cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eliminasjon i matematikk
Eliminasjon i matematikk skjer når same storleik opptrer i to likningar og ein då kan eliminere eller fjerne storleiken ved at ein av dei to likningane kan utleie ei ny, der storleiken ikkje er med.
Av likningane og kan ein til dømes eliminere y ved å multiplisere første likning med e, andre likning med b og subtrahere likningane ein då får.
Alveugle
Alveugle (Micrathene whitneyi) er ei lita gråbrun sporvestor ugle som er talrik i det tørre utbreiingsområdet sitt i det sørvestlege USA, sentrale Mexico og Californiahalvøya. Ho har bleikgule auge, framheva av tynne, kvite augebrynstriper og nebbet er grått med ein hornfarga spiss. Alveugla held seg ofte i hakkespetthol i kjempekaktus; ho hekkar òg i naturlege treholrom. Ho er nattaktiv og lever hovudsakleg av insekt.
Taksonomi
Ein molekylær fylogenetisk studie av uglene publisert i 2019 fann at alveugla er ein systerart til den søramerikanske kinnskjeggugla (Xenoglaux loweryi) som først vart skildra i 1977.
Det finst fire anerkjente underartar av alveugle:
Skildring
Alveugla er verdas lettaste, òg rekna som verdas minste ugle, sjølv om kinnskjeggugle og tamaulipasugle (Glaucidium sanchezi) har ei tilsvarande kroppslengde. Den gjennomsnittlege kroppsvekta til denne arten er ca. 40 gram. Desse bittesmå uglene er 12,5 til 14,2 cm lange og har eit vengespenn på omtrent 27 cm. Primærfjørene strekker seg nesten forbi halen deira. Dei har ganske lange bein og verkar ofte hjulbeinte.
Dei finst ofte i chaparral-heilandskap, og er lette å observere i hekkesesongen. Fuglane er mest aktive i skumringa og rett før daggry, dei kan ofte høyrast rope til kvarandre like etter skumringa eller ved solnedgang i ein høglydt sutring eller latter. Desse songane består ofte av 5–7 tonar som blir gjentatte med kort varigheit, lik lyden til ein ung kvalp. Den karakteristiske vokaliseringa til alveugler varierer etter kjønn, med hannar som viser eit større repertoar av komplekse tonar i motsetning til hoer av same arten. Hannane har to primære klassifikasjonar av songar, som kvar delar liknande eigenskapar for struktur og funksjon. Dei fleste fuglobservatørar refererer til «klasse A»-songar for å skildre dei som varierer i lengde, vanlegvis 5–15 tonar, og blir brukte både som territoriell proklamasjon og for å varsle tilkomma av hannar til hoer i området. Medan klasse A-toner reflekterer endringar i miljøfaktorar - vind, nedbør, måneskin og temperatur - har klasse B-songar monaleg mindre variasjon mellom individ. Klasse B fungerer som det primære paringskallet, stimulerer hoer og oppmuntrar dei til å akseptere tilnærmingar frå hannfuglar. Etter kvart som sesongen går og paringa byrjar, observerer ein klasse A-songar med lågare frekvens enn klasse B. Det er òg ei handfull stadeigne, «arge», og territoriale songar som tilhøyrar både hann- og hofuglar.
Utbreiing og habitat
Alveugla er kjent for å trekke i store grupper, med migrasjonsmønster som varierer avhengig av flokk og habitatplassering. Nokre ungfuglar trekker til det sørvestlege USA; California, Arizona, New Mexico og Texas, om våren og sommaren for hekking. Om vinteren finn ein desse i sentrale og sørlege Mexico. Trekkfuglar av alveugler kjem tilbake nordover i midten av april til byrjinga av mai. Somme stader i det sørlege sentrale Mexico og langs Californiahalvøya finst det isolerte bestandar som er standfuglar.
Arten er først og fremst rekna som ein ørkenart, hekkehabitata inkluderer elvebreidder.
Åtferd og økologi
Alveugler speler daude om dei blir fanga, ei tilpassing som oppmuntrar ein predator til å slappe av i grepet slik at ugla kan rømme. Alveugler er òg notorisk territoriale. Territorium er etablerte av hannen og blir verna av begge kjønn, og hannane har òg ein tendens til å sjå på den valde maken sin som eit territorium som skal hevdast. Ofte forsvarar hannen territoriet sitt med bruk av song. I hekkesesongen er alveugler monogame og lever parvis, men kan finnast i små grupper under trekk og ved mobbing av rovdyr. Vaksne så vel som unge kan bli utsette for predasjon av andre rovfuglar som skrikjer, haukar og ugler.
Hekking
Alveugler vel vanlegvis forlatne hakkespetthòl i kjempekaktusar og lauvtre for å oppdra ungane sine. Medan nokon holromshekkarar bruker vegetasjon som hekkesubstrat, kan alveugler fjerne denne vegetasjonen og føretrekker eit bert holrom. Jamvel om dei først og fremst brukar naturlege strukturar for å hekke, kan dei òg hekke i menneskeskapte strukturar som telefonstolpar og fuglekassar i urbane område.
Medan tre egg er ein veldig vanleg storleik på eit kull, kan hoene legge alt frå eitt til fem egg om våren, slutten av mars til byrjinga av mai. Dei litt ovale, kvite egga blir ruga av hoa i ca. 24 dagar før ungane blir klekte. Ugleungane flyg etter rundt 10 veker. Klekking skjer vanlegvis i midten av juni eller byrjinga av juli. I slutten av juli er ungane nesten alltid flygedyktige og klare til å setje ut.
Paret har eitt ungekull i året.
Føde og beiting
Jakt blir utført for det meste i nattetimar. Rettlinjeflyging blir ofte brukt til dette formålet, men dei vil bruke ei bogeflukt når dei er i nærleiken av reiret og for å fly til og frå greiner. Dei lever i kaktusar og brukar skuggen og klimaet kaktusane gir.
Alveugler lever hovudsakleg av leddyr som møll, sirissar, tusenbein og biller. Blomar av agave og lyngplanten Fouquieria splendens er ideelle stader for næring, sidan møll og andre insekt blir tiltrekte av blomstrane deira. I urbane område kan dei sjåast ved å bruke utandørslys som tiltrekker insekt som område for insektjakt. Dei blir ofte sett jaging etter flygande insekt, med ei flukt som liknar på ein tyrannflugesnappar.
Dei lever òg av skorpionar. Når ugler har drepe skorpion, kan dei observerast fjerne stikkaren før dei et han. Alveuglene ser ut til å ikkje vere plaga av skorpionstikk. Dei vil òg livnære seg på små pattedyr, krypdyr og nokon gongar fuglar.
Vern og status
Til dags dato blir alveugle ikkje rekna som ein globalt truga art, men dei er oppførte i kategorien «truga» i California på grunn av ein populasjon på færre enn 150 000 individ i USA. California har sett iverk eit avlsprogram i fangenskap i eit forsøk på å auke dette talet.
I 2019 blei den globale populasjonen estimert til 72 000 modne individ og var minkande.
I naturen er vanleg levetid frå 3 til 6 år; i fangenskap kan dei leve opptil 10 år. Predasjon, eksponering og konkurranse mellom artar er vanlege årsaker til at dei mister livet.
I skjønnlitteratur
Ei alveugle med namnet Gylfie er ein hovudperson i bokserien Guardians of Gav'Hoole av Kathryn Lasky, og i filmatiseringa frå 2010. Ei alveugle spelar ei stor rolle i teknotrilleren The Elf Owl and Imagined Amenities, av Sam Biondo.
Ski-NM 1982
Meisterskapen omfatta elleve øvingar, sju for menn og fire for kvinner. Åtte av øvingane vart avvikla på Raufoss 21. til 24. januar. Hopprennet i storbakken på Rena fann stad ei veke seinare, før noregsmeisterskapen vart avslutta i Trondheim med langrenn over 20 km for kvinner og femmil for menn.
15 km
Dato: 21. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
30 km
Dato: 23. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
50 km
Stad: Trondheim
<br style="clear:both;" />
Bernhard Broch
Bernhard Aabye Broch var ein norsk skipsreiar, banksjef og politikar frå Drammen. Han møtte på Stortinget fleire periodar i tida frå 1865 til 1879.
Haruhisa Hasegawa
er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Bernhard Broch
Heile vegen frå 1860 til 1893 hadde Broch sete i Drammen bystyre og var byen sin ordførar i 12 år. Han var vald til stortingsrepresentant for Drammen 1865-66 og 1868-69, møtte også på stortinga 1875-76 og 1879 som varamann for høvesvis statsråd Christian August Selmer og ein sjuk Einar Borch. Broch var medlem i Gasje- og pensjonskomiteen 1865 til 1869 og Næringskomite nr 1 i dei aktuelle sesjonane 1875-79.
Ski-NM 1982
3 x 10 km stafett
Dato: 24. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
5 km
Dato: 21. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
10 km
Dato: 23. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
20 km
<br style="clear:both;" />
3 x 5 km stafett
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
Kombinert
Dato: 22.-23. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
Normalbakke
Dato: 24. januar 1982
Stad: Raufoss
<br style="clear:both;" />
Storbakke
Dato: 31. januar 1982
Stad: Rena
<br style="clear:both;" />
Muttsee
Muttsee er eit reservoar i kantonen Glarus i Sveits. Han har eit overflateareal på 0,42 km². Han vert nytta som reservoar for Linth–Limmern kraftverka.
Fullastern Rock
Fullastern Rock er ein isolert gruppe grunner som ligg midt i Johnston Passage, 13 km vest-nordvest for Cape Adriasola ved Adelaide Island. Grunnene er potensielt farlege for skip og fekk dette namnet då RRS «John Biscoe» måtte gå for fullt akter (full astern på engelsk) for å unngå denne faren.
Etablissementet
Etablissementet syner generelt til ei dominerande gruppe eller ein elite som har makta eller autoriteten i ein nasjon eller ein organisasjon. Etablissementet kan vere ei lukka samfunnsgruppe som vel ut medlemmane sine eller spesifikke forskansa elitestrukturar, anten i regjering eller i særskilde institusjonar.
American Sociological Association seier at omgrepet ofte vert nytta av dei som demonstrerer mot ei lita gruppe som dominerer ein større organisasjon. I røynda kan alle relativt små klassar eller grupper som har kontroll, kallast Etablissementet og dei som ikkje høyrer til Etablissementet kan kallast ein «framand».
Otago Spur
Otago Spur er ein liten utstikkar nordover frå Buckeye Table, vest for Discovery Ridge i Ohio Range. Han vart kartlagt av US Geological Survey (USGS) frå landmålingar og flyfotografi tekne av U.S. Navy i 1958-59. Utstikkaren vart undersøkt av geolog-gruppa i New Zealand Antarctic Research Program (NZARP), 1983–84, og kalla opp etter Otago University, alma mater for Jonathan Aitchison som deltok i gruppa.
Taurusfjella
Taurusfjella (tyrkisk Toros Dağları) er ei fjellkjede sør i Tyrkia, som skil kystregionen ved Middelhavet sør i Tyrkia frå det sentrale Anatoliaplatået. Systemet strekkjer seg langs ei kurve frå Eğirdirsjøen i vest til dei øvre områda av Eufrat og Tigris i aust. Dei er ein del av Det alpide beltet i Eurasia.
Fjella har mange toppar over 3 000–3700 moh og kan delast inn i fire mindre fjellkjedar:
Det høgaste punktet i dei sentrale Taurusfjella er Demirkazık på 3756 moh.
Historie
Ein funnstad frå bronsealderen syner spor etter tinngruver ved Kestel. Passet som i antikken vart kalla Dei kilikiske portane kryssar fjella nord for Tarsus. Under første verdskrigen vart det bygd eit tysk-tyrkisk jernbanesystem gjennom Taurusfjella, og dette vart eit viktig strategisk mål for dei allierte. Denne regionen vart spesifikt nemnd som eit strategisk kontrollert mål som skulle overgjevast til dei allierte i våpenkvilen som enda fiendskapen mot Det osmanske riket.
Geografi
I Aladaglar- og Bolkarfjella har kalkstein erodert og danna karstiske landskap med fossar, undergrunnselvar og somme av dei større grottene i Asia. Manavgatelva spring ut frå sørsida av Beydaglarifjella.
Turistmål
I tillegg til turgåing og fjellklatring, er det to vintersportstader i fjella, ein ved Davras kring 25 km frå dei næraste to byane Egirdir og Isparta, og ein ved Saklıkent, 40 km frå byen Antalya.
Vardaviadukten, langs jernbanelinja mellom Konya og Adana ved landsbyen Hacıkırı i provinsen Adana, er ei 98 meter høg jernbanebru som vart bygd i 1910-åra av tyskarane.
Tore Bjonviken
Tore Bjonviken er ein norsk tidlegare langrennsløpar som representerte Fossum Idrettsforening. I verdscupen var hans fremste individuelle prestasjonar to andreplassar i sprint og to tredjeplasser i 15 km klassisk.
Karriere
Første plasseringa i verdscupen kom i Sunne 11. mars 1997, der sprinten vart avvikla i klassisk. Tre år seinare, 28. februar 2000, fekk han same plasseringa i eit sprintrenn i klassisk stil, arrangert i Stockholm. Bjonviken kom i sesongen 2000/01 på tredjeplass i verdscuprennet over 15 km på Beitostølen, bak Odd-Bjørn Hjelmeset og Thomas Alsgaard. Nordmenn la beslag på dei sju fyrste plassane på resultatlista i rennet, som var opningsrenn i verdscupen det året. Sidan i same sesongen kom han på delt tredjeplass med landsmannen Kristen Skjeldal på 15 km i Falun, bak vinnaren Mikhail Ivanov og Frode Estil. Bjonviken vann sølvmedaljen på tremil fellesstart under noregsmeisterskapen i 2000 og NM gull i sprint fristil i 2002 foran OL-mester Tor Arne Hetland. I alt vart det eitt gull, to sølv og 3 bronsje i NM på ulike distanser. Han vant også Skarverennet i 2002 framfor heile den norske langrenns- og skiskyttereliten.
Bjonviken representerte Noreg under Ski-VM 2003 i Val di Fiemme, då han med dårleg opplading på kort varsel vart sett inn på 15 km klassisk og enda på 44 plass. Han var elles med å vinne tre WC seire for Noreg i stafett i 1996, 2000 og 2002, og han vann scandinavisk cup samanlagt i 1999.
Lai Nair
Lai Nair er ein liten innsjø oppfor Tarasp i Nedre Engadine i Graubünden i Sveits.
Området kring innsjøen er verna.
Mount Weir
Mount Weir er ein bratt del av skråningen opp mot polarplatået i Antarktis der nesten heile fjellsida vender mot nordaust. Det ligg sør for foten av Fulgham Ridge ved toppen av Ramseybreen. Det vart oppdaga og fotografert av U.S. Navy Operasjon Highjump på Flight 8A den 16. februar 1947, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter major Robert R. Weir i United States Marine Corps (USMC) som var pilot på denne flyturen.
Douglas Fairbanks
Douglas Fairbanks sr.  var ein amerikansk skodespelar, filmforfattar, regissør og filmprodusent, og som er kjend for fartsfylte, atletiske roller i stumfilmer som «The Mark of Zorro» (Zorros merke) (1920),  The Three Musketeers  (De tre musketerer) (1921),  Robin Hood  (1922),  The Thief of Bagdad  (Tyven i Bagdad) (1924) og  The Black Pirate  (Den sorte pirat) (1926). Han har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame.
Douglas vart fødd som Douglas Elton Thomas Ullman i Denver i Colorado. Han var son av Hezekiah Charles Ullman (fødd 1833) og Ella Adelaide Marsh (fødd 1850), halvbror av John Fairbanks (fødd 1873) og bror av Robert Payne Ullman (1882–1948).
Fairbanks var gift med Anna Beth Sully og seinare med skodespelaren Mary Pickford (1892–1979). Sonen hans frå det første ekteskapet, Douglas Fairbanks jr. (1909–2000), var òg skodespelar.
Ziegler Point
Ziegler Point er eit høgt nes eller ein utstikkar på søraustsida av Gross Hills i Heritage Range. Det vart kartlagd av US Geological Survey (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy, 1961-66. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter utstyrsoperatøren Ernest L. Ziegler som deltok i Operasjon Deep Freeze 1966 ved McMurdo Station.
Tsutomu Sonobe
er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Antiubåtkrigføring
Antiubåtkrigføring, frå engelsk anti-submarine warfare, forkorta ASW (på norsk nokre gonger AU, AntiUbåt), viser til deteksjon av, jakt på og eventuell øydelegging av ubåtar. Det finst ASW-system for både fly, helikopter og skip, i tillegg til ubåtar. Då «H. L. Hunley» i 1864, som første ubåt i historia, senka eit fiendtlig skip, hadde skipet ikkje noko å forsvara seg med. I dag vert det nytta avanserte system for oppdaging og uskadeleggjering av ubåtar.
Anti-ubåtvåpen kom først i stand litt ut i første verdskrig, etter at ubåtane verkeleg hadde vist sin kampverdi. Det første utstyret for å detektere ein neddykka ubåt var primitivt, men utviklinga sidan den gongen har gått raskt. I dag kan ein sonar oppdaga ein ubåt på lang avstand, alt etter støynivå, saltprosent, temperatur og liknande. I tillegg kan ein henta informasjon om fart, djup, avstand og kurs berre ved hjelp av passive system; passivt vil seia at systemet ikkje sjølv sender ut signal. Dei første våpna var enkle synkeminer, eit våpen som òg er i bruk i dag. Men det finst òg i dag avanserte «fire-and-forget» ('skyt-og-gløym') -torpedovåpen som søkjer seg fram til og kan uskadeleggjera ein ubåt heilt på eiga hand.
Bakgrunn og historie
ASW vart ikkje utvikla i takt med utviklinga til ubåten. Først under første verdskrig, då ubåtane for første gong verkeleg viste sit potensial i ein væpna konflikt, byrja dei krigføreade partane å utvikla anti-ubåtvåpen. Før dette hadde ein set på ubåtar som eit slag leiketøy for rike statar som hadde råd til det, og ein engelsk admiral notert òg at det var eit «damned un-English weapon» (eit «fordømt uengelsk våpen»).
Dei første anti-ubåtpatruljane som vart sett i verk i Storbritannia under første verdskrigen, var ikkje armerte med anna enn ein liten kanon og ein hamar. Hammaren var tenkt brukt mot periskopet til fienden, og var det einaste «våpenet» som kunne nyttast mot ein ubåt som var neddykka.
Ubåtar har den fordelen at dei opererer under vatn. Dette tyder at dei ikkje kan oppdagast med det blotte auget (med mindre ubåten går på periskopdjupn og nyttar periskop, snorkel, radarmast, ECM-mast eller liknande), og ei heller på radar. Dagens ubåtar kan operera under vatn i månadsvis, i motsetnad til tidlegare ubåtar som berre kunne vera neddykket for kortare periodar, rundt to-tre døgn.
Alle ubåtar produserer derimot lydar, støy, meir eller mindre. Dette er i fremste rekkje motorstøy frå fremdriftsmaskineriet, men det kan òg vera lydar frå pumpar, tømming og fylling av trim- og ballasttankar, og attpåtil kjøleskap. Til og med samtalar mellom besetningsmedlemmar kan avsløra ein ubåt. Lydar brer lett seg gjennom vatn. Dykkar ein under vatn kan det til dømes vera ein høyrar si eiga klokke tikka, sjølv om klokka er på armen og langt frå øyret. Lydar er ikkje anna enn ein fortetning og utstrekking i det materiet den brer seg i; i luft er dette fortetning av luftmolekyl, medan det i vatn vil vera fortetning og utstrekking av vassmolekyl – det vi kallar bølgjer. Dette kan utnyttast for å oppdaga der ein ubåt er.
Hydrofon og våpen før og under andre verdskrig
Den første primitive hydrofonen vart utvikla under første verdskrig, og først teke i bruk i 1917. Den bestod, forenkla sett, av to mikrofonar på kvar sin side av eit skipsskrog som igjen var kopla til kvar sin høyttaler, plassert i eit hodetelefonsett som operatøren brukte. Kvar mikrofon var plassert på høvesvis styrbord og babord side på fartøyet (vanlegvis ein korvett eller fregatt). Dersom operatøren høyrde ein ubåt, måtte operatøren gje meldingar vidare til brua for å få endra retning på fartøyet. Mikrofonane var nemleg fastmonterte, slik at heile fartøyet måtte snue sin dersom ein skulle finna ut der ubåten var. Operatøren måtte sjølv, skjønnsmessig, bedømma når lyden var like sterk i begge høyttalerne. Det tydde i så fall at ubåten var rett føre fartøyet.
Systemet vart endå raskt forbetra. Det kom vridbare mikrofonar, og etter kvart vart hydrofonen plassert i ein bul under skroget, med ein kjenslevar «mikrofon» som kunne dreiast rundt 270°. Dette førte til at ein ASDIC-operatør kunne gje ein relativ peiling til ubåten, utan at fartøyet måtte dreiast, og kommanderande offiser kunne handla ut frå dei opplysningane som vart gjeve. I desse tidlegare årane av anti-ubåtkrigføring var ubåtane ofte støyande. Støy oppstod helst frå motorar, pumpar og liknande, men òg kavitasjon var eit stort problem. Kavitasjon gjev seg utslag i boblar som vert danna rundt og hengjer igjen i vatnet etter ein propell. Propellblada får vatna til å «fordampa», og dette dannar boblar. Når bobla sprekk, dvs. vassdampen går over til væske igjen, vert skapt det lydar. Denne lyden kunne oppfattast av hydrofonen.
Problemet som då oppstod, var korleis ein skulle angripa ubåten. Dei første ubåtane hadde lang dykketid: tida frå ein byrja å klargjera til dykking til ein faktisk var under vatn, var lang. Ofte måtte ein rigga ned store luftekanaler, og kanskje òg radioantenner. I tillegg måtte ein stoppa diesel/bensin/parafinmotorane, og starta dei elektriske motorane som dreiv ubåten under vatn. Medan alt dette pågikk var ubåten svært sårbar, og det var òg i desse tilfella at flest ubåtar vart senka, både under første og andre verdskrigen. Det beste vernet hadde dermed ein ubåt under vatn. Snorkelen, som gjer det mogleg for dieselelektriske ubåtar å operera under vann så lenge dieselbeholdningen rekkjer, kom ikkje i bruk før seint under andre verdskrigen, og då i den tyske marinen. Snorkelen var likevel heller ikkje nokon garanti for overlevelse. Ubåten måtte ved snorkling halda låg fart, og snorkelmasten var synleg på radar dersom bølgjene ikkje var alt for høge. Det var derimot ei stor forbetring frå tidlegare, då ubåten måtte dykka heilt opp for å lada sina batteri. Det var mogleg å angripa ein ubåt på overflata, med kanonar. Ubåtane hadde endå ofte små siluetter og kunne vera vanskelege å treffa, spesielt i høg sjø. Eit neddykket ubåt var derimot umogleg å angripa med kanonar. Ikkje berre fordi ein ikkje kunne skyta rett nedover, men òg fordi ein granat med ein fart opp mot 900 m/s vil sprengast i stykke i det den traff vassoverflata, på grunn av den høge densiteten til vatnet. Ein utvikla difor synkeminer, eller dyptvannsbomber om ein vil. Detta var store behaldarar fylt med sprengstoff, som sokk raskt og detonerte på ei angjeven djupn. Detta tydde igjen at ein måtte få ein nøyaktig posisjon på ubåten, slik at ein ikkje droppa synkeminene på feil stad. Synkeminer kunne gjera stor skade sjølv om dei ikkje traff direkte. Eit indirekte treff kunne rista ubåten kraftig, med lekkasjar og øydelegging av instrument, maskiner og motorar til følgje – i tillegg til skadar blant mannskapet.
Òg fly vart etter kvart utstyrt med synkeminer, men dei første anti-ubåtpatruljane med fly kom ikkje i stand før andre verdskrigen. Etter kort tid utgjorde flyene ein mykje større trussel for ubåtane enn overflateskip. På grunn av ubåtane sin ofte lange dykketid, kunne eit flyangrep vera over før mannskapet til ubåten hadde klart å gjera ubåten klår til å dykka. Snorkel var difor ei ettertrakta vare blant dei tyske ubåtkapteinane utover i andre verdskrig. Ubåtar utstyrt med snorkel hadde ein større sjanse til å overleva transitten frå hamnene vest i Frankrike og ut til sit patruljeområde i Atlanterhavet.
Frå rundt 1942 og til slutten av krigen, var spesielt Biscayabukten eit sterkt patruljert område. Allierte fly som opererte frå flybaser i England, patruljerte døgnet rundt dette farvatnet, som var eit havområde dei tyske ubåtane måtte kryssa for å koma ut i Atlanterhavet. Rundt 250 tyske ubåtar vart senka av fly under andre verdskrig, av totalt 1154 senka ubåtar, 293 dersom ein tek med ubåtar som vart senka i hamn av allierte bomberaid.
Andre våpen som vart utvikla, var akustiske torpedoar. Ved å utvikla torpedoar som kunne låsa seg sjølv inn på og følgja ein høg lyd, frå propellar og motorar, kunne ein skyta ut ein torpedo i ein nokoleis nøyaktig peiling mot målet. Torpedoen ville så følgja dette målet sjølv, så sant den kunne oppfatta lyden sterkt nok. Både tyskarar og dei allierte utvikla desse våpena mot slutten av andre verdskrig. Desse torpedoane vart brukt både av ubåtar, og mot ubåtar. Den amerikanske akustiske torpedotypen Mark 24 FIDO, senka 37 ubåtar og skadde 18. Mark 24 vart nytta både av fly og skip, og vart òg selt til kanadiske og britiske styrkar. Torpedoen vart teken i bruk i mars 1943. Dei tyske akustiske torpedoane var av typane G7es Zaunkönig T-5, seinare utvikla til T11. Eit anna våpen som vart utvikla, var Hedgehog. Detta var små sprengladningar som vart skutt ut i eit sirkelmønster ca. 100 meter føre båten våpenet var plassert på. Med detta kunne ein åtakar unngå å segla direkte over ein ubåt for å angripa, og trengde heller ikkje mista ASDIC/SONAR-kontakten med ubåten. Detta var eit stort framsteg, fordi ein tidlegare, ved angrep med synkeminer, måtte gå direkte over posisjonen til ubåten for å angripa. I slike tilfelle kunne ubåten snika seg unna ved å køyra motorane på full fart ein periode, medan åtakarane ikkje hadde kontakt med ubåten. Hedgehog var særs vanskeleg å unngå, fordi ubåten ikkje kunne høyra nedslaga frå dei vesle sprengladningane. Ulempen med hedgehog var at sprengladningane var forholdsvis små, og utgjorde ikkje ein stor trussel mot ein ubåt dersom berre éin av sprengladningane traff. Dei kunne endå gjera stor skade, men helst dersom mange traff.
ASDIC og SONAR, deteksjon av ubåtar
ASDIC og SONAR er eigenleg to namn for same system. Sonar står for Sound Navigation And Ranging ('lyd-navigasjon og -avstandsvurdering'), medan ASDIC står for Allied Submarine Detection Investigation Committee ('Alliert ubåt deteksjon-undersøkingskomité'). Uttrykt ASDIC vart verande i bruk i britiske kretsar fram til etter andre verdskrigen, medan amerikanarane brukte SONAR om sitt system.
Desse systema vart teken i bruk mot slutten av første verdskrigen, men då som primitive system, i tilhøve til kva som vart utvikla seinare. Først under andre verdskrigen kom det verkelege gjennombrot i denne utviklinga – sjå Slaget om Atlanteren.
Deteksjonssystemene var både passive og aktive. Eit passivt deteksjonssystem sender ikkje ut nokon signal i det heile, men belager seg berre på deteksjon av, i dette tilfellet, lyd og støy frå ubåtar. Rekkjevidda avheng av utsend lydstyrke frå ubåten sjølv – ein heilt stille ubåt vil ikkje kunna oppdagast av eit passivt (lydar-)system, medan ein ubåt som går for full maskin under vatn, vil kunna oppdagast på lengre avstand. Deteksjonsavstanden her avheng av saltholdighet i vatnet, temperatur og så vidare.
Passive sonarsystem kunne oppdaga lydar frå ubåten. Som nemnd tidlegare kan dette vera motorlyder, pumpelyder og til og med stemmar frå besetningsmedlemmar. Sistnemnde kravde gode akustiske tilhøve samt liten avstand til ubåten. Ein hamar som fall til dørken (golvet) kunne utløysa ein metallisk klang som lett kunne oppdagast på eit passivt system. «Stille ganga», det vil seia måten ubåten unngår deteksjon frå passive system, bestod i å køyra motorane på minimum fart (styrefart for å unngå å søkka nedover eller gli oppover i vatnet), slå av alle pumpar og unaudsynte system, og dessutan at mannskapet måtte vera heilt stille. Den minste lydar kunne (og kan) oppdagast av gode sonar/asdic-system.
Eit aktivt sonarsystem sender ein lydpuls og lyttar etter ekko. Lyden som treffer eit skrog er ofte kalla eit «ping». Det returnerande ekkoet, dersom pulsen traff eit objekt, vart presentert på ein skjerm for sonaroperatøren eller gjennom lydar i høyttalere. Skroget på ein ubåt kunne her kjennast att, men òg fiskestimar kunne senda ekko tilbake og forvirra operatøren. I tillegg til skrog kunne kavitasjonsbobler frå propellane til ubåten detekteres. Dette førte til utviklinga av enkle, men effektive mottiltak, nemleg ein held på fylt av kalsiumhydrid, eit stoff som utviklar valdsame mengder hydrogen når det kjem i kontakt med sjøvatn. Behaldarane heldt seg sjølv på ei gjeven djupn, og avga kjemikalia litt etter litt. Detta skapte store mengder hydrogenbobler i vatnet, og kunne villeia sonaroperatørane. Dei beste versjonane av BOLD, som systemet vart kalla, kunne skapa boblar i 20-25 minutt, som gav ubåten ein sjanse til å stikka av, medan dei jagande fartøya konsentrerte seg om det falske ekkoet. Disse bobleekkoa kunne villeia ein aktiv sonar, og prinsippet er òg i bruk i dag. Det var tyskarane som først utvikla dette systemet. Av dei allierte vart det kalla Submarine Bubble Target.
Fly som ubåtjeger
Biscayabukten vart berykta blant tyske ubåtmannskap frå 1942 og utover. Mot slutten av krigen var den allierte flydekningen her så god at svært få ubåtar kunna trenga gjennom og ut i Atlanterhavet. I Atlanteren vart òg dekninga betre etter kvart som flya fekk auka rekkjevidd. Dei nye flytypane som vart sett inn, som B-24 Liberator, Short Sunderland og PBY Catalina, hadde ei enorm rekkjevidd og kunne ta store mengder nyttelast. I tillegg vart det utvikla flybåren radar, som tydde at ein frå eit fly kunne detektere ein ubåt på overflata, sjølv midt på natta. Ved innføringa av Leigh light, ein særs kraftig lyskaster montert under vingen på flyet, kunne ein så koma uforvarande på ein ubåt, belysa denne og droppa bombar, og med det kanskje senka ubåten. Då fleire og fleire ubåtar etter kvart fekk snorkel, gjorde dette deteksjonen vanskelegare for flya. Den flyborne radaren vart derimot etter kvart så god at den òg kunne detektere snorkelhovudet som stakk opp over havflata. Nok ein gong kom ubåten ut som den tapande parten.
Behovet til ubåtane for lading av batteria ved hjelp av dieselmotorar (som treng luft for å fungera) var med andre ord livsfarleg. Fleire forsøk vart sett i gang for å utvikla eit system som ikkje var avhengig av luft for å fungera – til dømes Walter-turbinen, ein turbin som vart drive av hydrogenperoksid. Forsøka til den tyske ingeniøren Hellmuth Walter under andre verdskrigen viste at ein slik ubåt kunne fungera, men systema var ekstremt komplekse, og britane gjekk bort frå eit slikt system fordi dei såg på det som alt for farleg ombord på eit krigsskip. Hydrogenperoksid er svært brannfarleg og eksplosivt, men systemet trong ikkje tilgjenge på ekstra luft for å fungera. Dermed hadde ein sloppe dei farlege timane på overflata eller snorkling for å lada batteri.
Atomubåtar i tida etter andre verdskrigen
Med inntoget til atomubåtane etter andre verdskrigen fekk ein ein ubåt som kunne operera under vatn uavhengig av tilførsel av luft. Aksjonsradiusen til ubåten er då avgrensa av smøreolje, mat og uthaldet til mannskapet. Med sin atomreaktor har ikkje atomubåtar problemet med brennstoffmengd, men kan segla hurtig og langt, i motsetnad til dieselelektriske ubåtar som har avgrensa rekkjevidd både over og under vatn. Ein dieselelektrisk ubåt har endå den fordelen at dei som oftast er ekstremt stillegåande under vatn. Ein atomubåt må heile tida ha i gang visse kjølesystem for å kjøla ned atomreaktoren. Utan denne konstante nedkjølingen vil atomreaksjonen koma ut av kontroll, med konsekvensar som tap av både ubåt og menneskeliv, og ikkje minst resultera i ei enorm atomforureining av området rundt. Dette tyder at atomubåtar ofte ikkje er så stillegående som dieselelektriske ubåtar. Når farten aukar, aukar òg støynivået dramatisk. Den seinare tida er det utvikla hydrogenubåtar, som òg er uavhengige av luft, men samstundes mykje stillare enn atomubåtar. Detta gjer dem vanskeleg å oppdaga ved hjelp av passive system.
Dieselelektriske ubåtar kan ikkje segla særleg fort over lengre tid, noko ein atomubåt kan. Ved bruk av aktive sonarsystem for å detektere ein ubåt, vil ein òg røpa sin eigen posisjon, noko som gjer at gode passive SONAR-system er ynskt. Under den kalde krigen bygde USA/NATO på havbunnen, mellom Grønland-Island og Island-Dei britiske øyane, ut eit lyttenettverk av ekstremt fintfølende mikrofonar. Dette systemet skulle detektere og overvaka eventuelle sovjetiske ubåtar som passerte gjennom og ut i Atlanterhavet. På engelsk er dissa havstykka kalla GIUK-gap, «Greenland, Iceland and United Kingdom-gap». Systemet er i dag ikkje offisielt i bruk, men det er til dels overlate sivile forskingsinstitusjonar, som har brukt det til å lytta etter kvalar.
Sonarsystema er òg kraftig forbetra frå dagane til krigen. Følsomheten er mykje betre, og ein kan i dag detektere og oppdaga svake lydar over lang avstand. Dette er både ved hjelp av mekanikk, men òg forbetra elektronikk og dessutan datafiltrering av sjøstøy og uønskte lydar. Ein sonaroperatør kan i dag avgjera om ubåten har éin eller to propellar, kor fort den går, og ein kan attpåtil seia kva for ein type og akkurat kva for ein ubåt ein lyttar til ved å sjå på den akustiske signaturen til ubåten. Slik som menneske har fingeravtrykk, har kvar ubåt eit spesielt lydmønster. Det kan til dømes vera små skilnader i frekvensen på dei utsende lydbølgene frå fremdriftsmaskineriet. Ein kan òg bedømma i kva grad ubåten dykkar eller stig opp, om torpedorørene/missilsiloane vert fylt med vatn/opnast for skot, og i kva grad eit våpen vert avfyrt.
Deteksjon- og våpensystem etter andre verdskrigen
I dag er sonaren eit komplekst system, men prinsippet bak er det same som den var då ASDIC første gong vart introdusert. Likevel er den store skilnaden frå den første hydrofonen til dagens sonarsystem.
Ein har til dømes fått betre passive sonarar – den norske Ula-klassa var den første ubåtklassa i verda som under vatn kunne fyra av torpedoar mot eit fiendtlig skip der måldata var berre henta inn ved hjelp av passive system. Tidlegare ubåtar kunne sjølvsagt skyta torpedoar under vatn, men var avhengig av eit aktivt sonarsystem (dvs. eit system som sende ut lydsignaler og mottok eventuelt reflekterte lydbølger) for å kunna berekna målet sitt kur sin og dermed torpedoen sin utskytningsvinkel etc.
Dagens sonarar er òg ofte taua. Det tyder at sjølve sonarsensoren vert taua bak fartøyet. Dette er ein stor fordel for plotting av posisjonen til ubåten, fordi ein då både har eit fastpunkt bak fartøyet (den taua sonaren) og ein sonar fastmontert i skroget. Dette tyder at ein kan få ein krysspeiling på ubåten, og dermed ein meir nøyaktig posisjon. I tillegg er skrogmonterte sonarar utsett for all den risting, vibrasjon og lydar som vert danna i skroget på fartøyet der den er montert. Dette tyder dårlegare søkartilhøve – noko ein taua sonar er heilt fri for. Òg ubåtar kan nytta taua sonar. Den norske Kobben-klassa var den første fartøyklassen i Noreg som nytta taua sonar – den måtte leggjast ut og vert halt inn manuelt, ein kabel på eit par hundre meter.
Luftbåren ASW
I dag gjennomfører fly og helikopter ein svært stor del av ASW-arbeidde. Dei norske fregattane i Fritjof Nansen-klassa skal til dømes bera helikopter som skal verta til nytta blant anna anti-ubåtkrigføring. Utstyrt med dyppesonar og anti-ubåttorpedoar er helikopter i dag eit mykje brukt anti-ubåtvåpen. Av helikoptertypar kan nemnast NH90 (som Nansen-klassa skal verta med utstyrt), Westland Sea King, Westland Lynx og Kamov Ka-27. Patruljefly som P-3 Orion, Hawker Siddeley Nimrod, Tupolev Tu-142 og Iljusjin Il-38, er ofte utstyrt med sonarbøyer; sonarbøyer ein sonarmottakar som er fastmontert på ei flytande bøye. Bøya kan droppast frå fly, og sender signal den mottek opp til moderflyet. På denne måten kan ein ubåt følgjast av eit fly over havflaten.
Fly kan òg oppdaga ubåtar ved hjelp av eit MAD-antenne (engelsk: Magnetic anomaly detector). Dette er enkelt forklart ei antenne som fangar opp ørsmå endringar og forstyrrelser i magnetfeltet til jorda, og kan ut frå det fortelja noko om posisjonen til ein ubåt. En masse som rører seg gjennom eit magnetfelt, skapar ein detekterbar endring – og det er dette som vert utnytta i MAD-systemet. Dette systemet er montert både på helikopter og fly.
I tillegg til MAD finst FLIR, Forward-Looking Infrared Sensor, som er ein varmesøkende sensor som ser varmeskilnader i havet føre flyet. Denne har avgrensa rekkjevidd. Som ein konsekvens av dei forbetra deteksjonsmulighetene vert ubåtar i dag konstruert for å vera ekstremt stillegående. I tillegg er det å dykka djupt ein god forsvarsmekanisme. Av våpen som vert i dag brukt er det først og fremste torpedoen som vert nytta. Kongsberg Terne-rakettar var eit norsk våpen utvikla for Oslo-klassa, ei slag forbetring av Hedgehog, var eit anna system, og synkeminer er framleis i bruk.
Støy og moderne mottiltak
Ein av dei største fiendane til ubåten er altså lydstøy. Motorane vert difor konstruerte for å vera ekstremt stillegående, men òg utforminga av propellane har sett ei enorm utvikling.. Ikkje berre vil ein feilkonstruert propell vera mindre effektiv, men den vil òg kavitere – det vil seia danna boblar, som reflekterer lydbølgene som ein aktiv sonar sender ut. Ein sterkt kaviterende propell kan dermed avsløra ein ubåt, sjølv om ubåten er stillegående. Ubåtpropellar er dermed ganske spesielle av utsjånad, ofte med sterkt langtrukne tuppar og mange blad. Utforminga av propellane på enkelte ubåtklasser har då òg vore hemmeligholdt i lang tid – det var til dømes tilfellet med den norske Ula-klassa.
Bobleprinsippet vert likevel brukt som eit mottiltak mot aktive torpedoar. Ein ubåt som vert angripe av ein slik torpedo, kan senda ut ein behaldar fylt med kalsium og sink som produserer ei enorm sky av boblar i kontakt med sjøvatn. Systemet vart første gong teke i bruk av den tyske marinen i 1943. Meir avanserte system inkluderer små støysendarar som sender ut støysignal med ein signatur som liknar ubåten sin, slik at ein torpedo vil låsa seg og detonera på denne og ikkje ubåten.
Fordi ein eksplosjon på djupt vann er mindre effektiv enn ein grunn eksplosjon (grunna den aukande trykken til vatnet), kunne djupe dykk ofte vera redningen for ubåtar under både første og andre verdskrigen – og òg i dag. I dag har ein òg større kjennskap til termiske lag og skilnader i saltinnhald i vatnet, og nyttar seg av dette for å unngå å oppdagast.
Termiske lag har samanheng med temperaturen på sjøvatnet. Dersom havvatnet på eit nivå endrar temperatur drastisk, til dømes i samband med ein varm straum gjennom eit kaldt vasslag, vil dette skapte det som vert kalla eit termisk lag. I overgangen mellom kaldt og varmare vatn vil lydbølger bøyast av, og kanskje vert heilt reflektert. Resultatet er at ein sonar vert nesten ubrukeleg, og dersom ein klarer å oppdaga noko, vert dette ofte eit forvrengt bilete av røyndomen.
Det same gjeld ferskvassslag, der ferskvatn ligg over saltvatn. Dette fenomenet finst ofte i fjordar, kor store mengder ferskvatn kjem til frå elver. Lydbølger her vil anten verta avbøyd eller totalreflektert. Sjå òg Snells lov. Slike situasjonar har ført til ulukker – til dømes har fleire ubåtar dykka opp og kollidert med overflateskip, i den trådde at dei næraste skipa var langt unna.
Utviklinga av ASW-våpen og deteksjonssystemer har òg kome det sivile til gode i høg grad. Til dømes deltok fleire marinefartøy i fiskeri etter andre verdskrigen – fordi dei kunne oppdaga fisken ved hjelp av sitt ASDIC-utstyr. Dei opererte då saman med større trålergrupper. Seinare vart det produsert ekkolodd for sivilt bruk, og dette har i dag utvikla seg i så stor grad at ein i dag får kjøpt handhaldne ekkolodd til fritidsfiske.
Fylkesveg 789 i Rogaland
Fylkesveg 789 i Rogaland går mellom Hinderåvåg og Hinderåvåg kai i Tysvær kommune. Vegen er 310 meter lang.
Elizabeth Stephansen
Ho studerte ved Eidgenössische Polytechnikum i Zürich i Sveits og tok doktorgrad same stad i 1902. Ho vart dermed den første norske kvinna som tok doktorgrad i matematikk. Ho var lærar ved Bergen katedralskole og Bergen tekniske skole og var frå 1906 tilsett som assistent i fysikk og matematikk ved Norges Landbrukshøyskole på Ås. Frå 1921 jobba ho som dosent i matematikk.
Ho publiserte mellom anna arbeid om partielle differensial- og differenslikningar.
Ho fekk Kongens fortenestmedalje for innsatsen for dei norske fangane på Espeland, fabrikkstaden som faren Anton Stephan Stephansen hadde grunnlagd.
Polygon Spur
Polygon Spur er ein brei, isfri utstikkar som ligg 2 nautiske mil (3,7 km) søraust for Tillite Spur ved sørenden av Wisconsin Plateau i Horlick Mountains i Antarktis. Han vart kartlagt av US Geological Survey (USGS) frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy i 1960-64. Namnet vart foreslått av John H. Mercer, ein geolog i US Antarctic Research Program (USARP) i desse fjella, 1964–65, fordi overflata av utstikkaren er dekt av eit nettverk av polygon.
Dingle Dome i Antarktis
Dingle Dome er eit isdekt, kuppelforma fjell på over 400 moh. som ligg oppom nordenden av Sakellari Peninsula, på kysten av Enderby Land i Antarktis. Det vart oppdaga i 1956 under flyturane til Australian National Antarctic Research Expeditions, og vart namngjeve av Australian Antarctic Names and Medals Committee etter Robert Dingle, øvstkommanderande ved Davis-stasjonen i 1957.
Håvard Skorstad
Håvard Skorstad er ein tidlegare norsk langrennsløpar. Han markerte seg som langrennar fyrst i 1998-sesongen, då han vann bronsemedaljen på 10 km under noregsmeisterskapen, mindre enn åtte sekundar bak vinnaren Anders Eide og vel to sekund bak Tor Arne Hetland. Seinare same sesongen debuterte han i verdscupen på femmila i Holmenkollen med 51. plass. Dei neste åra vart det få startar i verdscupen, fyrst i 2001 vart det fleire renn på han. Ein 11. plass i Holmenkollen var største prestasjonen. 2002-sesongen vart Skorstads beste sesong, med sølvmedalje på NM-tremila bak Odd-Bjørn Hjelmeset, og ein femteplass i Birkebeinerrennet, som det året var verdscuptevling. Han gjekk sitt siste verdscuprenn i Kuusamo, seint i 2004. Seinare satsa han mest på dei verkeleg lange løpa, har fleire gongar hevda seg i Vasaloppet. På topplan tevla han for Ski- og fotballklubben Lyn og for Rustad Idrettslag.
Sigdcelleanemi
Sigdcelleanemi eller sigdcellesjukdom (og sjeldan drepanocytose) er ein recessivt nedarva blodsjukdom som er kjenneteikna ved sjuklege avvik i dei oksygenberande hemoglobinmolekyla i raude blodceller. Dette fører til ein dragnad i cellene mot å omforme seg til harde og sigdforma celler under visse forhold. Sigdcelleanemi er tilknytt ulike akutte og kroniske helseproblem, som til dømes infeksjonar, bråe smerteåtak («sigdcellekrise») og slag, i tillegg til aukt risiko for død. Anemien oppstår når ein person arvar to abnorme kopiar av hemoglobingenet, éin frå kvar av foreldra. Det finst mange undertypar avhengig av den eksakte mutasjonen i kvart av gena. Dei som berre arvar eitt abnormt gen plar ikkje vise symptom, og blir gjerne kalla «ein berar av sjukdommen». Ein kan også seie at personen har sickle cell trait («sigdcelle-trekk»).
Komplikasjonane ved sigdcelleanemi kan i stor grad førebyggjast med vaksinasjon, profylaktisk antibiotika, blodoverføring, og med lækjemiddelet hydroksyurea/hydroksykarbamid. Ein liten del av pasientane treng transplantasjon av beinmergsceller.
Kring 300 000 barn vert fødde med ein variant av sigdcelleanemi kvart år, i hovudsak i Afrika sør for Sahara, men også i andre land i til dømes Karibia og Sør-Asia, og hjå folk av afrikansk opphav andre stader i verda. Tilstanden vart fyrste gong skildra i medisinsk litteratur av den amerikanske legen James Bryan Herrick i 1910. Frå 1940 og utover 50-åra førte bidrag frå nobelprisvinnaren Linus Pauling til at sjukdommen vart den fyrste i verda der den eksakte genetiske og molekylære defekten var klårgjort.
Symptom og sjukdomsteikn
Sigdcelleanemi kan føre til ulike akutte og kroniske komplikasjonar, fleire av desse med høg dødsprosent.
Sigdcellekrise
Omgrepet «sigdcellekrise» blir bruka for å skildre ulike akutte og uavhengige tilstandar som oppstår hjå folk med sigdcelleanemi. Sigdcelleanemi fører til anemi og ulike slag av kriser, medrekna vasookklusiv krise, aplastisk krise, sekvestreringskrise, hemolytisk krise og andre. Dei fleste krisene står ved lag i mellom fem og sju dagar. Infeksjon, dehydrering og acidose (som alle dreg fordel av sigdcelledanning) kan medverka til å utløyse krisene, men som oftast finn ein ikkje noka føreliggjande årsak.
Vasookklusiv krise
Vasookklusiv krise oppstår når sigdcelleforma raude blodceller stengjer av hårrøyrsårer og stoggar blodstraumen til eit organ. Dette vil om senn føre til iskemi, smerte, nekrose og ofte organskade. Førekomsten, alvoret og lengda av krisane varierer monaleg. Smertefulle kriser vert behandla med hydrering, analgetika og blodoverføring. I tillegg blir det gjeve opioidar med jamne mellomrom fram til krisa har roa seg. Ved mildare kriser kan det vere tilstrekkeleg med ikkje-steroide antiinflammatoriske middel (til dømes diklofenak og naproksen). Ved meir alvorlege kriser vil pasienten trenge døgnbehandling med intravenøse opiodar; pasientkontrollert smertebehandling er vanleg i desse tilfella. Vasookklusive kriser som rammar penis eller lunger er eit medisinsk naudhøve, og vert behandla med blodoverføring. Insentiv spirometri, ein teknikk som fremjer djup pusting for å hindre utviklinga av atelaktase, er tilrådd.
Splenisk sekvestreringskrise
Milten er eit organ som jobbar med å fjerne sundbrotne raude blodceller. Blodårene i dette organet er tronge, noko som medfører at milten ofte blir ramma av kriser. Folk med sigdcelleanemi plar å få infarkt i milten undervegs i barndomen. Denne autosplenektomien aukar risikoen for infeksjon frå innkapsla bakteriar; profylaktisk antibiotika og vaksinasjonar er tilrådd hjå folk med denne typen aspleni.
Sekvestreringskrise er ei akutt og smertefull oppsvelling av milten som følgje av opphopinga av raude blodceller. Dette fører til eit stupbratt fall i hemoglobinnivået med fare for hypovolemisk sjokk. Sekvestreringskriser blir rekna som medisinske naudhøver. Mangel på behandling kan føre til sirkulasjonssvikt og fylgjeleg død etter få timar. Behandlinga er palliativ (lindrande), stundom med blodoverføring. Krisene er forbigåande, og står ved lag i 3–4 timar eller opptil ein dag.
Akutt brystsyndrom
Akutt brystsyndrom er kjenneteikna ved førekomsten av nye lungeinfiltrat med manifestasjonar som takypné og dyspné. Det er den nest vanlegaste komplikasjonen og utgjer omkring 25 % av dødsfalla hjå pasientar med sigdcelleanemi. Storparten av tilfella oppstår i kombinasjon med vasookklusive kriser, etterfylgd av sigdcelleanemi. 80 % av pasientane får vasookklusive kriser ved sigdcelleanemi.
Aplastisk krise
Aplastiske kriser er akutte forverringar av anemien som fører til bleikskap, takykardi og trøyttleik. Krisene vert oftast utløyst av parvovirus B19, som har direkte verknad på produksjonen av raude blodceller, fordi viruset trengjer inn i forlauparane til dei raude cellene. Viruset kløyver seg inni cella og øydelegg ho. Parvovirusinfeksjonar stoggar produksjonen av raude blodlekamar i to til tre dagar. Dette har liten innverknad på folk flest, men den korte levetida til raude blodceller hjå personar med sigdcelleanemi fører til ei brå og livstrugande krise. Talet på retikulocyttar minskar monaleg undervegs i sjukdommen, noko som fører til retikulocytopeni, og den snøgge omskiftinga av raude blodceller fører til at hemoglobinnivå fell. Krisen står ved lag i 4–7 dagar. Storparten av pasientane kan behandlast palliativt, og nokre treng blodoverføring.