cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sjivelutsj
Sjivelutsj (russisk Шивелуч) er den nordlegaste aktive vulkanen i Kamtsjatka kraj i Russland. Han vert stundom kalla Sjevelutsj (Шевелуч) eller Sopka Sjivelutsj.
Ballblom
Ballblom (Trollius europaeus) er ein fleirårig plante i soleiefamilien som veks i fuktige og næringsrike enger og fjell-lier over det meste av Norden, i fjellområde i Europa elles og i det vestlege Asia.
Sjivelutsj
Sjivelutsj byrja å ta form form om lag 60 000 til 70 000 år sidan og har hatt minst 60 store utbrot i løpet av holocen. Det er tre delar av vulkanen, stratovulkanen Gamle Sjivelutsj (Старый Шивелуч); ein eldre kaldera, og den aktive Unge Sjivelutsj (Молодой Шивелуч) med ei høgd på om lag 2800 meter over havet.
Ballblom
Utsjånad
Ballblomen har ein rak, opp til 70 cm høg stengel, ofte med sidegreiner. Han blomstrar i juni og juli med 3 cm breie og kuleforma blomstrar, som har 10-15 sterkt gulfarga begerblad som dekkjer kvarandre som blada i eit kålhovud. Innanfor begerblada ligg nokre unnselege, eigentlege kronblad. Etter blomstring og vellykka bestøving utviklar ballblomen ein stivt opprett, svartbrun fruktstand med belgkapslar. Når frøa er modne, opnar belgkapslane seg i overkanten, slik at frøa vert slengde ut når vinden vert kraftig nok.
Økologi
Blomsteren er svakt velluktande og trekkjer til seg insekt. Men ballblomen kan berre bli pollinert av blomsterfluger av slekta Chiastocheta («ballblomfluge»), og kan ikkje formeire seg utan desse flugene. Desse flugene er små og greier krype mellom alle laga av blomsterblad i blomeballen. Det er fire kjende Chiastocheta-artar i Norden. Ballblomflugene er på si side heilt avhengig av at larvane får ete blomsterfrø frå ballblomen. Denne typen gjensidig avhengigheit er kalla obligat mutualisme .
På same måte som bekkeblom inneheld ballblom giftstoffet anemonol, så han får stå i fred for beitedyr.
Norsk litteratur
Norsk litteratur kan visa til litteratur og forteljekunst på norsk og frå område som har høyrt til Noreg. Til litteraturen reknar ein eddadikt frå førkristen tid på 800- og 900-talet, skaldekvad frå både førkristen og kristen tid, norrøne sagaer frå Island, mellomalderdikting med stoff og påverknad frå Europa elles, verk skrivne av nordmenn i Danmark under dansketida, og den nasjonale litteraturen som utvikla seg saman med norsk skriftspråk på 1800-talet og seinare. Samstundes blei det også skapt utvandrarlitteratur, særleg blant norskamerikanarar i USA.
Ballblom
Økologi
Ballblomen veks i frodige enger og skogar, og høyrer til høgstaudevegetasjonen i fjellbjørkeskogen. Under barskoggrensa kan den same vegetasjonstypen verte dominert av storvaksen, men glissen granskog. Gammaldags husdyrbruk med slått og beiting held konkurrerande vegetasjon borte, men dette er ei driftsform som vert mindre bruka enn før. Ballblomen er derfor ikkje så vanleg å sjå i låglandet.
Norsk litteratur
I tida etter at Noreg vann sjølvstende i 1814 markerte diktaren Henrik Wergeland seg som ein nasjonal forfattar med stor innverknad, medan dramatikaren Henrik Ibsen sette spor i den europeiske litteraturen og verdslitteraturen. Etter unionsoppløysinga i 1905 heldt den litterære voksteren fram, og landet fekk mellom anna to nobelprisvinnande forfattarar i Knut Hamsun og Sigrid Undset.
Runeinnskrifter
Dei eldste nedskrivne tekstane frå Noreg er innskrifter på runesteinar med teikn frå det eldre runealfabetet. Det er bevart runeinnskrifter frå midt på 100-talet. Kjende runesteinar er Tunesteinen frå Østfold laget i perioden 200–450, og Eggjasteinen frå Sogn frå om lag 600. Desse innskriftene hadde hovudsakleg ein minnefunksjon eller ein magisk-religiøs funksjon. Litteraturen var for det meste munnleg, og blei først nedskriven mykje seinare.
Ballblom
Utbreiing
Ballblomen er ofte planta i hagar, og kan derfor finnast forvilla utanfor det naturlege utbreiingsområdet.
Kultur
Ballblomen er fylkesblomster i Troms.
Norsk litteratur
Norrøn litteratur (800-1350)
I norrøn tid hadde dikt og diktarar høg status. Norrøn versedikting blir delt inn i to hovudgrupper: Eddadikt, som ikkje har kjend forfattar, og skaldedikt, forfatta av namngjevne skaldar. Dikta blei overleverte munnleg fram til dei blei nedskrivne på Island på 1200- og 1300-talet.
Ballblom
Norske dialektnamn
Sidan planten ofte blir ståande i beiteområde, har han vore godt kjend blant folk, og han har fått mange folkelege namn :
Norsk litteratur
Norrøn litteratur (800-1350)
Rytmen i versa (versemålet) har opphav i det norrøne språket. Han byggjer på ei veksling mellom tunge og lette stavingar og regelbunden allitterasjon (stavrim). Eddadikta har to versemål: fornyrdislag og ljodahått. I skaldedikt var det viktigaste versemålet drottkvætt. Dette var truleg utvikla frå fornyrdislag. Dette er eit meir komplisert og intellektuelt krevjande versemål enn dei ein finn i eddadikta.
Ballblom
Latinske namn
Slektsnamnet Trollius er henta frå det gamle tyske namnet «Trollblume». Ordet 'troll' har her samanheng med eit gammaltysk ord som tyder 'kulerund'. Artsnamnet europaeus tyder 'frå Europa'.
Forskjellige botanikarar har namnsett planten, det er derfor registrert mange synonym for plantenamnet:
Norsk litteratur
Norrøn litteratur (800-1350)
Av den norrøne versediktinga blei dei første heltedikta truleg til i eit norsk miljø. Delar av Håvamål og fleire av dei eldste skaldedikta kan også ha blitt skrivne i Norge, men etterkvart blei islandske skaldar stadig meir viktige.
Skalden var knytt til hirden til ein konge eller hovding, og hadde som oppgåve å kasta glans over oppdragsgjevaren sin. Det typiske skaldediktet er difor eit lovkvad, men det finst også ei rekkje «kvardagsvers», gjerne einstrofingar, som blir kalla «lausviser».
Den munnlege litteraturen omfattar også prosaforteljingar, som truleg har gått gjennom større endringar enn versediktinga. Ein reknar med at delar av sogelitteraturen som blei skriven ned frå slutten av 1100-talet bygga på denne munnlege diktinga. Sogediktinga blir delt inn i tre hovudgrupper: Kongesoger, ættesoger eller islendingesoger og fornaldar- og riddersoger.
Det norske hoffet blei ein viktig årestad for norrøn litteratur. Riddersoger og dei såkalla Eufemiavisene blei innført frå sør i Europa og omsett. Frå Håkon Håkonsson si tid tid kjem Kongsspegelen, eit pedagogisk verk forma som ein samtale mellom ein konge og sonen hans. Verket er skrive i intrikat og rytmisk prosa. Elles blei det skrive verdslege og kyrkjelege lovtekstar, med lovene til Magnus Lagabøte som høgdepunkt.
Seinmellomalder (1350-1500)
På 1300-talet døydde det meste av den skriftlege litterære produksjonen ut i Noreg. Bruken av skriftspråket gjekk tilbake, men munnleg dikting fekk ein viktigare plass att. Perioden var prega av gjenbruk av litteratur som allereie fanst i bokform. Fiksjon og reine eventyrsoger blei ein dominerande sjanger, men også dette helst på Island. Det skriftlege materialet som er bevart frå Noreg er stort sett berre jordebøker, liturgiske bøker og diplom (opphavleg skrivne på latin, frå 1100-talet også på norsk). Dei to første bøkene trykt (i utlandet) til bruk i Noreg var Missale Nidrosiense og Breviarium Nidrosiense, som blei gjevne ut av erkebiskop Erik Valkendorf i 1519.
Folkedikting
Den munnlege folkediktinga som fanst i Noreg frå mellomalderen til moderne tid kjenner ein først og fremst takka vera den omfattande innsamlinga og nedskrivinga som fann stad etter europeiske førebilde på 1800-talet. Det finst likevel også spreidde døme på motiv og historier frå den munnlege tradisjonen i den norrøne sogadiktinga og i spreidde skriftlege kjelder frå perioden 1200–1800.
Folkediktinga har mange former og sjangrar, og ein finn stort sett dei same i Noreg som i andre land. Dette kjem av at den norske folkediktinga hadde europeiske førebilde og i stor grad blei importert frå Europa for seinare å bli omforma etter norske forhold. Dei viktigaste sjangrane er folkeviser, eventyr, segner, ordspråk og rim og regler. Ein særnorsk sjanger er stevet, som ein deler inn i gammalstev og nystev etter tidsopphavet.
Stev kan ta opp ei rekkje ulike emne, som gode råd om skikk og bruk eller om livet, eller dei kan vera reine drikkeviser (ølstev). Dei lengre folkevisene er forteljande. Innhaldet er typisk henta frå føydale miljø sørover i Europa (ridderviser), og handlar ofte om ulukkeleg kjærleik (som «Bendik og Årolilja»). Troll- og kjempeviser kan vera meir særnorske og kan handla om bergtaking og utfriing, som «Liti Kjersti». Den best kjende og ofte best omtykte norske folkevisa er derimot ei religiøs vise, Draumkvedet, som slektar på anna populær visjonsdikting frå mellomalderen.
Eventyret er eldre enn folkevisene, og finst med like eller nærskylde motiv i fjerntliggande kulturar. Eventyra blir likevel rekna som typisk norske fordi språket og forteljarmåten har sterke norske røter, og fordi dei er tilpassa norske tilhøve. Mange av dei norske segnene kan også ha internasjonale røter, men dei fleste handlar om heimlege og lokale tilhøve. I Noreg finst det til dømes mange segner om Olav den heilage og om hendingar under Svartedauden.
Som norskspråkleg litteratur har også samisk litteratur ein gammal munnleg tradisjon med segner, eventyr og joik.
Reformasjon og humanisme (1500-talet)
På 1500-talet døydde det gamle norske språket ut som skriftspråk. Heretter og i fleire hundre år framover skreiv nordmenn på dansk. Deira litteratur i dette hundreåret var prega av humanismen. Med forfattarar som Absalon Pederssøn Beyer (Om Norgis Rige) og Peder Claussøn Friis (Diur, Fiske, Fugle og Træer udi Norrig) i spissen blei grunnlaget lagt for den historisk-topografiske litteraturen i Noreg. Absalon etterlét seg også ei dagbok som gjev eineståande bilde av norsk byliv på 1500-talet, og Peder omsette Heimskringla og andre kongesoger. Frå 1500-talet stammar også Hamarkrøniken og den danskfødde E.H. Schønnebøls Lofodens og Vesteraalens Beskrivelse.
Barokk (1600-talet)
Også på 1600-talet dominerte historiske og topografiske tekstar skriftlivet i Noreg, saman med salmar, andaktsbøker, preikesamlingar og leilegheitsdikting på vers. Mot slutten av hundreåret stod to viktige norske diktarar fram. Dorothe Engelbretsdotter i Bergen skreiv salmar i barokkstil, og vann eit stort ry. Hennar Sjælens Sangoffer (1678) kom i heile 24 opplag. Nordlandspresten Petter Dass kombinerte salmedikting og topografisk dikting. I hans «katekismussanger», i viser og leilegheitsvers og i meisterverket Nordlands trompet (trykt posthumt 1739) blir kristendom sameint med kjennskap til og skildringar av geografi og levevilkår på Helgelandskysten.
På 1600-talet kom dei første skriftlege tekstane på samisk, først stort sett som abc-bøker og religiøs litteratur.
Opplysingstid og klassisisme (1700-talet)
På 1700-talet fekk tankar frå opplysingstida stor innverknad i dansk-norsk åndsliv. Ein leiande skikkelse i både norsk og dansk litteratur er bergensaren Ludvig Holberg som drog til København som student og busette seg der for godt. Forfattarskapen hans omfattar satiriske dikt, historie, filosofi, epistlar, essay og ein fantastisk reiseroman. Særleg lukke har komediane hans gjort. Han henta inspirasjon både frå antikken og frå samtidige franske og engelske forfattarar som Molière og Jonathan Swift.
Klassisistisk tradisjon og førromantiske tendensar prega felleslitteraturen i siste halvdel av 1700-talet, blant andre også dei to dansk-norske lyrikarane Peter Chr. Stenerson (Critiske Tanker over de riimfrie Vers) og Christian Braunmann Tullin («Maidagen»), som begge debuterte rundt 1760. Mot slutten av 1700-talet fekk kunstdiktinga dialektale innslag med blant anna Edvard Storm sine døleviser.
I norsk samanheng har ein krins norske studentar i København fått stor merksemd etter at dei stifta Det norske Selskab i 1772. Dei forsvarte den fransk-klassiske linja mot dei nye romantiske strøymingane, og gav uttrykk for ei spirande patriotisk nasjonalkjensle, ikkje minst uttrykt i Johan Nordahl Brun sin skålsong «For Norge, Kiempers Fødeland». Til krinsen høyrde også brørne Claus og Peter Frimann, Thomas Stockfleth, Claus Fasting og Jens Zetlitz. Samla dekka dei eit relativt breitt spekter av litterære former – frå drikkeviser og folkelivsbilde til from salmedikting og høgstemte tragediar – til dels med nasjonalhistoriske motiv. Ein nordmann i selskapet stikk seg ut: Den sorgmuntre epigramdiktaren Johan Herman Wessel, som særleg gjorde seg merk med tragedieparodien Kierlighed uden Strømper (1772).
Romantikk (1800-1850)
Romantikken var ei ny byrjing i europeisk kultur, med ei ny vektlegging av det unike og ekte, av kjensler, fantasi, natur og historie. Likevel var det vesle som blei skrive i Noreg i åra etter 1814 mest prega av klassisistiske førebilde. Maurits Hansen peika seg ut med riddareventyr, realistiske folkelivsskildringar og den første norske kriminalromanen.
Rundt 1830 kom det romantiske gjennombrotet i Noreg med Henrik Wergeland. Hans dikting sameiner romantikk og opplysingstid, politisk liberalisme og kosmisk-religiøs universalisme. Han verka seg i ei rekkje sjangrar, men særmerkte seg innan lyrikken. Den fremste motstandaren hans, Johan Sebastian Welhaven, reagerte kraftig både mot Wergeland sitt brot mot etablerte estetiske normer og mot den sterke norske patriotismen hans. Han la vekt på klarheit og harmoni i poetikken sin, og ville halda dagleg politisk kamp unna.
I 1840-åra knytte Welhaven til seg den nasjonalromantiske rørsla, der beundring for den gamle norske stordomstida blei sameint med bondedyrking og begeistring for norsk natur og folkeliv. Asbjørnsen og Moe sin eventyrsamlingar, M.B. Landstad sine folkevisesamlingar, P.A. Munch sine historieverk, Lindeman si innsamling av folkemelodiar og Ivar Aasen sine studiar av bygdedialektar er dei klaraste uttrykka for denne vendinga mot folkelege kulturformer som blei oppfatta som spesifikt norske. I litteraturen viste dette seg også i dikt av Welhaven, Andreas Munch og Jørgen Moe, og i P. Chr. Asbjørnsen sine natur- og folkelivsskildringar.
Frå romantikk til realisme (1850-1875)
Rundt 1850 stod ein ny forfattargenerasjon fram, med Henrik Ibsen og Bjørnstjerne Bjørnson i spissen. Denne generasjonen kom til å dominera norsk andsliv i bortimot 50 år. Bjørnson såg seg sjølv som ein arvtakar etter Wergeland, og fornya norsk litterær prosa med bondeforteljingar som Synnøve Solbakken (1857).
Ein annan nyskapar var A.O. Vinje, den første viktige diktaren som skreiv på det nye landsmålet. Vinje skreiv både journalistisk prosa og lyrikk, med detaljerte observasjonar, politiske kommentarar, ironisk vidd og poetisk kjenslevarheit.
Realisme og naturalisme (1875-1890)
Henrik Ibsen debuterte som dramatikar med Catilina i 1850. Seinare skreiv han meir symbolske versedrama som Brand (1866) og Peer Gynt (1867), som kvar på sitt vis er oppgjer med overdriven nasjonalromantikk. Kejser og Galilæer (1873) handlar om den heroiske kampen for kristendommen til å overleve på 300-talet, men kan også sjåast som eit forsvar for heidenske verdiar frå antikken eller som eit håp om at det skal oppstå eit «tredje rike» som skal fornye og samla dei beste sidene til begge kulturane. Etter dette skreiv Ibsen berre samtidsdrama, med verk som Et Dukkehjem (1879) og Vildanden (1884).
På denne tida skreiv både Ibsen og Bjørnson verk som sette aktuelle problem under debatt, som Georg Brandes omtalte det i 1871. Seinare kalla Brandes tendensen for «det moderne gjennombrudd». 1880-åra blei også ei stordomstid for den realistiske samtidsromanen. Jonas Lie gav ut hovudverket sitt Familien paa Gilje (1883). Familien er også hovudarena for handlinga i Alexander Kielland sine store sosiale tendensromanar (Garman & Worse, 1880; Skipper Worse, 1882). Ein finn markant samfunnskritikk i romanar av landsmålforfattaren Arne Garborg (Bondestudentar, 1883; Mannfolk, 1886).
Mot slutten av hundreåret fekk naturalistiske tendensar større gjennomslag. Naturalismen byggjer på eit positivistisk vitskapsideal og formidlar eit deterministisk menneskesyn som legg avgjerande vekt på arv og miljø. Eit tidlig eksempel på ein reindyrka naturalistisk roman er Livsslaven (1882) av Lie, og fleire av 1880-årsromanane til Garborg kan like gjerne kallast naturalistiske som realistiske. Hans Jæger frå Kristianiabohemen følgde bodet frå denne krinsen om at «du skal skrive ditt liv». Amalie Skram la fram den breiaste og mest «objektive» sosiale skildringa i firebandsverket Hellemyrsfolket (1887–98), eit hovudverk i skandinavisk naturalisme. Skram sine ekteskapsromanar med sjølvbiografisk bakgrunn (Constance Ring, 1885; Forraadt, 1892) høyrer også til dei mest nådelause skildringane av moderne sosialt liv frå denne tida.
Nyromantikk, heimstaddikting og realisme (1890-1905)
Rundt 1890 skjedde eit markert stemningsskifte i litteraturen. Mange var gått leie av den kvasse moral- og samfunnsdebatten som prega tiåret før. Dei vende seg bort frå samfunnet og retta interessa mot natur, folketru og individuell psykologi. Litteraturen var no prega av sjel, fantasi, stemning, mystikk, kjærleik, angst og død. Dei nye tendensane har blitt kalla nyromantikk og blitt tolka som ei oppattliving og ein variasjon av romantikken som prega første halvdel av 1800-talet.
Som under den førre romantikken fekk lyrikken ei oppblomstring. Ein av fornyarane her var Nils Collett Vogt (1864-1937). Verkeleg gjennomslag fekk lyrikken med Vilhelm Krag (1871-1933). Diktet «Fandango» frå 1890 har blitt kalla «nyromantikkens programdikt».
Den lyrikaren som har sett størst spor etter seg i ettertida er likevel stavangermannen Sigbjørn Obstfelder (1866-1900). Han blir i dag rekna som ein av dei fremste pionerane innan nordisk modernisme. I det vidgjetne diktet «Jeg ser» skildrar han ein undrande eg-person som kjenner seg framand i den verda han er fødd inn i. Obstfelder forkastar tradisjonelle diktformer og lèt dikta følgja sin eigen ujamne rytme, prega av bråe utrop og overraskande sprang. Han skil seg elles ut frå nyromantikarane ved at symbolet ikkje står så sterkt i dikta hans.
I prosadiktinga var Knut Hamsun (1859-1952) den store fornyaren. Med 90-talsromanane sine sette han eit skilje både i norsk og europeisk litteratur. I essayet Fra det ubevisste sjeleliv (1890) set han fram eit nytt program for litteraturen. Diktarane skal skriva om fantasilivet, «disse tankens og følelsens vandringer i det blå, skrittløse, sporløse reiser med hjernen og hjertet, selsomme nervevirksomheter, blodets hvisken, benpipenes bønn, hele det ubevisste sjeleliv». I gjennombrotsromanen Sult (1890) set Hamsun dette programmet ut i livet. Her skildrar han ein ung, fattig forfattar som går rundt og svelt i Kristiania. Men her er ikkje spor av samfunnskritikk, interessa samlar seg om hovudpersonen sine merkelege påfunn og fortvila kamp for å klara seg. Av 90-talsromanane hans blir særleg Sult, Mysterier (1892) og Pan (1894) rekna som epokegjerande modernistiske verk.
Hans E.Kinck (1865-1926) markerte seg som ein av Noregs fremste novellistar, mellom anna med samlinga ''Flaggermusvinger. Eventyr vestfra'' (1895). Han tok utgangspunkt i eit realistisk og lokalprega stoff, men hos personane hans flyt merkelege hendingar og handlingar saman med lengt, draum og angst.
Også mange av dei gamle realistane blei prega av dei nye tendensane. Arne Garborg gav i 1895 ut diktsamlinga Haugtussa, der han vov dei sterke forteljingane om Veslemøy saman med natur og folketru på Jæren, heimstaden sin. Jonas Lie gav ut to samlingar med eventyrnoveller, Trold I og Trold II, og Henrik Ibsen skreiv sine psykologiske og symbolske drama.
Ein del forfattar heldt likevel fram med å skriva realistisk og naturalistisk. Vossingen Per Sivle gav i 1894 ut Streik, Noregs første arbeidarroman.
Ein ny og populær sjanger med eit realistisk preg var heimstaddiktinga. Sentrale namn her er Jens Tvedt (1857-1935), Hans Aanrud (1863-1953) og Tryggve Andersen (1866-1920). I dette tidsrommet blei det også skrive mykje ny barnelitteratur.
Nyrealisme og klassekamp (1905-1925)
Nyrealisme viser til ei tilbakevending til realismen som fann stad kort tid etter hundreårsskiftet. Denne «nye» realismen tok opp i seg element frå 1890-årsdiktinga. I ei rekkje breie samfunnsromanar med brodd mot den nye tida og med opphøging av det gamle bondesamfunnet (Segelfos by, 1915 og Markens Grøde, 1917) skipa Hamsun ei tematisk hovudlinje innan nyrealismen: skildringa av konfliktane mellom verdiane til ein gammal bondekultur og eit meir moderne, kapitalistisk industrisamfunn.
Mauno Koivisto
Koivisto vart i 1983 tildelt storkrossen med kjede av St. Olavs Orden.
Sjoria
Sjoria (russisk Горная Шория) er eit område sør i Sibir, aust for Altajfjella. Det ligg sør i Kemerovo oblast. Dei innfødde folka er sjorar.
Norsk litteratur
Nyrealisme og klassekamp (1905-1925)
Dei mange endringane på 1900-talet opna for forfattarar frå ein breiare bakgrunn som skildra fleire samfunnsgrupper og område, og ein større bokmarknad. Til dømes kom den første moderne samiske litteraturen ut, med Bæivve-Alggo (moderne nordsamisk Beaivi-álgu, tyder 'Daggry', 1912) av Anders Larsen som den første samiske romanen. Ein kan tala om ei ny litterær kartlegging av landet gjennom forfattarar som Matti Aikio (Finnmark), Regine Normann og Andreas Haukland (Nordland), Duun, Uppdal, Falkberget, Peter Egge og Johan Bojer (Trøndelag), Sven Moren (Trysil), Gabriel Scott (Sørlandet), Sigrid Undset og Oskar Braaten (Kristiania).
Sjoria
Området er fjellendt med greiner frå Abakanfjella, Salairryggen og Kuznetsk Alatau og er rik på malm.
Norsk litteratur
Nyrealisme og klassekamp (1905-1925)
Olav Duun kombinerte psykologisk analyse og folkelivsskildring i ei rekkje romanar med motiv frå Namdalen før han gav ut det store historiske seksbandverket Juvikfolket (1918–23). Sigrid Undset skildra moderne kvinneskjebnar før ho vender seg mot mellomalderen i sitt store hovudverk, romantrilogien Kristin Lavransdatter (1920–22). I sin tibandserie Dansen gjennom skuggeheimen (1911–24) skildra Kristofer Uppdal framveksten av arbeidarklassen. Saman med Johan Falkberget, som etter kvart også gav ut store historiske romanverk i fleire band, høyrer Uppdal til ein av dei fremste arbeidarlitteraturforfattarane i Noreg. Den største arbeidarlyrikaren var Rudolf Nilsen.
Norsk lyrikk tidleg på 1900-talet dyrka stemningar og livshaldningar som kan minne om den frå 1890-åra, men vende seg i hovudsak bort frå formelle eksperiment, som den europeiske ekspresjonismen. Frå den nye generasjonen kan nemnast bokmålsforfattarane Herman Wildenvey, Arnulf Øverland og Olaf Bull. Seinare debuterte nynorsklyrikarane Olav Aukrust, Olav Nygard og Tore Ørjasæter og bokmålsforfattarane Alf Larsen og Gunnar Reiss-Andersen.
Elles stod underhaldningslitteraturen for mykje av den store auka i det norske boksalet. Dei mest lesne forfattarane var til døms Rudolf Muus og Jon Flatabø og krimforfattarar som Sven Elvestad og Øvre Richter Frich.
Kulturkamp og psykologisk realisme (1925-1940)
Lyrikken i mellomkrigstida kunne vera sosialistisk engasjert, som hjå Øverland, sterkt personleg som hjå Halldis Moren Vesaas eller naturmytisk som hjå Aslaug Vaa. Rolf Jacobsen stod for ei viktig fornying gjennom å introdusere byen og ny teknikken som hovudmotiv.
Viktige dramatikarar i denne perioden var Helge Krog, som vidareførte Ibsen-tradisjonen i Underveis (1931) og Opbrud (1936), og Nordahl Grieg, som tok i bruk nye montasjeteknikkar i tendensdramå Vår ære og vår makt (1935) og Nederlaget (1937).
Påverknad frå psykologane Sigmund Freud, Alfred Adler og Wilhelm Reich gjorde den psykologiske romanen til ein sentral sjanger på 1930-talet. Moderne fransk, engelsk og amerikansk litteratur med romantekniske eksperiment frå Den gule serie, redigert av Sigurd Hoel, fekk også stor innverknad på hans og andre samtidige norske forfattarar. Eit av dei mest radikale eksperimenta stod Aksel Sandemose for med En flyktning krysser sitt spor (1933). Hamsun fornyet seg også, med seine hovudverk som Landstrykere (1927) og Ringen sluttet (1936). Meir tradisjonell forteljarkunst av kulturradikal gehalt stod Cora Sandel for med sine noveller og i Alberte-trilogien (1926–39). Sigurd Christiansen tok opp etiske problemstillingar, medan Ronald Fangen stod for ein kristen og kulturkonservativ motpol til kulturradikalismen.
Okkupasjonstid (1940-45)
Litteraturen under andre verdskrigen var prega av nazistisk sensur og sjølvsensur. Det blei trykt kampdikt i illegale aviser og som stensiltrykk, som «Aust-Vågøy» av Inger Hagerup. Forfattarar i eksil gav ut ein del verk i utlandet. Den fremste boka av denne typen er Det gångna är en dröm (1944; norsk utgåve i 1946) av Aksel Sandemose.
Etterkrigslitteratur (1945-1965)
Dei første etterkrigsåra hadde norsk bokbransje store utgjevings- og salstal, etter fleire år så godt som utan. Diktsamlingar av Øverland og Grieg slo alle salsrekordar med krigslyrikk i tradisjonell form. Modernistisk eller seinsymbolistisk lyrikk slo gjennom rundt 1950 med Paal Brekke, Tarjei Vesaas, Gunvor Hofmo og Erling Christie som sentrale skikkelsar. Olav H. Hauge byrja som tradisjonalist, men utvikla seg etter kvart til ein viktig fornyar.
Innan prosaen tok ein opp att tråden frå før krigen med folkelivsskildringar, historiske og psykologisk-realistiske romanar, men mykje av litteraturen var også prega av krigserfaringane. Forfattarar med Hoel (Møte ved milepelen, 1947) og Sandemose (Varulven, 1958) i spissen presenterte psykologiske analysar av den nazistiske mentaliteten.
Katetometer
Katetometer er eit apparat til å måle høgda av ein lekam. Apparatet består av ein horisontalt innstilt kikkert som blir forskove langs ei vertikal søyle. Skalaen er innskriven anten på søyla eller på ei skjene som hengjer ved sida av lekamen der lengdene skal målast, til dømes eit kvikksølvbarometer. Apparatet er forsynt med libellar og mikrometer. For lengdemålingar i horisontal retning nyttar ein komparatorar.
Norsk litteratur
Etterkrigslitteratur (1945-1965)
Barndom og oppvekst er vanlege motiv, mellom anna hjå Johan Borgen og Torborg Nedreaas. Agnar Mykle vidareførte kulturradikalarane sin antipuritanisme i dobbeltromanen Lasso rundt fru Luna (1954) og Sangen om den røde rubin (1956). Jens Bjørneboe tok hand om den sosiale tendensromanen (Jonas, 1955; Den onde hyrde, 1960).
Tarjei Vesaas eksperimenterte med symbolske, allegoriske og ekspresjonistiske trekk i romanar som Fuglane (1957), Isslottet (1963) og Båten om kvelden (1968).
Modernisme og sosialrealisme (1965-1980)
1965-1980 var ein periode som var prega av ei fornying av modernismen og etter kvart også ein sosialrealistisk litteratur. Det såkalla Profil-opprøret i 1966 har blitt ståande som eit viktig skiljemerke. Opprøret mot tidlegare lyrikk omfatta mellom anna sterk skepsis til et «overforbruk» av metaforar og symbol, og eit krav om ein meir konkret og kvardagsleg lyrikk. Ein sentral person i denne samanhengen var Jan Erik Vold. Andre eksponentar for dei nye tendensane var Einar Økland, Paal-Helge Haugen og Eldrid Lunden.
Den episke modernismen blei utvikla av mellom anna Dag Solstad (Irr! Grønt, 1969) og Espen Haavardsholm (Munnene, 1968). Ein ny sjanger, punktromanen, blei prøvd ut av mellom anna Paal Helge Haugen (Anne, 1968) og Einar Økland (Amatøralbum, 1969). Forfattarar som Øystein Lønn, Mona Lyngar, Liv Køltzow og Kjell Askildsen bidrog også med viktige prosaeksperiment, dels under påverknad frå den franske nyromanen.
Pleiadane
Pleiadane eller Sjustjerna (òg Sjustjernene) er ein open stjernehop i stjernebiletet Tyren. Han er blant dei næraste stjernehopane, med ein avstand på 440 lysår, og er den aller mest synlege på nattehimmelen. Han er òg kjend som M45 (Messier 45). Namnet Pleiadane kan skriva seg frå dei sju nymfene pleiadane (Πλειάδες), som var døtrer av Atlas og Pleione. Det japanske namnet på stjernehopen er Subaru.
Hopen er dominert av varme, blå stjerner som har blitt til dei siste 100 millionar år. Romstøv som dannar ei refleksjonståke rundt dei lysaste stjernene, var tidlegare rekna som restar etter danninga av stjernene i hopen, men no veit ein at refleksjonståka er ei sky av romstøv som stjernene i pleiadane for tida passerer gjennom. Astronomar reknar med at hopen vil eksistera i endå 250 millionar år; sidan vil gravitasjonspåverknad frå det galaktiske nabolaget ha drege han sund.
Norsk litteratur
Modernisme og sosialrealisme (1965-1980)
Samtidige forfattarar som Knut Faldbakken og Bjørg Vik nytta ein meir tradisjonell forteljarteknikk, men tok opp nye tema, som kjønnsrolleproblematikk og moderne samlivsproblem. I 1970-åra blei det utvikla ein særskild «kvinnelitteratur» knytt til den nye kvinnerørsla, der ein kan nemna Bjørg Vik, Liv Køltzow, Tove Nilsen, Toril Brekke og Gerd Brantenberg. Mange forfattarar på denne tida var også prega av marxistiske og maoistiske idear, og forfattarar som Dag Solstad (25. septemberplassen, 1974), Espen Haavardsholm (Zink, 1971) og Tor Obrestad (Sauda! Streik!, 1972, Stå på!, 1976) dyrka politisk sosialrealisme.
Kjartan Fløgstad peikte seg ut som ein fornyar av den samfunnskritiske romanen med sosialistisk tendens, påverka av mellom anna latinamerikansk «magisk realisme». Eksperiment med den samfunnskritiske romanen stod også Øystein Lønn og den surrealistiske og bevisst naivistiske satirikaren Arild Nyquist for. Rundt denne tida introdusert Tor Åge Bringsværd og Jon Bing også science fiction, som dei kalla «fabelprosa», til Noreg.
Openheit og mangfald (1980-2000)
I 1980-åra fekk fantastiske innslag større plass i form av surrealistiske draumefantasiar og utnytting av figurer og strukturar i myter, eventyr og science fiction, hjå til dømes Gert Nygårdshaug, Ragnar Hovland, Mari Osmundsen, Lisbet Hiide, Svein Jarvoll og Thure Erik Lund. Metafiksjon og skrifttematisk dikting fekk ei sterk stilling, og fleire forfattarar gjekk i dialog med postmodernismen, som Jan Kjærstad og Jon Fosse.
Norsk kriminallitteratur utvikla seg og fekk eit stort i 1990-åra. Fleire forfattarar bygde omfattande forfattarskap, ofte med serieheltar i sentrum, som Kim Småge, Anne Holt, Karin Fossum, Unni Lindell, Kjersti Scheen, Magnhild Bruheim og Jo Nesbø.
Tradisjonell dramatikk kom i ein trengt posisjon, men dramatikarar som Cecilie Løveid og Jon Fosse vekte merksemd med bruk av nye verkemiddel og teknikkar.
Etter 2000
Frå 2000 blei det vanleg å skriva litteratur som låg tett opp til faktiske hendingar og med levande modellar i hovud- og biroller. Åsne Seierstad sin sjangeroverskridande Bokhandleren i Kabul var eit tidleg eksempel. Karl Ove Knausgård vekte stor merksemd med seksbandverket Min kamp. Vigdis Hjorth ligg også nær den bekjennande røyndomslitteraturen med sine analysar av den ofte vanskelege balansen mellom eiga lukke og velmeint sammfunnsengasjement hjå radikale og velutdanna menneske.
Langfossjøen
Langfossjøen er eit vatn nord for Momoen i Aurskog-Høland kommune i Viken. Langfossjøen ligg 228 moh. Ved Langfossjøen ligg Langfosshytta der det årlege skiløpet Langfossløpet har målgang.
Cimadera
Cimadera er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1084 meter over havet.
Amado Guevara
Amado Guevara er ein honduransk fotballspelar som i 2010 spela for Motagua i den honduranske fotballigaen, og for det honduranske landslaget. Guevara har vorte seriemeister i Honduras fire gonger og i Canada éin gong, med Toronto FC. Han vart kåra til årets spelar i den amerikanske fotballigaen Major League Soccer i 2004, då han spelte for MetroStars. Han er kaptein for Honduras sitt landslag, og har rekorden i talet på landskampar for Honduras. I 2001 vart han kåra til beste spelar i turneringa då Honduras overraskande kom på tredjeplass i Copa America.
Definisjon
Ein definisjon er ei presis avgrensing av tydingsinnhaldet i eit ord, uttrykk eller omgrep.
Intensjon og ekstensjon
Vi kan seie at setninga «A er ein B» tyder at A er medlem i mengda B, t.d. kan dette vere sant for setninga «Alfhild er ei brunette» viss Alfhild er medlem av mengda «brunetter».
Riksveg 9
Riksveg 9 (Rv9) vert ofte kalla Setesdalsvegen og er hovudfartsåra gjennom Setesdal. Vegen går frå Kristiansand i sør, gjennom Setesdal til Haukeligrend i Telemark i nord der han møter Europaveg 134. Vegen går gjennom og Agder fylke. Han går via Mosby, Homstean, Skarpengland, Hægeland, Hornesund, Hornnes, Evje, Byglandsfjord, Bygland, Ose, Hylestad, Valle, Flateland, Rygnestad, Bykle, Hovden og Bjåen til Haukeli. Vegen fekk status som stamveg i 2003.
Definisjon
Intensjon og ekstensjon
Ein ekstensjonal definisjon er ein definisjon ved opprekning. Denne gjev ganske enkelt alle medlemmene av ei mengd. For dømet over kunne dette vore ei liste over alle brunetter.
Riksveg 9
Vegen er 235,7 km lang, med 220,1 km i Agder, og 15,6 km i Vestfold og Telemark.
Meganísi
Meganísi (gresk skrift Μεγανήσι) eller Meganissi er ei øy i Hellas og Dei joniske øyane, like søraust for Levkáda. Meganísi er eigen kommune, og frå 2011 høyrer øya administrativt til under periferieininga Levkáda i periferien Dei joniske øyane. Øya Skorpiós mellom Meganísi og Levkáda høyrer til Meganísi kommune.
Riksveg 9
Historikk
Setesdal har til alle tider vore vanskeleg tilgjengeleg. Folk og fe måtte i tidlegare tider ta seg over fjellet frå Fyresdal og Mo i aust, frå Vinje i nord, frå Suldal, Lyse eller Sirdal i vest. Den såkalla Bispevegen gjekk frå Fyresdal til Valle i Setesdal over heiedalføret Finndalen.
Meganísi
Øya har like over 1 000 innbyggjarar. Ho har tre landsbyar, den sentrale landsbyen Katoméri og hamnene Vathý og Spartokhóri. Det finst òg ei hamn i Athenibukta som stort sett vert nytta av fiskebåtar. Meganísi har ferjesamband til Levkáda frå Vathý og Spartokhóri.
Riksveg 9
Historikk
Det vart lagt postveg frå sør i 1840. Frå 1867 til 1879 vart veganlegget ført frå Valle til Bykle. I 1936 var vegen komen fram til Bjåen, vel tre mil nord for Bykle kyrkje. Først etter andre verdskrig vart vegen bygd vidare nordover til Grungedal i Telemark.
Om to av dei mest kritiske punkta undervegs snakkar folk framleis. Det verste var Fånekleivi aust for Byglandsfjorden, ca 5 km sørom Bygland, men Byklestigen sør for kyrkjebygda i Bykle låg ikkje langt etter. Dagens vegtrasé går i tunnel på 611 meter gjennom Fånefjell.
Meganísi
Byar og tettstader
Byane og tettstadene i kommunen er:
Riksveg 9
Historikk
Ved Byklestigen stuper fjellet bratt ned i Otra. Ein smal trappeveg førte opp fjellsida. På toppen av stigen går vegen langs eit svaberg der det var lagt opp feste av stein og torv. Det var råd å køyre med slede om vinteren og gå med kløvhest om sommaren. Men begge delar var vanskeleg og kunne vere farleg. Vinterstid måtte hestane hjelpast av folk når det var is og hålke. To mann held i hesten framme og ein gjekk bak og støtta.
Meganísi
Byar og tettstader
Småøyar i kommunen:
Riksveg 9
Historikk
Også på her går dagens veg i tunnel.
Marit Nicolaysen
Marit Helene Nicolaysen er ein norsk forfattar som mellom anna har skrive barnebøkene om Svein og rotta. Desse bøkene har vorte omsette til fleire språk, mellom anna dansk, svensk og nederlansk, og har vorte filma, forløpig med to filmar, ein i 2006 og ein i 2007
Ismael Fuentes
Ismael Ignacio Fuentes Castro er ein chilensk fotballspelar som i 2010 spela i forsvar for Universidad Católica i den chilenske fotballigaen på lån frå Club Atlas i Mexico, og for det chilenske landslaget.
Børsa
Børsa er administrasjonssenteret i Skaun kommune i Trøndelag fylke. Tettstaden har og ligg ved fjordarmen Gaulosen. Børsa kyrkje ligg i Børsa.
Noregs Høgsterett
Noregs Høgsterett er øvste domstolen i det norske rettssystemet, og har heile Noreg som sitt verkeområde.
Høgsterett blei oppretta 1815 etter heimel i Grunnloven sin § 88, som seier at «Høiesteret dømmer i sidste Instans», eller i moderne nynorsk språkdrakt «Høgsterett dømmer i siste instans». Noverande høgsterettsjustitiarius er Toril Marie Øie.
Sverre Stensheim
Sverre Malvin Stensheim var ein norsk langrennsløpar frå Oppdal. Han tevla i alle år for IL Snøhetta. Stensheim vann femmila i Holmenkollen tre år på rad; i 1959, 1960 og 1961. Berre Lauritz Bergendahl (1912-15) og Thorleif Haug (1918-1921) har makta det same. Stensheim vann også 50 km i Lahti i 1962.
Aktiv
Stensheim lukkast ikkje heilt i dei store meisterskapa. I OL 1960 i Squaw Valley vart han nummer ti på 50 km og nummer 20 på 30 km. OL 1964 i Innsbruck vart han nummer elleve på 30 km og kom på femte plass på 50 km. Svensken Sixten Jernberg vann 50 km føre landsmannen Assar Rönnlund, medan Harald Grønningen og Ole Ellefsæter kom på plassane bak Stensheim. Grønningen meiner dei norske løparane smurte seg vekk, ettersom det ikkje vart solskin den dagen.
Stensheim deltok i fire verdsmeisterskap; i 1954, 1958, 1962 og 1966. Hans beste VM-plassering var ellevteplass på 50 km i VM 1962 i Zakopane.
Medaljar og besteplasseringar i norgesmeisterskap
Han vart tildelt Morgenbladets Gullmedalje i 1959 og Holmenkollmedaljen i 1960.
Presesjon
Presesjon er eit fysisk fenomen som oppstår når aksen til ein roterande lekam «slingrar», medan den vert utsett for ei kraft utanfrå. Fenomenet kan ein lett sjå på ein snurrande snurrebass, men alle roterande lekamar kan faktisk syne presesjon.
Jorda sin presesjon
Jorda er ein roterande lekam. Rotasjonasaksen heller om lag 23,5 grader i forhold til normalen til solbanen, men aksen preseserer med ein periode på ca. 25 800 år. Det betyr at himmelen sin nordpol og sørpol, i tillegg til himmelen sin ekvator ser ut til å flytte seg i forhold til fiksstjernene i løpet av hundreåra.
Dette virkar òg inn på jamndøgerpunkta, sidan dette er avhengig av kor himmelen sin ekvator ligg. I antikken låg jamndøgerpunktet i stjernebiletet Vêren, men i dag har det flytta seg langt inn i Fiskane. I framtida vil det flytte seg inn i Vassmannen («Vassmannens tidsalder»), og så vidare.
Nutasjon
Astronomisk nutasjon er ei lita liten periodisk endring av retninga til jordaksen i forhold til stjernehimmelen. Himmelpolen skildrar i løpet av 18,6 år (den sideriske omlaupstid for knutane til månebanen) ein ellipse med storakse 18,4ʹʹ retta mot polen til ekliptikken. Nutasjonen er overlagra på presesjonen. Nutasjonen vart oppdaga av James Bradley i 1736.
Sokal
Sokal (ukrainsk Сокаль, polsk Sokal) er ein by ved breidda av Søndre Bug i Lviv oblast vest i Ukraina. Han er det administrative senteret i Sokal rajon (distrikt), medan byen er eit eige rajon i oblastet. Byen har kring 20 000 innbyggjarar (2011).
Historie
Sokal var ein del av Polen frå 1918 til 1944. Vestdelen av byen vart verande i Polen mellom 1944 og 1951. Før Holocaust budde det 6000 jødar i Sokal og berre 30 av desse overlevde. Byen vart frigjort frå tyskarane i juli 1944.
Guyana
Guyana er eit land i det nordaustlege Sør-Amerika med kyst mot Atlanterhavet. Landet utgjer ein del av den større Guyanaregionen, og grensar til Brasil, Surinam og Venezuela. Med ein flatevidd på 215 000 km² er Guyana det tredje minste landet på det søramerikanske fastlandet (etter Uruguay og Surinam). Guyana har ca. 770 000 innbyggjarar. Som tidlegare britisk koloni er Guyana eit av fire land i Sør-Amerika som ikkje er spanskspråkleg, saman med Brasil (portugisisk), Fransk Guyana (fransk) og Surinam (nederlandsk).
Landet heiter offisielt Den kooperative republikken Guyana (Co-operative Republic of Guyana) og var tidlegare kjent som Britisk Guiana/Guyana.
Guyana erklærte sjølvstende frå Storbritannia 26. mai 1966 og blei ein republikk 23. februar 1970. Landet var ein britisk koloni i over 200 år, og var før dette ein nederlandsk koloni. Landet er medlem av Caribbean Community (CARICOM), som har hovudkvarter i den guyanske hovudstaden, Georgetown. Landet er det einaste landet i Samveldet som ligg på det søramerikanske fastlandet. Surinam gjer krav på å overta område i austre Guyana, og Venezuela på område i vestre.
1340
1340 (romartal MCCCXL)
Guyana
Namn
Namnet «Guyana» kjem frå Guiana, som var det opphavlege namnet på område som i dag omfattar Guyana, Surinam, Fransk Guyana og deler av Venezuela og Brasil. Ifølgje Oxford English Dictionary, kjem namnet frå eit urfolksord som tyder «landet til vatna».
Geografi
Dei viktigaste elvane er Essequibo, Demerara, Corentyne og Berbice.
Klima
Atlanterhavskysten av Guyana er stort sett påverka av den fuktige og nordaustlege passatvinden. To gonger i året passerer den intertropiske konvergenssona med skyer og regn i heile området. Første passasjen er frå mail til juli og den andre frå november til januar. Låglandet har eit typisk varmt, vått og tropisk klima med om lag like mange våte dagar som tørre dagar. Om natta er det særleg lummert og trykkande, men om dagen har ein i kystområda ofte ein sjøbris som gjev litt friskare forhold.
Det høgare platået i indre strøk har litt mindre nedbør, og som regel ei våtare tid som varer frå april til september. Alle månadane får likevel ein del regn. Dagtemperaturane er litt lågare enn på kysten og nattetemperaturane er mykje lågare, så klimaet her er mindre ubehageleg.
Historie
Guyana var ein del av ein nederlandsk koloni på 1600-talet, men denne blei delt mellom Nederland, Storbritannia og Frankrike i 1815. Landet som i dag er Guyana gjekk over i britisk eige i 1815 og fekk namnet Britisk Guyana, medan dei andre delane vart kjend som Nederlandsk Guyana (i dag Surinam) og Fransk Guyana. Då slaveriet blei avskaffa i 1838, flytta flesteparten av dei tidlegare slavane til byane, og ein såg seg nøydd til å importera arbeidskraft til sukkerplantasjane frå India. Det har sidan vore store konfliktar mellom desse folkesetnadsgruppene på grunn av skilnader i velstandsutviklinga.
Landet blei sjølvstendig i 1966, og var fram til 1985 styrt av sosialistiske regjeringar leia av Forbes Burnham og etterfølgjaren hans Desmond Hoyte i 1992. I 1992 blei Cheddi Jagan vald til president i det som blit sett på som det fyrste demokratiske og rettferdige valet i landet sidan det fekk sjølvstende. Då Jagan døydde blei han etterfølgd av Sam Hinds som styrte fram til Jagan si enkje, Janet Jagan, overtok 1997. Ho gjekk av på grunn av helseproblem i 1999, då Bharrat Jagdeo tok over. I desember 2011 blei Donald Ramotar innsett som president. Den tidlegare offiseren David Granger tok over som president i 2015.
Politikk
Guyana er eit representativt demokrati og republikk med semipresidentsystem. Presidenten er regjeringssjef. Den utøvande makta blir utøvd av regjeringa. Den lovgivande makta er utøvd av både regjeringa og nasjonalforsamlinga. Landet har fleirpartisystem.
Historisk har landet hatt ein spent politisk situasjon, og det har vore fleire valdelege opprør i samband med val. På 1970- og 1980-talet var politikken i landet dominert av People's National Congress.
I 1992 blei det første «frie og rettferdige» valet arrangert under oppsyn av den tidlegare presidenten i USA, Jimmy Carter, og People's Progressive Party hadde makta fram til 2015, då ein koalisjon med blant andre element frå People's National Congress tok over under president Granger. I 2018 tapte Granger eit mistillitsvotum i parlamentet, og skreiv til slutt ut nyval i mars 2020. Dette nyvalet gav framleis uklart resultat, og fleire valobservatørar nekta å godkjenna resultatet.
Administrativ innleiing
Guyana er inndelt i ti administrative regionar: Kjelde: Bureau of Statistics Guyana, folketettleik 2002.
Forsvars- og utanrikspolitikk
Forsvarsstyrken i landet, Guyana Defence Force, blei grunnlagd i 1965. I tillegg til oppgåva med å ivareta forsvaret i landet, skal forsvarsstyrken òg bidra til indre tryggleik og orden og bistå ved naturkatastrofar og krisesituasjonar.
Guyana Defence Force har hærstyrkar, kystvakt og eit flykorps. Hærstyrkane består av to infanteribataljonar, ein støttebataljon, ein ingeniørbataljon, eit artillerikompani og ein spesialstyrkeskvadron. Til saman disponerer forsvaret ein styrke på 3 428 mann (2010).
Økonomi
Økonomien til Guyana betra seg noko i byrjinga av 2000-talet på grunn av utvikling i jordbruks- og bergverksnæringane, betra forretningsklima, ei god utvikling i valutakursane, låg inflasjon og støtte frå internasjonale organisasjonar. Landet slit framleis med mangel på kvalifisert arbeidskraft og ein dårleg utvikla infrastruktur. Landet har i tillegg betydeleg utanlandsgjeld.
Dei viktigaste naturressursane for Guyana er bauxitt og sukker, men det har òg førekomstar av gull og diamantar. Andre eksportvarer er tømmer, reker og fisk. All elektrisitet blir framstilt ved bruk av fossilt brensel.
Folkesetnad
Ved folketeljinga i 2012 hadde landet ein folkesetnad på 747 884.
89,1 % av folkesetnaden bur i kystområda (2012). Innlandfolkesetnaden auka frå 6,6 % i 1980 til 10,9 % i 2012. Hovudstaden Georgetown har 118 363 innbyggjarar (2012), med 24 849 i bykjernen og 93 514 i forstadene.
Folkegrupper
Hovuddelen av folkesetnaden stammar frå ulike delar av verda og mange er etterkommarar etter slavar og kontraktarbeidarar. Ved folketeljinga i 2012 oppgav 39,8 % av folkesetnaden at dei hadde austindisk opphav, ein del som fall frå 51,9 % i 1980. 29,3 % hadde afrikansk opphav. 20 % oppgav blanda opphav, ein kategori som hadde auka frå 11,2 % i 1980. Delen som rapporterte å ha indiansk opphav steg frå 5,3 % i 1980 til 10,5 % i 2012.
Over 60 % av folkesetnaden er kristne, fordelt på ulike kyrkjesamfunn. Pinserørsla har vakse kraftig og ved folketeljinga i 2012 var 22,8 % av folkesetnaden pinsevenner. I 2012 tilhøyrde 7,1 % den katolske kyrkja, 5,4 % var sjuendedagsadventistar, 5,2 % var anglikanarar og 1,4 % var metodistar. Andre kristne utgjorde 20,7 % av folkesetnaden. 1,3 % var Jehovas vitne. Ein firedel av folkesetnaden, 24,8 %, var hinduar, medan 6,8 % tilhøyrde islam. Ved folketeljinga i 2012 oppgav 3,1 % at dei ikkje tilhøyrde noka religiøs retning.
Språk
Engelsk er administrasjons-, undervisings- og hovudspråk i landet.
Idrett
Dei viktigaste idrettane i Guyana er cricket (Guyana er ein del av det Vestindiske cricketlandslaget), softball-cricket (strandcricket) og fotball. Mindre idrettar er mellom anna nettball, rounders, tennis, basketball, bordtennis, boksing, squash og rugby.
Guyana var vertskap for fleire kampar under Verdsmeisterskapen i cricket i 2007. Den nye Providence Stadium med 15 000 sete blei vart bygd til meisterskapen og opna 28. mars 2007.
I internasjonal fotball er Guyana medlem i CONCACAF.
Gonzalo Fierro
Gonzalo Antonio Fierro Caniullán er ein chilensk fotballspelar som har spela for Flamengo i den brasilianske fotballigaen, og for det chilenske landslaget. Han vart toppskårar i den chilenske serien i clausura-sesongen i 2005, då han spelte for Colo-Colo. Han har vorte seriemeister i Chile med Colo-Colo fem gonger, og i Brasil med Flamengo éin gong.