cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estisk økonomi
Eksperiment i Sovjetunionen
Men på andre område vart det stramma inn, og mange reformer var mislukka. I 1957 innførte Khrustsjov eit system med 105 regionale plankontor (sovnarkhozy) i konflikt med sentral planlegging gjennom Gosplan. Dobbeltplanlegginga førte snart til oppløysing av all kontroll med produksjonen, ikkje minst i Estland, der det offisielle planorganet (sovnarkhoz) i 1962 kontrollerte så lite som 0,2 % av produksjonen i republikken. Prisauker på matvarer i 1962 skapte motstand i breie lag, og i 1963 opplevde sovjetjordbruket ei regelrett krise med 8 % produksjonsfall. Men sjølv om ei katastrofalt låg avling i 1963 bidrog til fallet til Khrustsjov, heldt landbruksreformene fram under etterfølgjaren Leonid Bresjnev. Marknadsorienterte eksperiment stoppa derimot opp.
Produksjonen av kapitalvarer auka framleis raskare enn forbruksvarer, men politikken var endra – den niande femårsplanen (1971–75) sette høgare vekstmål for forbruksvareproduksjonen. Likevel viste det sentraliserte kollektivsystemet seg å svekkje incentiva til bøndene mykje. Jordbruksproduksjon krev mange sjølvstendige, individuelle val i møtet med årstider, vêromslag og klima. Med kollektiviseringa vart kvar enkelt tilsett si vurdering skoven i bakgrunnen eller overstyrt av diktat eller frykt for kollektiv avstraffing. Kollektivbruka vart dessutan stadig større – 3 000 bruk hadde vorte til berre 365 i 1989. Den vesle private jordflekken på opptil 2,1 hektar gav noko utløp for initiativ, som kunne avlesast i langt større produktivitet på dei private jordlappane. I sovjetperioden vart opptil av korn- og  av kjøtproduksjonen eksportert til andre sovjetrepublikkar.
Perioden under Mikhail Gorbatsjov frå 1985 til 1991 gav for fyrste gong verkelege reformer i økonomien, etter at den økonomiske veksten truleg hadde stoppa heilt opp. Kollektivbruka fekk bestemme over eigen produksjon, eigedomsretten til maskiner vart desentralisert og bøndene fekk igjen kjøpe maskiner og dyrke større private jordlappar og eige husdyr. Dette var den tredje store jordreforma i landet i det århundret. I 1988 stod dei private jordlappane i Sovjetunionen for 4 % av jordbruksarealet, men 60 % av produksjonen av poteter, 30 % av alle grønsaker og ein større del av mjølka, kjøtet og egga som vart produsert.
I juni 1987 vart det innført reformer der industrien vart utsett for intern og intra-sovjetisk konkurranse, med moglegheit for konkursar, oppseiingar eller permitteringer og friare prisdanning. Det vart også opna for fellesføretak med utanlandske partnarar, etter kvart med meir enn 49 % utanlandsk eigarandel. Og 1. januar 1988 gjekk meir enn halvparten av alle føretak over til reell, intern rekneskapsføring og eigenfinansiering av produksjonen gjennom salsinntekter. Oppseiingar, vidare subsidiar og sosiale stønader gav no sterkt press på dei offentlege utgiftene, og under den nye atmosfæren med lokalt sjølvstyre nytta partileiinga i Estland og andre sovjetrepublikkar høvet til å halde tilbake skatteinntekter og bruke dei lokalt. I mai 1989 vedtok Det øvste sovjet i Estland ei Lov om økonomisk sjølvstende, og ei sjølvstendeerklæring i november same året.
Sjølvstendig marknadsøkonomi i EU
Ved sjølvstendet i 1991 var sovjetøkonomien i fritt fall – jordbruket slo feil på andre år på rad, industriproduksjonen svikta, og oljeeksporten fall med 50 % på tre år. . Det sjølvstendige Estland sleit framleis med etterverknadene av sovjetperioden i nokre år og møtte nye utfordringar. Jordreforma frå 1989 vart sluttført med full tilbakeføring av tidlegare kollektivisert land til dei opphavlege eigarane i 1991. Men sjølvstendet stengde den sovjetiske eksportmarknaden for landbruksprodukt, samtidig som det estiske jordbruksoverskotet møtte tollmurar og høge helsekrav i EU. Grossistprisane og investeringane i landbruket var kunstig låge heilt fram til EU-medlemskapen, og mange forlét landbruket. I tiåret 1990–2000 fall jordbruksproduksjonen med 54 %.
Estland staka tidleg ut ei radikal liberalisering av økonomien, som kom til å overføre arbeidskraft og kapital frå landbrukssektoren til særleg tenestenæringane. Skattepolitikken vart utforma for å stimulere maksimal investering og arbeidsinnsats – med flat skatt og gradvis nedtrapping av skattesatsen. For statsbudsjettet vart det lovfesta budsjettbalanse og stramma vesentleg inn for å unngå statsgjeld og for å kunne skjerme eit minimum av sosiale ytingar. I juni 1992 vart valutaen rubel igjen erstatta med den 100 % konvertible kroon (EEK) og bunden til tysk mark etter kursen 8:1. Estland følgde ikkje tyskarane sin overgang til euro i 1999, men kroon til euro på kursen 15,6466 EEK. 27. juni 2004 vart valutaen i Estland tilknytt den europeiske vekslingsmekanismen. Innføringa av euro var opphavleg planlagt i 2008, men høg inflasjon har ført til at fristen er forskoven til 2010.
Tidleg i 1992 opplevde Estland kredittmangel og bankkrise, og sektoren vart difor modernisert med effektive konkurslover, og liberalisert ved at utanlandske investorar fekk høve til å kjøpe seg opp til majoritetsposisjon i estiske bankar. Reformene betra kreditten til investeringar, omstilling og modernisering.
Vidare vart utanlandske investeringar kraftig stimulerte gjennom skatteincentiv og liberal eigedomsregulering. I dei fyrste åra vart ei rekkje statsverksemder privatiserte. Den statlege televerksemda vart omdanna ved grunnlegginga av Eesti Telekom AS i 1991, eit føretak som innan få år vart delprivatisert til svensk-finske TeliaSonera og børsnotert. Sidan vart også jernbane, flyselskap og ulike industriverksemder privatiserte, slik at berre hamnedrift og kraftproduksjon i dag er i statlege hender. I 2007 vart likevel jernbaneføretaket Eesti Raudtee kjøpt tilbake til statleg eige.
I 1996 opna det ein eigen børs i Tallinn. Dette stimulerte også omstillinga i økonomien ved at heimlege og framande investorar fekk høve til å overta og utvikle verksemder og tilføre omstillinga frisk kapital. Tallinn-børsen vart kjøpt opp av Helsingfors-børsen/OMX i 2001.
Estland vart medlem av WTO i 1999, og utvikla seg frå mottakarland til donorland i IMF i løpet av dei neste ti åra. Landet har hatt eit større underskot på betalingsbalansen, men budsjettpolitikken har likevel bidrege til å redusere det noko.
Estland innleidde medlemskapsforhandlingar med EU i 1998. Medlemskapet frå 2004 gav full integrasjon i den indre marknaden i EU og opna den estiske økonomien opp for større investeringar og breiare eksport, men også for import og utflagging eller nedlegging av lite konkurransedyktig produksjon. Såkalla «omstillingstaparar» (transition losers) som ikkje har makta overgangen til meir kunnskapsbasert produksjon og større individuelt ansvar for avløning og velstand, har særleg omfatta pensjonistar og arbeidstakarar som stod midt i karrieren i sovjettida.
I 2007 hadde inflasjonen stige til 6,7 %, etter å ha lege vesentleg lågare frå 1999 til 2006. Dei viktigaste årsakene til inflasjon i Estland var den aukande globale råoljeprisen, høg økonomisk vekst med arbeidskraftmangel, og raskt aukande prisar i eigedomsmarknaden. Den planlagde innføringa av euro har vorte utsett frå 2007 til perioden 2011–13, i påvente av betre kontroll med inflasjonen.
I fyrste kvartal 2008 opplevde Estland ei sterk demping av den økonomiske veksten, og regjeringa fann det for fyrste gong naudsynt å fråvike lovfestinga av budsjettbalanse. Ein stimuleringspakke i ekstraordinært statsbudsjett vart vedteken ved at budsjettinntektene – fyrst og fremst moms og arbeidsgjevaravgift – for 2008 vart reduserte med 6,1 milliardar EEK, og utgiftene kutta med 3,2 milliardar EEK, i alt eit underskot på om lag 4–5 milliardar norske kroner.
På grunn av den svært opne økonomien sin, lånefinansieringa og den høge kapitalimporten, vart Estland merkbart ramma av finanskrisa i 2008. Landet opplevde ein nedgang i bruttonasjonalproduktet på 1 % i fyrste kvartal, 1,4 % i andre kvartal, 3 % i tredje kvartal og 9,4 % i fjerde kvartal 2008. Sidan folkeveksten er tilnærma null, utvikla BNP målt per innbyggjar seg med dei same storleikane, altså med negativ økonomisk vekst på om lag –3,6 % i 2008. Dette var den nest sterkaste nedgangen i heile EU i 2008, berre Latvia fekk større nedgang. Særleg sterk var nedgangen i bygg- og anleggsbransjen, medan eksportindustrien klarte seg bra med auka eksport og betra handelsbalanse i 2008.
Økonomisk politikk og offentlege finansar
Det har vore brei semje om den økonomiske politikken over tid sidan sjølvstendet i 1991, ikkje minst fordi sentrum-høgre-parti har dominert regjeringsdanningane. Sjølv om mange regjeringar har avløyst kvarandre, har nokre nøkkelpersonar hatt stor innflytnad på den økonomiske politikken, ikkje minst statsministrane Mart Laar og Siim Kallas.
Hovudmålet med den økonomiske politikken har vore å sikre økonomisk vekst gjennom rask strukturell omstilling av produksjonslivet, utanlandske investeringar, auka produktivitet og meir effektive finansmarknader. Hovudverkemidla for å nå desse måla har vore høvesvis privatisering, liberal formue- og eigedomsregulering, låg, flat skatt, og liberalisert banklovgjeving.
Skatten for verksemder og privatpersonar i Estland er 21 %. Han er flat og har vore trappa ned med 1 prosentpoeng kvart år, med mål om 18 % skattesats i 2010, dvs. lik skatt på arbeid og varer, sidan dagens sats for moms også er 18 %. Trass i skattesenkingane har offentleg budsjettunderskot og gjeld vorte redusert sidan 2005. Utgiftene til staten har vore bremsa gjennom sal av ulønsame statseigde verksemder og effektivisering i offentleg sektor. Samtidig har inntektene til staten auka etter skattereduksjonane – Estland har hatt eit stort, uforløyst verdiskapingspotensial og har lege «til venstre på Lafferkurven». Frigjeringa av produksjonslivet frå sentralstyringa og planlegginga i sovjettida har truleg gjeve så stor økonomisk vekst at sjølv «overgangstaparar» har støtta opp om den radikale økonomiske politikken.
Den offentlege politikken har også vore av meir målretta, næringspolitisk art. Estland har satsa på forsking og innovasjon, og i 1996 starta regjeringa IT-prosjektet Tiigrihüpe med utrulling av breiband til alle skular. Prosjektet utvikla også rutinar og teknologi for anti-hacking-oppdrag, og i 2007 bidrog dette til at NATO oppretta eit anti-cyber-krigføringssenter i Tallinn – NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence. Tiigrihüpe nyt godt av kunnskap som vart bygd opp ved eit kybernetisk institutt som låg i Tallinn i sovjetperioden. Estland har også satsa mykje på digitalt tilgjengelege offentlege tenester og sakshandsaming.
Økonomiske resultat
Fram til 2006 var den estiske økonomien ein av dei raskast veksande i verda, og fleire år tangerte veksten 10 %. Gjennom ein kombinasjon av høg vekst og omstilling av produksjonen til konkurranseutsett marknadsøkonomi, har Estland makta å halde inflasjon og arbeidsløyse nede. Dei fyrste ti åra var likevel tøffe og ujamne. Mange estarar forlét landet dei fyrste åra etter sjølvstendet; folketalet fall med heile 194 000, eller 12 %, frå 1989 til 2000. Arbeidsløysa var tidvis høg og nådde 12,5 % i 2000, men er på veg ned, takka vere jobbskaping, og lønsnivået stig for mange, grunna produktivitetsvekst.
Landet har utan tvil hatt både raskare vekst og meir vellykka nyskaping enn Latvia og Litauen. Estland har ført ein stram finanspolitikk og offensivt trekt til seg utanlandsk kapital, og har i motsetnad til dei to nabolanda sine i Baltikum oppnådd låg offentleg gjeld og gode valutareservar. Trass i låg investering i jordbruket, er totalinvesteringane svært høge, med 31–34 % av BNP dei siste fem åra. I desember 2008 var Estland eit av donorlanda i IMF som ytte økonomisk krisebistand til Latvia. Men i 2008 fekk Estland sjølv sterk økonomisk nedgang, og i EU var det berre Latvia som opplevde større økonomisk nedgang. Den svært opne og investeringsavhengige økonomien har ei større innanlands lånefinansiering av veksten, noko som truleg har bidrege til eit større konjunkturutslag i Estland enn i nabolanda.
Bankreformene har også verka. I 2005 var Estland rangert som nummer 21 av i alt 121 land på det amerikanske, sjølvstendige Milken Institute si rangering av kapitaltilgang – Capital Access Index 2005, framfor mellom andre Austerrike og Italia. I 2007 og 2008 steig plasseringa til høvesvis 19. og 15. plass globalt, framfor Japan, Tyskland, Frankrike og Irland.
Estland var allereie før Sovjetunionen fall meir velståande enn Latvia og Litauen, og den sterke økonomiske veksten sidan midten av 1990-talet har auka dette forspranget. Men aukande lønskostnader, auke i oljeprisen og behov for avgiftsauker verkar samtidig inflasjonsdrivande.
Arbeidsløysa auka merkbart ved avviklinga av den subsidierte statsøkonomien frå 1990-talet. Dei siste åra har ho stabilisert seg på 5–10 %, men med store regionale variasjonar. Størst er arbeidsløysa i fylka med tungindustri i nordvest; både Ida-Viru og Jogeva maakond hadde ei arbeidsløyse på over 16 % i 2005, mot 4–6 % i Tartu, Viljandi og Pärnu maakond midt i landet. I hovedstadsfylket rundt Tallinn var arbeidsløysa same året på 7,5 %.
Fordeling og sosiale tilhøve
Den låge arbeidsløysa vitnar om god fordeling av lønnsarbeid, men det er truleg ein del skjult arbeidsløyse i form av tidleg pensjonerte arbeidstakarar som fekk utdanninga og yrkesstarten sin i sovjetperioden og ikkje følgjer med i kunnskapsutviklinga. Sidan 2000 har talet på Internett-brukarar auka frå 28,6 % til 63,7 %, medan mobiltetthleiken har auka frå 41 % til 148 %. Gini-koeffisienten i 2005 var på 35,8. Estland har dermed ein grad av inntektsfordeling som ligg om lag midt mellom gjennomsnittet i EU (30) og nivået i USA (40).
Sosiale ulikskapar skaper likevel ikkje større politiske spenningar enn at det sosialdemokratiske partiet Sotsiaaldemokraatlik Erakond gjekk i regjeringsallianse med det borgarleg-liberale Eesti Reformierakond. Den estiske fagrørsla har nasjonale overeinskomstar og eit fastsett regelverk for tariffoppgjer og konfliktløysing i arbeidslivet. Det er to hovudorganisasjonar – EAKL for dei «tradisjonelle» yrkesgruppene, og den meir frittståande TEKL – som begge er medlemmer av Euro-LO (ETUC).
I 2003 ville Viking Line omregistrere skipet «Rosella», som gjekk på ruta Helsingfors–Tallinn, frå finsk til estisk flagg og hyre om mannskapet til estiske tilsette på estiske arbeidsvilkår. Sjømennene streika og Den internasjonale sjømannsføderasjoenn (ITF) i andre europeiske land gjekk til kollektiv sympatiaksjon. EF-domstolen stadfesta delvis streikeretten i avgjerda 11. desember 2007. Samtidig gjenstår det viktige, praktiske avklaringar av denne retten sett opp mot den frie arbeidsmarknaden i landa, som inngår i dei fire fridomane i EU. Denne saka har aktualisert retten til fagorganisering etter konsernmodellen på tvers av landegrenser for å motarbeide sosial dumping.
Med vedtaket av tenestedirektivet i EU vil lønsskilnadene mellom Estland og dei nordiske landa verte eit konkurransefortrinn på individnivå, ved at estiske føretak vil kunne ta oppdrag i Norden og andre EØS-land på estiske vilkår (opphavslandsprinsippet). Sett frå ein fagleg-politisk ståstad er derimot kritikken av direktivet at det vil kunne verte eit hinder for å halde fram lønsutviklinga i land som Estland.
Estland ligg høgt på lista når det gjeld utvikling (Human Development Index), med 42. plass globalt innan menneskeleg utvikling. Levealderen er derimot relativt låg, 71,3 år er 92. plass globalt.
Struktur og næringsliv
Næringslivet i Estland har vore gjennom store endringar sidan 1991. Den relativt store økonomiske viktigskapen landbruket hadde har vorte mindre, tungindustrien har vorte effektivisert eller lagt ned, medan det har vokse fram ein stor tenestesektor, ikkje minst innanfor varehandel, finanstenester og bygg og anlegg. I dag utgjer tenestenæringar heile 67 % av BNP, industrien utgjer 28 %, og primærnæringane 5,5 % – der jordbruket utgjer halvparten, og skogbruk og treforedling ein fjerdedel.
Den kroniske dempinga av privat konsum i sovjetøkonomien, kombinert med dårleg fungerande marknader og transport, medførte at Estland hadde eit enormt potensial for eigenproduksjon og privat tenesteyting på 1990-talet. Dei siste åra har den heimlege forbruksvareindustrien byrja å vekse raskare enn tenestesektoren.
I jordbruket har talet på mindre bruk halde fram med å falle og investeringane har vore kronisk låge. Derimot har agroindustrielle føretak hatt vekst. Medan dei 12,000 gardsbruka i landet åtte 52 % av jordbruksarealet med 20,7 hektar kvar i snitt i 2001, høyrde 31 % av jorda til store, agroindustrielle einingar på 467 hektar i snitt, og 17 % høyrde til nesten 180,000 ørsmå familieeidge jordlappar. Særleg mjølkeproduksjonen er sentralisert – av mjølkekyrne står på 340 store produksjonsanlegg. Aukande kvalitets- og helsekrav gjev ei stadig sentralisering av produksjonen, men framleis vert halvparten av dyrkingsarealet brukt til høgproduksjon.
Dei største bryggjeria i landet, «Saku» i Tallinn og «A’le Coq» i Tartu, har over 100 års historie. Føretaket Kalev produserer sjokolade og godteri, og har elles også teke over møbelfabrikanten Luterma. Tekstilindustrien møter billigimport frå Asia, men har lenge hatt stor suksess med merke som «Monton», «Baltman» og «Ilves». Føretaket Kreenholm i Narva er ein tradisjons- og suksessrik fabrikant av bomullsvarer.
I sovjetperioden var oljesandindustri, tekstilindustri, papirindustri og kjemisk industri dei viktigaste bransjane utanom jordbruket. Større elektronikkprodusentar for den sovjetiske våpenindustrien vart avvikla, men elektronisk og mekanisk lettindustri er igjen i rask vekst. I 2000 vart eit større produksjonsanlegg i Estland (og Ungarn) opna av finske Elcoteq, med produksjon av mobiltelefonar for Ericsson. Andre føretak produserer kablar, PC-komponentar, laboratorieutstyr og bildelar i Estland. Det er også vekst i metallvareindustrien.
Den kjemiske industrien i nordaust måtte omstille seg frå sovjetisk våpenproduksjon til sivile føremål etter sjølvstendet og omfattar det ukrainskåtte Nitrofert (kunstgjødsel og ammoniakk), Viru Keemia (oljesand) og det amerikanskåtte Velsicol (benzosyre) i byen Kohtla-Järve og Silmet (sjeldne edelmetall) i Sillamäe.
Estland er nesten sjølvforsynt med energi. Meir enn 95 % av dei lokale elektrisitetsbehova i kraftverk vert møtte av olje og gass som vert utvunne frå oljeskifer. Alternativ energi, som treverk, torv og biomasse, utgjer 9 % av den primære energiproduksjonen, i og utanfor kraftverk. Bensin og andre raffineringsprodukter må derimot importerast frå Russland og andre stader i Europa.
Den isfrie hamna i Muuga ved Tallinn har vorte modernisert med gode transittmoglegheiter, kornlager, kjølelager og ein ny oljeterminal. Føretaket Tallink er det største i Estland, og driv snøggåande ferjer mellom Tallinn, Helsingfors og Stockholm med 3,2 millionar billettar årleg. Ruta var særleg lukrativ etter at EU utvida tollfrikvotene for alkohol, men den store grensehandelen vart merkbart redusert då Finland i 2003 reduserte alkoholavgiftene sine sterkt for å avgrense handelslekkasjen. Storparten av dei 3,4 millionar turistane i Estland er finnar, medan 50 000 årleg er nordmenn. Estonian Air og Tallinn lufthamn med detaljhandelen sin er ein viktig verdiskapar og arbeidsgjevar.
Dei største føretaka finn ein i dag innan tenestenæringar som banknæringa, telekommunikasjon, IT, transport og bygg og anlegg. Det er dessutan sterke aktørar innanfor møbelindustri, tekstilindustri, elektronikk og gambling.
Skype har utviklingssenteret sitt i Tallinn, og 200 av dei 420 tilsette er lokaliserte der. Eit overslag oppgjev at det er 2 000 IT-systemutviklarar i Estland, og bilettenesta Kazaa oppstod i Tallinn.
Utanrikshandel og investeringar
Den estiske eksporten utgjer om lag 190 milliardar kroon eller rundt 110 milliardar norske kroner årleg, medan den noko større importen utgjer omtrent 200 milliardar kroon eller 113 milliardar norske kroner. Eksporten utgjer dermed om lag 80 % av BNP, noko som gjer den estiske økonomien svært open. Om lag av eksporten er tenesteeksport, medan tenester berre utgjer  av importen.
Eksporten omfattar ikkje minst møblar, elektronikk (mellom anna mobiltelefonar), maskiner og varer av jern og aluminium, kunstgjødsel og papir. Fisk og meieriprodukt har også ei mindre tyding. Dei største marknadene for estisk eksport er Finland (18 %), Sverige (14 %), Russland (10 %), Latvia (10 %), Litauen (6 %) og Tyskland og USA (5 %).
Estland importerer ei rekkje forbruksvarer frå Finland, Sverige, Latvia, Litauen og andre EU-land, ikkje minst bilar, maskiner, råmetall og bensin. Det er derimot ein klar tendens til at ein føretrekk heimleg produserte matvarer. Landet importerer treverk og cellulose til papirindustrien frå Russland, Latvia og Litauen. Dei største importkjeldene er Finland (15 %), Tyskland (13 %), Sverige (10 %), Latvia og Litauen (9 %) og Russland (7 %).
Handelen mellom Noreg og Estland var i 2004 på om lag 2 milliardar norske kroner, og i 2007 på nesten 3 milliardar norske kroner. Oml ag er estisk eksport til Noreg, og denne har lenge vore aukande, medan Noreg sin eksport til Estland er stabil på omkring 60 millionar euro årleg.
Dei største direkte, utanlandske investorane i Estland er utan samanlikning svenske føretak med 3–5 milliardar euro i årlege direkte investeringar – etterfølgde av Finland med 2,5 milliardar euro årleg. Deretter følgjer Nederland (300–700 millionar euro), Noreg (200–400 millionar euro), Russland (150–400 millionar euro), Storbritannia (200–350 millionar euro) og Tyskland (150–250 millionar euro). Per 30. september 2008 hadde norske føretak investeringar bokført for 469 millionar euro i Estland, noko som var 3,9 % av alle utanlandske investeringar og plasserte Noreg på ein fjerdeplass blant investorar.
Meir enn 300 norske føretak (til dømes Glamox, Rimi, Nycomed, Norfolier, Orkla, Schibsted, Statoil Fuel & Retail, Larvik Cell AS, Expert, Selvaag Gruppen, Linstow og Polimoon) er i dag etablerte i Estland.
Karkefjorden
Karkefjorden (samisk Báhccavuotna) er ein fjord på Sørøya i Hasvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 2 km nordover til Karkefjordbotn.
Fjorden har innløp mellom Stavnes i vest og Fuglberget i aust. Fjorden er nokså jamdjup, om lag 40 meter og på det djupaste 49 meter ved munningen. Det er ingen busetnader ved fjorden.
1625
1625 (romartal MDCXXV) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske.
Gahambar
Gahambar er seks parsiske høgtider som blir feira til ære for årstidene. Under desse feirar ein dei seks elementa som står bak verda — himmel, vatn, jord, plantar, dyr og menneske. Kvar høgtid varer i fem dagar, der kvar av dei blir markerte med eit religiøst rituale. Dei første fire dagane blir markerte heime medan siste dagen blir feira i fellesskap med andre parsarar.
Innsjøar i Estland
Dette er ei liste over innsjøar i Estland.
A
Aabra - Aastajärv - Aastejärv - Adriska - Agali - Aheru - Ahijärv - Ähijärv - Ahvenajärv - Aknajärv - Akste - Alatskivi - Alopi - Arbi - Arojärv - Auksi
H
Haanja kõverjärv - Harku - Hilba - Hino - Holvandi Kivijärv - Hüüdru
I
Illisjøane - Imatu
J
Jaala - Jänukjärv - Järvemäe - Järvepää - Jõksi
K
Kahrila - Kajumeri - Kalijärv - Kalli - Kanariku - Karijärv - Karjatse meri - Kärnjärv - Karujärv - Karsna - Kasaritsa verijärv - Kastjärv - Kauru - Kavadi - Keeri - Kiidjärv - Kikkajärv - Kirikumäe - Kisejärv - Klooga - Kõnnu Pikkjärv - Konsu järv - Kose Valgjärv - Koosa - Kubija - Kurgjärv - Käsmu - Küti
M
Maardu - Maksameri - Männiku - Meelva - Mehikoorma Umbjärv - Möldri meri - Mõrtsuka - Mullutu laht - Mullutu-Suurlaht - Murati
N
Narvareservoaret - Neitsijärv - Niinsaare - Noodasjärv - Nootjärv - Nüpli
P
Pabra - Paide Tehisjärv - Paidra - Palojärv - Palojüri - Pannjärv - Pappjärv - Paukjärv - Peipus - Pesujärv - Pihkva - Piirakajärv - Pillejärv - Plaani Külajärv - Porkuni - Põrmujärv - Prossa - Pühajärv - Pullijärv
R
Rääkjärv - Räätsma - Raku - Raigastvere - Räpina paisjärv - Ratasjärv - Ratva - Rõuge Liinjärv - Rõuge Suurjärv - Rõuge Valgjärv
S
Saadjärv - Selgjärv - Šnelli tiik - Soitsjärv - Sõmerpalu paisjärv - Sutlepa meri - Suur-Kirkajärv - Suur Pehmejärv
T
Tabina - Tamula - Tihu - Tooma - Tudu
U
Ubajärv - Uhtjärv - Ülemiste - Uljaste - Üvajärv
V
Vagula - Vähajärv - Väike Karujärv - Vaikne - Väimela Alajärv - Väimela Mäejärv - Väinjärv - Vällamäe - Vanamõisa - Vaskna - Verevi - Viitina - Viitina Alajärv - Viitna - Viljandi - Vissi - Võngjärv - Vöölameri - Võrtsjärv
Grunnfjorden i Hasvik
Grunnfjorden er ein fjord på Sørøya i Hasvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 1,5 km nordover til Grunnfjordvatnet i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Kipparfjordneset i vest og Grunnfjordneset i aust. Fjorden er ein terskelfjord og er berre 7 meter ved munningen. På det djupaste litt lenger inn er han derimot berre 22 meter. Garden Grunnfjord ligg på austsida av fjorden.
Brakkvatn
Brakvatn er nemninga på ei blanding av saltvatn og ferskvatn. Ein finn denne typen vatn særleg i kystområde, der ferskvatn frå elvar blander seg med sjøvatn. Ein reknar vatn som brakkvatn når det har eit saltinnhald på mellom 0,5 og 35 promille.
Põltsamaaelva
Põltsamaa (estisk Põltsamaa jõgi) er ei elv i Estland og ei av sideelvane til Pedja frå høgre.
Ho er 135 km lang og har eit nedslagsfelt på 1310 km². Elva renn 5,5 km aust for byen Tamsalu og munnar ut i Pedja 4,3 km før munningen hennar.
Põltsamaaelva renn gjennom byen Põltsamaa.
475 Ocllo
475 Ocllo er ein marskryssarasteroide. Det vil seia at banen hans i løpet av eit krinsløp kryssar banen til Mars. Han blei oppdaga den 14. august 1901 av DeLisle Stewart ifrå Harvard College Observatory.
Prosjekt Gutenberg
Prosjekt Gutenberg (eller Project Gutenberg) er eit internasjonalt idealistisk initiativ for å skapa frie elektroniske utgåver av eldre litteratur. Litteraturen er så gamal at opphavsretten ikkje lenger er strengt gjeldande. Prosjektet er oppkalla etter boktrykkaren Johann Gutenberg.
Prosjekt Gutenberg vart grunnlagt Michael Hart i 1971.
Aure sentrum
Aure er ein tettstad og administrasjonssenteret i Aure kommune i Møre og Romsdal. Tettstaden ligg på austsida av Aursundet og har.
Aure har vore kyrkjestad frå 900-talet. Ei kyrkje frå mellomalderen vart riven i 1726 og ei ny krosskyrkje vart teken i bruk året etter. I 1924 slo lynet ned i kyrkja og førte til at ho brann opp.
Mikronesia
Mikronesia er ein region i Stillehavet. Filippinane ligg i vest, Indonesia i sørvest, Papua Ny-Guinea og Melanesia i sør og Polynesia i søraust og aust.
Regionen består av hundrevis av små øyer spreidd over eit stort område i det vestre Stillehavet. Politisk er den inndelt i sju territorium: Mikronesiaføderasjonen, Marshalløyane, Palau, Nord-Marianane, Nauru, Kiribati og Guam.
Maykronisya Mikronesien
Viddalba
Viddalba (sardisk Vidda 'ècchja) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Han har 1 718 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 50.41 km² og ligg i ei høgd på 22 meter over havet.
Samina
Samina eller Saminabach er eit stryk som renn frå Saminadalen i Liechtenstein og inn i Austerrike. Med ei lengd på 17 km (12 km i Liechtenstein og 5 km i Austerrike) er ho den nest lengste elva i fyrstedømet. I kommunen Frastranz munnar ho ut i elva Ill.
Vatnet i elva vert nytta av eit vasskraftverk og som drikkevatn for kommunar i Liechtenstein. Elvar vert òg nytta for rafting.
Drikkevatn
Drikkevatn er vatn som skal drikkast eller brukast i matlaging. Det kan vera grunnvatn eller overflatevatn.
I delar av verda er det mangel på reint drikkevatn. Forureining kan koma frå industri, jordbruk eller hushald.
Pokémon Snap
Pokémon Snap er eit videospel fyrst gjeve ut for Nintendo 64, og seinare for Virtual Console på Wii. Spelet er ein del av Pokémon-serien, og vart fyrste gong gjeve ut i Europa 15. september i 1999. Utgåva på Virtual Console er det fyrste som har vorte brigda sidan den opphavlege utgjevinga; på Virtual Console kan ein sende bilete ein har teke til oppslagstavla på konsollen. Dessutan vart standardnamnet til hovudpersonen brigda frå Todd til Todd Snap, og pokémonen Jynx fekk leten lilla i staden for den opphavelege svarte. Spelet har 63 av dei 151 opphavlege pokémonane.
Ramma til spelet
Spelet handlar om ein pokémonfotograf som heiter Todd Snap. Han vert henta til ei øy av Professor Oak, som treng høgkvalitetsbilete for å stø dei vitskaplege oppdagingane han har gjort. Øya har fleire vêrlag, som Todd granskar med ein særeigen farkost.
Oppbygginga til spelet
I spelet kan ein ikkje røra seg fritt, men langs ei rute som er fastsett på førehand. Medan ein rører seg langs denne ruta, skal ein taka bilete av ymse Pokémon-ar som syner seg. Ein kan ta opp til 60 bilete på ein tur, og når turen er ferdig dømer Professor Oak eitt av bileta som ein vel. Dette dømer han ut frå fleire haldepunkt, til dømes storleik og haldning på Pokémon-en, og anna.
Spelet har sju forskjellige banar: strand, tunnel, vulkan, elv, hole, dal, og ei spesialbane oppe i skyene. Med tida kan ein oppdage mykje nytt i banane, til dømes nye ruter, Pokémon-ar, eller nye vis å få ein høg poengsum på.
Det er fleire hjelpemiddel ein kan nytta for å få betre bilete. Ein kan nytta eple, som drar til seg Pokémon-ar, spesielle ballar, som kan slå ut, tvinga fram, eller få ein Pokémon til å te seg annleis, pokéfløyte, som vekkjer sovande pokémonar, og ein kan auka snøggleiken til farkosten.
Nizaa
Namnet på språket og folket
På nizaa blir språket kalla nyanì nízɑɑ̀ 'nizaa-språket', der nyanì tyder 'språk' og nizɑɑ̀ er endonymet for ein person som høyrer til den etniske gruppa som talar nizaa (Endresen 1990/1991, 1992). (Merk at ordet nizɑɑ̀ får ein høg tone på fyrste stavinga når det kjem etter ordet nyanì. )
Språket er òg kjent under namnet nyemnyem (på nizaa nyanì nyémnyem), som blir oppfatta som nedsetjande, og truleg kjem av fulfulde nyaamnyaamjo 'kannibal'. I Ethnologue står det at språket heiter suga og at baghap er endonymet på gruppa, men desse orda ser ut til å vere ukjende mellom talarane. Ordet suga kan vere ein variant av ordet súgò, som tyder 'ikkje-pere' på grannespråket pere, som er kalla «Kutin» på kartet til høgre. (Endresen 1990/1991, 1992).
Kipparfjorden
Kipparfjorden eller Kipperfjorden (samisk Gahpirvuotna) er ein fjord på Sørøya i Hasvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 4 km nordover til Kipparfjordbotn.
Hirnantium
Hirnantium er den sjuande og siste internasjonalt godkjende alderen i ordovicium i paleozoikum. Han var relativt kort, berre om lag 1,9 millionar år, og vart frå 445,6 ± 1,5 til 443,7 ± 1,5 millionar år sidan. Den første delen av hirantium vart det låge temperaturar og stor isbredanning, samt at havnivået fall kraftig. I den andre delen av hirantium steig temperaturane, isbreane smelta og havnivået kom tilbake til same nivå, eller va litt høgare enn det hadde vore før istida.
Kipparfjorden
Fjorden har innløp mellom Valan i vest og Kipparfjordneset i aust. Heilt ytst i fjorden ligg Holmen på vestsida og Høgholmen på austsida. Mellom desse er fjorden på det djupaste med eit djup på 122 meter. Kipparfjordholmen ligg lenger inn i fjorden.
Hirnantium
Mange forskarar meiner at denne klimasvinginga førte til ei stor masseutrydding i denne tida. Den ordovikisk-siluriske masseutryddinga var den nest største utryddinga i geologisk historie og om lag 85 % av alle artar (sjødyr) døydde ut. Berre masseutryddinga mot slutten av permtida var større. I motsetnad til mange mindre masseutryddingar var dei langvarige konsekvensane av utryddinga på slutten av ordovicium relativt liten. Etter klimasvinginga gjekk klimaet tilbake til slik det hadde vore og dei artane som overlevde utvikla seg etter kvart til artar som likna dei som hadde eksistert før.
Kipparfjorden
Det er ingen busetnader ved fjorden.
Klima i Antarktis
Klimaet i Antarktis er prega av kulde meir enn nokon annan stad i verda. Alt bortsett frå 2 % av landmassen på Antarktis er dekt av is, som er opp til 4,8 km tjukk på det meste. Det er så mykje is her at om all isen hadde smelta ville havnivået ha stige med 70 m over heile jorda. Pakkisen doblar om lag breidda av Antarktis om vinteren og våren.
Nesten heile kontinentet ligg sør for den sørlege polarsirkelen, men er langt frå eit symmetrisk landområde. Dei fleste turistane kjem seg berre til Den antarktiske halvøya, eit smalt og vulkansk landområde som strekkjer seg mot Sør-Amerika. Midt på sommaren er temperaturen sjeldan langt frå 0 °C på halvøya, og ein kan ha både episodar med regn og snø. I Drakesundet mellom Antarktis og Sør-Amerika er vêret ustabilt, og ein kan ofte ha både tåke og stormar. Lufta som roterer i høgda over Antarktis, og som er med på å skape ozonholet her, styrer òg lågtrykka som krinsar rundt området der sjø møter is. Særleg om våren og hausten kan kaldluft strøyme frå det indre platået og ut mot lågtrykka til havs. Vinden kan lett nå orkan styrke, og i område der vinden strøymer gjennom smale dalar kan vindstyrken kome opp mot 90 m/s (325 km/t). Uvêr på kysten kan danne kraftige snøstormar med vind av orkan styrke og tornadoliknande kvervlar, som spinn opp i den ustabile lufta under ei kald kjerne i høgda. Luftstraumen ut frå land er òg med på å føre drivisen til sjøs. Dette er med på å føre vekk noko av den lette snøen som fell over innlandet, men som aldri smeltar.
På ei øy utanfor Scottkysten ligg McMurdo- og Scottbasen (Amundsen-Scottbasen ligg på Sørpolen). Her kjem om lag tusen forskarar og andre vitjande kvar sommar, og eit par overvintrar. Basen ligg nær 78 °S, og er den næraste busetjinga til Sørpolen. Sommardagane kan få temperaturar over frysepunktet, men om vinteren er det nesten like kaldt som i indre område.
Det meste av Antarktis ligg på den austlege halvkula, og dannar eit platå der om lag berre forskarar har vore. Sjølv med midnattssol kjem temperaturen her ofte ikkje ein gong i nærleiken av 0 °C. Vostok-stasjonen som ligg her har målt den lågaste temperaturen på jorda nokon sinne med -89,2 °C. Vintertemperaturane svingar ein del, men er sjeldan over -30 °C på det beste, og går under -70 °C på det verste. Det er ikkje nødvendigvis slik at det er kaldast midt på vinteren, og temperaturane forandrar seg lite frå april til september. Klårt og roleg vêr fører som regel til dei lågaste temperaturane. Det skal ofte ikkje mykje vind til for å bryte det tynne inversjonslaget og føre ned luft som er 25 °C varmare. Iskrystallar oppstår stundom i sjølve lufta, i staden for å falle frå himmelen, men sjølv om Antarktis er dekt av snø og is, er kontinentet i praksis ein ørken og somme område har kanskje ikkje hatt nedbør på fleire tusen år.
Kyoto av Tangerine Dream
Kyoto er det 91. albumet totalt og det 31. studioalbumet til den tyske electronicagruppa Tangerine Dream, utgjeven i mai 2005.
I forkant av utgjevinga gjekk det rykte om at albumet skulle innehalde nye samarbeid mellom Edgar Froese og det tidlegare bandmedlemmet Johannes Schmoelling, men albumet viste seg å innehalde opptak som var til overs frå 1983, pynta på i studio i 2005. I eit intervju i september 2005 sa Schmoelling: «Det var ganske kjekt å arbeide med Edgar. Kyoto er meir ein kombinasjon av 'Ok, kva har du i arkivet ditt? Kva har eg i mitt? La oss leggje det saman'. Eg syns det er ei ganske bra plate, men eg er ikkje så glad i å sjå attende i fortida, på det me gjorde tjue-tjuefem år sida.» Nesten eitt år seinare vart eit liknande album gjeve ut, Blue Dawn, som er eit samarbeid mellom Froese og det tidlegare medlemmet Ralf Wadephul, med unytta opptak frå 1988.
Eitt spor er omarbeidd frå filmmusikkalbumet The Park Is Mine.
I mars 2009 kom albumet ut på nytt med nytt plateomslag.
Særpartikkel
Ein særpartikkel er ein sterkt vekselverkande elementærpartikkel med hyperlading som er forskjellig frå baryontalet eller nukelontalet deira. Innanfor kvarkbiletet i moderne elementærpartikkelfysikk vil ein sei at særpartiklar er partiklar som inneheld minste ein særkvark (s-kvark).
Særheita til ein partikkel er definert som der ns syner til mengda av særkvarkar og representeret mengda sære antikvarkar.
Brandasund
Brandasund er ein gammal handelsstad på kysten mellom Haugesund og Bergen ved innseglinga til Selbjørnsfjorden. Handelsstaden ligg på Gisøyo lengst ute i Fitjarøyane. Etter at det kom brusamband til resten av Bømlo vart handelsstaden overført frå Fitjar kommune til Bømlo kommune. Her ute er det fleire gode fiskegrunner som Hökkelbåene i nord til Seiskallen og Videflua i sør. Brandasund Fiskeforedling AS held til her ute.
Handelsstad
Brandasund har lang historie som handels- og gjestgjevarstad og var tidlegare eitt av fire handelsstader i Fitjar kommune. Det fekk kanskje namn etter handelsmannen Jacob Brandt som budde her rundt 1660, men staden vart kalla Gisøysund fram til tidleg på 1700-talet. Staden var ei kjend hamn for hansaskip på veg til Bergen, og på Sjøfartsmuseet i Bergen finst eit hollandsk kart frå 1624 som viser Brandasund. I den store sildeperioden på 1700- og 1800-talet blømde Brandasund opp som eit livskraftig sentrum. I 1860 fekk staden ein offentleg telegrafstasjon, og i 1897 vart det bygd ein hermetikkfabrikk. Fiskeprodukt herfrå var kjend for den særs gode kvaliteten. I dag er fabrikken serveringsstaden «Fabrikkloftet». Alt i 1917 fekk øya sitt eige elektrisitetsverk. Ei demning gav vasskraft nok til turbinen som dreiv maskinane på hermetikkfabrikken, og det var nok elektrisitet til å gje lys i alle hus.
Den tette busetnaden står i dag tilbake som minne om ei anna tid. Det er lunt nede ved gjestebrygga og i Landhandelen vert det seld daglegvarer, fiskeutstyr, diesel, bensin og båtutstyr. I det gamle naustet Ullverkstad og Steinsmie vert det seld produkt av ull frå villsau og andre kunsthandverk.
Vegen
Vegen til Brandasund er ein attraksjon i seg sjølv, over hav og hei og bruer med storslått utsyn og fleire rasteplassar. Fylkesvegen går frå Svortland, kommunesenteret på Bømlo og nordover til Goddo. Frå Austvik går vegen vestover mot Katla, der ein òg kan vitje Katla skulemuseum på Skinnhueneset, og vidare nordover mot Brandasund.
Såto
Det går tursti til toppen av Såto, den høgaste toppen på Gisøya. Turen tar om lag 40 minutt tur/retur. Like ved toppen ligg ein bunker bygd av tyske soldatar under den andre verdskrigen. Såto var utkikkspost og signalstasjon òg under den første verdskrigen. Frå toppen er det storslått utsyn over havet, Slåtterøy fyr, Fitjarøyane og i nord Stolmen, Selbjørn, byfjella i Bergen, Rekstern og Tysnes, og i aust Siggjo.
Slåtterøy fyr
Slåtterøy fyr frå 1859 er eit 25 meter høgt støypejernstårn og har det kraftigaste fyrlyset i landet, som er mogeleg å sjå 18 nautiske mil frå land. Til fyrstasjonen høyrer eit maskinhus, bustadhus, to naust og det er steinlagte vegar mellom bygningane. Her står òg ein vêrstasjon. Fyret vart automatisert på 1980-talet og har stått utan bemanning sidan 2003. I 1999 vart stasjonen freda av Riksantikvaren.
Lagunen Slottet
Området rundt Bandøysund har gode høve for fiske, dykking og og kajakkpadling. Mellom dei mange holmane og skjera finst fleire lune viker og svaberg. Særleg populær er lagunen Slottet der vatnet vert varma opp. I det forrevne, slipte granittlandskapet finst store mengder skjelsand som er skylt opp av bølgjene mellom klippene.
Språket sjona
Sjona (sjona ) er eit bantuspråk i nigerkongo-familien. Over 10 millionar menneske i Zimbabwe snakkar dette språket, og dessutan 30 000 i Zambia og 10 000 i Botswana. Folkegruppa som snakkar sjona, vert kalla shonaer. Sjona er saman med ndebele og engelsk offisielt språk i Zimbabwe.
Klassifisering
Sjona er del av sone S.10 i Malcolm Guthrie si klassifisering av bantuspråk; dette er eit dialektkontinuum av nærskylde språk, mellom dei manyika, nambya og ndau i Zimbabwe og sentrale Mosambik, tawara og tewe i Mosambik og ikalanga i Botswana.
Moderne sjona er basert på dialektane til karangafolket i provinsen Masvingo rundt Store Zimbabwe og zezerufolket i nordlege og sentrale Zimbabwe.
Skrift
Sjona har eit skriftspråk med latinske bokstavar. Ortografi og grammatikk vart utarbeidd på 1900-talet og stabilisert på 1950-talet. Den første romanen på sjona, Fesol av Solomon Mutswairo, vart utgjeven i 1957. Det vert undervist i sjona på skular, men det vert ikkje brukt som undervisningsspråk. Det finst litteratur på sjona, og språket er skildra i fleire ordbøker, både eittspråklege og tospråklege (då for det meste sjona–engelsk).
Konjunktivitt
Konjunktivitt eller augekatarr er ein inflammasjon av konjunktiva i auga. Det er den klart vanlegaste augesjukdommen og alvorsgraden kan vere frå heilt ufarleg til synstruande. Han består i ein inflammasjon av konjuktiva, og kan delast inn etter utløysande årsak.
Akutt
Dette er det vanlege raude auge allergikarar får om dei kjem i kontakt med allergenar (kattehår, pollen etc.).
Amøboid
Sjeldan årsak til konjuktivitt i Noreg, men kan vere veldig alvorleg.
Bakteriell
Alvorleg form for konjuktivitt som krev behandling. Mogelege agens er Pseudomonas aeruginosa, Neisseria Gonorrhéa og Chlamydia tracomatis (dei to siste hos barn ved smitte frå fødselskanalen - sjeldan).
Er i dag sjeldne former for bakterielle konjunktivittar. Kan oppstå hos nyfødde barn om mødre har ein genital infeksjon. I byrjinga av 1800-talet var desse infeksjonane langt vanlegare, og ein dryppet alle nyfødde med lapisdråpar i augo (Credés profylakse).
Viral
Den vanlegaste og minst alvorlege forma for infeksiøs konjunktivitt. Vanleg epidemi i barnehagar, og vil som regel ikkje trenge behandling.
Allergisk konjuktivitt
Vert behandla med antihistamin (cetrizin) eller steroidar.
Infeksiøs konjunktivitt
Bakterielle og amøboide vert behandla med antibiotika (chloramphenicol, erythromycin). Virale vert i utganspunktet ikkje behandla, men kan eventuelt behandlast med antivirale midlar (aciklovir).
Villa Sant'Antonio
Villa Sant'Antonio (sardisk Sant'Antòni) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia. Han har 352 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 19,05 km² og ligg i ei høgd på 249 meter over havet.
Konjunktivitt
Irritativ konjuntivitt
Vert behandla ved å fjerne irriterande årsak (t.d. skylje auge, fjerne framandlekamen etc). Ved behov kan ein gje smertestillande augedropar (ibuprocain).
Stabbur
Eit stabbur (stav-bur), òg kalla bur, stolpehus og stolpebu, er ein liten bygning som primært blir bruka til lagerplass for mat (oftast korn- og kjøtmat, men òg frukt nokre stader), klede og andre ting ein ikkje vil at mus, rotter og andre dyr skal ha tilgang til. Eit stabbur står på stavar av tre eller stabbar av stein i staden for å stå over ein kjellar, på grunnmur eller rett på bakken. Visse typar toetasjes stabbur blir mange stader kalla stabbursloft eller loft. Stabbur er svært vanlege i nordskandinavisk, samisk, austersjøfinsk og nordvest-russisk kultur, men finst òg mellom anna i Alpane, nordvest på Iberiahalvøya og blant indianarar i Alaska.
Byggjemåten varierer geografisk, frå laft i Russland og aust- og sentral-Skandinavia til grindbygg og stein i Spania og Portugal.
Noreg
I Gulatingslova frå 900-talet blir tre hus nemnte som skal stå på plass når ein leiglending forlét ein gard: Stova, eldhuset og buret. Gulatingslova seier at når ein leiglending forlet garden er det tre ytterdører som skal vera i orden: stovedøra, eldhusdøra og bursdøra. Buret er opphavet til stabburet, og er eldre enn loftet, som ikkje blir nemnt i Gulatingslova. Buret blei tidleg i mellomalderen bygd i to etasjar, og mange stader i landet blei det etterkvart sett på stolpar, slik at vi fekk stabburet slik vi kjenner det.
Stabburet var svært enkelt på dei fleste gardane, og det inneheldt eit enkelt rom; men på større gardar var bygningen gjerne svært forseggjord og gjerne forsynt med eit loft og med utsmykking.
Ajax Amsterdam
Amsterdamsche Football Club Ajax, til vanleg omtala som Ajax, også kalla Ajax Amsterdam eller AFC Ajax, er ein nederlandsk fotballklubb frå Amsterdam. Klubben spelar sine heimekampar på Amsterdam ArenA i Amsterdam.
Stabbur
Noreg
Inni stabburet var det minst éi mjølbyre som var forsynt med fleire rom for lagring av ulike typar korn og mjøl. Det inneheldt òg ei salttynne for salting av kjøt. Salttynna måtte vera heilt tett, ettersom kjøtet etter kvart blei liggjande i ein saltlake. I taket var det montert krokar for opphenging av røykte og salta kjøtvarer, for eksempel fenalår og spekepølser. Stabburet var ikkje frostfritt, så ein kunne ikkje lagre varer som blei øydelagde av frost der. Om stabburet hadde to etasjar, blei korn og mjøl lagra oppe, mens kjøt blei lagra nede.
Ajax Amsterdam
Ajax har tre gongar vunne Europacupen, og ein gong kvar meisterligaen, UEFA-cupen og cupvinnarcupen. Klubben har vorte seriemeister 30 gongar i Nederland, og har vunne fotballcupen 17 gongar. Ajax har fostra spelarar som Johan Cruijff, Johan Neeskens, Frank Rijkaard, Marco van Basten og mange andre toppspelarar.
Soge
Ajax vart grunnlagt i 1900. Namnet er etter den greske, mytologiske helten Ajax. Klubben vann landsmeisterskapet første gongen i 1918, utan å ha tapt ein einaste seriekamp. Sidan har klubben alltid spela i toppdivisjonen i Nederland.
Stabbur
Noreg
I våre dagar blir ikkje stabbura bruka som mjøllager lenger, men for å take vare på kunst og tradisjon blir stabbur likevel vedlikehaldne som ei lagerbu. Stabburet er framleis ei staseleg bygning på mange gardstun Noreg i dag.
Ajax Amsterdam
Soge
Ajax hadde sin gullalder i tida 1969-73. Klubben vann europacupen i 1971, 1972 og 1973. Samstundes vart Ajax både seriemeistrar i Nederland i 1970, 1972 1973 og cupmeistrar i 1970, 1971, 1972 og 1973. Spelarar som Cruijff og Neeskens var av øvste verdsklasse og merka seg ut på eit lag med mange dyktige spelarar.
Sist i 1980-åra var heimekampane til Ajax prega av hooligans på tribunane. Dette og muter i samband med ein kamp mot Austria Wien førte klubben ut i eit uføre. Enden var at det kom nye folk i alle leiarposisjonar.