cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maren Ramskeid
Hennar versjon blei nedteikna av M.B. Landstad på 1840-talet, og har ry som den originalversjonen av Draumkvedet som har best indre samanheng. Han er soleis den beste dokumentasjonen ein har for at Draumkvedet har funnest som sjølvstendig ballade og gjennomført visjonsdikt, i ætt med visjonsdikting frå mellomalderen. Varianten vart prenta fyrste gongen i Norske Folkeviser (1853). Her er det opplyst at Maren har «lært af sin Fader Ole Gulliksen Ramskeid død for 15 år siden 77 Aar gl. – han lært den av sin Far.»
Barndom og oppvekst
Maren Heggtveit eller Ramskeid var fødd på Nordigard Heggtveit i Åsgrend i Kviteseid i Telemark. Som vanleg på den tid, tok familien namn etter garden, og kalla seg Heggtveit. Faren, Olav Gunnleiksson Heggtveit (fødd 1757), gift med Gunhild Halvorsdotter Aase (fødd 1780), hadde rydda denne garden etter at han vart skilt ut frå Heggtveit midtre, i 1790-åra. I 1828 måtte familien selja garden og flytte til plassen Ramskeid under Nordigard Heggtveit.
Faren var 60 år da Maren vart fødd som nummer seks i ein syskenflokk på sju, og mora døydde då ho var lita. Då faren døydde i 1834, flytte Maren Ramskeid, som den gongen var 17 år, til ei tante på Sandland i Brunkeberg, og tok namnet Maren Olavsdotter Sandland. Det var truleg på Sandland Maren vart oppsøkt av presten Magnus Brostrup Landstad. Ho tente der som pige i 1849. Ho var då 19 år gamal. Han nemner henne likevel som Maren Ramskeid.
Maren Ramskeid gifte seg med enkemannen Olav Bjørgulfson Fossheim og flytte til Heimdal i Tveitgrend i Kviteseid. I 1882 reiste huslyden til Amerika.
Ein av brørne, Gunnleik, flytte til Åse. Det er sagt at han var ein god visediktar. Den mest kjende visa hans skal vera «Sveinkallvisa», som blei utgitt i skriftet «Lauvduskar», på Det Norske Samlaget i 1887.
Draumkvedet
Maren Ramskeids versjon av Draumkvedet er rekna som den episk sett viktigaste av alle kjende variantar, «Den einaste som synest ha ein viss samanheng mellom strofene», seier Brynjulv Alver. Alver uttrykker seg svært varsamt. Nærlesning syner at Ramskeid-varianten har ei fast oppbygging og god indre samanheng:
Japansk yen
Yen, av japansk en eller yen (円), er den japanske valutaeininga. Namnet tyder 'sirkel' på japansk.
Den internasjonale valutanemninga for Yen er JPY. Det latinske symbolet er ¥.
Yen vart innførd som valuta i Japan i 1871. Dei offisielle mynteiningane vart då yen (圓), sen (錢) og rin (厘). 1 yen var lik 100 sen som var lik 1000 rin. I 1954 vart sen og rin tekne ut av omlaup.
Pengesetlane finst i valørane 1 000, 2 000, 5 000 og 10 000, medan myntane finst i valørane 1, 5, 10, 50, 100 og 500.
Riksveg 681
Riksveg 681 (Rv681) går mellom Øygarden i Kristiansund og Kristiansund lufthamn, Kvernberget. Vegen er 1,4 km lang.
De brendte fjella
De brendte fjella  (lokal uttale: de brænte fjellæ) er eit fjell i Larvik kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 574 meter over havet og er det sjette høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Frelse
Frelse (av norrønt frelsi, frjalsi, frå frels som tyder 'fri-hals') er eit sentralt omgrep i fleire religionar. Det inneber ei førestilling om at menneske kan overvinna eller frigjerast frå det ufullkomne. Ulike tradisjonar hevdar ein kan oppnå frelse på ulike måte, anten ved guddommeleg hjelp, som i islam, kristendommen og delar av hinduismen eller ved si eiga kraft, som i fleire dharmiske (indiske) religionar, som buddhismen og andre delar av hinduismen.
Kva ein treng frelse frå kan definerast ulikt blant dei ulike tradisjonane. Innan kristendommens og til ein viss grad også jødedommen og islam søker ein frelse frå synd og følgjene av synd. Indiske religionar søker gjerne frelse frå samsara, den endelause livssyklusen.
1395
1395 (romartal MCCCXCV)
Calzone
Calzone (italiensk for 'strømpe' eller 'bukse') er ein innbakt pizza. Retten kjem opphavleg frå Napoli i Italia, der han oppstod på 1700-talet.
Kapp Arkona
Tempelfestninga på Arkona var eit religiøst og politisk senter for det slaviske fyrstedømet Rügen tidleg i mellomalderen. Tempelet var tileigna guden Świętowit, som var biletgjort med fire hovud. Tempelet husa eit orakel, som var ein kvit hingst der oppførselen hans avgjorde fred og krig. I dag står om lag berre ein fjerdedel av festninga att sidan kalkgrunnen som det vart bygd på sakte har erodert bort i Austersjøen. Eit redningsprosjekt er sett i gang for å redde resten av festninga.
I 1168 vart Arkona øydelagd av danske invasjonsstyrkar. Den hendinga skjedde før den påtvungen kristninga av innbyggjarane i området.
Calzone
Ein typisk calzone er laga av salta brøddeig og er oftast fylt med ost, kjøt, grønsaker eller eit egg. Ein kan til dømes bruka salami eller skinke som kjøt og mozzarella, ricotta og parmesan eller pecorino som ost. Pizzaen inneheld gjerne ein tomat- og basilikumssaus eller ein kjøtsaus. Det finst mange ulike variantar av calzone som kan ha innehalda fyll knytt til andre pizzatypar.
Kapp Arkona
Det står i dag to gamle fyr på neset. Det eine er bygd i 1827, det andre i 1902. Det eldste av dei er òg det eldste fyret som framleis eksisterer i Austersjøen. Det vart bygd av den vidkjende arkitekten Karl Friedrich Schinkel.
Calzone
I Italia sel ein ofte calzone på storleik med smørbrød i kaféar eller buer. Desse kan ein halda i handa og eta medan ein står eller går. I Puglia blir det laga pannesteikte variantar med tomat og mozzarella kjend som panzerotti.
Kapp Arkona
I 1927 gav neset namn til det tyske linjeskipet SS «Cap Arcona».
Presteseteråsen
Presteseteråsen  er eit fjell i Holmestrand kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 568 meter over havet og er det sjuande høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
1396
1396 (romartal MCCCXCVI)
Tina Bachmann
Tina Bachmann er ein tysk tidlegare skiskyttar frå Schmiedeberg i Sachsen. Ho var med om å vinne VM-gull i kvinnestafetten både i 2011 og 2012, i 2011 vann ho også sølvmedaljen på 15 km.
Aktiv
Bachmann deltok i verdscupen i skiskyting frå 2009 til 2016. På tampen av 2009-sesongen vann ho 7,5 km i Khanty-Mansijsk, der ho skaut to fulle hus og slo landskvinna Simone Hauswald og svenske Anna Carin Olofsson-Zidek med høvesvis 3,7 og 19,3 sekundar. Sigeren vart hennar einaste individuelle triumf i verdscupen, ein einsleg andreplass i 2012 var hennar andre pallplassering i verdscupen. Under VM i skiskyting 2011 i Khanty-Mansijsk tok Bachmann sølvmedaljen på 15 km, med to bomskot var ho over to minuttar bak den suverene vinnaren, svenske Helena Jonsson. Sidan i meisterskapen tok Bachmann seg av den tredje etappen for Tyskland vinnarlag i 4 x 6 km stafett, dei andre på laget var Andrea Henkel, Miriam Gössner og Magdalena Neuner. Året etter forsvarte dei same fire utøvarane VM-tittelen då VM i skiskyting 2012 fann stad i Ruhpolding, Bachmann gjekk då startettapen. Ho avslutta Ruhpolding-VM med å verte nummer 4 på fellesstarten.
1397
1397 (romartal MCCCXCVII)
Zico
Arthur Antunes Coimbra, betre kjend som Zico, er ein tidlegare kjend brasiliansk fotballspelar. Han vart mellom anna kalla «den kvite Pele» og var kjend for spelet sitt på det brasilianske landslaget og sine fantastiske frispark. Mange meiner han er av dei beste midtbanespelarane verda har sett.
Zico deltok i VM-sluttspela 1978, 1982 og 1986. Under sluttspelet i 1982 var han ein av dei viktigaste spelarane på det brasilianske landslaget, saman med Sócrates, Falcao og Éder.
Zico vart rekna å vere den beste spelaren på slutten av 70-talet, og på starten av 80-talet. Spelestilen hans likna på Pele sin, og han klarte det meste. Han var med i VM første gongen i 1978 då Brasil kom på fjerdeplass. I VM 1982 var han den store stjerna i eit brasiliansk lag som vert rekna som eit av dei beste laga nokon gong. Før VM 1986 hadde han hatt store skadeproblem og gjorde ingen nemneverdig innsats. Totalt spelte Zico 71 landskamper og scora 48 mål. På dei ulike klubblaga spelte han visstnok 1086 kamper, og scora 709 mål.
Zico spelte store delar av karrièren i Flamengo, men han spelte òg i italienske Udinese. Han avslutta karrieren i den japanske ligaen. Zico har etter den aktive karrieren vore trenar, og var frå 2002-2006 trener for Japan. Deretter vart han trenar 2006-08 i den tyrkiske klubben Fenerbahçe. Han tok så over den usbekistanske klubben Bunyodkor og vart der i ein sesong. I januar 2009 tok han så over den russiske klubben CSKA Moskva, der han framleis(?) er trenar.
1834
1834 (romartal MDCCCXXXIV) var eit normalår som byrja på ein onsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
Shaumari dyrereservat
Shaumari dyrereservat er eit naturreservat i Jordan nær byen Azraq, kring 100 km aust for Amman.
Det er eit viktig reservat i regionen, oppretta i 1975 av Royal Society for the Conservation of Nature som eit yngleområde for utryddingstruga og lokalt utrydda dyreartar. Området dekkjer 22 km² og er eit blømande verneområde for somme av dei mest truga dyreartane i Midtausten. Somme av artane er arabisk oryx, struts, asiatisk villesel og gasellar.
Buaren
Buaren  er eit fjell i Holmestrand kommune i Vestfold og Telemark og Kongsberg kommune i Viken. Det har ei høgd på 564 meter over havet og er det åttande høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Gonâvebukta
Gonâvebukta (fr. Golfe de la Gonâve) er ei stor bukt på vestkysten av Haiti.
Hovudstaden på øya Port-au-Prince og byane Gonaïves, Saint-Marc, Miragoâne og Jérémie ligg langs bukta. Ein finn også fleire øyar i henne, mellom anna Les Cayemites og den største øya i landet, La Gonâve.
Elva Artibonite, som er den lengste på hovudøya Hispaniola, renn også ut i bukta.
Lakéria
Lakéria (gresk Λακέρεια) er ein tidlegare kommune i periferieininga Lárisa i Thessalía i Hellas. Lakéria inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Ajá.
Erforsche mich, Gott, und erfahre mein Herz
Erforsche mich, Gott, und erfahre mein Herz, BWV 136, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Han vart komponert i Leipzig i 1723 for den åttande sundagen etter treeiningssundag. som dette året var den 18. juli.
Teksten er henta frå Salme 139: 2, 3 (første sats) og Johann Heermann (sjette sats), medan resten er skriven av ein ukjend tekstforfattar (W. Murray Young foreslår Christian Weiss den eldre)
Koraltemaet er basert på salmen «Wo soll ich fliehen hin / Auf meinen lieben Gott». Koralmelodien har opphav som ein verdsleg song av Jacob Regnart (1540{?} - 1599) med tittelen «Venus, du und dein Kind seid alle beide blind» frå samlinga Kurtzweilige teutsche Liedlein / nach Art der Neapolitanen oder welschen Villanellen, trykt i Nürnberg i 1574.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for valthorn, obo, obo d’amore, to fiolinar, bratsj og basso continuo, samt tre songsolistar (alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av seks satsar:
Offentleg skriftemål
Offentleg skriftemål eller Absolutio publica er eit skriftemål der ein person vedkjenner seg syndene sine i påhør av kyrkjelyden. Offentleg skriftemål var lenge bruka som eit middel til kyrkjetukt, og ein straffereaksjon ved sida av sivil avstraffing. Namnet på dei som avla offentleg skriftemål, og kva for brotsverk dei hadde gjort, vart lenge innført i kyrkjebøkene.
Ordninga hadde røter i katolsk tid, etter reformasjonen vart ordninga lovfesta som straffereaksjon for visse alvorlege brotsverk. Etter forordning 12. oktober 1617 vart plikta utvida til òg å gjelde dei som fekk barn utanfor ekteskap. Den liturgiske ordninga ved offentleg skriftemål er føreskreven i kyrkjeritualet av 1685.
Kyrkjebøker frå 1700-talet viser at offentleg skrifte oftast gjaldt kvinner og menn som hadde fått barn utanfor ekteskap («leiermål»), lang tids fråvær frå nattverd, tjuveri og forstyrring av offentleg orden. Offentleg skriftemål for leiermål vart avskaffa ved forodning 8. juni 1767, i staden skulle leiermål straffast med åtte dagar på vatn og brød. Offentleg skriftemål for nattverdsforsømming vart avskaffa ved reskript 18. juni 1790. Offentleg skriftemål gjekk ut av bruk tidleg på 1800-talet. Velkjent er likevel presten Lars Oftedals offenlege skriftemål frå kordøra i St. Petri kyrkje i Stavanger 1. november 1891 då han vedkjente seg å ha gjort seg skyldig i eit usedeleg tilhøve.
1398
1398 (romartal MCCCXCVIII)
Amerikanske urfolk
Amerikanske urfolk er alle dei ulike folkeslaga som heldt til i Amerika før Columbus innleia koloniseringa av verdsdelen. Tidlegare, nokså upresise nemningar for desse folka er indianarar og eskimoar.
Historie
Antropologisk og genetisk forsking tyder på at dei amerikanske urfolka vandra inn i verdsdelen frå Sibir over ei landbru i Beringsundet for 17 000 til 11 000 år sidan. Dette kan ha skjedd i fleire bølger og førte til slutt til at verdsdelen blei busett av folkegrupper med ulike kulturar og levevis.
Medan mange grupper, særleg i Nord-Amerika, levde som nomadar av jakt og sanking, skapa andre jordbrukssamfunn med landsbyar og byar, som i Aztekar- eller Inkariket. Dei fleste levemåtane blei likevel sterkt endra etter at dei kom i kontakt med europearar, som innførte religion og samfunnsordningar frå sin verdsdel, i tillegg til nye dyr, sjukdommar, materiale og våpen.
Talet på dei innfødde amerikanarane sokk kraftig etter koloniseringa som følgje av erobringskrigar, tvangsflytting og sjukdommar dei ikkje hadde resistens mot. Dei har enda opp som minoritetar i mange av dei moderne amerikanske statane, og har òg mangla makt i dei statane der dei er i fleirtal.
Kjelder
Kızılderililer
Oljokma
Oljokma (russisk Олёкма) er ei elv i Amur oblast, republikken Sakha og Zabajkalskij kraj i Russland og ei av sideelvane til Lena frå høgre. Ho er 1435 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Fylkesveg 682
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, men er no fylkesveg etter at forvaltingsreformen trod i kraft.
1835
1835 (romartal MDCCCXXXV) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
Taumarunui
Taumarunui er ein by i King Country, sentralt på Nordøya på New Zealand, i regionen Manawatu-Wanganui. Byen er administrasjonssenter i distriktet Ruapehu District. Han ligg ved riksvegen State Highway 4 og jarnveglinja North Island Main Trunk Railway. Ved State Highway 4 sør for Taumarunui ligg dei mindre busetnadane Manunui, Piriaka, Kakahi, Owhango, Raurimu og National Park (som er ein tettstad som grensar til nasjonalparken Tongariro National Park).
Sanetschhorn
Sanetschhorn (eller Mont Brun) er eit fjell i Bern-Alpane, oppfor Sanetsch-passet i Sveits. Det ligg mellom kantonane Valais og Bern nær Diablerets.
Taumarunui
Byen ligg på ei slette inne i det kuperte landskapet ved den øvre delen av Whanganui-elva, 65 km sør for Te Kuiti og 55 km vest for Turangi. Innbyggjartalet var ved folketeljinga i 2001 på 5,136, noko som gjer byen til det største senteret i vid omkrins.
Det er sagt at namnet «Taumarunui» skal koma frå dei siste orda maorihøvdingen Pehi Turoa sa på dødslægjet sitt - taumaru, som tyder 'skjerm', og nui, 'stor'; bokstaveleg omsett som 'den store skjermen', som var sett opp for å verna han mot sola. Det er også referansar til namnet Taumarunui som ein stor skjerma stad for å dyrka kumara eller søtpotet.
Historie
Taumarunui var opphavleg ein maoribusetnad der elvene Ongarue og Whanganui River møtest, og viktige kanoruter batt her det indre av Nordøya saman med busetnader lenger nede langs Wanganui. Visse stader i nærleiken, særleg dalen der elva Pungapunga Stream renn, og som møter Wanganui nær Manunui, var verdsett for storleiken og kvaliteten til totara (Podocarpus totara eit treslag i gultrefamilien), og det vart laga store kanoar her. Området er også kjent fordi det var eit grenseland der fleire iwi, mellom desse Whangaui, Ngati Maniapoto og Ngati Tuwharetoa, levde saman i relativ harmoni.
Seint i desember 1843 drog biskop Selwyn sør frå Taupo til ein stad ved Wanganui-elva omkring 10 km nedstraums frå Taumarunui, og drog derfrå til kysten med kano. Mot slutten av 1869 var maorileiaren Te Kooti i Taumarunui før han marsjerte gjennom det vestlege Taupo District til Tapapa. I 1874 bygde Alexander Bell ein handelsstasjon, og vart den første europeiske nybyggjaren. Tidleg i 1880-åra starta dei første oppmålingane i King Country, og eit tiår seinare var staten i ferd med å kjøpa opp store landområde her.
Wanganui River var i lang tid den viktigaste ferdselsåra til Taumarunui. Trafikken gjekk først på maorikanoar, men sist på 1880-talet vart det oppretta regelbundne dampbåtruter på elva. Taumarunui Landing var den siste haldeplassen til Alexander Hatrick si dampbåtrute frå Wanganui. Elvebåtane heldt oppe båtrutene mellom Wanganui og Taumarunui til seint på 1920-talet, då seglingstilhøva i elva vart for vanskelege.
Seinare vart Taumarunui ein viktig by under anlegget av jarnvegslinja North Island Main Trunk Line i 1908 (omsungen i ein ballade av Peter Cape). Linja sør for Taumarunui valda betydelege problem på grunn av terrenget, og har fleire høge viaduktar og den vidgjetne Raurimu Spiral. I seinare tider har byen sin økonomi basert seg på skogsdrift og jordbruk. Han har også vorte viktig som turistsenter, særleg som eit inngangspunkt for reisande nedetter Wanganui River, og fordi han har ein golfbane av høg kvalitet.
Zejaelva
Zeja (russisk Зея; mandsjuisk Jingkiri bira) er ei elv i Amur oblast i Russland og ei av sideelvane til Amur frå venstre. Ho er 1242 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Elva har kjelda si ved Tokijskij Stanovik-ryggen, ein del av Stanovojfjella og renn gjennom Amur oblast til ho munnar ut i elva Amur nær Blagovesjtsjensk
Svana
Svana inneheld Deneb, ei av dei mest lyssterke stjernene på nattehimmelen og eine hjørnet i Sommartrekanten, i tillegg til somme kjende røntgenkjelder og ein enorm stjerne-assosiasjon kalla Cygnus OB2. Ei av stjernene i denne assosiasjonen, NML Cygni, er ei av dei største kjende stjernene ein kjenner til. Stjernebiletet har òg Cygnus X-1, ei fjern røntgenstrålande dobbeltstjerne som består av ei superkjempe og ein usynleg massiv følgjar som var det første objektet ein trudde var eit svart hòl. Mange stjernesystem i Svanen har kjende planetar.
Zejaelva
Av sideelvar finn ein Tok, Mulmuga, Brjanta, Giljuj, Urkan, Kupuri, Argi, Dep, Selemdzja og Tom.
Svana
Svana er eit særs stort stjernebilete og grensa til Kefeus i nord og aust, Draken i nord og vest, Lyra i vest, Reven i sør, Pegasus i søraust og Øgla i aust. Dei offisielle grensene til stjernebiletet vart teikna av Eugène Delporte i 1930, og er definert som ein polygon på 28 segment. Det dekkjer 804 kvadratgrader og kring 1,9 % av nattehimmelen. Svana er det 16. største av dei 88 stjernebileta.
Zejaelva
Dei største byane langs Zeja er Zeja, Svobodnyj og Blagovesjtsjensk. Kraftverket Zejskaja GED ligg òg langs elva.
Kimmie Meissner
Kimberly Claire «Kimmie» Meissner er ein amerikansk kunstløpar. Ho er amerikansk mester, og tok gull under VM 2006.
Belarusisk geografi
Belarus, tidlegare kalla Kviterussland, er hovudsakleg eit flatt land (middelhøgda er 162 meter over havnivå) utan naturlege grenser og dekkjer eit areal på 207 600 kvadratkilometer. Nabolanda er Russland i aust og nordaust, Latvia i nord, Litauen i nordvest, Polen i vest og Ukraina i sør.
Topografi og drenasje
Belarus er bortimot heilt flatt, men diagonalt gjennom landet går Den belarusiske kjeda (Byelaruskaja Hrada), eit noko høgareliggande område som består av individuelle åsar frå sørvest til nordaust. Det høgaste punktet er Dziarzjynskaja (Dzerzjinskaja på russisk) på 346 meter, kalla opp etter Felix Dzerzjinskij, leiar for Russland sitt tryggleiksapparat under Stalin. Nordlege delar av Belarus har eit naturskjønt åslandskap med mange innsjøar og slake åsar danna av massane frå isbrear. I sør består om lag ein tredjedel av området rundt elva Pripjat av den lågtliggande og myrlendte sletta kalla Polesie.
Om lag ein tredjedel av landet er dekt med såkalla pusjtsji, store folketomme skogområde. I nord er det bartre som dominerer, men ein finn òg bjørk og or her. Lenger sør veks det òg andre lauvtre. Skogen Belavezjskaja (Belovezjskaja på russisk) Pusjtsja lengst vest er den eldste og flottaste av skogane. Eit reservat her vernar om dyr og fuglar, som i omliggande område forlengst er utrydda. Reservatet strekkjer seg òg inn i Polen, og begge land forvaltar det.
Klima
Belarus har eit fuktig kontinentalklima, som er mykje det same som klimaet i Litauen og nordlege delar av Ukraina. Vinteren er kald over heile landet, av og til iskald når kaldluft strøymer sørvestover frå Sibir, og snødekket ligg store delar av vinteren som varer mellom 105 og 145 dagar. Middeltemperaturen i januar er -6 °C. Somrane er derimot milde, og av og til kan ein få varme dagar i juli og august. Middeltemperaturen i juli er om lag 18 °C. Sommaren og våren er som regel den våtaste tida på året, sjølv om det ikkje kjem dei store mengdene. Den årlege nedbørsnormalen varierer mellom 550 og 700 mm.
Miljøproblem
Det mest vidgjetne forureiningsproblemet i Belarus er etterverknadane av Tsjernobylulukka 26. april 1986, då ein av reaktorane i eit atomkraftverk i Tsjernobyl i Ukraina eksploderte. Om lag 70 % av strålinga som vart kasta ut, vart ført med vinden til Belarus. Her påverka ho mist 25 % av landet, særleg i Homjel (Gomel på russisk) og Mahiljow (Mogiljov på russisk) i sør og søraust, og 22 % av folkesetnaden. Sjølv om meir enn to millionar menneske (inkludert 600 000 born) budde i område som vart påverka av det radioaktive nedfallet etter ulukka, prøvde den sovjetiske regjeringa å dekkje over ulukka før svenske forskarar pressa på for å få ei forklaring på uvanleg høge strålingsnivå frå atmosfæren i Sverige.
Den belarusiske regjeringa kravde minst 17 milliardar rublar av den sovjetiske regjeringa for å takle konsekvensane, men fekk berre 3 milliardar rublar. I følgje ein funksjonær i 1993 vart det brukt ein kopek per innbyggjar i Russland, tre kopek i Ukraina, og ein rubel (100 kopek) i Belarus.
Trass i at regjeringa etablerte eit Tsjernobyl-utval, oppretta lover om kven som kunne halde seg i dei radioaktivt forureina områda, og ein institusjon som skulle forske på effektane, vart det gjort lite for å handsame konsekvensane av ulukka på grunn av lite pengar og regjeringa si trege haldning. I 1994 var flyttinga av 170 000 innbyggjarar langt bak tidsskjemaet på grunn av dårleg økonomi. For å hjelpe offer etter Tsjernobyl, så hjelpte ein vestleg organisasjon, The Know-How Fund, mange belarusiske lækjarar med opplæring av dei siste teknikkane innan beinmargstransplantasjon.
Langtidseffektane etter ulukka inkluderer ein auke av forskjellige former for kreft og skadar på nyfødde born. Infisert vatn, buskap, landsbruksvarer og landområde er omfattande, og dei utbreidde våtmarksområda inneheld framleis store mengder stråling. Oppreinsking etter ulukka stod for 14 % av statsbudsjettet i 1995. Andre miljøproblem er mellom anna omfattande kjemisk forureining av jordsmonnet, og industriell forureining har ein i så godt som alle større byar.
Spelet dam
Dam er eit taktisk brettspel som vert spela på eit sjakkbrett (8x8 felt) eller på eit brett med 10x10 felt. Berre det eine fargefeltet vert brukt. Brikkene er flate og sirkelforma og vert flytta diagonalt som til dømes ein løpar i sjakk. Det finst fleire ulike regelsett i dam. Felles for alle er at ein startar med 12 eller 20 brikker avhengig av brettstorleiken. Målet er å slå ut motstandaren sine brikker ved å hoppe over dei. Til hjelp til dette kan ein få oppgradert brikkene sine til kongar ved å ta dei til motstandaren si baklinje. Ein konge har ulike fordelar alt etter kva reglar ein spelar etter. Den viktigaste er at ein konge kan hoppe lengre hopp enn dei vanlege eittfeltshoppa. Dei mest offisielle reglane er dei reglane ein spelar med i Russland og Nederland. Her er det turneringar og rating som i sjakk, og det vert også arrangert verdsmeisterskap.
Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren
Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren, BWV 137, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Spelet dam
Dam på 64 felt er i moderne tid grundig analysert. Utrekningar syner at spelaren som trekkjer først, alltid vil vinne dersom det ikkje blir gjort feil. I meisterskap vert det difor spelt med 10x10 felt for å auke vanskegraden. Dam på 64 felt er likevel komplisert nok til at det kan spelast med varierande utfall for amatørspelarar.
Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren
Han vart komponert i Leipzig i 1725 for den tolvte sundagen etter treeiningssundag, som dette året var den 19. august. Stykket vart framført på nytt 1746-1747 i Leipzig.
Jofamilien
Jofamilien (Stercorariidae) er ein biologisk familie av måsefuglar. Dei har kraftige og krokete nebb og spisse venger. Familien består av ei biologisk slekt, Stercorarius.
Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren
Teksten er skriven av Joachim Neander.
Jofamilien
Jofamilien samlar i alt sju sjøfuglar som i stor grad lever pelagisk på verdshava når dei ikkje er på land for å hekke. Det finst fire nordlege artar og tre sørlege. Dei sørlege er store fuglar, ein av dei nordlege, storjo, er òg ein stor joart, dei tre andre nordlege artane er monaleg mindre med slankare kroppsform og forlenga midtre halefjører i hekkedrakt. Alle joar hekkar på bakken, og som gruppe hekkar joane sirkumpolart både på den nordlege og sørlege halvkula. Dei nordlege artane hekkar i arktiske strøk og nærliggjande tempererte område. I sør hekkar joar på Antarktis, på antarktiske og subantarktiske øyar og i nærliggjande tempererte område. Hekkehabitata er på øyar, på snaufjell, kystheier og tundra. Dei er langdistanseflyttfuglar, og streiffuglar av sørjoar blir jamvel observerte på Amundsen-Scott-basen på Sørpolen.
Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for tre trompetar, pauke, tre oboar, to fiolinar, bratsj og basso continuo, samt fire songsolistar (sopran, alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Jofamilien
Skildring
Joar er middels til store fuglar, fjørdrakta er mest i gråbrunt og skittenkvitt, ofte med kvite teikningar på vengene. Nokre av artane har både ein lys og ein mørk morf, samt ein mellomfase. Kjønna er like. Dei varierer i storleik frå fjelljo, Stercorarius longicauda, ​​på 310 gram, til sørhavsjo, Stercorarius antarcticus, på 1,95 kg. I gjennomsnitt er ein jo ca. 56 cm lang, og måler 121 cm i vengespenn. Dei har lange nebb med ein nedbøygd tupp som store måsar, og symjehud på føtene med skarpe klør. Dei store joartane ser ut som store, mørke måsar. Vaksne individ av dei tre minste artane fjelljo, tjuvjo og polarjo får karakteristiske halespyd av sentrale halefjører. Joane er sterke, akrobatiske flygarar og er generelt aggressive i disposisjon.
Taksonomi
Artsliste etter Clementslista versjon 6.7 frå september 2012 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.
Gannan
Gannan (kinesisk skrift 甘南, pinyin Gānnán) er eit autonomt prefektur for tibetanarar i sørdelen av provinsen Gansu, vest i Folkerepublikken Kina. Prefekturet, som grensar til provinsane Qinghai i vest og til Sichuan i sør, høyrer med i den tibetanske kulturregionen Amdo. Gannan har eit areal på 40 898 km² og 689 132 ibuarar i 2011.
I 2004 utgjorde tibetanarar 51,44 % av folket i prefekturet, medan det vart registrert 41,75 % han-kinesarar og 6,43 % hui-kinesarar.
Det autonome prefekturet Gannan omfattar eitt byfylke (市 shì) og sju fylke (县 xiàn). Byfylket Hezuo er hovudstad i prefekturet.
Preste-Slettåsen
Preste-Slettåsen er eit fjell i Holmestrand kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 563 meter over havet og er det niande høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
1369
1369 (romartal MCCCLXIX)
Franziska Preuß
Aktiv
Preuß viste talentet sitt då ho vart trefaldig tysk meister i 2013-sesongen. Under verdsmeisterskapen i Kontiolahti i mars 2015 var ho med om å vinne gull i 4 x 6 km stafett, saman med Franziska Hildebrand, Vanessa Hinz og Laura Dahlmeier. På avslutningsøvinga i meisterskapen, 12, 5 km fellesstart, gjekk Preuß inn til sølv, 6,2 sekundar bakom Valj Semerenko frå Ukraina, ein einsleg bom kosta Preuß gullet, Semerenko skaut feilfritt. Under VM i skiskyting 2016 i Oslo tok Preuß seg av startetappen for dei tyske mannskapa både på mixstafetten og kvinnestafetten. Det tyske mixlaget enda opp med sølv, medan kvinnelaget kom på bronseplassen. I dei olympiske vinterleikane 2018 i Pyeongchang enda ho på fjerdeplassen i 15 km normalprogram, trass feilfri skyting.
Den 20. januar 2019 tok Preuß sin fyrste individuelle siger i verdscupen i skiskyting, med di ho vann fellesstarten under renna i Ruhpolding framfor norske Ingrid Tandrevold.
1371
1371 (romartal MCCCLXXI)
Terje Nilsen
Terje Nilsen var ein norsk musikar og låtskrivar.
Han er kjend for sogen «Mjelle», som han skreiv i 1974 og gav ut på albumet Æ i 1977. Etter denne første plata har han samarbeidd med ei rekkje artistar om andre utgjevingar, som med Asa Krogtoft om Pop og Finn Sletten om Sånn. I tillegg til eigne plater medverka han på utgjegivngar med trioen Crossbreeze (med Walter Albriktsen og Finn Sletten) i 1974, Henning Gravrok (Hyss, 1996) og med Tungtvann (Pøbla, singel, 2001).
Han var bror til Randi Nilsen som blei gift med Harald Berg, og er dermed onkel til plateartistane Terje Berg og Eli Johanne Berg, og fotballspelarane Ørjan Berg og Runar Berg.
Verk
I tillegg er Nilsen med på konsertsamleplaten "Sinus, 1 og 2 september 1989" med to sanger. (BRK 8901)
Anders Nordström
Anders Nordström er ein svensk lege som var konstituert generaldirektør i Verdshelseorganisasjonen frå 22. mai 2006, då Lee Jong-wook til døydde, til 8. november 2006.
Nordström er utdanna ved Karolinska institutet i Stockholm. Han har erfaring med både nasjonale og internasjonale helsespørsmål, så vel som planlegging og strategisk leiarskap.
Zoubia
Zoubia (òg skrive Zubia eller Zubya) er ein landsby i Jordan med eit folketal på kring 7000. Han ligg nordvest i landet i Irbid guvernement. Zoubia er kjend for dei store eikeskogane og fjella.
Anders Nordström
Han har arbeidd for SIDA i tolv år, av dei tre år i Zambia. Nordström har også arbeidd for Raudekrossen i Kambodsja og Iran.
Zoubia
Gjennom det meste av historia har innbyggjarar i Zoubia drive med jordbruk. Dei viktigaste avlingane er oliven, druer og fiken, medan somme bønder fokuserer på sesongbaserte avlingar som kveite, bygg, linser og tomater. Landsbybuarane har òg dyrehald med kyr, sauer og hestar.
Anders Nordström
Anders Nordström er gift og har to born.
De brendte åsane
De brendte åsane (lokal uttale de brænte åsæne, også skrive De brendte åsene) er eit fjell i Larvik kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 538 meter over havet og er det 11. høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Sassauna
Sassauna er eit fjell i Rätikonfjella (Dei sveitsiske Alpane) i Graubünden i Sveits.
1372
1372 (romartal MCCCLXXII)
Sandsæteråsen
Sandsæteråsen  er eit fjell i Holmestrand kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 537 meter over havet og er det 12. høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Tildelingar av Medaljen for edel dåd
Lista over tildelingar av Medaljen for edel dåd omfattar mottakarar av Medaljen for edel dåd som er ei norsk utmerking for redningsdåd stifta i 1885. Lista dekker tildelingar i både gull og sølv sidan 1905 og er ikkje komplett.
Oversikta er i hovudsak basert på informasjon trykt i Statskalenderen, der det varierer kva opplysingar som er gitt. Utanlandske mottakarar er ikkje alltid oppgitt og lista er supplert med opplysningar frå pressa. Nasjonalitet er i nokre høve basert på skipet si heimehamn.
Frå 1966 spesifiserer ikkje Statskalenderen om medaljen er tildelt i gull eller sølv. Desse tildelingane er lagt inn som sølvmedaljar. Frå 1976 er heller ikkje norske mottakarar sitt namn nemnd i Statskalenderen, berre talet på utdelingar sidan førre utgåve. Statskalenderen opplyser at to tildelingar fann stad i 1977, men berre eit namn er identifisert ved medieomtale.
Medaljen for edel dåd er ei anna utmerking enn Forsvarets Medalje for Edel Dåd (stifta 1982) og Medaljen for redningsdåd til sjøs (stifta 1978). Lista omfattar ikkje tildelingar av desse medaljane.
Dänholm
Dänholm er ei lita øy i Austersjøen utanfor kysten av Tyskland. Ho ligg i Strelasund like aust for Stralsund. Den einaste brua som går frå Rügen til fastlandet går over Dänholm. Øya var åstad for ei hending mellom den svenske og franske hæren i 1807, då ho høyrte til Svensk Pommern.
The Monsanto Years
The Monsanto Years er det 39. albumet til den kanadiske musikaren Neil Young, spelt inn i lag med den amerikanske rockegruppa Promise of the Real og gjeve ut 29. juni 2015 på Reprise Records. Det er eit konseptalbum som kritiserer jordbruksføretaket Monsanto. Promise of the Real er fronta av sonen til Willie Nelson, Lukas, og broren til Lukas, Micah, spelar òg på albumet.
Sassalb
Sassalb er eit fjell i Livignofjella (Dei sveitsiske Alpane) i Graubünden i Sveits.
The Monsanto Years
Albumet vart produsert av både Young og John Hanlon og innspelingsprosessen vart filma.
Innspeling og utgjeving
Young hadde eit langvarig venskap med Willie Nelson og sønene hans, Lukas og Micah og jamma med bandet til Lukas i Lukas Nelson & Promise of the Real etter Farm Aid i 2014. Innspelinga for dette albumet i januar året etter. Young annonserte at han spelte inn eit album med bandet - inkludert Micah Nelson, som ikkje var medlem av bandet - i ein gammal kino, Teatro, i Oxnard i California. Dette var same staden som Willie Nelson spelte inn Teatro. Young sendte ein CD til bandet med demoar slik at dei kunne lære seg songane før dei kom for å spele dei inn i lag.
Innspelinga vart filma av Don Hannah i lag med live-øvingar i april 2015 for ein film som òg fekk namnet The Monsanto Years.
Musikkvideoen for «Wolf Moon» hadde premiere den 10. juni 2015.
Mottaking
I ei særs positiv melding for The Guardian gav Jon Dennis albumet fem av fem stjerner. Han hylla bidraga frå Promise of the Real og skreiv: «Bandet høyrest ikkje så forskjellig ut frå Crazy Horse, og bidreg med store riff, styrtande dur-akkordar og harmoniar som har karakterisert dei beste platene til Young dei siste fem tiåra» Zach Schonfeld i The A.V. Club gav albumet karaktere «C» og meinte konseptet og utføringa var «underprodusert, uferdig og kjem truleg ikkje til å ta opp meir enn eit par månader med marknadsføring av Young før han går vidare til neste prosjekt». Han meinte derimot det var nokre høgdepunkt blant dei hardare songane.
Sal
Albumet debuterte på 21. plassen på Billboard 200 den første veka det kom ut, og selde kring 98 000 eksemplar i USA den første veka. Det gjekk òg inn på fjerdeplassen på Billboard's Rock Albums-lista. og andreplassen på Folk Albums-lista. I juni 2016 hadde albumet selt 300 000 eksemplar i USA.
Innovasjon Norge
Frå januar 2010 blei fylkeskommunane deleigarar av Innovasjon Norge. Administrerande direktør for selskapet er Håkon Haugli. Styreleiar er Gunnar Bovim.
Selemdzja
Selemdzja (russisk Селемджа) er ei elv i Amur oblast i Russland og ei av sideelvane til Zeja frå venstre. Ho har ei lengd på 647 km og eit nedslagsfelt på. I nedslagsfeltet ligg om lag 4500 innsjøar med eit samla areal på meir enn 270 km².
Dei største sideelvane hennar er Ulma og Nora. Elva frys til i november og er islagd til byrjinga av mai.
Det er mogeleg å driva skipsfart frå munningen og 325 km oppover elva.
Dachau konsentrasjonsleir
Dachau konsentrasjonsleir ved byen Dachau nordvest om München var den første konsentrasjonsleiren i Tyskland. Leiren blei opna 21. mars 1933 og danna mønster for alle seinare nazistiske konsentrasjonsleirar. Trass i at Dachau ikkje var utryddingsleir blei minst 30 000 fangar skotne, eller dei døydde som følgje av forholda i leiren. Saman med konsentrasjons- og utryddingsleiren Auschwitz har Dachau blitt dei fremste symbola på Nazi-Tysklands konsentrasjonsleirar.
Leirsoga
Både den grunnleggjande organisasjonsforma, leirordenen og bygningsmassen blei utforma av kommandanten Theodor Eicke.
Den første tida blei leiren brukt til å sperre inne politiske fangar, framfor alt kommunistar og sosialdemokratar, fagforeiningsmedlemer, men også enkelte liberale og konservative politikarar. Den nazistiske terrorpolitikken fekk etter kvart konsekvensar for stadig fleire grupper i befolkninga, så seinare i 1930-åra blei også sigøynarar, jødar, Jehovas vitne, homofile og kriminelle sende til Dachau. Dachau var elles ein sentralleir for fangar frå kyrkje og kristendom. Det fanst eigne brakker for prestar, der mellom andre Karl Leisner og Martin Niemöller var internert.
Etter Krystallnatta i 1938 blei 10 000 jødar sende til leiren, dei fleste blei likevel sleppte ut att på vilkår av at dei skulle fare frå Tyskland. Då Heinrich Himmler 5. oktober 1942 gav ordre om å gjere alle konsentrasjonsleirar i Tyskland «jødefrie», blei jødane i Dachau deporterte til utryddingsleiren Auschwitz.
Utover i krigsåra begynte systematiske massemord i Dachau. Frå oktober 1941 blei sovjetiske krigsfangar deporterte til leiren og skotne. I januar 1942 førte SS til saman rundt 3 000 «invalide» fangar til slottet Hartheim ved Linz der dei blei gassa i hel. Frå same vinteren 1942 begynte grufulle medisinske eksperiment i leiren.
Den 26. april 1945 vart 7 000 fangar tvinga til å marsjere frå Dachau mot sør i Tyskland. 28. april forlet SS-vaktstyrkane konsentrasjonsleiren og dagen etter tok USA-amerikanske styrkar kontroll over leiren og sette fri rundt 30 000 fangar.
Til saman sat over 200 000 fangar frå meir enn 50 statar i Dachau. Vel 30 000 drap er registrerte, fleire tusen andre dødsfall blir rekna for sikre drap, spesielt etter utbrotet av ein tyfusepidemi i 1945 og den påfølgjande evakueringsmarsjen.
1836
1836 (romartal MDCCCXXXVI) var eit skotår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske.
Édouard Manet
Édouard Manet var ein fransk målar. Han var den mest markerte kunstnaren i overgangen mellom realisme og impresjonisme og blir rekna som ein av dei tidlegaste profilane i den kunstneriske modernismen.
Manet blei tidleg påverka av den realistiske framstillinga av verda, slik han såg det i arbeida til tidlegare kunstnarar som Diego Velázquez, Frans Hals og Francisco Goya. Han blei ein av dei første kunstnarane som brøyt mot den dominerande akademiske tradisjonen i Frankrike på 1800-talet, og fleire av arbeida hans, som «Le déjeuner sur l'herbe» ('Frukost i det grøne', 1861-1863) og «Olympia» (1863-1865), blei mottekne med stor debatt i det franske samfunnet.
Édouard Manet var fødd og døydde i Paris.
Linxia
Det autonome prefekturet Linxia omfattar eitt byfylke (市 shì), fem fylke (县 xiàn) og to autonome fylke (自治县 zìzhìxiàn). Over 49 % av folkesetnaden er han-kinesisk, med huifolk som den neste største folkegruppa.
Byen Linxia var i si tid ein viktig stoppestad på Silkevegen. Bingling-tempelet i prefekturet er oppført på Folkerepublikken Kina si liste over kulturminne.
Lava
Lava er smelta stein som vert kasta ut under eit vulkanutbrot. I det lavaen kjem ut av vulkanventilen er han flytande og har ein temperatur frå 700 °C til 1200 °C. Sjølv om lava er forholdsvis viskøs, om lag 100 000 gonger meir viskøs enn vatn, og kan flyte over store avstandar før han vert avkjølt og stivnar. Dette kjem av dei tiksotropiske og pseudoplastiske eigenskapane til lavaen.
Ein lavastraum er lava som flyt ut av ein lavaventil i eit ikkje-eksplosivt utbrot. Når lavaen stoppar opp stivnar han og dannar ein magmatisk stein. Uttrykket lavastraum vert vanlegvis berre forkorta til lava. Eksplosive utbrot produserer ei blanding av vulkansk oske og andre fragment kalla tefra i staden for lavastraumar. Ordet «lava» kjem frå italiensk, der det igjen truleg kjem frå det latinske ordet labes, som tyder eit fall eler eit ras. Den første bruken av ordet i samanhengen til magma som kjem opp ein vulkan kjem frå Francesco Serao om utbrotet til Vesuv mellom 14. mai og 4. juni i 1737. Serao skildra ein «straum av brennande lava» som ein samanlikning til vatn eller gjørme som renn ned sidene av ein vulkan etter kraftig regn.
Steinsmelte er eit samleomgrep som vert nytta om både lava og magma.
Samansetting
Generelt er det meir samansettinga til lavaen som avgjer korleis han oppfører segg enn temperaturen han har ved utbrotet. Vulkanske bergartar som er danna av lavastraumar kan delast inn i tre kjemiske grupper: Felsisk, intermediær og mafisk. Desse klassane er hovudsakleg kjemiske, men den kjemiske samansettinga til lava har ein tendens til å ha samanheng med temperaturen og viskosisteten til lavaen, samt kva type utbrot ein har.
Felsisk lava, som rhyolitt og dasitt, dannar vanlegvis lavaryggar, lavadomar eller «couleé» (som er tjukke, korte lavastraumar) og består vanlegvis av pyroklastiske (brotstykkeaktige) partiklar. Felsisk lava er som regel særs viskøs og deler seg vanlegvis opp i bitar når han trengjer ut og dannar blokkaktive breksjer. Den store visoksiteten og styrken kjem av den kjemiske samansettinga, som består av mykje silika, aluminium, kalium, natrium og kalsium, og dannar ei polymerisert væske med mykje feltspat og kvarts, som derfor har høgare viskositet enn andre magmatypar. Felsisk magma kan slyngast ut ved temperaturar ned mot 650-750 °C. Uvanleg varm (>950 °C) rhytolittlava kan renne fleire titalskilometer, slik som den på Snake River-sletta nordvest i USA.
Intermediær eller andesittisk lava har mindre aluminium og silika, og vanlegvis meir magnesium og jern. Intermediær lava dannar andesittdomar og blokklava, og kan oppstå i bratte komposittvulkanar, som i Andesfjella. Intermediate lavas form andesite domes and block lavas, and may occur on steep composite volcanoes, such as in the Andes. Med mindre aluminium og silika enn felsisk lava, i tillegg til at han vanlegvis er varmare (750 til 950 °C), er han òg vanlegvis mindre viskøs. Høgare temperaturar har ein tendens til å øydelegge polymeriserte band i magmaen og dette gjev meir flytande stoff og dannar som regel oftare fenokryst. Meir jern og magnesium viser seg ved at dei gjev ein mørkare matriks, og stundom òg amfibol- eller pyroksenfenokrystar.
Mafisk eller basaltisk lava har vanlegvis eit høgt innhald av jern og magnesium og oppstår vanlegvis i utbrot med temperaturar over 950 °C. Basaltisk magma har mindre aluminium og silika, som i lag med meir jern og magnesium reduserer graden av polymeriseringa. På grunn av den høge temperaturen er viskositeten relativt låg, men likevel mange tusn gonger meir viskøs enn vatn. Den låge graden av polymerisering og høg temperatur gjev gode høve for kjemisk diffusjon, så ein ser ofte store, tydelege fenokrystar i mafisk lava. Basaltlava kan produsere låge skjoldvulkanar eller basaltsletter sidan den flytande lavaen kan renne langt bort frå ventilen. Basaltlava er vanlegvis av typen of a'a eller 'pahoehoe', og ikkje blokklava. Under vatn kan dei danna putelava.
Ultramafisk lava som komatiitt med mykje magnesium som dannar boninitt. Komatiitt inneheld over 18 % magnesiumoksid og kan ha oppstått i utbrot med temperaturar på 1600 °C. Ved så høge temperaturar er det ingen polyerisering av minerala i magmaen og dette skapar ein særs flytande lava med viskositet nær vatn. Det meste, om ikkje all, ultramafisk lava er ikkje yngre enn proterozoikum, og eit par tilfelle med ultramafisk lava er kjend frå fanerozoikum. Det finst ingen kjende komatiittlava etter den tid sidan mantelen til Jorda har vorte for kald til å produsere så magnesiumrik magma.
Oppførsel
Viskositeten til lava er viktig fordi han avgjer korleis lavaen vil oppføre seg. Lava med høg viskositet er rhyolitt, dasitt, andesitt og trakytt, men avkjølt basaltisk lava kan òg verte ganske viskøs. Dei med låg viskositet er fersk basalt, karbonatitt og stundom andesitt.
Lava med høg viskositet oppfører seg som følgjer:
Lava med høg viskositet renn vanlegvis ikkje som ei væske, og dannar vanlegvis eksplosiv oske eller tefra. Viskøs lava utan gass eller lava frå eit noko varmare utbrot kan vanlegvis danna lavastraumar.
Lava med låg viskositet oppfører seg vanlegvis som følgjer:
Lava kan òg innehalde mange andre komponentar, stundom faste krystallar og forskjellige mineral, fragment av eksotiske bergartar som xenolitt og fragment frå tidlegare størkna lava.
Vulkansk morfologi
Den fysiske eigenskapen til lava skaper dei fysiske formene til lavastraumar eller ein vulkan. Meir flytande basaltisk lava dannar som regel meir flate vulkanfjell, medan viskøs rhyolittlava dannar meir vertikale fjell eller haugar.
Med teknikkar i vulkanologi kan ein klassifisere vulkanske former og finne informasjon om utbrota som lavaen kom frå, sjølv om lavaen er gravlagd eller har endra seg. Den ideelle lavastraumen har ein topp av breksje, anten som putelava, autobreksje eller brotstein som i aā og viskøs straum, eller ein flytande eller skummande panser som slagg eller pimpstein. Toppen av lavaen er ofte glasaktig sidan han stivnar momentant når han kjem i kontakt med luft eller vatn.
Midt i lavaen er han som regel massiv og krystallinsk, forma i band eller lag med mikroskopiske krystallar frå matriksen. Ein meir viskøs lava flyt som regel som eit dekke, og blokker og brekjse er innblanda i den klissete lavaen. Storleiken på krystallane i midten av lavaen vil som regel vere større enn i dei ytre laga, sidan krystallane har meir tid til å vekse her.
I botn av lavaen kan ein sjå spor av hydrotermal aktivitet om lavaen renn over fuktige eller våte underlag. Den nedre delen av lavaen kan ha holrom, stundom fylt med mineral (mandel). Underlaget som lavaen har gått over kan vise teikn på skuring, og det kan vere øydelagd eller påverka av kokande vatn nede i underlaget, og for jordsmonnsprofil kan underlaget ha brend til mursteinsraud terrakotta.
Å skilje mellom lava som nyleg har trengt seg inn i ein lagergang og lava som har strøymd der for lenge sidan kan vere vanskeleg. Enkelte lagergangar har vanlegvis ikkje brekjser langs randområdet og kan vise svake metamorfisk glorier på både den øvre og den nedre overflata, medan lavaen berre brenn underlaget under seg. Det er ofte vanskeleg i praksis å finne desse metamorfiske fenomena sidan dei vanlegvis er svake og har liten storleik.
Aā
Aā (òg skrive aa, aa, aa og a-aa, uttalt på hawaiisk engelsk, kjem frå hawaiisk språk og tyder «steinete med grov lava», men òg å «brenne» eller «flamme», og er ein av tre typar hovudgrupper av lava. Aā er basaltisk lava med ru eller grov overflata og består av stykke av lavablokker kalla størkna slagg (klinke).
Den lause, grove og skarpe overflata til aā-lava gjer at han flytter seg sakte. Den størkna overflata dekker ei massiv, tett kjerne, som er den mest aktive delen av lavastraumen. Medan ein seig, deigaktig lava renn nedover ei fjellside i kjernen av lavastraumen, renn det størkna slagget nedover på overflata. Ved framkanten av ein aā-straum, fell desse avkjølte delane ned føre straumen og hamnar under lavastraumen som kem bak. Dette produserer eit lag med størkna lava både på toppen og under ein aā-straum.