cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evolusjonsteorien
Vitskapsteoretisk status
Dette utelukkar derimot ikkje at andre sider av evolusjonsbiologien, til dømes evolusjonsfaktorane nemnd ovanfor, er nomotetiske. (I tillegg la ikkje Popper noko negativt i omgrepet «metafysikk», noko mange evolusjonskritikarar har forteia.)
Riksveg 509
Riksveg 509 (Rv509) går mellom Stavanger og Solakrossen, med arm til Stavanger lufthamn. Vegen er 19,5 km lang.
Før 1. januar 2010 var fylkesveg 509 del av vegen.
Madlaveien Revheimsveien
Tanangervegen Flyplassvegen Sentrumsvegen
Prins Karls Forland
Prins Karls Forland er ei øy vest i øygruppa Svalbard. Øya ligg like vest for Oscar II Land på Spitsbergen, mellom dei ligg Forlandsundet. Heile øya og det omliggande området utgjer Forlandet nasjonalpark. Øya har eit areal på 615 km². Det høgaste punktet på øya er Monacofjellet på 1084 meter over havet.
Øya er ikkje busett.
Påskeopprøret i 1916
Påskeopprøret i 1916 var eit mislykka forsøk på å enda det britiske styret i Irland. Opprøret braut ut i Dublin på påskemåndagen 24. april 1916, og varte i seks dagar. Trass i at opprøret slo feil, var det eit viktig skritt i retning av opprettinga av ein sjølvstendig irsk stat.
Talet 30
Talet tretti (30) er eit heiltal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 29 og før talet 31.
Påskeopprøret i 1916
Ein del av gruppa Irish Volunteers, leia av læraren og advokaten Pádraig Pearse, og Irish Citizen Army leia av arbeidarleiaren James Connolly tok den dagen nøkkelposisjonar i Dublin med makt og proklamerte ein irsk republikk uavhengig av Storbritannia frå trappa på Hovudpostkontoret.
Talet 30
Ordenstalet som svarar til talet tretti er trettiande (30.).
Påskeopprøret i 1916
30. april blei opprøret slått ned. Leiarane blei stilt for krigsrett, og fleire av dei blei avretta. Totalt døydde oppimot 500 menneske i uroa, rundt 54 % av dei sivile, 30 % britiske militære og politi, og 16 % irske opprørarar. Over 2 600 blei skadde. Dei fleste sivile tapa kom etter britisk bruk av artilleri og maskingevær, eller fordi dei forveksla sivile med opprørarar. Bombardementet og brannane det førte til la delar av Dublin sentrum i ruinar.
Bakgrunn
Påskeopprøret kan reknast som eit vendepunkt i kampen for irsk sjølvstende. Det markerer ei splitting mellom den ikkjevaldelege, parlamentariske kampen som Irish Parliamentary Party under John Redmond stod for, og den valdelege republikanismen som fram til dette tidspunktet hadde vore støtta av ein svært liten minoritet.
Redmond hadde gjennom parlamentariske verkemiddel kome langt i retning av devolusjon (Home Rule), eit avgrensa sjølvstyre for Irland. Lova kom til forslagsstadiet i 1914, men blei utsett på grunn av utbrotet av første verdskrigen. Ho enda opp i ei anna form, som Government of Ireland Act 1920, men før det hende hadde det vore eit skifte i irsk politikk mot ei meir militant linje, mykje på grunn av påskeopprøret.
Oppreisten var i stor grad planlagd av organisasjonen Irish Republican Brotherhood (IRB), der Pearse òg var medlem. IRB-medlemmer, militante republikanarar, det vil i den irske samanhengen seie sjølvstendeforkjemparar som ikkje såg bort frå bruk av våpen i kampen for eit fritt Irland, hadde gått inn i Irish Volunteers og fått meir eller mindre kontroll over delar av denne legale halvmilitære organisasjonen.
IRB sin plan støytte på vanskar da det viste seg at James Connolly, som leidde ei gruppe væpna sosialistiske fagforeiningsfolk dei kalla Irish Citizen Army, og ikkje visste om IRB-planen, heldt på å setje i gang sin eigen oppreist. IRB-leiarane møtte Connolly og fekk han til å slutte seg til deira opprørsplan. Dei vart samde om å gå til aksjon den komande påska.
Leiaren for Irish Volunteers, Eoin MacNeill, var imot planen om væpna oppstand, og da han fekk greie på kva som var tenkt, sytte han for at kontra-ordre gjekk ut, og mange færre møtte såleis opp da opprøret starta. MacNeill sin sabotasje hindra alle områda utanfor Dublin i å slutte seg til oppreisten, og kommandoen av dei aktive opprørarane kom til å liggje under sosialisten Connolly, som viste seg å vere ein god militær leiar. Sjølv etter han var alvorleg såra, kommanderte Connolly opprørsstyrkane frå ei militær seng han vart boren rundt i.
Forløp
I det vestlege Irland blei det gjort forsøk på å kontrollera vestsida av Shannon. Lokale Volunteers-einingar tok kontroll der, men med for få soldatar og våpen og liten eller ingen militær ekspertise var det aldri realistisk for dei å halda på kontrollen. Det var eit utbreidd håp blant opprørarane om at britane skulle vera villige til å kjøpslå framfor å måtte senda styrkar som dei trengde meir på vestfronten.
Britiske forsterkingar
Britane fekk raskt forsterkingar frå England, med general John Maxwell som ny kommandant. Med 16 000 soldatar og 1000 væpna konstablar frå RIC mot dei rundt 1250 opprørarane var styrketilhøvet dermed vippa kraftig til britisk fordel. Dei enkelte posisjonane opprørarane heldt blei isolerte frå kvarandre. Hardaste kampane stod ved Grand Canal, som britane hadde meinte dei måtte ta for å kunna få inn forsterkingane frå hamna i Dún Laoghaire. Opprørarane, under kommando av Sherwood Foresters fleire gonger fanga i krysseld medan det prøvde å kryssa kanalen ved Mount Street. Ei gruppe på berre tolv mann klarte å seinka den britiske framrykkinga kraftig, og drap eller skada 240 mann.
Opprørarane ved South Dublin Union (der St. James' Hospital ligg i dag) påførte også britane betydelege tap under eit forsøk på å hjelpa Dublin Castle. Cathal Brugha kjempa tappert i denne trefninga, og blei alvorleg såra. Artillerield og mangel på ammunisjon førte etterkvart til at opprørarane måtte gje opp desse posisjonane. Ein måtte også gje opp opp posisjonen på St. Stephen's Green etter at britane plasserte snikskyttarar og maskingevær i bygningar rundt parken. Mallin sine menn trekte seg tilbake til bygningen til Royal College of Surgeons, der dei heldt ut fram til dei fekk ordre om å overgje seg.
Mange av opprørarane som kunne ha blitt plassert langs kanalane eller andre stader der britane var sårbare for bakholdsåtak, blei i staden plasserte i store bygningar som GPO eller Four Courts of Boland's Mill, der dei ikkje kunne utretta mykje. Garnisonen i GPO barrikaderte bygningen og blei skoten på av artilleri på ein avstand der dei ikkje kunne returnera elden. Dei hakka seg gjennom veggen til nabobygningen for å evakuera og setja opp ein ny posisjon i Moore Street. Frå dette hovudkvarteret gav Pearse den 29. april, etter å ha innsett at vidare motstand var nyttelaus, ordre om full kapitulasjon. Neste dag hadde britane igjen kontroll over heile Dublin.
Følgjer
Om lag 3000 mistenkte sympatisørar av opprøret vart arresterte av britane, og 15 opprørsleiarar vart avretta ved skyting, inkludert alle dei sju som hadde skrive under sjølvstende-erklæringa. Mellom dei som vart avretta, var den allereie dødeleg såra James Connolly, som vart skoten fastspend til ein stol fordi han var ute av stand til å stå på beina.
Opprørarane hadde lite støtte i folket på det tidspunktet. Dei vart av mange sedde på som eventyrarar som skadde sjølvstendesaka. Men avrettingane var starten på ein snunad i folkemeininga i landet. Det vesle partiet Sinn Fein fekk auka oppslutnad, sjølv om det ikkje hadde vore med på oppstanden, fordi britane og avisene skulda det for å stå bak. Overlevande opprørarar, leia av Éamon de Valera, gjekk inn i Sinn Fein og fekk kontroll over partiet. Da britane prøvde å innføre britisk verneplikt i Irland i 1918, fekk det no radikalt republikanske Sinn Fein fleirtalet på si side, og partiet vann ein stor siger ved valet i desember dette året. Dei fleste av dei valde irske representantane møtte ikkje i parlamentet i London, men i staden i Dublin, der dei proklamerte den irske republikken den 21. januar 1919, med Éamon de Valera som president.
Påskeopprøret var nok dømt til militært nederlag, og leiarane ante truleg dette. I så fall var det eit medvite offer dei gjorde, for å setje i gang ein prosess som kunne gi Irland fridom og sjølvstende. Oppstanden er eit viktig ledd i landet si historiske utvikling, og somme ser påskeopprøret i 1916 som den verkelege starten på det sjølvstendige Irland, ikkje den anglo-irske avtalen frå 1922, som førte til skipinga av Den irske fristaten (frå 1948 Republikken Irland) men òg til delinga av landet, med dei seks nordaustlege fylka framleis ein del av Det sameinte kongedømet.Den blodige anglo-irske krigen raste fram til 1921.
Dei som vart avretta av dei britiske styresmaktene etter påskeopprøret var:
Den irske diktaren William Butler Yeats skreiv eit dikt kalla «Easter 1916», der han tok opp korleis desse personane som ein kunne ha ymse syn på føre påskeopprøret, liksom vart omskipa i omdømmet til mange irar etterpå:
Talet 31
Talet trettiein (31) er eit primtal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 30 og før talet 32.
Ordenstalet som svarar til talet trettiein er trettifyrste (31.).
Tsjervonohrad
Tsjervonohrad (ukrainsk Червоноград) er ein by i Lviv oblast (provins) vest i Ukraina. Byen er eit eige rajon (distrikt) i oblastet. Han ligg kring 62 km nord for Lviv og 7 km frå Sokal. Byen har kring 70 000 innbyggjarar (2011).
Før 1953 heitte byen Krystynopol (ukrainsk Кристинопіль, Krystynopil). Byen er kjend for gruvedrift som starta i 1950-åra. Byen vart overtført frå Polen til Sovjetunionen etter eit territorieutveksling i 1951.
Historie
I mai 1685 kjøpte den kongelege hetmanen Feliks Kazimierz Potocki eit stykke land ved Søndre Bug. I 1692 grunnla han ein landsby på landområdet kalla Novyj Dvir (tyder Ny Hage, polske Nowy Dwór), som han kalla opp etter kona til magnaten, Krystyna. Potocki gjorde Krystonopil til familiesenteret sitt. Han døydde her den 22. september 1702. Barnebarnet hans, Franz Salezy Potocki, bygde eit slott og grunnla eit kloster (1763).
På 1800-talet vart Krystonopil-apostolen halden i byen.
Notre-Dame de Paris
Notre-Dame de Paris, eller berre Notre-Dame (som tyder Vår frue, altså Jomfru Maria), er ein katedral i Paris bygd i tida 1163–1345. Katedralen, som er hovudsetet for det romersk-katolske erkebispedømet Paris, ligg på øya Île de la Cité i elva Seinen, og er ein stor turistattraksjon.
Historie
Planlegging av kyrkja vart sett i gang i 1159 av biskop de Sully. Den første steinen vart lagd i 1163 og markerte byrjinga på slit i to hundre år for mange arkitektar og handverkarar. Kyrkja er bygd som ein basilika i gotisk stil, med fem kyrkjeskip, tverrskip og kyrkjekor med utvendige kapell og gravmæle. I vest er det to 69 meter høge tårn og ei fasade rikt dekorert med skulpturar og relieff. Over Dommedagsportalen er eit av rosevindauga, med glasmåleri frå 1200-talet. Kyrkja vart restaurert i 1845-64 under leiing av Eugène Viollet-le-Duc. Vidare restaurering og vedlikehald byrja i 1991.
Katedralen har vorte klassifisert som eit verdshistorisk monument av Dei sameinte nasjonane.
Brann i 2019
Notre-Dame kom i brann 15. april 2019, under eit restaureringsarbeid. Spiret til bygningen tok fyr først. Det fall saman på grunn av brannen, og større delar av taket fall også ned. Seinare oppstod det også brann i eit av dei to tårna.
Kyrkja i skjønlitteraturen
Ringaren i Notre Dame er ein roman av Victor Hugo som har mykje av handlinga si lagt til kyrkja.
Thorbjørn Gjølstad
Thorbjørn Gjølstad var ein norsk  gardbrukar og politikar frå Brandval i Hedmark.
Tibradden Mountain
Tibradden Moutain (irsk Sliabh Thigh Bródáin) er eit fjell i County Dublin i Republikken Irland sør for byen Dublin og søraust for Rockbrook. Fjellet har ei høgd på 467 meter over havet.
Sørvestsida av fjellet er dekt av furuskog. Sør for fjelelt ligg Glendoo Mountain. Her ligg òg ei etterlikning av førhistorisk ganggrav frå 1800-talet med ein lang inngang til eit sirkelforma kammer.
Thorbjørn Gjølstad
Gjølstad var son til ein gardbrukar. Etter eksamen frå handelsgymnaset i hovudstaden i 1905, arbeidde han fram til 1911 i A/S Gravbergskogene, dei siste tre åra som styrar. Han tok deretter over farsgarden Gjølstad og dreiv i tillegg med trelasthandel til han døydde.
Frå 1914 var Gjølstad med i heradsstyret i Brandval, lengste tida også i formannskapet. Han var elles styreformann i det kommunale skogstyret frå 1915 og kommunale elverkstyret frå 1916. Han var formann i Hedmark skogselskap frå 1922 og i Det Norske Travselskap frå 1930.
Perioden 1922-24 representerte Gjølstad partiet Høgre og landkrinsane i Hedmark på Stortinget.
1000
1000 (romartal M) var eit skotår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
Nesheim kyrkje
Nesheim kyrkje står på Nesheim i øvre delen av Eksingadalen i Vaksdal kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje frå 1908. Ho er reist etter teikningar av arkitekt Adolf Schirmer. Kyrkja er bygd i tre og har sitjeplassar til 120 personar. Ho er den fyrste kyrkja på staden og vart bygd i nærleiken av ein eldre hjelpekyrkjegard. Ein veit ikkje sikkert når gamlekyrkjegarden vart oppretta, men det kan ha vore på byrjinga av 1800-talet.
Nesheim kyrkje er soknekyrkje i Nesheim sokn i Hardanger og Voss prosti. Området høyrde til Evanger prestegjeld til 1968, då vart det overført til det nyoppretta Vaksdal prestegjeld. Prestegjelda vart fasa ut frå Den norske kyrkja frå 2004.
Podlasie
Podlasie er ein historisk region i den austlege delen av Polen og den vestlege del av Belarus. Det ligg mellom elva Biebrza i nord og den natulege fortsetjinga hennar sørover i Polesie-området.
Området vert kalla Podlasie, Podlasze eller Podlasko på polsk, Падляшша (Padljasjsja) på belarusisk, Підлісся (Pidlissja), Підлясіє (Pidljasije) eller Підляхія (Pidljahija) på ukrainsk, Подляасье (Podljasie) på russisk, Palenkė på litauisk og Podlachia på latin.
Triose
Triosar er monosakkarid som inneheld tre karbonatom. Det finst tre ulike former av sukkeret: L-glyseraldehyd og D-glyseraldehyd, som begge er aldotriosar sidan karbonylgruppa ligg ytst i kjeda, og dihydroksyaceton, som er ein ketotriose sidan karbonylgruppa ligg i midten.
Triosar er viktige for celleanding. Gjennom glykolyse blir fruktose-1,6-difosfat broten ned til glyseraldehyd-3-fosfat og dihydroksyacetonfosfat, som seinare gjev opphav til mjølkesyre og pyrodruesyre.
The Fall of the House of Usher av Peter Hammill
The Fall of the House of Usher er ein opera av Peter Hammill (musikk) og Chris Judge Smith (libretto). Han er basert på ei novelle frå 1839 av same namn av Edgar Allan Poe.
Hammill og Smith, som i lag skipa musikkgruppa Van der Graaf Generator, arbeidde sporadisk på operaen frå 1973 fram til den første innspelinga kom ut på Some Bizzare Records i november 1991. Albumet kom ut på CD, kassett og ein avgrensa dobbel vinyl med berre 500 eksemplar.
Błędówørkenen
Błędówørkenen (polsk Pustynia Błędowska) er ein ørken mellom Błędów (ein del av Dąbrowa Górnicza i Øvre Schlesiske Metropolforeining) og landsbyen Klucze i Polen. Ørkenen ligg hovudsakleg i Det schlesiske høglandet i Schlesiske voivodskap og har eit areal på 32 km².
Bledowskaørkenen er den største samlinga av sand i Sentral-Europa som ikkje ligg ved sjøen. Sanden kom hit som følgje av smeltande isbrear under den siste istida. Ørkenlandskapet byrja å utvikle seg i mellomalderen som følgje av gruvedrift etter sølv, sink og kol. På grunn av sanden, som i snitt dekkjer eit 40 meter tjukt lag, somme stader opp mot 70 meter, vert området raskt drenert for vatn som trekkjer djupt ned i sanden. Dei siste åra har ørkenen byrja å krympe.
Under den andre verdskrigen nytta det tyske Afrika Korps område for trening og for å teste utstyr før det vart sendt til Afrika.
Ringvassøy
Ringvassøy (nordsamisk: Ráneš) er den sjette største øya i Noreg med eit areal på 656 km². Øya ligg i kommunane Karlsøy og Tromsø i Troms og Finnmark. Namnet Ringvassøy kjem av ordet rind f. «bergrygg», øya med fjellryggane.
Riksveg 510
Riksveg 510 (Rv510) går mellom Hinna i Stavanger kommune og Sømmevågen i Sola kommune.
The Fall of the House of Usher av Peter Hammill
Librettoen til Smith har teke visse fridomar med kjeldeteksten til Poe. Huset sjølv vert ein songpart, sungen av den same artisten som har rolla som Roderick Usher. Forteljaren, som ikkje har namn i novella, er gjeven namnet Montresor (namnet på forteljaren i ei anna soge av Poe, «The Cask of Amontillado»), og det er hinta om eit romantisk forhold mellom Montresor og Madeline Usher.
Ringvassøy
Det høgaste punktet på øya er Soltindan på 1051 meter over havet. Skogsfjordvatnet er eit 10 km² stort vatn på øya og den største innsjøen på ei øy i Noreg.
Riksveg 510
Vegen har vorte del av riksveg 509.
The Fall of the House of Usher av Peter Hammill
I 1999 fekk Hammill rettane til musikken frå Some Bizzare og omarbeidde stykket. Han spelte inn noko av sin eigen vokal, medan han let partane til dei andre songane vere som dei var. Han fjerna òg perkusjon, la til meir elektrisk gitar og miksa heile innspelinga på nytt. Resultatet kom ut som The Fall of the House of Usher (Deconstructed & Rebuilt) på Hammill sitt eige selskap Fie! i november 1999. Hammill reknar denne versjonen som den definitive innspelinga av operaen.
Operaen er aldri blitt framført på scenen i sin heilskap. I 1980-åra framførte Hammill «The Sleeper» acapella på ei diktfestival i Amsterdam i oktober 1983og i New York i juli 1986. På konsertar i 1991 og 1992 framførte Hammill ofte ein suite av songar frå operaen, offisielt gjeven ut på videoen/DVD-en In The Passionskirche.
Riksveg 510
Nesbuveien
Nesbuvegen Flyplassvegen
Ringvassøy
Geologi
Den sørlege delen av Ringvassøy består av tonalittiske til anorthosittiske og gabbroiske migmatittiske gneis. Ein prøve av den tonalitiske gneisen gav ein arkaisk U–Pb zirkon alder på 2841 millionar år.
Det 10 km breie og 30 km lange Ringvassøy grønnsteinsbelte utgjer den nordlege delen av Ringvassøya og består av ulike felsiske til mafiske metavulkanske bergartar av tholeiitisk til kalsium-alkalisk affinitet. U–Pb zirkon alder på 2849 millionar år og 2835 millionar år.
Både gneisen og grønsteinane er gjennomskorne av mange mafiske gangar.
Maumturkfjella
Maumturkfjella (Na Sléibhte Mhám Toirc på irsk, òg kalla Maumturks, Maamturks, The Turks) er ei fjellkjede i Connemara vest i Irland. Dei er mindre kjend enn nabokjeda Twelve Bens på andre sida av Inaghdalen. Dei er ikkje særleg høgre, 667 meter på det høgaste, men er ein flott stad for fjellturar i fint vêr og gjev eit flott utsyn til området rundt.
1001
1001 (romartal MI) var det fyrste året i det andre tusenåret.
Torjus Gard
Torjus Larsson Gard var ein norsk gardbrukar og politikar frå Skåre i Rogaland.
Gard gjekk både amtskule og landbruksskule før han i 1894/95 gjennomførte Statens meieriskule på Hegra. Elles gjorde han stipendreiser til Sverige og Danmark for å lære meir om landbruk og meiribruk. Åra 1896-1900 styrte han meieri i Selbu og seinare i Bergen. Straks før 1900 tok han over drifta av farsgarden i Skåre og dreiv denne i fleire tiår. I tida 1907-22 var han styreformann i den lokale sparebanken, og 1924-43 styrar av Noregs Bank si avdeling i Haugesund.
Gard var stortingsrepresentant for Venstre periodane 1916-18, 1922-24 og 1928-33. I den fyrste treårsbolken på Stortinget var han han medlem i protokollkomiteen, i den andre nestformann i tollkomiteen, i 1928-30 medlem i løonningskomiteen og 1931-33 sekretær i administrasjonskomiteen. Gard var ordførar i Skåre 1916-19 og 1931-37.
Lipetsk
Lipetsk (kyrillisk skrift Ли́пецк) er ein by i Russland og administrativt senter i Lipetsk oblast. Han ligg ved breidda av elva Voronezj, 438 km søraust for Moskva.
Historie
Lipetsk vart først nemnd i krøniker frå 1200-talet. I 1284 vart busetjinga øydelagd av mongolane.
I 1703 gav Peter den store ordre om å få bygd ein støypejernsfabrikk i Lipetsk, nær jernmalmførekomstar, for å lage granater. I 1779 vart Lipetsk ein av dei største byane i Tambov gubernija.
Dei største industriane i Lipetsk er jernindustri, metallarbeid, maskinproduksjon, motorar, kjemikaliar, mat og klede.
Lipetsk er ein av dei eldste kurstadane i Russland og opna første gong i 1805. Torvgjørme og jernmedisinsk hydrogenkarbonat og kalsiumhaldige kjelder vert nytta til å behandle pasientar. Svovel- og klorhaldig natriumvatn vert nytta til både terapøytiske bad og som drikkevatn.
Black Sabbath
Black Sabbath var eit engelsk rockeband skipa i Birmingham i 1968 av gitaristen Tony Iommi, trommeslagaren Bill Ward, bassisten Geezer Butler og vokalisten Ozzy Osbourne. Dei er ofte blitt rekna som pionerar innan heavy metal. Bandet var med å definere sjangeren med utgjevingar som Black Sabbath (1970), Paranoid (1970) og Master of Reality (1971). Bandet har hatt mange besetningar gjennom åra etter at Osbourne slutta i 1979, med Iommi som det einaste konstante medlemmet.
Etter tidlegare iterasjonar av gruppa - Polka Tulk Blues Band og Earth - bestemde bandet seg for namnet Black Sabbath i 1969. Dei utmerkte seg gjennom okkulte tema med skrekkinspirerte tekstar og nedstemte gitarar. Dei signerte kontrakt med Philips Records i 1969. I november 1970 sleppte dei sin første singel, «Evil Woman», og månaden etter kom debutalbumet Black Sabbath. Sjølv om albumet fekk dårlege kritikkar, vart det ein kommersiell suksess, noko som førte til oppfølgjaren Paranoid seinare same år. Populariteten til bandet auka, og med Sabbath Bloody Sabbath frå 1973 byrja kritikarane å reagera positivt. Dette albumet, saman med forgjengaren Vol. 4 (1972) og etterfølgjarane Sabotage (1975), Technical Ecstasy (1976) og Never Say Die! (1978), såg bandet utforska meir eksperimentelle og progressive stilar.
Osbourne sitt overdrivne rusmisbruk førte til at han fekk sparken i 1979. Han vart erstatta av den tidlegare Rainbow-vokalisten Ronnie James Dio. Sabbath spelte inn to album med Dio, Heaven and Hell (1980) og Mob Rules (1981), der trommeslagar Vinny Appice erstatta Ward på det andre albumet. Etter at Dio og Appice forlét bandet, spelte Butler og Iommi inn Born Again (1983) med Deep Purple-vokalisten Ian Gillan og Ward på trommer. Black Sabbath vart splitta i 1984, og Iommi sette saman ein ny versjon av bandet året etter. Dei neste tolv åra gjekk gjennom bandet mange personellendringar som inkluderte vokalistane Glenn Hughes, Ray Gillen og Tony Martin, og dessutan fleire trommeslagarar og bassistar. Martin, som erstatta Gillen i 1987, var den nest lengst sitjande vokalisten etter Osbourne og spelte inn tre album med Black Sabbath før han vart sparka i 1991. Same år slo Iommi seg saman med Butler, Dio og Appice for å spela inn Dehumanizer (1992). Etter to studioalbum til med Martin, som kom tilbake for å erstatta Dio i 1993, vart den originale besetninga til bandet gjenforeina i 1997 og gav ut livealbumet Reunion året etter; dei heldt fram med å turnera av og til fram til 2005. Bortsett frå diverse nyutgivingar av katalogen deira og samlealbum, og dessutan gjenforeininga av Mob Rules-æraen som Heaven & Hell, var det ingen vidare aktivitet under Black Sabbath-namnet før i 2011 med utgivinga av dei siste studioalbuma deira og 19. album totalt, 13, i 2013, som inneheld alle originalmedlemmene unnateke Ward. I løpet av farvellturneen spelte bandet avslutningskonserten sin i heimbyen Birmingham 4. februar 2017. Sporadiske delvise gjenforeiningar har skjedd sidan, seinast då Osbourne og Iommi opptredde saman under avslutningsseremonien til Commonwealth Games i 2022 i Birmingham.
Black Sabbath har selt over 70 millionar plater på verdsbasis per 2013, noko som gjer dei til eit av dei mest kommersielt vellykka heavy metal-banda. Black Sabbath har saman med Deep Purple og Led Zeppelin vorte omtalt som «den uheilage treeininga av britisk hardrock og heavy metal på byrjinga og midten av syttitalet». Dei vart rangerte av MTV som «Det beste metal-bandet gjennom tidene» og kom på andreplass på VH1 si liste over «Dei 100 beste hardrockartistane». Magasinet Rolling Stone rangerte dei som nummer 85 på si liste over «Dei 100 beste artistane gjennom tidene». Black Sabbath vart innlemma i UK Music Hall of Fame i 2005 og Rock and Roll Hall of Fame i 2006. Dei har òg vunne to Grammyprisar for beste metal-framføring, og i 2019 vart bandet tildelt ein Grammy Lifetime Achievement Award.
1968-1969: Danning og tidlege dagar
I desember 1968 forlét Iommi brått Earth for å bli med i Jethro Tull. Sjølv om opphaldet i bandet skulle bli kortvarig, gjorde Iommi ein opptreden med Jethro Tull i The Rolling Stones Rock and Roll Circus. Iommi var misnøgd med retninga Jethro Tull tok, og vende tilbake til Earth i slutten av månaden. «Det var berre ikkje rett, så eg drog», sa Iommi. «Til å byrja med syntest eg Tull var bra, men eg var ikkje så glad i å ha ein leiar i bandet, som var Ian Anderson sin måte å gjera det på. Då eg kom tilbake frå Tull, kom eg tilbake med ei heilt ny innstilling. Dei lærte meg at ein må jobba for det for å komma vidare.»
Under konsertar i England i 1969 oppdaga bandet at dei vart forveksla med ei anna engelsk gruppe ved namn Earth, så dei bestemde seg for å byta namn igjen (dette namnebytet skulle gi opphav til den velkjende debatten om den påstått estetiske innverknaden frå Coven, noko det britiske bandet alltid nekta for ). Ein kino tvers over gata for øvingslokalet til bandet viste skrekkfilmen Black Sabbath frå 1963, med Boris Karloff i hovudrolla og regissert av Mario Bava. Medan han såg folk stå i kø for å sjå filmen, noterte Butler at det var «rart at folk bruker så mykje pengar på å sjå skrekkfilmar». Deretter skreiv Osbourne og Butler teksten til ein song kalla «Black Sabbath», som var inspirert av skrekk- og eventyrforfattaren Dennis Wheatley, saman med ein visjon Butler hadde av ein svart silhuettfigur som stod ved fotenden av senga hans. Ved å nytta seg av den musikalske tritonus, òg kjent som «djevelens intervall», førte den illevarslande lyden i songen og mørke teksten bandet i ei mørkare retning, ein sterk kontrast til populærmusikken på slutten av 1960-åra, som var dominert av flower power, folkemusikk og hippiekultur. Judas Priest-frontfiguren Rob Halford har kalla låten «truleg den vondaste songen som nokosinne er skriven». Inspirert av den nye stilen skifta bandet namn til Black Sabbath i august 1969 og bestemde seg for å fokusera på å skriva liknande materiale i eit forsøk på å skapa den musikalske ekvivalenten til skrekkfilmar.
1969-1971: Black Sabbath og Paranoid
Den første konsert deira som Black Sabbath fann stad den 30. august 1969 i Workington i England. Dei fekk kontrakt med Philips Records i november 1969 og gav ut sin første singel, «Evil Woman» (ein cover av ein låt av bandet Crow), som vart spelt inn i Trident Studios gjennom Philips-selskapet Fontana Records i januar 1970. Seinare utgivingar vart handterte av det nyoppretta progressive rock-selskapet til Philips, Vertigo Records.
Black Sabbath vart gitt ut fredag den 13. februar 1970 og nådde åttandeplassen på UK Albums Chart. Etter utgivinga i USA og Canada i mai 1970 av Warner Bros. Records nådde albumet 23. plassen på Billboard 200, der det vart liggjande i over eitt år. Albumet fekk negative meldingar av mange kritikarar. Lester Bangs avfeia det i ei Rolling Stone-melding som «disharmonisk jamming med bass og gitar som køyrer som speedfreaks over dei musikalske grensene sine, men aldri heilt i synk.». Albumet selde i store opplag sjølv om det vart kritisert, og bandet fekk sin første eksponering for eit større publikum. Det har sidan vorte sertifisert til platinaplate i både USA av Recording Industry Association of America (RIAA) og i Storbritannia av British Phonographic Industry (BPI), og er no allment akseptert som det første heavy metal-albumet.
Bandet returnerte til studioet i juni 1970, berre fire månader etter at Black Sabbath vart gitt ut. Det nye albumet skulle først heita War Pigs etter songen «War Pigs», som var kritisk til Vietnamkrigen, men Warner endra tittelen på albumet til Paranoid. Førstesingelen frå albumet, «Paranoid», vart skriven i studio i siste liten. Ward forklarer: «Me hadde ikkje nok låtar til albumet, og Tony spelte berre «Paranoid»-gitaren, og det var det. Det tok tjue, tjuefem minutt frå ende til annan.» Singelen vart sleppt i september 1970 og nådde fjerdeplassen på UK Singles Chart, og heldt fram med å vere Black Sabbath sin einaste topp 10-hit. Albumet følgde i Storbritannia i oktober 1970, der det, hjelpt av suksessen til singelen «Paranoid», gjekk til topps på UK Albums Chart.
Utgivinga i USA vart utsett til januar 1971, ettersom albumet Black Sabbath framleis låg på hitlistene då Paranoid vart gitt ut i Storbritannia. Albumet nådde 12. plassen i USA i mars 1971 og selde deretter fire millionar eksemplar i USA utan å bli spelt på radio. Til liks med Black Sabbath vart albumet utskjelt av rockekritikarane då det kom ut, men moderne meldarar som AllMusic-skribenten Steve Huey omtalar Paranoid som «eit av dei største og mest innverknadsrike heavy metal-albuma gjennom tidene», som «definerte lyden og stilen til heavy metal meir enn noka anna plate i rockehistoria». Albumet vart rangert som nummer 131 på magasinet Rolling Stone si liste over dei 500 beste albuma gjennom tidene. Listesuksessen til Paranoid gjorde det mogleg for bandet å turnera i USA for første gongen - deira første konsert i USA var på klubben Ungano's på 210 West 70th Street i New York City - og førte til utgivinga av andre singelen til albumet, «Iron Man». Sjølv om singelen ikkje nådde topp 40-lista, er han framleis ein av dei mest populære songane til Black Sabbath, og den mest populære amerikanske singelen deira fram til «Psycho Man» frå 1998.
1971-1973: Master of Reality og Vol. 4
I februar 1971, etter ein eingongsopptreden på Myponga Pop Festival i Australia, gjekk Black Sabbath tilbake til studioet for å byrja arbeidet med sitt tredje album. Etter hitlistesuksessen med Paranoid fekk bandet meir studiotid, saman med ein «koffert full av pengar» for å kjøpa dop. «Me byrja å bruka kokain i stor stil», forklarte Ward. «Uppers, downers, Quaaludes, alt mogleg. Det kom til eit stadium der du kom på idear og gløymde dei, fordi du var så ute av det.»
Produksjonen var ferdig i april 1971, og i juli 1971 gav bandet ut Master of Reality, berre seks månader etter den amerikanske utgivinga av Paranoid. Albumet nådde topp 10 i USA og Storbritannia, og vart gullsertifisert på mindre enn to månader, og fekk etter kvart platina-sertifisering på 1980-talet og dobbel platina tidleg på 2000-talet. Albumet inneheldt den første akustiske låten til Sabbath, saman med fanfavorittar som «Children of the Grave» og «Sweet Leaf». Kritikken i samtida var generelt negativ, og Lester Bangs leverte ei ambivalent melding av Master of Reality i Rolling Stone, der han skildra den avsluttande «Children of the Grave» som «naiv, forenkla, repetitiv, absolutt tøv - men i rock 'n' roll-tradisjonen er det einaste kritieret spenning, og det har Black Sabbath». (I 2003 plasserte Rolling Stone albumet som nummer 300 på lista si over dei 500 beste albuma gjennom tidene. )
I juni 1972 møttest bandet igjen i Los Angeles for å byrja arbeidet med neste album på Record Plant. Med meir tid i studio eksperimenterte bandet med nye teksturar, som strykarar, piano, orkestrering og fleirstemde songar. Innspelinga var prega av problem, mange som følgje av rusproblem. Etter å ha slite med å spela inn låten «Cornucopia» etter å ha «sete midt i rommet og berre teke dop», var Ward nær ved å få sparken. «Eg hata songen, det var nokre mønster som var heilt ... forferdelege», sa trommeslagaren. «Eg klarte det til slutt, men reaksjonen eg fekk, var ei kald skulder frå alle. Dei sa: 'Berre gå heim, du er ikkje til noka nytte akkurat no'. Eg følte at eg hadde mislykkast, og at eg var i ferd med å få sparken». Butler meinte at sluttproduktet «var veldig dårleg produsert, i mine auge. Den dåverande manageren vår insisterte på å produsera det, slik at han kunne krevja inn produksjonskostnadene».
Albumet heitte opphavleg Snowblind etter songen med same namn, som handlar om kokainmisbruk. Plateselskapet endra tittelen i siste liten til Black Sabbath Vol. 4. Ward noterte: «Det fanst ingen Volume 1, 2 eller 3, så det er eigentleg ein ganske dum tittel». Vol. 4 vart gitt ut i september 1972, og sjølv om kritikarane var avvisande, oppnådde det gullstatus på mindre enn ein månad, og var den fjerde utgivinga av bandet på rad som selde ein million eksemplar i USA. «Tomorrow's Dream» vart gitt ut som singel - den første sidan «Paranoid» - men nådde ikkje hitlistene.
Etter ein omfattande turné i USA reiste bandet i 1973 igjen til Australia, etterfølgd av ein turné til New Zealand for første gong, før turen gjekk vidare til det europeiske fastlandet. «Bandet var definitivt i stordomstida si», hugsa Ward, «i den forstand at ingen hadde brunne ut heilt enno».
1973-1976: Sabbath Bloody Sabbath og Sabotage
Etter Vol. 4-verdsturneen returnerte Black Sabbath til Los Angeles for å byrja arbeidet med neste utgiving. Bandet var fornøgd med Vol. 4-albumet og ville attskapa innspelingsatmosfæren, og vende tilbake til Record Plant-studioet i Los Angeles. Med dei nye musikalske innovasjonane i tida vart bandet overraska over at rommet dei tidlegare hadde brukt på Record Plant var erstatta av ein «gigantisk synthesizer». Bandet leigde eit hus i Bel Air og byrja å skriva sommaren 1973, men mellom anna på grunn av rusproblem og trøyttleik klarte dei ikkje å fullføra nokre låtar. «Ideane kom ikkje ut slik dei gjorde på Vol. 4, og me vart verkeleg misnøgde», seier Iommi. «Alle sat der og venta på at eg skulle finna på noko. Eg kom rett og slett ikkje på noko. Og viss eg ikkje fann på noko, var det ingen som ville gjera noko».
Etter ein månad i Los Angeles utan resultat valde bandet å returnera til England. Dei leigde Clearwell Castle i The Forest of Dean. «Me øvde i fangehola, og det var veldig skummelt, men det hadde ein viss atmosfære, det mante fram ting, og ting byrja å komma fram igjen». Under arbeidet i fangeholet snubla Iommi over hovudriffet til «Sabbath Bloody Sabbath», som sette tonen for det nye materialet. Dei nye låtane vart spelte inn i Morgan Studios i London av Mike Butcher og bygde vidare på dei stilistiske endringane som vart introduserte på Vol. 4, med synthesizerar, strykarar og komplekse arrangement. Yes-klaverspelaren Rick Wakeman vart henta inn som studiomusikar, og medverka på «Sabbra Cadabra».
I november 1973 byrja Black Sabbath å få positive meldingar i mainstreampressa etter utgivinga av Sabbath Bloody Sabbath, og Gordon Fletcher i Rolling Stone kalla albumet «ein usedvanleg gripande affære» og «ikkje mindre enn ein fullkommen suksess.» Seinare meldarar som AllMusic-skribenten Eduardo Rivadavia omtaler albumet som eit «meisterverk, uunnværleg i alle heavy metal-samlingar», samtidig som det viser «ei nyvunne kjensle av finesse og modnad». Albumet markerte det femte platinaseljande albumet på rad i USA for bandet, og nådde fjerdeplassen på UK Albums Chart og 11. plassen i USA.
Bandet starta ein verdsturné i januar 1974 som kulminerte på California Jam-festivalen i Ontario i California den 6. april 1974. Black Sabbath tiltrekte seg over 200 000 fans og opptredde saman med populære rocke- og popband frå 1970-talet som Deep Purple, Eagles, Emerson, Lake & Palmer, Rare Earth, Seals & Crofts, Black Oak Arkansas og Earth, Wind & Fire. Delar av showet vart sendt på ABC Television i USA, noko som gjorde bandet kjent for eit større amerikansk publikum. Same år skifta bandet management og signerte med den berykta engelske manageren Don Arden. Overgangen førte til ein kontraktstvist med det tidlegare managementet til Black Sabbath, og medan han stod på scena i USA, fekk Osbourne ei stemning som førte til ei to år lang rettssak.
Black Sabbath byrja arbeidet med sitt sjette album i 1975. I februar byrja dei igjen i England i Morgan Studios i Willesden, denne gongen med ein bestemd visjon om å endra stilen frå Sabbath, Bloody Sabbath. «Me kunne ha halde fram og fram og fram, vorte meir tekniske, brukte orkester og alt mogleg anna, men det hadde me ikkje særleg lyst til. Me tok ein kikk på oss sjølv, og me ville laga eit rockealbum - Sabbath, Bloody Sabbath var eigentleg ikkje eit rockealbum». Produsert av Black Sabbath og Mike Butcher vart Sabotage gitt ut i juli 1975. Til liks med forløparen fekk albumet innleiingsvis gode meldingar, og Rolling Stone uttalte «Sabotage er ikkje berre den beste plata til Black Sabbath sidan Paranoid, det kan vera deira beste nokosinne», sjølv om seinare meldarar som AllMusic noterte at «den magiske kjemien som gjorde album som Paranoid og Volume 4 så spesielle, var i ferd med å gå i oppløysing».
Sabotage nådde topp 20 i både USA og Storbritannia, men var den første utgivinga til bandet som ikkje oppnådde platinastatus i USA. Sjølv om den einaste singelen frå album, «Am I Going Insane (Radio)» ikkje nådde topplista, inneheld Sabotage fanfavorittar som «Hole in the Sky» og «Symptom of the Universe». Black Sabbath turnerte til støtte for Sabotage med oppvarmingsbandet Kiss, men vart tvinga til å avbryta turneen i november 1975 etter ei motorsykkelulykke der Osbourne øydela ein muskel i ryggen. I desember 1975 gav plateselskapet til bandet ut eit samlealbum utan innspel frå bandet, med tittelen We Sold Our Soul for Rock 'n' Roll. Albumet låg på hitlistene gjennom heile 1976 og selde til slutt to millionar eksemplar i USA.
1976-1979: Technical Ecstasy, Never Say Die! og Osbourne sin avgang
. Black Sabbath byrja arbeidet med sitt neste album i Criteria Studios i Miami i Florida, i juni 1976. For å utvida soundet utvida bandet besetninga med klaverspelaren Gerald Woodroffe, som òg hadde medverka i mindre grad på Sabotage. Under innspelinga av Technical Ecstasy innrømde Osbourne at han byrja å mista interessa for Black Sabbath og byrja å vurdera moglegheita for å jobba med andre musikarar. Innspelinga av Technical Ecstasy var vanskeleg; då albumet var ferdig, vart Osbourne innlagt på Stafford County Asylum i Storbritannia. Albumet vart gitt ut 25. september 1976 til blanda meldingar, og - for første gong - gav seinare musikkritikarar albumet mindre gunstige retrospektive meldingar; to tiår etter utgivinga gav AllMusic albumet to stjerner, og noterte at bandet var «raknande i eit alarmerande tempo». Albumet inneheldt mindre av den dommedagsaktige, illevarslande stilen frå tidlegare innspelingar, og inkorporerte meir synthesizer og livlege rockelåtar. Technical Ecstasy nådde ikkje topp 50-lista i USA og var andre utgivinga til bandet på rad som ikkje oppnådde platinastatus, sjølv om ho seinare vart gullsertifisert i 1997. Albumet inkluderte mellom anna «Dirty Women», som vart ein fast del av konsertane deira, og dessutan den første solovokalen til Ward på låten «It's Alright». Turneen til støtte for Technical Ecstasy byrja i november 1976 med oppvarmingsbanda Boston og Ted Nugent i USA, og avslutta i Europa med AC/DC i april 1977.
I slutten av 1977, medan dei øvde på neste album og berre nokre dagar før bandet skulle gå i studio, slutta Osbourne brått i bandet. Iommi ringde vokalist Dave Walker, ein mangeårig ven av bandet som tidlegare hadde vore medlem av Fleetwood Mac og Savoy Brown, og informerte han om at Osbourne hadde forlate bandet. Walker, som på den tida var frontfigur i bandet Mistress, flaug til Birmingham frå California i slutten av 1977 for å skriva materiale og øva med Black Sabbath. Den 8. januar 1978 gjorde Black Sabbath si einaste framferd med Walker på vokal, då dei spelte ein tidleg versjon av songen «Junior's Eyes» i BBC-programmet «Look! Hear!» Walker hugsa seinare at han i Birmingham hadde treft Osbourne på ein pub og konkluderte med at Osbourne ikkje var heilt innstilt på å forlata Black Sabbath. «Dei siste Sabbath-albuma var berre veldig deprimerande for meg», sa Osbourne. «Eg gjorde det for det me kunne få ut av plateselskapet, berre for å bli feite på øl og gi ut ei plate.» Walker har sagt at han skreiv mange tekstar i løpet av si korte tid i bandet, men at ingen av dei nokon gong vart brukte. Viss det finst andre opptak av denne versjonen av bandet enn «Look! Hear!»-opptaka, seier Walker at han ikkje kjenner til dei.
Osbourne ville først danna eit soloprosjekt med dei tidlegare Dirty Tricks-medlemmene John Frazer-Binnie, Terry Horbury og Andy Bierne. Då det nye bandet øvde i 1978, ombestemde Osbourne seg og vart med i Black Sabbath igjen. «Tre dagar før me skulle gå i studio, ønskte Ozzy å komma tilbake til bandet», fortel Iommi. «Han ville ikkje syngja noko av det me hadde skrive med den andre fyren (Walker), så det gjorde det veldig vanskeleg. Me gjekk inn i studio med så å seie ingen låtar. Me skreiv om morgonen slik at me kunne øva og spela inn om kvelden. Det var så vanskeleg, som eit samleband, for du fekk ikkje tid til å reflektera over ting. 'Er dette rett? Fungerer dette ordentleg?' Det var veldig vanskeleg for meg å komma på ideane og setja dei saman så raskt».
Bandet var fem månader i Sounds Interchange Studios i Toronto i Ontario i Canada, med å skriva og spela inn det som skulle bli Never Say Die!. «Det tok ganske lang tid», fortel Iommi. «Me vart skikkeleg dritings og tok mykje dop. Me drog ned til innspelingane og måtte pakka saman fordi me var for høge og måtte slutta. Ingen fekk til noko som helst, me var over alt, alle spelte ulike ting. Me gjekk tilbake og sov ut rusen, og prøvde igjen dagen etter». Albumet vart gitt ut i september 1978 og nådde 12. plassen i Storbritannia og 69. plassen i USA. Presseresponsen var negativ og vart ikkje betre med tida, og Eduardo Rivadavia i AllMusic uttalte to tiår etter utgivinga at albumet hadde «ufokuserte songar som perfekt reflekterte dei anstrengde personalproblema i bandet og narkotikamisbruket». februar 2013}} Albumet inneheldt singlane «Never Say Die» og «Hard Road», som begge nådde topp 40-lista i Storbritannia. Bandet gjorde òg si andre framferd på BBC-programmet Top of the Pops' med «Never Say Die». Det tok nesten 20 år før albumet vart gullsertifisert i USA.
Turneen for Never Say Die! byrja i mai 1978 med Van Halen som oppvarmingsband. Meldarane kalla framferda til Black Sabbath «trøytt og uinspirert», ein sterk kontrast til den «ungdommelege» framferda til Van Halen, som turnerte verda rundt for første gong. Bandet filma ein opptreden på Hammersmith Odeon i juni 1978 som seinare vart gitt ut på DVD som Never Say Die. Den siste konserten på turneen - og Osbourne sin siste opptreden med bandet før seinare gjenforeiningar - var i Albuquerque i New Mexico den 11. desember.
Etter turneen returnerte Black Sabbath til Los Angeles og leigde igjen eit hus i Bel Air, der dei brukte nesten eit år på å jobba med nytt materiale til neste album. Heile bandet misbrukte både alkohol og andre rusmiddel, men Iommi seier at Osbourne «var på eit heilt anna nivå». Bandet kom med nye låtidear, men Osbourne viste lita interesse og nekta å syngja dei. Pressa frå plateselskapet og frustrasjonen over Osbourne sine manglande innspel spissa seg til, og Iommi tok avgjerda om å sparka Osbourne i 1979. Iommi meinte at dei einaste alternativa var å sparka Osbourne eller å oppløysa bandet fullstendig. «På det tidspunktet var det slutt med Ozzy», sa Iommi. «Me tok alle saman mykje dop, mykje kokain, mykje av alt mogleg, og Ozzy drakk seg så full på den tida. Me skulle eigentleg øva, men ingenting skjedde. Me skulle øva i dag, men ingenting skjedde. 'Nei, me gjer det i morgon'. Det vart så ille at me ikkje gjorde noko som helst. Det berre rann ut i sanden». Ward, som stod Osbourne nær, vart valt av Tony til å overlevera nyheita til songaren 27. april 1979. «Eg håpa eg var profesjonell, men det kan hende eg ikkje var det, faktisk. Når eg er full, er eg forferdeleg», sa Ward. «Alkohol var definitivt noko av det mest skadelege for Black Sabbath. Me var dømde til å øydeleggja kvarandre. Bandet var giftig, veldig giftig».
1979–1982: Dio kjem inn, Heaven and Hell og Mob Rules
Sharon Arden (seinare Sharon Osbourne), dottera til Black Sabbath-manageren Don Arden, foreslo tidlegare Rainbow-vokalist Ronnie James Dio som erstatning for Ozzy Osbourne i 1979. Don Arden prøvde på dette tidspunktet framleis å overtala Osbourne til å bli med i bandet igjen, ettersom han rekna den opphavlege besetninga som den mest lønnsame. Dio vart offisielt med i juni, og bandet byrja å skriva på sitt neste album. Med ein vokalstil som skilde seg markant frå Osbourne sin, markerte inntoget til Dio i bandet ei endring i stilen til Black Sabbath. «Dei var heilt annleis», forklarer Iommi. «Ikkje berre stemmemessig, men òg haldningsmessig. Ozzy var ein stor showmann, men då Dio kom inn, var det ei anna haldning, ei anna stemme og ei anna musikalsk tilnærming til vokalen. Dio song på tvers av riffet, medan Ozzy følgde riffet, som i 'Iron Man*. Ronnie kom inn og gav oss ein annan vinkel på skrivinga.»
Geezer Butler forlét bandet mellombels i september 1979 av personlege årsaker. Ifølgje Dio hyra bandet først inn Craig Gruber, som Dio tidlegare hadde spelt med i Elf, på bass for å hjelpa til med å skriva det nye albumet. Gruber vart snart erstatta av Geoff Nicholls frå Quartz. Den nye besetninga returnerte til Criteria Studios i november for å byrja innspelingsarbeidet, medan Butler kom tilbake til bandet i januar 1980 og Nicholls gjekk over til klaverinstrument. Produsert av Martin Birch vart Heaven and Hell gitt ut 25. april 1980, til kritikarroste meldingar. Over ti år etter utgivinga skreiv AllMusic at albumet var «ei av dei siste platene til Sabbath der bandet høyrest gjenfødd og energisk ut gjennom heile plata.». Heaven and Hell nådde niandeplass i Storbritannia og 28. plassen i USA, det høgast rangerte albumet deira sidan Sabotage. Albumet selde til slutt ein million eksemplar i USA, og bandet la ut på ein omfattande verdsturné, og gjorde den første konserten sin med Dio i Tyskland 17. april 1980.
Black Sabbath turnerte i USA gjennom heile 1980 saman med Blue Öyster Cult på «Black and Blue»-turneen, med ein konsert på Nassau Coliseum i Uniondale i New York, filma og gitt ut på kino i 1981 som Black and Blue. Den 26. juli 1980 spelte bandet for 75 000 fans på eit utselt Los Angeles Memorial Coliseum saman med Journey, Cheap Trick og Molly Hatchet. Dagen etter opptredde bandet på Day on the Green på Oakland Coliseum i 1980. Medan dei var på turné, gav det tidlegare plateselskapet til Black Sabbath i England ut eit konsertalbum med tittelen Live at Last, som var henta frå ein sju år gammal opptreden, utan innspel frå bandet. Albumet nådde femteplassen på den britiske hitlista, og «Paranoid» vart gitt ut på nytt som singel og nådde topp 20.