cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anne Margrethe Larsen
Larsen kjem frå Flekkefjord og har vore leiar av Vest-Agder Venstre sidan 2000. I 2005 vart ho vald inn på Stortinget på utjamningsmandatet frå Vest-Agder. Ho sat i Utanrikskomiteen.
Sheep Island i England
Sheep Island er ei graskledd øy på rundt 6 hektar, like utanfor Walney Island og Snab Point i Furnessøyane. Ho høyrer til kommunen Barrow-in-Furness i Cumbria nordvest i England.
Det er mogeleg å gå til fots over til øya ved lågvatn frå både Walney og Piel Island, ein avstand på kring 1,5 km. Øya er ikkje busett. Mellom 1892 og 1922 låg det eit lite isolert sjukehus på øya, men det vart sjeldan brukt.
Lars Gunnarsson Hågå
Lars Gunnarsson Hågå var ein norsk bondelensmann i Lesja og Dovre. Saman med Ringebu-lensmannen Per Randkleiv var han ein av leiarane i slaget ved Kringen 26.8.1612, der ein flokk bønder frå Gudbrandsdalen slo ein flokk av skotske leigesoldatar på veg til Sverige.
Lars var brukar på garden Hågå i Dovre og levde frå ca. 1570 til ca. 1650. Hågå hadde vore ein del av erkebispegodset, og vart krongods etter reformasjonen. Faren, Gunnar Larsson, kom frå Tynnøl-ætta på Lesja, og er ein av dei første bondelensmennene i Lesja og Dovre. Berre «Gudmund lensmann» som sat som leiglending på Tofte, og var lensmann midt på 1500-talet, er kjent før han. Gunnar hadde drive Hågå før Lars, men hadde seinare flytta til Ekre. Gunnar var lensmann frå 1580-åra til like før 1600. Lars overtok lensmannsombodet etter faren rundt 1600 og var lensmann fram til rundt 1623. Sonen Peder var lensmann frå rundt 1646 til han døydde i 1665 da brorsonen Ola Gunnarsson overtok. Lars Gunnarsson var såleis ein del av eit lensmannsdynasti i Lesja og Dovre som sat i ombodet i bortimot 80 år.
Omdøme
I dei eldste kjeldene er Lars Hågå nemnt som ein av dei sentrale leiarane i slaget. Det er i ei innberetning frå statthaldar Enevold Kruse av 17. september 1612, der dei einaste av dei norske deltakarane som er namngjevne er bondelensmennene Lars Hågå og Per Randkleiv. Ei utfyllende innberetning til Kongen kom ein månad seinare:
«I sin første innberetning til den danske kansleren datert 17. september 1612, skrev den norske stattholderen at da Lauritz Hage, lensmann i Vågå (sic) i Gudbrandsdalen hørte om skottenes ankomst i Romsdalen, "haffuer hand strax opmannit meenige Bønder och Almue udi de tvende Gjelde Læssøe och Vaage" og rykket mot samme skotter og utenlandske krigsfolk, og da han fornam dem å være seg for sterke, har han 2 eller tre dager rykket og vært i forveien for dem, dog skjærmyslet eller sloss han ikke med dem men sendte imidlertid bud til almuen i de to nærliggende sogn, ved navn Fron og Ringebu prestegjeld, som straks er kommet ham til hjelp, og da de der er samlet, var han fire hundre og fem mann sterk. og fortsatte så foran dem (skottene) til han så sin fordel "paa et Fjeld kaldis Kringellenn udi Vaage sogenn liggendes", der de var nødt til å passere.» Lensmannsøksa som han brukte har seinare gått i arv i etterslekta til den som heitte opp etter Lars. Øksa skal nå vera på garden Bø i Follebu.
Ivar Kleiven skriv: «’N Lars er mestsom kome lite i skuggjin for ’om Per Rannkleiv, ’om Arne Gunnsta’ og ’om Berdon Segelsta’, men når ein fylgje retteleg vel med i di, som gjekk for se i desse dågå’m sist i august 1612, vil ein sanne, at den største æra for di heppelege endelykte i Høgkringom, tekjøm ’om Lars Hågå. Ha ikkje hann vore den vakne, snarrå’uge og mynduge mann, ’n va, så har skottan kome ska’eslause gjønom Gullbransdal’n, for den folkehopen ’n Lars Gram låg med uti Elsta’kleiven, ha ikkje orka stagga døm, for der var skottan budde på å setja te-fjells.»
Etter slaget
Lars Hågå var etter si tid ein relativt stor jordeigar. I 1620 åtte han Hågå og Lannem, kvar gard på to huder. Dessutan åtte han ei hud og eitt skinn i Ekre på Dovre, 3 skinn i Vesl-Kolstad på Lesja, 2 skinn i Korshus på Dovre, og tre skinn i Synstbø på Lesja. Lars var elles første lagrettemann som sette seglet sitt under koppskattmanntalet i 1645.
Rundt 1645 tok han føderåd, og delte gardane sine mellom barna. Garden Hågå der han budde, delte han i to. Sonen Siver fekk Søre Hågå og sonen Ola d.y. fekk Nørdre Hågå. Sonen Per, som truleg var eldst, fekk Ekre, og sonen Gunnar fekk Lannem. Sonen Ola d.e. vart brukar i Nistugu Arnekleiv, og sonen Eirik vart brukar på Korsvoll. Dottera Synnøve vart gift til Hjelle. Dei sju barna til Lars sat såleis på sju av gardane i midtbygda i Dovre.
Det ser ut til at Lars sjølv busette seg på garden Hundnes på vestsida av Lågen. Dette er ikkje ein gard som eksisterer i dag, men berre eit jordstykke som i seinare tid låg under Tofte, og nå er ein del av Toftemo. Jordstykket låg tidleg på 1600-talet under Ekre som Lars åtte, og ei kjelde frå 1643 fortel at Lars rydda og dyrka der på sine eldre dagar. Seinare må garden ha kome frå Ekre, men kom attende til Hågå-familien på ein spesiell måte.
Ved freden i Roskilde i februar 1658 måtta Danmark-Noreg avstå Trøndelag med Romsdalen til Sverige. Men alt same sommaren vart det mobilisert for å vinne attende Trøndelag. Og futen i Gudbrandsdalen, Jørgen Philipsen, samla 516 bønder væpna med hellebardar og bondegevær. Blant dei var sonen til Lars, Per Larsson Ekre. Den dansk-norske hæren kringsette Trondheim og greidde å drive ut svenskane og ta Trøndelag attende. Og for innsatsen sin her fekk Per garden Hundnes som han skulle ha skattefritt så lenge han levde. Og det var altså her faren, Lars Hågå, slo seg ned. Det var i fleire omgangar strid om Hundnes. Mellom anna prøvde brukaren på Tofte å tileigne seg garden frå Lars, men vann ikkje fram.
Etter at Lars døydde, flytta sonen Per hit. Seinare vart Hundnes makeskifta slik at garden kom under Tofte til slutt.
Gabrielle Drake
Gabrielle Drake er ein britisk skodespelar som vart fødd i Lahore i Britisk India (no Pakistan) og budde i fleire land i fjerne austen (inkludert Burma der broren hennar, musikaren Nick Drake, vart fødd).
Tsjagoda ved Mologa
Tsjagoda (russisk Чагода) er ei elv i Leningrad og Vologda oblast i Russland og ei av sideelvane til Mologa frå venstre i nedslagsfeltet til Volga. Elva er 242 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 58 m³/s 112 km frå munningen.
Gabrielle Drake
Sjølv om Drake er klassisk skulert skodespelar som har spelt mykje Shakespare er ho kanskje mest kjend for rolla som Lt. Gay Ellis i science fiction tv-serien UFO. I serien jobba Lt. Gay Ellis på månebasen, som var jordas første forsvarsverk mot invaderande UFO-ar. Kostyma Drake og medskodespelarinnene hennar brukte inkluderte gråe catsuits og lilla parykkar (grunnen til dette vart aldri forklart i serien). Sjølv om ho er blant dei best hugsa skodespelarinnene frå serien var ho berre med i omtrent halvparten av dei 26 episodane som blei produsert. Ho forlét serien midtvegs for å prøve lukka andre stader. Av filmane ho har medverka i er desse av dei meir kjende; There's a Girl in My Soup mot Peter Sellers, Au Pair Girls og ei fjernsynsfilmatisering av The Importance of Being Earnest.
Tsjagoda ved Mologa
Elva frys til i november eller desember og vert isfri att i april eller tidleg i mai.
Gabrielle Drake
Ho har også vore med i fleire britiske tv-seriar, mellom andre Coronation Street, The Brothers, The Avengers, The Kelly Monteith Show og Crossroads. Etter fjernsynskarrieren har Drake spelt meir teater og har opptredd på fjernsyn av og til.
Tsjagoda ved Mologa
Dei største sideelvane hennar er Gorjun, Lid og Vnina frå venstre, og Pes. Landsbyen Tsjagoda ligg ved elva.
Emirdağ
Emirdağ er ein by og eit distrikt i provinsen Afyonkarahisar i Tyrkia, mellom byen Afyon og Eskişehir. Han har kring 20 000 innbyggjarar, medan 40 000 innbyggjarar.
Emirdağfjella ligg ved byen. Regionen er sårbart av jordskjelv. Vêret er særs kaldt om vinteren.
Området har vore busett sidan minst 1437 fvt. då hettittane kom her. Ruinane av den antikke byen Amorium ligg 12 km frå Emirdağ.
305 Gordonia
305 Gordonia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 16. februar 1891 av Auguste Charlois ifrå Observatoire de Nice.
Emergens
Emergens er prosessar der eit komplekst mønster vert forma ut frå samspelet mellom enkle strukturar eller handlingar.
Slaget ved Salla
Finland
Då krigen braut ut, var det berre eit fåtal finske troppar i området. Den 17. bataljonen (Er.P 17) eller "Salla Battalion" vart mobilisert, i hovudsak samansett av eit grensevaktkompani. Dei finska troppane var del av Lapin Ryhmä som vart leia av generalmajor Kurt Martti Wallenius.
Emergens
Ofte kan eit system som er enkelt på mikroskopisk nivå resultere i stor kompleksitet på makroskopisk nivå, og ein seier då at makroeigenskapane emergerer frå mikroeigenskapane. Eit døme er ein finansiell marknad, der avgjerder og handlingar frå særskilde aktørar følgjer eit veldefinert handlingsmønster. Dette resulterer i ei ikkje-triviell og uføreseieleg priskurve. Andre område der emergens har stor betydning er innan fyskaliske og biologiske system.
Slaget ved Salla
Sovjetunionen
Sovjetunionen gjekk til åtak med to divisjonar, den 122. og den 88. divisjonen.
Roa Island
Roa Island er ei øy om lag 1 km sør for landsbyen Rampside utanfor sørenden av Furnesshalvøya i Cumbria i England. Ho er ei av Furnessøyane heilt nord i Englnad og har ein storleik på kring 3 hektar. Roa Island ligg inn under kommunen Barrow-in-Furness og har kring 100 innbyggjarar. Dette gjer ho til den 16. mest folkerike øya i England.
I 1847 vart det bygd ei vegfylling frå fastlandet til øya, slik at det vart mogeleg å ta seg tørrskodd over til øya. Samstundes vart det bygd ein kai som tok imot dampskip som segla til Fleetwood. Kaien vart knytt til Furness-banen til Kirkby via Furness kloster og nytta vegfyllinga.
912
912 (romartal CMXII)
306 Unitas
306 Unitas er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 1. mars 1891 av Elia Millosevich.
Aldealseñor
Aldealseñor er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Kubikkdesimeter
Kubikkdesimeter er ei SI-avleia eining for måling av volum. Symbolet for kubikkdesimeter er dm³. Ein kubikkdesimeter er volumet av en terning der kvar side er ein desimeter (10 centimeter) lang.
Wiese
Wiese er ei elv i Baden-Württemberg i Tyskland og Basel-Stadt i Sveits, og ei av sideelvane til Rhinen frå høgre med ei lengd på 55 km. Ho har sitt utspring i Schwarzwald ved Feldberg. Wiese renn gjennom Todtnau, Schönau im Schwarzwald, Schopfheim og Lörrach. Etter å ha kryssa grensa til Sveits renn Wiesne gjennom delar av Basel og munnar ut i Rhinen ovanfor den franske byen Saint-Louis.
Kubikkdesimeter
I Noreg vert den tilsvarande nemlinga liter som oftast nytta i staden.
1 dm³ er lik:
Og motsett:
1 dm³ er, i høve til SI-eininga liter, lik:
Ely Nunatak
Ely Nunatak er ein liten, mørk nunatak 4 nautiske mil nord for Mount Izabelle i Prince Charles Mountains i Antarktis. Plasseringa av nunataken vart fastslått av i 1971 og han vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee etter J. Ely, ein landmålar med gruppa frå Australian National Antarctic Research Expeditions som kartla Prince Charles Mountains i 1971.
Lorens Berg
I 1905 gav Berg ut boka Andebu - en vestfoldbygds historie i 1600-aarene, og innleia med denne eit lokalhistorisk forfattarskap som kom til å bli banebrytande i Noreg, bygd på arkivstudie og ei sikker, metodisk framstillingsform. I løpet av mindre enn 20 år gav han ut bygdebøker om Brunlanes, Hedrum, Tjølling, Sandeherred (Sandar), Tjøme, Nøtterøy og Stokke. Han blei statsstipendiat i 1911.
Lorens Berg døydde i Kristiania 14. september 1924. Han blei gravlagt på Kodal kyrkjegard 19. september 1924, der det er reist eit minnesmerke ved grava. I 1952 blei det avduka ein statue av Lorens Berg laga av Hans Holmen ved Prestbyen i Kodal.
Møllebakken skole
Møllebakken skole er ein privat grunnskule i Bergen som vert driven med statstøtte og er eigd av Sjuandedags Adventistsamfunnet (SDA).
Historie
Skulen vart etablert i 1951 under namnet «Adventkirken skole». Dei fyrste 20 åra vart den drive i ein leigegard i Sigurds gate i Bergen sentrum, før skulen vart flytta til kyrkjelyden sitt lokale på Kronstad i 1975, slik at den vart liggjande i tett tilknyting til kyrkjebygget til SDA. Midt på 1990-talet skifta skulen namn til «Adventkirkens grunnskole». Dette namnet vart ståande fram til 2008, då skulen skifta namn til Møllebakken skole, grunngjeve med at skulen ligg ovanfor Møllendal.
Tilknyting
SDA er eit kyrkjesamfunn med fokus på utdanning og helsearbeid over store delar av verda. SDA Norge driv 10 grunnskular og ein vidaregåande skule, i Moss, Oslo, Sandefjord, Mjøndalen, Hønefoss, Sauar, Stavanger, Bergen, Trondheim og Tromsø.
Pendro
Pendro eller Pendru (kurdisk پێندرۆ, Pêndrû ) er ein kurdisk landsby i Irakisk Kurdistan, i Erbil guvernement, nær grensa til Tyrkia, og kring 15–18 km nord for Barzan. Han har kring 2 500 innbyggjarar.
Han ligg i ein dal omgjeve av låge og fjell og fjellet Butin, som ligg kring fire kilometer nordaust for Pendro og den tronge dalen Sardav ligg kring 15 minuttar gange frå nordenden av landsbyen.
Klima
Klimaet i Pendro er varmt, fuktig kontinentalklima (Dsa) i følgje Köppen si klimaklassifisering. Vêret i regionen er moderat, særrleg om vinteren då det ka bli kalt og regnfullt (meir enn 1 500 mm somme år) i tillegg til 150 cm med sør. Januar er den våtaste månaden.
Alaplı
Alaplı er ein by og eit distrikt i provinsen Zonguldak i Svartehavsregionen i Tyrkia. Han er den vestlegaste byen i provinsen og ligg kring 15 km sør for Karadeniz Ereğli. Byen har kring 20 000 innbyggjarar.
Kerttu Vuolab
Kerttu Maarit Kirsti Vuolab er ein finsk forfattar og illutstratør. Vuolab skriv på nordsamisk og illustrerer sine eigne bøker. Vuolab har også skrive tekstar til Mari Boine sine songar.
Vuolab er fødd i Tanadalen på finsk side, der ho bur i dag.
== Bibliografi (utdrag) ==
Songtekstar
I lag med Siiri Miettunen har ho omsett Tapio Rautavaara sin song Sininen uni ("blå draum") til samisk, Idjastállu.
Dynamitt
Dynamitt er eit sprengstoff som består av nitroglyserin som aktivt stoff, som er adsorbert i kiselgur (leireaktig jord) og andre tilsatsmaterial. Dynamitt blei oppfunne av svensken Alfred Nobel i 1863 og vidareutvikla til produksjon i Krümmel (Geesthacht i Schleswig-Holstein, Tyskland) og patentert i 1867. Bruksområda er fleire, blant anna i vegbygging og store tunnelarbeid. Dynamitt kan også brukast til sprenging under vatn. Den blei normalt seld i dynamittgubbar på 2,5 cm i diameter og 20 cm lengde for å passe vanlege fjellboringshol.
I dag blir det framstilt ei rad ulike sprengstoff. Desse er oftast ikkje dynamittar. Dette gjeld blant anna trinitrotoluen (TNT), plastiske sprengstoff og slurry som ikkje er basert på adsorbert nitroglyserin. Dette er fordi slike sprengstoff ofte er sikrare i transport og bruk og fordi dynamitt kan bli ustabilt ved lagring fordi nitroglyserin kan sveitte ut. Dynamitt er difor vidareutvikla ved adsorbsjon i nitrocellulose, også kalla cordit.
Stoplesteinane
Stoplesteinane (eller stoplesteinan) er ei steinsetting i Eigersund kommune. Stoplesteinane er 16 reiste steinar. Diameteren er kring 21 meter, og nokre av steinblokkene er opp til 1,20 meter høge. Namnet kjem truleg frå ordet stopla, som kan tyda oppstabling eller opplegging. Den gamle ferdselsvegen "St. Olafs veg" mellom Egersund og Sokndal går forbi Stoplesteinane. Vegen kan sjåast som ei grøn stripe i landskapet like ved fornminnet. Nyleg er det òg sett opp eit informasjonsskilt 10-20 meter søraust nedanfor steinsirkelen med støtte frå EUs regionale utviklingsfond, INTERREG IIC-programmet for Nordsjøen.
Opphav og teoriar
Det er ukjend korleis og kvifor steinsirkelen har verte sett opp. I fylgje muntleg tradisjon er steinsirkelen ein gammal tingstad frå vikingtida og skriv seg frå perioden 800 - 1000 e.Kr. Ein teori arkeologar går ut frå, er at det dreier seg om eit gravminne. Tilsvarande steinsettinger finst fleire andre stader i Noreg og Nord-Europa. Nokre av dei er utgravne, og ein har funne at dei er gravar frå slutten av bronsealderen og fram til slutten av eldre jernalder, mellom 500 f.Kr. - 600 e.Kr. Om dette òg er tilfelle for Stoplesteinan veit ein ikkje sikkert, men det er heller ikkje utenkeleg at eit gravminne frå eldre del av jernalderen òg kan ha vorte brukt som tingstad i vikingtida. Ei utgraving på 1930-talet fann at bakken i midtdelen av sirkelen er steinlagt. Spor av forbrent materiale vart òg funne, noko som forsterkar den siste teorien om gravstad, men nokre fleire spor som peiker i den retninga har så langt ikkje vorte funne. Snorre seier i si «Heimskringla» at «Hin fyrsta öld er kölluð brunaöld; þá skyldi brenna alla dauða menn ok reisa eptir bautasteina.» («Den fyrste tida kallar dei brennalderen; då skulle ein brenne alle daude menn og reise bautasteinar etter dei»). Dette peiker igjen mot den siste teorien.
Andre førekomstar
I Sverige finst ein del liknande sirklar som der vert kalla «domarringar». Dei har ofte eit odde tal på steinar, vanleg er 7, 9 og 11. Ofte har dei òg ein større stein som står i aust, og dei fleste er gravstader frå yngre jernalder. I Sverige finst òg steinringar som har form som skip, t.d. «Ales stenar». Dei skipforma steinringane har ein teoriar om at skal ha vorte brukt som ein slags kalender med same funksjonsmåte som eit solur.
Artsdanning
Artsdanning er prosessen som fører til at ein ny biologisk art oppstår. Dette kan skje kunstig, gjennom føremålsretta avl, eller naturleg gjennom at bestandar vert delt opp geografisk eller økologisk. Me skil mellom fire hovudmodellar for naturleg artsdanning; allopatrisk, peripatrisk, parapatrisk og sympatrisk artsdanning.
Solokonsert
Ein solokonsert er eit musikkstykke for eit soloinstrument med orkester.
Musikkforma blei utvikla i barokken og har sidan forandra seg lite. Typisk er konserten bygd opp slik at ein sakte mellomsats ramma inn av raske satsar i byrjinga og slutten.
Populære instrument å skriva konsertar for under barokken var fiolin, obo, cembalo og mot slutten av perioden fløyte. I tidas løp er det likevel blitt laga solokonsertar for så godt som kvart instrument.
Under wienerklassisismen og romantikken utvikla solokonserten seg i retning av symfonien, slik at mange verk nærmast kan kallast symfoniar med soloinstrument (sjå til dømes Brahms).
Grimeliden
Grimeliden er ein springar som finst i ei rekkje variantar over Krødsherad, Telemark og Hallingdal. Dette er ein vandreslått der ein kan tidfeste og stadfeste vandringsvegen rimeleg greitt.
Slåttenamnet er etter spelemannen Guttorm Olsson Grimelid frå Krødsherad, og formene med dette namnet er dei enklaste i krinsen. Slåtten var opphavleg ein tvibeitslått med einfelt oppbygging. I Hallingdal har ei nærskyldt form ofte namnet Langåkeren, knytt til spelemannen Harald Langåker. Både Langåker og Grimelid levde sist på 1700-talet. Ei nyare hallingform er kalla Peisestugu og har klåre drag sams med telemarksforma.
Til Telemark kom slåtten med Knut Lurås, og her vart slåtten bygd ut i tida etter Myllarguten. Her finst det to storformer av slåtten: Markensmåndagen (namnet er knytt til Kongsbergmarken), og Urjen. Markensmåndagen er knytt til Lars Fykerud, medan Urjen skal vera bygd ut av Olav Groven. Å vera urjin kan tyde det same som å vera i bakrus, og slåtten har skapt vitsen om å vera «urjin på markensmåndagen» (etter heftig turing på Kongsberg).
Variantgruppa
Hardingfeleverket har registert variantgruppa under nr. 516 (band seks). Gruppa kan delast i tre. Formene som skriv seg beint frå Krødsherad byrjar på låg D (Urgjen), og er knytt til den opphavlege Grimeliden. Variantane som byrjar på høg D (Markensmåndagen) er for det meste fykerudslåttar. Varianten frå Hallingdal tek til på grannstrengen, og skil seg difor frå dei andre.
Piel Island
Piel Island er ei øy som ligg 1 km utanfor sørenden av Furnesshalvøya i Cumbria i England. Ho er ei av Furnessøyane nord i Englnad og er kjend for Piel Castle som ligg her.
Guttorm Olsson Grimelid
Guttorm Olsson Grimelid var ein norsk bonde og spelemann frå Krødsherad. Han vert rekna som den første spelemann på hardingfele i Krødsherad. Springaren Grimeliden er kalla opp etter han.
Piel Island
Øya er eigd av innbyggjarane i Barrow-in-Furness, som ligg på fastlandet på andre sida av Pielsundet. Piel har eit areal på kring 20 hektar. Normalt er dei einaste innbyggjarane på øya verten på Ship Inn og familien hans.
Guttorm Olsson Grimelid
Ved folketeljinga 1801 var han «Selveier af en plads, skræder og spillemand» på garden Søndre Bjøre i Krødsherad, med kone og seks heimeverande born.
Det er etter tilhøva greitt å følgje tradisjonslina etter Grimeliden. Han var mest truleg kjelda for mykje av spelet til Gamle-Kleven, som førte det vidare i Krødsherad, og ettersom han var ein del i lag med Knut Lurås, vart ein del av spelet hans ført til Telemark og vidareutvikla der, mellom anna av Myllarguten og andre. Det er rimeleg å tru at Grimelid og spelemannen Harald Langåker frå Nes i Hallingdal og har hatt ein det med einannan å gjera, noko ein kan sjå av mykje sams spel mellom Krødsherad og nedre Hallingdal. Spelemannen Jon Kjos var jamgammal med Grimelid.
Piel Island
Historie
Piel Island vart ein viktig handelsstasjon på 1700-talet og tollmennene oppheldt seg her permanent. På andre halvdel av 1700-talet utvikla det seg ein jernmalmhandel på Furnesshalvøya og dette var viktig for den lokale økonomien i området.
Odd Einar Dørum
Odd Einar Dørum i Oslo er ein norsk politikar for Venstre. Han har vore leiar av Venstre i to periodar, samferdsleminister og justisminister.
Dørum er utdanna sosionom frå Sosialhøgskulen i Trondheim (1970). Han var nestleiar (1964-65) og leiar i Unge Venstre (1970-72). 1967-71 og 1976-77 sat han i Trondheim bystyre. I 1977 vart han vald inn på Stortinget frå Sør-Trøndelag. I 1982 vart han leiar av Venstre. Ved Stortingsvalet 1985 gjekk Venstre til val på eit samarbeid med Arbeidarpartiet, men valresultatet vart at Venstre fall ut av Stortinget. I 1986 gjekk Dørum av som partileiar.
I 1992 kom han tilbake og sat som partileiar til 1996, og var soleis partileiar då Venstre kom attende på Stortinget i 1993. I 1996 vart han utfordra til partileiarvervet av Lars Sponheim, og valde å trekkja seg. I 1997 vart Dørum vald inn på Stortinget frå Oslo, og vart gjenvald i 2001 og 2005. I perioden 2005-2009 sat han i Kyrkje- utdannings- og forskningskomiteen på Stortinget.
Regjering
I Sentrumsregjeringa var han statsråd i to ulike departement: I den andre Bondevik-regjeringa var han på nytt justisminister frå 2001-2005.
19. mai
19. mai er den 139. dagen i den gregorianske kalenderen (140. under skotår). Det er 226 dagar att av året.
Døde
mai
Ellen Marie Vars
Ellen Marie Vars eller Elle Márjá Vars er ein samisk forfattar som skriv på nordsamisk.
913
913 (romartal CMXIII)
Bostaniçi
Bostaniçi er ein by og eit distrikt i provinsen Van i Aust-Anatolia. Byen har kring 20 000 innbyggjarar.
Mologa
Mologa (russisk Молога) er ei elv i Tver, Novgorod og Vologda oblast i Russland og ei av sideelvane til Volga frå venstre. Elva er 456 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 237 m³/s.
Elva spring ut frå Valdajhøgdene og munnar ut i Volga via Rybinsk-reservoaret. Elva frys til i november og er islagd til april eller tidleg i mai.
Dei største Rivitsa, Voltsjina, Keza, Saragozja, Kirva, Kobozja og Tsjagodosjtsja frå venstre, og Ostretsina, Osen og Ratynja frå høgre.
Byane Bezjetsk, Pestovo og Ustjuzjna ligg langs Mologa. Den historiske byen Mologa låg tidlegare ved munningen i Volga, men då Rybinsk-reservoaret vart fylt i 1947 vart byen flauma over.
Speyerbach
Speyerbach  er ei elv i Rheinland-Pfalz i Tyskland, og ei av sideelvane til Rhinen frå venstre med ei lengd på 60 km. Ho har sitt utspring ved Elmstein i Pfälzer Wald og renn gjennom byane Neustadt an der Weinstraße og Lambrecht. Elva munnar ut i Rhinen ved Speyer.
Tríkala
Tríkala (gresk Τρίκαλα), tidlegare Trikka, er ein by og ein kommune i periferieininga Tríkala i Thessalía i Hellas. Han er òg hovudstad i periferieininga og ligg nordvest for Aten og Kardítsa, aust for Ioánnina og Métsovo, sør for Grevená, sørvest for Thessaloníki og vest for Lárisa.
Speyerbach
Speyerbach har eit nedslagsfelt på 596 km² og vassføringa ligg vanlegvis mellom 1 og 5 m³/s, men stundom kan store nedbørsmengder føre til mykje høgare vassføring. Det høgaste som er målt er 19,5 m³/s i 1978.
Tríkala
Historie
Byen ligg på ei frodig slette i Thessalía sentralt i Hellas og er byen Homer omtalte som Trikka (eller Trikki), fødestaden til tre av argonautane og eit av områda som vert nemnd som fødestad for Asklepios.
Ein austromersk festning ligg i dag på den grunnmuren til den tidlegare akropolisen. Byen vart okkupert av osmanarane under den gresk-tyrkiske krigen 1897 i seks månadar.
Administrativ inndeling
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane Dei åtte tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 81 355 innbyggjarar, medan kommunaleininga Tríkala hadde 62 154 og tettstaden med same namn 61 653 innbyggjarar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Vólos
Vólos (gresk skrift Βόλος, osmansk tyrkisk Golos) er ein by og ein kommune i periferieininga Magnisía i Thessalía i Hellas. Han ligg 326 km nord for Aten og 215 km sør for Thessaloníki. Han er hovudstad i Magnisía.
Vólos ligg innerst i Pagastikósbukta ved foten av fjellet Pílio (landet til kentaurane). Vólos er den einaste hamna i Thessalía, det største jordbruksområdet i landet. Han har i dag om lag 85 000 innbyggjarar og er eit viktig industrisenter, medan hamna er ei knutepunkt mellom Europa, Midtausten og Asia. Vólos er den tredje største hamna i Hellas og har mykje trafikk til dei nærliggande øyane i øygruppa Dei nordlege Sporadane, som inkluderer Skiáthos, Skópelos og Alónnisos. I tillegg er det samband til Límnos, Lésvos, Khíos og Skýros.
Vólos er den nyaste av dei greske hamnebyane med mange moderne bygningar som vart reist etter dei katastrofale jordskjelva i 1955. Økonomien er basert på produksjon, handel, tenester og turisme. Her ligg Thessalía universitet, eit av dei viktigaste i landet.
Antikken
Den moderne Vólos er bygd i eit område der dei antikke byane Demetrias, Pagasae og Iolkós låg. Demetrias vart grunnlagd av Demetrios Poliorketes, konge av Makedonia Iolkós var heimstaden til helten Jason, som gjekk om bord på skipet Argo i lag med argonautane og segla på leit etter Det gylne skinnet til Kolkhis. Vest for Vólos ligg steinalderbusetnaden Dimini med ruinane av ein akropolis, veggar og to kuppelgraver frå 4000-1200 fvt. Her ligg òg Sesklo med restane av den eldste akropolisen i Hellas (6000 fvt.), i tillegg til grunnmuren av eit palass og herregardar.
Oncala
Oncala er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Vólos
Den moderne Vólos
Vólos er ein relativt ny by som byrja å vekse på midten av 1800-talet. Etter han vart annektert av Hellas frå Det osmanske riket i 1881 hadde han berre 4 900 innbyggjarar, men voks raskt dei neste 40 åra. Kjøpmenn, forretningsmenn, handverkarar og seglarar flytta til Vólos frå dei omliggande områda. I 1920-åra kom det mange flyktningar til Vólos, særleg frå Jonia, men òg frå Pontos, Kappadokia og Aust-Thráki. I 1920 hadde Vólos 30 046 innbyggjarar, men i 1928 hadde talet vokse til 47 892.
Administrativ inndeling
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 144 449 innbyggjarar, medan kommunaleininga Vólos hadde 86 046, som alle budde i tettstaden med same namn.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Serbisk geografi
Serbisk geografi omfattar geografien til Serbia, eit land på Balkan og på Den pannoniske sletta. Det grensar til Bosnia-Hercegovina, Bulgaria, Kroatia, Ungarn, Nord-Makedonia, Montenegro og Romania. Det omstridde området Kosovo er av mange land anerkjend som eit sjølvstendig land, men ikkje av Serbia. Kosovo ligg mellom resten av Serbia og Albania. Serbia grenser ikkje til sjø, men Donau vert nytta for skipstrafikk til Svartehavet.
Generelt
Serbia dekkjer eit areal på ( med Kosovo). Den totale landegrensa er 2026 km (2027 medrekna Kosovo). Serbia har 6167 registrerte busetnader (207 urbane og 5960 andre (landlege)).
Dyrkbar mark utgjer 19 194 km² og skogområde 19 499 km² av Serbia utan Kosovo.
Geografiske ytterpunkt:
Obnora
Obnora (russisk Обнора) er ei elv i Vologda og Jaroslavl oblast i Russland og ei av sideelvane til Kostroma frå høgre. Elva er 132 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Serbisk geografi
Terreng
Serbia har terreng som varierer frå rike, frodige sletter i Vojvodina i nord, kalksteinsfjells og bekken i aust, gamle fjell og åsar i søraust. I nord dominerer Donau. Ei sideelv, Morava renn gjennom dei meir fjellkledde sørlege regionane.
Obnora
Byen Ljubim ligg ved munningen til Obnora.
Serbisk geografi
Terreng
I Sentral-Serbia består terrenget hovudsakleg av åsar, låge eller mellomhøge fjell, med mange elvar mellom. Dei største kommunikasjonslinjene strekkjer seg i dalføra søraust for Beograd, mot Niš og Skopje (i Nord-Makedonia). Dei største byane i landet ligg langs denne linja, samt den viktigaste jernbanelinja og E75. Aust for denne dalen stig terrenget raskt opp til Balkanfjella og Homolje. I vest stig fjella sakte oppover mot sørvest, men dei dannar ikkje større kjeder. Dei høgaste fjella i dette området er Zlatibor og Kopaonik.
Obnora
Dei største sideelvane hennar er Nurmi, Velikusja, Kuza, Sjarna og Rusjafrå venstre og Utsja frå høgre.
Serbisk geografi
Fjell
Fjell dekkjer store delar av Sentral-Serbia og Kosovo. Fire fjellsystem møter kvarandre i Serbia. Dei dinariske Alpane i vest dekkjer store område og strekkjer seg frå nordvest til søraust. Karpatane og Balkanfjella går frå nord til sør i det austlege Serbia, vest for Moravadalen. Gamle fjell langs Sør-Morava som er ein del av Rhodopifjella.
Obnora
Elva er ei populær turistelv for fisking og vassport.
Serbisk geografi
Fjell
Dei viktigaste fjella i Serbia er:
Den høgaste fjelltoppen i Serbia er Midžor på 2169 moh. (med Kosovo er det Đeravica i Prokletije (2656 moh.).
Hydrologi
Nesten heile Serbia (92 %) ligg i nedslagsfeltet til Donau (Svartehavet), eit område i Kosovo (5 %) høyrer til Adriahavet sitt nedslagsfelt, hovudsakleg via Kvite Drin, og resten (3 %) i Kosovo og det sørlege Serbia høyrer til nedslagsfeltet til Egearhavet, hovudsakleg via Vardar.
Bortsett frå Donau, som renn 588 km gjennom Serbia eller som grenseelv (med Kroatia og Romania) er dei største elvane sideelvar til Donau, nemleg Sava, Tisa, Drina og Morava. Berre sistnemnde renn hovudsakleg berre i Serbia. Sideelvane deira dannar eit tett nettverk av mindre elvar.
På grunn av utforminga av terrenget finn ein få og små naturlege innsjøar i Serbia. Dei fleste av dei ligg i Vojvodina, som bresjøen Palić eller dei mange kroksjøane langs elvane. Det finst derimot fleire kunstige innsjøar, hovudsakleg vassreservoar tilknytte vasskraftverk. Den største av desse er Đerdap på Donau, Perućac på Drina og Vlasinasjøen.
Filson Nunatak
Filson Nunatak er ein liten nunatak 6 nautiske mil aust for Trost Peak i austlege delen i Framnesfjella i Mac. Robertson Land i Antarktis. Han vart fotografert av Australian National Antarctic Research Expeditions (ANARE) i 1958 og sett av eit lag frå ANARE i desember 1962. Han vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee etter R. Filson, ein snikkar ved Mawson-stasjonen i 1962, og eit medlem av gruppa.
Serbisk geografi
Klima
Det meste av Serbia har kontinentalklima. Nedbørmengdene minkar mot aust, og vinteren er skya, sjølv i dei tørraste områda. Vind frå sør kan strøyme nordover, og fønvind kan gje temperaturar over 10 °C. Men ein kan òg få kald luft (kalla kosavavind, ein avart av boravinden) frå Karpatane som strøymer sørover mot Beograd. I slike tilfelle kan det bli svært kaldt.
Om sommaren vernar fjella i vest Serbia frå den kjøligare havlufta, så temperaturane kan då bli svært høge. Fjell er det derimot mykje av òg i Serbia, og snøen ligg gjerne i lange periodar på vinterstid. Beograd har ein årleg nedbørsnormal på 700 mm, og den våtaste tida på året er sommaren, men mesteparten av dette kjem i form av regnbyger, og ofte i samband med torevêr.
Naturbevaring
Serbia har fire nasjonalparkar og mange nasjonale naturreservat.
Nasjonalparkar:
Naturparkar:
Spesielle naturreservat:
Naturmonument:
Vestfossen
Vestfossen er ein tettstad i Øvre Eiker kommune i Viken med.
Vestfossen har i dei siste åra satsa uvanleg sterkt på kulturliv og kallar seg no «kulturhovedstaden». Vestfossen Kunstlaboratorium er bygd opp av Morten Viskum i nært samarbeid med Øvre Eiker kommune, Buskerud fylkeskommune og Norsk kulturråd til å verta eit leiande norsk senter for samtidskunst.
Mikhail Kalatozov
Mikhail Kalatozov, fødd Mikheil Kalatozishvili var ein georgisk filmregissør. Han studerte økonomi før han starta filmkarrieren sin som skodespelar og seinare klippar og fotograf. Han regisserte fleire dokumentarfilmar, som Sol Svanetii («Salt til Svanetia»), men var tvinga til å trekkje seg tilbake etter at filmen Gvozd v sapoge («Spikar i skoen») vart forboden av stalinistsensorane. Under den andre verdskrigen regisserte han fleire propagandafilmar og arbeidde som kulturattaché på den sovjetiske ambassaden til USA. I 1950-åra regisserte han fleire andre filmar. Han var relativt ukjend før dei fire siste spelefilmane hans, Og tranene flyr, Brevet som ikke ble sendt, Soy Cuba og Det røde telt, kom. Sistnemnde skildra den italienske polfararen Nobile si ferd mot Nordpolen i luftskip, og Sean Connery spela hovudrolla som Roald Amundsen.
Halvor Tordsen Fane
Halvor var utlærd svarvar eller dreiar, laga då bollar, fat og liknande. Han budde på Bragernes, men arbeidde mange år i København. Halvor var ein framståande handverkar. Særleg laga han teknisk briljant utførte pokalar og kanner i valbjørk. Han skar også figurscener i elfenbein. Fleire av Halvors arbeid finst i danske slottssamlingar.
Halvor var elles felespelar.
Kurów
Kurów er ein liten by i Lublin-voivodskapet sør i Polen. Byen ligg ved elva Kurówka.
307 Nike
307 Nike er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 5. mars 1891 av Auguste Charlois ifrå Observatoire de Nice.
Ólvega
Ólvega er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Darbu
Darbu er ein tettstad i Øvre Eiker kommune i Viken. Darbu ligg ved Sørlandsbanen, om lag midt mellom Kongsberg og Hokksund. Tettstaden har.
914
914 (romartal CMXIV)
Gediz i Kütahya
Gediz er ein by og eit distrikt i provinsen Kütahya i Egearregionen i Tyrkia. Byen har kring 20 000 innbyggjarar, medan det bur opp mot 80 000 innbyggjarar.
Jupitermånen Io
Io er den inste av dei fire galileiske månane til planeten Jupiter. Med ein diameter på 3643 km er Io den tredje største av dei fire, og den fjerde største i solsystemet.
Satellitten er kalla opp etter Io frå den greske mytologien. Ho var ei av dei mange elskarinnene til Zevs, som svarar til den romerske guden Jupiter.
Io er den lekamen i solsystemet som har mest vulkansk aktivitet. Denne er truleg skapt av tidevassverknader mellom denne månen, Jupiter, og Europa og Ganymede.
Oppdaging
Io vart oppdaga av italienaren Galileo Galilei då han i 1610 retta ein kikkert mot Jupiter. Dei fire store månane Io, Europa, Ganymedes og Callisto vart etter det kalla dei fire galileiske månane. Dei galileiske månane lyser sterkt nok til at ein kan sjå dei med ein vanleg prismekikkert.
Io vart kjend då Ole Rømer i 1676 observerte månemørkingar og omlaupstider sett frå posisjonane til Jupiter relativt til Jorda.
Fysiske eigenskapar
Io har på midten ein diameter på 3643,2 kilometer og ein relativt høg tettleik på 3,56. Dette er noko større tettleik og større diameter enn Månen har.
I motsetnad til dei andre galileiske månane finst der så godt som ikkje noko vatn. Dette tyder på at Jupiter tidlegare i si utvikling har hatt høge temperaturar som har gjort at på den inste månen har vatn og andre flyktige stoff fare ut i rommet.
Ojat
Ojat (russisk Оять) er ei elv i Vologda og Leningrad oblast i Russland og ei av sideelvane til Svir frå venstre. Elva er 266 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 51,8 m³/s.
Jupitermånen Io
Fysiske eigenskapar
Io sin albedo er på 0,61. Det betyr at 61 prosent av det innfallande sollyset vert reflektert ut i rommet frå overflata. Overflatetemperaturen er i gjennomsnitt på –143 grader Celsius.
Før dei umanna romsondane passerte Jupiter var vitskapen overtydd om at dei galileiske månane hadde krater spreidde ut over overflata på same måten som Jorda sin måne. Då dei to sondane Voyager 1 og Voyager 2 sende detaljerte bilete attende til Jorda kom det som ei overrasking at Io hadde ein ganske annleis utsjånad. Grunnen er den til då ukjende vulkanismen.
Tidevasskrafta frå Jupiter er 6000 gongar sterkare enn den tilsvarande frå Jorda på månen. Og tidevasskreftene som Europa og Ganymedes verkar på Io med er i om lag same storleik som mellom Jorda og Månen. Grunna den bundne rotasjonen er likevel ikkje tyngdekrafta frå Jupiter aleine årsaka til aktiviteten på Io. Der er ein ressonanseffekt med Europa og Ganymedes. Omlaupstidene står i det relative høvet 1:2:4 til kvarandre. Dette tvingar Io inn i ei lett elliptisk bane kring Jupiter, slik at variasjonen i tidevasskrafta frå Jupiter på Io er 1000 gongar større enn tidevasskrafta frå Månen på Jorda. Grunna den elliptiske bana får ein observatør inntrykk av at Io gjennom omlaupet endrar form her og der. Grunna den vesle avstanden til Jupiter fører denne svinginga i lengde til vandrande tidevassfjell på 300 m. Den tilsvarande deformasjonen på jordskorpa er på 20-30 cm. Med ei rund bane hadde tidevassfjella lege i ro, og der hadde ikkje vore nokon vulkansk aktivitet.
Viktige vulkanske fjell er Culann Patera, Tupan Patera, Ra Patera og Loki Patera. Andre kjende vulkanar er Marduk Patera og Pele Patera eller vulkanen Prometheus.
Overflate
Overflata på Io er berre få millionar år gammal og er i stendig endring. Overflata er nokså jamn med høgdeskilnader på mindre enn ein kilometer, men der finst fjell på opp til ni kilometer som ikkje har sitt opphav i vulkanisme, men heller i platetektonikk. Bilete frå Voyager-sondane og tjue år yngre bilete frå romsonden Galileo tyder også på raske erosjonsprosessar som viser att i dette korte tidsrommet.
Dei mest markante strukturane på overflata er hundrevis av vulkanske kalderaer, som kan vere opp til 400 kilometer i diameter og til dels fleire kilometer djupe. Dertil finst talrike sjøar av smelta svovel. Sedimenta av svovel og dei ulike sambindingane med stoffet gir eit breitt spekter av fargetonar, som gir månen ein spesiell utsjånad.
Vidare finst der lavafloder som kan strekke seg opp til fleire hundre kilometer. Data frå Voyager-sondane tyder på at desse flodene er laga av svovel og svovelsambindingar. Infraraud stråling viser at der finst såkalla Hot Spots med temperaturar opp til 2000 K. Dette er altfor varmt for smelta svovel. Kanskje består lavaflodene av smelta silikat. Aktuelle observasjonar med romteleskopet Hubble viser at Io er rik på natrium.
Vulkanisme
Overflata på Io viser knapt teikn etter nedslagskrater, men er desto meir prega av aktive vulkanar og er i stendig endring etter geologisk tidsskala. Månen er i det heile den mest vulkansk aktive i solsystemet.
Vulkanutbrota sender flytande svovel og svoveldioksid ut med fart opp til 1 km/s og temperaturar kring 1000-1300 °C. Med den tyngdekrafta som er på Io kan utbrota sende materiale opp til 300 kilometer høgt. Materialet fell ned på overflata att og byggjer mektige avleiringar. Den vulkanske aktiviteten på månen vart første gong påvist av bilete frå romsonden Voyager 1 i 1979.
Dette vakte oppsikt då det var første gong det var sett vulkansk aktivitet utanfor jordkloten. Utbrota varierer mykje. Berre på eit tidsrom på fire månader, mellom passeringane til sondane Voyager 1 og Voyager 2, kunne ein sjå at somme stader var utbrota forbi, medan på andre stader hadde nye utbrot starta. Avleiringane kring kratera hadde tydeleg vore i endring.
Dei tjue åra som gjekk til romsonden Galileo passerte viste at dei stendige utbrota med avleiringar gjer at overflata på Io er i stendig endring. Månen viser fram den yngste overflata av klotane i solsystemet. Alderen på overflata vert rekna for å vere kring 10 millionar år. Difor ser ein ikkje nedslagskrater på Io, då geologiske prosessar fjernar spora.
Bane og rotasjon
Io sviv kring Jupiter i ein middelavstand på 421 600 kilometer på 1 dag 18 timar og 27,6 minutt. Bana har ein numerisk eksentrisitet på 0,004 og hallar 0,04 grader med Jupiter sitt ekvatorplan. Io roterer kring eigen akse på 1 dag, 18 timar og 27,6 minutt og viser dermed, i likskap med Jorda sin måne ein bunden rotasjon. Den vulkanske aktiviteten kjem av sterke tidevasskrefter.
Indre oppbygnad
I motsetnad til ismånane i det ytre solsystemet syner Io seg meir lik dei terrestriske planetane i det indre solsystemet. Io ser ut til å ha ei overflate av stein som truleg inneheld mykje silikat. Data frå romsonden Galileo tyder på at Io har ein kjerne av jarn som kanskje er iblanda jarnsulfid. Denne kjernen har truleg ein diameter på minst 900 kilometer. Forskarane tyder også data frå sonden Galileo slik at der finst eit 50 km tjukt magmalag som til ei viss grad, kanskje 20 %, er smelta.
Atmosfære
Månen har ei svært tynn atmosfære som strekker seg 120 km opp frå overflata. Denne inneheld svoveldioksid og kanskje spor av andre gassar. Over denne er der ei ionosfære som strekker seg til 700 km over overflata på månen. Denne er sett saman av ionar av svovel, oksygen og natrium. Ionosfæren vert stendig fornya slik at tapet gjennom vekselverknaden med Jupiter si magnetosfære vert balansert.
Magnetfelt og stråling
Io går i bane gjennom det sterke magnetfeltet til Jupiter, der elektrisk straum med ein samla effekt på 1000 Gigawatt induserer eit potensiale på 400.000 Volt. I dette feltet vert atomar i Io si øvre atmosfære ionisert og sende ut i rommet. Denne partikkelstraumen gir månen eit massetap på fleire tonn i sekundet. Iona frå Io legg seg i heile bana til månen og lagar ein ring kring Jupiter. Ringen sender ut infraraud stråling. Partiklar frå solvinden som treffer ringen vert fanga i Jupiter si magnetosfære.
Casus belli
Casus belli (latin, krigstilfelle) er ei hending som gjev grunnlag for å føre krig mot ein stat. Kva som vert sett på som eit casus belli har variert opp igjennom historia. I dag vert eit væpna åtak på ein stat eller ein slutnad i Tryggingsrådet i SN om ein militær aksjon rekna som eit casus belli.
Rehbach i Pfalz
Rehbach er ei elv i Rheinland-Pfalz i Tyskland, og ei av sideelvane til Rhinen frå venstre med ei lengd på 25 km. Elva har ikkje eit eige utspring og vert danna i byen Neustadt an der Weinstraße der ho får 1/3 av vatnet frå Speyerbach. Elva renn nordaustover gjennom Haßloch, Böhl-Iggelheim, Schifferstadt, Limburgerhof og Neuhofen, før ho mellom Altrip og Ludwigshafen munnar ut i Rhinen.
Slaget ved Suomussalmi
Slaget
Den 30. november kryssa den sovjetiske 163. divisjonen grensa til Finland og gjekk mot Suomussalmi. Det sovjetiske målet var å ta byen Uleåborg og dermed dele av Finland i to delar. Berre ein finsk bataljon (Er.P 15) var i området, plassert i Raate, utanfor Suomussalmi. Dei sovjetiske styrkane tok Suomussalmi utan stor motstand den 7. desember. Den fyrste intensive striden kom den 8. desember då sovjetiske styrkar gjekk til åtak over dei islagde sjøane i vest. Åtaket mislukkast totalt. Eit nytt mislukka åtak gjekk mot nordvest, mot Puolanka,.
Den 9. desember styrkte finnane forsvaret med eit nydanna infanteriregimentet IR 27. Oberst Hjalmar Siilasvuo fekk leiinga, og dei finske styrkane gjekk til åtak for å ta attende Suomussalmi, under stor motstand med alvorlege finske tap. Den 24. desember gjorde russarane eit nytt mislukka åtak på dei finske styrkane som omkrinsa staden. Styrkte med ytterlegare to nye infanteriregiment (IR 64 og IR 65) gjekk finnane til nytt åtak den 27. desember. Denne gongen greidde dei å ta byen, og dei sovjetiske flydde i panikk over dei islagde sjøane.
Samstundes hadde den sovjetiske 44. divisjonen nærma seg austfrå mot Suomussalmi. Divisjonen vart omringa på vegen mellom Suomussalmi og Raate. Mellom den 4. januar og 8. januar greidde finnane å kløyve den sovjetiske divisjonen i mange isolerte grupper, som sidan vart eliminert av dei finske troppane.
Resultat
Slaget vart rekna som ein viktig siger for finnane. Om dei sovjetiske troppane tok Uleåborg ville det delt landet i to, og den viktige jarnvegen til Sverige ville vorte broten. Slaget var òg viktig for krigsmoralen til finnane. Dessutan fekk finnane viktig hærfang, deriblant 43 stridsvogner, 71 kanonar, 260 lastebilar, 1 170 hestar, 29 panservernkanonar og andre våpen som var av stor verdi for den finske hæren.
Analyse
Slaget ved Suomussalmi er ofte presentert som eit skuleksempel på korleis ein liten lokalkjend styrke kan vinne over ein talmessig overlegen fiendestyrke. Avgjerande for den finske sigeren var:
Symbol
Slaget vart eit symbol på finsk styrke i ein krig dei likevel tapte.
Slaget ved Suomussalmi gjev rammene for forteljinga i Roy Jacobsens roman Hoggerne (2005).
20. mars
20. mars er den 79. dagen i den gregorianske kalenderen (80. under skotår). Det er 286 dagar att av året.
Dekkfrøplantar
Dekkfrøplantar er den yngste og største rekkja av frøplantar. Dekkfrøplantane skil seg frå nakenfrøplantar ved at dei har blomar med frøemne som sit i ein lukka behaldar, fruktknuten. Blomen, som kan befruktast på ulike måtar, har gjort at rekkja har kunne spreia seg over heile verda og utvikla seg til mellom 225 000 og 400 000 artar. Plantane er også særs viktige for menneske, som særleg bruker mange av fruktene deira.
Den eldste kjende dekkfrøplanten er frå krittida og voks for rundt 125 millionar år sidan. Det er også funne stoff som tyder på at dekkfrøplantar var til for 250 millionar år sidan, under permtida.
Tradisjonelt har ein delt dekkfrøplantane inn i to klassar: tofrøblada og einfrøblada. Moderne DNA-baserte metodar har vist at denne todelinga er for enkel. Mens einfrøblada kan forsvarast som ei monofyletisk gruppe, blir dei tofrøblada delt opp i fleire ubeslekta grupper. Desse gruppene har ennå ikkje fått formelle namn, men kan grovt delast inn i desse gruppene: «Urdekkfrøa», ei lita gruppe som nolevande former av dei eldste dekkfrøplantane. Frå denne gruppa kjem einfrøblada plantar (Liliopsida); ei gruppe som inneheld magnoliafamilien (Magnoliaceae), laurbærfamilien (Lauraceae), holurtfamilien (Aristolochiaceae) og peparfamilien (Piperaceae); og ekte tofrøblada (Eudicotyledonae), der ein mellom anna finn soleiefamilien, rosefamilien, erteblom- og korgplantefamilien.
915
915 (romartal CMXV)
Lyngnstøylvatnet
Lyngnstøylvatnet er eit vatn i Norangsdalen i Ørsta kommune i Møre og Romsdal fylke.
Noviercas
Noviercas er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Lyngnstøylvatnet
Lyngnstøylvatnet vart til då eit steinskred stengde elva. Det var den 26. mai 1908. Elva overfløymde ei seter, Lygnstøylen med 9 sel, vegen gjennom dalen og noko av terrenget rundt. I roleg vér kan ein sjå restar av seltuftene gjennom vassflata.