cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Margrethe Munthe
Utgjevingar
Den fyrste barnesongsamlinga til Munthe, Kom skal vi synge kom i 1905. Til då var det svært lite av norske barnesongar, det som fanst var nesten alt omsett frå andre språk, og i tillegg helst gledeslaust, så songane hennar vart vel mottekne og flittig songne. I åra som kom gav ho ut to til bind av Kom skal vi synge og i 1911 kom ''Saa leker vi litt! Sang- og gymnastikleker og i 1916 Nå synger vi om dyra våre''. I tillegg vart fleire songar publiserte separat. Ho prøvde seg også med dramatikk, i 1912 kom Aase fiskerpike : eventyrkomedie med sange til norske folkemelodier, i 1918 kom Askepot og Den nysgjerrige kone : barnekomedier (illustrert av Per Aabel, som var i fjern slekt med henne), og i 1923 kom Prinsessen og det halve rike : barnekomedie, men det er songane hennar som har vorte ståande.
Antistoff
Antistoff eller immunglobulin er kroppseigne eggekviteemne. Dei skal klassifiserast som globulin og finst i blod og andre kroppsvæsker hjå ryggbeinsdyr (Vertebrata). Antistoffsproduksjon inngår i det humorale immunsystemet og er ein reaksjon på ulike immunogen. Antistoff skal oppdaga og reagera med antigen og på det viset nøytralisera og gjera ulike kroppsframande emne som til dømes virus og bakteriar uskadelege. På grunn av dei viktige funksjonane i framfor alt det humorale immunsystemet nyttar ein òg omgrepet immunglobulin (Ig).
Funksjon
Antistoff har i prinsipp 2 skilde funksjonar. Dei skal både identifisera og binda seg til framande emne og få andre celler og molekyl på å gå til åtak på til dømes mikroorganismar.
Den antigen-bindande regionen på antistoffet bind seg til sin særskilde antigene epitop der han skal passa som «nykelen i nykelhòlet». Dermed kan antigenet blokkerast, og den verknaden til dømes bakteriegifter kan ha på andre kroppsceller vert nøytralisert.
Eit antistoff kan binda antigen på 2 stader i ikkje-kovalente bindingar og klumpa i hop seg saman med antigen (agglutinasjon) i samsvar med mengdelova. Difor oppstår helst agglutinasjonsreaksjonar når antigen- og antistoffsmengdene er om lag like. Ved store avvik åt det eine eller det andre haldet held kompleksa fram med å vera i løyseleg form. Dette kan til dømes gjeva falskt negative resultat i laboratorietestar (prozonefenomen). Den nøytraliserande antistoffsverknaden forsvinn derimot som oftast ikkje.
Det hender at andre og like eller liknande «nyklar» eller epitopar passar inn på den antigenbindande regionen og vera årsak til krossreaksjon med andre antigen. I unnatakstilfelle kan til og med strukturar i kroppseigne substansar framkalla reaksjonar og mellom anna ligga bakom autoimmunsjukdomar.
Antistoff kan dessutan setja ei gang ei reaksjonskjede der celler og molekyl går til åtak på t.d. mikroorganismar. Antistoff spelar ei viktig rolle ved aktivring av komplementsystemet. I tillegg kan dei binda seg til og «kle inn» kroppsframande emne. Fagocyttar kjenner lettare att slike antistoffsmarkerte emne som dei kan «sluka» og bryta ned (opsonering).
Naturlege drepeceller (natural killer cells, NK-celler) vert òg aktiverte og går til åtak på målceller som er «kledde» med antistoff.
Struktur
Grunneininga er eit antistoffmolekyl (monomer) bygd opp av 4 polypeptidkjeder: 2 par like og lette L-kjeder (L - light chains) med molekylvekt på 25 kDa og 2 par like og tunge H-kjeder (H-heavy chains) med molekylvekt på 50 kDa. Dei lette kjedene har 1 variabel og 1 konstant domene som går under nemningane VL og CL. I dei tunge kjedene er det 1 variabel (VH) og 3–4 konstante domene (CH1, CH2, CH3 o.s.v.). Skjematisk er kjedene samansette i Y-form med kovalente disulfidbruer som held i hop strukturen. H-kjedene dannar gaffelskaftet. H- og L-kjedene bygger til saman dei to greinene av Y-gaffelen. Gaffelskaftfragmentet kallast Fc-fragment (fragment crystallizable). Dei to gaffelgreinene dannar kvart sitt Fab-fragment (fragment antigen binding). I eitt og same molekyl er både dei 2 lette og dei 2 tunge kjedene alltid like. Fab-fragmenta kan spjelkast enzymatisk frå Fc-fragmentet med papain.
Antistoffmolekylet har området for antigenbinding lengst ute i enden på Y-greina. Ulike antigen krev ulike antistoff. I den antigenbindande regionen har difor både H- og L-kjeda særs skiftande aminosyresekvensar. Dette området vert kalla for V (variabel)-regionen. Med hjelp av variasjonar i både H- og L-kjeda i denne molekylregionen kan minst 10^9 mogelege antistoffstypar oppstå. På grunn av den særskilde strukturen går regionen under nemninga idiopatisk determinant. Dei store variasjonane i V-regionen er grunna på tilfeldige kombinasjonar i eit genesett som kodar for ulike antigene bindingsstelle. Ytterlegare brigde kjem til stand både av tilfeldige mutasjonar i same geneområde og gjennom rekombinasjonar. Etter måten få gen kan på så vis skapa mange variasjonar.
Forutan V-regionen er resten av antistoffmolekylet konstant og kallast C-regionen. Her inngår 1 domene frå L-kjeda (CL) og 3–4 domene frå H-kjeda (CH). Vi har 2 slags CL-kjeder – kappa(κ) og lambda(λ). Eit antistoffsmolekyl har anten 2 kappa- eller 2 lambdakjeder, men aldrig ei kjede av kvar type. I humanantistoff finst om lag 60 % kappa og 40 % lambda. Funksjonelt er det ingen kjend skilnad mellom lette kjeder med kappa eller lambda.
Strukturen i den tunge H-kjeda avgjer antistoffsklasse (isotype). Variasjonar i CH-domena gjev ulike isotypar, men kvar isotype har identiske domene. Dette gjer ein einaste antistoff i stand til å fungera på ulike stader i immunsystemet.
På antistoffsmolekylet står dei særs varierande strukturane i V-regionen for antistoffsbindande funksjonar medan den meir konstante C-regionen står for dei andre aktiveringsmekanismane. B-cellereseptorar kan berre binda antigen. Her saknar den membranbundne C-regionen evne til å aktivera andre forsvarsmekanismar.
Antistoffproduksjon
Minst 4 celletypar samverkar ved framstilling av antistoff: antigenpresenterande celler (til dømes ulike dendrittceller, makrofagar, aktiverte B-celler og 2 typar regulerande T-lymfocyttar: hjelpar T-celler (TH) og dempande, suppressor T-celler (TS). Sjølve antistoffsproduksjonen går for seg i B-celler og i plasmaceller (mogne B-celler). B-celler vert produserte i beinmergen. Ei B-celle er førprogrammert til å framstille berre ein særskilt VH- og VL-domene. Immunogene epitopar stimulerer slike B-celler til spesifikk antistoffsproduksjon. Denne eigenskapen går sidan i arv til dottercellene som sidan produserer same VH og VL. Myelom er ein sjukdom med ukontrollert auking av ein celleklon og produksjon av store mengder identiske antistoffsprotein.
Vi kan tala om to typar immunaktivering. Den eine aktiveringstypen tarv og den andre tarv ikkje hjelp av T-lymfocyttar frå thymus: (T cell-dependent og T cell-independent acitvating).
A. Aktivering av antistoffproduksjon med hjelp av T-lymfocyttar.
Dei fleste immunogene substansar er avhengige av hjelp frå T-lymfocyttar om maksimal antistoffsproduksjon skal koma i gang. T–lymfocyttar kan ikkje reagera på einsamt presenterte immunogen. Gjennom endocytose lyt immunogenet fyrst takast opp i antigenpresenterande celler (B-celler, dendrittceller, makrofagar). Her vert eggekviteemne på immunogenet melta ned til peptid som saman med MHC-antigen klasse II. i dei antigenpresenterande cellene dannar eit kompleks. Frå slike aktiverte, antigenpresenterande celler går så aktiveringssignal til T-lymfocyttane. Desse svarer i sin tur med å mogna til celletypar med to ulike funksjonar: effektorceller (TH) og minnesceller.
I meste steg vert B-celler spesifikt aktiverte av TH til å starta ein spesifikk antistoffsproduksjon. Ved fyrste stimulering vert ei B-celle aktivert og svarar med produksjon av så godt som berre IgM-antistoff. Ved seinare konfrontasjon med same immunogene epitop tek B-cella til å dela seg og framstilla immunglobulin av lempeleg isotype. Alle B-celler eksisterer såleis som klonar, og kvar dottercelleklon framstiller immunglobulin med identiske bindingseigenskapar. Berre antistoffsklasse (isotype) kan endrast (class switching). Såleis kan B-celler under mognadsprosessen gå frå å uttrykka berre IgM og IgD til å produsera både IgG, IgA og IgE. Under prosessen mognar mange utav dottercellene til plasmaceller. Desse døyr etter få dagar. B-minnesceller lever derimot vidare.
T- minnesceller kan seinare kjenna att komplekset av immunogen og MHC-antigen klasse II og skikka aktiveringssignal til B-minnesceller. Ved ny eksposisjon for same immunogen har klonal ekspansjon gjort fleire antigenspesifikke B-celler tilgjenglege for antistoffsframstilling. antistoffsproduksjonen kjem då i gang snøggare og vert starkare. Samstundes gjer høgare affinitet med betre binding til antigenet sekundære antistoff meir effektive. På grunn av klonal ekspansjon er det sekundære immunsvaret såleis både snøggare og sterkare og gjev dessutan antistoff av betre kvalitet.
B. Aktivering av antistoffsproduksjon utan hjelp av T-lymfocyttar
Av di B-celler kan oppfatta nokre emne i naturleg tilstand som framande og dermed som immunogene, kan dei i av og til aktiverast utan hjelp av T-lymfocyttar og. Ei B-celle har intracellulært produserte antistoff av type IgM (og IgD) på ytemembranen. Desse antistoffa er utstyrte med særskilte VH- og VL-domene for denne B-cella. Ein slik antistoff fungerer som antigenreseptor og kallast B-cellereseptor (BCR).
Når slike reseptorar fangar opp eit immunogen, svarer B-cella direkte med å framstille så godt som berre IgM-antistoff med same VH- og VL–domene som antigenreseptoren. Denne snøgge typen av immunsvar gjev eit dårleg immunologisk minne. Bakterielle polysakkarid er døme på slike immunogen. Endotoksin kan aktivera antistoffsproduksjon både med og utan hjelp av T-lymfocyttar.
Antistoffklasser (isotypar) i humant immunglobulin
IgG (immunglobulin G) kjem seinare enn IgM (etter om lag 3 veker) og er uttrykk for eit sekundært og meir moge immunsvar som held seg lenge. Funn av spesifikt IgG kan tyda på både pågåande og gjennomgangen infeksjon eller vaksinasjon. IgG er eit mindre molekyl som har lett for å trengja ut i kroppsvev. IgG er det einaste immunglobulinet som kan passera morkaka. Det kan såleis gjeva det nyfødde barnet ein viss passiv, humoral immunitet dei fyrste månadene. Liten molekylstorleik og ein aktiv prosess som kan tilskrivast reseptorar for Fc-luten av IgG i placenta fremjar passering av morkaka. I serum er IgG den viktigaste antistoffen. Vi har 4 underklasser: IgG1, IgG2, IgG3 og IgG4 (i minkande konsentrasjon). IgG kan både inaktivera mikroorganismar direkte og dessutan setja i gang andre immunreaksjonar ved å aktivera komplement. Både IgG1 og IgG3 (og i måttleg grad IgG2) aktiverer komplement. IgG2 og IgG4 reagerer helst med kolhydratantigen. Rhesusantistoff er av IgG-type. Desse kan penetrera placenta og vera årsak til komplikasjonar i svangerskapet.
IgA (immunglobulin A) finst på alle slimhinner i luftvegar og auge, i mage-tarmkanalen og i urogenitalsystemet. Dessutan skil særskilde kjertlar kring brystvortene ut IgA som kan verna både lokalt og nyfødde barn mot infeksjonar (ved amming). IgA er den viktigaste antistoffen på slimhinnene. Det finst eigentleg i 3 former – i serum for det meste i monomerisk form (einskilde grunneiningar) og dessutan i små mengder i dimerisk form (2 grunneiningar samanbundne av ei ekstra polypeptidkjede - J chain): IgA1. Sekretorisk IgA på slimhinnene er dimerisk: IgA2. I tillegg til 2 grunneiningar har det eit ekstra protein som kallast sekresjonskomponent. Denne sekresjonskomponenten er heilt avgjerande for vernet mot mikroorganismar på slimhinnene.
IgD (immunglobulin D) finst på både mogne og naive B-celler. Saman med IgM fungerer denne monomeriske antistoffen som antigenreseptor og medverkar truleg til å kontrollera lymfocyttaktiveringa når B-celler vert stimulerte til differensiering og klonal kløyving. I serum og lymfe finn vi berre små mengder IgD.
IgE (immunglobulin E) er ein monomerisk antistoff om knappast finst i serum. Mest alle IgE-antistoff er bundne til membranar – framfor alt har mastceller og basofile granulocyttar særskilde Fc-reseptorar for IgE. IgE spelar ei viktig rolle i det immunologisk vernet mot parasittar, fyrst og fremst mot innvolsormar. Mekanismen er ikkje heilt kjend, men IgE er òg viktig når immunsystemet skal spora kreftceller og starta cytotoksiske cellereaksjonar. Når IgE spesifikt kjenner att eit antigen som kan framkalla allergisk reaksjon (allergen), kan det via membranreseptorar frigjera histamin og andre mediatorar frå mastceller og basofile granulocyttar. Slike emne verkar sterkt utvidande på blodkar og kan vera årsak til drastisk blodtrykksenking og sjokk som ved hypersensitivitetsreaksjon av type 1.
Medisinsk behandling
Ein infeksjonssjukdom fører til produksjon av antistoff. Etter injeksjon av immunglobulin frå slike pasientar kan andre individ for nokre veker til månader få immunitet mot same infeksjon (passiv immunitet). Tidlegare vart ofte antistoff frå dyr nytta til å skapa passiv immunitet. Store risk for allergiske reaksjonar mot dyreantistoff gjer att det no stort sett berre er humane antistoff som nyttast til passiv immunisering.
Med kloningsteknikk kan ein i nyare tid framstilla monoklonale antistoff. Slike antistoff kan vera retta mot inflammasjonsfremjande emne (cytokin, TNF) og direkte gripa inn i inflammasjonsprosessen. Dette kan nyttast ved behandling av t.d. autoimmunsjukdomar. Monoklonale antistoff kan òg koplast til både diagnostiske (t.d. ved scintigrafi) og medisinsk aktive (t.d. cytotoksiske og radioaktive) emne og såleis nyttast som ”sporhundar” som kan leida aktive emne til målorgan og målceller.
Forsking
Antistoff i immunologiske laboratorietestar: antistoff har særs stor spesifisitet. Kopla til raude blodkroppar eller latexpartiklar vert antistoff nytta til å gjera reaksjonen i t.d. hemagglutinasjons- og latexpartikkeltestar synleg. I komplementbindingstestar kjem dessutan deira evne til å aktivera komplement til nytte.
I andre immunologiske testtypar er antistoff kopla til ulike diagnostiske emne, t.d. radioaktive isotopar eller enzym. I indirekte testar har sensitiviteten auka ytterlegare ved att antistoff frå ulike spesies (dyr) vert nytta som antigen i sekundære antigen-antistoffsreaksjonar.
Med hjelp av ELISA/EIA-testar (enzyme immuno sorbent assay/enzyme immuno assay) kan antistoff og/eller antigen i serum påvisast både kvalitativt og kvantitativt.
Eit liknande prinsipp ligg òg bakom dei kvalitative testane Western Blot og ELISPOT. Her har ein auka spesifisiteten ved å spjelka opp antigenet i ulike antigene epitopar. Immunhistokjemisk kan antigen-antistoffsreaksjonar nyttast til å gjera visse vevs- eller celletypar synlege.
Eit annleis prinsipp ligg bakom væskestraumcytometri. Her kan store cellemengder bundne til antistoff merkte med ulike fluorescerande emne analyserast og kvantifiserast med hjelp av laserstrålar, t.d. ulike blod- og kreftceller.
Hedvig Rosendahl
Hedvig Rosendahl var ein svensk fotograf og illustratør. Ho nytta signaturen HR.
Rosendah måla motiv for jule-, nyårs- og påskekort som blei gjevne ut av Sveriges Litografiska, Åhlén & Holm og andre. Ho teikna serien Tre glada kamrater i Dagens Nyheter si spalte «För de unga och de yngsta».
Rosendahl hadde ulike fotoatelier i Stockholm i Drottninggatan, Malmskillnadsgatan og Upplandsgatan.
Vitskap i 1845
Vitskapsåret 1845 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1845.
509 Iolanda
509 Iolanda er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 28. april 1903 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Der er et yndigt land
«Der er et yndigt land» er Danmark sin (folkelege) nasjonalsong. Den offisielle nasjonalsongen, som vert brukt når dei kongelege er tilstades, er «Kong Christian stod ved højen mast».
Teksten er skrive i 1819 av Adam Gottlob Oehlenschläger, med mottoet: Ille terrarum mihi praeter omnes Angulus ridet (Horats). Melodien er skrive i 1835 av H.E. Krøyer, seinare òg av Th. Laub og Carl Nielsen.
Tekst
Der er et yndigt land,
det står med brede bøge
Det bugter sig i bakke, dal,
det hedder gamle Danmark
Der sad i fordums tid
de harniskklædte kæmper,
Så drog de frem til fjenders mén,
nu hvile deres bene
Det land endnu er skønt,
thi blå sig søen bælter,
Og ædle kvinder, skønne mø'r
og mænd og raske svende
Hil drot og fædreland!
Hil hver en danneborger,
Vort gamle Danmark skal bestå,
så længe bøgen spejler
Bakgrunnsstoff
Sjå den opphavlege versjonen av songen i Kalliope
Rosettasteinen
Rosettasteinen er ei svart granittblokk (men ofte omtala som basalt) frå det gamle Egypt der den same teksten er hogd inn med tre skriftsystem: Egyptiske hieroglyfar, demotisk og gresk. Fordi den greske teksten lett kunne omsetjast gav steinen nøkkelen til å tyda hieroglyfane, noko som i sin tur opna for studium av primærkjelder frå den egyptiske oldtida.
Jean-François Champollion fann prinsippet for omsetjinga i 1822, og året etter fekk han hjelp frå Thomas Young. Sidan 1802 har steinen vore i British Museum, der han er ein av tinga som trekkjer mest folk.
Teksten
Teksten er eit ptolemeisk dekret frå 196 f.Kr.. Det blei gjeve av Ptolemaios V, og skildrar visse skattar som han avskaffa og gav ordre om at statuar skulle reisast i visse tempel. Det blir også gjeve ordre om at dekretet skal skrivast på tre språk: Gudespråket (hieroglyfar), folkespråket (demotisk) og wynen (gresk, wynen er i slekt med ionisk). I greske område var det vanleg å utsteda fleirspråklege dekret på denne måten.
Steinen er den tredje i ein serie på tre. Den første fortel om eit dekret frå Ptolemaios III om skotår, og den andre, kjend som steinen frå Canopus, eit dekret frå Ptolemaios IV. Det finst to kopiar av steinen frå Canopus, ein av den første steinen (Memfisstelen) og tre og ein halv av Rosettasteinen.
Historie
Rosettasteinen blei funnen av den franske kapteinen Pierre-François Bouchard i Rosetta, ein egyptisk hamneby som i dag heiter Rashid, den 15. juli 1799.
Under Napoleon sitt felttog i Egypt 1798–1801 var der med fleire vitskapsmenn. Napoleon grunnla Institut de l'Égypte i Kairo i 1798, og rundt 50 forskarar slo seg ned der. Då Bouchard fann steinen, forstod han at det var eit viktig funn, og kontakta general Abdallah Jacques de Menou, som bestemte at han skulle sendast til instituttet. Steinen kom fram i august 1799.
I 1801 måtte den franske hæren overgje seg. Frankrike ønskte å ta vare på det vitskapelege arbeidet som var blitt gjort, men engelskmennene meinte dette måtte vera med i krigsbyttet. Étienne Geoffroy Saint-Hilaire skreiv til den engelske diplomaten William Richard Hamilton og truga med å brenna alle forskingsnotata; ymta om brenninga av biblioteket i Alexandria i oldtida gjorde at trugsmålet blei teke alvorleg. Britane gjekk med på å la dei franske forskarane halda på notata sine, men alle gjenstandane måtte overleverast. Det blei gjort eit mislukka forsøk på å smugla Rosettasteinen til Frankrike, men enden på visa blei at franskmennene fekk med seg avskrifter av tekstane som gjorde vidare forsking mogleg.
I England blei steinen send til British Museum med ein gong. På den venstre sida hans er det skrive med kvite bokstavar «Erobra i Egypt av den britiske hæren i 1801», og på den høgre «Gjeven av kong Georg III».
I juli 2003 forlangte Egypt å få steinen utlevert. Dr. Zahi Hawass, generalsekretæren for det øvste rådet for oldtidsminne i Kairo, sa til pressa at «dersom britane ønskjer å bli hugsa, om dei ønskjer å gjenoppretta ryktet sitt, bør de returnera steinen frivillig, fordi han er eit symbol på den egyptiske identiteten vår». Britiske myndigheiter har tidlegare gjeve tilbake mange gjenstandar til Egypt, men har også nekta å utlevere mange dei meiner blei tekne til England på lovleg vis.
Skoltegrunnskaien
Skoltegrunnskaien er ein offentleg utstikkarkai som ligg mellom Festningskaien og Bontelabo i Bergen hamn.
Historie
Flo og fjøre i Bergen er berre pluss/minus ein halv meter, men ved sterk nordavind og springflo kan sjøen gå langt høgare. I 1570 stod vatnet så høgt at ein ikkje kunne gå på Torget. Vidare oppstod stor skade på mjøl og malt i buene på Stranden, og på fisken som var lagra på Bryggen. I 1589 vart det innhenta løyvet frå kongen til å anleggja eit bolverk som bølgjebrytar frå Nordnes til Borneskjær utanfor Tollboden, men dette vart aldri realisert. I desember 1674 var nordveststormen så sterk at skip som låg for anker, dels dreiv inn til Torget og dels vart slått mot buene på Stranden, så både fartøy og buer vart øydelagde - medan eit hus i Dreggen bles på sjøen og drev innover Vågen med folk i. Eit lite fyrtårn kom opp på Nordnes i 1839. Lindesnes hadde fått det første fyret i landet i 1655, medan det lenge var mogleg for skip som kom Bergen i mørke, å forfeile Vågen.
Planen om ein bølgjebrytar vart verkeleggjord i åra 1863–1868 med ein 100 meter lang og sju meter brei molo med fortøyingsringar på begge sider, kalla «Moljen», avløyst av Skoltegrunnskaien under første verdskrigen. På austsida av moloen vart det i 1867 oppført eit ni meter høgt fyrtårn av støypejern. I 1909 målbar havnestyret ideen om ein stor utstikkar ved Festningskaien. Sjølv om denne Skoltegrunnsutstikkaren ikkje var med i hamneplanen av 1903, vart forslaget vedteke i bystyret i 1910.
Skoltegrunnsutstikkaren stod ferdig i 1917; han var 335 meter lang og 40 meter brei. Heile anlegget med vareskur, kranar og kaispor stod ferdig i 1921. Bygginga av utstikkaren var ein komplisert og stor arbeidsoperasjon, og den største, dyraste og mest tidkrevande i historie til hamnevesenet til då.
I åra 1956-1958 og i 1964 vart kaia utvida og eit nytt ekspedisjonsbygg reist. I 2005 var den samla effektive kailengde 664 meter, og han var hovudkai for passasjertrafikk i utanriksfart. Skolten er i dag avstengt område, underlagt ISPS-regelverket (International Ship and Port Facility Security Code), ein internasjonal standard meint å førebyggja terror og sabotasje.
Mavikent
Mavikent er ein by i distriktet Kumluca i provinsen Antalya i Tyrkia. Han har kring 9000 innbyggjarar (2009).
Emotional Rescue
Emotional Rescue er eit album av The Rolling Stones frå 1980. Då det kom ut toppa det salslistene i både USA og Storbritannia.
Historie
På fleire av songane spelte berre kjernen i bandet, Mick Jagger, Keith Richards, Charlie Watts, Ronnie Wood og Bill Wyman, medan keyboardistane Nicky Hopkins og bandgrunnleggaren Ian Stewart, saksofonisten Bobby Keys og munnspelaren Sugar Blue medverka på andre songar.
Albumet kom ut i juni med den disco-aktige tittelsporet som førstesingel. Albumet vart ein stor salssuksess og gjekk til topps på begge sider av Atlanteren, i heimlandet Storbritannia var det den første førsteplassen deira sidan Goats Head Soup i 1972 og han låg sju veker på toppen av den amerikanske lista. I Noreg nådde albumet fjerdeplass. Singelen gjekk til tredjeplassen i USA. Den andre singelen var «She's So Cold», som nådde Topp 30 i USA, medan «Dance Pt. 1» nådde 9. plass på danselista til Billboard.
Medverkande
The Rolling Stones
Andre medverkande
Teknisk
Halfeti
Dei fleste av landsbyane i distriktet vart lagt under vatn i 1990-åra då det vart bygd ei demning i Eufrat ved Birecik. Byen vart derfor flytta til landsbyen Karaotlak.
195 Eurykleia
195 Eurykleia er ein ganske stor hovudbelteasteroide. Han har ei mørk overflate og ein primitiv karbonhaldig samansetnad.
Han blei oppdaga av Johann Palisa den 19. april 1879 og namnsett etter Eurykleia, amma til Odyssevs i Odysseen.
Krefeld
Krefeld er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 240 000 innbyggjarar. Sentrum av byen ligg eit par kilometer vest for Rhinen, men ho renn gjennom bydelen Uerdingen. Fram til 1929 var byen kalla «Crefeld».
Innbyggjarane i Krefeld snakkar høgtysk, den tyske dialekten som alle tyskarar lærer. Ein lokal dialekt er derimot ein variant av plattysk.
Historie
Byen har opphav tilbake i romartida då legionar grunnla ein militærleir kalla Gelduba her (i dag bydelen Gellep). Krefeld sjølv vart først nemnd i 1105 med namnet Krinvelde. Uerdingen var opphavleg ein sjølvstendig by aust for Krefeld, og vart grunnlagd i 1255. I mellomalderen var han ein større og viktigare by enn Krefeld.
Byen byrja å vekse på 1600-talet då Krefeld var ein av få byar som ikkje vart hardt råka av trettiårskrigen. Byen vart raskt overbusett, og i 1683 flytta tretten familiar (mennonittar) frå Krefeld, reiste over Atlanteren og grunnla busetnaden Germantown i USA, som i dag er ein del av Philadelphia.
Byen Uerdingen var mindre heldig og vart nesten heilt jamna med jorda i trettiårskrigen av troppar frå Hessen. Krefeld voks seg større enn Uerdingen, og i 1928 vart dei to slått saman.
Samisk språkforsking i Sverige
Samisk språkforsking i Sverige starta tidleg, dei første tekstane på samisk vart trykt i Sverige (1619).
1600-, 1700- og 1800-talet
Presten Pehr Fjellström (1697-1764) i Lycksele gjekk inn for å skildre samisk på ein systematisk måte. I 1738 gav han ut grammatikken Grammatica Lapponica ('samisk grammatikk') og ordboka Dictionarium Sueco-Lapponicum ('svensk-samisk ordbok'), over umesamisk. Ei omsetting av Det nye testamentet vart gjeve ut i 1755, også det på umesamisk. Den første samiske ordboka, Lexicon Lapponicum, (1780), av Erik Lindahl og Samuel Öhrling, har og vekt på umesamisk, men her er det også med delar av ordforrådet i pite- og lulesamisk. Ordboka inneheld omsetjingar til svensk og latin. På grunn av forsøket på å få fleire samiske språk inn i same skriftnorm har ordboka ein relativt stilisert ortografi, som med vekslande hell attgjev verkeleg samisk språkbruk. Samanlikna med t.d. Knud Leem si ordbok gjev ho ikkje eit like godt bilete av språket ho skal skildre. Likevel vart Lindahl og Öhrling meir brukt enn Leem i både Sverige og Finland, kanskje nettopp på grunn av dei «enkle» oppslagsformene.
Frå 1885
Mot slutten av 1800-talet kom det eit skifte i samisk språkforsking i Sverige. Ungararen Ignác Halász gjorde som første språkforskar feltarbeid på sørsamisk, på svensk side, og publiserte dei i perioden 1885-1896 (Svéd-lapp nyelv 1-7 "Sverigesamisk språk"). Grunnleggjaren av svensk samisk språkforsking, K. B. Wiklund (1868-1934) underviste i samisk i Uppsala frå og med 1894, og han fekk seinare (1909) eit professorat i fennougristikk. Avhandlinga hans, Entwurf einer urlappischen Lautlehre (1896) var starten på vitskapleg fennougristikk i Sverige. Wiklund publiserer om sentrale junggrammatiske emne, lydhistorie, stadieveksling, stadnamn og lånord. Han var tidleg ute med å påvise samisk utbreiing i sørlege delar av Russland og Finland
Wiklund sin etterfølgjar som professor i fennougristikk vart Björn Collinder (1894-1983). Collinder starta ut som nordist, men vart inspirert til å bytte emne på reise i svensk Lappland. Som nordist publiserte Collinder arbeid i skjæringspunktet mellom finsk-ugrisk og nordisk, t.d. Die urgermanischen Lehnwörter im Finnischen frå 1932. Andre arbeid var Lautlehre des waldlappischen Dialektes von Gällivare (1938). Innverknaden frå debatten etter Setälä sine teoriar er tydeleg i avhandlinga hans, som handla om finsk ugrisk stadieveksling (Über den finnisch-lappischen Quantitätswechsel I). Internasjonalt er Collinder mest kjend for tre handbøker, A Handbook of the Uralic Languages (1955-1960), eit trebindsverk beståande av ei finskugrisk etymologisk ordbok, ei grammatikkskisse over alle uralske språk, og ein komparativ grammatikk. Collinder har også omsett Kalevala til svensk. Collinder publiserte også populærvitskaplege arbeid om samisk, men dei mest sentrale arbeida hans er innanfor allmenn fennougristikk.
Collinder sin etterfølgjar som professor vart Bo Wickman (1917-2007), som vart professor i 1962. Wickman hadde vorte inspirert til å byrje med fennougristikk som resultat av reiser til Estland og Ungarn i mellomkrigstida, og han orienterer seg også austover reint vitskapleg, til skilnad frå forgjengarane sine, som begge henta inspirasjon frå svensk lappmark. Wickman si doktoravhandling drøfta kasusval for objektet i ulike uralske språk, med vekt på morfologiske konsekvensar av objektskonjugasjonen (1955).
Frå Israel Ruong fram til i dag
Med Israel Ruong (1903-86), som sjølv var Arjeplog-same, kom ein ny tendens inn i samisk forsking. Som same var Ruong både aktiv forskar og aktiv samepolitikar. Han var med i samepolitikken, og i praktisk språkarbeid, m.a. stod han i lag med Knut Bergsland attom den såkalla Bergsland-Ruong-rettskrivinga, ein felles norsk-svensk nordsamisk ortografi. I tillegg hadde han ei vitskapleg karriere. Ruong disputerte i 1943 på avhandlinga Lappische Verbalableitung dargestellt auf Grundlage des Pitelappischen. Ruong var dosent i samisk språk og etnologi i perioden 1949-69 og fekk eit personleg professorat i 1969. På den nye ortografien gav Ruong ut grammatikken Min sámegiella (1970). Israel Ruong var ein av dei som tok initiativ til Nordisk samisk institutt, og han arbeidde for opprettinga av ein samisk institusjon i Umeå.
Nils Erik Hansegård (1918-2002) var den første professoren i samisk i Umeå, i perioden 1975-79. Boka hans, Tvåspråkighet eller halvspråkighet frå 1968 gav opphav til ein diskusjon om språkpolitikk som skulle strekke seg over fleire tiår.Han disputerte i 1967 med avhandlinga Recent Finnish Loanwords in Jukkasjärvi Lappish.
Kan
Kan (russisk Кан) er ei elv i Krasnojarsk kraj i Russland og ei av sideelvane til Jenisej frå høgre. Elva er 629 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Elva spring ut frå Sajanfjella og renn først nordover gjennom byen Kansk og så vestover. Ho renn nordvest for Krasnojarsk og munnar ut i Jenisej nær Zelenogorsk.
Samisk språkforsking i Sverige
Frå Israel Ruong fram til i dag
Etter Hansegård vart Olavi Korhonen professor i samisk i Umeå, på ei avhandling om båtterminologi. Korhonen har også arbeidd med samisk leksikografi.
Som i dei andre nordiske landa har dei siste tiåra endeleg sett samiske språkforskarar som har utforska sitt eige morsmål. Etter Ruong er det i Sverige Elina Helander, Mikael Svonni og Susanna Angéus Kuoljok. Helander skreiv språksosiologisk, ''Om trespråkighet. En undersökning av språkvalet hos samerna i Övre Soppero (1988), Svonni dels språksosiologisk og dels grammatisk i Samiska skolbarns samiska. En undersökning av minoritetsspråksbehärskning i en språkbyteskontext'' (1993). Kuoljoks avhandling er reint grammatisk, Nominalavledningar på "ahka" i lulesamiskan (1997). Frå 2003 var Mikael Svonni professor i samisk ved Umeå Universitet.
Sentrale leksikografar i Sverige har vore Harald Grundström (1885-1960) for lulesamisk og Gustav Hasselbrink (1900-1982) for sørsamisk. På bakgrunn av eigne notatar og feltarbeidsnotatane til K.B. Wiklund og Björn Collinder skreiv Grundström den store Lulelapsk ordbok (1946-1952), som presenterer oppslagsorda sine former i seks ulike dialektar av lulesamisk, med omsetjing til svensk og tysk.
Hasselbrink studerte sørsamisk som prest i Vilhelmina på 1940-talet, og i 1944 disputerte han med avhandlinga Vilhelminalapskans ljudlära med särskild hänsyn till första stavelsens vokaler. Eit svært moderne verk, med ei eksplisitt autosegmental analyse av omlyd i sørsamisk er Alternative Analyses of the Phonemic System in Central South-Lappish (1965). Tilsvarande idear vart publisert innanfor teoretiske lingvistikk først innpå slutten av 1970-talet. Hasselbrinks hovudverk er Südlappisches Wörterbuch / Oårjelsaamien baaguogärjaa (1981-1985).
21. august
21. august er den 233. dagen i den gregorianske kalenderen (234. under skotår). Det er 132 dagar att av året.
Samisk språkforsking i Sverige
Frå Israel Ruong fram til i dag
Ein annan svensk lappolog var Tryggve Sköld (f. 1922), som byrja som nordist. Det mest kjende arbeidet hans er avhandlinga, Die Kriterien der urnordischen Lehnwörter im Lappischen (1961).
Halle an der Saale
Halle an der Saale, òg kalla Halle er ein by i Tyskland i delstaten Sachsen-Anhalt. Med om lag 235 000 innbyggjarar er han den største byen i denne delstaten. Byen ligg sør i delstaten ved elva Saale, som tar imot vatn frå dei omliggande slettene og frå ein stor del av nabodelstaten Thüringen, nord for Thüringer Wald.
Samisk språkforsking i Sverige
Frå Israel Ruong fram til i dag
Bo Wickmans etterfølgjar i professorstolen var Lars-Gunnar Larsson, som professor i finsk-ugriske språk i Uppsala i tretti år, frå 1982 til 2012. Larsson si doktorhandling tar opp kasus partitiv og ablativ i austersjøfinsk og mordvinsk. Seinare har Larsson publisert mest om samisk, både faghistorisk om svensk lappologi, og dialektologiske arbeid.
Halle an der Saale
Historie
Den tidlege historia til Halle er knytt til saltinnhausting. Namnet Halle kan kome frå det urgermanske ordet for salt, og namnet på elva Saale har same opphav. Saltinnhausting har funne stad i Halle sidan bronsealderen.
Samisk språkforsking i Sverige
Frå Israel Ruong fram til i dag
Samanlikna med samisk språkforsking i nabolanda står Sverige i ei mellomstilling. Samanlikna med Noreg står den internasjonale fennougristikken litt sterkare, interessa for samisk er ikkje like dominerande. Som i Noreg, men ikkje i Finland, klarer forskarane i alle fall til ein viss grad, å lausrive seg frå den reint historiske innfallsvinkelen.
Halle an der Saale
Historie
Byen vart først nemnd i 806. Han vart ein del fyrstedømet Magdeburg på 900-talet og fram til 1680, då Brandenburg annekterte byen i lag med Magdeburg.
Aksel Kloster
Aksel Kloster var ordførar i Kvinnherad frå 1995 til 2003. Han representerte Arbeidarpartiet. Han var òg medlem av sentralstyret i partiet. i perioden 1981-1985 var han vararepresentant på Stortinget.
Halle an der Saale
Historie
Etter den andre verdskrigen var Halle hovudstad i den kortvarige regionen Sachsen-Anhalt (fram til 1952), før den austtyske regjeringa fjerna ordninga med delstatar. Som ein del av Aust-Tyskland (fram til 1990) fungerte byen som hovudstad i det administrative distriktet (Bezirk) Halle. Då Sachsen-Anhalt vart oppretta som eit Bundesland etter 1990 vart Magdeburg hovudstad.
Vassreservoar
Vassmagasin eller vassreservoar vert oftast nytta om ein kunstig innsjø som vert nytta til å lagre vatn for ymse bruk. Reservoar vert danna ved å byggje ei robust demning, vanlegvis av betong, jord, stein, eller ei blanding. Når demninga er ferdig fyller ei elv opp reservoaret.
Bruk
Eit reservoar kan nyttast av vasskraftverk for å generere straum ved hjelp av store vassturbinar som virkar ved at vatnet strøymer gjennom røyr frå vassmagasinet til turbinen. Slike reservoar vert vanlegvis ikkje nytta for drikkevatn eller kunstig vatning.
Eit reservoar kan òg byggjast i området der ein ikkje har naturlege vasskjelder som kan gjerast om til ein kanal. Reservoaret fungerer då som ein vassveg.
Størst
Voltasjøen vest i Afrika dekkjer eit areal på 8 500 km² og er den største i verda. Lokka i kommunen Sodankylä nord i Finland er den største kunstige innsjøen i Nord-Europa med eit areal på 417 km². IJsselmeer er den største kunstige innsjøen i Vest-Europa med eit areal på 1 250 km².
Overflateareal
Dei ti største reservoara i verda ut frå overflateareal:
Kaptein Sabeltann og hemmeligheten i Kjuttaviga
Kaptein Sabeltann og hemmeligheten i Kjuttaviga er ei teaterførestilling med manus og musikk av Terje Formoe spelt i Kristiansand Dyrepark sommaren 1994 og i Asker i 1995. Ho var den andre barne- og familieførestillinga om Formoe-figuren Kaptein Sabeltann (etter Kaptein Sabeltann og skatten i Kjuttaviga).
Då førestillinga blei spelt på Hvalstrand i Asker sommaren 1995 gjekk stykket under namnet Kaptein Sabeltann og grusomme Gabriels hemmelighet. Detta var pga. brotet mellom Terje Formoe og Kristiansand Dyrepark. Kjuttaviga er namnet på staden der Kaptein Sabeltann-førestillingane blir haldne i dyreparken.
Førestillinga blei filma sommaren 1994 og gjeven ut på VHS av Egmont seinare på året. Stykket blei òg gjeve ut på lydbok.
Handling
Det har gått eit par år sidan Kaptein Sabeltann forsvann frå Kjuttaviga etter å ha tapt fektekampen mot Sjømannen Ruben. Tante Bassa er så letta og glad at ho går omkring å trallar og syng i vertshuset nesten heile dagen. Sjørøvarguten Pinky frå føre episode har flytta inn i Kjuttaviga og blitt Ruben sin medhjelpar. Sunniva, Tante Bassa og Ruben driv med å stella i stand eit overraskingselskap for Pinky, som har fødselsdag, men trur han har greidd å halda det hemmeleg for venane sine. I skuggane lurar sjørøvarar som er i ferd med å innta Kjuttaviga igjen.
Kassett- og CD-utgjeving
I 1994 blei førestillinga gjeven ut på kassett og CD av Grappa Musikkforlag. Utgjevinga har ei lengd på ca 1 time.
VHS- og DVD-utgjeving
Den 16.-19. juli 1994 vart det gjorde opptaket av førestillinga. Det blei først vist på NRK og seinare på hausten lansert på video av Egmont. Denne versjonen varer i 65 minutt.
Diskografien til Bob Dylan
Dette er diskografien til den amerikanske musikaren og låtskrivaren Bob Dylan.
Kjelder
''
Braunschweig
Braunschweig er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 240 000 innbyggjarar. Byen ligg nord for fjella Harz så langt opp i elva Oker som ho er framkommeleg. Elva knyter byen til Nordsjøen via elvane Aller og Weser.
Historie
På 1100-talet gjorde hertug Henrik Løve Braunschweig til hovudstad i staten sin og bygde Braunschweig domkyrkje. Han vart så mektig at han torde å nekte og hjelpe Fredrik Barbarossa militært, noko som førte til at han vart fordømd og mista makta.
Braunschweig vart ein hansaby frå 1200-talet til midten av 1600-talet. På 1700-talet var Braunschweig både eit politisk og kulturelt senter. Emilia Galotti frå Lessing og Goethe sin Faust vart framført for første gong i Braunschweig.
Det meste av tida var Braunschweig residens for eit hertugdøme med same namn (Herzogtum Braunschweig), som var ein del av Det tyske riket sidan 1871. Etter den første verdskrigen fekk han status som Freistaat Braunschweig i Weimarrepublikken. Etter den andre verdskrigen vart staten Braunschweig løyst opp og ein del av den nye delstaten Niedersachsen.
Under den andre verdskrigen var byen ein del av militærdistriktet Wehkreis XI, og utsett for kraftige bombeåtak frå dei allierte. 15. oktober 1944 vart det meste av gamlebyen øydelagd, som var den største samlinga av bindingsverkshus i Tyskland, i tillegg til dei fleste kyrkjene. Berre domkyrkja, som av nazistane gjorde til nasjonalheilagdom, overlevde bombene.
Messina
Messina (siciliansk Missinia) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Messina på Sicilia og har om lag 250 000 innbyggjarar, medan storbyområdet har nærare 500 000.
Byen ligg i det nordaustlege hjørnet av Sicilia ved Messinasundet, like på andre sida for Villa San Giovanni, som igjen ligg like nord for Reggio Calabria på det italienske fastlandet.
Hovudnæringa til byen er hamna, som vert nytta både kommersielt og militært, med fleire skipsverft. Jordbruk, inkludert dyrking av sitron, appelsin, mandarin og andre fukter, grønsaker og vin, er òg ei viktig næring.
James Cook
James Cook var ein britisk oppdagar og navigatør som blei fødd i North Yorkshire i England og blei drepen på Hawaii. Han gjorde tre oppdagingsreiser i Stillehavet, der han kartla mesteparten av kystane, og siglde i tillegg rundt Atlanterhavet og Indiahavet.
Messina
Byen har vore eit katolsk erkebispesete sidan 1548 og har årleg ei internasjonal handelsmesse.
James Cook
Reisene
Den første reisa til Cook (1768–1771), med skipet MH «Bark Endeavour», gjekk til Tahiti og New Zealand. Han kartla kystlinja frå New Zealand og fann sjøvegen mellom dei to øyane, som seinare er blitt kalla Cooksundet. Cook fann òg ei lei gjennom det store barriererevet, og viste at Australia og Ny-Guinea ikkje heng saman.
Messina
Historie
Messina vart grunnlagd av greske kolonistar på 700-talet fvt. med namnet Zancle. Tidleg på 400-talet fvt. vart namnet endra til Messene til ære for den greske byen Messene. Byen vart plyndra av kartagarane i 396 fvt. og så gjenerobra av Dionysius I av Siracusa.
James Cook
Reisene
Under den andre reisa (1772–1775) vart han den første europearen som passerte den sørlege polarsirkelen, og oppdaga Sør-Georgia og Sør-Sandwichøyane.
Messina
Historie
I 288 fvt. tok mamertinane byen med svik, tok livet av alle mennene og gifta seg med konene deira. Dei nytta så byen som base for vidare plyndring av landsbygda, noko som førte til konfliktar med Siracusa. Hiero II, tyrann av Sirauca, slo mamertinane nær Mylae ved elva Longanus og omleira Messina. Kartago assisterte mamertinane på grunn av ein lang strid med Siracusa om herredøme over Sicilia. Då Hiero gjekk til åtak ein andre gong i 264 fvt. bad mamertinane Roma om hjelp og håpte med det på meir påliteleg støtte. Roma var først motvillig til å sende hjelp, men ønska ikkje at Kartago skulle få meir makt på Sicilia og slik truge Italia. Roma gjekk derfor inn i ein allianse med mamertinane. I 264 fvt. gjekk romerske troppar i land på Sicilia, som første gong utanfor den italienske halvøya. Dette førte etter kvart til den første punarkrigen.
James Cook
Reisene
På den tredje reisa (1776–1780), med HMS «Resolution», fann Cook Kiritimati (Juleøya) og den største øya på Hawaii. Deretter utforska han vestkysten av Nord-Amerika og leita etter nordvestpassasjen. Tilbake på Hawaii blei han drepen i kamp med dei som budde der.
Messina
Historie
Mot slutten av den første punarkrigen var Messina ein fri by alliert med Roma. I romartida var Messina kalla Messana og hadde eit viktig fyr (pharos). Messana var basen til Sextus Pompeius under krigen hans mot Augustus.
James Cook
Ettermæle
Ved å ta i bruk ny astronomi til navigasjon gjorde Cook store nybrott for sjøfarten. Han blei òg kjend for å unngå skjørbuk blant mannskapet sitt ved å sørga for eit næringsrikt kosthald.
Messina
Historie
Etter Romarriket sitt fall vart byen først erorba av gotarar, så av Austromarriket i 535, av arabarar i 842, og i 1061 av dei normanniske brørne Robert Guiscard og Roger Guiscard (seinare grev Roger I av Sicilia). I 1189 stoppa den engelske kongen Rikard I i Messina på veg til Det heilage landet og okkuperte ei kort tid byen etter ei krangel om medgifta til søstera hans, som hadde gifta seg med Vilhelm II av Sicilia.
Hamna i Messina vart truleg staden der Svartedauden kom til Europa i mellomalderen (1347). Pesten vart ført med genuesiske skip frå Jaffa i Palestina. I 1548 grunnla St. Ignatius her det første jesuittgymnaset i verda, som seinare utvikla seg til Studium Generale (i dag Universitetet i Messina).
Katsja ved Jenisej
Katsja (russisk Кача) er ei elv i Krasnojarsk kraj i Russland og ei av sideelvane til Jenisej frå venstre. Elva er 103 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 4,3 m³/s.
Messina
Historie
Byen nådde toppen av velstanden sin tidleg på 1600-talet under det spanske styret av Sicilia, og var på denne tida ein av dei ti største byane i Europa. I 1674 gjorde byen opprør mot den utandlanske garnisonen som heldt til her. Han vart sjølvstyrt ein periode, mykje med hjelp frå den franske kongen Ludvig XIV, men med Freden i Nijmegen i 1678 vart han gjenerobra av spanjolane og plyndra. Universitetet, senatetet og alle privlegiane dei hadde hatt sidan Romartida vart avskaffa. Det vart bygd massive festningar av spanjolane og Messina forfall gradvis.
Katsja ved Jenisej
Byen Krasnojarsk ligg ved Katsja.
Messina
Historie
I 1847 var han ein av dei første byane i Italia der det braut ut opprør i samband med Risorgimento. I 1848 gjorde dei opprør mot Bourbon som styrte i området, men vart kraftig slått ned. Først i 1860, etter slaget ved Milazzo, klarte Giuseppe Garibaldi sine troppar å frigjere byen.
Byen vart nesten heilt lagt i grus av eit katrastrofalt jorskjelv og ein påfølgjande tsunami morgonen 28. desember 1908. 60 000 menneske mista livet og dei fleste antikke bygningane vart øydelagd. Byen vart stort sett bygd opp att året etter med ein meir moderne og fornuftig byplan. Han var øydelagd igjen under massive bombetokt frå dei allierte under den andre verdskrigen i 1943, som førte til at fleire tusen mista livet.
Barbiturat
Barbiturat er ei gruppe lækjemiddel, som tidlegare vart brukte i behandlinga av søvnproblem, nervøsitet, angst og ved abstinensproblem etter inntak av alkohol. Stoffa var i mange år dei mest brukte sovemidla. Dei har elles vore svært mykje brukte til behandling av lettare nervøse tilstandar.
Barbiturata verkar motsett av stoff i amfetamingrupper. Dei verkar altså hemmande på ei lang rekkje funksjonar i sentralnervesystemet. Dei gjev ofte ei kjensle av velvære, eller ei rusliknande oppleving, avhengig av dose og kva for stoff som er brukt, og det er nettopp difor at det kan oppstå misbruk i samband med bruk av barbiturat.
Fordi stoffa verkar hemmande i sentralnervesystemet, har dei vore bruka som søvnmiddel og roande middel, difor er er bruk av barbiturat frårådd i samband med aktivitetar der klårt medvit og snøgge reaksjonar er påkravde, t.d. ved bilkøyring og bruk av farleg maskineri.
Ved langvarig og massivt misbruk vil stoffa kunna gje abstinenssymptom, ofte med ein påfølgjande psykose. Ein ser ofte krampeåtak med risiko for dødsfall og forgiftingar i samband med inntak av større mengder barbiturat.
Fenemal (fenobarbital) er det einaste legale barbituratlækjemiddelet som stadig er i bruk i Noreg. Det vert brukt i behandlinga av epilepsi og alkoholabstinensar.
Acido barbiturico
510 Mabella
510 Mabella er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. mai 1903 av Raymond Smith Dugan ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Viljuj
Viljuj (russisk Вилюй) er ei elv i Krasnojarsk kraj i Russland og den største av sideelvane til Lena frå venstre. Elva er 2650 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 1480 m³/s og 1450 km oppover frå munningen kan elva nyttast til skipsfart.
Viljuj har kjelde sørvest for busetnaden Ekonda i Krasnojarsk kraj nord på Det sentralsibirske platået. Ho renn søraustover gjennom det store Viljuj-reservoaret, der òg sideelva Tsjona munnar ut. Ho held fram austover gjennom ein brei dal, der det frå nord kjem inn fleire sideelvar. Dei største av desse er Markha og Tjung. Elva renn gjennom byane Njurba og Viljujsk, før ho munnar ut i Lena rundt 350 km nedstraums Lena frå Jakutsk.
Viljuj er kjent for diamantgruvene som ligg langs elva sidan 1950-talet. Det vert òg vunne ut gull, jernmalm og kol i området.