cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evangeliet etter Markus
Forfattar
Forfattaren skriv ein enkel gresk, han har kjennskap til arameisk språk og har hatt kjennskap til latin. Det har vore vanleg å rekne med at Markus-evangeliet (eller ein protoutgåve av dette evangeliet) har vore nytta som ei hovudkjelde òg for Matteus-evangeliet.
Ein kritisk forskar vil konkludere med at forfattaren er ukjend, men det vil ikkje vere uråd å tenkje seg at Johannes Markus kan vere forfattaren av Evangeliet etter Markus.
Når og kor er det skrive?
Det er usemje om når evangeliet er skrive. Somme vil seie så tidleg som 40- eler 50-talet e Kr, eit fleirtal av forskarane meiner at 60- og 70-talet er nærare sanninga.
Det er vanskeleg å avgjere kor evangeliet er forfatta, men det kan ha vore skrive i Roma. Der var det ein stor kristen kyrkjelyd, og både Paulus og Peter leid martyrdøden der. Både Ireneus og Clemens hevdar at Markus skreiv i Roma.
Målgruppe
Det at Markus brukar latinske uttrykk og at han forklarer jødiske skikkar og arameiske uttrykk, er blant momenta som peikar på evangeliet har vore skrive for ei heidningkristen forsamling.
Evangeliet etter Markus som teater
I 1995 skapte skodespealeren Svein Tindberg teaterhistorie då han, aleine på scena, framførte Evangeliet etter Markus i meir enn 200 teaterforestillingar. Regissør for oppsetjinga var Kjetil Bang-Hansen. Framføringa var nyskapande på den måten at historia vart framført som om det var første gongen ho vart fortalt, og evangelieteksten fekk stå på eigne føter, ordrett gjengjeven frå Mark. 1,1 til 16,8.
Tangens
Tangens (forkorta tan, tidlegare tg) er ein trigonometrisk funksjon i matematikken som mellom anna vert brukt til å rekne ut lengder av sider, og vinklar mellom sidene. Tangens er definert på grunnlag av ein rettvinkla trekant i einingssirkelen. Tangens til ein vinkel er motståande katet delt på hosliggjande katet.
Stripete borebille
Stripete borebille (Anobium punctatum), i daglegtalen mit eller mott er den vanlegaste og viktigaste skadegjeraren på bygningstømmer og møblar i Noreg. Den let etter seg ca. 2 mm store flygehol når billene kryp ut.
Sigfrid
Sigfrid er er eit namn med opphav i norrønt Sigfríðr som er samansett av orda for «siger» og «vakker». Namnet er i Noreg i dag eit kvinnenamn, men det er i andre land, tidlegare òg i Noreg, bruka som mannsnamn, som ei sideform til namnet Sigfred eller Sigfried. Nordover i Noreg er namnet helst bruka i forma Sigfrida.
Tangens
Nærskylde trigonometriske funksjonar er sinus og cosinus
Sigfrid
Kvinner som heiter Sigfrid har namnedag 12. juni i Noreg.
Stripete borebille
Hus som blir angripne bør gassast, mindre gjenstandar kan ein fryse. På bygningsdelar som er spesielt utsette for borebiller, kan ein bruke trykkimpregnert virke som billene ikkje kan leve i.
Tangens
Trigonometriske funksjoner
Venepleksus
Venepleksus (plexus venosus, rete venosum) er eit flettverk av vener.
Superposisjonsprinsippet
Superposisjonsprinsippet syner innanfor matematikk og fysikk er prinsippet om at summen av enkeltløysingane ei lineær differensiallikning sjølv òg er ei løysing. I fysikken har dette tydinga at ein kan superponere enkeltverknader.
Vi kan skildre det lineære systemet matematisk som F(x)=y der x er stimulien eller input til systemet og y effekten eller responsen. Vi har då at:
Det betyr av viss vi kjenner effekten av x_1 og x_2 separat, er det lett å finne ut kva den samla effekten av desse vil bli.
Stripete borebille
Mott blir også brukt som nemning på sommarfuglar av familien Pyralidae.
Venepleksus
Døme:
Stripete borebille
Bakgrunnsstoff
[http://www.nhm.uio.no/fagene/zoologi/insekter/minste_husdyr/arter/stripet_borebille.html Om stripete borebille, Naturhistorisk museum, Universitet i Oslo, vitja 29. januar 2010]
Superposisjonsprinsippet
Eit lineært system er eit system som kan skildrast med lineære likningar og superposisjonsprinsippet følgjer då òg direkte frå definisjonen på ei lineær likning. Mange system kan skildrast omtrentleg med lineære likningar og superposisjonsprinsippet er difor eit viktig verktøy.
Elektroteknikk
Innanfor elektroteknikk kan superposisjonsprinsippet brukast til å finne verdien i ein elektrisk krins med to eller fleire elektriske kjelder. Dette blir gjort ved at ein berre ser på korleis éi og éi kjelde åleine innverkar på krinsen, medan alle andre kjelder vert lagt daude.
Surjeksjon
Ein surjeksjon er ein matematisk funksjon som kan ta alle verdiar i verdimengda si.
Ein funksjon vert kalla surjektiv på B, og vi seier at \phi er ein surjeksjon av A på B, viss \phi(A) = B.
Det vil seia at det til kvart element y\in B finst minst eitt element x\in A, slik at \phi(x) = y.
Formelt:.
RS «Havskaaren»
RS 6 «Havskaaren» var ei redningsskøyte som var konstruert og bygd av Colin Archer, Larvik. Ho var av same type som RS «Colin Archer» (RS 1). «Havskaaren» vart bygd i 1894 og kosta kr 8 000. Ho vart finansiert gjennom innsamling ved redningsmarknad i Bodø, og av Boød Kreds av NSSR. "Havskaare" er eit lokalnamn på måsefuglen svartbak. Ved Fulehuk fyrstasjon i Oslofjorden er det og eit skjer som heiter Havskaaren. Då skøyta i 1897 vart stasjonert i Nord-Noreg, vart namnet endra til RS «Nordland». «Nordland» var den første av Redningsselskapet sine skøyter som forliste. Det gjorde ho ved Kjelvik i noverande Nordkapp kommune i Finnmark 10. desember 1900. I svær sjø og vind av orkan styrke fekk ho problem under vending i det tronge hamneinnløpet. Skøyta vart slengd mot land og fekk store skadar. Mannskapet vart redda. «Nordland» vart slept til Sandefjord for reparasjon. Der vart ho øydelagd av brann i mai 1901.
Redningsselskapet reknar at RS «Havskaaren»/RS «Nordland» redda 144 menneske frå ein sikker daude, og assisterte 411 fartøy.
Dyveke Sigbritsdatter
Dyveke Sigbrittsdatter (ca. 1490–1517), også kalla Dyveke Willoms og Dyveke Villessoon, var frilla til kong Christian II av Danmark-Noreg.
Dyveke var dotter av Sigbrit Willoms frå Amsterdam, «mor Sigbrit», og var kjent for å vera svært vakker. Ho skal ha treft Christian, som då var hertug og kronprins, på eit ball i Bergen i 1507, og blitt frilla hans same kvelden. Kronprinsen bygde eit hus til henne og mora i Oslo. Då han blei konge, flytta ho og mora med til København.
Helsingfors
Helsingfors (finsk Helsinki,, svensk , nordsamisk Helsset) er hovudstaden i Finland. Han ligg i Södra Finlands län ved Finskebukta. Helsingfors har om lag 570 000 innbyggjarar. Helsingfors er ein del av Helsingforsregionen, der det bur til saman om lag ein million menneske.
Dyveke Sigbritsdatter
I 1515 gifta Christian II seg med trettenåringen Isabella av Habsburg av politiske grunnar, men han føretrekte framleis Dyveke. Då elskarinna døydde på mystisk vis i 1517, meinte kongen at Torben Oxe, høvedsmannen på Københavns slott, hadde forgifta henne. Fleire bevis på at Oxe var mordaren gjorde at han blei dømd til døden og halshogd.
Dyveke har sidan inspirert forfattarar til å skriva dikt og skodespel om henne, og har gjeve namn til «Dyvekes vei» i Oslo og «Dyvekes Vinstue» i Bergen.
Helsingfors
Geografi
Helsingfors ligg på 60°10'24" nord og 24°56'55" aust (60.173333, 24.948667). Flatevidda er 686 km², av det er 186 km² land og dei resterande 500 km² vatn. Helsingfors har fleire enn 300 øyar. Helsingfors har 3800 hektar skog og 1800 hektar park. Parkane varierer frå klassisistisk utforma byparkar til den 10 km² store Centralparken, som strekkjer seg frå sentrum og blir breiare lenger nord. Det er 38 naturvernområde i Helsingfors, på til saman 420 hektar.
Svensketida
Dagens Helsingfors var frå og med mellomalderen folkesett av svenskspråklege bønder. Byen vart grunnlagd av svenskekongen Gustav Vasa 12. juni 1550, primært som motvekt til hansabyen Reval/Tallinn på sørsida av Finskebukta. Byborgarar fekk kongen til byen ved å gje ordre til borgarar frå Borgå, Ekenäs, Raumo og Björneborg. Veksten var likevel sein, det var ikkje så lett å endre busetnad og handel på ordre.
Sverige hærtok den nordlege delen av Estland i 1561, og som resultat av dette vart Helsingfors mindre viktig. På grunn av krigane i Austersjøområdet vart Helsingfors likevel eit militært sentrum, som vinteropplag for flåten og lasteplass for hæren.
Orienteringa Russland hadde vestover, og grunnlegginga av St. Petersburg i 1703 fekk stor verknad for Helsingfors. Under Den store nordiske krigen okkuperte russiske soldatar Helsingfors, i åra 1713–1721.
Utviklinga gjekk seint i åra etter krigen. Sverige miste festninga i Fredrikshamn til Russland i Den vesle nordiske krigen 1741–1743, og utanfor Helsingfors tok ein dimed til å byggje eit nytt festningsverk, Sveaborg. Arkitekten var Augustin Ehrensvärd. Festningsarbeidet førte til at byen voks, og det vart grunnlagt teglsteinsverk og herregardar. På grunn av striden mellom Napoleon og Aleksander I vart Sverige med i krigen mot Russland i 1808. I krigen som fylgde 1808–1809 okkuperte russarane Helsingfors, i 1808. I omleiringa av Sveaborg braut det ut brann i byen, så mest heile Helsingfors strauk med.
Storfyrstedømetida
Hovudstaden vart flytta frå Åbo til Helsingfors i 1812, etter at Finland hadde vorte ein del av Russland. Samstundes vart arkitekt Carl Engel vald ut til å planleggje Helsingfors sentrum etter modell frå St. Petersburg. Byggnadsarbeida vart leia av Johan Albrecht Ehrenström. Mange av dei nyklassisistise bygga, særleg kring Senatstorget og Helsingfors Domkyrka er teikna av Engel. Dei mange jugend-husa i sentrum er likevel frå tiåra rundt 1900.
I 1827, etter at Åbo brann, vart universitetet flytta frå Åbo til Helsingfors. Dimed var heile statsadministrasjonen samla i Helsingfors, og det vart no den reelle hovudstaden i Finland. Jarnvegssamband vart bygd til Tavastehus i 1862 og til St. Petersburg i 1870. I starten av 1900-talet steig innbyggjartalet til over 100 000.
Sjølvstendetida
Helsingfors vart det sjølvstendige Finland sin hovudstad då Finland sa seg sjølvstendig 6. desember 1917. Den finske borgarkrigen starta allereie månaden etter, den 27. januar 1918, då det vart tent ei raud lykt i Folkets hus i Hagnäs som teikn på at revolusjonen hadde starta. Dei raude tok makta i byen, og senatet, eller regjeringa, måtte evakuere til Vasa. Styrkane til den tyske generalen Rüdiger von der Goltz okkuperte Helsingfors 14. april og Finland sin kvite arme under leiing av marsalk Mannerheim marsjerte inn i Helsingfors 16. mai. Etter borgarkrigen fungerte Sveaborg som fangeleir for dei raude.
Under Andre verdskrigen vart Helsingfors bomba ved fleire høve, dei største øydeleggingane kom under dei såkalla storbombingane i 1944, under Framhaldskrigen, men lite samanlikna med kva andre byar gjekk gjennom. Helsingfors, London og Moskva var dei einaste hovudstadene av dei europeiske krigførande landa som ikkje vart okkupert.
Åsynje
Åsynjene var det dei kvinnelege æsene blei kalla i norrøn gudetru. Dei var anten gift med eller døtrer av æser, ofte begge delar.
Helsingfors
Sjølvstendetida
Helsingfors vart tildelt sommar-OL i 1940, men dei vart avlyst på grunn av andre verdskrigen. På grunn av den planlagde olympiaden vart det bygd mykje funkisarkitektur, t.d. Olympiastadion, Tennispalatset og Glaspalatset. I 1952 fekk Helsingfors endeleg arrangere sommar-OL, same året som Oslo arrangerte vinter-OL.
Åsynje
Etter Snorre bygde åsynjene eit hov kring Frigg, den fremste av dei. Åsynjene han reknar opp er Saga, Eir, Gefjon, Fulla, Frøya, Sjøfn, Lofn, Var, Vør, Syn, Lin, Snotra, Gnå, Sol, Bil, Jord og Rind.
Helsingfors
Sjølvstendetida
Sentraliseringa på 1960-talet dobla innbyggjartalet i Helsingfors i laupet av ein 20-års-periode. På 1980-talet stagnerte veksten, men frå 1990-talet var det vekst til innpå 2000-talet. Grunnen til stagnasjonen i dag er truleg dei høge bustadprisane, som får barnefamiliane til å flytte til Helsingfors sine nabokommunar.
Åsynje
Asynjur
Helsingfors
Sjølvstendetida
Det bur over 40 000 innvandrarar i Helsingfors, noko som gjer at hovudstaden skil seg markant frå resten av Finland, som har ein svært låg prosent av innvandrarar.
Utdanning
Det er sju vitskaplege høgskular i Helsingfors: Helsingfors universitet, Konstuniversitetet, som femner om dei tre tidlegare sjølvstendige utdanningsinstitusjonane Bildkonstakademin (fi. Kuvataideakatemia, Biletkunstakademiet), Sibelius-akademiet og Teaterhögskolan (fi. Teatterikorkeakoulu, Teaterhøgskulen), Handelshögskolan i Helsingfors (fi. Helsingin kauppakorkeakoulu), Svenska handelshögskolan i Helsingfors og Konstindustriella högskolan (fi. Taideteollinen korkeakoulu, Kunstindustrihøgskulen). I Helsingfors ligg òg Försvarshögskolan (fi. Maanpuolustuskorkeakoulu, Forsvarshøgskulen), som ligg under forsvarsdepartementet, som også deler ut doktorgradar, og som dimed blir rekna som universitet.
I tillegg finst det fire yrkeshøgskular, som Stadia, Helia og Arcada (svensk). I ulike yrkeshøgskular går det til saman over 10 000 studentar, spreidd over 30 ulike grunnutdanningar. Generell vaksenopplæring blir gjeve på vaksengymnas og på Medborgarinstitutet, Arbetarinstitutet og Svenska arbetarinstitutet, institusjonar som tilsvarer dei norske Friundervisninga og AOF.
Det er 189 grunnskular og vidaregåande skular, med til saman 70 000 elevar, av dei er det 30 svenskspråklege skular. Attåt dei finst det engelsk- tysk- fransk- og russiskspråklege skular. Morsmålsundervisning blir gjeve på 40 ulike språk.
Kollektivtransport
I Helsingfors arrangerer Helsingfors stads trafikverk (HST) ein ypparleg kollektivtransport, med bussar, trikkar, metro (tunnelbane) og tog. Kvart år blir det gjort 210 millionar reiser, av dei omtrent under halvparten med buss, over fjerdeparten med trikk, og over fjerdeparten med tunnelbane.
Flytrafikk går via Helsingfors-Vanda flygplats og Malms flygplats, den siste tidlegare hovudflyplass, no flyplass for privatfly.
Helsingfors hamn er ei populær hamn for cruiseskip. I løpet av sumaren kjem om lag 200 cruiseskip med omtrent 150 000 passasjerar, hamna inneheld omtrent 9000 båtplassar. Det går rutebåtar til øyane rundt Helsingfors, og Viking Line, Silja Line, Tallink og andre reiarlag har rutetrafikk til Tallinn, Stockholm og Tyskland.
Byen prøver å redusere biltrafikken med å arrangere kollektivtransport på høgt nivå, og med å regulere talet på parkeringsplassar. Vegnettet i Helsingfors er arrangert som ei vifte, der fem store vegar strålar ut frå sentrum (Västerleden, Tavastehusleden, Tusbyleden, Lahtisleden og Österleden), og med to store ringvegar, Ring I (10 km frå sentrum) og Ring III (20–30 km frå sentrum) i halvring rundt sentrum. Det er 336 bilar per 1000 innbyggjarar i Helsingfors.
Stader å sjå
Det er mykje forvitneleg å sjå i Helsingfors. Her er noko av det:
Kulturarrangement
Den kanskje mest kjende kulturhendinga er festveka, Helsingfors Festspel, som varer i fleire veker, og inneheld musikk, teater, kunst og ulike framsyningar rundt i byen. Den mest populære einskildhendinga er Konstens natt, som omformar heile sentrum til ei einaste stor orkesterscene, restaurant, bokhandel og kunstgalleri, for barn og vaksne, ei natt i nestsiste veka i august. I 2004 var det om lag 245 000 som deltok i festspela.
Meir informasjon om kulturlivet i Helsingfors er på Helsingfors stads kulturcentral, som administrerer kultursentruma i Helsingfors.
Idrettsarrangement
Det største arrangementet er Helsinki City Marathon, som blir arrangert kvart år i august. City Marathon-løypa fylgjer strandlina i sentrum, er det største løpsarrangementet i Finland, og samlar kvart år om lag 6000 deltakarar.
Eit anna viktig arrangement er Naisten Kymppi, som er eit løpsarrangement berre for kvinner.
Statistikk
1.1. 2006 var det 6,2 % (34 774) svenskspråklege og 5,5 % (30 770) utanlandske statsborgarar, av eit folketal på 560 905. Kvinnedelen er større i Helsingfors (53,4 %) enn i resten av Finland (51,1 %).
Varmaste månad juli, gjennomsnittstemperatur (1971-2000) +17,2 °C
Kaldaste månad februar, gjennomsnittstemperatur (1971-2000) -4,9 °C
Sæmund Vik
Sæmund Halvorsen Vik var ein norsk lærar, prest og stortingsmann.
Vik var fødd i Kristiansund, oppvaksen i Frei der far hans var gardbrukar. Han vart uteksaminert frå Klæbu seminar i 1853 og vart student i 1857. I 1861 vart han cand. theol. Styrar av den høgare allmennskulen på Røros frå 1863, seks år seinare vart han styrar av ein folkehøgskule på Nordmøre. 1872-76 stiftskapellan i Trondheim, deretter fem år residerande kapellan i Inderøy. Sokneprest i Aure på Nordmøre 1881-84.
Vik vart vald til 5. representant frå Romsdals amt på Stortinget 1883-85. Han var permittert frå 3. mars 1883 og ut sesjonen. I 1884 møtte han på stortinget, i 1885 hadde han sjukdomsforfall.
Etter 1884 budde Vik dels på ein gard han eigde i Orkdal, dels i Trondheim. Han døydde ugift i Kristiania.
Syklisk
Syklisk er noko som går i krinslaup eller følgjer ein syklus.
Provinsar i Frankrike
Namna på dei tidlegare provinsane blir framleis brukt innan geografi om naturregionar, og fleire av dei er brukte om nye regionar i Frankrike.
Liste
Provinsar i Frankrike før revolusjonen, med provinshovudstader i parentes. Tid for innlemming i Frankrike er oppført, kongedømet Frankrike (royaume de France) med RF, innlemming i kronlanda til kongen (domaine royal) med DR:
Landemerke
Landemerke var opphavleg ei nemning om eit punkt på land som ein kunne styra etter når ein var ute på sjøen. I dag blir omgrepet òg mykje brukt om iaugefallande bygningar og landformasjonar som ein kan sjå langvegs frå, også når ein er på land. Døme på slike landemerke er Eiffeltårnet i Paris og Fridomsgudinna i New York.
18. desember
18. desember er den 352. dagen i den gregorianske kalenderen (353. under skotår). Det er 13 dagar att av året.
Karlsøyfjorden i Nordland
Karlsøyfjorden er ein fjord i Bodø kommune i Nordland. Fjorden ligg søraust for Karlsøyvær og strekkjer seg 17 km frå nordaustover til Folda.
Av andre øyar og øygrupper i vest finn ein Fjærvær, Osvær, Karlsøya, Strandåsvær, Slovær og Helløya. Fjorden startar i sør mellom Brattholman i søraust og Fjærvær i nordvest. På fastlandet i søraust finn ein mellom anna bygda Kjerringøy. Av mindre grender ligg Fjær sør for Kjerringøy og lenger nord ligg Alsos, Os, Strandå og Eidet.
På fastlandet går Riksveg 834 og Fv571 langs fjorden.
Den finske borgarkrigen
Den finske borgarkrigen varte frå 28. januar 1918 til 5. mai same året. Krigen vart ført med blodig villskap frå begge sider. Fleire tusen fall i krigshandlingane, men enda fleire vart drepne etterpå, gjennom avrettingar og mishandling og svolt i fangeleirane som vart oppretta. Krigen enda med at «dei kvite», under leiing av C.G: Mannerheim, med tysk hjelp slo ned den «raude» oppreisten.
Opptakt
Finland hadde frå 1809 vore underlagt Russland. I førstninga av 1917 hadde det finske Arbeidarpartiet fleirtal i riksdagen, det finske parlamentet. I juli vedtok det sosialistiske fleirtalet i riksdagen, saman med nokre borgarlege representantar, den såkalla «maktlova», som gav den finske riksdagen all makt over politikken unntatt i utanriks- og forsvarssaker. Den borgarlege regjeringa i Russland under Kerenskij godtok ikkje dette, og svarte med å oppløyse den finske riksdagen. Fleirtalet av dei finske borgarlege godtok dette, og Arbeidarpartiet gjekk også med på det til slutt. Ved nyvalet som følgde, vart det borgarleg fleirtal.
Bolsjevikrevolusjonen i Russland i november fekk dei borgarlege i Finland til å krevje sjølvstende frå Russland straks. Den borgarlege samlingsregjeringa innleidde eit nært samarbeid med det keisarlege Tyskland for å nå dette målet. Finland vart erklært sjølvstendig 6. desember 1917, og vart anerkjent av bolsjevikane, som lenge hadde gått inn for retten til nasjonalt sjølvstende.
Dei finske sosialistane frykta at dei borgarlege sitt samarbeid med Tyskland hadde andre formål, indre finske formål. Dei meinte at dei borgarlege begynte å førebu seg på å knuse den sterke finske arbeidarrørsla. Den økonomiske og sosiale stoda var svært vanskeleg, og vart stadig forverra. Den finske arbeidarklassen var radikalisert, og fagforbunda hadde vakse kraftig. I denne situasjonen vart det finske samfunnet splitta i to leirar, so kvar for seg danna væpna organisasjonar. Det vart oppretta væpna «raude gardar» som òg fekk tilslutning frå restar av dei desorganiserte russiske styrkane i landet. På den borgarlege sida vart det skipa tilsvarande «kvite gardar», dei såkalla «skyddskårer».
Krig
Da desse kvite gardane vart utnemnde til regjeringstroppar den 26. januar 1918 syntest det klart for arbeidarrørsla at den borgarlege regjeringa førebudde seg på å slå dei ned med makt.
Den 27. januar gav kommanderande offiser for den raude garden i Helsingfors ordre om at regjeringa skulle arresterast. Regjeringa flykta då frå Helsingfors til Vasa. Den 28. januar begynte dei kvite sin offensiv i Österbotten, samtidig som dei raude tok makta i Helsingfors. Den finske borgarkrigen var i gang.
I februar var det viktigast for partane å tryggje dei områda dei kontrollerte. Dei kvite styrkane i sør vart utmanøvrerte av dei raude, eller flykta på isen over Finskebukta til Estland, der dei sidan vart stilte under tysk kommando. På begge sider var størstedelen av soldatane utrente amatørar med dårleg disiplin. Krigen mobiliserte store delar av folket. I dei raude gardane deltok både kvinner og menn. På den kvite sida vart Lotta Svärd stifta, ein paramilitær hjelpeorganisasjon for kvinner. Lotta Svärd vart opphavet til Norges Lotteforbund.
Gudinna Saga
Gudinna Saga ("ho som ser”) er namnet på ei åsynje frå norrøn mytologi.
Den finske borgarkrigen
Krig
Dei raude heldt Sør-Finland, medan dei kvite heldt Nord-Finland. Dei kvite var leidde av yrkesoffiserar, med generalløytnant Carl Gustaf Mannerheim i spissen. 3. - 5. april vann dei kvite ein avgjerande siger ved Slaget om Tammerfors i industribyen Tammerfors. Samstundes fekk dei støtte frå eit tysk ekspedisjonskorps som gjekk til åtak i sør. Dei kvite inntok Helsingfors 13. april etter at den tyske flåten hadde bombardert byen. Det raude regjeringa flykta til Viborg. Ei veke seinare fekk tyske og kvite troppar kontakt etter å ha erobra Lahtis. Dei kvite sette då i gang ein offensiv på Det karelske neset mot Viborg. 25. april flykta den raude regjeringa til Russland, og 5. mai kapitulerte dei siste revolusjonære i Pyttis.
Gudinna Saga
I ei forteljing drikk ho og Odin av eit gyllent kar i hallen hennar, Sokkvabekkr («sokne benkar», kanskje eit skip).
Den finske borgarkrigen
Den kvite terroren
Den kvite terroren vart grufull. Mange tusen raude vart anten avretta eller svalt i hel i fangeleirar etter kampane var over.
På grunn av krigen døydde det ca. 37 000 menneske. Etter at krigen var slutt vart mange raude avretta, ca. 75 000 raude hamna i fangeleir, og mange av dei døydde av underernæring. Handsaminga av fangane førte til mykje bitterheit. Vinterkrigen, og Väinö Linna sine romanar var sentrale faktorar i å samle Finland til ein nasjon i løpet av den neste generasjonen.
Gudinna Saga
I følgje Snorre var ho ein eigen person, men Saga kan like gjerne ha vore eit anna namn for Frigg, Odin si kone.
Sága and Sökkvabekkr
Den finske borgarkrigen
Perioden etter borgarkrigen
Den 17. juli 1919 vedtok den nye Riksdagen republikken, og K.J. Ståhlberg vart vald til den første presidenten. Dei republikanske sentrumspartia fekk makta i riksdagen, og mange sosialdemokratar vart òg valde. Det gamle Arbeidarpartiet hadde no vorte kløyvd i eit sosialdemokratisk og eit kommunistisk parti, og sosialdemokratane fekk stille til val. Kommunistpartiet vart forbode. Det finske agrarpartiet, som seinare utvikla seg til partiet Centern, skjønte at dei mange husmennene i landet måtte få bli sjølvstendige, og det offentlege begynte aktivt å støtte nydyrking for å skaffe jord til dei tidlegare jordlause.
Det skjedde såleis ei gradvis normalisering i finsk politikk utover 1920-åra, jamvel kommunistpartiet fekk stille til val under ulike namn bortsett frå det eigentlege, og fekk ganske stor støtte frå veljarane trass i motarbeiding frå styresmaktene.
Men på 1930-talet skulle den finske høgresida prøve seg igjen, da den såkalla Lapporørsla inspirert av Mussolini og Hitler prøvde å innføre eit fascistisk styresett i landet. Dette lukkast ikkje, men fridomen til arbeidarrørsla vart igjen avgrensa som resultat av presset frå høgresida.
Amazonas i Peru
Amazonas i Peru er ein region i det nordlege Peru med grense mot Ecuador. Han har grenser mot Cajamarca-regionen i vest, mot San Martín-regionen i aust, Loreto-regionen i nordaust og La Libertad-regionen i sør. Folkesetnaden var 375 993 i 2007, arealet er 39 249 km². Hovudstaden er Chachapoyas.
Politisk inndeling
Regionen er delt inn i sju provinsar med til saman 83 distrikt.
Staven
Staven er eit 1517 m høgt fjell i Ørsta kommune på Sunnmøre. Fjellet reiser seg bratt opp frå seterdalen Norangsdalen.
Amazonas i Peru
Politisk inndeling
Provins (hovudstad):
Geografi
Det er to hovudtypar av landskapsformer i Amazonas-regionen, lågtliggande regnskog i nord og i aust og høgfjell i sør. Den lange djupe Marañón-dalen kryssar ein stor del av regionen og vidar seg ut i nordleg retning mot Bagua, kor han lengre nord smalnar inn gjennom Eastern Cordillera før han endar ned i regnskogen. Utcubamba-dalen kjem inn på tvers frå aust (frå Chachapoyas og Rodríguez de Mendoza) før han endar ned i Marañón. Utcubamba utgjer det viktigaste område for busetnad og produksjon i regionen.
Historie
Forsvunne arkeologiske sentera i regnskogen dukkar opp som vitnesbyrd på menneskeleg aktivitet i område i fjerne tider. Mange kulturar frå tida før spanjolane kom i 1532 har blomstra i dette område, og det står att mykje forsking og utgreiing av uløyste spørsmål. Kuélap-fortet er det mest representative monumentet frå tida før 1532. Det er eit svært byggverk av militær arkitektur som syner kva nivå folket i sivilisasjonen rakk opp til. Chachapoyaskulturen utvikla seg i inkatida og stod i sterk opposisjon til Tawantinsuyu ved å motstå første freistnad frå inkaene på å inkludere regionen i inkariket.
Regionen var sentral og sterkt knytt til frigjeringsrørsla. Den geistlege Toribio Rodríguez de Mendoza var den mest framståande representanten i rørsla som oppmuntra patriotane og signerte fridomserklæringa.
Krigen mellom Peru og Ecuador i 1981 vart utkjempa i fjellområdet Cordillera del Condor.
Pretoria
Pretoria (også kalla Tshwane) er den administrative hovudstaden i Sør-Afrika, og har om lag 1,3 million innbyggjarar. Byen ligg i den nordlege delen av Gautengprovinsen, om lag 50 km nord for Johannesburg. Hovudspråka i området er afrikaans, tswana, engelsk og ndebele.
Geografi
Byen ligg på ei trelaus slette i overgangsområdet mellom høglandet og bushlandet. Sletta ligg i ein frodig dal med rikt fugleliv, 1 360 moh., omkransa av Magalies- og Witwatersrandberga. Elva Aapies renn gjennom.
Pretoria er regelmessig laga til med breie vegar, opne plassar og mange små hus med hagar rundt. Dei offisielle regjeringsbygga ligg i bydelen Bryntirion.
Namn på byen
Pretoria fekk namnet sitt etter Andries Pretorius, ein boerhelt frå før Sør-Afrika blei kolonisert av britane. Etter at dei farga sørafrikanarane fekk demokratiske rettar i landet, har dei ønska å endra ulike mistilhøve, slik som at mange viktige byar har namn frå afrikaans eller engelsk, medan tradisjoneller namn frå innfødde språk er blitt borte. Det er gjort mange framlegg om namneendringar ulike stader i landet, og i Pretoria ville ein endra namnet til Tshwane, som tyder «me er like».
I nyare tid blei namnet Tshwane teke i bruk om det urbane området rundt Pretoria. I mars 2005 vedtok så bystyret at også sjølve hovudstaden skulle bera dette namnet. Endringa blei tilråda av den sørafrikanske kommitéen for geografiske namn i mai same året. Eit år etter uttalte kulturministeren Pallo Jordan at ei slik endring måtte tenkast nøye gjennom, og la henne foreløpig på is.
Det har vore motstand frå fleire kantar mot det føreslåtte nye namnet. Afrikaans-talarar har demonstrert for Pretoria-namnet, som dei hevder er ein viktig del av kulturen deira. Svarte leiarar har kritisert valet av Tshwane som einsidig zulu, og har mellom anna føreslått KwaMyamana, som er det tradisjonelle ndebele-namnet for området. Andre er derimot svært begeistra for namnet.
Dyveke
Dyveke er avleia av det nederlandske namnet Duifje som tyder «vesle due». I norsk og dansk historie er det best kjend som namnet til kong Christian II av Danmark-Noreg si frille, Dyveke Sigbritsdatter. Namnet er noko brukt i Noreg og Danmark; det er 100 norske kvinner som har Dyveke som førenamn (SSB, 2005)
Bauladu
Bauladu (sardisk Baulàu) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia. Han har 689 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 24.22 km² og ligg i ei høgd på 38 meter over havet.
Det store arktiske statlege naturreservatet
Det store arktiske statlege naturreservatet (russisk Большой Арктический государственный природный заповедник; Bolsjoj Arktitsjeskij posudarstvennyj prirodnyj zapovednik) er eit naturreservat i Krasnojarsk kraj i Russland. Med eit areal på er reservatet det største i Russland og Eurasia, og eit av dei største i verda.
Det vart grunnlagd 11. mai 1993 av Resolusjon nr. 431 frå dei russiske styresmaktene. Naturreservat i Russland vert kalla zapovednik.
Mange dyr og planter held til i naturreservatet utan å verte forstyrra av menneske. Av dyr i reservatet finn ein isbjørn, fjellrev, snøugle, reinsdyr og kvitkval.
Hovudserien 1960/61
Hovedserien 1960-61 var namnet på det øvste nivået i det norske seriesystemet i herrefotball som gjekk frå juli 1960 til juni 1961. Hovedserien var delt opp i to avdelingar med åtte lag kvar. vann gruppe A føre og  vann gruppe B føre.
Sesongen vart avslutta med bronsefinale den 14. juni 1961 og finale 16. juni. I bronsefinalen spelte mot  og vann denne 6–4. I finalen spelte mot  og vann sin andre finale på rad med siger 2–0.
Marmara Ereğlisi
Marmara Ereğlisi er ein by og eit distrikt i provinsen Tekirdağ i Marmararegionen i Tyrkia. Byen har kring 15 000 innbyggjarar. Ereğli ligg 30 km aust for byen Tekirdağ, og 90 km vest for Istanbul nær eit lite nes på nordsida av Marmarahavet. Han vert kalla Marmara Ereğlisi for å skilje han frå to andre byar i Tyrkia med namnet Ereğli, ein i provinsen Konya (Konya Ereğlisi), og den andre ved kysten av Svartehavet (Karadeniz Ereğli).
Grekarar frå øya Samos grunnla ein koloni her i 600 fvt. På gammalgresk hadde staden namnet Perinthos (Πέρινθος), og seinare Heraklea (Ἡράκλεια), som er opphavet til den moderne byen.
Bourrée
Ein bourrée er ein dans av fransk opphav som var vanleg i Auvergne og Bizkaia i Spania på 1600-talet. Han vert dansa i eit raskt tempo, liknande, men raskare enn ein gavotte. Hovudskildnaden ligg i opptakten, ein bourrée startar på siste slaget i ein takt. Han har ofte ein daktylisk rytme. Ein finn mellom anna dansen i suitane frå barokken.
Komponistar som Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel og Frédéric Chopin nytta musikkforma bourrée. Johann Sebastian Bach nytta ofte ein bourrée i suitane sine som ein av dei valfrie dansesatsane som kom etetr sarabanden, men før gigen. Ein av dei mest kjende bourréeane hans er Bourée i e-moll. Denne har vorte spelt av mange rockeband i moderne tid, mellom anna Jethro Tull og Led Zeppelin. Handel komponerte fleire bourréear i sine solokammersonatar, til dømes den fjerde satsen i Obosonate i c-moll.
Det muslimske brorskapet
Det muslimske brorskapet er ei islamistisk rørsle som vart grunnlagt av Hassan al-Banna i Egypt i 1928. Det er ei av dei eldste og største politiske islamistiske rørslene, med forgreiningar i heila arabarverda. Brorskapet har vore forbode i Egypt gjennom mange tiår, men har likevel vore den viktigaste opposisjonsgruppa der. Sidan 1970-talet har brorskapet talar for ein ikkje-valdeleg, reformistisk islamisme, og arbeidd for eit meir ope og demokratisk politisk system i Egypt. Slagordet deira er «Islam er løysinga», og brorskapet har ønsker å innføra muslimske verdiar i samfunnet. Ein av dei viktigaste ideologane i partiet var Sayyid Qutb, som la fram mange viktige grunnprinsipp i si bok Milepålar.
Forbod
Brorskapet byrja som ei sosial rørsle som lærte om islam, underviste analfabetar, grunnla sjukehus og tilmed kommersielle tiltak. Etterkvart som det voks seg til byrja det, frå rundt 1936, å gå imot det britiske kolonistyret i Egypt. For å nå fremja saka skal det i denne perioden ha utført fleire drap. Brorskapet blei forbode av dei egyptiske styresmaktene etter Den arabisk-israelske krigen i 1948. Brorskapet støtta Den egyptiske revolusjonen i 1952, som fekk militære til makta, men blei straks etter revolusjonen forbode att. Også i andre land det hadde spreidd seg til blei brorskapet undertrykt, som i Syria, der eit opprør leia av dei blei knust i 1982. Nokre av dei internasjonale forgreiningane er blitt knytte til terrorisme, noko også brorskapet er blitt mistenkt for.
Politikk
Frå 1970-talet blei brorskapet noko meir tolerert av egyptiske styresmakter og på 1980-talet gjekk det inn i egyptisk politikk. Under eit generelt forbod mot religiøse politiske parti var det framleis ulovleg, og blei ofte omtalt som «den forbodne gruppa» i avisene. Brorskapet samarbeidde med andre opposisjonsparti og stilte med «uavhengige» kandidatar til val. Dei la vekt på å gjera samfunnet meir demokratisk I 2005 vann det 20 % av seta i nasjonalforsamlinga, noko som førte til at gruppa og støttespelarane deira igjen blei slått ned på av regimet til Hosni Mubarak. Under Den egyptiske revolusjonen i 2011 slutta det seg til dei folkelege protestane, etter først å ha åtvara medlemmer mot å ta del i dei. Kort tid etter at Mubarak fall kunngjorde brorskapet at dei ville skipa sitt første politiske parti kalla «Fridom og rettferd».
Medan brorskapet har tala varmt for demokrati og eit moderne muslimsk samfunn som respekterer alle grupper, har motstandarar uttrykt redsle for at dei i røynda vil innføra konservativ sjarialovgjeving og hindra likestilling for kvinner og religiøse minoritetar (særleg koptarar) i landet.
Angola
Angola, tidlegare Folkerepublikken Angola, er ein republikk i Sørvest-Afrika. Angola har kyst mot Atlanterhavet og har grense mot Kongo-Brazzaville, Kongo-Kinshasa, Namibia og Zambia. Den angolske provinsen Cabinda er ein enklave som er skild frå resten av landet av Kongo-Brazzaville. Cabinda har Angola si einaste grense mot Kongo-Brazzaville.
Geografi
Det meste av Angola ligg på Kalahari-platået. I nord er eit overgangsområde mellom det sørlege platået og Kongobassenget.
Langs Atlanterhavet strekkjer det seg ei smal kystslette som til dels består av yngre sedimentbergartar med oljeførande lag. Breidda på kystsletta er 70–150 km Til kystsonen høyrer òg den vesle enklaven Cabinda nord for munningen til Kongoelva.
Innanfor kystsletta hevar det seg eit breitt grunnfjellsplatå som har tydelege terrassar, mest markert der høglandet fell ned mot kysten. Nokre stader har platålandet karakter av fjell, mest utprega i Serra de Chela i sørvest. Ein horstrygg med Serra Môco (2620 moh) som det høgaste punktet, går i retning sør–nordaust og dannar eit markert vasskilje. Austom fjella ligg det høgtliggande Bíe-platået (1500–1800 moh).
Omtrent halvparten av dei talrike elvane i landet har avrenning mot Kongoelva, medan dei andre stort sett har avrenning mot Zambezi. Berre nokre få renn rett ut i Atlanterhavet, mellom anna Cuanza (Kwanza), den lengste elva i landet (965 km lang), og Kunene, som dannar grense mot Namibia i sør. Cubango renn ut i Okavango. Cuango er ei sideelv til Zambezi som renn ut i Indiahavet. I den austlege delen av Bíe-platået spring mellom anna Kwango og Kasai ut, begge sideelvar til Kongo.
Den søraustlege delen av Angola dannar ein jamn overgang mot Kalahari. Platåa er låge, 500–700 moh, og terrenget er forholdsvis flatt.
Klima
Over 1500 m er temperaturane meir tempererte, og ikkje tropiske, og ein kan få episodar med frost. Tørketida er ein månad kortare i dei nordlege områda av landet samanlikna med Huambo som har fem månadar utan regn. Dei indre områda får stort sett mellom 1000 og 1500 mm i løpet av regntida.
Kysten av Angola er derimot uvanleg for desse breiddegradene. Temperaturen og nedbørsmengdene er mykje lågare på grunn av den kalde Benguelastraumen utanfor kysten. Denne fører til oppvelling av kaldt havvatn, og dei stabile forholda det fører med seg hindrar danninga av regnbyer. Kystbyen Mossamedes har ein normal årsnedbør på 55 mm. Kystområda har ørken- eller steppelandskap nordover mot Luanda, men nedbørsmengdene aukar gradvis nordover, og heilt nord får ein om lag 600 mm i året. Kystområda får òg mykje låge skyer og tåke når varm luft strøymer utover den kalde havflata. I samband med austleg vind kan temperaturen bli ganske høg, men vanlegvis vert ikkje temperaturen noko særleg høgare enn 25 °C.
Bærelva
Bærelva er ei elv i Sunnfjord kommune. Ho byrjar inst i Stølsdalen og renn ut i Nausta.
Angola
Historie
Som for andre portugisiske koloniar medførte militærkuppet i kolonimakta i 1974 ein rask frigjeringsprosess. For Angola drøyde denne på grunn av maktkamp mellom tre ulike geriljagrupper og ein stor europeisk minoritet i landet. Landet fekk fullt sjølvstende først i 1975.
MPLA hadde to presidentar, Agostinho Neto fram til 1979 og deretter José Eduardo dos Santos, som vann det demokratiske presidentvalet i 1992 under ein kort fredsperiode mellom dei to stridande partane. Dei skreiv under på ein fredsavtale i 1994, men verkeleg fred kom først då Unita-leiaren Jonas Savimbi døydde i 2002.
Demografi
Landet er prega av mange tiår med borgarkrig og har ei fattig og lågt utdanna befolkning. Gjennomsnittleg alder er 18,2 år (2002) og gjennomsnittleg levealder 37,0 år (2003). Over halvparten av den vaksne befolkninga kan ikkje lesa eller skriva.
Dei viktigaste folkegruppene i landet er ovimbunduar (37 %), kimbunduar (25 %) og bakongoar (13 %). Ein talar portugisisk, bantuspråk og andre afrikanske språk. Rundt halvparten av angolanarane praktiserer innfødde religionar, nær 40% er katolikkar, medan 15 % er protestantar (1998).
Smeltepunkt
Smeltepunktet til eit stoff er den temperaturen der stoffet går over frå fast til flytande fase. Når me snakkar om den motsette prosessen kallar me den same temperaturen frysepunktet.
For dei fleste stoff er temperaturen for smelting og frysing den same. Til dømes er smelte- og frysepunktet til kvikksølv −38,83 °C. Agar smeltar derimot ved 85 °C og blir fast stoff ved 32-40 °C, ein prosess kalla hysterese. Andre stoff, som glas, kan bli hardare utan å utkrystallisere seg. Desse stoffa vert kalla amorfe lekamar
Til forskjell frå kokepunktet blir smeltepunktet til eit stoff relativt lite påverka av trykket i atmosfæren rundt det. Smeltepunktet kan likevel senkast markert ved hjelp av andre stoff som er oppløyst eller blanda i stoffet. Smeltepunktet til eit reint stoff er alltid høgare enn smeltepunktet til eit ureint stoff. Blandingsforholdet som fører til det lågaste smeltepunktet som er mogeleg for eit stoff vert kalla det eutektiske punktet. Smeltepunktet til vatn ved trykk på 1 atmosfære er 0 °C. Når vatn inneheld frysekjerner er frysepunktet det same som smeltepunktet, men utan kjernar kan vatn bli underkjølt til −42 °C før det frys.
For grunnstoff er det ein viss samanheng mellom smeltepunkt og plassering i periodesystemet. Transisjonsmetalla har høge smeltepunkt som stort sett aukar ned gjennom gruppene i periodesystemet. Alkalimetall og jordalkalimetall har relativt låge smeltepunkt. Trenda er at smeltepunkta for desse stoffa minkar ned gjennom gruppene. Det kjemiske grunnstoffet med høgast smeltepunkt er wolfram med 3695 K (3422 °C). Karbon smeltar ikkje i vanleg trykk, men sublimerer ved rundt 4000 K. Væskefasen eksisterer berre når trykket er over 10 MPa og ein estimert temperatur på 4300–4700 K. Tantalhafniumkarbid (Ta4HfC5) er eit eldfast materiale med eit svært høgt smeltepunkt på 4488 K (4215 °C). På den andre enden av skalaen finn vi helium som ikkje frys i det heile tatt under normalt trykk, sjølv om temperaturen er uendeleg nær det absolutte nullpunktet. Ein må ha trykk 20 gonger over normalt atmosfærisk trykk for at helium skal fryse.
Sigbrit Willoms
Då Christian blei konge og flytta til København, blei både Sigbrit og Dyveke med dit. Sigbrit Willums blei etter kvart rådgjevar for kongen. I 1517 fekk ho ansvaret for toll-, finans og myntvesenet i Danmark. Ho fekk dermed stor økonomisk makt, og sørgde for interessene til middelklassen, noko adelen sette liten pris på.
Dyveke døydde i 1517, men Sigbrit mista ikkje den sterke stillinga si. I staden blei ho ein morsfigur for den ektevidde dronninga til Christian II, Isabella eller Elisabeth av Burgund.
Då den hardhendte kongen blei driven frå landet måtte Sigbrit også flykta. Ho skal ha blitt boren i ei kiste slik at folk ikkje skulle få auge på og mishandla henne. Sigbrit Willums drog tilbake til nederlanda, og budde i mai 1531 i Gent. Sidan har det vore hevda at ho blei brend som heks.
Borebiller
Utsjånad
Små til middelsstore (2-9 mm) biller, mange har sylindrisk kroppsform, men dette varierer mykje. Som oftast brunlege på farge, kroppen ofte heilt eller delvis dekt med skjel. Dei artane som borar i ved er gjerne sylindriske, og brystskjoldet (pronotum) er høgt kvelva og dekkjer hovudet som ei hette - dette er eit trekk ein finn hos mange treborande biller, for eksempel hettebiller (Bostrichidae) og borkbiller (Scolytinae). Hovudet er vanlegvis lite og noko nedoverbøygd, fasettaugene runde eller ovale, ikkje oppdelte. Antennene varierer mykje i form - dei kan vere lange og perlekjedeforma (tjuvbiller), korte og tynne, kamforma eller meir eller mindre kølleforma. Dei består av 9-11 ledd. Brystskjoldet (pronotum) er vanlegvis høgt kvelva, ofte med tydelege knølar eller furer. Hos dei fleste er det omtrent så breitt som dekkvengene, men av og til berre halvparten så breitt. Dekkvengene er oftast parallellsidige, men dannar ein oval til kulerund form hos tjuvbiller (Ptininae). Dei er vanlegvis matte, ofte med mønster danna av skjel, av og til med rekkjer av grove punktgroper. Beina er forholdsvis lange og slanke, og kan foldast tett inntil kroppen.
Larvane er korte og trinne, gjerne meir eller mindre hårete.
Levevis
Dei fleste av borebillene lever utandørs og borar i død ved. Dei har mikroorganismar som hjelper dei med å fordøye veden. Ein del artar har tilpassa seg å angripe bygningstømmer og møblar, og «motthol» i treverk stammar oftast frå desse billene. Dei er i stand til å angripe ganske tørt og hardt treverk. Desse artane likar gjerne å ha det varmt og ein finn ofte at skadane er konsentrert til varme stadar, for eksempel langs varmtvassrør. Hos nokre arter kommuniserer billene ved å dunke hovudet og forbrystet mot veggane i gangane dei lever i. Dette gir ein høyrbar tikking og har gitt opphav til namn som dødningeur og veggesmedar.
Andre artar lever av ulike slags dødt plantemateriale. I naturen kan ein finne desse billene i gamle fuglereir eller liknande, men nokre artar et gjerne ulike slags lagra matvarer. Tobakksbilla (Lasioderma serricorne) er eit eksempel på ein slik art, som i tillegg til tobakk kan angripe mange andre slags tørre lagervarer.
Underfamilien tjuvbiller (Ptininae) finst gjerne inne i litt fuktige hus, og kan gjere noko skade på ulike lagra varer. Nokre av desse artane har blitt spreidde over heile verda med handel.
Dei små artene i slekta Dorcatoma lever i tørr gjødsel, særleg haremøkk.
Artar som skadar treverk
Mit eller Mott er namn på biller i familien borebiller (Anobiidae) som gjer skade på treverk. Mott blir også brukt på sommarfuglar av familien Pyralidae. Den arten som oftast gjer skade, er stripete borebille (Anobium punctatum). Billene kan gjere alvorleg skade, særleg på eldre hus og møblar. «Mottehol» i treverk og møblar er som oftast laga av desse billene. Andre norske namn er dødningeur, veggesmedar og tremark.
Stripete borebille (Anobium punctatum) er den viktigaste skadegjeraren på bygningstømmer og møblar i Noreg. Den let etter seg ca. 2 mm store flygehol når billene kryp ut. Hus som blir angripne bør gassast, mindre gjenstandar kan ein fryse.
Dødningeur (Xestobium rufovillosum) kan også gjere monaleg skade, men er truleg mindre vanleg enn den stripa borebilla. Namnet dødningeur er blitt brukt om fleire artar.
Naustmott (Grynobius planus) er ein litt større art som er svært var for kalde vintrar og difor berre finst på dei aller vintermildaste områda, nær havet, i Noreg. Den borar vanlegvis i død ved frå lauvtre, men kan også av og til gjere monaleg skade på naust og andre bygningar som står ved sjøen. Angrep av naustmott kan skiljast frå angrep frå stripete borebille på at flygehola er noko større.
Systematisk inndeling / norske artar
Tjuvbiller (Ptininae) blei tidlegare rekna som ein eigen familie.
Jerma
Jerma (serbisk kyrillisk Јерма) eller Erma (bulgarsk kyrillisk Ерма) er ei elv søraust i Serbia og vest i Bulgaria. Sjølv om ho ikkje er lengre enn 74 km er ho kjend for å krysse grensa mellom Serbia og Bulgaria to gonger. Ho munnar ut i elva Nišava, og er ein del av tilsigsområdet til Svartehavet.
Elva har sitt utspring i det søraustlege hjørnet av Serbia, i det underutvikla og lite folkesette området Krajište, mellom den kunstige innsjøen Vlasina og den bulgarske grensa. Ho renn nordaustover og kryssa grensa til Bulgaria i eit område kalla Znepolje.
Edelgran
Edelgran eller sølvgran (Abies alba) er eit eviggrønt bartre i edelgranslekta.
Jerma
I Bulgaria renn ho på austsida av fjellet Ruj, og elva skiftar her namn til Erma eller Transka reka etter den bulgarske landsbyen Tran. Etter ho passerer denne landsbyen renn ho gjennom juvet Transko zjdrelo (Tranjuvet), og møter like nedanfor den største sideelva si, Jablanitsa. Etter berre 26 km på den bulgarske sida, kryssar ho igjen grensa til Serbia. Her renn ho forbi fleire landsbyar og kloster før ho munnar ut i elva Nišava, søraust for Pirot. Elva har eit vasskraftpotensial, men dette er enno ikkje vorte utnytta.
Edelgran
Skildring
Treet blir som regel inntil 40 meter høgt og sjeldnare opptil 50 meter. Maksimal stammediameter er typisk 1,5 m. Rekorden for eit individ har vore 68 meter og 3,8 meter i diameter.
Borken på edelgran er glatt og mørkebrun. Nålene er flate og butte (1,8–3 cm lange, 2 mm breie og 0,5 mm tjukke). Nålene er mørkegrøne og med to grøn-kvite band (spalteopningar) på undersida. Konglane er 9–17 cm lange og 3–4 cm breie, med 150-200 skjel. Frøa er eggforma, raudlege og med 2 venger, og dei blir opptil 2,5 cm lange. Edelgran kan bli over 400 år gammal.
Treet krev noko regnfall, og trivst best frå 300 moh. (helst 500 moh.) og opp til 1 700 meters høgd.
Svært nære slektningar av arten er kong Boris-edelgran (Abies borisii-regis) og siciliansk gran (Abies nebrodensis), men edelgrana har meir glisne greiner og nåler enn desse to. Nokre reknar likevel dei to andre artane som variantar av vanleg edelgran, då med dei vitskaplege namna A. alba var. acutifolia og A. alba var. nebrodensis.