv
Det meste av industrien ligg i tettstaden Røros, og omfattar trevare- og møbelindustri i tillegg til verkstad-, næringsmiddel-, grafisk og glasvareindustri. Turisme er også ei viktig næring på staden, og ca. 23 % av sysselsettinga er i varehandel, hotell- og restaurantdrift (2004).
Utanom tettstaden driv ein mest jordbruk med husdyrhald. Røros har også sørsamisk reindrift med Riast-Hylling reinbeitedistrikt (Gåebrien sijte). Kjøtet blir foredla lokalt, med slakt av ca. 8000 dyr årleg.
På Røros ligg det vidaregåande skule og sjukehus.
Transport
Frå Østerdalen og Tynset kjem riksveg 30 og jernbanen over Røros og fortset ned Gauldalen til Trondheim. Frå Røros går riksveg 31 austover til Brekken og vidare til Sverige. Frå Brekken går riksveg 705 nordover til Tydal, Selbu og Stjørdal.
Rørosbanen har stasjonar på Røros og Glåmos. Røros lufthamn ligg vest for tettstaden.
Kultur
I 1980 vart bergstaden Røros teken med på UNESCO si liste over verdsarv. I 2010 vart oppføringa utvida til Røros bergstad og Circumferensen, det vil seia dei kringliggjande områda som også blei påverka av bergverksdrifta. Heile bykjerna med barokkyrkja, Bergstadens Ziir, frå 1784 og slagghaugane rundt er verna. Kyrkja er ein av dei få steinbygningane på staden, og er ei av dei største i Noreg med 1800 sitjeplassar.
Langs Bergmannsgata sentralt i byen ligg Bergskrivergården, Direktørboligen (no rådhus) og Proviantskrivergården. Rett utanfor Bergstaden ligg fleire kjente gruver: Kongens gruve og Sextus gruve i nord, Storwartz gruve og Olavsgruva i nordaust. Olavsgruva er verna som kulturminne. Det blir halde omvisingar og ein del konsertar her. Rørosmuseet på Malmplassen formidlar kultur-, natur- og bergverkshistorie gjennom modellar. I dei tidlegare lokala til avisa Fjell-Ljom er det pressemuseum. Heimstaden til Johan Falkberget, Ratvolden i Rugldalen, er også museum.
Rørosmartnan blir halden kvart år i februar. Det blir også halde ein kammermusikkfestival, Vinterfestspill i Bergstaden, i mars månad. I månadsskiftet juli/august framfører ein Elden, eit utandørs musikkteater inspirert av Carl Gustaf Armfeldt sitt felttog mot Noreg i 1718–1719 der Reinhold Johan De la Barre herja Røros og deretter leia den såkalla dødsmarsjen då 3000 soldatar og hestar døydde i snøstorm på veg over grensefjella mot Sverige.
Avisene Arbeidets Rett og Fjell-Ljom kjem ut på Røros.
1560 Strattonia
1560 Strattonia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 3. desember 1942 av Eugène Joseph Delporte ifrå Observatoire Royal de Belgique i Uccle.
Sørstatskonføderasjonen
Sørstatskonføderasjonen (engelsk Confederate States of America, CSA, 'Dei konfødererte amerikanske statane') var ein utbrytarstat frå USA som eksisterte under Den amerikanske borgarkrigen frå 1861 til 1865.
Opphav
Sørstatskonføderasjonen vart stifta den 4. februar 1861 av seks slavestatar i dei amerikanske sørstatane: Sør-Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Georgia og Louisiana. Bakgrunnen for danninga var at Abraham Lincoln akkurat hadde vunne det amerikanske presidentvalet. Jefferson Davis vart vald til president i konføderasjonen dagen etter stiftinga. Tidleg i mars vart òg Texas med i konføderasjonen, etter å ha sparka guvernøren Sam Houston, som hadde nekta å sverja truskap til konføderasjonen.
Den gjenverande unionen erklærte krig mot utbrytarane etter angrepet på Fort Sumter den 12. april 1861. Etter dette gjekk òg Virginia, Arkansas, Tennessee og Nord-Carolina ut av unionen og inn i konføderasjonen. I ein kort periode var òg territoria Arizona og New Mexico styrt av konføderasjonen.
Politikk
Grunnloven til konføderasjonen var laga etter modell av grunnloven til unionen, men med eit par viktige skilnader.
Slaveri vart eksplisitt gjeve grunnlovsvern. Internasjonal slavehandel vart likevel forbode.
Presidenten i konføderasjonen vart vald for ein seksårsperiode. Konføderasjonen fekk ein kongress etter modell av Kongressen i USA, med eit senat med to senatorar frå kvar delstat, og eit representanthus som fungerte på same måte som Representantanthuset i USA.
Geografi
Konføderasjonen hadde 4 698 km kystlinje, og ein stor del av territoriet låg ved kysten. Dei indre delane av landet var i stor grad fjell og dalar, og i vest var det store ørkenområde. Mississippielva delte landet i to, vestdelen vart ofte omtalt som Trans-Mississippi.
Konføderasjonen var tynt folkesett samanlikna med dei nordlege statane. Det var berre New Orleans med 168 675 innbyggjarar som var på lista over USAs ti største byar. Etter at Richmond i Virginia fekk status som hovudstad auka byen innbyggjartalet mykje i høve til før borgarkrigen, 37 910.
Økonomi
Økonomien til dei konfødererte statane var i hovudsak ein landbruksøkonomi, basert på bruk av slavar som billeg arbeidskraft. Det var i all hovudsak bomull som vart produsert, men òg ein del korn og tobakk i tillegg til ris, sukkerrøyr og storfe.