cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anna Akhmatova
I unge år
Det sterke bandet mellom mann og kvinne fanst ikkje i Akhmatovas privatliv. I 1919 skilde ho seg frå Gumiljov, som i mellomtida hadde meld seg til krigsteneste under tsaren sine faner. I staden gifta Akhmatova seg med assyriologen og diktaren Vladimir Sjileiko. Heller ikkje dette ekteskapet varte lenge. Paret vart separert i 1920 og skild i 1928. Gjennom livet hadde ho fleire forhold eller nære vennskap til kjente figurar som Osip Mandelstam, Boris Pasternak og Aleksandr Blok.
Revolusjon og stalinisme
I 1921 vart Nikolaj Gumiljov avretta av tsjekaen (det hemmelege politiet) for antirevolusjonær verksemd. Kort tid etter avrettinga skreiv Akhmatova:
Verka til Akhmatova vart ofte nemnde i 1920-talets litterære disputtar, men ho var underlagt eit uoffisielt publiseringsforbod frå 1925 til 1940. Frå 1925 til 1939 og frå 1946 til 1955 vart det ikkje trykt nokon fullstendige utgåver av poesien hennar, bortsett frå dikta i diktsyklusen Leve freden! (1950). Aktiviteten hennar gjekk av den grunn meir i retning litteraturkritikk og omsetjingsarbeid. Ho laga lovpriste omsetjingar av Victor Hugo, Rabindranath Tagore og Giacomo Leopardi og tok for seg verka til Pusjkin og Dostojevskij. Mange av Akhmatova sine forfattar- og kunstnarvener forlét Sovjetunionen i tida 1921–1953, av frykt for fengsling eller død. Fram til 1964 var ho sjølv underlagt eit utreiseforbod. Mange utanlandske sovjetkjennarar trudde ho hadde døydd.
I det ho sjølv kalla «dei vegetariske åra» hadde Akhmatova lite mat og nesten ingen pengar. Sonen blei utestengd frå akademiske studiar på grunn av foreldra sine påståtte antistatlege aktivitetar. Den statlege undertrykkinga hadde ein stor innverknad på vennene hennar i St. Petersburg. Mandelstam vart deportert til ein gulagleir der han døydde i 1938. Akhmatova sjølv slapp såvidt unna arrestasjon, men sonen Lev blei fengsla talrike gonger, skulda for antirevolutsjonær aktivitet. Akhmatova stod ofte i kø i timevis for å gje han matsendingar og be for han. Ho skildra ei hending utanfor eit fengsel:
I dei grufulle åra da Jezjov var sjef for tryggingspolitiet, stod eg 17 månader, dagleg, i fengselskø i Leningrad. Alle kviskra der. Ein dag kviskra kvinna som stod bak meg inn i øret mitt med blåfrosne lepper:
– Kan De skrive om dette?
Og eg sa:
Da gleid noko som likna ein smil over det som ein gong hadde vore andletet hennar.
Akhmatova skreiv at i 1935 var det blitt slik at kvar gong ho var med nokon til jarnbanestasjonen for å ta farvel før dei drog i eksil, ville ho møta andre vener kvart steg av vegen som skulle dra med det same toget. I diktarkrinsen hennar tok Majakovskij og Jesenin liva sine; Marina Tsvetajeva følgde i 1941 etter at ho kom tilbake frå eksil.
Mot slutten av 1930-åra byrja Akhmatova å skrive diktet Rekviem, eitt av hennar mest kjende verk. Diktet er vigd minnet om alle som vart offer for Stalins terror, men vart utgjeve fyrst etter Akhmatova var død. I 1939 gav Stalin løyve til å gje ut ei diktsamling, men samlinga vart trekt tilbake og destruert etter berre nokre månader. I 1993, vart det kjend at styresmaktene hadde avlytta og overvaka henne konstant. Sjølv om ho verket til Akhmatova var forbode offisielt, fortsette det å sirkulera i løynd. Ein nær venn av Akhmatova, Lydia Tsjukovskaja, har skildra korleis forfattarar heldt poesi i live ved hjelp av ulike teknikkar, til dømes ved å læra verka til kvarandre utanboks og berre dela dei munnleg. Ho har fortald korleis Akhmatova kunne skriva ned eit av dikta sine for ein besøkande på ein papirbit; etter at det var lese vart det brend i omnen hennar. Dikta hennar kunne spreiast i løynd på denne måten, men mange er truleg gått tapt.
Under andre verdskrigen var Akhmatova evakuert frå Leningrad (St. Petersburg). Ho byrja skriva 'Dikt utan ein helt', som ho gjorde ferdig eit utkast av i Tasjkent, men fortsette å arbeida på i tjue år. Diktet var dedikert til vennane hennar og borgarane i Leningrad som døydde under den 900 dagar lange omleiringa. Ho vart evakuert til Tsjistopol våren 1942 og deretter til Tasjkent i Usbekistan, som var grønare og tryggare, saman med andre kunstnarar, som Sjostakovitsj. Ho kom tilbake til Leningrad i mai 1944.
Akhmatova måtte atter bøye seg for den politiske overmakta i 1946, då det vart kjend at den vestlege, liberale og jødiske Isaiah Berlin hadde besøkt Akhmatova. Sekretæren i sentralkomitéen, Andrej Zjdanov, fekk Akhmatova ekskludert frå forfattarunionen. Sonen Lev vart arrestert att i 1949 og dømd til ti år i ein fangeleir i Sibir. Dei påfølgjande åra verka Akhmatova for å få han frigjeven, og for å oppnå dette skreiv ho for første gong ope propagandissk poes, 'I lovprising av freden' som ope støtta Stalin og regimet hans. Lev vart først frigjeven i 1956, lenge etter at Stalin var død. Det er usikkert om dei pro-stalinistiske verka hennar hjelpte Lev, men dei kan ha redda livet til Akhmatova. I alle høve tok ho aldri med desse propagandadikta i dei offisielle diktsamlingane sine.
Seinare år
Akhmatovas forfattarskap heldt fram i det skjulte i mange år. Statusen hannar vart delvis oppreist etter Stalins død i 1953. I 1958 byrja ho på nytt å publisere sine litterære arbeid, men stendig sterkt sensurert. Ho fortsette å dikta, omsetja og arbeida med Pusjkin og sine eigne memoar. Ho prøvde også å rekonstruera det halvbiografiske teaterstykket Enûma Elish frå 1940-åra, som ho hadde brent i frykt for straff.
I november 1965, kort tid etter at ho hadde vore i Oxford, fekk Akhmatova hjarteattakk og kom på sjukehus. Ho vart flytta til eit sanatorium i Moskva våren etter. Her døydde ho 5 mars 1966. Det vart halde to minnemarkeringar i Moskva og Leningrad, med tusenvis av folk til stades. Anna Akhmatova ligg gravlagd på kyrkjegarden i Komarovo.
Portrett
Fleire kunstnarer laga portrett av Anna Akhmatova. Det første grafiske portrettet av henne (bortsett frå Amedeo Modigliani sin teikning frå 1911) vart utført av Savelli Sorin (Petersburg, 1913 eller 1914). Modigliani stod bak Akhmatova sitt eige favorittportrett, som ho alltid hadde på rommet sitt. Andre portrettørar var N.J. Danko (skulptert portrett, 1924 og 1926), T.N. Glebova (1934), V. Milasjevskij (1921), J. Annenkov (1921), L.A. Bruni (1922), N. Tyrsa (1928), G. Verejskij (1929), N. Kogan (1930), B.V. Anrep (1952), G. Nemenova (1960–1963) og A. Tysjler (1943). Mindre kjende er dei teikna silhuettane av Akhmatova frå 1936 utført i Voronezj av S.B. Rudakovij.
Piz Dado
Piz Dado er eit fjell i Glarus-Alpane, i nærleiken av Brigels i kantonen Graubünden i Sveits.
Frontal heving
Frontal heving oppstår i samband med vêrfrontar.
Når ein varm luftmasse rykker fram mot ei kald luftmasse, vil den varme lufta stige over den kalde lufta langs ei gradvis stigande flate. Denne flata vert kalla ein varmfront. Den stigande varme lufta vert avkjølt, lufta kondenserer og skyer vert danna. I samband med varmfrontar kan ein få alt frå høge cirrus til altostratus og ned til tjukke nimbostratus, som gjev kontinuerleg regn over eit vidstrekt område.
Når ei kald luftmasse rykker fram mot ei varm luftmasse, vil den kalde lufta presse seg under den varme lufta, og varmlufta byrjar å stige. Grenseflata mellom desse to luftmassane vert kalla ein kaldfront. Grenseflata i samband med kaldfrontar er som regel brattare enn grenseflatene i varmfrontar. Skyene som blir danna på grunn av den stigande luftrørsla er cumulus eller cumulonimbus. Desse kan føre til kraftige regnbyer, torevêr, turbulens og ising.
Overmetting
Overmetting er eit omgrep for ei løysing som inneheld meir av eit oppløyst stoff enn ho normalt kunne ha innehalde under normale forhold. Omgrepet kan òg gjelde for damp av eit stoff som har høgare (partielt) trykk enn damptrykket til stoffet.
Kondensasjon
Små partiklar kan føre til at enkelte stoff løyser seg opp i ei løysing eller kondenserer frå damp. I fast form kan desse partiklane føre til at det blir danna krystallittar eller til og med store krystallar. Overmetting er eit mål på avviket til eit oppløyst stoff frå likevektsverdien sin.
Døme
Kolsyrevatn og øl er døme på væsker som er overmetta med karbondioksid i vatn. Det høge trykket i ei flaske gjer at karbondioksid kan løyse seg betre opp i vatn enn under vanleg lufttrykk. Ved atmosfærisk trykk forsvinn karbondioksidgassen svært sakte frå den overmetta væska. Denne prosessen kan derimot aukast visst det er partiklar i væska, som luftbobler som oppstår når ein ristar flaska, eller stoff som sukker. Mentosutbrot er eit heller ekstremt døme på dette.
Vevet til dykkarar blir overmetta av lufta dei andar inn medan dei dykkar. Visst dykkaren stig opp for raskt, kan desse gassane danne bobler som fører til dykkarsjuke.
Visst luft er overmetta av vatn, kan det dannast vassdropar utan at ein har kondensasjonskjerner. Dette kan ein observere i eit tåkekammer.
Overmetta løysinger av sukker og vatn blir brukt til å lage kandissukker.
Moskva oblast
Moskva oblast, (russisk Московская область) er ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Administrasjonssenteret er i byen Moskva, sjølv om byen ikkje sjølv er ein del av provinsen Moskva oblast. Arealet er 45 800 km² og innbyggjartalet er 7 095 000 (2010).
Demografi
Det finst mange byar med over 100 000 ibuarar i Moskva oblast. Dei største er Balasjikha (215 500 ibuarar), Khimki (207 400), Podolsk (188 000 ibuarar), Koroljov (183 400) Mytisjtsji (173 200), Ljubertsy (172 500) og Elektrostal (155 200).
Som sentrum for eit multietnisk imperium i fleire hundre år har Moskva-regionen tiltrekt seg innflyttarar frå heile den tidlegare Sovjetunionen. Ved folketeljinga i 2010 var det tolv folkegrupper som det fanst fleire enn 10 000 av i Moskva oblast. Det store fleirtalet, 87,4 % av folkesetnaden, var likevel etniske russarar. Den største minoritetsgruppa var ukrainarar, som utgjorde 1,7 % av folket. Ingen andre folkegrupper utgjorde meir enn 1 % av folketalet.
Aksaray
Aksaray er ein by i Sentral-Anatolia i Tyrkia og det administrative senteret i provinsen Aksaray. Byen har kring 170 000 innbyggjarar.
Byen var ein viktig stoppe stad langs Silkevegen som kryssa gjennom Anatolia.
Klima
Aksaray har eit halvtørt klima med kalde vintrar og lange, varme og tørre somrar. Det kjem mest regn på våren.
Baltzar von Platen (1766-1829)
Grev Baltzar Bogislaus von Platen var ein svensk marineoffiser, kanalbyggjar og politikar. Han var son av feltmarskalk Philip Julius Bernhard von Platen og far til politikaren Baltzar von Platen (1804-1875). Fram til statskuppet i Sverige i 1809 gjorde von Platen ei karriere i marinen, og vart kaptein. I 1809 vart han medlem av den svenske regjeringa, og fekk ein admiralstittel. Han vart sjef for arbeidet med å byggja ein kanal tvers gjennom Sverige. Bygginga av Göta kanal vart fullført i 1832, etter at han døydde.
Han vart utnemnd til riksstatthaldar av Noreg den 26. november 1827, eit embete han hadde til han døydde i Christiania (Oslo) den 6. desember 1829.
Von Platen vart gravlagd ved sida av Göta Kanal i Motala i Sverige. Mange som vitjar kanalen vitjar òg grava.
Borøya i Tvedestrand
Borøya er ei øy i Tvedestrand kommune i Agder fylke. Øya er 3,4 km² stor. Øya ligg ytst i Oksefjorden og ligg i nærleiken av Sandøya, Tverdalsøya og Lyngør. Øya har brusamband til fastlandet og er utbygd ved Borøykilen, Utgårdstrand og Snaresund. Det høgaste punktet på øya er Rendalsfjell på 67 meter over havet
Dei eldste skriftlege kjeldene stavar gjerne namnet Borøy med e i fyrste staving t.d. Berøy. Førsteleddet kan koma av norrønt beri (bjørn) eller ber (bær).
Jade North
Jade Bronson North er ein australsk fotballspelar av aboriginsk opphav som spelar i forsvar for Wellington Phoenix i den newzealandsk-australske A-ligaen, og for det australske landslaget. Våren 2010 spelte han for Tromsø i den norske Tippeligaen.
North budde i New Zealand til han var 11 år gammal. I 2007 var han klubbkaptein då Newcastle Jets vann den australske ligameisterskapen. Han tok del i den australske troppen til sommar-OL i 2004 og 2008. Før 2010-sesongen vart han kjøpt av Tromsø IL, etter å ha spelt i den sørkoreanske klubben Incheon United i K-ligaen. Han fekk kontrakt til august 2010.
Baltzar von Platen (1898-1984)
Baltzar von Platen var ein svensk oppfinnar. Saman med Carl Munters fann von Platen i 1922 opp prinsippet for kjøleskap med gassabsorpsjon. Dei var då båe studentar ved Kungliga Tekniska Högskolan (KTH) i Stockholm. Teknikken gjorde det mogleg å få til kjøling ved hjelp av ei varmekjelde. Ei slik kjelde kunne til dømes vera gass eller elektrisitet. I 1923 vart produksjon av kjøleskap byrja av selskapet AB Arctic. I 1925 vart AB Arctic kjøpt opp av Electrolux, som byrja å selja dei på over heile verda.
Georges Wadrenges
Georges Wadrenges er ein kaledonsk fotballspelar som spelar for AS Mont-Dore i den kaledonske fotballligaen, og for Ny-Caledonia sitt landslag. Han spelte alle Ny-Caledonia sine 12 kvalifiseringskampar til fotball-VM i 2010, då Ny-Caledonia kom på andreplass i kvalifiseringa i Oseania.
Baltzar von Platen (1804-1875)
Baltzar von Platen var ein svensk politikar. Han var mellom anna svensk utanriksminister frå 1871 til 1872. Noreg var då i union med Sverige, og hadde ikkje eigen utanriksminister. Dermed var von Platen òg norsk utanriksminister.
Han var son av kanalbyggjaren, politikaren og marineoffiseren grev Baltzar von Platen (1766-1829).
Marcus Gjøe Rosenkrantz
Marcus Gjøe Rosenkrantz var ein norsk politikar, jurist, embetsmann og godseigar. Han var bror til Niels Rosenkrantz som var dansk (og dansk-norsk) utanriksminister frå 1810.
Liv og gjerning
Rosenkrantz vart fødd på garden Vigvold i Tveit ved Kristiansand. Far hans var offiser. Sjølv gjekk han matematiske skule i Christiania 1776-77. Med økonomisk stønad frå ei farsyster fekk Rosenkrantz høve til å studere ved Københavns Universitet, der han tok juridisk embetseksamen i 1784.
Rosenkrantz arbeidde nokre år som assessor i Christiania. For pengar han arva etter ein fjern slektning kjøpte han i 1786 herregarden Lerbæk ved Frederikshavn i Danmark. Åra 1790-94 budde han på herregarden. Han selde då garden og flytta tilbake til Christiania og ei stilling som magistratpresident (borgarmeister). To år seinare, 1796, gifta han seg med den rike Maren Juel. Ved giftarmål fekk han hand om mykje jordegods, mellom anna Ljan, Borregaard og Hafslund, og i tillegg vart han ein av dei største trelasteksportørane i landet. I 1797 sa han frå seg embetet og konsentrerte seg fullt om handelsverksemda.
År 1804 vart Rosenkrantz utnemnd til amtmann i Smaalenenes amt. Frå 1807 til 1810 var han i medlem av regjeringskommisjonen for Noreg, saman med blant andre prins Christian August. Han nedla der eit stort arbeid, særleg kring spørsmål om dei offentlege finansane, idet han var sjef for kassedireksjonen. Han arbeidde med planar for offentlege låneordningar, og inntil desse gjekk i orden, opptredde han tidvis som privat långjevar for forretningsfolk. I 1810 var han med å stifte Selskabet for Norges Vel.
I 1810 vart Rosenkrantz stiftamtmann i Akershus. Han var då ein av initiativtakarane og bidragsytarane til eit norsk universitet. 11. januar 1813 vart han einedirektør for Rigsbankens nyoppretta norske avdeling, og etter Kielfreden vart han medlem av den mellombels regjeringskommisjonen.
Han deltok i Stormannsmøtet på Eidsvoll 16. februar 1814. Christian Frederik oppnemnde 2. mars 1814 sitt regjeringsråd, her var Rosenkrantz medlem som sjef for Riksbanken. Etter at Grunnlova var vedteken og regjeringsrådet omdanna til statsråd, vart han statsråd, frå 4. juni leiar av komiteen for opplysningsvesenet, ein forløpar for det seinare Kyrkje- og undervisningsdepartementet.
Rosenkrantz var formann i den norske regjeringa frå 14. august til 4. november 1814. Han heldt fram som riksbanksjef og det leiande medlem av statsrådet, også ei tid etter unionsavtalen med Sverige var underskriven. 12. januar 1815 søkte han avskjed, og forlet alle emebeta sin frå utgangen av januar månad.
Rosenkrantz representerte Smaalenenes amt på Stortinget i 1818 og seinare i 1824, i 1827 og 1828 representerte han Fredrikshald. Han var president i Lagtinget, på dei tre fyrste tingsamlingane, på omframstortinget 1828 var han medlem i same. I 1818 var han formann i konsititusjonskomiteen, og i komiteane om russehandel i Finmarken, sal av statens glasverk, interimsregjeringa og om husmannslova. På 1824-tinget var han formann i komiteane om høvesvis bank- og pengevesen og om berg- og skogvesen. Medan han i 1827 var formann i bankkomiteen og medlem av komiteen om kjøpstadtrett. Han var medlem av riksretten i 1827. År 1818 var han ordførar for Stortinget sin deputasjon til kroninga i Stockholm.
Då kona Maren Juel døydde i 1815, fekk Rosenkrantz økonomiske vanskar. Han arva ikkje pengar, men fekk tilbod om å overta Hafslund mot å løyse ut dei andre arvingane. Rosenkrantz mangla både pengar og trelasthandelen gjekk dårleg. Over åra auka gjelda hans, og han makta ikkje selje unna jordegods for å dekke gjelda. I 1830 søkte han om pensjon frå statskassa. Søknaden vart etterkomen, og fekk 2000 spesiedalar årleg pensjon.
Rosenkrantz gate i Oslo er oppkalla etter Marcus Gjøe Rosenkrantz.
Byen Provins
Provins er ein by og kommune sentralt i Frankrike. Han er sous-préfecture (underprefektur) i departementet Seine-et-Marne i regionen Île-de-France, og har om lag 12 000 innbyggjarar.
Piz Daint
Piz Daint er eit fjell i Ortleralpane i Graubünden i Sveits.
Byen Provins
Markedet i Provins kom på UNESCO si verdsarvliste i 2001.
Historie
Provins var ein av byane med størst marked i Champagne då byen høyrte til Hertugane av Champagne.
Johanna
Johanna og Johanne er kvinnenamn danna som ei hokjønnsform av det greske namnet Johannes, som tyder 'Gud er nådig'.
Kortformer av namnet i norsk er Hanna, Hanne, Janna og Janne. Jankva (slavisk), Joan, Jane (engelsk) og Jeanne (fransk) er døme på andre former av namnet.
Johanna og Johanne har namnedag i Noreg den 21. juli.
Bruken av namnet i Noreg
Namnet har vore mykje brukt i Noreg, men fall i popularitet ut over 1900-talet. Dei siste tjue åra har populariteten til namnet stige.
Nordmenn som oppgav Johan(n)a eller Johanne  som fornamn i folketeljingane: Bruken i dag:
Sørefjorden i Hyllestad
Sørefjorden er ein fjordarm av Åfjorden i Hyllestad kommune i Vestland. Han ligg på nordaustsida av Katlenova i nærleiken av sjølve tettstaden Hyllestad og har ei lengd på 2,5 km.
Fjorden har innløp mellom Katleneset i sørvest og grenda Leirpollen. På andre sida av Katleneset startar Hyllestadfjorden, som går parallelt til Sørefjorden. Av gardsbruk langs fjorden finn ein Rønset, Berge og Sæsol. Fylkesveg 607 (tidlegare Riksveg 607) går langs botn og nordsida av fjorden.
Jødedommen
Jødedommen er den religiøse kulturen åt det jødiske folket. Han er ein av dei først dokumenterte monoteistiske religionane og ein av dei eldste religiøse tradisjonane som framleis blir praktisert utan avbrot. Trusprinsippa og historia åt jødedommen dannar ein hovuddel av grunnstammen i dei andre abrahamittiske religionane, inkludert kristendommen og islam (med dei to utleidde religionane bahá’í og sikhisme). Den hebraiske Bibelen, Tanákh, er såleis òg heilag skrift for dei kristne og blir av dei kalla Det gamle testamentet.
Over dei siste om lag 2500 åra har jødedommen ikkje vore monolittisk i praksis og har ikkje retta seg fullt ut etter noka enkelt sentralisert og allment godteken autoritet eller bindande dogme. Trass i dette har jødedommen i alle sine variasjonar halde seg relativt tru mot ei rad religiøse prinsipp. Det mest sentrale av desse er trua på éin enkelt, allvitande transcendent Gud som skapte universet og fortset å spela ei rolle i det. Etter jødisk tru inngjekk den Gud som skapte verda ei pakt med det jødiske folket og openberra lovane og boda sine åt dei i form av Toráen. Jødisk religiøs og kulturell praksis har utgangspunkt i studiet og utøvinga av desse lovane og boda slik dei blir tolka av dei ulike antikke og moderne autoritetane.
Jødedommen lèt seg ikkje enkelt definere inn i konvensjonelle vestlege kategoriar som religion, etnisitet eller kultur — delvis på grunn av si godt over 3000 år gamle, samanhengande historie. I denne tida har jødane opplevd slaveri, anarkistisk sjølvstyre, teokratisk sjølvstyre, erobring, okkupasjon og eksil. Det jødiske folket har vore i kontakt med, og vorte påverka av, gammalegyptisk, babylonsk, persisk, hellenistisk og romersk kultur såvel som renessansen, opplysningstida (sjå t.d. haskalá) og 1800-talets nasjonalromantikk og nasjonalisme. Ut frå denne bakgrunnen har Daniel Boyarin hevda at “Jewishness disrupts the very categories of identity, because it is not national, not genealogical, not religious, but all of these, in dialectical tension.” («Jødiskheit strid mot sjølve grunnkategorien ‘identitet’ fordi ho ikkje er nasjonal, ikkje genealogisk, ikkje religiøs, men alle desse i dialektisk spenning.»)
Slik sett har dei mange som opp gjennom årtusena har konvertert til jødedommen ikkje berre til teke seg ei tru, men òg ein etnisistet — som det går tydeleg fram av den kanskje mest kjende konverteringa, når Rut i Ruts bok (ein del av både den jødiske Tanákh og det kristne Gamle testamentet) seier åt Na‘omi: «Folket ditt er folket mitt, og Guden din er Guden min!» (Ruts bok, kap. 1, v. 16)
I mange religionar er det vanleg å dra på valfart til spesifikke heilage stader i løpet av året eller livet — jfr. hadj til Mekka i islam og pilegrimsfart til Roma, Jerusalem eller Betlehem i kristendommen). I jødedommen er det tre slike valfartsfestar — pesaḥ (påske), sjabu‘ót (jød. pinse) og sukkót (lauvhyttefesten). Medan Tempelet i Jerusalem stod, drog alle jødar i Israel som det var praktisk mogleg for på valfart til Tempelet for påskeofferet. I dei fleste utgåver av Haggadá sjel pesaḥ, eller haggadáen, seier ein — «Året som kjem, i Jerusalem!»
Det jødiske bøneritualet er kodifisert i ein siddúr (bønebok). Ein bed i utgangspunktet tre gonger dagleg — anten privat eller i synagogen.
Innleiing
Både tradisjonell jødisk tru og dei fleste historisk-kritiske forskarar reknar visse trekk som ulike frå dei andre religiøse kultane som fanst på den tida at jødedommen skilde seg ut som eigen religion. Eitt slikt trekk var monoteismen. Dette trekket var, etter historikaren Yehezkel Kaufman sitt syn, signifikant i og med at jødedommen hevda at Gud skapte — og bryr seg om — menneskja. I polyteistiske religionar rekna ein ofte med at menneska vart skapte ved eit uhell, og at gudane primært er opptekne av forholdet til andre gudar heller enn til menneska.
Eit anna særtrekk er at Toráen spesifiserer at israelittane skal leva etter eit antal bod (613 miṣvót etter rabbanittisk jødedom). Andre trussystem på same tid legg hovudsakleg eller eksklusivt vekt på templa der prestane tilbad gudane sine gjennom ofring. Israelittane hadde òg eit system av tempel, presteskap og offerritual — men desse var ikkje den einaste måten å tena Gud på.
Monoteisme
«Eg er JHVH, guden dykkar, som brakte dykk or landet Egypt, frå slavehuset. Ikkje vere det åt dykk andre gudar føre åsynet mitt. Ikkje gjer åt dykk avgudsstatuar eller kva som helst slags bilete som [representerer noko] i himlane ovanfor eller på jorda nedanfor eller i vatna nedanfor jorda; ikkje bøy dykk åt dei og ikkje ten dei — for eg er JHVH guden dykkar, ein streng gud, gjer vitjing for overgrepa åt fedrar på borna og på tredje og fjerde ættarled åt dei som hatar meg; og gjer godt til tusen [ættarled] til dei som elskar meg og til dei som vaktar boda mine.» (ordrett omsetjing frå 2. mos. 20:2–6 = 5. mos. 5:6–10)
Dette synet blir vidare understreka av det første verset av Sjemà‘ (5. mos 6:4), som kan omsetjast på to måtar:
Muera de Ares
Muela de Ares er eit av dei høgaste fjella i provinsen Castellón i Spania med ei høgd på 1348 meter over havet.
Jødedommen
Monoteisme
Slik er altså trua på Guds eksistens, på Guds æve, på Gud som einaste skapar av alt som finst og på Gud som forfattaren av verdshistoria, sjølve fundamentet i jødedommen som religion. Å vende seg bort frå denne trua er å vende seg bort frå Gud og frå essensen av jødisk tru etter den jødiske forståinga av Dei ti boda. Vidare blir det kravd at ein ikkje skal tru på noko anna enn Gud og Gud åleine. Dermed er tru på eller dyrking av fleire guddommar, ander eller inkarnasjonar forbode etter jødisk tru. Idéen at Gud er ein dualitet eller ei treeinigheit er rekna som eit kjettersk syn og som eit steg mot polyteisme.
Muera de Ares
I det austlege Spania vert ordet Muela ofte nytta om fjell som er flate på toppen. For Muela de Ares er arealet til denne flata om lag 2 km². Nær Muela de Ares, om lag to kilometer borte, ligg Muela del Vila som har dei same eigenskapane.
Begge fjella ligg i kommunen Ares del Maestre, som nyleg har lagt fram planar om å lage ein vindmøllepark på fjella.
Jødedommen
Monoteisme
Det er òg forbode å «gjera [seg] avgudsstatuar eller [...] bilete som [representerer noko] i himlane ovanfor eller på jorda nedanfor eller i vatna nedanfor jorda; ikkje bøy dykk åt dei og ikkje ten dei». Dette blir i jødedommen sett på som eit totalforbod mot alle skulpturar eller bilete som ein sjølv eller andre kan komma til å bøye seg for og tena, inkludert krusifiks og religiøse ikon og alle måleri eller andre kunstnarverk som representerer Gud. Ein må ikkje bøye seg for eller tena noko anna vesen eller objekt enn Gud åleine.
Praktisk gudsteneste og dei 613 boda
Praktisk gudsteneste inkluderer i jødedommen å helge kvardagslivet til det andelege nivået i Tempelet i Jerusalem ved å tena Gud gjennom dei vanlege aktivitetane i dagleglivet. Slik er t.d. matbordet sett på som eit offerbord der ein reinsar seg først (gjennom handvask med tilhøyrande signing) og òg seier signingar føre og etter maten. Ved sanseinntrykk (særleg syn, høyrsel, lukt og smak) finst det særskilde signingar som blir framsagde. Til og med etter toalettbesøk finst det ei eiga signing. Det heiter tradisjonelt at dette er ein viktig del av korleis kvar jøde kan oppnå eit betre liv i ‘Olám habbá (‘verda som kjem’) eller Gan ‘Éden (paradis). Merk likevel at det ikkje finst noko enkelt eller eintydig bilete av livet etter døden i jødedommen, og livet etter døden er heller ikkje eit sentralt område i jødisk tru.
Fylkesveg 47 i Oppland
Trasear: Bjoneroa – Bålerud (10,5 km), grensa Ringerike/Gran – Øyvasselva (0,2 km). Saman med fylkesveg 184 i Buskerud utgjer han eitt vegstykke.
Jødedommen
Religiøst syn
Etter trua i ortodoks jødedom og blant dei fleste tradisjonelle og/eller religiøse jødar, var Abraham den første jøden. Den rabbinske litteraturen hevdar at han var den første til å avvise avgudsdyrking og til å preike for monoteisme. Som løn lova Gud at Abraham skulle få born: “Sjå no til himmels og tel stjernene — om du greier å telja dei;” og [Gud] sa åt honom: “Slik skal han vera, sæden din.” (1. mos. 15:5) Det første barnet til Abraham var Jisjma‘él, og den andre sonen hans var Jiṣ’ḥák (Isak), som Gud sa skulle fortsetja arbeidet åt Abraham og erve landet Israel (då kalla Kena‘an (Kanaan)), etter å ha vorte sendt or landet og berga att. Gud sendte patriarken Ja‘akób og borna hans til Egypt, kor dei vart gjorde til slavar nokre generasjonar seinare. Så sendte Gud Mosjé (Moses) for å berge israelittane frå slaveriet, og etter utgangen or Egypt, leidde Gud dei til Sinaifjellet og gav dei Toráen, for til slutt å føre dei til landet Israel.
Fylkesveg 47 i Oppland
Kommunar og knutepunkt
Erstatta av i Ringerike kommune
Jødedommen
Religiøst syn
Gud sette til oppgåve for etterkommarane av Mosjé sin bror Aharón (Aron) å vera ein kohén (jødisk prest) i det israelittiske samfunnet. Dei tenestegjorde først i Paktteltet, og seinare hadde etterkommarane deira ansvaret for gudstenesta i Tempelet i Jerusjaláim (Jerusalem).
Straks israelittane kom inn i Israel, vart paktteltet sett opp i byen Sjiló og vart verande der i over 300 år medan Gud lét store menn og nokre kvinner forsvara nasjonen mot fiendar som gjekk til åtak på dei — nokre av desse fiendane vart sende som straff for israelittane sine synder. Dette er skildra i Josvas bok og Domarane. Etter som tida gjekk, sokk det andelege nivået åt israelittane så djupt at Gud lèt filistinarane plyndre paktteltet i Sjiló.
Israelsfolket fortalde da profeten Sjemu’él (Samuel) at dei hadde nådd punktet at dei trengde å styrast av ein permanent konge på same vis som andre nasjonar, som det er skildra i Samuelsbøkene. Gud visste at dette ikkje var det beste for dei, men gav etter for bønene deira og lét Sjemu’él utnemne Sja’úl (Saul), ein stor men svært audmjuk mann, til å vera kongen deira. Da folket pressa kong Sja’úl til å gå mot ein ordre som Sjemu’él gav honom, bad Gud Sjemu’él om å utnemne Davíd i staden hans.
Med ein gong kong Davíd hadde teke over, fortalde han profeten Natán at han ønskte å byggje eit varig tempel, og som løn for gjerningane hans lova Gud Davíd at han ville lata sonen hans byggje tempelet, og at trona aldri skulle falle or hendene å borna hans. Davíd sjølv kunne ikkje byggje tempelet fordi han hadde vore involvert i mange krigar — noko som gjorde det umogleg for honom å byggje eit tempel som skulle representere fred. Dermed vart det sonen hans, kong Sjelomó I av Israel (Salomo el. Salomon) som kom til å byggje det første permanente Tempelet, etter Guds vilje, i Jerusalem — som det står skrive i Kongebøkene.
Etter sytti år fekk jødane (som innbyggjarane av det tidlegare Sørriket (Jehudá) no vart kalla), komma tilbake til Israel att under ‘Ezrá si leiing og Tempelet vart atteroppbygd, som det står skrive i Ezras bok og Nehemjas bok. Det andre Tempelet i Jerusalem vart ståande i 420 år, og vart så øydelagt av den romerske generalen og seinare keisaren Titus i år 70 evt. Det jødiske tempelet vil liggja i ruinar inntil ein etterkommar av kong Davíd ris opp og atteropprettar Israels ære og byggjer opp att Tempelet i Jerusalem.
Toráen som vart gjeven israelsfolket på Sinaifjellet vart oppsummert i dei fem mosebøkene. Saman med Nebi’ím (Profetane) og Ketubím (Skriftene) utgjer han Den skriftlege Toráen. Detaljane og tolkinga av lova, som blir kalla «Den munnlege Toráen», var opphavleg ikkje nedskriven. Men ettersom forfølginga av jødane auka og tradisjonen etterkvart stod i fare for å bli gløymd, seier den rabbanittiske tradisjonen at desse munnlege lovane vart nedskrivne i Misjná og Talmúd, såvel som i andre heilage skrifter.
Historisk-kritisk syn
Sjølv om monoteismen er eit grunnleggjande drag i rabbanittisk jødedom, hevdar fleire kritiske bibelforskarar at visse vers i Toráen impliserer at dei tidlege israelittane aksepterte at fleire gudar fanst, medan dei såg sin eigen Gud som den einaste Skaparen — og som derfor var den einaste som skulle tenast — eit henoteistisk syn ikkje heilt ulikt kva ein finn i delar av hinduismen.
Etter det desse forskarane hevdar, vart det først under hellenismen at fleirtalet av jødar ome til å tru at deira Gud var den einaste Gud — og dermed alles Gud — og at Guds openberring av Toráen inneheldt universelle sanningar. Forskarane står for synet at denne nye haldninga reflekterte ei aukande ikkje-jødisk interesse i jødedommen. (Nokre grekarar og romarar rekna jødane som eit svært «filosofisk» folk fordi dei trudde på ein Gud som ikkje kunne avbildast visuelt.) Samtidig førte aukande jødisk interesse for gresk filosofi, som søkte å finne universelle sanningar, til (i alle fall potensielt) idéen om monoteisme — i det minste i tydinga av at «alle gudar er Éin».
Etter denne teorien byrja jødar å bryne seg på spenninga mellom partikularisme (at berre jødar plikta å overhalde Toráen) og universalisme (at Toráen inneheld universelle sanningar). Det postulerte resultatet er eit sett av trusprinsipp og religiøs praksis som gjeld identitet, etikk og samhøvet mellom menneskja og naturen og menneskja og Gud som undersøkjer og vektlegg «skilnader» — som t.d. skilnaden mellom jødar og ikkje-jødar; dei lokale skilnadene i jødisk praksis; eit skarpt blikk på skilnaden i tydingane til tre ord under teksttolking; forsøk på å halde på og kodifisere ulike synspunkt innanfor tekstane; og ei relativt markant unngåing av trusprinsipp og dogme.
I motsetnad til det ortodokse religiøse synet på Den hebraiske bibelen, postulerer kritiske bibelforskarar òg at Toráen er oppbygd av eit tal inkonsistente tekstar som vart redigerte saman på ein måte som rettar merksemda mot avvikande tradisjonar — sjå dokumentarhypotesen.
Religiøs doktrine og trusprinsipp
Medan jødedommen alltid har halde på eit tal jødiske trusprinsipp, så finst det ikkje noka universelt godteken truvedkjenning, nokon fast dogmatikk, nokon fast definert korpus av ortodoks tru eller nokon fullt ut bindande katekisme. Denne pluralistiske haldninga til religiøs lære går attende minst 2 000 år og gjer det vanskeleg å gjeva noka fulldekkjande skildring av jødisk teologi. Enkelte rabbinarar, meinigheiter og rørsler har til tider vore einige om faste trussetningar, men samtidig har andre rabbinarar og jødiske grupper gjerne vore ueinige i detaljane. Sidan det spesifikt ikkje finst nokon sentralisert religiøs autoritet, har normalt ikkje noko spesifikt trusprinsipp vunne over noko anna trusprinsipp.
Da den jødisk-romerske historikaren Josephus prøvde å definere kven som er jødisk, la han vekt på religiøs praksis og tradisjonar heller enn på religiøs tru, og han definerte heresi som avvik i praksis heller enn som avvik i tru. Han viste til at konvertering til jødedommen inkluderte omskjering [av menn] og å binde seg til å halde seg til tradisjonell jødisk praksis. Samtidig er det på den andre sida klårt at trusprinsipp òg kan spela ei rolle, særleg i ortodoks jødedom. Trusprinsipp som ortodoks jødedom reknar som viktige nok til at den som avvisar dei offentleg risikerer å bli rekna som apikoros (‘heretikar’) inkluderer trua på at Toráen vart openberra av Gud.
I løpet av hundreåra er eit tal klåre formuleringar av jødiske trusprinsipp vortne framsette; mange av dei med visse fellestrekk, men med avvik i mange detaljar. Ei grundig saumfaring av dei viser mykje variasjon i toleransen for ulike teologiske perspektiv. Av alle desse er den formuleringa som blir rekna som mest autoritativ dei tretten trusprinsippa åt Maimonides:
Den tradisjonelle jødiske bokhylla
Jødane blir ofte kalla «Bokfolket», og jødedommen har ein svært gammal intellektuell tradisjon som fokuserer på tekstbasert torástudium. Det følgjande er ei grunnleggjande, strukturert liste over sentrale verk i jødisk praksis og tankegods. For eit meir detaljert oversyn, sjå artikkelen rabbinsk litteratur.
Jødisk lov og interpretasjon
Grunnlaget for jødisk lov og tradisjon («halakhá») er Toráen (dei fem mosebøkene) Etter rabbanittisk tradisjon er det 613 bod i Toráen. Nokre av desse boda er retta utelukkande eller hovudsakleg mot menn eller kvinner; nokre berre til kohaním (kohanittar, prestefamiliar) og leviím (levittar, tempeltenarfamiliar); nokre berre til dei som driv landbruk innanfor landet Israel; og mange galdt berre da Tempelet i Jerusalem stod. Slik er det under 300 av dei 613 boda som faktisk er bindande i dag.
Rabbanittisk jødedom har alltid halde på at bøkene i Tanákh — òg kalla «den skriftlege Toráen» — alltid har vorte tradert saman med «den munnlege Toráen». I forsvar for denne tolkinga peikar tradisjonelle rabbanittiske jødar gjerne på at det i sjølve toráteksten er mange udefinerte ord og mange nemnde prosedyrar som ikkje har forklåring eller framgangsmåte i grunnteksten. Dette, argumenterer dei, tyder at lesaren er venta å kjenne desse detaljane frå den andre, munnlege versjonen. Denne parallelle tradisjonen var opphavleg berre munnleg tradert og kom dermed til å bli kjend som «den munnlege Toráen».
Ved rebbí Jehudá hannassí (kring 200 evt.) si tid, etter Jerusalems øydelegging, vart mykje av dette materialet skrive ned og redigert saman i det som kom til å bli kjent som Misjná. Over dei neste fire århundra kom denne nedskrivne lovkoden til å bli diskutert, debattert og kommentert i båe hovudsentra for jødedommen på den tida — Israel og Babylon (det noverande Irak), og kommentarane til Misjná frå desse to samfunna kom til å bli redigerte saman i kvar si skriftsamling — Talmúd jerusjalmí og Talmúd bablí. Desse att har vorte utlagt med kommentarar frå mange torálærde gjennom århundra.
Rabbinsk halakhá, eller det tradisjonelle rammeverket for rabbanittisk-jødisk liv, er altså basert på ein kombinasjon av studium av den skriftlege Toráen på den eine sida og den munnlege Toráen, det vil seie Misjná, halakhisk medrásj og Talmúd med sine kommentarar, på den andre. Halakháen har utvikla seg sakte, gjennom eit presedensbasert system. Litteraturen av spørsmål til torálærde og dei nøye overveide svara deira blir kalla responsa (på hebraisk שְׁאֵלוֹת וּתְשׁוּבוֹת [šə’ēlōt utšūḇót]). Over tid, etter som praksisane utvikla seg, vart nye kodifiseringar av jødisk lov som baserte seg m.a. på desse responsaa nedskrivne. Slike kodifiseringar inkluderer Misjné Torá, Arba‘á turím (Tur) og Sjulḥán ‘arúkh. Den sistnemnde blir rekna som den viktigaste i tradisjonell europeisk jødedom og blir sett på som autoritativ for det meste av tradisjonell askenasisk og sefardisk tradisjonell og ortodoks praksis fram til våre dagar.
Kva gjer ein person jødisk?
Etter rabbanittisk halakhá er kvar den som er fødd av ei jødisk mor eller som har konvertert til jødedommen i samsvar med jødisk lov rekna som jøde. I karaittisk halakhá, blant samaritanarar og enkelte jødiske grupper som inntil nyleg ikkje hadde del i den talmudiske tradisjonen reknar ein derimot farssida som den avgjerande.
I utgangspunktet er det innanfor alle vanlege retningar av jødedommen mogleg for ikkje-jødar som oppriktig ønskjer å konvertere å gjera det. Generelt er dei ikkje-ortodokse retningane meir opne til dette enn ortodoks jødedom, og innanfor ortodoks jødedom finst det nokre grupper som motset seg å utføre slike konverteringar i prinsippet.
Jødar som sluttar å praktisere jødedommen er framleis rekna som jødiske, og det same gjeld jødar som ikkje godtek jødiske trusprinsipp og reknar seg som agnostikarar eller ateistar. Det same gjeld òg i prinsippet ein jøde som konverterer til andre religionar (som t.d. islam eller kristendom). Men i dette siste fallet misser denne personen statusen som medlem av det jødiske samfunnet (anna enn i fall der konverteringa vart gjort under tvang) og blir kjend som ein fråfallen. I tidlegare tider er det sagt at familie og venner ofte markerte ein formell sørgeperiode for ein slik person, men dette skjer svært sjeldant i dag.
Jødisk filosofi
Jødisk filosofi som separat disiplin er i stor grad prega av dialektikken mellom studium av generell filosofi og jødisk teologi. Ein tidleg jødisk filosof som kom til å ha større innverknad på kristendommen enn på jødedom var den nyplatonske filosofen Filo frå Alexandria. Storheitstida for jødisk filosofi fann stad i det noverande Irak, Algerie Marokko, Spania, Portugal og det sørlege Frankrike frå 800-talet til 1400-talet, da fleire jødiske filosofar var aktive og inspirerte av m.a. Platon og Aristoteles og av muslimsk filosofi. Mellom dei viktigaste jødiske filosofane frå denne tida kan nemnast Sjelomó ibn Gabiról, Sa‘adjá Gaón, Maimonides og Gersonides.
Under og etter opplysningstida frå seint på 1700-talet til innpå 1800-talet oppstod haskalá, eller den jødiske opplysningsrørsla. Ein av dei første viktige representantane for haskalárørsla var Moses Mendelssohn. Moderne filosofar innanfor den jødiske tradisjonen inkluderer Martin Buber, Franz Rosenzweig, Mordecai Kaplan, Abraham Joshua Heschel, Will Herberg, Emmanuel Levinas, Richard Rubenstein, Emil Fackenheim og Joseph Soloveitchik.
Etnisk inndeling
I aller vidaste forstand kan ein seie at jødedommen inkluderer samaritansk religion — ei retning som skilde lag med den øvrige jødedommen for godt over 2000 år sidan. Nærmare i slekt med kvarandre er den indiske gruppa bene Israel, den etiopiske gruppa Beta Esrael, dei karaittiske jødane og den mest talrike og utbreidde gruppa, rabbanittiske jødane.
Religiøs og politisk inndeling
Over dei siste to–tre hundre åra har rabbanittisk jødedom delt seg opp i fleire ulike retningar med ulike syn på religiøse, juridiske og politiske spørsmål. I vår tid er dei viktigaste av desse retningane ortodoks jødedom, konservativ jødedom (òg kalla masorti), rekonstruksjonistisk jødedom og reformjødedom. I motsetnad til kristendommen har den rabbanittiske jødedommen ikkje opplevd noko gjennomgåande skisme, og dei ulike retningane av rabbanittisk jødedom fortset stadig å overlappe kvarandre i mange saker. Det er t.d. ikkje noko uvanleg i at ein konservativ jøde går til gudstenester i såvel ortodokse synagogar som reformsynagogar.
Mange religiøse/praktiserande jødar ser ikkje på dei religiøse retningane som ein gyldig måte å karakterisere jødar på. I staden klassifiserer dei jødar etter graden av religiøs praksis etter deira eige religiøse utgangspunkt. Dei fleste ortodokse jødar meiner at dei jødane som ikkje held lovane for sjabbát, jom tob (helgedagar), kasjrút (kosthaldslovane) og tahorat hammisjpahá (lovane om menstruasjon og familiereinskap) lyt reknast som ikkje-religiøse. Tilsvarande vil dei seie at kvar jøde som held minst desse lovane (i deira tolking) oftast blir definerte som religiøse/praktiserande.
Bøn
I rabbanittisk jødedom er det tre daglege gudstenester på vanlege dagar — sjaḥarít (‘morgons’), minḥá (‘mjøloffer’, ettermiddagsbøn) og ʿarbít (‘kvelds’). (Mange askenasiske jødar kallar kveldsgudstenesta maʿarív i staden.) Alle desse gudstenestene inneheld ein velsigningsserie som blir kalla «ʿAmidá» (‘ståande’). ʿAmidáen blir òg nokre gonger kalla tefillá (‘bøn’). Særleg blant askenasím er det vanleg å kalle ʿamidáen «sjemoné ʿesré» (‘18’), ettersom ʿamidáen i tidlegare tider omfatta atten bøner på vanlege kvardagar. (Kring tida at Misjná vart skriven ned vart dette talet utvida til 19.) Ei anna hovudbøn er «Sjemáʿ Jisraél» (‘Høyr, Israel’). Denne bøna blir lesen under sjaḥarít og ʿarbít, og gjerne òg privat når ein legg seg om kvelden.
Dei fleste bønene i tradisjonelle jødiske gudstenester kan seiast både i fellesgudstenesta og som privat bøn. Unntak frå denne regelen inkluderer «Kaddísj» og «Kedusjá» (‘Heilagbøna’) — bøner som berre skal seiast i minján — det vil seie ei gruppe av minst ti religiøst myndige og teljande jødar. Denne gruppa blir definert noko ulikt blant ulike jødiske grupper.
Det finst og andre bøner og velsigningar som blir sagde ved ulike høve i løpet av dagen — slik som t.d. signinga før og etter maten.
Den jødiske tilnærminga til bøn varierer mellom dei ulike greinene av jødedommen. Medan alle vanlege undergrupper av rabbanittiske jødar brukar det same materialet av bøner og tekstar (men ein del lokal variasjon i resensjonen), er det mykje variasjon i kor ofte ein faktisk gjennomfører offentleg eller privat bøn, kva for bøner ein tek med eller utelèt ved ulike høve og kva språk ein brukar for dei ulike bønene. Ein hovudtendens er at ortodokse jødar les det fulle hebraiske/arameiske ritualet på originalspråka og at reformjødar les eit avkorta ritual med mykje bruk av omsetjingar såvel som samtidige dikt og songar av både jødisk og ikkje-jødisk opphav. Konservativ og rekonstruksjonistisk jødedom ligg oftast ein stad mellom desse ytterpunkta.
Kledesdrakt og symbol
Det finst eit tal vanlege jødiske religiøse symbol og objekt som blir bruka under bøn. Talléten er eit jødisk bønesjal. Ein kippá (ofte òg kalla jármelke blant askenasím) er ein kalott mange jødiske menn og nokre kvinner dekkjer hovuda sine med under bøn og elles når ein er i synagogen. Mange ortodokse jødar, særleg askenasím, har kippáen på seg heile dagen. Tefillín (bønereimer) er boksar som inneheld pergamentlappar med sitat frå Toráen som blir sett på som pålegg om å skrive orda på armen og binde dei mellom augo. Tefillín blir bruka av dei fleste praktiserande jødiske menn og nokre praktiserande jødiske kvinner (særleg kvinner frå ikkje-ortodokse, praktiserande jødiske miljø). Ein brukar tefillín under morgongudstenesta på dei fleste kvardagar, og stundom under ettermiddagsgudstenesta på enkelte fastedagar (men aldri på jom kippúr, på jom tób eller sjabbát).
Sjabbát
Sjabbát, den jødiske kviledagen som varar frå fredagskvelden ved solnedgang til laurdagskvelden etter solnedgang blir feira til minne om Guds kviledag etter dei seks skapingsdagane slik dei er skildra i Første mosebok. Sjabbáten spelar ei sentral rolle i jødisk praksis, og ein stor del av halakhá (jødisk religiøs lov) dreier seg om lovar, skikkar og føreskrifter for sjabbát. Mange reknar sjabbáten som den aller viktigaste jødiske høgtida.
Jødiske høgtider
Dei jødiske høgtidene markerer sentrale tema i samhøvet mellom Gud og verda, slik som skapinga, openberring og berging. Nokre helgedagar er òg tilnytte årssyklusen i landbruket.
Åttetalssystemet
Det oktale talsystemet er eit talsystem med base 8, dvs. at å telje ti objekt i eit desimalt talsystem (titalssystem) ville vere 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 11, 12.
Det blir sagt at yuki-indianarane i Californi brukte eit oktalt talsystem, i og med at dei dalde mellomromma mellom fingrane, heller enn fingrane sjølv.
Frå eit matematisk synspunkt har det oktale talsystemet fordelar framfor det digitale, det er mogleg å dele 10, slik: 10:2 = 4, 4:2 = 2, 2:2 = 1. I det desimale talsystemet har vi berre 10:2 =5. Det er også svært enkelt å overføre tal mellomet oktale og det binære talsystemet.
Act Naturally
«Act Naturally» er ein song skrive av Johnny Russell og Voni Morrison, og opphavleg spelt inn av Buck Owens, som nådde førsteplassen på Country-lista i USA med singelen i 1963. Dette var første gongen Owen var på førsteplassen. I 2002 plasserte Shelly Fabian frå About.com songen på 169. plass på lista over dei 500 største countrysongane nokon gong.
Åttetalssystemet
Unix bruker det oktale talsystemet for å uttrykkje brukartilgang til filer, jf. chmod.
Act Naturally
Songen er spelt av mange andre artistar, mellom anna Loretta Lynn og The Beatles.
Songen var sterkt medverkande til å gjere Buck Owens til ei stor stjerne og songen låg totalt 28 veker inne på countrylista i USA. I løpet av 1960-åra hadde Owens heile 19 songar på toppen av countrylista.
Fylkesveg 2322
Fylkesveg 2322 går mellom Krokfoss bru og Storgrunnvika i Gran kommune. Vegen er 4,6 km lang.
Fram til 2019 var vegen fylkesveg 48 i Oppland.
Jødedommen
Jødiske høgtider
Dei tre valfartshøgtidene: Tre høgtider feirar openberringa ved å minnast ulike hendingar under israelittane sin utgang av Egypt for å vende attende til Kana’an. Desse høgtidene ligg òg ved årstider som passar med viktige punkt i landbruket i Israel. Desse tre høgtidene er òg valfartshøgtider da israelittane reiste til Jerusalem for å ofre i Tempelet.
] Dei høge heilagdagane:
Mindre høgtider: