cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bjørnevòk
Bjørnevòk er markert på primstaven den 22. mai. Namnet kjem eigentleg frå bjarnvardsvaka eller Bjarnvards messe som vart feira 20. mai til minne om Bernhard av Siena, grunnleggjar av Bernhardinarordenen. Primstavmerket var ein bjørn eller ein bjørnefot - eller ein figur som kunne minne om ein bjørnefot, som eit takka hjul. Etter folketrua kom bjørnen ut or hiet denne dagen.
Dagen var og eit merke for såtid. I Beskrivelse over Sillejords Præstegield skreiv seljordpresten Hans Jakob Wille: «Da vogner Biørnen i Hiet, og gaaer ud for at strække paa sig. Innfalder Biørnevok om Mandagen, maae man saae til Onsdagen, men infalder Biørnevok om Løverdagen, da maae man ikke saae om Mandagen.»
Nordfjorden på Kvaløya
Nordfjorden er ein fjord på Kvaløya i Tromsø kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 4,5 km nordaustover til garden Liland i botn av fjorden.
Lardal
Lardal er ein tidlegare norsk kommune i Vestfold fylke. Innlandskommunen omfatta den øvste delen av Lågendalen med Numedalslågen i fylket, med sidedalen Herlandsdalen i nordvest og åsane omkring. I vest grensa Lardal til Telemark og i nord og nordvest til Buskerud. 1. januar 2018 blei Lardal kommune lemma inn i Larvik kommune.
Nordfjorden på Kvaløya
Fjorden har innløp mellom Lauklinesøya i nord og Skilneset i sør og er ei fortsetjing av Kattfjorden. Sørover frå Skilneset går Sørfjorden. Det ligg fleire gardsbruk på begge sider av fjorden.
Hannes Alfvén
Hannes Olof Gösta Alfvén var ein svensk fysikar. Han blei tildelt Nobelprisen i fysikk i 1970 for arbeid innan magnetohydrodynamikk. Han var opphavleg elektroingeniør og arbeidde innan kraftforsyning. Seinare gjekk han over til forsking, og han har medverka sterkt på fleire felt innan plasmafysikken: oppførselen til nordlyset, van Allen-belta, magnetiske stormar, jordas magnetosfære og plasmadynamikk i Mjølkevegen.
Nordfjorden på Kvaløya
Riksveg 862 går langs sørsida av fjorden. På nordsida går ein kommunal veg ut fjorden.
Lardal
Den rette uttalen av namnet Lardal (som nytta i Vestfold) er med trykk på fyrste staving, med stum 'r' og leddet «dal» blir uttalt med 'æ' og tjukk 'l'. Tonem (tonelag) skal vere som «Sola» (staden), ikkje som «sola» (stjerna).
Hannes Alfvén
Alfvén fekk doktorgraden sin ved Uppsala universitet i 1934. Avhandlinga heitte «Investigations of the Ultra-short Electromagnetic Waves» (Undersøkingar om ultrakorte elektromagnetiske bølgjer). Etter å ha undervist både i Uppsala og Stockholm, fekk han i 1940 fast vitskapleg stilling i elektromagnetisk teori og elektriske målingar ved Kungliga Tekniska högskolan i Stockholm. I 1945 blei han utnemnd til professor i elektronikk. Tittelen blei endra til professor i plasmafysikk i 1963.
Lardal
Kommunevåpenet som blei brukt av kommunen er dominert av ei hulder, på grunn av at tradisjonen om huldra frå gammalt av stod sterkt i indre Vestfold.
Hannes Alfvén
Alfvén hadde ein omfattende vitskaplege karriere. Han er mest kjend for å ha grunnlagt og utvikla magnetohydrodynamikken. Han påviste fleire fenomen, som har fått namn etter han : Han lukkast på ein enkel måte å skildre korleis ionisert gass, plasma, oppfører seg. Han meinte at det var upraktisk å nytte Störmers baneteori til å berekne partikkelbanar, særleg i det energiområdet der nordlyset ligg. Dette førte til at han utvikla «guiding-center»-tilnærminga som eit verktøy for rørsla til ladde partiklar i eit elektromagnetisk felt.
Lardal
Geografi
20 km av Numedalslågen renn gjennom Lardal med eit fall på frå 36 til 12 moh. i fire fossar. Mellom fossane vekslar elva mellom rolege parti og langstrekte stryk. Trollfoss er det største og lengste fossefallet i Vestfold med eit fritt fall på 12 meter. Fossen er del av Dalelva som renn frå den høgtliggande innsjøen Svartangen og ut i Numedalslågen. Lardal var mellom dei mest elgrike kommunane og Lågen mellom dei mest lakserike vassdraga i Noreg. Den tidlegare kommunen har tre naturvernområde: Kringlemyr (myr), Tolvmannsmyr, også i Re kommune (myr), og Vindfjell, også i kommunane Re og Siljan (naturreservat).
Hannes Alfvén
Alfvén oppdaga vidare den første isentrope invarianten av rørsle hos ladde partiklar. Han var særs inspirerande for sine medarbeidarar. Han kunne lynraskt trekkje slutningar ut frå nye eksperimentelle data, og med usvikeleg intuisjon fastslo han kva for problem som stod for tur til å bli angripe. Derigjennom etablerte han magnetohydrodynamikken både som eit eige fagfelt og som ein ny ressurs for fysikken generelt. Det er vanskeleg i dag å førestille seg arbeid innan plasmafysikken som ikkje nyttar verktøy Alfvén utvikla.
Lardal
Geografi
Området ved Kjærrafossen er utvikla til eit kultursentrum, der til dømes det tradisjonelle kjærrafisket blir halde i hevd.
Hannes Alfvén
Det var for desse «grundläggande insatser och upptäckter inom magnetohydrodynamiken med fruktbärande tillämpningar inom olika områden av plasmafysiken» at han vart tildelt nobelprisen i fysikk i 1970.
Alfvén engasjerte seg òg i andre fagfelt, som energiforsyning i kosmologi og samfunnsdebatt om dette. Han hadde eigne idear om kosmologi som han utvikla saman med Oskar Klein, og som i USA, som han tilbrakte sine siste forskerår i, førte til at Klein-Alfvéns kosmologi i hovudsak blir forbunde med Alfvéns nyord ambiplasma. I fellesskap utvikla dei idene som var alternative modellar til både Big Bang og steady state-teorien med antimaterie mot koinomaterie i ein «metagalakse».
Alfvén argumenterte sterkt mot bruk av kjernekraft, og dette reknast som ei sentral årsak til at Thorbjörn Fälldin i Centerpartiets statsministerkandidat ved valet i 1976, inntok same standpunkt.
Alfvénlaboratoriet ved Kungliga Tekniska högskolan vart grunnlagt i 1990, og er kalla opp etter Hannes Alfvén. Det same er asteroiden 1778 Alfvén.
Han var far til forfattaren Inger Alfvén, nevø av komponisten Hugo Alfvén og fetter av skodespelaren Margita Alfvén.
Lardal
Samferdsel
Frå Kongsberg går Fylkesveg 40 langs Lågendalen gjennom Svarstad til Kvelde i Larvik og vidare til Brommestadkrysset ved Europaveg 18. Fylkesveg 32 som går frå Steinsholt til Skien, utgjer det kortaste sambandet Oslo–Skien.
Sørfjorden på Kvaløya
Sørfjorden er ein fjord på Kvaløya i Tromsø kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 2,5 km sørover til gardsbruka Moen og Bakken i botn av fjorden. Han er ein fjordarm av Kattfjorden som ligg lenger nord.
Fjorden har innløp mellom Løvland i vest og Skilneset i aust. Frå Skilneset og austover går Nordfjorden. Grenda Sjøtun ligg på vestsida av fjorden.
Riksveg 862 går og inn og ut begge sider av fjorden.
Tropisk geometri
Tropisk geometri er eit relativt nytt område innan matematikk. Dei grunnleggande ideane har alt vorte nemnd på anna form i arbeida til Bergman, Bieri og Groves, men det er først sidan slutten av 1990-åra at ein har byrja å arbeide seriøst med teorien på området. Dette oppstod mellom anna då Grigorij Mikhalkin oppdaga at det var ein særs nyttig metode innan opptellingsgeometri. Sidan dette framleis er eit nytt forskingsområde finst det enno ikkje ei standardformulering av teorien, nokre definisjonar er ikkje universelt akseptert og nokre grunnleggande resultat manglar prov.
Adjektivet tropisk er til ære for den brasilianske matematikaren Imre Simon som var ein pioner innan fagfeltet og har ikkje noko djupare meining utover dette.
Grunnleggande definisjonar
Definisjonane vert uttrykt matematisk som følgjande:
Uansett om summen av to tal er det største eller det minste av dei to tala, så følgjer tropisk geometri mange av dei same reglane som i vanleg rekning. Døme:
My Lai
My Lai er ein landsby i Vietnam best kjend for massakren ved My Lai, der mange av innbyggarane blei massakrerte av amerikanske soldatar under Vietnam-krigen.
My Lai ligg i distriktet Son Tinh i provinsen Quang Ngai, nordaust for byen Quang Ngai.
Bakgrunnsstoff
My Lai
Valdemar II av Danmark
Valdemar Siger eller Valdemar II av Danmark, son av Valdemar den store, var dansk konge frå 1202 til 1241. Han tok over etter bror sin, Knut, som døydde utan etterfølgjar.
I 1188 blei han hertug av Slesvig. Den danske ekspansjonen som Valdemar den store hadde innleidd blei ført vidare under Knut og Valdemar Siger. Først erobra han Holsten og seinare Ditmarsken, Lübeck og Hamburg.
Noreg
Valdemar var engasjert i dei norske borgarkrigane tidleg på 1200-talet. Han var i Tønsberg sommaren 1204, der han støtta baglarane sin konge Erling Steinvegg. Erling bar jernbyrd for å vise for baglarane og Valdemar at han var kongsson, og han bestod prøven. Ifølgje baglarsogene gav både Erling og jarlen hans (og seinare baglarkongen) Filippus Simonsson lenseid til Valdemar. Dette betyr at dei to nordmennene var underordna Valdemar, og at han dermed blei oppfatta som ei form for overkonge over Viken, som var kjerneområdet til baglarane.
Krosstog og Dannebrog
15. juni 1219 kom Estland under dansk overherredøme. Paven hadde oppfordra kong Valdemar til å skipa eit dansk krosstog til Det heilage landet eller føra krosstog mot baltarane, som ein rekna med var heidningar. Valdemar ville heller gjera ende på den mangeårige erobringspolitikken i Estland slik at sverdriddarane (seinare innlemma i Den tyske ordenen) ikkje blei for mektige på bekostning av det danske kongedømet.
Johannitar-ordenen var også med på krosstoget. Sidan rundt 1130 hadde denne ordenen hatt løyve frå paven til å føra ei raudt-kvitt krossbanner. Dette var ein kvit kross som delte den raude duken i fire kvadratiske felt. Det danske flagget Dannebrog har som kjent to kvadratiske og to avlange felt. Roskilde-munken Peder Olsen skidlra kring 1500 det dramatiske slaget ved Lyndanisse (i dag Tallinn) den 15. juni 1219, der det lenge såg ut som om dei kristne styrkane kom til å tapa. Den gamle erkebiskopen Anders Sunesen knelte i bøn på ein bakketopp. Då han strekte armane mot himmelen rykka danskane fram, og då han blei trøytt og senka dei måtte danskane vika tilbake. Det kom hjelparar til for å støtta armane til den gamle erkebiskopen. Forteljinga minnar om bibelsoga der Moses har omtrent same rolle som Anders Sunesen, i 2. Mosebok 17:11-12. Då kampen var på sitt kraftigaste skal Gud ha sendt hjelp. Gudsteiknet var eit raudt flagg med ein kvit kross som dalte ned frå himmelen. Dette gav danskane ny styrke, og dei vann ein stor siger. Kong Valdemar kunngjorde at dette krossbanneret heretter skulle vera det danske riksbanneret.
Familie
I 1205 gifta Valdemar Siger seg med Dagmar, dotter av Ottokar I av Böhmen (Tsjekkia). Etter tradisjonen var ho elska av befolkninga. Med Dagmar fekk han sonen Valdemar (1209–1231), gift med Eleonore av Portugal.
Dagmar døydde i 1212. I 1214 gifta Valdemar seg med Berengária, som var dotter av kong Sancho I av Portugal. Ho blei mor til Erik (1216–1250), Abel (ca. 1218-1252) og Kristoffer (ca. 1219-1259), alle danske kongar, og dottera Sofie av Danmark (1217–1247).
Med Helena Guttormsdatter (dotter av Guttorm jarl; enke etter Esbern Snare) fekk han sonen Knud Valdemarsen (1211–1260), hertug av Reval (Tallinn), utanfor ekteskap.
Walter Fyrst
Walter Fyrst var ein norsk filmprodusent, manusforfattar, regissør og nasjonalsosialistisk politikar frå Oslo.
Walter Fyrst eigde produksjonsselskapet Fyrst-Film, og produserte i tillegg til reklame- og propagandafilm også ei rekke spelefilmar. Han vart i 1920-30-åra saman med Ottar Gladtvet rekna som ein av dei leiande innan norsk reklamefilm, lenge før dei eigentlege reklamebyråa såg dagens lys på 1950-talet.
Fyrst var med og stifta Nasjonal Samling (NS) på byrjinga av 1930-talet, men meldte seg snart ut att. I løpet av 1930-åra var han aktiv til å promotere Arbeidstenesta (AT) og arrangerte fleire sommarleirar for å få til ei friviljug Arbeidsfylking. Fyrst var òg medlem i Fedrelandslaget.
I 1941 fornya han medlemsskapet i NS og vart partiet sin propagandasjef. Han går for å vera opphavsmannen til dei fargesterke og stereotype plakatane som prega NS sin propaganda både før og under Den andre verdskrigen. Dei filmane han produserte, regisserte og skreiv manus til i perioden 1940-44 inneheldt alle meir eller mindre preg av nasjonalsosialistisk ideologi.
Han vart dømd i landssvikoppgjeret i 1945, men som eit døme på den pragmatiske haldninga som herska i enkelte miljø etter krigen kan nemnast at han så tidleg som i 1948 vart tilsett i firmaet til ingen ringare enn den berømte motstandsmannen Max Manus.
Eininga sverdrup
Sverdrup (etter oseanografen og meteorologen Harald Ulrik Sverdrup) er ei måleeining for volumtransport. Ho vert mest utelukkande nytta i oseanografi til å måle transport i havstraumar. Symbolet for sverdrup er Sv. Ein sverdrup svarar til ein million (106) kubikkmeter pr. sekund. Sv er ikkje ei SI-eining.
Nye studiar viser at vasstransporten i Golfstraumen aukar jamn frå 30 Sv i Floridastraumen til eit maksimum på 150 Sv ved 55. breiddegrad. Til samanlikning er avrenning av ferskvatn frå alle verdas elver rekna til om lag ein sverdrup.
923 Herluga
923 Herluga er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 30. september 1919 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Wallaby
Ordet wallaby stammar frå aboriginarspråket dharug (dharuk), der det kan ha forma walabi eller waliba.
Dødsbu
Eit dødsbu er alt ein død person lèt etter seg av formue og gjeld. Dødsbuet er eit eige rettssubjekt, som fram til arven er fordelt vil kunne røyse og ta mot søksmål på vegne av arvingane om rettar og plikter som den avdøde hadde. Dødsbuet vil likevel berre eksistere fram til skiftet er gjennomført.
Eit dødsbu kan gjerast opp ved eit privat skifte eller eit offentleg skifte, eller dødsbuet kan bli overtatt av attlevande ektefelle til uskifte.
Forbrenning
Forbrenning er ei form for kjemisk reaksjon mellom eit drivstoff og eit oksidasjonsmiddel. Oksygen er eit vanleg oksidasjonsmiddel og gir mykje energi i ein slik eksoterm reaksjon.
I ei fullstendig forbrenning med oksygen er det meir enn nok oksygen, og det blir danna karbondioksid (CO2) og vatn (H2O).
Ca 90 % av alt energibruk på jorda skjer i forbrenningsreaksjonar, der gass og olje er involvert i ca. 55%. Dette er ei kjelde til global oppvarming, då forbrenning av fossilt brensel fører til store utslepp av CO2. Eksempel på energibruk av menneske er oppvarming, produksjon av kraft, transport og industri.
Det finst ulike typar forbrenning, der oksidasjonsmiddel, energi og sluttprodukt av prosessen kan variera. Eit eksempel er rakett- og motorsport-brensel, der hydrogen og oksygen reagerer og kan produsera vassdamp, og dinitrogenoksid kan vera oksidasjonsmiddel ved høg temperatur. Dette kan produsera mykje lys- og varme-energi. Eit anna eksempel er at menneske og dyr pustar, også kalla celleanding. Dette er ei langsam forbrenning ved låg temperatur, som m.a. produserer CO2. Eit tredje eksempel er ein forbrenningsmotor. Ein slik motor har ufullstendig forbrenning av bensin, og slepp ut m.a. karbonmonoksid som er giftig i for store mengder.
Svirydding
Svirydding er å rydde jorda for skog ved å tenne på ein kontrollert skogbrann, for slik å skaffe permanent dyrka plassar eller gardar.
Svirydding krev rikeleg tilgang på skog som ikkje kan brukast på betre vis. I Noreg vart svedjebruk utbreidd ved gjenryddinga på 1500- og 1600-talet. Gardar som er rydda på denne måten, har ofte namn som sluttar på brenna, svid(ning), váll med fleire. Særeleg gardar på namnet váll kan vere rydda ved svirydding i tidleg mellomalder.
Cocio
Cocio Chokolademælk A/S er ein dansk produsent av sjokolademjølk etablert i 1951. Sjokolademjølka skal ifølgje produsenten ikkje innehalde tilsetningsstoff, jamvel om mange av produkta har ein haldbarheit på over eitt år. Det noverande fabrikklokalet ligg i Kjersing nord for Esbjerg, er om lag 8 000 kvadratmeter stort, og vart teke i bruk i 2002.
Cocio Chocoladmælk vert eksportert til Noreg, Sverige, Tyskland, Spania og USA.
John Robert Schrieffer
John Robert Schrieffer er ein amerikansk fysikar og nobelprisvinnar. Schreiffer mottok Nobelprisen i fysikk i 1972 saman med John Bardeen og Leon Cooper «for den felles utviklinga deira av teorien om superleiareigenskapen, mest kjend som BCS-teori».
Etter uteksamineringa frå Eustis High School i 1949 vart han tilsett ved Massachusetts Institute of Technology der han i to år jobba med elektroteknikk før han bytta til fysikk i sine yngre år. Han fullførte ein Bacheloroppgåve under John C. Slater i 1953. Schrieffer følgde ei interesse for faststoffysikk og byrja ved University of Illinois at Urbana-Champaign, der han vart kort tid etter vart tilsett som forskingsassistent til John Bardeen. Etter å ha jobba seg fram til eit teoretisk problem med elektrisk ladning på halvleiaroverflater var Schrieffer eit år i laboratoriet der han overførte teorien til fleire overflateproblem. I sitt tredje år slutta han seg til Bardeen og Cooper i utviklinga av teorien for superleiing.
Halfdan Kjerulf
Liv
Sjølv om Kjerulf tidleg interesserte seg for klaverspel og komposisjon, studerte han jus for å bli embetsmann som faren. Kort før han skulle ta eksamen i 1839 vart han alvorleg sjuk av tuberkulose, og drog sommaren 1840 til Paris på ei rekreasjonsreise. Her kom Kjerulf i kontakt med eit aktivt musikkliv der wienerklassikarane og dei tidlege romantikarane stod i fokus. Berlioz, som på den tida var mykje omstridd, fekk han òg høyre.
Vinteren 1840-41 miste Kjerulf søster, far og bror i løpet av få månader. Som den eldste av søskena måtte han støtte familien økonomisk og vart utanriksredaktør i Den Constitutionelle, ein av tidas viktigaste aviser. Han gav likevel ikkje opp musikken, og gav ut sine første komposisjonar hausten 1841. I 1845 slutta han i avisa for å bli musikklærer. Då den tyske komponisten Carl Arnold kom til Christiania, begynte Kierulf å studere musikkteori hos han. Arnold hjelpte òg til å få eit stipend for å studere i utlandet, først i København hos Niels W. Gade, seinare i Leipzig der han avslutta konservatoriumsutdanninga si.
Dei siste åra var han sterkt plaga av sjukdom. Halfdan Kjerulf døydde her den 11. august 1868.
Verk
Halfdan Kjerulf tonesette ei rekkje dikt, mellom anna av Bjørnson, Welhaven, Wergelands, Jørgen Moe og broren Theodor Kjerulf.
Medan romansane og korsongane er mest kjende i dag har Kjerulf òg skrive mykje for klaver. Framfor alt har han tatt innverknad frå den tyske romantikken, som Schumann og Mendelssohn. Samtidig merkar ein klart element frå norsk folkemusikk i mange av komposisjonane.
Verkliste (utval)
Songar:
Klavermusikk:
Ordførarar i Herøy i Møre og Romsdal
Ordførarar i Herøy kommune i Møre og Romsdal er ei oversikt over dei som har vore ordførarar i Herøy kommune i Møre og Romsdal.
Klima i Asia
Klimaet i Asia er eit av dei mest varierete og kontrastfylte klima i verda. Asia utgjer den største landmassen i verda, og er dobbelt så stort som Nord-Amerika, fem gongar så stort som Australia eller om lag 150 gonger større enn Noreg. På den eine sida finn ein Indiahavet og det tropiske Stillehavet, som har dei varmaste havoverflatetemperaturane i verda på ope hav. På den andre sida finn ein den arktiske kysten som har vinter året rundt. I hjarte av Asia finn ein Himalaya og Tibetplatået. Det er like stort som Sentral- og Vest-Europa til saman og har ei gjennomsnittleg høgd på nær 5000 m. Tibetplatået tvingar enorme luftmassar rundt seg, og utgjer ein svært viktig del av klimaet i store delar av Asia.
Store fjellsystem lagar vanlegvis eit todelt vêrsystem med vått vêr på eine sida og tørt vêr på den andre. Himalya og Tibetplatået skapar derimot den asiatiske monsunen, som fører til store klimatiske kontrastar i områda den råkar. I hovudsak fører monsunen kald og tørr luft sørvestover om vinteren, og varm og fuktig luft nordaustover om sommaren. Den mest berømte monsunen har ein i India, men monsunen i Kina påverkar levesettet til minst like mange millionar menneske. Til og med dei sørlege områda av Sibir vert påverka av dette intense og storstilte vêrmønsteret. Monsunen har derimot ein del positive sider, og opprettheld jordbruk og busetjingar frå India til Japan, eit område som har meir enn to milliardar menneske eller 30 % av folkesetnaden på Jorda.
Ein har òg mange andre vêrforhold som påverkar klimaet. Ørkenar frå tropane til Arktis ligg mellom fjellrekkjene eller er strødd utover dei indre områda av kontinentet. Temperaturskilnadane i Asia er ekstreme, og ein kan ha temperaturar over 50 °C i delar av India og under −50 °C i Sibir. Det varme vatnet i det tropiske Stillehavet fører til fleire tropiske syklonar, kalla tyfonar, enn nokon annan stad i verda. Desse råkar dei sørlege og austlege delane av Asia.
Fonarneset
Fonarneset (russisk Мыс Фонарь, ukrainsk Мис Фонар) er det austlegaste punktet på Krimhalvøya i Ukraina. Neset ligg på vestsida av Kertsjsundet nær munningen til Azovhavet.
Neset vart kalla Fonar (russisk фонарь) som tyder lampe eller lys, sidan det ofte vart nytta som base for bekgryter for skipsfarten. I dag står Jenikalskyj fyr på toppen av Fonarneset.
Det er mykje sjøfugl i dei folketomme klippene ved Fonarneset.
Haurakigolfen
Hauraki Gulf (Haurakigolfen) er ei stor havbukt på Nordøya på New Zealand. Ho ligg mellom regionen Auckland, halvøya Coromandelhalvøya og slettelandskapet Hauraki Plains. Hauraki er ei maorinemning for 'nordavind'.
Golfen
Havbukta er ein del av Stillehavet, som ho spring ut frå i nord og aust. Ho ligg for ein stor del i ly for Stillehavet bak øyene Great Barrier Island og Hauturu/Little Barrier Island mot nord, og av den 80 km lange Coromandelhalvøya mot aust. Golfen ligg såleis godt i ly for alle vindar fråsett dei nordlege.
Tre større kanalar bind saman golfen med Stillehavet. Colville Channel ligg mellom Coromandel Peninsula og Great Barrier Island, Cradock Channel mellom dei to øyene, og Jellicoe Channel mellom Little Barrier Island og halvøya North Auckland Peninsula. Nord for Auckland stikk fleire halvøyer ut i golfen, ei av dei større er Whangaparaoa Peninsula. Tiritiri Matangi Island ligg nær enden av denne halvøya. Lenger mot nord ligg øya Kawau Island inntil Tawharanuihalvøya.
Ei rekkje strender omkransar golfen, mange av dei er har gode tilhøve for symjing og surfing.
Undr den siste istida var heile golfen tørt land, og havflata låg om lag 100 m lågare enn no.
Øyer
Vest i golfen ligg ei øykjede som skjermer munningen til Waitematahamna, ei av dei to hamnene i Auckland. Mellom desse er Ponui Island, Waiheke Island, Tiritiri Matangi og den karakteristiske vulkankjegla til Rangitoto Island, ein utsløkt vulkan som er bunden saman med den mykje eldre øya Motutapu Island med ei landbru. Øyene er skilde frå hovudlandet gjennom sunda Tamaki Strait og Rangitoto Channel.
Andre øyer i golfen er Browns Island, Motuihe Island, Pakihi Island, Pakatoa Island, Rakino Island og Rotoroa Island innerst i golfen, ved Waiheke og Rangitoto, Motukawao Islands og Whanganui Island i le av Coromandelhalvøya, og Channel Island lenger ute.
Firth of Thames
I den sørlege enden av Haurakigolfen ligg den vide og relativt grunne armen Firth of Thames. I enden av han ligg låglandet i Hauraki Plains, forma av Waihouelva og Piako-elva. Hunua Ranges og åsane på Coromandel Peninsula reiser seg på kvar si side av armen.
Nasjonale interesser
Området er av stor nasjonal interesse for New Zealand når det gjeld vern av natur, dyre-, fiske- og planteliv, kulturarv og andelege og historiske interesser for maorifolket. Målsetningar for å ivareta og betra desse interessene er felte ned i forskrifter i The Hauraki Gulf Marine Park Act (2000).
Kjelder
Referansar
Servitutt
Døme på positive servituttar er vegrett og båtfesterett som gir servitutthavaren rett til å bruka eigedomen til h.v. ferdsle og båtfeste.
Negative servituttar går ut på at servitutthavaren kan nekte eigaren å utnytte eigedomen fullt ut, t.d. at eigedomen ikkje skal ha hus over ei viss høgd.
Servituttar vert ofte stifta i samband med at tomter vert fråskilde, for å regulera rettane slik eigaren og servitutthavaren har avtala.
Der partane ikkje har spesifisert servitutten, gjeld Lov um særlege råderettar over framand eigedom (servituttlova) av 29.11.1968. Lova byggjer på tanken om at det skal vere balanse mellom byrda for eigaren og gleda som retten gjev servitutthavaren, slik at dei ikkje krenkjer kvarandre. Vidare skal rettane utøvast i samsvar med tida og tilhøva, noko som kan medføre at servitutten endrar seg utan at partane har har gjort avtale om det.
924 Toni
924 Toni er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. oktober 1919 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Fascismen i Romania
Fascismen i Romania var i stor grad representert ved organisasjonen Jerngarden (Garda de Fier), leidd av Corneliu Zelea Codreanu, men også regima til Kong Carol og general Ion Antonescu blir rekna som halv-fascistiske («semi-fascistiske»). Jerngarden vart skipa i 1930, og vart ei masserørsle. Jerngarden stod delvis i eit motsetningsforhold til dei høgre-autoritære regima til kong Carol og general Antonescu, og delvis samarbeidde dei med desse regima. Det gjaldt særleg under «Den nasjonale legionærstaten» 1940-1941.
Bakgrunn
Romania var eit tilbakeliggjande land, der dei store jordeigarane var den dominerande klassen, og folk flest var fattigbønder. I middelklassen var den jødiske minoriteten i landet relativt sterkt representert, og det skapte reaksjonar hos dei etnisk rumenske konkurrentane deira. Venstresida stod svakt i landet, trass i ein viss sympati for den russiske revolusjonen i delar av den talmessig litle industriarbeidarklassen. Det var den ekstreme høgresida som tok opp i seg og spela på sosial misnøye blant småbøndene, i tillegg til den ekstreme anti-kommunismen og anti-semittismen, og forakten for dei politiske partia og parlamentarismen. Fascismen i Romania var òg sterkt religiøst prega, og mobiliserte anti-kommunisme og anti-semittisme på eit kristeleg grunnlag.
Anti-semittismen var utbreidd i landet alt før første verdskrigen, og med den russiske revolusjonen vart han forsterka. Codreanu skreiv i sjølvbiografien sin: «Alle jødar, same om dei var handelsmenn, intellektuelle eller bankfolk, var agentar for kommunistiske idéar retta mot det rumenske folket.»
Organisering
Den unge Codreanu byrja i 1919 på universitetet i Jasi, og reagerte sterkt på at mange der var venstreorienterte og kritiske til konge, regjering og armé. Codreanu og venene hans byrja å gå fysisk til åtak på jødar og politiske motstandarar ved universitetet. Dei fekk òg gjennom at universitetet skulle halde kristen gudsteneste før undervisninga byrja kvar dag. Det vart danna ymse høgreekstreme grupper som ein kan sjå som forløparar for Jerngarden: Først «Forbundet for kristne studentar» i 1922, så i 1923 «Ligaen for kristeleg og nasjonalt forsvar», som hadde hakekrossen som merke og ville stengje ute jødar frå offentleg teneste, advokatyrket og undervisning og forby dei politiske partia, og sist men ikkje minst «Erkeengelen Mikael» eller «Krossens brorskap», leidd av Codreanu.
Jerngarden blir skipa
Heile tida bruka fascistane vald, og Codreanu sjølv var i fengsel fleire gonger, men vart sleppt ut etter kort tid sjølv om skuldinga var drap på politimenn. I 1927 danna Codreanu «Legionen til erkeengelen Mikael», som vart den direkte forløparen til Jerngarden. Medlemene i Jerngarden vart òg kalla «legionærar». Legionen hadde ikkje noko program, berre ei «tru», og skulle forsvare «den rumenske rasen» og følgje og dyrke Leiaren, «Kapteinen» (Capitan), Codreanu sjølv. Dei unge mennene i Legionen reid frå landsby til landsby med kvite krossar på brystet, som krossfararar for å konfrontére «dei gudlause jødane». I 1930 vart så Jerngarden oppretta, som ei fascistisk masserørsle med legionen som kjerne.
General Antonescu sitt diktatur
Etter at andre verdskrigen braut ut, fekk Hitler-Tyskland stendig større innverknad i Romania. Nokre «legionærar» vart tekne inn i regjeringa, og anti-semittiske tiltak vart sette i verk. Men da Romania i 1940 måtte gje frå seg landområde dei hadde vunne etter første verdskrigen, mellom anna Nord-Transsylvania til Ungarn, mista kong Carol kontrollen, og jerngardesympatisøren general Antonescu tok over. Antonescu erklærte seg som Conducator («Førar») og etablerte «Den nasjonale legionærstaten». Jerngarden fekk viktige postar i regjeringa, mellom anna vart leiaren etter at Codreanu var død, Horia Sima, visestatsminister. Legionærane sitt eige «politi» tok seg no til rette med mange tilfelle av grov vald og ulovleg overtaking av eigedom, ikkje berre retta mot jødar, men òg mot etniske rumenarar. Dette skapte reaksjonar, og ein maktkamp mellom Antonescu og Sima måtte kome. Det avgjerande for utfallet var at Hitler valde å støtte generalen, og oppmoda han om å ta seg av Jerngarden slik han sjølv tok seg av SA i 1934. Legionærar vart fjerna frå dei mest framståande posisjonane sine, og lojale offiserar kom ofte inn i staden. Jerngarden prøvde seg på ein revolt, og under denne myrda dei mellom anna ei mengd jødar på bestialsk vis. Men den regulære hæren viste seg sterkare enn Jerngarden, og Antonescu fekk full kontroll. «Den nasjonale legionærstaten» vart oppløyst, og erstatta med ein «Nasjonal og sosial stat».
Antonescu-regimet var alliert med Hitler-Tyskland under andre verdskrigen, og deltok i krigen mot Sovjetunionen. Ifølgje ein rapport frå ein internasjonal kommisjon utgjeven av den rumenske regjeringa i 2004, er regimet ansvarleg for drapet på mellom 280 000 og 380 000 jødar i Romania, Bessarabia, Bukovina og Transnistria. Dette inkluderer deportasjonar til konsentrasjonsleirar og avrettingar gjennomførte av den rumenske hæren og politiet og tyske Einsatzgruppen.
Antonescu-regimet vart styrta i 1944, under påtrykk frå dei sovjetiske offensivane i området.
Loreto-regionen
Loreto-regionen (spansk Región Loreto, quechua Luritu suyu) er regionen i Peru med størst flatevidd og ligg lengst nordaust i landet. Folkesetnaden var 798 646 i 1996, arealet er 368 852 km² som er noko større enn til dømes Tyskland i Europa. Om lag halvparten av folkesetnaden bor i regionhovudstaden Iquitos.
Politisk inndeling i provinsar
Regionen er delt inn i åtte provinsar, som samla inneheld 48 distrikt. Provinsane er, med hovudstader i parentes:
Degradering
Degradering (frå lat. av de- og lat. gradus 'steg, grad') vil seie å setje ned i lågare grad som til dømes ta frå generalen sine stjerner slik at han blir ein oberst. Ordet vert også nytta om det som vert forringa, fornedra eller på ein annan måte får lågare verdi.
Kjelde
Nynorskordboka
Ole Vig-prisen
Ole Vig-prisen er ein norsk kulturpris. Den blir delt ut i Stjørdal til minne om skole- og folkeopplysingsmannen og lyrikaren Ole Vig (1824–1857). Prisen består av eit diplom og ein sjekk på 10 000 kroner, delt ut av Ole Vig-fondet. Kriteria for valet er at kandidaten er «ein ungdom mellom 20 og 35 år som har gjort ein framifrå innsats i Ole Vigs ånd. Det gjeld ungdommar frå heile landet utan omsyn til politisk oppfatning. Ein Ole Vig-prisvinnar må ha gjort ein meir enn vanleg god innsats innanfor eitt eller fleire av desse områda: Folkeopplysningsarbeid, kunst eller kulturarbeid medrekna idrett.»
Magnhild Meltveit Kleppa
Magnhild Meltveit Kleppa er ein norsk Senterparti-politikar fødd i Fister i noverande Hjelmeland kommune i Rogaland. Ho vart innvald på Stortinget frå Rogaland fylke i 1993. Ho var statsråd (Kommunal- og regionalminister) i regjeringa Stoltenberg II frå 21. september 2007 fram til 20. oktober 2009, då ho vart utnemnd til samferdsleminister. Ho gjekk ut av regjeringa 18. juni 2012.
Skiftjordbruk
Skiftjordbruk er ein primitiv jordbruksteknikk der bonden finn ein skogteig, ryddar og dyrkar han inntil avlingane byrjar å bli dårlege, og så finn bonden seg ein ny teig. Moderne reiskapar vert sjeldan nytta og det er vanleg å berre nytta handkraft og hakke, eller ein enkel plog.
Kjelde
Misjonstidende
Brian David Josephson
Brian David Josephson er ein britisk fysikar.
Josephson vart tildelt den eine halvparten av Nobelprisen i fysikk 1973 for hans teoretiske føreseiingar av eigenskapane til ein superstraum gjennom ein tunnelbarriere, spesielt dei fenomena som allment vert kalla Josephson-effektane. Den andre halvparten vart tildelt Leo Esaki og Ivar Giæver.
I 1982 vart Josephson òg tildelt Faradaymedaljen.
Moroparken Tusenfryd
Tusenfryd er ein moropark ved Vinterbro i Ås kommune, om lag 20 kilometer sør for Oslo, like ved E6 og E18.
Parken vart opna 11. juni 1988 av dåverande administrerande direktør Åse Kleveland. I dag er Thomas Nygård direktør. Parken tilhøyrer det spanske konsernet Parques Reunidos, som også eig Bø Sommarland.
Tusenfryd har i overkant av 400 000 vitjarar kvart år. Mellom Tusenfryd sine hovudattraksjoner kan ein nemne «SuperSplash», ei berg-og-dal-bane som endar med eit plask i vatnet, «ThunderCoaster», ein av Europas største berg-og-dal-baner som er laga i tre og «SpeedMonster» i stål som stod klar til sesongopninga i april 2006. «SpeedMonster» akselererer frå 0 til 90 km/t på 2,2 sekund. Speed Monster kosta rundt 70 millionar kroner og var parken si største investering så langt.
Sessøyfjorden
Sessøyfjorden er ein fjord på Kvaløya i Tromsø kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 6 km sørover til Ersfjorden som går vidare austover. Fjorden ligg på austsida av Sessøya, som han er kalla opp etter.
Fjorden har innløp mellom Oterneset i vest og Madsengodden i aust. Bygda Rekvik ligg ved fjorden på austsida, medan grenda Sessøy ligg tvers over fjorden på andre sida. Sørvest for Sessøya ligg Håjafjorden. Nordaust for Madsengodden går Vengsøyfjorden austover.
Erik Nord
Erik Olsson Nord var ein norsk smed, urmakar, gardbrukar og stortingsmann frå Eid i Nordfjord. Han representerte Nordre Bergenhus amt på Stortinget i 1814 og 1833. Nord var ein vidkjend urmakar i samtida.
Liv og gjerning
Nord var son til ein gardbrukar og byggmeister i Eid. Sjølv vart han kjend som ein dugande smed og klokkemakar. Før han vart konfirmert laga han ei stoveklokke som han gav til soknepresten i bygda. Seinare laga han eit ur med mange visarar, eine visaren trong eit år på å gå rundt.
I 1801 var Nord i militærteneste i garnisonen i Bergen. Han lærte då mykje av regimentssmeden. Her kom han i kontakt med eit miljø som målbar tankar om nasjonalt sjølvstende. Frå 1808 pakta Nord garden Løkja i Eid. Seinare arbeidde han i to år som børsesmed i Bergen, hos regimentssmed Larsen. Mot slutten av krigsåra arbeidde han som korpssmed i Nordfjord, arbeidde då også i våpensmier i Selje, samt i Volda på Sunnmøre. Han tak avskjed som korpssmed i 1814.
Den 23. september 1814 var Nord ein av dei som vart peika ut til å representere Nordre Bergenhus amt på det 1. overordentlege storting. Valet fann stad på garden Vange i Vik i Sogn. Stortingsmann Nord var med i forhandlingsnemnda og den 25 mann sterke delegasjonen som møtte kong Kristian Fredrik på Bygdøy, for der å take mot fråsegna der kongen sa frå seg makta over Noreg.
I slutten av november 1814 var Nord med i ein sju mann sterk deputasjon som Stortinget sende til Stockholm for å møte kongen over Sverige og Noreg, for der å få godkjend grunnlova av 4. november 1814. Wilhelm F.K. Christie leia deputasjonen. Midt i desember månad var dei i gjestebod på Stockholm slott, og dagen etter vart grunnlova overlevert kongen. I samband med audiensen fekk Nord ein gulldåse, samt ein medalje i eit kjede. Både på Stortinget og i Stockholm gjekk han kledd i si nasjonaldrakt; «hvit vadmelstørie med grønne, taggede kanter og sølvknapper, sort vest, sorte knæbukser med sølvspendær og knapper ved knærne, spraglete strømper og sølvspændte sko».
Nord kjøpte handelsstaden Bryggja i ytre Nordfjord i 1818. Dei 400 spesidalarane han trong til kjøpet skal han ha fått låne av kong Karl Johan. Styringa av handelen overlet han til ein annan, sjølv dreiv med sitt handverk.
På sine eldre dagar flytta Nord til Ålesund, der ein son budde. Han døydde i Ålesund i 1858.
Uskifte
Uskifte er eit juridisk omgrep, for ei ordning der den som lever lengst av to ektefellar har rett til å overta alt det den først avdøde eigde, og disponere over dette, utan å måtte gjere opp arven med arvingane til den som døydde først. Arvingane etter førstavdøde vil såleis ikkje kunne krevje å få nokon arv før den attlevande ektefellen også er død, sjå arvelova § 9.
Når den som døydde først hadde barn med ein annan enn den lengstlevande ektefellen (særkullsbarn), har dette barnet (eller barnet sine livsarvingar) høve til å nekte uskifte, jfr. arvelova § 10. Hadde førstavdøde særeige, kan dette særeiget berre gå inn i uskiftebuet viss dette er fastsett i ektepakt, eller når arvingane gir samtykke, arvelova § 9.
Arvelova § 19 seier følgjande om gåver frå uskiftebu: «Attlevande ektemake som sit i uskift bu, må ikkje utan samtykke frå arvingane gi bort fast eigedom, eller gi andre gåver som står i mishøve til formuen i buet.» Regelen gjeld også for sal som inneheld ei gåve. Ein arving kan krevje gåva omstøytt ved dom ved å reise søksmål innan eit år etter at arvingen fekk kunnskap om gåva.
Rottøya
Rottøya er ei øy i Aursundet, mellom Ertvågøya og fastlandet. Det er også ein matrikkelgard om lag midt på øya som heiter Rottøya. I tidlegare tider, då samferdselen føregjekk sjøvegen, hadde Lurvika på Rottøya ein viktig posisjon i Aure. Matrikkelgarden Lurvika var truleg utskild frå Rottøya tidleg på 1600-talet.
Kjelder
Todal, A. 1963. Gardtales i Aure B I.
Superbike
Syklar som konkurerer i Superbike må ha firetakst motorar frå mellom 850 kubikk og opp til 1200 kubikk for tosylindrarar, eller mellom 750 kubikk og 1000 for firesylindra motorar. Syklane må vere basert på fabrikerte gatemodellar, så det er ikkje lov å gjere endringar på sjølve ramma. Derimot kan ein gjere endringar på slikt som bremsar, hjuloppheng, svingarm og størrelsen på hjula.
Det internasjonale Superbike-meisterskapet heiter Superbike World Championship, ofte forkorta SBK. Meisterskapen vart skipa i 1988 og vert regulert av Fédération Internationale de Motocyclisme. Det eksisterer og nokre nasjonale meisterskap. Dei mest populære er i Storbritannia og nord-amerika. Det vert og arrangert nasjonale meisterskap i Japan, Kina og Australia, med kortare sesongar.
Leo Esaki
Leo Esaki eller Esaki Leona er ein japansk fysikar og nobelprisvinnar. Esaki vart tildelt halvparten av prispengane av Nobelprisen i fysikk 1973 saman med norskamerikanaren Ivar Giæver «for den eksperimentelle oppdaginga deira om tunnelfenomenet i høvesvis halvleiarar og superleiarar». Den andre halvdelen vart tildelt engelskmanen Brian Josephson «for hans teoretiske føreseiingar av eigenskapane til ein superstraum gjennom ein tunnelbarriere, spesielt dei fenomena som allment vert kalla Josephson-effekt».
Esaki er kjend for oppfinninga si av Esaki-dioden som utnytta tunnellfenomenet. Denne forskinga vart gjort medan han var med Tokyo Tsushin Kogyo (no kjend som Sony). Han studerte fysikk ved Universitetet i Tokyo der han fekk ein Bachelor of science i 1947 og ein filosofisk doktorgrad i 1959. Han flytta til USA i 1960 og vart ein del av IBMs Thomas J. Watson Research Center der han vart partner i 1967.
Bakteriofag ΦSA012
Bakteriofag ΦSA012 er ein bakteriofag i slekta Twortlikevirus i Myoviridae som snyltar på gule stafylokokkar. Han har ein hale på 237 ± 19 nanometer (kring 2,5 gonger lengre enn kapsidet).
Ein studie fann at eit protein i ΦSA012 bind seg til α-N-acetylglukosamin, ei molekylgruppe som kan finnast på tekoidsyra i selleveggen til gule stafylokokkar. Eit anna protein bind seg til ryggraden på teikoidsyremolekylet.
ΦSA012 vert i lag med andre virus i Twortlikevirus-slekta rekna som lovande kandidatar for bakteriofagterapi og som påvisingsagentar.
Ferdinand Lassalle
Ferdinand Lassalle (fødd 11. april 1825 i Breslau i Schlesien, døydde 31. august 1864 i Genève) var ein tysk politikar og forfattar. Han høyrde til grunnleggjarane av arbeiderrørsla, og reknast som det sosialdemokratiske partiet SPDs grunnleggjar.
Han vart fødd inn i ein jødisk familie i Breslau, og studerte historie og filosofi i Breslau og Berlin frå 1842 til 1846.
Han gjekk inn for allmenne val, og var i motsetnad til Karl Marx òg tilhengjar av eit sosialt og demokratisk innretta kongerike.
Ferdinand Lassalle representerte grevinne Sophie Josepha von Hatzfeld-Trachenberg i ein nesten tiårig skilsmisseprosess og budde 1850/51 i grevinnas byhus i Düsseldorf.
Lassalle grunnla Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein (ADAV) den 23. mai 1863, som blir rekna som opphavet til SPD.
Henri-Edmond Cross
Henri-Edmond Cross, pseudonym for Henri Edmond Joseph Delacroix var ein fransk kunstmålar som er kjend for sine måleri i den teknikken som vert kalla pointillisme, som vert klassifisert under kunstretninga neo-impresjonisme, altså ny-impresjonisme, òg kalla postimpresjonisme. Cross vart fødd i Douai, og døydde i Saint-Clair i Lavandou i departementet Var.
Fylkesveg 882
Fylkesveg 882 (Fv882) går mellom Langfjordbotn i Alta kommune og Hansvoll ved Breivikbotn i Hasvik kommune. Vegen er 56,4 km lang utanom ferjestrekninga.
Henri-Edmond Cross
Henri-Edmond Cross byrja som målar av realistiske måleri i dunkle fargar, men etter å ha knytt venskap med ny-impresjonistiske målarar, mellom dei Paul Signac som han vart ven med i 1883, tok han i bruk pointillisme-teknikken i 1891, altså rett før oppfinnaren av denne målarteknikken, Georges Seurat, døydde. Cross er rekna som ein av dei viktigaste representantane for pointillismen, som han vidareutvikla, og måleria hans har inspirert og påverka Henri Matisse (1869-1954), som Cross vitja i 1904, og andre av dei målarane som fekk nemninga fauvistar.
Fylkesveg 882
Vegen tar av frå E6 ved Langfjordbotn og går austover på nordsida av Langfjorden, først mot nordvest og så nordover på austsida av Øksfjorden, med ferje til Hasvik og vidare på vestsida av Sørøya til Breivikbotn.
Det norske rettssystemet
Konfliktar kan vera av rettsleg type. Dersom partane ikkje greier å inngå forlik, må saka til retten for å bli løyst.
Retten tyder i Noreg ofte Forliksrådet. Dét er meir løysingsorientert enn ein vanleg domstol og har som mål å få partane til å verta samde. Det er ganske rimeleg å ta ut ein forliksklage, og ein treng ikkje advokat.
Dersom båe partar er representerte ved advokat, er det normal praksis å reisa ei stemning direkte for ein vanleg domstol. Då må ein alltid byrja med tingretten. Skulle det gå gale der, kan den tapande parten anka til lagmannsretten, og til høgsterett om det vert naudsynt.
Pico Bolívar
Pico Bolívar er det høgste fjellet i Venezuela på 4 978 moh. Fjellet ligg i delstaten Mérida, toppen er dekt av snø og tre små isbrear. Han er tilgjengeleg med kabelbanen som startar frå byen Mérida og endar på den høgstliggande stasjonen i verda.
Høyde
I 2002, geofysikere klatrere Diego Deiros og Carlos Rodriguez ved Universitetet Simon Bolivar og Napoleon Hernandez ved Institutt for geografi Venezuela målte peak skaffe et resultat av 4978.4 ± 0,4 meter. De brukes simultanemente fem (5) dual-frekvens GPS-mottakere For målinger GPS, designet et geodetisk nettverk som består av hjørnene i Pico Bolivar, El Toro, Piedras Blancas, og Mucuñuque Observatory, sistnevnte tilhører den venezuelanske geosentriske Network.
Lofoten (fleirtyding)
Lofoten har fleire tydingar.
«Lofoten» har vore namnet på fleire norske skip
Bjørn Rongen
Liv og gjerning
Rongen var son til ein handelsmann og gardbrukar i Evanger, og har i fleire av bøkene skildra vestnorsk bygdeliv med både innleving og kritisk distanse. Etter eksamen artium ved Voss landsgymnas 1929 reiste han til Oslo for å studere teologi ved universitetet, Han studerte faget ei kort tid, men braut snart av studiane og valde kritikar- og forfattarbana i staden. Med unnatak av eit par korte engasjement som avisredaktør levde han seinare som skribent.
Hovudverket til Rongen er romantrilogien Toget over vidda, I jøkulens skygge og Klart for tog frå 1956-58. I uppdalsk ånd skildrar han rallarane som bygde Bergensbana og konfliktane mellom dei og bygdefolket. I fyrste bandet syner han miljøet før bana vart bygt og den første anleggstida. Den andre fylgjer arbeidet med å bygge bana. I den tredje er arbeidet sluttført, og Rongen gir eit dystert bilete av arbeidsløysa som følgjer. Verket er stoffrikt og engasjerande, samtidig som det ber fram ein sterk kritikk av eit samfunn som skaltar og valtar med arbeidsfolk. Av dei seinare romanane til Rongen skil den prislønte romanen Store Ma seg ut.
Rongen brakdebuterte som barnebokforfattar i 1953 med Bergteken i Risehola, og vann både ein forlagskonkurranse og Kyrkje- og undervisningsdepartementets pris, ei bok som den leiande kritikaren Sonja Hagemann omgåande utropte til ein klassikar. Boka er velkomponert med ei rammeforteljing: Ei bestemor fortel til ei gruppe born soga om gjetarguten Ola som saman med buskapen vert sperra inne i ei hole etter eit steinras. Bestemor si forteljing strekker seg over fire kveldar, og denne disposisjonen gjorde verket veleigna til dramatisering i Laurdagsbarnetimen. Bergteken i Risehola vart ein stor suksess, også internasjonalt, og høyrespelet nådde ut til eit stort publikum i Noreg, mykje takk vere dei mange framføringane i laurdagsbarnetimen i NRK radio. Som barnebokforfattar byggjer Rongen på eldre tradisjonar, samstundes som han bringer inn nye element, som kronologi-brot og hyppige synsvinkelskift. Til dei beste og mest kjende barnebøkene hans høyrer òg Anne Villdyrjente, 5 døgn på isfjell og Slalåm for livet.
Fleire av barnebøkene er omsett til språk som dansk, finsk, svensk, islandsk, polsk, engelsk, tysk, nederlandsk, afrikaans og tsjekkisk. Dessutan er romanen Store Ma omsett til russisk og Nettenes natt til dansk, svensk og tysk.
Rongen var ein aktiv foreiningsmann med ulike verv. Under verdskrigen var han styremedlem i Forfatterforeningen, og seinare var han mellom anna medlem av det faglege rådet for barne- og ungdomslitteratur.
Bibliografi
{| border="0"
DS «Lofoten» (1873)
DS «Lofoten» (kallesignal JPMC) var eit dampskip bygt i 1873 som passasjer- og lasteskip og som det åttande skipet til Det Bergenske Dampskibsselskab (BDS). Det vart bygd ved Bergen Mekaniske Verksted som det 28. bygget deira og kosta 52 000 spesidalar.
Historie
DS «Lofoten» vart sett inn i rute nordover til Nord-Norge. Frå sommaren 1884 gjekk skipet inn i turistfart med to vekentlege ruter mellom Trondheim og Nordkapp i juni og juli. Rutene vart sidan utvida til Bergen.
I september 1894 vart «Lofoten» ombygd med litt større lastekapasitet og ny motor, og vart samstundes omdøypt «Vesta».
I 1906 havarerte «Vesta» ved Drøbak. I 1915 vart skipet bygd om til eit reint lasteskip og passasjerinnreiinga vart fjerna.