cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brixton
Brixton er eit område i Lambeth i det sørlege London. Det har særleg mange innbyggjarar av jamaicansk bakgrunn, og er blitt omtala som the Soul of Black Britain. Staden har eit aktivt uteliv, med mange klubbar og konsertar. Sentrum i Brixton er marknaden, der ein kan kjøpa ei rekke eksotiske varer.
Historie
Brixton ligg i møtepunktet mellom to store vegar, Clapham Road og Brixton Road, som opphavleg var bygde av romarane. På 1000-talet er staden omtalt som Brixistane, ein møtestein kalla opp etter ein viss Brihtsige.
Fram til 1800-talet var det eit landleg område, men opninga av Vauxhall Bridge i 1816 og deretter utbygging av tog- og trikkelinjer gav betre kommunikasjon med London, og Brixton voks til ein forstad.
Dei første innflyttarane høyrde til middelklassen, og slo seg ned i store hus langs hovudvegane. Desse flytta etter kvart ut, og husa blei bygde om til leilegheiter og pensjonat for fattigare folk. Frå 1940-talet slo mange innvandrarar frå Karibia seg ned i Brixton.
Nelson Mandela besøkte Brixton under sitt statsbesøk i Storbritannia i 1996. I 1999 utløyste nynazisten David Copeland ei heimelaga bombe i Brixton. 39 menneske blei skadde.
Marknaden
Brixton Market er eit område i hjartet av Brixton der ein særleg sel afrikanske og karibiske varer. Det blir mellom anna selt frukt og grønt, fisk og kjøt, musikk og klede.
Electric Avenue er namnet på ein del av marknaden. Dette var den første gata i London som fekk elektris lys. Ho har inspirert songen «Electric Avenue» av Eddie Grant.
Musikarar
David Bowie vart fødd i Stansfield Road. Nokre av medlemmene i rockebandet The Clash har også opphav i denne bydelen. Skin, kjend som songar i Skunk Anansie, voks opp her.
Jukhoti
Jukhoti (russisk Юхоть) er ei elv i Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Volga frå høgre. Elva er 75 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Dei største sideelvane hennar er Moloksja og Ulejma frå venstre, og Kojka frå høgre.
Elva munnar ut i Volga på motsett side av byen Mysjkin. Jukhoti er ei populær elv for både fiske og vassport.
Palawan
Palawan er ei øy, øygruppe og provins på Filippinane, heimehøyrande under regionen MIMAROPA. Øygruppa ligg mellom Sørkinahavet og Suluhavet. Øyane i Palawan strekker seg frå Mindoro i nordaust til Borneo i sørvest. Hovudstaden i provinsen er Puerto Princesa.
Største øya, som er 450 kilometer lang og 50 kilometer brei, har gjeve namn til provinsen. Denne dekker ei flatevidd på 14 896 km², av dette fell 12 239 km² på hovudøya.
Geografi
Provinsen Palawan består av den lange og smale øya Palawan, pluss mange små øyar som ligg rundt hovudøya. Calamianes-øyane i nordvest består av øyane Busuanga, Culion, og Coron. Øya Durangan ligg tett opp mot den vestlegaste delen av Palawan, medan Balabac ligg ved sørspissen, skilt frå Borneo av Balabac-sundet. Også Cuyo-øyane i Suluhavet høyrer til provinsen. Dei omstridde Spratly-øyane, som ligg få hundre kilometer vest for provinsen, vert av Filippinane rekna som del av Palawan.
Ved den nær 2000 kilometer lange Palawan-kysten finst det rundt 1780 øyar og holmar. Langs fjellkjedene i det indre av øya er det vide område med urskogar. Dei store fjellstrekningane er kjelde til drivverdig tømmer. Fjella er jamnast kring 1000-1100 m høge, høgste toppen er 2 086 m høge Matalingahan. Terrenget er ei blanding av flatt kystland, elvedelta, berglendt åslandskap og tjukk skog. Inn i mellom renn mindre elvar som syrgjer for irrigasjon.
Klima
Provinsen har to klimatypar. Den eine langs vestkysten, samt heilt i nord og heilt i sør. Desse områda har to klart åtskilde årstider, seks turre månader og seks våte. Den andre klimatypen, som fyrst og fremst opptrer langs austkysten, har ei kort, turr årstid på frå ein til tre månader og elles i året manglar ein ei klar regntid. Dei sørlege delane av provinsen er så å seie fri for tropisk vêrlag. Nord i Palawan opplever ein striregn i månadene juli og august.
Natur
Palawan er habitat for 232 endemiske artar. Mellom desse er påfuglfasan, palawanfroskemunn, palawanbrillefugl, palawanflugesnappar, dvergmoskusdyret pilandok, skjeldyret balintong og villsvinarten pagil (Sus ahoenobarbus). Snikekatten binturong lever i skogane, havskjelpadder legg egg på strendene, sjøkyr beitar på sjøgras som det er rikeleg av i Palawan. I skogane og på grasslettene finst meir enn 200 fugleartar. Meir enn 600 sommarfuglartar lever i fjella og på slettene, med tilgang til kring 1500 ulike plantesortar.
Skogen dekker 56 % av det totale landarealet i provinsen. Mangroveskogar utgjer 3,35 %. Grasslettene minka frå 19 % i 1992 til 12,4 % i 1998, eit teikn på at jordlaget har betra seg. Grunne jordlag vert vanlegvis overtekne av grasvekstar. Landområde med buskar og kratt har auka til 25 %. 11 000 km² med korallrev er spreidd rundt om kring øyane i grunne farvatn.
Folkesetnad
I fylgje folketeljinga for 2000 budde 737 000 menneske i provinsen. Provinsen er ei smeltegryte med 87 ulike folkegrupper. Kulturen ber preg av å ha sterke innslag frå andre kulturar, så som kinesisk, indisk og Midt-Austen. Innslag av immigrantar frå andre delar av Filippinane, særleg frå det muslimske Mindanao, svarar for den store folketalsveksten, årleg på 3,98%. Dei innfødde palaweños utgjer framleis eit fleirtal i befolkninga. 18 prosent består av minoritetsgrupper som tagbanua, palawano, batak og molbog.
Språk
Til saman finst 52 språk og tungemål i provinsen. Tagalog har flest brukarar, det vert tala av 28 prosent av innbyggjarane. Andre språk er cuyonon (26,27 %), palawano (11,08 %), og ilonggo (9,6 %). Også engelsk er i dagleg bruk.
Økonomi
Økonomien på Palawan er for ein stor del basert på landbruk. Viktigaste avlingane får ein frå dyrkinga av ris, mais og kokosnøtter. Sukker, ris og framforing av kveg gjev andre viktige landbruksprodukt. Tømmerhogst er og ei viktig næringsgrein. Palawan har eit av dei rikaste fiskefelta i Filippinane. Om lag 45 % av fisken som vert omsett i Manila kjem frå desse felta.
Palawan er den einaste provinsen i landet som produserer olje og gass. Olje kalla Palawan Light vert pumpa opp frå oljefeltet Galoc ute i Sørkinahavet, vest for øya Culion nord i provinsen. Dessutan vert det produsert naturgass frå feltet. Mineralressursane består av nikkel, kopar, mangan og kromitt.
Turismen svarar for ein mindre, men samstundes aukande, del av økonomien.
Perledykking var ei bra stor næring, før bruken av plastikksmykke. Verdas største perle, den 240 mm diameter store Lao-tze-perla, vart funnen ved Palawan i 1934.
Politisk inndeling
Palawan er delt i ei bykommune og 23 landkommunar. 13 av kommunane ligg på hovudøya, dei andre 11 er øykommunar. Dei største kommunane er på nordsida av hovudøya, så som Puerto Princesa (2106 km²), Taytay (1390 km²) og Roxas (1220 km²).
Hovudstaden Puerto Princesa har eige styre og er uavhengig av provinsen, men er i statistisk samanheng oftast slått saman med provinsen.
Ved kongressval har Palawan to valdistrikt, eitt på nordsida og eitt på sørsida.
Religion
Den klart største religiøse gruppa i Palawan er dei katolske. I provinsen finn ein og protestantisme attåt ei rekke ulike, kristne trusretningar.
På grunn av nærleiken til Mindanao og Malaysia, finn ein innslag av islam i nokre av samfunna på sørsida av Palawan. Muslimar er i fleirtal i nokre kommunar heilt i sør, til dømes Balabac og Bataraza.
Historie
Innvandrarar til Filippinane har ofte kome frå Borneo via Palawan. Frå 220 til 263 flykta «små, mørke menneske» frå provinsen Anwei i Sør-Kina, utdrivne av majoritetsfolket. Nokre slo seg ned i Thailand, andre på Borneo og Sumatra. Stamma batak på Palawan er ætlingar av desse. Andre stammer, palawano og tagbanua, er etterkomarar av folk som vandra inn i førhistorisk tid. Desse utøvde eit styresett utvikla på øya, eit system utan formalisert(e) maktutøvar(ar). Dei hadde eit eige alfabet, og eit handelssystem med sjøfarande handelsmenn.
Frå 982 har ein kunnskap om at kinesiske handelsmenn jamleg var innom øya. Leirkrukker, porselen og anna kunsthandverk henta opp frå sjøen og holer i Palawan viser til handelssamkvem med kinesiske og malayiske handelsmenn.
På 1100-talet byrja malayar å busetje seg på Palawan. Malayane kom med båt, og samfunna vart styrt av hovdingar. Dei dyrka ris, ingefær, kokosnøtter, søtpoteter, sukker og bananar. Dei heldt grisar, geiter og kyllingar. Hovudnæringane var fiske, jordbruk og jakt med bambussnarer og blåserøyr.
På 1200-talet innvandra indonesiarar frå Majapahit-riket, desse tok med seg buddhisme og hinduisme.
Dei sørlege delane av øya var kontrollert av Borneo-sultanatet i meir enn to hundreår, og islamismen fekk fotfeste. I denne perioden blomstra handelen, og mange innfødde gifta seg med kinesarar, japanarar, arabarar og hinduar. Blandingsekteskapa førte til danninga av ei særskild folkegruppe, kalla palaweños, som både fysisk og i veremåte skilde seg ut.
Spansk styre
Restar av flåten til Magellan stranda på Palawan. Utover på 1500-talet tok spanske sjøfolk til å krevje ressursar frå lokale hovdingar.
Calamianes-øyane var dei fyrste som kome under spansk styre. Tidleg på 1600-talet sende spanske klosterbrør misjonærar til Cuyo, Agutaya, Taytay og Cagayancillo, men desse vart møtt med motstand frå Moro-samfunn. Før 1700 byrja Spania å byggje kyrkjer i byane Cuyo, Taytay, Linapacan og Balabac. Kyrkjene vart reist inne i garnisonane, for å verne dei mot angrep frå Moro. I 1749 gav Borneo-sultanatet det sørlege Palawan til Spania.
Frå 1818 vart øya Palawan, eller Paragua som ho vart kalla, styrt som ein enkelt provins under namnet Calamianes. 40 år seinare vart provinsen delt i to, ein nordleg del og ein sørleg del. Sidan vart provinsen delt i tre.
Under USA
Etter den spansk-amerikanske krigen, i 1902, tok USA kontroll over det nordlege Palawan. Året etter vart provinsen utvida med dei sørlege delane av øygruppa. Provinsen fekk namnet Palawan, Puerto Princesa vart provinshovudstad. Styresmaktene la vinn på å bringe folk nærare seg. Med åra vart det bygt skular og ein prøvde å fremje jordbruket.
Under andre verdskrigen invaderte Japan øya. Okkupanten sine styrkar vart knust i april 1945 av styrkar frå både Filippinane og USA. Nokre månader tidlegare, 14. desember 1944, massakrerte japanarane mellom 133 og 141 krigsfangar i ein fangeleir på Palawan. Berre 11 fangar slapp unna då det vart sett fyr på leiren og dei som prøvde flykte vart skotne.
Kalbe Razi Naqvi
Kalbe Razi Naqvi er ein norsk-pakistansk fysikar. Han tok doktorgraden frå University of Manchester i 1968 og vart dosent i fysikk ved NTH frå 1977. Frå 1985 var han professor ved Universitetet i Trondheim (no NTNU) frå 1985. Naqvi har utført viktige arbeider i biofysikk og fysikalsk kjemi, særskild om luminescens av organiske molekyl. Vidare har han undersøkt rotasjonen til proteinmolekyl i ein membran ved hjelp av ein lysspektroskopisk teknikk og gjeve bidrag til den teoretisk utrekninga av den todimensjonale diffusjonskoeffisient, kalla Razi Naqvis kinetiske lov.
Dartryfjella
Dartryfjella (engelsk Dartry Mountains, irsk Sléibhte Dhartraí er ei fjellkjede nordvest på Irland, nord i Sligo og Leitrim. Dei ligg mellom Lough Melvin, Lough Gill og Lough MacNean. Det høgaste punktet er Truskmore som er 647 m. Andre viktige toppar er Benbulbin på 526 m, Benwiskin på 514 m og Tievebaun på 611 m.
Fjella har namn etter den gamle túath-inndelinga Dartraighe, som tilhøyrde kongedømet Bréifne. Fjella er svært nær Breifnefjella, som ligg i søraust.
Fjellkjeda er danna av eit stort oppdelt kalksteinplatå. Brear har skore ut dei særskilde formene i fjellkjeda. Ho omfattar dalane Glencar, Glenade og Gleniff.
Gabriel Finne
Gabriel Finne var ein norsk forfattar fødd i Bergen. Finne er rekna å høyra til den litterære retninga naturalismen i den første delen av forfattarskapen, og seinare meir knytt til dekadansetematikk.
Hundvin kyrkje
Hundvin kyrkje står på Hundvin i Alver kommune i Vestland, og er ei langkyrkje frå 1936. Kyrkja vart sett opp etter typeteikningar frå Riksarkitektkontoret.
Gabriel Finne
Finne fekk publisert den første forteljinga si, «Tvivleren», i Bergensposten medan han var gymnaselev. I 1889 debuterte han med romanen Filosofen.
Hundvin kyrkje
Før dei fekk kyrkja på Hundvin sokna folk i området til Lygra kyrkje. I 1884 vart det vigsla gravplass på Hundvin. Kyrkja vart bygd ved gravplassen i 1936.
Hundvin kyrkje er soknekyrkje i Hundvin sokn i Nordhordland prosti. Soknet vart skild ut frå Lindås sokn i 1998.
Gabriel Finne
Gabriel Finne døydde då han var 33 år gammal, av lungebetennelse.
Norsk fotball 2005
2005-sesongen er den 58. sesongen med seriefotball i Noreg.
Oversikt
Eitt lag i Tippeligaen opna nytt stadionanlegg i denne sesongen:
Hendingar
Eliteserien
1. divisjon
Lågare divisjonar
NM i fotball (cupen)
Europacup
Rudolføya
Rudolføya, Kronprins Rudolfs Land eller Prins Rudolfs Land (russisk Остров Рудольфа; Ostrov Rudolfa) er den nordlegaste øya i Frans Josefs land i Arkhangelsk oblast i Russland.
Norsk fotball 2005
Hendingar
Kvinner
Herrelandslaget
fortsette i kvalifiseringa til fotball-VM 2006, i gruppe 5, mot blant anna og.
Rudolføya
Rudolføya er nesten heilt isdekt. Ho ligg ved, særs nær det permanente isdekket rundt Nordpolen. Det høgaste punktet er 461 meter over havet.
Norsk fotball 2005
Herrelandslaget
* Noregs mål først
Rudolføya
Teplitzbukta var utgangspunkt for mange polekspedisjonar seint på 1800-talet og tidleg på 1900-talet. Ziegler-ekspedisjonen i 1903–1905 leia av Anthony Fiala etterlet ei stor hytte her.
Norsk fotball 2005
Herrelandslaget
** Jubileumslandskamp i høve unionsoppløsningen mellom Noreg og Sverige.
Rudolføya
På grunn av det bratte terrenget på Rudolføya er det berre ei 300 meter lang flystripe på ein isbre på øya.
Norsk fotball 2005
Herrelandslaget
Individuelle milepålar
Rudolføya
Kapp Fligely på nordsida av Rudolføya er det nordlegaste punktet i Europa.
Randi Gustad
Randi Heggemsnes Gustad er ein norsk jurist og tidlegare handballspelar frå Oslo. Linjespelaren vart europameister i 2004.
Rudolføya
Øya er kalla opp etter den austerriksk-ungarske nordpolekspedisjonen til ære for erkehertug Rudolf av Austerrike (1858-1889), kronprins av Austerrike, Ungarn og Böhmen.
Randi Gustad
Gustad spelte i yngre år på oslolaget Refstad-Veitvet. I 1997 melde ho seg inn i byrivalen Nordstrand IF. Med Nordstrand vann ho både eit cup- og eit seriemeisterskap før ho la opp for godt i 2008.
Linjespelaren Gustad fekk sin landslagsdebut på Stord så seint som 26. mars 2004 mot Spania. Høgdepunktet på landslaget kom då ho spelte EM-finalen 2004 i Budapest, ein kamp Noreg vann med 27-25 over Danmark. Ho var også med i handball-VM 2005 i Russland, der ho fekk lite speletid og spelte sin siste landskamp 15. desember 2005 mot Kroatia. Gustad skåra 53 mål på sine 50 landskampar. Ved landslagsuttaka måtte ho ofte sjå at landslagssjef Marit Breivik jamnast vurderte Else-Marthe Sørlie og Elisabeth Hilmo som betre enn Gustad på linja.
Gustad er utdanna jurist og var i 2007 med å starte Advokatfirmaet G & G AS i Oslo. Ho har vore styremedlem i Antidoping Norge.
Ustia i Jaroslavl oblast
Ustia (russisk У́стье) er ei elv i Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Kotorosl frå venstre i nedslagsfeltet til Volga. Elva er 153 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 10,3 m³/s.
Bjørn Farmann
Bjørn Farmann (Haraldsson) (død om lag 927) var konge i Tunsberg (Tønsberg) og bror av kong Eirik Blodøks (Haraldsson). Han var son av kong Harald Hårfagre (Halvdansson) og Svanhild Øysteinsdotter. Bjørn hadde hovudbølet sitt på kongsgarden Sem i Vestfold. I soga om Harald Hårfagre i Heimskringla fortel Snorre Sturlason at kong Bjørn hadde kjøpskip i fart på andre land. Bjørn var ein klok og omtenkt mann, og såg ut til å bli ein god hovding.
Eirik Blodøks tok livet av Bjørn Farmann. Grunnen skal ha vore at Bjørn ikkje ville gje han dei skattane kong Harald hadde rett på i Vestfold. Kong Bjørn skal vera gravlagd i Farmannshaugen på Sem. Gjennom sonen Gudrød vart Bjørn Farmann stamfar til kong Olav II den heilage.
Farmann var ordet for «handelsmann» eller «reisande/sjøfarande handelsmann» i norrøn tid. På Island er ordet «farman» framleis levande og i Sverige finst ordet «farmandsbønder» i bruk om bønder som også er handelsmenn. Ordet «Farmann» i namnet Bjørn Farmann er såleis ikkje eit eigenamn, men tydde Kong Bjørn «handelsmannen» (farmann) frå Tunsberg.
Seinare bruk av namnet
Før språkreforma av i bokmål av 1959 vart «Farmann» ofte stava på dansk måte som «Farmand».
Bjørn Farmann har gjeve namn til forretningsbladet Farmand, som vart gjeve ut frå 1891 til 1989 og som i 2004 blei relansert med moderne den moderne stavinga Farmann samt rutebilselskapet Farmand (som seinare vart kjøpt opp av Norgesbuss).
Det islandske høglandet
Det islandske høglandet dekkjer det meste av dei indre områda av Island. Det ligg stort sett i ei høgd over 400-500 meter og er stort sett ikkje buset. Området får lite regn eller snø og vatnet som kjem vert ikkje verande lenge på bakken. Området er derfor hovudsakleg ein ørken med grå, svart eller brun jord, lava og vulkansk oske. Eit par oaseliknande område, som Herðubreiðarlindir nær Askja ligg nær elvane.
Dei fleste av dei mange isbreane, som Vatnajökull, Langjökull og Hofsjökull, er ein del av Det islandske høglandet. Vegetasjon finn ein stort sett berre langs breelvane. Det er òg fare for jökulhlaup.
Store delar av høglandet har vulkansk aktivitet, som Landmannalaugar og området rundt Askja og Herðubreið. Høglandet kan berre kryssast om sommaren (juni til august). Resten av året er vegane stengde. Dei mest kjende vegane på høglandet er Kaldidalur, Kjölur og Sprengisandur. Dei fleste av vegane krev firhjulsdrivne køyretøy for å krysse elvane. Kjölur kan derimot nyttast av vanlege bilar og er derfor ei populær rute.
Sotelva
Sot (russisk Соть) er ei elv i Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Volga. Elva er 170 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Kjelda til Sot ligg nær landsbyen Pervomajskij. Elva munnar i dag ut i Gorkij-reservoaret i Volga, men før reservoaret vart bygd var ho ei av sideelvane til Kostroma.
Dei største sideelvane hennar er Lunka og Konsja, begge frå høgre. Elva har lenge vorte nytta til tømmerfløyting.
Max Manus
Max Manus var ein norsk motstandsmann under andre verdskrigen. Han var mellom anna løytnant og fenrik i Kompani Linge. For bøkene som han gav ut etter krigen vart han vidgjeten som ein av dei beste norske sabotørane under den andre verdskrigen. Etter krigen arbeidde han som forretningsmann i sitt sjølvstifta firma Max Manus A/S.
Manus har vore formann i Oslo Forsvarsforening og områdesjef for Heimevernet i Asker kommune.
Tidleg liv
Max Manus vart fødd i Bergen som son av Johan Magnussen (Juan Manus) og danske Gerda Kjørup. Etter at foreldra skildest, flytta Max saman med faren og systera Pia til Oslo. Her voks han opp på Ljan. Under oppveksten på Ljan trefte han Kolbein Lauring, som sidan skulle vere med han gjennom motstandskampen og Vinterkrigen. I barndommen deira på Ljan brukte dei å leike krig i Ljanskogen. Max var leiar for ein liten gutegjeng, medan framtidige forsvarsminister Jens Christian Hauge, som også kom ifrå Ljan, var leiar for ein annan gjeng. 13 år gamal tok faren Max og systera med til Cuba, der Max sin onkel dreiv skipshandel.
Ulejma
Ulejma (russisk Улейма) er ei elv i Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Jukhoti frå venstre. Elva er 83 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Dei største sideelvane hennar er Vorzjekhot og Kisma, begge frå høgre.
Ulejma spring ut frå eit tynt folkesett myrområde vest i Jaroslavl. Elva munnar ut i Jukhot nær landsbyen Gorodisje. Elva er populær for både fiske og vassport.
Pavlodar oblast
Pavlodar (kasakhisk Павлодар облысы) er eit oblast i Kasakhstan. Hovudstaden er Pavlodar, som har 300 200 innbyggjarar og sjølve oblastet har om lag 744 860 innbyggjarar.
Pavlodar grensar til Russland i nord og til dei kasakhstanske oblasta Akmola, Aust-Kasakhstan, Nord-Kasakhstan og Karagandy. Mange folk, særleg ukrainarar flytta til Pavlodar under Jomfrulandkampanjen til Nikita Krustsjev. Elvar Irtysj renn frå Altajfjella i Folkerepublikken Kina til Russland gjennom oblastet.
Jack Steinberger
Jack Steinberger er ein tysk-amerikansk fysikar som i 1988 mottok Nobelprisen i fysikk. Han vart tildelt prisen på bakgrunn av metoden med nøytrinostrålar og påvisinga av dobbeltstrukturen til leptonet gjennom oppdaginga av myonnøytrino. Prispengane vart delt med Leon M. Lederman og Melvin Schwartz.
Max Manus
Andre verdskrigen
Då tyskarane gjorde åtak på Noreg den 9. april 1940 drog han til Kongsvinger, der han tok del i angrepet på Noreg mot ein tysk bataljon.
Jack Steinberger
Steinberger emigrerte til USA i 1934 og tok doktorgraden sin ved University of Chicago i 1948. Han var professor ved Columbia University i New York, frå 1950 til 1971. Frå 1968 arbeidde han ved CERN i Geneve.
Max Manus
Andre verdskrigen
Etter dette gjekk han inn i motstandsarbeidet og jobba med illegale aviser. 16. januar 1941 vart han overraska av Statspolitiet, som hadde kome seg inn i husværet hans i Vidars gate i Oslo. Han klarte å hoppe ut igjennom vindauget og vart brakt til Ullevål sjukehus. Etter eit kort opphald klarte han å rømme ifrå sjukehuset. Sidan tok han seg til Forrest Lodge i Skottland. Turen tok til saman 7 månader. I Skottland blei han med i Kompani Linge, fekk trening og kom attande til Noreg som sabotør i 1943 saman med motstandsmannen Gregers Gram. Det fyrste sabotasjeoppdraget deira var Operasjon Mardonius, som fann stad om natta den 27. april same året.
Jack Steinberger
På starten av 1960-talet utførte Lederman, Schwartz og Steinberger eksperiment ved Brookhaven National Laboratory der dei brukte partikkelakselerator for å generere ein stråle av nøytrino, partiklar som ikkje har nokon påviseleg masse eller elektrisk ladning. Det var kjent at når nøytrinoet treffer materie, så blir generert nokre gonger elektron eller elektronlike partiklar som blir kalla myonar. Det var derimot ikkje kjent om dette kom av at det fanst ulike typar nøytrinoar. Lederman, Schwartz og Steinberger viste at dette var tilfelle og kalla den tidlegare uidentifiserte typen av nøytrinoar som genererte myonar for myonnøytrino.
Max Manus
Andre verdskrigen
Frå 1944 var han med i Oslogjengen, som var under leiing av Gunnar Sønsteby. Han tok også del i operasjonane Derby og Bundle. I 1944 tok Manus også del i aksjonen mot Arbeidstenesta sine lokale i Oslo. Denne aksjonen var sett i verk for å hindre tyskarane i å rekruttere unge norske gutar til tysk krigsteneste på Austfronten.
Jack Steinberger
Denne oppdaginga leia til innsikta i at leptona, den familien av partiklar som elektron og nøytrinoar tilhøyrer, dannar «familiar» av partiklar. Dette er no ein del av standardmodellen som skildrar oppbygginga og kategoriseringa av elementærpartiklane.
Max Manus
Andre verdskrigen
I frigjeringsdagane hadde Oslogjengen ansvaret for tryggleiken til kongefamilien. Max Manus var både livvakt for kronprins Olav og kong Haakon VII då dei kom heim frå England. For denne tenesta vart han, med fleire, påskjønna med H.M. Kongens Erindringsmedalje.
Etter krigen
Etter krigen gav han ut to bøker om opplevingane sine. Den fyrste, Det vil helst gå godt kom ut i 1945 og tok for seg perioden 1940 til 1943. Den andre, Det blir alvor kom ut i 1946 og tok føre seg dei siste åra av krigen. Bøkene hans selde om lag 300 000 eksemplar. Med overskotet starta han kontormaskinfirmaet Max Manus A/S, som framleis eksisterer. Her arbeidde han blant anna saman med venen Kolbein Lauring. Max Manus tilsette òg tidlegare NS-medlemer i bedrifta si, til dømes Walter Fyrst. Max meinte at det var viktig å setje strek for NS-medlemmene etter at dei hadde sona dommen for landssvik. Denne tilrådinga gjorde han svært godt likt i frontkjemparmiljøet.
Den 22. mars 1947 gifta han seg med Ida Nikoline Lie Lindebrække. Saman fekk dei to born. Dei busette seg på Landøya i Asker kommune. Max Manus sleit sidan med både nerve - og alkoholproblem. Trass dette levde Tikken og han eit godt liv saman. I 1995 gav han ut boka Mitt liv. Dei siste åra var han og Tikken mykje på Kanariøyane. Etter eit stygt fall i trappa heime på Landøya i september 1996 vart han frakta til Bærum sjukehus, der han døydde 20. september - 81 år gamal.
Film
I 2008 kom filmen Max Manus ut. Filmen vart basert på Max sine bøker «Det vil helst gå godt» og «Det blir alvor», og Manus sjølv vart spelt av skodespelaren Aksel Hennie. Filmen vart ein stor suksess og vann sju Amandaprisar under utdelinga den 21. august 2009.
Sjå òg: Norsk motstandrørsle under den andre verdskrigen
Dekorasjonar og utmerkingar
For innsatsen sin under andre verdskrigen vart Max Manus påskjønna med følgjande utmerkingar:
Wolviston
Wolviston er ein landsby og eit sivilt sokn nord i England. Han ligg i Stockton-on-Tees borough i County Durham. Folketalet i distriktet ved folketeljinga i 2011 var 877. Wolviston ligg nord for Billingham.
Namnet stammar frå angelsaksisk tid. Ifølgje Victor Watts stammar det frå Wulfestun, eller Wulf sitt land, og var dermed namn på ein tidleg landeigar. Andre lokalhistorikarar har merka seg at det fanst ein lokal stormann som heitte Wolvis i angelsaksisk tid som budde i nærleiken, og meiner han kan ha vore opphav til namnet.
Wolviston ligg nær Wynyard Hall, som historisk var familiesetet Londonderry-dynastiet. Denne familien åtte fleire gruver og ei hamn i County Durham. Den noverande Wynyard Hall blei bygd i 1848, og hadde fleire kongelege besøk dei neste hundre åra.
Lansbyen har to pubar, Wellington Inn og The Ship. Landsbyen har også ein tradisjonell village green og ein andedam. Den lokale kyrkja er vigd sankt Peter. Krigsminnesmerket i landsbyen minnar drepne frå Wolviston i begge verdskrigane.
Wolviston har godt vegsamband til Stockton-on-Tees, Middlesbrough og resten av Nordaust-England. Opphavleg gjekk hovudvegen A19 gjennom landsbyen, men på 1970-talet blei det bygd ei omkøyring i aust og på 1980-talet ei ny omkøyring i vest etter at den opphavlege omkøyringa blei plaga av mykje kø. Også A689 pleide gå gjennom landsbyen, men blei erstatta av ei omkøyring i nord på 1970-talet.
Paddevegen
Paddevegen er ein over 150 år gammal grusveg i Sveio kommune. Vegen tar av frå riksveg 541 ved Mølstre Nordre og går til Fjellstad der han møter fylkesveg 6. Vegen blei bygt for å frakta gods som kom med dampskipa til Mølstrevåg, innover distriktet. Før Paddevegen kom var det stort sett berre tråkk og stigar ein kunne gå på i kommunen.
Området paddevegen ligg på har mange naturområde og stigar, blant anna ein stig som går til eit område i nærleiken av Hokla, nær Fjellstad. Denne delen av Sveio har mange mellomstore åsar og haugar; den største Kattabergsfjellet på 89 moh., nær Furuvatnet.
Verneplan IV for vassdrag
Verneplan IV for vassdrag er den siste av fire verneplanar for vassdrag.
I Verneplan IV vart mange av dei mest kontroversielle vassdraga frå tidlegare verneplanar vurderte for vern. Etter relativt omfattande tilleggsundersøkingar kom det nye kontaktutvalet, Mellquistutvalet, med ein rapport i 1991 med forslag om vern av mange store og kontroversielle vassdrag, vern av mange kystvassdrag, og forslag til moglege forvaltingsstrategiar for dei verna vassdraga. På denne bakgrunnen vedtok Stortinget i 1993 Verneplan IV, med vern av 130 nye vassdrag.
Sidan er det sett i gang arbeid med å supplere verneplan IV.
Verna vassdrag
Desse vassdraga vart verna i Verneplan IV for vassdrag:
Severnyj
Severnyj (russisk остров Северный, Ostrov Severnyj) er den nordlege øya i Novaja Zemlja, nord for Russland. Ho har eit areal på og er den 30. største øya i verda. Ho er skild frå Juzjnyj av det smale Matotsjkinsundet.
Severnyj har mange isbrear. Det ligg ein base for den russiske hæren og ei hamn på Severnyj.
Det ligg ein vêrstasjon ved Kapp Zjelanija det nordlegaste punktet på øya.
Gravhaug
Gravhaug er eit synleg monument i form av ein kunstig haug som rommer grava eller gravene til ein eller fleire avlidne personar. Gravhaugar kan liggje fritt eller på eit gravfelt. Dei kan ha ulike formar og storleikar, men er vanlegvis runde, har ofte ein rad av stein langs kanten, og er elles kjenneteikna av å vere bygd opp av jord, men kan ha ei indre kjerne av stein. Er haugen kasta saman av berre stein, vert han kalla gravrøys. Gravrøyser var mest vanleg i bronsealderen, medan dei fleste gravhaugane i Noreg er frå jernalder-vikingtid.
Raknehaugen ved Hovin kyrke i Ullensaker i Akershus fylke vert rekna som den største gravhaugen i Nord-Europa, eller ein av dei største; han har eit tverrmål på 95 m, og ei høgd på 15 m, og er særeigen ved at det inni han var oppstabla ei stor mengd trestammar.
Arendalsfeltet
Arendalsfeltet er eit geologisk område mellom Fevik og Tvedestrand i Agder fylke, hovudsakleg innanfor Arendal kommune. Arendalsfeltet er spesielt kjent for førekomstane av jernmalm og kalksilikat-bergartar. Ein reknar med at kalksilikat-bergartane vart danna ved regionalmetamorfose av ureine kalksteinar eller at dei vart danna som skarn på grensa mellom kalksteinar og inntrengte granittiske smeltar.
Husdyrbruk
Husdyrbruk er ei næring som nyttar dei fysiske produkta frå ymse tamdyr. I Noreg skil ein gjerne mellom storfe-, småfe-, gris-, fjørfe- og pelsdyrhald.
Arendalsfeltet
Det har vore gruvedrift og vunne ut jern i Arendalsfeltet frå ca. 1585 til ca. 1975, då den siste gruva ved Bråstad vart lagt ned. Den eldste gruva vart oppretta i 1660-åra i Barbudalen, ikkje så langt frå sentrum av Arendal. Malm frå Arendalsfeltet hadde spesiell høg kvalitet og var ein ettertrakta råvare ved alle dei tidlegare, norske jernverka. I 1620-1870 leverte gruvene herfrå 2/3 av all malm som vart brukt ved norske jernverk.
1707
1707 (romartal MDCCVII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit normal som byrja på ein onsdag i den 11 dagar seinare julianske kalenderen. Den svenske kalenderen låg ein dag framfor den julianske og ti dagar etter den gregorianske, slik at 1707 var eit normalår som byrja på ein tysdag.
Hendingar
Pågåande konfliktar: Den store nordiske krigen (1700-1721), den spanske arvefølgjekrigen (1701-1714).
Søren Berg Moen
Søren Berg Sørensen Moen var ein norsk gardbrukar og politikar frå Lenvik i Troms som vart vald til stortingsrepresentant hausten 1945.
Moen var son til ein småbrukar. Han gjekk i yngre år Troms fylkes landbruksskule på Gibostad og var sjølv gardbrukar frå 1930. Frå 1926 til han døydde var Moen med i Lenvik kommunestyre, ordførar 1935-40. Ved stortingsvalet hausten 1945 vart han vald til å representere Troms valkrins og Arbeidarpartiet på Stortinget. Sjukdom gjorde at han ikkje møtte på stortinget i det heile, men var permittert til han døydde på Haukeland sjukehus i Bergen.
Kjelder
Stortingsbiografi
Kirkenes–Bjørnevatnbanen
Kirkenes-Bjørnevatnbanen, òg kalla Sydvarangerbanen, er ein rundt 9 km lang malmbane som tidlegare tilhøyrte A/S Sydvaranger. Den vart lagt ned i 1996, men som eit ledd i gjenopninga av gruvene på Bjørnevatn vart banen gjenopna i 2009. I dag er det det australske gruveselkapet Northern Iron som eig banen. Ombygginga var klar våren 2009 og drifta tok til i september. Banen var verdas nordlegaste jernbane, til Obskaja–Bovanenkovobanen vart opna i 2010.
Det har heilt sidan Sovjetunionen fall vore planar om å bygge jenbanelinje vidare frå Kirkenes til Russland. Det er òg snakk om mogleg bygging av jernbane frå Kirkenes til det finske nettet ved Rovaniemi. Kirkenes–Bjørnevatnbanen har normalspor, så dersom sjølve linja som blir brukt av malmtoga skal nyttast, må den og gruveselskapet sine lokomotiv og vogner tilpassast finsk-russisk sporvidde.
Vasspipe
Ei vasspipe er eit instrument til å røykja tobakk med, og er utbreidd i Asia. I Noreg vert vasspiper stort sett brukte til å røykja hasj og marihuana med, oftast saman med tobakk. Å røykja rein tobakk i vasspipa er ikkje vanleg, då det er svært sterkt. Vasspipetobakk inneheld om lag fire prosent tobakk, resten er fruktmasse eller liknande. Den tradisjonelle vasspipa kan òg kallast hookah eller narghile.
Ei vasspipe er ei pipe med vatn i, der røyken må gå gjennom vatnet for å koma til munnstykket. Over vasskanten er det eit hòl, kalla choke, som ein brukar når pipa skal tømmast for røyk.
Ei brusflaske kan brukast til å laga improviserte vasspiper. Då lagar ein to hòl i flaska. I det eine hòlet stikk ein ein slangebit, med pipehovudet (chillum) i eine enden. Det andre hòlet er choken.
Androgyn
Androgyni finst i fleire religionar og mytologiar. I norrøn mytologi befrukta til dømes urjotnen Yme seg sjølv.
Talet 60
Talet 60 (seksti) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 59 og før talet 61.
Ordenstalet som svarar til talet seksti er sekstiande (60.).
Sjå òg skokk.
Geologisk datering
Geologisk datering er forskjellige metodar for å datering innan geologi. Den geologiske dateringa er dels relativ og dels absolutt. Under ei relativ datering vert ei hending eller ein geologisk fase datert i forhold til ein anna som er kjend, og vil då vere eldre, yngre eller samtidig med den kjende. Under ei absolutt datering prøver ein å uttrykke alderen i det eksakte talet på år, ofte i millionar av år.
Relativ datering
Eit geologisk lag som til dømes ligg over eit anna vil som regel vere yngre enn laget det ligg over, dersom dei har lege uforstyrra sidan dei vart danna. Normalt vil den relative dateringa gå ut på å plassere ei hending inn i ein geologisk tidsskala ved hjelp av fossil eller andre stratigrafiske hjelpemiddel.
Absolutt datering
Ein kan få absolutt datering ved å telje årringar på trestammer, kalla dendrokronologi eller varv i istidssediment. Den sistnemnde metoden kan nyttast nøyaktig tilbake til kring 15 000 år sidan.
Absolutt datering er ofte basert på radioaktive isotopar i bergartar, mineral og fossil. Isotopane går ofte gjennom fleire trinn når dei vert radioaktivt nedbryte. Tida det tar å spalte halvparten av ei viss mengd av eit radioaktiv stoff vert kalla halveringstida. Når ein veit kor mykje det er att av ein radioaktiv isotop, og kor mykje som er danna av den stabile isoptopen, kan ein rekne ut alderen. De eldste stoffet er 238U, uran med nukleontal 238, som utgjer 99,28 prosent av naturleg uran. Det går over til det stabile 206Pb (bly med nukleontal 206). Halveringstida er 4,51 milliardar år. Metoden vert kalla uran-blymetoden. Andre metodar er kalium-argonmetoden med halveringstid på 1,28 milliardar år, rubidium-strontiummetoden med ei halveringstid på 47 milliardar år. Denne metoden er mindre utsett for feilkjelder enn dei andre, men fordi det er lite rubidium i dei fleste mineral, og fordi halveringstida er så lang, kan han berre nyttast til prøvar som er meir enn 10 millionar år gamle.
14C er karbon med nukelontal 14. Dette vert danna heile tida ved stråling i jordatmosfæren. 14C-atom finst i organiske stoff, som tre og muslingskal, slik at dei vert svakt radioaktive. Radiokarbondatering vert nytta til å datere organiske stoff ved hjelp av denne isotopen. Halveringstida er er 5730 år og metoden kan nyttast til å datere lekamar opp til 65 000 år, men vert unøyaktig når tida nærmar seg 25-30 000 år. Metoden vert mykje nytta innan arkeologi.
Det japanske flagget
Det japanske flagget er eit kvitt, rektangulært flagg med ein raud sirkel i sentrum, som er symbol for solskiva. Flagget er offisielt kalla Nisshōki (日章旗) på japansk, men er mest kjent som Hinomaru (日の丸).
Ingvald Svinsås-Lo
Ingvald Svinsås-Lo var ein gardbrukar og politikar frå Meldal. Han var ordførar 1934-37 i Meldal kommune og stortingsrepresentant 1945-49 frå Sør-Trøndelag, vald for partiet Venstre.
Svinsås-Lo tok eksamen ved Sunnmøre småbrukarskule i 1917, og ved Sør-Trøndelag fylkes landbruksskole i 1919. Frå 1925 til 1959 dreiv han garden Lo i heimbygda.
Svinsås-Lo var medlem i Meldal kommunestyre 1928-40 og 1945-59, ordførar 1934-37. Til sine tider var han formann i bustadbanknemnda, jordstyret og skogrådet i Meldal kommune. Han var styremedlem 1938-60 i A/L Bøndernes Salgslag, dei siste 10 åra styreformann i salslaget. Også styremedlem 1938-67 i Meldal sparebank, styreformann 1958-67.
Hausten 1945 vart Svinsås-Lo vald til å representere Venstre og Sør-Trøndelag på Stortinget. På Tinget var han sekretær i Militærkomiteen.
Menachem Begin
Menachem Begin var ein israelsk politikar fødd i Brest-Litovsk i Russland (noverande Kviterussland).
Begin var leiar av Irgun, ein militant jødisk organisasjon. Organisasjonen Irgun stod mellom anna bak bombeåtaket på det britiske hovudkvarteret i King David-hotellet i Jerusalem i 1946, der 91 menneske vart drepne. Mellom ofra var det både britar, arabarar og jødar.
Han var Israels 6. statsminister og sat frå 1977 til 1983, og fekk Nobels fredspris i 1978.
Begin var leiar for dei politiske partia Herut frå 1948, Gahal frå 1965 og Likud frå 1973 til 1982. Han blei med i regjering for første gong i 1967, under Levi Eshkol som minister utan portefølje. Han trekte seg frå regjeringa til Golda Meir i 1970. I 1977 vann Likud valet til Knesset, og Begin blei statsminister.
Begin fekk Nobels fredspris for 1978 saman med Anwar Sadat etter fredsavtala mellom Israel og Egypt. Fredsavtala vart inngått på Camp David i USA. Ettermælet hans har vorte sverta på grunn av ordrane hans om å invadere Libanon i 1982. Invasjonen var ei medverkande årsak til dei berykta massakrane i Sabra og Shatila i Beirut same året.
Begin døydde i Tel Aviv og blei etter eige ønske gravlagd på Oljeberget.
Super Mario Sunshine
Super Mario Sunshine (スーパーマリオサンシャイン) er eit 3D-plattformspel utvikla og publisert av Nintendo på Nintendo GameCube. Det vart gjeve ut i Japan juli 2002, i Nord-Amerika august 2002, og i Europa oktober same året. Spelet er det første 3D-plattformspelet i Mario-serien sidan Super Mario 64 frå 1996, og handlar om Mario som utforskar område på ferieøya Delfino for å reinvaske seg etter falske påtalar om hærverk på øya.
Oppfølgjaren til spelet, Super Mario Galaxy, kom på Wii i 2007.
Oppsett
Super Mario Sunshine har ei mengd nivå som blir nådde via navlen i spelet (en: Delfino Plaza). I starten av spelet er berre eitt nivå tilgjengeleg, men fleire blir opna etter kvart som ein samlar solsymbol (en: Shine Sprites). Ved å klare oppdrag i nivåa blir ein lønna med eit solsymbol, og Mario blir send ut av nivået kvar gong han samlar inn slike.
Kontrollsystemet i Sunshine har mykje felles med det i Super Mario 64, men fjernar nokre triks og legg til nye. Mario kan ikkje slå med hendene eller krype i spelet, men kan no snurre kjapt rundt under eit hopp og gli nedover langs veggar før eit vegghopp. Nyheita i spelet er ein vasskanon som hjelper Mario med å greie oppdraget i spelet; å reinvakse ei ferieøy for måling. Vasskanonen, på engelsk kjent som «FLUDD» (akronym for Flash Liquidising Ultra Dousing Device), kan sprute vatn i avgrensa mengder og har fire tutar som gjev ulike eigenskapar. Til vanleg har ein to tutar; den eine spruter ein enkel stråle vatn, og den andre lèt Mario svive over bakken ein augeblink. Seinare i spelet kan ein hitte to nye tutar; rakettuten som kan sende Mario høgt til himmels, og turbotuten som lèt Mario renne snøgt langs bakken.
Etter kvart finn Mario Yoshi som han kan ri på under visse høve i spelet. Yoshi kan svive kort etter eit hopp, rulle ut tunga for å ete frukt og smådyr, og plante rauva hardt i bakken for å presse ned ting. Vasskanonen til Mario er ikkje aktiv når ein rir Yoshi, men dinosauren kan sprute ut jus frå munnhola etter å ha ete frukt. Jusen kan bli brukt til å løyse opp oransje stoff som er i vegen, eller forandre fiendar til plattformer. Farga på jusen avheng av kva type frukt som vart ete sist. Dersom Yoshi fell i djupt vatn eller ikkje får i seg nok frukt vil han kverve bort.
Handling
Spelet finn stad i det tropiske ferieparadiset Delfino, ei øy med form som ein delfin. På øya bur det to typar folk, eit kraftig folkeslag som kjem frå fjella (en: Pianta) og eit mindre som bur ved havet (en: Noki). Delfino er delt inn i ti område, der den største byen på øya (en: Delfino Plaza) fungerer som navlen til spelet. Her reiser Mario til og frå alle områda.
Mario, prinsesse Peach og ein hop Toad-figurar reiser med fly til denne øya for å ta seg ein ferie, men i det dei landar finn dei ut at store delar av Delfino er blitt tilgrisa med måling. Grunna denne tilgrisinga har dei lokale kraftkjeldene hjå Delfino, syna som solforma symbol (en: Shine Sprites), kverva bort og etterlate øya dekt i skugge. Skurken som står bak hærverket på øya er utkledd som Mario sjølv. Dette gjer at Mario blir arrestert kort etter at han har landa på feriestaden, og han blir klandra av ein jury for å ha drive med hærverk. Straffa er at Mario må reingjere øya og få kraftkjeldene tilbake. Til dette får han hjelp frå ein snakkande vasskanon (en: FLUDD) som han ber rundt som ein ryggsekk. Mario fer so ut på eventyr for å reinvaske både øya og namnet sitt, og spore opp den verkelege farken som står bak ugjerningane.
Invercargill
Invercargill (Waihōpai på maori ) er den sørlegaste og vestlegaste byen (city) på New Zealand, og ein av dei sørlegaste byane i verda. Han er det økonomiske senteret i regionen Southland. Byen ligg midt ute på dei vide slettene Southland Plains ved Oreti eller New River om lag 18 km nord for Bluff, som er den sørlegaste tettstaden på Sørøya. Byen er omgjeven av grøderikt landbruksland som på si side er avgrensa av store område verna land- og havområde, mellom desse nasjonalparken Fiordland National Park som dekkjer det sørvestlege hjørnet til Sørøya.
Invercargill har den einaste innandørs velodromen i landet. Den innandørs 250 m lange velodromen med tredekke er den viktigaste for banesykling i Southland, og er for tida den snøggaste banen på New Zealand.
Mange av gatene i byen, spesielt i sentrum og dei viktigaste forretningsstroka, er namngjevne etter elver i Storbritannia, for det meste i Skottland. Dette gjeld hovudgatene Dee og Tay, og gatene som har fått namn etter Tyne, Esk, Don, Themsen, Mersey, Ness, Yarrow, Spey og Eye.
Vegar
Invercargill er den sørlegaste byen langs hovudvegnettet på New Zealand, og har samband til Fiordland og Catlins gjennom Southern Scenic Route og Dunedin og Gore ved New Zealand State Highway 1. Han er også den sørlegaste enden av State Highway 6 som kjem frå Queenstown og West Coast.
Jarnvegar
Invercargill ligg lengst sør på Main South Line, som går vidare oppetter langs austkysten til Christchurch og Lyttelton via Dunedin. Inntil nedlegginga av passasjertrafikken i 2002 hadde Invercargill sørlegaste jarnvegsstasjonen for passasjertrafikk i verda. No går det ikkje lenger pasasjertog til Invercargill, utanom særskilde turar. Linja til Bluff går sørover frå Invercargill, men har berre hatt godstrafikk sidan 1967. Wairio Branch går nordvest frå Invercargill til kolgruvene til Solid Energy nær Ohai, og held fram med godstrafikk. Invercargill var ein gong sentrum i eit mykje større jarnvegsnettverk som gjennom åra har vorte innskrenka.
Flyplass
Midt på 1950-talet vart Invercargill Airport brukt for drivstoff-fylling og siste avgangsstad for «Operation Deep Freeze», ein serie amerikanske ekspedisjonar. To-motors propellfly med kurs for McMurdosundet i Antarktis brukte flyplassen, og hadde assistert takeoff med JATO-rakettar under vengene. Større fly flaug frå Christchurch då ein permanent Deep Freeze-base vart etablert der.
Air New Zealand har åtte daglege flygingar til Christchurch og to til Wellington, og Stewart Island Flights har regelmessige flygingar til og frå Stewart Island/Rakiura. Mount Cook Airline og Air Nelson, heileigde underselskap av Air New Zealand, flyg også frå denne flyplassen. Mainland Air frå Dunedin har kontrakt på å fly lækjarar til Southland Hospital frå Dunedin Hospital.
Historie
Southland var ein stad der det tidleg var kontakt mellom europearar og māoriar, europearane var sel- og kvalfangarar og misjonærar. Frå 1848 vart det i Otago, som Southland på den tid var ein del av, starta tilrettelagt innvandring ved den skotske frikyrkja, ei grein av den skotske presbytarianske kyrkja. Busetjinga auka då det vart funne gull i Central Otago i 1860-åra.
Sjølv i dag høyrest restar etter skotsk talemål i Southland, der ein ofte kan høyra rulle-r i bruk. Dette er mest vanleg på landsbygda.
I 1856 vart det sendt eit bøneskriv til Thomas Gore Browne, generalguvernøren på New Zealand, om å byggja ut ei hamn ved Bluff. Browne gjekk med på dette, og gav namnet Invercargill til busetjinga nord for hamna. Inver kjem av det skotsk gæliske ordet inbhir som tyder elvemunning, og Cargill er til ære for kaptein William Cargill, som på den tid var superintendent i Otago, som Southland då var ein del av.
Frå 1861 til 1870 var Invercargill hovudsete i provinsen Southland, som vart skild ut frå Otago Province, men som seinare gjekk inn i han att.
I desember 1905 røysta innbyggjarane i Invercargill for eit lokalt forbod mot sal av alkohol. Dette vara ved i 40 år, då ordninga vart røysta ned av soldatar som vende attende frå den andre verdskrigen. I mellomtida hadde ikkje drikkinga stoppa, store mengder øl, ofte i kaggar, vart tømde i private heimar, eller selde i glas på bortgøymde stadar kring byen. Då forbodet enda, overtala ein komité av innbyggjarane styresmaktene til å overlata alkoholsalet til eit monopol. Fortenesta av salet skulle gå til gode føremål i byen. Sjølv i dag vert det ikkje selt alkohol i daglegvarebutikkar.
Invercargil er ikkje berre eit større turistmål i seg sjølv, men ligg også godt plassert langs turistruta Southern Scenic Route, og det kan gjerast dagsturar til mange mål kring byen, mellom desse til Queenstown, Dunedin, Stewart Island/Rakiura og Fiordland.
Geografi
Invercargill er den sørlegaste byen i det britiske samveldet. Han ligg på dei fruktbare slettene Southland Plains, som er av det mest grøderike jordbrukslandet på New Zealand. Den sørlege delen av Invercargill ligg på breidda til New River Estuary, medan den nordlege delen ligg ved Waihopai River. Nær Invercargill ligg Oreti Beach, ei lang sandstrand mellom byen og den nærliggjande Riverton.
Vêrlag
Invercargill har eit temperert oseanisk klima liknande det på dei britiske øyene. Den gjennomsnittlege dagtemperaturen varierer frå 5,2°C i juli til 14 °C i januar. Den årlege gjennomsnittstemperaturen er 9,9 °C. Nedbøren er gjennomsnittleg 1112 mm årleg, og målbare snøfall har ein no og då i vintermånadane juni til september. Byen er det mest overskya senteret på New Zealand med 1580 solskinnstimar i året. Trass i skydekket og det relative høge talet på regnvêrsdagar, har Invercargill mindre regn enn både Auckland og Wellington. Invercargill er også den byen på New Zealand som har nest mest vind, etter Wellington.
Den gjennomsnittlege maksimumstemperaturen varierer frå 18,8 °C i february til 9,5 °C i juli, men temperaturen går av og til over 25 °C om sommaren, og ein maksimumstemperatur på 32,2 °C har vore målt (1973). På grunn av den relativt høge breiddegraden (46° 42'), har byen nesten 16 timars dagsljos ved sommarsolkverv i desember.