cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fredrik von Schomberg
'''Friedrich Hermann, 1. hertug av Schomberg''' var ein marskalk av Frankrike og general i den engelske og portugisiske hæren.
Han stamma frå ein gammal familie i Pfalz og var fødd i Heidelberg. Han starta militærkarrieren sin under prins Fredrik Henrik av Oranien og gjekk i 1634 inn i teneste for Sverige, og for Frankrike i 1635. I 1639 gjekk han inn i nederlandsk teneste igjen fram til 1650, då han gjekk inn i den franske hæren som general (maréchal de camp under Turenne i felttoga mot Condé, og i 1665 vart han generalløytnant.
Etter freden i Pyreneane (1659), vart sjølvstendet til Portugal truga av Spania, og Schomberg vart send som militær rådgjevar til Lisboa med skjult godkjenning frå Karl II av England. Ludvig XIV av Frankrike tok alle dei franske embeta frå Schomberg, for å ikkje truge avtalen nettopp inngått med Spania. I Portugal vann Schomberg siger i Montes Claros den 17. juni 1665 over spanjolane under Luis de Benavides Carrillo, marki av Caracena. Etter at krigen mot Spania var over reiste Schomberg attende til Frankrike, tok fransk statsborgarskap og gjekk inn i fransk teneste att. Då ediktet i Nantes vart tilbakekalla vart Schomberg, som var hugenott, tvungen til å forlate landet.
Til slutt vart han øvstkommanderande for styrkane til Kurfyrsten av Brandenburg, og i Berlin vart han rekna som leiar for dei mange tusen hugenottane som slo seg ned der. Med løyve frå kurfyrsten, drog han i lag med prinsen av Oranien til England i 1688. I august det året vart han utpeikt som øvstkommanderande i den vilhelminske krigen i Irland mot jakobittane som støtta Jakob II. I lag med Vilhelm deltok han i slaget ved Boyne (1. juli 1690) der han mista livet. Han vart gravlagd i Dublin.
Kjelder
''
Are Sende Osen
Are Sende Osen er ein norsk programleiar som  tidlegare var  i radioprogrammet Are og Odin saman med Klaus Joacim Sonstad. Osen voks opp på Sverresborg i Trondheim.
Samstundes som han studerte ved Universitetet i Trondheim byrja Osen sin journalistkarriere i Adresseavisa, der han blant anna skrev for helgemagasinet Ut. Òg her samarbeidde han med Klaus Joachim Sonstad.
Osen fekk sommarjobb i radiokanalen NRK P3 i 1995, og har jobba der sidan dengong. Han fekk etter kvart eit fast innslag som «Einsame Are» i Espen Thoresens program XL. Detta utvikla seg til programmet Berre Are, der sauebonden Odin Jensenius etter kvart vart eit fast innslag. Derfrå var vegen til radioprogrammet Are og Odin kort. Dette programmet hadde sin siste sending 23. desember 2005. I perioden 2006 til 2008 leia han programmet Osenbanden på NRK P3.
Saman med Klaus Joachim Sonstad vann han Prix Radio 2005, «Årets Radionamn».
Osen har òg skrive bøkane Are (2003) og Are Sende Osen parodierer sin far (2007).
Are Sende Osen mottok Norsk Målungdoms dialektpris i 2005.
Are Sende Osen meiner òg at alle religionar er utdaterte, og stiller urimelige og uoppnåelige krav til læresveinane og fylgjarane sine. 500 år etter at Martin Luther reformerte heile kristendommen, ynskjer Are sjølv å ta grep - å lage ein splitter ny religion for eit nytt tusenår; "Stjernestøvets syskenbarn"
Sverre Hassel
Sverre Helge Hassel var ein norsk polfarar og i lag med Roald Amundsen av dei fem første til å nå Sørpolen.
Hassel drog til sjøs så snart han var gammal nok. 1898–1902 deltok Hassel på den andre «Fram»-ekspedisjonen under leiing av Otto Sverdrup. I utgangspunktet skulle dei freiste å segle rundt Grønland via Baffinbukta, i staden utforska dei nytt landet i det nordlege Canada, blant anna Ellesmereøya og Sverdrupøyane.
Saman med Helmer Hanssen vart Hassel plukka ut som driven sledekøyrar under Sørpolekspedisjonen til Roald Amundsen 1910–1912. Hassel var ein av dei fem første til å nå Sørpolen den 14. desember 1911 saman med Amundsen, Hanssen, Olav Bjaaland og Oscar Wisting.
Hassel vart tildelt Sydpolsmedaljen.
Crary Mountains
Crary Mountains er ei gruppe isdekte fjell i Antarktis som strekkjer seg over 56 km. Det høgaste fjellet er Mount Frakes på 3655 moh og andre fjell er Mount Rees, Mount Steere og Boyd Ridge. Fjella ligg 80 km sørvest for Toney Mountain i Marie Byrd Land.
Fjella var truleg blant dei fjella som admiral Byrd og andre medlemmar av USAS såg på flyturar frå skipet «Bear» den 24. og 25. februar 1940. Dei vart kartlagde i 1957-58 under ein tur frå Byrd-stasjonen til Sentinel Range leia av C.R. Bentley, og kalla opp etter Albert P. Crary, som då var deputert sjefsforskar for USA under Det internasjonale geofysiske året.
Jish
Jish (arabisk الجش ; hebraisk גִ'שׁ, גּוּשׁ חָלָב, Gush Halav) er ein by i Øvre Galilea, i nordaustsida av Har Meron, 13 km nord for Safed, i Nord distrikt i Israel. Innbyggjarane er hovudsakleg maronittiske katolikkar og melkittisk-katolsk kristne (høvesvis 55% og 10%), med ein sunnimuslimsk arabisk minoritet (kring 35%).
Mange innbyggjarar i Jish, hovudsakleg maronittane, reknar ikkje seg sjølv som arbarar, men ser på seg sjølv som ein særeigen maronittisk-arameisk identitet.
Av arkeologiske funn i Jish finst to historiske synagoger, eit unikt mausoleum og gravkammer frå antikken. I følgje den romersk historikaren Josefus, var Gischala den siste byen i Galilea som fall til romarane under den første jødisk-romerske krigen. Historiske kjelder frå 1100- til 1400-talet skildrar Jish (Gush Halav) som ein landsby med eit sterkt jødisk nærvær. Eit lite drusarsamfunn heldt til i Jish på 1600-talet. Landsbyen vart grunnlagd på ny på 1700-talet av bønder frå Libanonfjella.
I 1945 hadde Jish eit folketal på 1 090 med eit areal på 12 602 dekar. Han vart i stor grad avfolka under den arabisk-israelske krigen i 1948, men busett på ny av maronittiske kristne, som vart drivne ut frå den raserte landsbyen Kafr Bir'im. I 2010 var folketalet i Jish 3 000. Landsbyen er eit senter for å halde liv i arameisk, eit initaitv starta av lokale maronittar, og i dag offisielt finansiert av det israelske utdanningsdepartementet fram til 7. klasse i den lokale skulen.
Antikken
Det har vore busetnad i Jish 3 000 år attende. Landsbyen er nemnt i Mishnah som Gush Halav, ein by «kringsett av murar sidan Josva Ben Nun si tid». Det er gjort funn kaananittiske og israelittiske funn frå tidleg bronssealder og jernalder her.
Romersk og bysantinsk tid
Både Josefus og seinare jødiske kjelder frå den romersk-bysantinske tida nemner den fine olivenolja som landsbyen var kjend for. I følgje Talmud dreiv innbyggjarane òg med produksjon av silke. Eleazar b. Simeon vart i Talmud skildra som ein særs stor mann med enorm fysisk styrke, og han budde i denne byen. Han vart opphalveg gravlagd i Gush Halav, men seinare flytta til Meron, ved sidan av faren, Shimon bar Yochai.
Etter Gamla fall, var Gush Halav den siste jødiske skansen i Galilea og Golan under det første jødiske opprøret mot Roma (66-73 evt.). Giskhala var heimstaden til Yohanan av Gush Halav, òg kjend som Johannes frå Giskhala, ein rik olivenoljehandlar, som vart øvstkommanderande for det jødiske opprøret i Galilea og seinare Jerusalem. Han var først kjend som ein moderat person, men endra meining då Titus stod føre portane ved Giskhala i lag med 1 000 menn på hest og kravde at byen overgav seg.
I tillegg til jødiske graver og strukturar daterte til 200- til 500-talet, er det funne jødiske-kristne amulettar i nærleiken. Det er òg funne kristne gjenstandar frå bysantinsk tid her.
Arabarar, krossfarar og mamelukkane
Historiske kjelder frå 1100- til 1400-talet skildrar Gush Halav (Jish) som ein stor jødisk landsby. Han er nemnt på 900-talet av den arabiske geografen Al-Muqaddasi. Det jødiske livet på 900- og 1000-talet er dokumentert i Kairo Geniza. I 1172 skreiv den reisande Benjamin frå Tudela at det budde kring 20 jødar der. I 1211 skreiv ein annan reisande, Rabbi Shmuel bar Shimon, at han hadde vitja gravene til Shmaya og Avtalyon og lese Purim megilla i Gush Halav. Ishtori Haparchi var òg med på ei megilla-lesing då han vitja staden i 1322. I boka si Kaftor Vaferah, skriv Ishtori Haparchi at megillaen vart lese to dagar i Gush Halav (14. og 15. adar) fordi han var ein by med bymurar.
Osmansk styre
I 1596 var Jish oppført i osmanske skattelister som ein del av Jira nahiya i Safad liwa. Han hadde eit folketal på 71 muslimske hushaldningar og 20 muslimske ungkarar. Han betalte skattar av geiter og bikubar.
På 1600-talet var landsbyen busett av drusarar. Den tyrkiske reisande Evliya Çelebi, som passerte landsbyen i 1648, skreiv"Så kjem landsbyen Jish, med eit hundre hus av fordømte truande på sjelevandring (tenāsukhi mezhebindén). Likevel har dei vakre gutar og jenter! Og for eit klima! Kvar av desse jentene har dronningaktige, gaselle-liknande, forheksande auge, som fortryllar tilskodaren—eit uvanleg syn."
Kort tid etter oppstod det ein lokal strid som førte til at landsbyen vart øydelagd og fråflytta. Tidleg på 1700-talet byrja maronittar, greske katolikkar og muslimar å slå seg ned att i byen.
Jordskjelvet i Galilea i 1837 førte til store skadar og over 200 mista livet. Tre veker seinare vart det rapportert om «ei stor sprekk i bakken, kring ein fot brei og femti fot lang.» Alle dei galileiske landsbyane vart hardt råka av skjelvet, inkludert Jish, som låg i sida av bratte åsar. På flyfoto kan ein sjå restar av gamle jordras. Landsbyen er bygd i eit jordsmonn som er sårbart for jordras. I følgje Andrew Thomson, stod det ingen hus att i Jish. Kyrkja fall og 130 personar mista livet, medan dei gamle bymurane fall over. I alt mista 235 menneke livet og det oppstod sprekker i jorda.
Mot slutten av 1800-talet vart Jish skildra som ein «velbygd landsbyen med godt murarbeid» med kring 600 kristne og 200 muslimske innbyggjarar.
Det britiske mandatet
Under folketeljinga i Palestina i 1922, hadde Jish eit folketal på 380 kristne og 341 muslimar. Dei kristne vart klassifisert som 71% maronittar and 29% gresk-katolikkar (melkittar). Under folketeljinga i 1931, hadde Jish 182 busette hus og eit folketal på 358 kristne og 397 muslimar.
I 1945, hadde Jish eit folketal på 1 090 og landsbyen dekka 12 602 dekar, hovudsakleg eigd av arbarar. Mellom 1922 og 1947 var folketalet i byen auka med 70%.
Staten Israel
Israelske styrkar erobra Jish den 29. oktober 1948 under Operasjon Hiram, etter «harde kampar» Benny Morris rapporterte at ti krigsfangar, identifisert som marokkanske soldatar som kjempa med den syriske armeen, og fleire landsbybuarar, inkludert ei kvinne og barnet hennar, vart myrda. Den israelske statsministeren David Ben-Gurion gav ordre om ei etterforsking av dødsfalla deira men ingen av dei israelske soldatane vart stilte for retten.
Elias Chacour, no erkebiskop i den melkittisk-katolske kyrkja og som slo seg ned i Jish, skreiv at han var åtte år gammal då han oppdaga ei massegrav med to dusin lik.
Mange vart innbyggjarane i Jish vart tvinga til å forlate landsbyen i 1948 og flykta til Libanon og vart palestinske flyktningar. Kristne frå den nærliggande byen Kafr Bir'im slo seg ned i Libanon og Jish, der dei i dag er israelske borgarar, samstundes som dei kjempar for retten til å få vende attende til dei tidlegare landsbyane sine. I oktober 1950 raida israelske styrkar Jish og arresterte sju mistenkte smuglarar som vart avkledde, bundne og slegne. Dei vart sleppte fri utan skuldingar.
Active Reef
Active Reef er eit isolert rev som ligg i Firth of Tay, like utanfor nordkysten av Dundee Island. Det vart oppdaga og namngjeven av Thomas Robertson, kaptein på kvalbåten «Active», eit av skipa til Dundee kvalfangsekspedisjon i 1892–93. «Active» gjekk på dette revet under eit uvêr den 10. januar 1893 og låg der i seks timar før ho kom av.
Alexis Claude Clairaut
Alexis Claude Clairault eller Clairaut var ein fransk matematikar. Alt 18 år gammal vart han medlem av vitskapsakademiet på grunn av undersøkingane sine av algebraiske kurver.
Han deltok i gradmålinga til Maupertuis i Lappland i 1736, og på grunnlag av denne utarbeidde han i 1743 teorien sin om forma til jorda. Her synte han mellom anna det kjende Clairault-teoremet, som var eit enkelt samband mellom flattrykkinga til jorda, omdreiingssnøggleiken og tyngdefordelinga på overflata. Måneteorien hans vart i 1752 prislønt av Det russiske vitskapsakademiet i St. Petersburg. Clairault utgav òg eit verk om kometbanar og rekna i 1758 når for Halleys komet kom attende.
Kjelder
Alexis Claude Clairault. (2011-10-28) I Store norske leksikon. Henta frå http://snl.no/Alexis_Claude_Clairault
Ruben Holsæter
Ruben Digernes Holsæter er ein norsk fotballspelar.
Meyami fylke
Meyami fylke persisk شهرستان میامی) er eit fylke i Semnan-provinsen i Iran. Det administrative senteret i fylket er Meyami. I 2006 var innbyggjartalet 36 824. Meyami fylke vart skild ut frå Shahrud fylke i 2011. Fylket er delt inn i dei to distrikta Sentral-distriktet og Kalpush-distriktet. Fylket har ein by: Meyami.
Kristin Lysdahl
Kristin Anna Lysdahl er ein norsk alpin skirennar frå Asker, medlem i  Asker Skiklubb. Ho vann OL-bronse med Noregs lag i mannskapstevlinga under Vinter-OL 2018.
Lysdahl har delteke i verdscupen i alpine greiner sidan 27. desember 2016. 2019-sesongen enda ho på 20. plass i den totale verdscupen. 2021-sesongen vart ho nummer 7 i slalåmøvinga i Verdscupen. 13. november 2021 tok Lysdahl tredjeplassen i eit parallell-renn i Lech am Arlberg, hennar einaste pallplass individuelt i verdscupen.
Ho vann gull i kombinasjonen under NM 2017 og vart noregsmeister i slalåm i 2019.
Maria Therese Tviberg
Maria Therese Tviberg er ein norsk alpin skirennar frå Geilo, medlem i Geilo Idrettslag. Ho vann OL-bronse med Noreg i mannskapstevlinga under Vinter-OL 2022.
Tviberg har delteke i verdscupen i alpine greiner sidan 24. januar 2015, utan nokon gong kome på sigerspallen. I 2017 vart ho trippel noregsmeister med di ho då vann slalåm, super-g og utfor under meisterskapen i Narvik. To år seinare sikra ho seg eitt nytt NM-gull ved NM i alpine greiner 2019 i Hemsedal.
Under dei olympiske vinterleikane 2022 i Beijing fekk Tviberg ein bronsemedalje, i spann med Thea Louise Stjernesund, Fabian Solheim og Timon Haugan.
Nahal Sorek regionale kommune
Busetjingar
Den regional kommunen har eit fåtal busetjingar innafor kommunegrensene:
Auchtermuchty
Ein har funne spor etter busetjing 2000 år tilbake. Romarane hadde ein leir i den søraustlege delen av byen.
Blant kjende personar frå byen er John Gladast, som grunnla sekta glasittane i 1725 og sir Jimmy Shand. Charlie og Chris Red frå The Proclaimers vart fødd i Leith, men voks opp i Auchermuchty.
Maya Angelou
Maya Angelou var ein amerikansk forfattar, dansar, songar, skodespelar, regissør og film- og TV-produsent.
Bakgrunn
Maya Angelou blei fødd i Saint Louis i Missouri som Marguerite Ann Johnson. Tilnamnet Maya fekk ho av den eitt år eldre broren Bailey, som skal ha kalla henne mya sister. Foreldra var Vivian (Baxter) Johnson, som var utdanna sjukepleiar, og Bailey Johnson, som var marinesoldat. Familien flytta til Long Beach kort tid etter at ho var fødd. Foreldra skilde lag då ho var tre år gammal.
Angelou fortel i sjølvbiografien I Know why the Caged Bird Sings korleis ho og broren blei sende åleine med toget til farmora Annie Henderson i Stamps i Arkansas. Farmora dreiv daglegvarehandel, og klarte seg høvesvis godt under den store depresjonen.
Då Maya var sju, dukka faren umeld opp i Stamps og tok henne og broren tilbake til mora i St. Louis. Dei budde først hjå mora sine foreldre, med ei mormor som hadde mykje makt i nærmiljøet og tre morbrør som var kjende som valdsame mot folk som vanæra familien. Deretter budde dei hjå mora og sambuaren hennar, ein Mr Freeman. Då Maya var åtte blei ho valdteken av Freeman. Han blei stilt for retten og dømd til eitt år og ein dag i fengsel, men lauslaten og kort tid etter funnen drepen. Maya følte at det var orda hennar som hadde drepe han, og blei selektivt stum i fleire år etterpå.
Etter ei tid blei barna sende attende til farmora i Arkansas, der dei blei verande i fire år. Ein ven av familien, læraren Bertha Flowers, hjelpte henne til å finna stemmen sin att. Ho lærte seg etterkvart fleire dikt utanat og til å deklamera. Angelou blei kjend med klassiske britiske og amerikanske forfattarar som Charles Dickens, Edgar Allan Poe, Henry Wadsworth Longfellow, Paul Laurence Dunbar, Douglas Johnson, James Weldon Johnson og William Shakespeare, som ho særleg tok til seg. Bertha Flowers introduserte henne også for afroamerikanske forfattarar som Langston Hughes, Frances Harper, Anne Spencer og Jessie Fauset.
Som tenåring flytta Maya Angelou og broren til mora att. Ho budde no i Oakland i California. Som fjortenåring rømde Angelou heimefrå for å finna far sin, og måtte ei tid klara seg åleine i Los Angeles og Mexico.
Ho vende tilbake til mora og fullførte skulegangen. Ho var elev ved George Washington High School og oppnådde deretter eit stipend til å studera dans og drama ved California Labor School. Etter High School blei Maya trikkekonduktør i San Francisco, i følgje seg sjølv den første afroafrikanske kvinna med denne stillinga.
Ho var sytten då ho fekk sonen Clyde Bailey Johnson, seinare Guy Johnson, og blei einsleg mor for han. For å forsørga seg og sonen tok ho ulike strøjobbar - som nattklubbdansar, kokke, mekanikar og ei tid som prostituert og horemamma. Ei stund var ho stoffavhengig.
Karriere
Etter å ha lært dans i New York verka Angelou som nattklubbsongar. Ho blei tilsett som calypsosongar ved den kjende nattklubben Purple Onion i San Francisco. Som artistnamn tok ho broren sitt kallenamn for henne og ein variant av den første ektemannen sitt etternamn. Ho blei ven med Phyllis Diller, ein annan tilsett som også skulle bli kjend.
Etter ei tid som songar ved nattklubben fekk Angelou ei rolle i ein turnerande produksjon av musikalen Porgy and Bess, og vitja 22 ulike land med han 1954-1955.
I slutten av 1950-åra budde ho i New York, der ho studerte dans hjå Martha Graham og Pearl Primus. Ho blei også med i den afroamerikanske Harlem Writers Guild, og blei ven med forfattaren James Baldwin. Ho hadde ei rolle i The Blacks av Jean Genet. Ho gav også ut eit calypsoalbum, Miss Calypso, i 1957, som inneheldt fire sjølvskrivne låter.
I 1960 blei ho med i den afroamerikanske borgarrettsrørsla, og engasjerte seg for Southern Christian Leadership Conference som var skipa av Martin Luther King Jr.
Tidleg på 1960-talet var Angelou mykje i Afrika, og hadde mellom anna eit kort ekteskap med den sørafrikanske fridomskjemparen Vusimuzi Make. Ho og sonen flytta med han til Kairo, og her verka ho som redaktør i Arab Observer.
I 1962 tok forholdet til Make slutt. Ho flytta då til Ghana, der ho blei administrator og instruktør ved School of Music and Drama ved University of Ghana. Ho blei også medredaktør for African Review.
I 1964 vende Angelou tilbake til USA, der ho tok del i skipinga av Organization of African American Unity. Ho blei ein nær ven av Malcolm X, som blei snikmyrda kort tid etter. I 1968 skreiv, regisserte og produserte ho tv-serien Black, Blues, Black in afroamerikansk kultur og var med på planlegginga av ein kampanje for Martin Luther King Jr. i Memphis. Den 4. april 1968, på Angelou sin førtiårsdag, blei også han snikmyrda. Etter dette feira ikkje Angelou fødselsdagen sin, men sende i staden blomar til King si enkje, Coretta Scott King, heilt til King døydde i 2006.
Oppmuntra av ei rekkje vener - James Baldwin, Judy Feiffer som var kona til Jules Feiffer og hadde forleggjarvener og forleggjaren Robert Loomis, skreiv Angelou si første bok, sjølvbiografien I Know Why the Caged Bird Sings,. Skrivinga blei til ei form for sorgterapi etter drapet på King. Boka kom ut i 1969 og blei eit gjennombrot for Angelou, og hennar mest kjende og anerkjende verk. Angelou følgde seinare opp med ein serie sjølvbiografiar. I 1972 blei ho ein av dei første afroamerikanske manusforfattarane til ein heilaftansfilm med Georgia, Georgia. I 1973 blei ho nominert til ein Tony-pris for rolla si i Look Away, sjølv om skodespelet berre fekk ein opptreden på Broadway.
Angelou var gift med Du Feu og budde i California frå 1973 til 1981. Ho hadde fleire film- og tv-roller, mellom anna i Røtter frå 1977 og seinare i Poetic Justice (1993) og How to Make an American Quilt (1995) I 1998 regisserte ho Down in the Delta.
Seinare i livet blei Angelou velkjend som lyrikar, med særmerkte framføringar, og førelesar. Ho gav ut over ti diktsamlingar og skreiv også songar til filmar og musikalar. Sjølv om ho ikkje hadde vidare utdanning blei ho utnemnd til professor i amerikanske studiar ved Wake Forest University i Winston-Salem i Nord-Carolina i 1981, og hadde eit livsvarig professorat der.
Ho var programleiar for eit radioprogram kvar veke på kanalen Oprah & Friends. Ho interesserte seg også for matlaging, og gav ut kokebøker.
I 2002 byrja ho eit samarbeid med selskapet Hallmark Cards om å laga vers til kort, koppar, hustavler, puter, notatbøker og liknande i ei produktlinje kalla Maya Angelou Life Mosaic Collection.
Verk
Angelou skreiv over 35 bøker gjennom ein femtiårig karriere. Sju av dei var sjølvbiografiske. Memoaret I Know Why the Caged Bird Sings er blitt rekna som banebrytande, både gjennom si skjønnlitteraturliknande form og gjennom innhaldet - skildringa av barndommen til ei afroamerikansk jente i dei raseskilde Sørstatane i første halvdel av 1900-talet. Boka frå 1969 markerte startskotet for ei mengd afroamerikansk kvinnelitteratur på 1970- og 1980-talet med forfattar som Toni Morrison, Alice Walker, Ntozake Shange og Toni Cade Bambara. Boka er mykje lesen på ungdomsskular og college, men er omstridd på grunn av sine vanskelege tema som seksuelle overgrep og rasisme.
Dikta hennar tok for seg kamp og overvinning, og var prega av jazz-rytmar.
Verkliste
(Lista er eit utval)
Prisar og utmerkingar
Maya Angelou blei nominert til ein Emmy-pris for rolla si i fjernsynsserien Røtter i 1977.
Angelou skreiv og framførte diktet On the Pulse of Morning til innsettinga av president Bill Clinton i 1993.
Ho blei utnemnd til Honorary Goodwill Ambassador for UNICEF i 1996.
I 1998 blei ho innvotert i Kvinnenes æresgalleri i USA.
I 2011 blei ho tildelt presidentens fridomsmedalje av Barack Obama.
Cyndi Lauper
Cynthia Ann Stephanie «Cyndi» Lauper er ein amerikansk songar, tekstforfattar, skodespelar og LHBT-aktivist. Debutalbumet hennar som soloartist, She's So Unusual frå 1983 vart ein umiddelbar kommersiell suksess. Albumet var det første kvinnelege debutalbumet som gav fire singlar som nådde topp 5 på Billboard Hot 100—«Girls Just Want to Have Fun», «Time After Time», «She Bop» og «All Through the Night», noko som gav Lauper Grammyprisen for årets nykommar i 1985. Suksessen hennar heldt fram med filmmusikken til filmen The Goonies og den andre plata hennar, True Colors (1986), med hitten med same namn, og «Change of Heart», som nådde tredjeplassen og gav Lauper to nominasjonar til Grammyprisen i 1987.
Sidan 1989 har Lauper gjeve ut ni studioalbum og delteke i mange andre prosjekt. Det nyaste albumet hennar, Memphis Blues låg 13 veker på rad på førsteplassen på bluesalbumlista i USA. I 2011 gav Lauper ut ein bestseljande sjølvbiografi som tok for seg kampen hennar med barnemishandling og depresjon.
I løpet av karrieren har Lauper gjeve ut over 40 singlar og seld meir enn 80 millionar album verda over. Ho vann den første «Beste kvinnelge video» under Video Music Awards i 1984 og er utstilt i Rock and Roll Hall of Fame Museum-utstillinga kalla Women Who Rock, som illustrerer den viktige rolla kvinner har hatt i rockehistoria. Lauper har vunne prisar frå Grammy, Emmy, Tony, MTV VMA, Billboard og AMA. I 1999 rangerte VH1 Lauper på 58. plassen på lista deira over dei 100 største kvinnene i rock and roll. Lauper er ein av berre tjue artistar som har fått «GET»-status ved å vinne Grammy-, Emmy- og Tonyprisar.
Lauper har blitt lovprisa for det humanitære arbeidet sitt dei siste 30 åra, særleg når deg gjeld kampen for rettar for homofile og transpersonar i USA. Arbeidet hennar vart anerkjend i 2013, då ho vart invitert som spesiell gjest ved den innsetjingssermonien til president Barack Obama.
Algebraisk likning
Ei algebraisk likning er ei matematisk likning på forma:
Al-Mutaywil
Al-Mutaywil er ein landsby aust i det sentrale Jemen. Han ligg i Hadhramaut guvernement.
Algebraisk likning
der P og Q er (mogelege multivariate) polynom over dette feltet. Til dømes
Bugry i Leningrad oblast
Bugry (russisk Бугры ) i Vsevolozjskij rajon i Leningrad oblast er ein forstad til St. Petersburg.
Big Yellow Taxi
«Big Yellow Taxi» (Stor gul drosjebil) er ein song skriven og framført av Joni Mitchell i 1970. Det vart ein stor hit i heimlandet Canada (#14), samt i Australia (#6) og Storbritannia (#11). Han nådde berre 67. plass i USA i 1970, men vart ein større hit for henne med ein konsertversjon i 1975, som nådde 24. plass. The Neighborhood si utgåve av songen nådde òg hitlista i USA i 1970 med ein 29. plass. I tillegg har Maire Brennan, Amy Grant og Counting Crows hatt hitversjonar av songen.
Mitchell si utgåve
Mitchell fekk ideen til songen under ei reise til Hawaii. Ho såg ut av hotellvindauget mot den vakre naturen med Stillehavet og fjella i bakgrunnen, og så ned på ein parkeringsplass. Mitchell snakka om songen til journalist Alan McDougall tidleg i 1970-åra: Eg skreiv 'Big Yellow Taxi' på den første reisa mi til Hawaii. Eg tok ein taxi til hotellet og då eg vakna morgonen etter, drog eg gardinene frå og såg desse vakre grøne fjella i horisonten. Så så eg ned og der var ein parkeringsplass så langt auga kunne sjå, og det såra hjartet mitt... denne skampletten i paradis. Så eg sat meg ned og skreiv songen. Songen er kjend for miljøbodskapet (frå teksten «They paved paradise to put up a parking lot» - «Dei asfalterte paradis og bygde ein parkeringsplass», «Hey farmer, farmer, put away that DDT now» - «Hei, bonde, bonde, legg frå deg den DDTen no») og den sentimentale stilen. Linja «Took all the trees, put 'em i a tree museum/And charged the people a dollar and a half just to see 'em» syner til Foster Botanical Garden i sentrum av Honolulu, som er ein botanisk hage av tropiske planter, somme sjeldne og utryddingstrua. Den originale innspelinga til Mitchell vart først gjeven ut som singel og kom sidan ut på albumet Ladies of the Canyon i 1970. Ein seinare konsertversjon vart gjeven ut i 1975 og nådde 24. plass i USA. Den leikande teksten til Mitchell har gjort songen til ein av dei mest kjende songane hennar, og vert framleis mykje spelt på radio. I 2005 vart songen kåra til den 9. beste kanadiske songen gjennom tidene. I 2007 gav Joni Mitchell ut albumet Shine som inneheld ei nyinnspeling og omarrangering av songen.
Andre versjonar
Mange andre artistar har spelt songen, mellom andre Amy Grant, Melanie (Melanie Safka), Counting Crows med og utan Vanessa Carlton, Sandi Thom, Kaya, Pinhead Gunpowder, Paul Tillotson, Moya Brennan, Keb Mo, Chris Thomas King, Keren Ann, acappellakvintetten Toxic Audio, Bob Dylan, Green Day, The Tragically Hip og Jack Johnson. Tracy Chapman har spelt songen på mange av konsertane sine.
Norsk versjon
Bjelleklang gav ut ein norskspråkleg versjon omsett av Finn Evensen kalla «Jeg sku' vært på Kurland i natt», gjeve ut på albumet Kort ved øra i 1996.
Don't Do Me Like That
«Don't Do Me Like That» er ein song skriven av Tom Petty og spelt inn av Tom Petty and the Heartbreakers. Han vart gjeven ut i november 1979 som den første singelen frå albumet Damn the Torpedoes (1979). Han nådde 10. plassen på Billboard Hot 100 og vart den første hitten deira som nådde topp 10. Singelen nådde òg tredjeplassen på singellista i Canada.
Petty vurdert sterkt å gje frå seg songen til The J. Geils Band, fordi han meinte han hadde stilen deira, men vart overtydd av produsenten Jimmy Iovine om å ta han med på albumet, fordi han meinte han kunne bli ein hit.
I film
Songen vart nytta i den romantiske komedien It's Complicated frå 2009 med Meryl Streep og Alec Baldwin. Streep og Baldwin dansar til songen i ein bar.
Innhald
Backstreet 41138 (US)
«Something Else» (Live) med B-sida «Stories We Could Tell» (Live) Backstreet MCA 596 (UK 2x7" single)
Demas Range
Demas Range er ei fjellkjede som er kring 15 km lang og som dannar austsida av Berrybreen i Marie Byrd Land. Fjellkjeda strekkjer seg frå nord til sør og endar ved Mount Goorhigian, 1115 moh. Det vart oppdaga av U.S. Antarctic Service, 1939–41, leia av admiral Richard E. Byrd, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter E.J. «Pete» Demas, eit medlem av Byrd-ekspeidsjonane 1928–30 og 1933–35.
Helmer Hanssen
Helmer Julius Hanssen var ein norsk polfarar og var ein av dei første fem som nådde Sørpolen på sørpolekspedisjonen til Roald Amundsen.
Biografi
Hanssen var ein erfaren is-los etter at han hadde drive med selfangst i farvatna rundt Spitsbergen.
Frå 1903 til 1905 deltok Hanssen på ekspedisjonen til Amundsen som var den første til å segle gjennom Nordvestpassasjen. I løpet av ekspedisjonen lærde Hanssen av inuittane korleis ein skulle køyre hundeslede. I 1910 starta Hanssen, Amundsen, Olav Bjaaland, Sverre Hassel og Oscar Wisting ferda mot Sørpolen. Hanssen var teke med på grunn av den gode kunnskapen sin om hundekjøring og var i tillegg ansvarleg for navigering. Han hadde hovudkompasset på sleden sin, sleden var spesialkonstruert slik at han var utan stål som kunne ha påverka kompasset.
Den 14. desember 1911 nådde ekspedisjonen polpunktet. På grunn av at Amundsen ville sikre seg at dei faktisk hadde nått polpunktet vart det gjort fleire målingar og blant anna Hanssen vart send ut for å sirkle inn polpunktet, sjå Polheim. På ein av desse turane er det i ettertid berekna at Hanssen på det minste var berre 60 meter frå sjølve polpunktet.
I 1919 var Hanssen kaptein ombord på «Maud». Denne gongen var Nordaustpassasjen målet. Ekspedisjonen starta frå Oslo 24. juni 1918. På denne ekspedisjonen vart tilhøvet mellom Amundsen og Hansen dårleg. Då ekspedisjonen nådde Nome i Alaska 27. juli 1920, vart Helmer Hanssen og andre av mannskapet sagt opp. Det er ikkje klårt kva som var årsak til brotet. Hanssen måtte ta seg jobb i Nome for å tene pengar til billetten heim.
Helmer Hanssen fortsette likevel med polarekspedisjonar. I 1924 var han hundekjørar for ein britisk ekspedisjon til Svalbard, og seinare kryssa han Nordaustlandet, den nest største av Svalbard-øyane. Han var òg med ein tysk filmekspedisjon til Svalbard og Grønland. Til slutt vart han skipskontrollør i Tromsø til han pensjonerte seg i 1940.
I 1906 vart han utnemnd til riddar av St. Olavs Orden «for kjæk sjømandsdaad». Han mottok Fram-medaljen og Sydpolsmedaljen.
Då Hanssen døydde i 1956 vart han gjeve gravferd på statens rekning. Han vart gravlagt i Tromsø.
François Viète
François Viète var ein fransk jurist og matematikar.
François Viète kom frå Vendée, vest i Frankrike. Han var utdanna advokat, og i løpet av livet arbeidde han som rådgjevar for både Henrik III og Henrik IV.
François Viète gjorde fleire viktige oppdagingar innan både trigonometri, algebra og bokstavrekning. Han vert i dag sett på som grunnleggjaren av det moderne matematiske teiknspråket. Fleire av teikna som han innførte er enno i bruk i moderne matematikk. Læreboka hans, Opera mathematica vart utgjeven i 1646, over 40 år etter han døydde.
Mount Heine
Mount Heine er ein ås, 760 moh, nord på White Island i Ross Archipelago i Antarktis. Det vart namngjeve av geolog-gruppa frå New Zealand (1958–59) etter A.J. Heine, leiaren for gruppa som vitja White Island. Heine, som gjekk opp på toppen av åsen, var fire somrar og ein vinter i Antarktis, stort sett i McMurdo Sound-området.
Brattvåg kyrkje
Brattvåg kyrkje er ei rektangulær arbeidskyrkje frå 1977 i Ålesund kommune i Møre og Romsdal fylke. Byggverket er i mur og har 650 sitjeplassar. Arkitekt for kyrkja var Aksel Fronth.
Av Våre kirker - norsk kirkeleksikon går det fram at kyrkja har eit moderne glasmosaikkbilete av Fronth og Annar Millidahl som gjer nytte som altartavle. Kyrkja har òg andre glasmåleri av arkitekten og Millidahl. Preikestol og døypefont er i tre frå 1977 og orgelet frå Vestre orgel- og pianofabrikk.
Ole Gillebo
Ole Torgersen Gillebo var ein norsk bonde og ordførar frå Øyer i Oppland som var stortingsrepresentant for Venstre.
I yngre år gjekk Gillebo eit kurs på amtsskulen. Han dreiv så farsgarden frå 1884, var kommunestyremedlem frå 1887 og ordførar i Øyer frå 1896. Mellom mange kommunale verv var han formann i skulestyret. Kasserar i den lokale sparebanken frå 1894.
Han var 1898-1904 medlem av amtsskulestyret og 1902-10 av tilsynskomiteen for Hamar-Ottabanen. Styremedlem i Noregs Bank si avdeling Lillehammer frå 1903 til 1935.
Sonen, norskamerikanaren I.O. Gillebo ,laga ei klubbe som i 1949 vart gitt som gåve til Stortingspresidenten, og som framleis er i bruk.
John McCurry
John McCurry er ein amerikansk musikar og komponist, gitarist, låtskrivar og songar frå New York City. Han arbeidd med kjende musikarar som Cyndi Lauper, Billy Joel, David Bowie, Alice Cooper, John Waite, Belinda Carlisle, Julian Lennon, Joss Stone, Katy Perry, The Jonas Brothers og Elliott Yamin.
I 1983 spelte McCurry sologitar i bandet Cool It Reba. Han var sologitarist i bandet til Cyndi Lauper tidleg i 1980-åra.
I følgje nettstaden allmusic.com har John McCurry skrive musikk for kring 120 album, frå pop og rock til kassisk musikk. Han har spelt gitar på opp mot 70 album.
McCurry har òg skrive musikk for film og fjernsyn.
Låtskrivar
Songar som McCurry har skrive med andre artistar er mellom andre:
Armstrong Reef
Armstrong Reef er eit rev kring mange småøyar og skjer over 5 nautiske mil frå sørvestenden av Île Renaud i Biscoe Islands. Det vart først nøyaktig nedteikna på eit argentinsk kart i 1957, og vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter Terence E. Armstrong, som var ein engelsk havisspesialist.
Kitzbühel
Kitzbühel er ein by og ein kommune i forbundslandet Tirol i Austerrike. Byen ligg ved elva Achen, sentralt i Kitzbühleralpane. Kitzbühel er distriktshovudstad i distriktet ved same namn som byen. Kommunen er på 58 km² og har i kring 8 300 ibuarar i 2016. Kitzbühel ligg 762 meter over havet og rundt 95 km aust for Innsbruck, hovudstaden i forbundslandet.
Algebraisk geometri
Algebraisk geometri er ei grein av matematikken som nyttar abstrakt algebra, spesielt ringar og kommutativ algebra, for å formulere og løyse geometriske problem.
Kitzbühel
Kitzbühel er ein av dei mest kjende vintersportsstadene i Austerrike. Kvar vinter i januar vert Hahnenkamm-renna, tevlingar i slalåm og utfor som inngår i verdscupen i alpine greiner, arrangert frå fjellet Hahnenkamm ved Kitzbühel.
Algebraisk geometri
Greina har ein sentral plass i moderne matematikk og har fleire bruksområde som blant anna kompleks analyse, topologi og talteori. Eit døme er Andrew Wiles bevis for Fermats siste sats som nyttar seg av teknikkar frå algebraisk geometri om elliptiske funksjonar.
Innanfor algebraisk geometri skilst det mellom to undergreiner, klassisk og moderne algebraisk geometri. I klassisk algebraisk geometri studerer ein nullpunktsmengder av funksjonar, såkalla varietetar, ved hjelp av ringar av polynom. I moderne algebraisk geometri studerer ein skjema ved hjelp av kategoriar.
Mina Holtmann
Mina Fürst Holtmann er ein norsk alpin skirennar frå Bærum, medlem i Bærums SK.
Holtmann vann super-G under NM i alpine greiner 2014, og utfor og super-G ved noregsmeisterskapen 2015. I junior-VM 2015 rende ho inn til siger i utforrennet. Under NM i alpine greiner 2022 i Narvik sikra ho seg gullmedaljen i så vel slalåm som storslalåm.
Holtmann har delteke i verdscupen i alpine greiner sidan 24. januar 2015. Den 17. desember 2019 presterte ho sitt livs beste tevling, vart då nummer 2 i storslalåmrennet i Courchevel. I den same 2020-sesongen vart ho nummer 7 i FIS-cupen i storslalåm, totalt enda ho på 20. plass i verdscupen i alpine greiner.
Algebraisk topologi
Algebraisk topologi er ei grein av matematikk som nyttar reiskapar frå abstrakt algebra for å studere topologiske rom. Hovudmålet er å finne algebraiske invariantar som å klassifisere topologiske rom opp til homeomorfisme, sjølv om ein vanlegvis klassifiserer opp til homotopisk likskap.
Sjølv om algebraisk topologi vanlegvis nyttar algebra for å studere topologiske problem, er det stundom mogeleg å nytte topologi til å løyse algebraiske problem. Algebraisk topologi gjer at ein til dømes kan finne høvelege bevis for at alle undergrupper i ei fri gruppe igjen er ei fri gruppe.
Claude-Louis Navier
Navier var fødd i Dijon. Han blei professor ved École des ponts et chaussées i Paris 1819 og ved École polytechnique i 1802. Han blei utnemnd til medlem av Det franske vitskapsakademiet i 1824. Navier døydde i Paris.
Virke
Claude-Louis Navier er rekna som ein av banebrytarane for bruk av teoretisk mekanikk innan ingeniørfaget, og gav ut fleire grunnleggjande avhandlingar knytt til teori for brubygging, væskemekanikk og nærskylde område.
Navier-Stokes-likningane, som forklarer korleis ulike krefter verker på ei væske, har namn etter han og George Gabriel Stokes.
Executive Committee Range
Dei vart oppdaga av U.S. Antarctic Service expedition på ein flytur, 15. desember 1940 og kalla opp etter Antarctic Service Executive Committee. Individuelle fjell, som Hampton og Waesche er kalla opp etter til ære for medlemmar i komiteen, utanom Mount Sidley, det høgaste fjellet i fjellkjeda, som vart oppdaga og namngjeven av kontreadmiral Byrd i 1934. Heile fjellkjeda vart kartlagd i detalj av USGS frå landmålingar og U.S. Navy sine bilete i 1958-60.
Semnan fylke
Semnan fylke (persisk شهرستان سمنان) er eit fylke i Semnan-provinsen i Iran. Det administrative senteret i fylket er Semnan. I folketeljinga i 2006 var folketalet (inkludert delar som seinare vart skild ut til å danne Mehdishahr fylke og Sorkheh fylke) 186 159, og utanom desse delane som seinare vart fråskild var folketalet 135 872. Fylket har eitt distrikt (bakhsh): Sentral-distriktet. Fylket har éin by: Semnan.
Mark Kelly
Mark Colbert Kelly er ein klaverspelar og låtskrivar i progressiv rock-bandet Marillion. Han har budd i England sidan 1969. Kelly vart medlem av Marillion i 1981, da han erstatta Brian Jelliman. Han spelar keyboard på samtlege av utgjevingane til Marillion.
Kelly spelte tidleg på 1980-talet i bandet Chemical Alice, som gav ut EP-en Curioser and Curioser kort tid før han vart med i Marillion. Han har òg spelt saman med Travis på fleire av konsertane deira.
Med Marillion
sjå diskografien til Marillion
Whisky
Whisky er brennevin som er destillert frå brygg av korn. Whisky blir no produsert i fleire land der dei mest kjende er Irland og Skottland.
Historikk
Destillasjonskunsten starta i Babylonia i Mesopotamia (no Irak) så tidleg som på 1000-talet fvt., med destillasjon av parfymar og aromatar lenge før sprit. Destillasjonsprosessen vart ført frå Afrika til Europa av maurarar, der han vart brukt av kloster , primært for medisinsk bruk som behandling av for eksempel kolikk og koppar.
Mellom 1100 og 1300 spreidde kunnskapen om destillasjon seg i Irland og Skottland, ved hjelp av irske klosterdestilleri. Sidan Dei britiske øyane har lite druer til vinproduksjon vart øl brygga av bygg brukt i staden, noko som resulterte i utviklinga av whisky.
Det første skriftlege dokumentet som nemner whisky er frå 1494 i «Scottish Exchequer Rolls» der det står å lese «Eight bolls of malt to Friar John Cor wherewith to make aquavitae».
Namnet whisky ikkje er bunde opp mot noko spesiell stad (som til dømes tilfellet er for Cognac og Tequila) og blir produsert i dag i ei rekkje land verda over. Omsetnaden av whisky er aukande i Noreg.
Whisky skal lagrast på trefat (tradisjonelt eikefat) i minimum tre år for å kunne kallast whisky, men vanlegast er rundt fire til seks år, medan dei dyrare og betre merka ofte fatlagrast i 12–20 år, og i einskilde tilfelle endå lengre, for å oppnå karakteren sin - og prisen sin.
I moderne tid er det Skottland som er mest kjent for whiskyproduksjonen sin.
Opphavet til ordet og stavemåtar
Orda «whisky» er ein kortform av uisge beatha eller uisce beatha, frå høvesvis skotsk-gælisk og irsk, eit uttrykk som, i likskap med blant anna eau de vie og akevitt, tyder «livet sitt vatn». Whisky er den skotske stavemåten. Whiskey (med ey til slutt) er den opphavlege irske stavemåten. Denne blir òg brukt i USA.
Produksjon
Produksjonen blir delt inn i fire hovudprosessar; malting, mesking, fermentering og destillering.
Malting
Malten blir framstilt i eit malteri. Første trinn i maltinga er å leggje korna i bløyt, mellom 24-36 timar er vanleg. Vatn hellast over kornet i to til tre omgangar og blir silt ifrå, medan det ligg i store kar. Spiringa av korna startar når vatnet forlèt kara. Ved spiring omdannast stivinga i kornet til sukker. Når kornet skal tørke, etter 24-36 timar blautlegging, blir dei spreidd ut over store golvflater som tradisjonelt var av stein, men no blir òg brukt betonggolv. Byggkorna må vendast for å få ein jamn tilførsel av oksygen, slik at spiringa blir optimal. Dette var ein tidkrevjande prosess som før vart gjort for hand, men blir i dag gjort mekanisert. Det er nokre få destilleri som framleis gjer dette for hand, mellom dei hos Balvenie. Golvmaltinga pågår i fem til ni dagar avhengig av temperaturen, lenger viss det blir malta manuelt, normalt ti til tolv dagar. Korna kallast no for grønmalt, og må tørkast før vidare handsaming. Dette blir gjort ved at grønmalten spreiast utover eit perforert golv med ei varmekjelde, som blir kalla «The Kiln», i etasjen under.
Det kan òg brennast torv under rista grønmalten ligg på medan han tørkar for å tilsetje røyksmak. Kor mykje torv som blir brend og kor lengje vil vere med på å avgjere røyksmaken. Typen torv, og der han blir henta frå, vil òg kunne setje andre typar smak i bygget, som då vil bli bringa vidare inn i whiskyen. Éit godt døme på dette er saltsmaken ein kan finne i whiskyar frå Islay. Einskilde produsentar tilset tong eller sjøvatn i prosessen i éit forsøk på å kopiere denne saltsmaken
Mesking
Mesking er prosessen som trekkjer ut sukker frå det malta kornet. Det er enzym i bygget som omdannar stivet i kornet til oppløyseleg sukker. Korna som er malta knusast i ein kvern, for å opne det, og dermed gjere det lettare og trekkje ut sukkeret. Det knuste kornet kallast for «grøpp» eller «grist» på engelsk. Grøppet blir blanda i eit stort meskekar, «mash tun», med varmt vatn og omdanninga av stive til sukker går av seg sjølv. Dei skotske destilleria meskar gjerne i tre eller fire omgangar. I den første runden med vatn som normalt held 64 °C. Tilhøvet vatn og korn er gjerne fire gonger vekta av kornet, men dette kan variere frå destilleri til destilleri. Etter ein halvtimes tid blir vatnet silt av og blir kalla for «vort» eller vørter. Dette blir teke vare på i ein stor tank og grøppet får no ein ny runde med vatn, ca halvparten av mengda i første runden. Vatnet som no brukast er noko varmare, 70-75 °C er normalt.
Fermentering
Vørteren blir ført vidare inn i store tynner og tilsett gjær slik at sukkeret skal utvikle seg til alkohol. Etter ca 5 - 7 dagar har vørteren vorte til éit brygg, kalla wash, med ca 5% alkohol.
Destillering
Brygget blir ført over i destilleringsprosessen. Dette skjer anten i fleire rundar gjennom eigne destilleringspottar, eller i ein Coffey Still. For meir informasjon om den spesifikke destillasjonsprosessen sjå anten maltwhisky eller grain whisky
Lagring
Sidan ei tynne «pustar» i følgje trykk og temperatur i miljøet tynna blir lagra i, vil faktorar som nærleik til sjø, skog, og byar ha ein innverknad på smak. Ei tynne lagra i nærleiken av sjø vil, til dømes, ha ein saltaktig tone. Tradisjonelt blir tynnene lagra i varehus med tjukke steinveggar og golv av jord eller stein. Dette for å gje éit så stabilt lagringsmiljø som mogleg.
Smaken blir òg påverka av kva for fat whiskyen blir lagra på, som regel blir brukt fat som tidlegare er vorte brukt til produksjon/lagring av bourbon og desse fata er laga av amerikansk kvit eik Quercus Alba, og gjev søtlege lukter og smakar som til dømes kokos og vanilje. Det blir òg brukt fat som har vorte brukt til produksjon/lagring av sherry, og desse fata er laga av europeisk eik, vanlegvis Quercus Robar, men òg Quercus Robur. Desse gjev ein fruktig og frisk lukt og smak. Slik whisky blir ofte merkt med sherry cask. I dei seinare åra er ein del destilleri byrja å levere både single malt og blended som har vore lagra på madeira-vinfat eller heilt nye eikefat.
Kor lenge ei tynne lagrast vil ha innverknad på smak ved at whiskyen over tid vil få eit betre høve til å trekkje ut dei ynskte smakane frå treverket i tynna, og dessutan sjølvsagt restsmak frå innhald lagra i tynna tidlegare. Dette er ei viss grense for kor lenge ein whisky kan lagrast på tynne før han får ein ganske tørr og treaktig smak. Denne grensa ligg som regel på ca 35 år, men dette er heilt avhengig av tønnetypen og miljøfaktorar. Det finst tynner som er lagra langt over 40 år, medan fleirtalet blir berre lagra i ca 6 til 12 år.
Alkoholstyrke før og etter lagring
Whisky blir destillert til ein alkoholstyrke på mellom 68% og 70%. Nokre destilleri vatnar spriten ned til 63,5 % alkohol før han blir tappa på fat, medan andre tappar han på fat med den styrken han kjem ut av destillasjonsprosessen med. Bruichladdich er eit døme på eit destilleri som destillerer opp til 70%, for så å leggje rett på tynne i denne styrken.
Alkoholstyrken dalar med ca 3-4% i året, samstundes som innhaldet i tynnene blir redusert med ca 2% så lenge whiskyen enno mognast på fat. Dette blir kalla delen til englane. Det endelege produktet er som regel ein stad mellom 49% og 60% avhengig av lagringstida. Ardbeg sin «Supernova 2010» held til dømes 60.1% styrke. Når whiskyen blir tappa på flaske stoppar mogningsprosessen, i motsetnad til vin og øl som held fram gjeringa si og modningsprosessen òg etter tapping. Dette medfører at ein whisky, tappa etter til dømes 12 år lagring, enno berre vil vere ein 12 år gammal whisky sjølv om flaska er lagra vidare i lang tid.
Anne Kjersti Kalvå
Anne Kjersti Kalvå er ein norsk langrennar frå Lundamo i Melhus som under Ski-VM 2023 gjekk Noreg inn til gullmedalje i 4 x 5 km stafett. Ho er medlem i Lundamo IL og syskenbarn til Marit Bjørgen.