cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Laacher See
Laacher See er ein kratersjø i Rheinland-Pfalz i Tyskland, nær byane Koblenz og Mayen. Han fyller eit vulkansk krater i fjellkjeda Eifel, det einaste vulkankrateret i Sentral-Europa. Krateret er ein del av vulkanfeltet Aust-Eifel.
Innsjøen ligg 275 meter over havet, har ein omkrets på åtte km og er omringa av høge åsar. Vatnet har ein blåfarge, er svært kaldt og bittert på smak. Innsjøen har ingen naturlege utsig, så vassnivået varierer med fordamping og mengda nedbør. På vestsida ligg benediktinarklosteret Maria Laach, som vart grunnlagd i 1093 av Heinrich II, pfalzgreve av Rhinen.
Krateret vart danna etter at vulkanen Laacher hadde utbrot for mellom 12 900 og 11 200 år sidan. Den gjenverande skorpa kollapsa ned i eit tomt magmakammer berre to eller tre dagar etter utbrotet. Dette utbrotet var 50 gongar større enn utbrotet til Mount St. Helens i 1980. Ein kan finne restane av dette utbrotet over store delar av Europa, og vert ofte nytta til å datere sediment. Ein kan finne mange unike mineral i området, og steinbrot der ein vinn ut byggjestein.
Give a Little Bit
«Give a Little Bit» er opningssporet på Supertramp-albumet Even in the Quietest Moments... frå 1977. Songen vart gjeven ut på singel same året og vart ein internasjonal hit. Songen nådde 15. plassen på Billboard Pop Singles-lista. I heimlandet nådde songen 29. plassen på UK Singles Chart. Singelen kom ut på ny i 1992 til inntekt for ein ITV Telethon, men gjekk då ikkje inn på listene.
Laacher See
Laacher er framleis rekna for å vere ein aktiv vulkan, noko seismisk aktivitet og store termale anomaliar under innsjøen viser. Framleis strøymer det opp karbondioksid ved søraustkysten, og forskarar meiner at det kan skje eit nytt utbrot kortid som helst.
Give a Little Bit
Songen er oppført som skriven av Rick Davies og Roger Hodgson, men er i røynda skriven av Hodgson aleine. Hodgson og Davies delte låtskrivarhonorora frå 1974 til 1983, då Hodgson slutta i Supertramp. Songen er prega av dei ringande tonane frå ein 12-strengs akustisk gitar, som vart spelt inn i ein metall- og glasheis i studioet der bandet spelte inn songen. Songen vert òg framført med ein Hohner Clavinet spelt gjennom ein Leslie-høgtalar i mellomspelet.
«Give a Little Bit» vart først skriven av Hodgson då han var 19 eller 20 år, før han vart introdusert for bandet 5-6 år seinare. Hogdson sa at songen var inspirert av The Beatles-songen «All You Need Is Love».
CD-singel (2012)
Give a Little Bit (med kor)
Goo Goo Dolls-versjonen
I 2004 spelte Goo Goo Dolls inn songen og gav han ut på singel. Denne nådde 37. plassen på Billboard Hot 100-lista i februar 2005. Han vart først (dels) spelt inn i 2001 av gitaristen/solovokalisten Johnny Rzeznik for ein reklame for The Gap der han song songen i lag med andre artistar. Songen opna konsertalbumet Live in Buffalo: July 4th, 2004, og kom seinare ut på albumet Let Love In. I mai 2006 vart versjonen deira av «Give a Little Bit» av American Society of Composers, Authors and Publishers (ASCAP) oppført som ein av dei mest spelte songane i repertoaret til ASCAP i 2005.
Epiphone
Epihone er ein gitarfabrikant som vart kjøpt opp av Gibson på slutten av 1950-talet. I dag er Epihone ein av gitartypane til Gibson. Epiphone var då ein av Gibson sine argaste konkurrentar på denne typen gitarar med bua topp. Epiphone laga òg bassgitarar, banjoar og andre strengeinstrument. Etter Andre verdskrig vart selskapet kraftig svekka, noko som gjorde at Gibson etter kvart kunne kjøpe dei opp.
Soge
Historia om Epiphone går tilbake til 1870-talet i Smyrna i Tyrkia, der den greske grunnleggaren Anastasios Stathopoulos laga sine eigne feler, luttar og Lioutoar. Stathopoulos flytta til USA i 1903, og heldt fram med å lage sine eigne instrument, i tillegg til mandolinar, frå New York City. Anastasios døydde i 1915, og son hans, Epaminondas, tok over. Etter to år vart selskapet kalla The House Of Stathopoulos.
Like etter Første verdskrig starta selskapet å lage banjoar. Selskapet skifta namn til Epiphone Banjo Company i 1928, og same året starta dei produksjonen av sine første gitarar. Epi Stathopoulo døydde i 1943. Uheldigvis gjekk selskapet over til brørne hans, Orphie and Frixo, som ikkje hadde det som skulle til for å drive eit selskap, og i 1951, etter ein fire månadar lang streikeaksjon, flytta selskapet frå New York til Philadelphia. Selskapet vart kjøpt opp av sin argaste komponent, Gibson, i 1957.
Casino
Den mest kjende Epiphone-modellen etter at Gibson tok over er Casino. Casino har same forma som ein Gibson ES-330 gitar. Han har ein svært tung lyd, og skal vere ein svært god rytmegitar.
Casion er mest kjend for å vere brukt av The Beatles, først av Paul McCartney i 1964. To år seinare hadde både John Lennon og George Harrison kvar sin Epiphone Casino frå 1965.
Åtselbiller
Åtselbiller (Silphidae) er ei gruppe av biller. Langt frå alle lever av åtsel, mange av artane er rovdyr eller planteetare. Billene er ofte ganske store og fargerike. I Noreg er det funne 17 artar.
Utsjånad
Billene er mellomstore til store, frå 3 til 35 mm, men dei fleste er over 10 mm. Dei vanlegvis mørke på grunnfarge, men ofte delvis raude eller gule. Gruppa består av to underfamiliar som ser nokså forskjellige ut. Underfamilien Silphinae er meir eller mindre flate, som oftast matte, og med lite til moderat kølleforma, 11-ledda antenner. Hovudet er vanlegvis forholdsvis lite og flatt, og mellom antennene trekt ut til ein kort snute. Det er ikkje noko tydeleg skilje mellom panna (frons) og munnkanten (clypeus). Brystskjoldet (pronotum) er stort, breitt og flatt, vanlegvis minst så breitt som dekkvengene. Dekkvengene er ganske flate med opphøgde lengderibber, og dekker vanlegvis heile bakkroppen. Larvene er mørkfarga, flate og harde. Mellomkroppen (thorax) er breiare enn bakkroppen og dekt av store ryggplater.
Seder Zera‘ím
Seder Zera‘ím er den første av dei seks sedarím i Misjná og i kommentarverka Talmúd jerusjalmí og Talmúd bablí. Seder Zera‘ím inneheld elleve massekhtót som, med unntak av den første, alle handlar om halakhá (jødisk religiøs lov) om jordbruk i landet Israel.
Åtselbiller
Utsjånad
Underfamilien åtselgravarar (Nicrophorinae) er store biller, temmeleg sylindriske på form, meir eller mindre blanke med sterkt kølleforma antenner. Det andre leddet i antennene er sterkt redusert slik at dei virkar 10-ledda. Hovudet er stort, nesten like breitt som brystskjoldet, og ikkje spesielt flattrykt, utan «snute». Pannen (frons) og munnkanten (clypeus) er tydeleg skilte med ein saum. Brystskjoldet (pronotum) er ikkje påfallande stort, omtrent så langt som breitt, og ganske kvelva, ofte med tydelege knølar eller groper. Det er langt smalare enn dekkvengene. Dekkvengene er ganske høgt kvelva, utan opphøgde lengderibber, og dei er tvert avbroten og dekker ikkje dei bakarste bakkroppsledda. Larvene er som oftast lyse, sylindriske og mjuke.
Levevis
Åtselgravarar (Nicrophorinae) lever på små åtsel, som smågnagarar og småfuglar. Dei utmerker seg ved ein avanserte yngelpleie. Både mora og faren tar seg av avkommet, noko som er ganske uvanleg hos insekt. Åtselgravarane har god luktesans og flyr godt, så dei kan finne eit kadaver på lang avstand. Både hannar og hoer vert tiltrekt. Desse går då saman om å grave ned kadaveret. Hovudårsaka til at dei gravlegg maten er truleg for å hindre at fluger legg egg på det. Dei rasktveksande flugelarvene ville då gjerne kunne utkonkurrere avkommet til åtselgravarane, sjølv om dei vaksne billene gjerne et flugelarver. Om bakken der åtselet ligg ikkje eignar seg for graving kan billene flytte det ganske langt (namnet Nicrophorus tyder likberar). Når kadaveret er heilt gravlagd, klemmer billene det saman til ein ball, og fjernar alle hår eller fjør. Billene har para seg og hoa legg egg på det samanrulla åtselet. Hannen forlet så ynglekammeret, medan hoa vert igjen og ventar på at eggene skal klekke. Larvene kan ikkje tygge maten sjølv men er avhengige at at mora gulpar opp halvmelta mat til dei.
Om ein ser ein åtselgravar vil ein legge merke til at det ofte sit mange, ganske store, raude midd på han. Desse er ikkje parasittar, men er derimot nyttige for billa. Dette er rovmidd som angrip mellom anna egg av fluger, og dei medverkar dermed til å halde nede bestandane av dyr som konkurrerer med larvene til åtselgravarane. Middane hektar seg fast på åtselgravaren og vert dermed transportert til eit nytt kadaver. Fangar ein ein åtselgravar vil han forsvare seg ved å spy opp illeluktande mageinnhald. Mange åtselgravarar er svarte med raudoransje tverrstriper. Desse påfallande fargene tener truleg som eit signal om at billa er usmakeleg (såkalla aposematisme). Dei kan òg lage ein gnissande lyd ved å gni spissen av dekkvengene mot ei skrape på femte bakkroppsledd, dette er truleg òg ei åtvaring.
Leichtgesinnte Flattergeister
Han vart komponert i Leipzig i 1724 for seksagesima. Stykket vart framført på nytt 1743-1746 i Leipzig, då i ei revidert form.
Teksten er skriven av ein ukjend tekstforfattar.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for trompet, tverrfløyte, obo, strykarar og basso continuo (cembalo eller orgel i forskjellige nummer), samt fire songsolistar (sopran, alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av fem satsar:
Tannhjul
Tannhjul er hjul med takkete kantar, tenner, som passar inn i tilsvarande tenner på andre tannhjul. Tennene grip inn i kvarandre i eit glidelåssystem, og det eine kan få det andre hjulet til å røra på seg. Ein bruker tannhjul i utvekslingar eller girsystem. Tannhjula kan stå på same plan, som på bildet, eller vera bøygde.
Når tannhjula roterer saman, overfører det drivande hjulet rotasjon til eit anna hjul. Dersom hjulet som blir rotert er mindre, vil det gå rundt fortare enn det store; dersom tilhøvet er motsett, skjer det omvendte.
Korleis tannhjul verker
Illustrasjonen viser to tannhjul med radius r1 og r2, utstyrt med like store tenner og mellomrom. Tennene grip inn i kvarandre, og dannar slik ei utveksling mellom dei to parallelle aksane som hjula sit på. «Radius» er her avstanden mellom aksen i hjulet og dei stadene tennene (her markeret med ein kvit strek) møter tennene til det andre hjulet.
Trekk ein det eine tannhjulet rundt med eit dreiemoment på τ1 og ein vinkelfart på ω1, blir det andre hjulet tvinga til å rotera i motsett retning med eit nytt dreiemoment påτ2 og ein vinkelfart påω2.
Dreiemomentet er proporsjonalt med radius
Dreiemomentet er proporsjonalt med krafta som tennene verkar på kvarandre med, og med lengda til momentarma, som i dette tilfellet er radiusane til hjula. Etter som krafta er lik for begge tennene (sjå Newtons tredje lov om kraft og motkraft), blir dreiemomentet på kvart av tannhjula proporsjonalt med radiusen til hjulet. Ein har at:
Den siste likninga gjeld berrei ei ideell utveksling utan friksjonstap.
Skråfjorden
Skråfjorden er ein fjord i Åfjord kommune i Trøndelag. Fjorden strekkjer seg 16 km nordaustover til Grytan i botn av Grytfjorden.
Fjorden har innløp på kvar side av Lauvøya mellom Bringholmsråsa i vest og Ytre Selnesvågen i sør. Fjorden deler seg etter kvart i Morkafjorden på nordsida og Eidsfjorden på sørsida. Eidsfjorden går vidare til Grytfjorden. Fjorden går parallelt til Åfjorden som ligg litt lenger aust. Ved Dragseidet er det berre 300 meter over til Åfjorden.
Det ligg mange holmar og skjer i heile fjorden. Dei største av desse er Grimstadøya, som markerer den sørlege grensa til Eidsfjorden, Tørhoggøyan, som markerer den sørlege grensa til Morkafjorden, Lysøya og Madsøya. Ved Madsøya går vika Strumpen inn nordover, mellom Morkafjorden og Eidsfjorden. Nord for Tørrhoggøyan går Tørrhoggvågen nordvestover til Ratvika.
Fylkesveg 12 i Finnmark
Fylkesveg 12 i Finnmark går mellom Bukta og Amtmannsnes i Alta kommune. Vegen er 3,0 km lang.
Hulen i Bergen
Hulen er ein utestad i Bergen. Hulen er eit tidlegare tilfluktsrom, som i 1969 vart bygd om til klubblokale for studentane ved særleg Universitetet i Bergen. Hulen ligg inne i Nygårdshøyden, med inngang frå Møhlenpris. Universitetet ligg på og kring Nygårdshøyden, slik at vegen ned til Hulen er ikkje lang for mange studentar. Studenthuset Det Akademiske Kvarter Kvarteret opna fyrst i 1995. Aktive studenters forening i Bergen og Bergen Realistforening delte på driftsansvaret for Hulen. Desse organisasjonane flytta hovudkvarteret og største delen av aktivitetane sin ned på det nye studenthuset.
På grunn av auke i studenttalet har det vist seg å vera rom for fleire utestadar for studentar. Eit eige Hulestyre koordinerer aktiviteten på Hulen. Hulen har satsa på å vera ein nattklubb med mange slags konsertar.
Stavanger/Sandnes
Tettstaden har kome til ved at busetjinga langs hovudvegane sørover frå Stavanger har vokse og ført til at dei to byane Stavanger og Sandnes har vokse saman, og ifølgje SSB sin definisjon for tettstadar er dei to byane no å oppfatte som ein tettstad. Dei tilliggjande tettbygde områda i kommunane Sola og Randaberg vert òg inkluderte i dette.
Rogaland hadde i 2007 ein folketilvekst på 2,01%, noko som tilsvarar i overkant av 8 000 innbyggjarar. Til samanlikning auka folketalet i Hordaland med kring 6 000 innbyggjarar. Dimed er Rogaland, etter Oslo, det fylket i landet der folketalet veks snøggast. Dei nordjærske kommunane Stavanger, Sandnes, Sola og Randaberg, hadde då ei vekst på 2,26 %, og dette gjer regionen til den snøggast vaksande i landet.
Amerika
Amerika er ein verdsdel som strekker seg nesten frå Sør- til Nordpolen. Det grensar mot dei to store verdshava, Stillehavet og Atlanterhavet, og har svært forskjellige landskap, mellom anna svært fruktbare område som regnskogen i Amazonas og Dei store slettene i Nord-Amerika, og nokre av dei karrigaste områda i verda, som Atacama-ørkenen i Chile og Mojave-ørkenen i USA.
Verdsdelen kan delast inn på ulike måtar. På engelsk er det vanleg å snakka om Nord- og Sør-Amerika som to ulike kontinent, ettersom dei har ulikt geologisk opphav. I andre samanhengar skil ein mellom engelsktalande Amerika og Latin-Amerika, det vil seie landa som hovudsakleg bruker romanske språk.
Namnet Amerika kjem mest truleg frå Amerigo Vespucci, eller Americus Vespuccius som han heitte på latin. America er den feminine forma, som svarer til hokjønnsforma alle dei andre verdsdelane hadde. Den første me veit brukte det var den tyske kartografen Martin Waldseemüller, som laga ein globus og eit stort kart der kontinentet hadde dette namnet i 1507.
Innbyggjarar frå kontinentet kan bli kalla amerikanarar, men dette kan òg tyda ein som kjem frå USA, nett som namnet Amerika ofte vert brukt berre om desse amerikanske sambandsstatane.
= Land i Amerika = {| valign = top width = 100%
Langlielva
Langlielva er ei elv i Ringerike og Oslo. Ho kjem frå Langlivannet og renn sørover gjennom Langlidalen til ho møter Heggelielva frå Heggelivatnet, og dannar Sørkedalselva.
Geit
Geit (Capra aegagrus hircus) er ein tamd underart av villgeit som er å finna i Sørvest-Asia og Aust-Europa, eit klauvdyr som er nært i slekt med sauen.
Geita har vore i bruk som husdyr over store delar av verda i fleire tusen år. Ein har fått mellom anna mjølk, kjøt, hår og skinn frå dyret. Frå slutten av nittenhundretalet har geita også vorte noko utbreidd som kjæledyr.
Historie
Geita vart først tamd for om lag 10 000 år sidan i dei iranske Zargosfjella. Gamle stammekulturar heldt dyr for å få jamn tilgang til mjølk, hår, mat og skinn. Dei tamde geitene blei haldne i flokk, og beita mens dei var påpassa av gjetarar som vanlegvis var ungdom eller barn. Slik gjeting blir praktisert den dag i dag.
I historia har geitehud vorte brukt som vesker og som ei slags flaske til å vatn eller vin i under både reising og transport og sal av vin. Huda vart òg brukt som pergament, som var det vanlegaste materialet å skriva på i Europa før boktrykkjarkunsten vart oppfunnen.
Formeiring
I nokre klimasoner kan geiter formeira seg heile året, men i nordlege område byrjar paringstida når dagane blir kortare, og varar til tidleg om våren. Ho-geitene er mottakelege kvar 21. dag i 2-48 timar. Ei mottakeleg ho-geit viftar ofte med halen og held seg i nærleiken av bukken dersom det er mogleg, brekar meir, og kan også mista matlyst eller minke mjølkeproduksjonen. Bukkar i nordlege område blir brunstige om hausten samstundes som ho-geitene vert mottakelege. Karakteristisk for brunsttida er lågare matlyst og stor interesse for ho-geiter.
I tillegg til vanleg paring har bønder som driv med avl teke i bruk kunstig befruktning for å få dyr med eigenskapane dei ønskjer på enkelt vis.
Geitene er drektige i om lag 150 dagar og dei får som oftast tvillingar, men trillingar er òg vanleg. Mindre vanleg er firlingar, femlingar og sekslingar. Fødselen skjer vanlegvis utan komplikasjonar eller hjelp frå menneske. Mora et gjerne morkaka som er full av næringsstoff som til dømes oxytocin.
Mjølkeproduksjonen startar så snart geita har fødd killingane sine. Produksjonen varierer med rase, alder og dyret sine matvanar; mjølkegeiter produserer generelt sett om lag 660 til 1.800 liter mjølk på 305 dagar. I snitt produserer ei god mjølkegeit 2,7 liter mjølk om dagen. I enkelte tilfelle kan ei geit produsera så mykje som 7,3 liter mjølk. Rasar som ikkje er rekna som høvelege til mjølking produserer ikkje meir enn det killingane deira har bruk for.
Ernæring
Det er lite frå den botaniske verda ei geit ikkje ville ha ete, enkelte av plantane dei et er jamvel skadelege eller giftige for kveg og sauer, og difor kan geitene vera verdfulle i bruk for å kontrollera giftig ugras og halda borte kratt og buskas. Men dei et sjeldan skiten mat eller skite vatn om dei ikkje svelt og tørstar.
Geiter et ikkje søppel, emballasje eller klede, men kan gjerne finna på å eta materiale laga av tre, eller anna plantefiber. Ryktet om at dei faktisk et slike ting har mykje å gjera med at dei er nysgjerrige av natur, og gjerne utforskar det ukjende. Dette gjer dei med den følsame overleppa og tunga.
Bruk
Ei geit kan vera lika mykje til bruk levande som daud, då ho kan gje frå seg mjølk og hår. Nokre organisasjonar som driv med velgjerd sender geiter til fattige i Afrika. Grunnen til at geiter blir brukt til dette er fordi dei er lettare å handtera enn til dømes kveg.
Kjøt
Kjøtet frå ei geit kan minna om smaken av lammekjøt, men enkelte meiner òg smaken kan likna kalv eller hjort etter kor gamalt dyret er. Ein kan gjera mykje med kjøtet, som til dømes steiking, grilling, som kjøtdeig, hermetisering, baking, koking av forskjellige slag, eller som spekemat.
Geit har lågare feitt- og kolesterolinnhald enn får, og er difor næringsmessig sunnare, og kan på den måten samanliknast med kylling. Kjøtet inneheld òg fleire mineral enn kylling og mindre metta feitt enn andre slag kjøt. Dette har gjort at kjøt av geit er klassifisert som kvitt kjøt. Ideelt sett skal kjøtet òg kokast lengre og under lågare temperatur enn raudt kjøt.
Indre organ som hjerne og lever blir rekna for å vera delikatesser enkelte stader. Hovud og bein av dyret vert røykt eller brukt i suppe.
Mjølk og ost
Geitemjølk er lettare fordøyeleg for menneske enn kumjølk og små born og personar med mjølkeallergi er rådde til å drikka geitemjølk. Mjølka treng ikkje å homogeniserast fordi ho ikkje inneheld proteinet agglutinin. Ho inneheld like mykje laktose som kumjølk (4,7 %).
I motsetning til kva mange førestiller seg, smakar ikkje geitemjølk vondt. Når ho er riktig handtert, er mjølka av friske og raske geiter, og har vorte raskt nedkjølt, er smaken behageleg og ikkje skarp. Når ein mjølkar geiter er det viktig å ikkje ha bukkar i nærleiken, fordi den stramme lukta frå bukken kan smitta over i mjølka.
Skinn
Geiteskinn vert framleis brukt til å laga hanskar, skor og andre produkt som inneheld mjukt lêr. Black bengal er ein rase frå Bangladesh som har skinn med særleg høg kvalitet. Skinnet vert òg bruka på enkelte trommer.
Rasar
Det finst fleire rasar av geit, til dømes lappgeit og kystgeit.
I kulturen
Geiter er nemnde fleire stader i Bibelen. I jødisk matlaging har geita vore rekna som eit reint dyr, og vart slakta når storfolk vitja. Dyret var òg rekna som eit akseptabelt slakt i enkelte offer. På Jom Kippur, den jødiske forsoningsdagen, vart to geiter utvalde og det blei drege lodd for dei. Ei av dei blei ofra mens den andre fekk rømma attende til det frie, der ho symbolsk sett bar med seg folket sine synder, som ein syndebukk. Ein leiar eller konge vart ofte samanlikna med ein bukk som leidde flokken sin. I det nye testamentet samanlikna Jesus dei som følgde han med sauer og vantru med geiter.
I åsatru er geita knytt til Tor, som har to geitebukkar, Tanngrisnir og Tanngnjóstr. Geita er også viktig som julebukk i ulike skandinaviske juleskikkar.
Ordhistorie
Det moderne norske ordet geit kjem frå det norrøne ordet 'geit', som har opphav i det urgermanske *gaitaz. Frå dette urgermanske ordet har orda gaits (gotisk), gait (skotsk), geit (norsk), Geiß (tysk) og goat (engelsk) oppstått. Opphavsordet, frå urindoeuropeisk, *ghaidos tyder ung geit (ref. til latin hædus som tyder kje).
Geiter av hannkjønn blir ofte kalla [geite]bukkar og ungdyr for kje eller killingar. Bukk kjem frå det norrøne bukkr eller bokkr.
Det norrøne ordet kið har i moderne norsk blitt til kje, og kiðlingr som er ei norrøn avleiing av kið, finst i dag som killing.
Mecklenburgische Seenplatte
Mecklenburgische Seenplatte er det største samanhengande systemet av innsjøar og kanalar i Tyskland. Det ligg sør i Mecklenburg-Vorpommern, og vert stundom kalla «landet av tusen sjøar».
Seenplatte inkluderer Müritz nasjonalpark, som inneheld den største innsjøen i Tyskland, i tillegg til fuglereservata Feldberger Seenlandschaft, Mecklenburgische Schweiz og Nossentiner/Schwinzer Heide.
Som med innsjøplatåa i Pommern og Masuria vart òg Mecklenburger Seenplatte danna under den siste istida. Dei mange innsjøane er restar etter isen som trekte seg tilbake for om lag 12 000 år sidan.
Området rundt Mecklenburgische Seenplatte er flatt, har lite innbyggjarar og er stort sett dekt av skogar, innsjøar og myrområde. Sjølve innsjøane er populære for båtturar og fiske. Dei er naturlege habitat for mange planter og dyr, inkludert utryddingstruga artar.
Rullestol
Rullestol er fargreier forma som stolar med hjul som blir brukte av dei som har vanskar med å gå for å flytta seg. Det finst manuelle rullestolar, som brukaren sjølv eller ein hjelpar kan driva fram med hendene, og elektriske rullestolar, som har ein motor driven av eit oppladbart batteri.
Liggetralle
Personar som har problem både med å sitja og å gå, brukar som regel ei liggetralle. Understellet er som på ein rullestol, men over hjula er det ein benk i staden for eit sete.
Tilrettelegging for rullestolbrukarar
Det er gjort mykje mange stader, men ikkje nok, for at rullestolbrukarar skal kunne kome seg fram uhindra. Fortauskantar er senka og jamna ut, så det skal vere lettare å kome seg ned og opp på fortaua etter å ha kryssa gater. Det er laga skråplan og ramper, sett opp trappeheisar opp til inngangsdørar, og innandørs, der det elles ikkje ville ha vore til å kome seg fram. På bussar og trikkar er det låge golv og/eller mobile ramper som gjer det mogleg å køyre inn med tunge, elektriske rullestolar. Toalett på offentlege stader, i restaurantar og liknande, er utforma for bruk av rullestol.
Oppstikkar
Oppstikkar er eit uttrykk tilsvarande det engelske landmark innanfor landskapsarkitektur og femnar om bygg eller reisverk som fysisk rakar høgare enn kringliggjande byggeri. Oppstikkaren vil normalt fungera som eit lokalt eller regionalt kjenneteikn i landskapet. Ordet kjem opphavleg frå det svenske uppstickar. Til forskjell frå eit landmark, er uttrykket avgrensa til byggverk som skil seg ut i høgde.
Døme på oppstikkarar er kyrkjer i mellomalderbyar og den moderne skyskraparen Turning Torso i Malmö.
Sinfonia concertante
Sinfonia concertante, s.c., er eit eit symfonisk verk for eitt (eller fleire) soloinstrument og orkester der solisten er ein del av heilskapen og orkesteret meir jambyrdig med solisten enn i ein tradisjonell solokonsert, til dømes ein pianokonsert eller fiolinkonsert. Det mest kjende verket i sjangeren er nok Mozarts Sinfonia concertante i Ess-dur for fiolin, bratsj og orkester.
Det finst ikkje ei nøyaktig grense for kva verk som skal kallast s.c. og kva som er ein vanleg solokonsert. Mange verk som vert kalla solokonsert er symfoniskt oppbygde og kunne altså kunne kallast s.c. Det finst òg enkelte symfoniar for solist og orkester.
Årdal og Sunndal Verk
Årdal og Sunndal Verk (ÅSV) vart oppretta som eit statleg aluminiumselskap i 1946 og fekk i oppgåve å bygge ferdig tyske anlegg i Årdal kommune.
Drifta starta i 1948. I 1951 avgjorde Stortinget at det skulle byggjast aluminimusverk på Sunndalsøra og selskapet fekk då det noverande namnet. I 1954 starta aluminiumproduksjonen i Sunndal. Selskapet hadde òg fabrikker i mellom anna Høyanger og Holmestrand. I 1967 kjøpte det kanadiske aluminiumskonsernet Alcan halvparten av aksjane i ÅSV, medan Den norske staten vart største enkeltaksjonær i Alcan. Halvparten av aksjane til Alcan i ÅSV vart kjøpt tilbake av Staten i 1974, og dei resterande aksjane vart kjøpt i 1979.
ÅSV vart i 1986 fusjonert med lettmetalldivisjonen til Norsk Hydro og det nye selskapet fekk namnet Hydro Aluminium.
I 2006 vart det vedteke at fabrikken skulle leggjast ned.
Balqa guvernement
Balqa' (arabisk البلقاء}} Al Balqā’) er eit guvernement i Jordan. Det ligg nordvest for Amman, hovudstaden i Jordan.
Guvernementet er det fjerde største i folketalet av dei 12 guvernementa i Jordan, og har det tiande største arealet. Det har den tredje høgaste folktettleiken etter Irbid guvernement og Jerash guvernement.
Gudmund
Gudmund har namnedag i Danmark og Noreg den 16. mars og i Sverige den 2. april.
Balqa guvernement
Historie
Det historiske namnet Balqa' vart nytta om heile området av det austlege platået av Jordandalen så tidleg som på 600-talet, då bror til Heraklios, Theodore, kjempa ein tidleg kamp mot arabarane som var på veg til Sør-Syria. Under fyrste verdskrigen, gjekk den britiske hæren leia av General Allenby, inn i Salt den 24. mars 1918, i slaget ved Amman, som markerte slutten på eit 500 år langt osmansk styre. On March 21, 1968, byen Karameh near Shouna al-Janubiyya was the site of slaget ved Karameh, between Israel and Jordan, which was one of the largest military confrontations i period between the Six-day War in 1967, and Yom-Kippur War in 1973.
Urbanisering i Afrika
Urbanisering i Afrika tek for seg utviklinga av byar i Afrika frå førhistorisk tid til våre dagar.
Balqa guvernement
Administrativ inndeling
Hovudstaden i Balqa' guvernement er Salt. Andre byar i guvernementet er Mahis, Fuhais og Ain Al Basha.
Lausitzer Seenland
Lausitzer Seenland er eit område med fleire store innsjøar aust i Tyskland. Det dekkjer delar av to delstatar, den nordaustlege delen av Sachsen og den sørlege delen av Brandenburg. Viktige byar i området er mellom anna Senftenberg, Hoyerswerda og Cottbus.
Urbanisering i Afrika
Då kolonimaktene for alvor byrja å sjå seg om etter koloniar i Afrika på slutten av 1800-talet var det ikkje fordi dei ville ha kontroll over store avanserte sivilisasjonar. Koloniherrane såg på den europeiske sivilisasjonen som overlegen alle andre og ofte kunne dei knapt sjå føre seg at områda dei tok over skulle kunna vera siviliserte i det heile. Det var difor vanskeleg for dei å knyta noko sivilisert til afrikanarane, heller ikkje dei politiske og sosiale systema som ein urban kultur inneber. Dei eurosentriske brillene har gjort at ein lenge har sett for seg at dei fleste teikn på sivilisasjon i Afrika har oppstått frå påverknad utanfrå.
Igman
Igman er eit fjell sentralt i Bosnia-Hercegovina, like sørvest for Sarajevo, ved sida av fjellet Bjelašnica og landsbyen Ilidža. Det høgaste punktet til Igman er Vlahinja på 1 502 meter, og det er dermed det lågaste av Sarajevo-fjella.
Urbanisering i Afrika
Ein reknar ein med at om lag 95 % av innbyggjarane i Afrika sør for Sahara var knytt til primærnæringane jordbruk, jakt, kvegnomadisme og fiske rundt 1900, altså budde truleg mindre enn 5 % i byar. I 1950 (byrjinga av frigjeringsperioden) viste statistikk at denne delen av befolkninga hadde auka til 14,7 % og i 2000 til 37,2 %. Ein reknar med at talet stig til 45,3 % i 2015, altså med 3,76 %-3,35 % per år. Lagos i Nigeria, som i 1963 hadde 665 000 innbyggjarar og 8,7 millionar i 2000 — var i 2014 den 9. største byen i verda med eit estimert folketal på 21 millionar i storbyregionen. Byveksten er altså enorm i storparten av Afrika, og særleg sør for Sahara.
Nildalen
Dei tidlegast kjende byane i Afrika oppstod i området rundt Nildalen. Den mest kjende av desse er Alexandria i Egypt. Historia åt det egyptiske riket har vorte grundig studert, og teknologien, historia og deira politiske system er godt kjend og dokumentert.
Lausitzer Seenland
Innsjøane har oppstått som følgje av lange periodar med gruvedrift etter brunkol i området. Sidan slutten av 1800-talet har området vore ein industriregion, som har produsert brunkol og elektrisitet. Med gjenforeininga av Tyskland i 1990 valde ein å leggje ned den lange tradisjonen på grunn av dårlegare tilgang på brunkol og den kraftig forureininga dette førte til. Sjølv om ein framleis grev ut brunkol og nokre store kraftverk held fram å produsere straum med han, skal heile denne industrien leggast ned før 2020.
Igman
Igman er ein populær turiststad for gå- og skiturar. Under Vinter-OL 1984, vart det utført mange øvingar her, i tillegg til nabofjella Jahorina og Bjelašnica. Det er ført opp mange bygningar ved Igman, men mange ber framleis spor etter konflikten i 1992-1995. Det er planlagt ein taubane mellom Igman og Ilidžas Hrasnica. I dag er framleis Igman ein av dei største turistattraksjonane i Sarajevo, og eit turistmål er skihoppanlegget frå vinter-OL. Premieutdelingspodiet er derimot fullt av kulehol, fordi det vart brukt til avrettingar under krigen.
Urbanisering i Afrika
Nildalen
Men Afrika sør for Sahara hadde òg mange byar. Ein av dei første og viktige var Meroe i dagens Sudan som var hovudstad i Kushriket. Byen blomstra mellom det 14. og 4. hundreåret fvt. Meroe og andre kusjittiske byar gjorde framsteg innan stein- og jarnteknologi, byggeteknikk og vatningsteknikk.
Aksum, som var hovudstad i Aksumriket i dagens Etiopia, blomstra frå 1. hundreåret til rundt 900-talet. Byen hadde eit stort handelsnettverk med det romerske Middelhavet, Sør-Arabia og India, og handla i elfenbein, edle metall, klede og krydder. Steinarbeid frå Aksum finst i dag og vitnar om framsteg innan steinbrotsdrift, terrassebygging, byggeteknikk og vatningsteknikk.
Lausitzer Seenland
Sidan 1970-åra har nokre gamle, stengde gruver vorte omforma til eit nytt landskap som tidlegare var ukjend i området. Det som ein gong var eit flatt land med røsslyng og få tre er no eit innsjødistrikt, som kan samanliknast med Mecklenburgische Seenplatte i Mecklenburg eller Masuria i Polen. Alt starta då innsjøen Kanppensee vart danna, og så Senftenberger See, som framleis er den største innsjøen i området.
Igman
Igman har rekorden som den kaldaste staden i regionen med ein minimumstemperatur på −43 °C. Når vêret er klårt nok kan ein frå fjellet sjå heilt til Montenegro og Adriahavet.
Lausitzer Seenland
Fleire innsjøar er vorte danna med planar om å danna over tjue fleire. Innsjøar som allereie er danna er:
Urbanisering i Afrika
Vest-Afrika
I dei vest-afrikanske skogsområda utvikla det seg byar hjå joruba- og hausa-folket, og i Ashantiriket og Beninriket. I tillegg til å vera kommersielle og politiske senter var dei også åndelege senter.
Lausitzer Seenland
Dette er ikkje dei einaste kunstige innsjøane som har vorte og vil verte danna aust i Tyskland. Rundt byen Leipzig har ein byrja å utvikle eit nytt innsjødistrikt, og ein har andre døme som Bärwalder See nær byen Görlitz i Oberlausitz.
Urbanisering i Afrika
Sentral-Afrika
I den sentrale, ekvatorialske delen av Afrika kunne ein finna byar i det som i dag er Kongo, DR Kongo, Angola, Zambia, Rwanda og Burundi.
Kysten av Aust-Afrika
På kysten av Aust-Afrika oppstod swahilikulturen, eit bantutalande folk som etterkvart tok til seg islam.
Lausitzer Seenland
Enkelte meiner at heile området rundt Lausitzer Seenland kan verte eit av dei mest attraktive turistområda i Tyskland.
Urbanisering i Afrika
Viktige byar
Teknologiske framsteg inkluderte mynt-, kopar-, bygge-, båt- og bomullstekstil-teknologi. Byane hadde mykje handelskontakt med Asia, Arabia og kvarandre.
Sørlege Afrika
Stor-Zimbabwe («Great Zimbabwe») er ein av dei mest kjende førkoloniale byane i Afrika. «Den store innhegninga» (engelsk «Great Enclosure») som ein framleis finn rester av i Zimbabwe er rekna for å vera den største førhistoriske konstruksjonen i Afrika. Ein reknar med at khoi-khoi-folket var opphavet til Stor-Zimbabwe.
Kolonial tid
Med utgangspunkt i Berlin-konferansen i 1884/1885 vart Afrika delt på ein tildels tilfeldig måte nesten som om det var ei kake. I 1914 var berre Etiopia og Liberia att som uavhengige område, resten av kontinentet var under britisk, fransk, portugisisk, tysk, belgisk, italiensk eller spansk kontroll. Det var desse europeiske maktene sine interesser som låg til grunn for delinga. Kontinentet var nesten ikkje urbanisert og kolonimaktene hadde ikkje byrja å ta skikkeleg kontroll over, eller investere noko særleg i «kakestykka» sine. Nord-Nigeria hadde til dømes i 1900 eit budsjett på 100 000 GBP og ein militærstyrke på 2000 hausa-soldatar og 120 britiske offiserar. Med dette skulle dei styra eit enormt område med ein folkesetnad på om lag 10 millionar menneske.
Den økonomiske og administrative politikken hadde størst effekt på byveksten. Cash crops (til dømes bomull, mais, tobakk, sukker, kaffi, te, palmeolje og peanøtter ) og mineral, som var dei viktige eksportprodukta, måtte førast ut til hamnebyane for eksport. Til dette trong ein transport (jarnbane), og for å byggje infrastruktur og styre kolonien trong ein administrasjon og personell. Sentraladministrasjonen vart ofte lagt til hamnebyane, men det vart ikkje oppretta noko nett av små og mellomstore byar.
Nye byar vart lagt til eksisterande busetjing eller på heilt ny plass. Heilt nye byar vart oppretta særleg i koparbeltet for å huse arbeidarane i gruvene. Døme på dette er Johannesburg og Kimberley i Sør-Afrika, Ndola og Kitwe i Zambia og Lubumbashi i DR Congo.
Nokon eksisterande byar vart brukte, og andre vart tilsidesett. Ved transportårene voks byane, medan byar som vart tilsidesett av transport, og ikkje fekk noko administrasjon forsvann så å seie. Dette hende til dømes med Kukawa og Dahomey.
Det var i transport- og administrasjonsbyane ein kom i kontakt med myndigheitene og handel, og det var såleis i desse byane det vart investert, slik at det vart bruk for arbeidskraft. Den økonomiske politikken med eksport av råvarer for å finansiere kolonistaten og utvikle Afrika, bestemte såleis kva byar som skulle vekse. Til trass for denne utviklinga var ¾ av dei store viktige byane i dag etablerte før kolonitida.
Den økonomiske kollapsen i 1930-åra førte til låge prisar på Afrikas eksportvarer og dermed også økonomisk nedgang og arbeidsløyse. Før hadde arbeidskrafta i gruveindustrien vore for det meste mellombels eller sesongbasert, ofte var det også tvangsarbeidskraft. Arbeidarane budde såleis i gruvebyane skilde frå heim og familie på landsbygda.
Frå 1920-åra i belgisk Kongo og frå 1940-åra i Sør-Afrika og Sør- og Nord-Rhodesia ville så selskapa ha meir stabil arbeidskraft. Myndigheitene skifta då politikk for å leggje til rette for dette. Etterkvart flytta så arbeidarane sine familiar også til byen. Politikken gjekk for det meste ut på å styrke statens kontroll over land og byvekst, og leggje til rette for europeiske tenestemenn.
Ein kan sjå kor stor effekt apartheid og liknande politikk kunne ha på byveksten ved å samanlikne vekstraten i det sørlege Afrika og resten av Afrika i 1950-åra. Samtidig ser ein også at denne politikken ikkje fungerte eller ikkje vart gjennomført i dei andre koloniane: Medan bybefolkninga i det sørlege Afrika voks med om lag 3,3 %, voks bybefolkninga i heile Afrika med om lag 4,6 % (sjå figur 1).
Etterkvart som økonomien voks, voks byane. I 1940- og 50-åra byrja kolonimaktene å styrka «utviklingspolitikken» som hadde fått ein knekk på grunn av depresjonen i 1930-åra. Det vart utvikla sosiale tilbod, spesielt grunnskular, men også vidaregåande skular, og på slutten av koloniperioden også universitet i nokon av koloniane. Infrastruktur som hamner, elektrisitetsnett og vegnett vart også bygd ut. Dette innebar auka administrasjon, auka eksport — og aukande byvekst som auka endå meir inn i den postkoloniale perioden.
Postkolonial tid
Den store frigjeringsbylgja i Afrika kom i 1960-åra. Uansett korleis dei var blitt uavhengige, så var dei nye statane prega av trua på planøkonomi. Staten skulle vera aktiv i utviklinga av landet, ikkje berre i utvikling av infrastruktur og sosiale tenester, men også innan utvikling av industri og arbeidsplassar. Industribygga åt mange semistatlege selskap står i dag att som «kvite elefantar», og vitnar om dei store investeringane som vart gjort i byane i byrjinga av den postkoloniale perioden.
Av mange grunnar vart det sett likskapsteikn mellom sentralisering og ei sterk statsmakt. Årsakene til denne trua på sentralisering kunne vera ynske om å fremja nasjonalkjensle, noko som også førte til opprettinga av heilt nye hovudstadar (blir nemnd seinare); mangel på kvalifiserte tenestemenn, nokon måtte ta over for kolonimaktene sine tenestemenn, men utviklingsprosjektet til kolonimaktene hadde nokon plassar ikkje komme så langt at det var nokon til å ta over; frykta for at lokale styresmakter kunne snu seg mot sentraladministrasjonen.
Sentraliseringa førte til at næringsliv hadde endå større grunn til å søke til dei allereie store hovudstadane fordi det var her makta heldt til. Den førte også til enorm investering i byområde som til dømes i Nigeria der 80 % av investeringar som ikkje gjekk til jordbruk gjekk til byområde.
Også i den postkoloniale perioden vart det oppretta nye byar, men ikkje med same grunnlag som i kolonitida. I påvente av stor industriell vekst vart hamnebyen Tema bygd i Ghana. Seinare vart det bygd nye hovudstadar med inspirasjon frå den planlagde hovudstaden Brasilia i Brasil. Slike utbyggingar fann stad i Malawi (Lilongwe), Elfenbeinskysten (Yamoussoukro) og Nigeria (Abuja). Meininga var å få ein «frisk start», byane skulle vera byrjinga på den gylne framtida som var blitt lova av frigjeringspolitikarane.
Ettersom ingen av dei nye hovudstadane har vakse til å romme meir enn om lag ein halv million innbyggjarar har dei nok ikkje hatt noko særleg effekt på veksten i dei andre byane. Tema kan kanskje seiast å ha blitt ein suksess då det er den viktigaste hamna i Ghana i dag, og utgjer saman med Accra det største metropolske området.
Samtidig som byregulerande lover vart forsterka i Sør-Afrika med apartheid som offisiell politikk vart slike lover svekka i dei nye frigjorde statane. Dette førte til auka rural-urban migrasjon i dei frigjorde statane, og ein stabilt fallande urbaniseringsvekst frå 1950 til 1990 i Sør-Afrika. Frå figur 1 kan ein sjå at etter opphevinga av apartheid i 1990 stig byveksten frå 2,29 % til 3,41 %, medan den held fram å søkkja i resten av Afrika. Innflyttingskontroll-lovene («influx-control») som vart oppheva i 1986, var ein del av denne utviklinga. Byen Bloemfontein voks såleis 51 % mellom 1988 og 1996.
I Sør-Afrika var altså bybegrensande lover aktive heilt fram til 1986/90, medan dei meir eller mindre vart avvikla eller var utan effekt i resten av det frie Afrika. Restane etter desse lovene kunne likevel ha innverknad på korleis byveksten tok form, ved at dei gjorde det vanskeleg å få tak i lovleg land, noko som førte til ulovleg okkupasjon av land.
Ein grunn til at folk vil flytta frå landsbygda til byen er at dei trur dei vil få det betre der. Ei samanlikning mellom HDI-rangering og urbanisering i Afrika kan vise at det moglegvis er grunn til å ha ei slik tru. Dei 5 afrikanske landa som i 2001 rangerte høgast på «Human Development Index» var også nokre av dei mest urbaniserte, sjå figur 2.
I nokon statar har ein gjeve innbyggjarane på landsbygda endå større grunn til å migrere til byen ved å settje ned matvareprisane i byane, gjerne etter påtrykk frå fagforeiningar. Dette har ført til mindre inntekter på landsbygda og dermed større migrasjon til byane.
Til slutt bør det nemnast at krig og økonomisk vanstyre har ført til utarming av landsbygda og tidvis stor rural-urban migrasjon. På slutten av 1980-åra var det berre 18 afrikanske land som ikkje hadde opplevd militærkupp.
Oppsummering
Urbaniseringstakten i Afrika er på veg ned, men det er også takten på folketilveksten, mykje på grunn av HIV/AIDS. Dei store byane i Afrika vil truleg fortsette å bli større. I 1994 var det venta at Lagos skulle bli verdas 3. største by i 2015 med 24,4 millionar innbyggjarar, medan i 2001 var dette justert til verdas 11. største by med 16 millionar innbyggjarar. Det viser kor usikre dei fleste av tala er, og kor uføreseieleg den afrikanske befolkningsutviklinga er.
Det er tydleg at den afrikanske urbaniseringa som i resten av verda har blitt styrt av økonomi. Kolonimaktene la hamnebyane, jarnbanen, gruvebyane og administrasjonen til økonomisk strategiske stader. Byane har både i kolonial og postkolonial tid vore økonomisk prioriterte. Folk søkte til desse sentera for nasjonalistisk byrgskap, arbeid, administrasjon, utdanning og helsetilbod. Det store unntaket er Sør-Afrika som med sin strenge innfyttingskontroll («influx-control») og apartheidpolitikk til ein viss grad klarte å kontrollere byveksten. Likevel er dette eit av dei mest urbaniserte landa i Afrika og har i dag låg byvekst.
Likevel har nok den økonomiske politikken som har vore styrande for kvar byar skulle etablerast, kvar administrasjon skulle leggjast og kvar ressursar skulle investerast, vore sterkt politisk planlagt: først kolonialistisk planlegging som la vekt på velvære og økonomisk gevinst til europearane (og tildels kolonien), og etterpå nasjonalistisk planøkonomi som ofte sklei over i vanstyre og militærdiktatur.
Ljanselva
Ljanselva er ei lita elv som renn frå Nøklevann i Østmarka (Oslo), gjennom tett busetnad og verneverdig urskog, ned til Bunnefjorden. Elva er fiskeførande og har aure i dei øvre delane, medan den nedre delen er sjøaure- og lakseførande ved hjelp av ei laksetrapp.
Ljanselva drenerer Dalsbekken, Gjersrudbekken, Prinsdalsbekken og Lusetjernbekken.
Ljanselva miljøpark
Ljanselva miljøpark er eit område med kultur og natur langs elva. All urskog i Noreg er (automatisk) freda.
Elveløpet
Ljanselva startar ved Lutvann i Austmarka og renn via Nøklevann ved Rustadsaga og ned i Skraperudtjern. Ljanselva renn forbi Skullerudstua, og ned til Sagstua nær Skullerudkrysset. Ved Hauketo møter Ljanselva Gjersrudbekken og Prinsdalsbekken. Ned Liadalen til fisketrappen ved Hallagerbanen renn ho gjennom Ljanselva naturpark. Ved Fiskevollbukta renn elva saman med Lusetjernbekken og ut i Bunnefjorden.
Norddalsbrua
Norddalsbrua er ei jarnbanebru av stål over Norddalen austom Narvik i Nordland. Brua på Ofotbanen vart teken i bruk då Ofotbanen vart opna i 1902, og var i bruk fram til 1988, da jarnbanen vart lagd om i Norddalen. Brua er 180 meter lang. Største høgde over dalbotnen er 40 meter.
Brua vart konstruert i Tyskland og frakta i delar til Norddalen. Der vart ho montert på berre fire og ein halv månad. Brua vart bygd fordi Forsvaret kravde at det skulle byggjast minst ei større bru på banen, som skulle kunna sprengjast om landet vart invadert av fiendtlege styrkar. Då tyskarane invaderte Noreg i 1940, prøvde dei norske styrkane å sprengje brua den 14. april, men brua fekk berre mindre skader, og tyskarane reparerte henne i løpet av relativt kort tid.
Ein modell av Norddalsbrua står på Ofoten Museum.
Lysakerelva
Lysakerelva er ei elv som renn frå Bogstadvannet i Oslo og munnar ut i Indre Oslofjord på Lysaker, i det som vert kalla Lysakerfjorden mellom Fornebu og Bygdøy. Elva høyrer til Oslomarkavassdraga. Kjelda til Lysakerelva er Langlivann og Nordre og Søndre Heggelivann. Utløpa deira, Langlielva og Heggelielva, renn saman i Sørkedalen og vert frå der kalla Sørkedalselva, som renn inn i Bogstadvannet.
Sidan 1848 har den 7,4 km lange elva danna grense mellom Oslo og Bærum. Namnet kjem av garden Lysaker, som ligg på Bærumsida av elva.
Tidlegare vart elva nytta som kraftkjelde til smelteomnar, møller og sagbruk, mellom anna Voksen Mølle og Grini Mølle, og langs elva finst det fleire ruinar etter sagbruk og møller. Elva vart tidleg industrialisert og av brukarane var Granfos Brug, O. Mustad & Søn og Lysaker Kemiske Fabrik. Om vinteren drog hushaldningane langs elva nytte av isen til is-skapa sine.
Elva har mange fossar og stryk, og vert i vårflaumen nytta til padling. Sjølv om vassføringa ikkje er av dei aller største, har elva nok slynger og stryk til at ho vert nytta til trening av dei beste elvepadlarane i Noreg.
Det går turstiar langs stort sett heile elva. I januar 2007 vart det oppdaga hærverk på over hundre tre i den verna skogen langs elva.
Tisj‘á beáb
Tisj‘á beáb (hebr. ט’ בְּאָב el. תִּשְׁעָה בְּאָב [tiš‘ā bəāḇ]), eller '''9. ab''', er ein sørgjedag over Tempelets fall i 587 fvt. og 70 evt.. I tillegg fann mange andre tragiske hendingar i jødisk historie stad på eller nærme denne datoen, inkludert utvisinga av jødane frå Spania i 1492. Dagen blir markert i jødedommen med spesielle gudstenester og med full faste frå solnedgang på tisj‘á beáb-aftanen til solnedgang ved slutten av tisj‘á beáb-dagen.
Byar i Noreg
Byar i Noreg er ei liste over 104 byar i Noreg. Desse er blitt til i ein urbaniseringsprosess som tok til for meir enn tusen år sidan. 64 av desse er anten blitt til i mellomalderen eller dei er tildelte bystatus av konge eller statsmakt. Dei 40 yngste blir kalla 'byar' etter vedtak i eigen kommune. Dette har skjedd etter endring av Lov om kommuner og fylkeskommuner i 1996.
For å kalla seg by i dagens Noreg må ein kommune ha bystatus frå før 1996 eller ha minst 5 000 innbyggjarar (i kommunen) og ein bymessig tettstad med handels- og servicefunksjonar og konsentrert busetnad. Frå 1996 kan kommunestyret sjølv vedta at kommunen kan kalla seg by. Dette føreset at kriteria i regelverket er innfridde, men gjev ingen rettar ut over det å kalla seg by.
Çankırı
Çankırı er ein by og administrasjonssenter i provinsen Çankırı i Tyrkia, kring 140 km nordaust for Ankara. Han ligg i ein vassrik dal, kring 800 meter over havet.
I antikken vart han kalla Gangra, så Germanikopolis (gammalgresk Γερμανικόπολις) for ei tid, sjølv om Ptolemaios kallar han Germanopolis (gammalgresk Γερμανόπολις), så Khangra, Kandari eller Kanghari.
Byen har vore busett av mange kulturar og folkegrupper, som hettittane, perarane, grekarar, parthianar, Pontus, galatarar, romarar og austromarar, opp til seldsjukkar og til slutt osmanske tyrkarar.