cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
El Niño
ENSO er ein kopla klimafluktuasjon mellom hav og atmosfære, som oppstår som følgje av havstraumar og atmosfærisk sirkulasjon. ENSO er den mest omfattande og kjende mellomårlege variasjonen i vêr og klima i verda, og oppstår med to til åtte års mellomrom. Ikkje alle område av verda vert påverka, men ENSO kan merkast i Stillehavet, Atlanterhavet og Indiahavet. I Stillehavet strekk oppvarminga under ein El Niño seg over heile det tropiske Stillehavet, og det er ein klar samanheng med intensiteten i den sørlege oscillasjonen. Medan ENSO-hendingar oppstår om lag samtidig i Stillehavet og Indiahavet, oppstår dei først 12 til 18 månader seinare i Atlanterhavet. Mange av landa som vert hardast råka av ENSO er utviklingslanda i Sør-Amerika og Afrika, der økonomien er avhengig av jordbruk og fiske som hovudkjelda til mattilgang, sysselsetjing og eksport til utlandet. Viss ein klarar å varsle ENSO-hendingar i dei tre hava, kan det få stor global samfunnsøkonomisk innverknad. ENSO er ein global og naturleg del av klimaet på jorda, og om intensiteten eller frekvensen av fenomenet vil endre seg som følgje av global oppvarming er eit svært viktig spørsmål. Ein har funne prov for at fenomenet varierer i løpet av ein mykje lengre tidsskala og ein kan ha tiår med kraftigare ENSO-hendingar, og andre tider som er rolegare.
El Niño og La Niña
El Niño og La Niña er offisielt definert som ein vedvarande anomali i havoverflatetemperaturen som er større enn 0,5 °C langs dei sentrale og tropiske områda av Stillehavet. El Niño er kjenneteikna ved positive anomaliar, medan La Niña er kjenneteikna ved ein negativ anomali. Når ein har anomaliar som varer mindre enn fem månader vert tilstanden klassifisert som ein El Niño- eller La Niña-tilstand, og om anomalien varer meir enn fem månader vert det klassifisert som ein El Niño- eller La Niña-episode. Historisk sett går det to til sju år mellom kvar gong, og dei varer gjerne eit til to år om gongen.
Dei første teikna på ein El Niño er:
Dei varme og næringsfattige vatnet som El Niño fører med seg austover erstattar det kalde og næringsrike vatnet i Humboldstraumen på vestsida av Sør-Amerika, òg kalla Perustraumen. Dette kalde vatnet fører til gode fiskeforhold. I dei fleste tilfella vil det varme vatnet berre vare eit par veker eller ein månad før vêrmønsteret vender tilbake til det normale og fiske betrar seg igjen. Når El Niño varer fleire månader fører dette til ein meir omfattande straum av varmt vatn og kan få stor økonomisk innverknad både på det lokale fisket og den internasjonale fiskemarknaden.
Når ein ikkje har El Niño-forhold vil Walkersirkulasjonen i form av dei austlege passatvindane presse varmt vatn mot vest, som og varmar opp lufta over. Dette fører til ei oppvelling av kaldt og næringsrikt vatn utanfor kysten av Peru og Ecuador, som erstattar vatnet som strøymer mot vest. Vestsida av det ekvatoriale Stillehavet får varmt og vått vêr med lågtrykk som fører med seg mykje fukt i form av tyfonar og kraftige torevêr. Havet er om lag 60 cm høgare i det vestlege Stillehavet på grunn av denne vestlege havstraumen.
La Niña er karakterisert ved uvanleg kalde havoverflatetemperaturar aust i det ekvatoriale Stillehavet samanlikna med El Niño. Ein får som regel auka aktivitet av tropiske syklonar i Atlanterhavet under La Niña. La Niña-tilstanden følgjer som regel etter ein El Niño, særleg viss sistnemnde har vore kraftig.
Konsekvens av El Niño
Det varme vatnet, og dermed den varme lufta, som El Niño fører med seg, fører til torevêr og auka nedbør i austlege delar av Stillehavet.
Effekten av El Niño er meir direkte og kraftigare i Sør-Amerika enn i Nord-Amerika. El Niño fører til varme og svært våte somrar (desember–februar) langs kysten av det nordlege Peru og Ecuador, noko som kan føre til store flaumar når ENSO er kraftig eller ekstrem. Effektane i månadene frå februar til april kan òg verte alvorlege. Sørlege område av Brasil og nordlege område av Argentina får òg våtare vêr enn vanleg, men hovudsakleg om våren og tidleg på sommaren. Sentrale område av Chile får ein mild vinter med mykje nedbør. Medan Altiplano i Peru og Bolivia av og til får uvanlege snøfall. Området rundt Amazonaselva, Colombia og Sentral-Amerika får tørrare og varmare vêr.
Direkte konsekvensar av El Niño fører til tørrare forhold i delar av Søraust-Asia og nord i Australia, noko som aukar skogbrannfaren og fører til meir tørrdis og dermed dårlegare luftkvalitet. Tørrare vêr enn vanleg er òg vanleg i resten av Australia frå juni til august.
Områda vest for Den antarktiske halvøya, Ross-, Bellingshausen- og Amundsenhavet får meir havis under El Niño. Bellingshausen-, Amundsen- og Weddellhavet vert i tillegg varmare og har høgare lufttrykk.
I Nord-Amerika vert vintrane vanlegvis varmare enn normalt i Midtvesten, i nordaustlege delar av USA og i Canada, medan søraustlege delar av USA og nordvestlege delar av Mexico er våtare enn vanleg. Nordvest-USA er derimot som regel tørrare enn vanleg. El Niño fører til færre orkanar i Atlanterhavet, særleg sør for 25ºN. Dette kjem hovudsakleg av auka vindskjer over tropane.
Aust-Afrika, inkludert Kenya, Tanzania og området rundt Den kvite Nilen får våtare forhold enn normalt frå mars til mai, medan sørlege delar av det sentrale Afrika, hovudsakleg Zambia, Zimbabwe, Mosambikk og Botswana får tørrare vêr frå desember til februar.
Varmebassenget på vestlege halvkule
Studiar av klimadata har vist at i om lag halvparten av somrane etter ein El Niño er varmebassenget på den vestlege halvkula (Karibia og havområda rundt Sentral-Amerika) (WHWP) i uvanleg varm. Dette påverkar vêret i dette området og kan påverke den nordatlantiske oscillasjonen (NAO).
Atlanterhavet
Eit fenomen som liknar El Niño oppstår i Atlanterhavet der vatnet langs ekvator i Guineagolfen vert varmare og austlege delar av Brasil vert kaldare og tørrare. Dette kan ha samanheng med ENSO-endringar i Sør-Amerika. Doble El Niño-hendingar har tidlegare ført til alvorlege svoltkatastrofar på grunn av lange periodar utan monsunregn.
Andre konsekvensar
El Niño reduserer oppvellinga av kaldt og næringsrikt vatn utanfor vestkysten av Sør-Amerika, som gjev liv til dei store fiskebestandane i dette området. Fiskane gjev næring til store mengder sjøfuglar og avføringa deira medverkar igjen til gjødselindustrien.
Den lokale fiskeindustrien kan verte hardt råka under langvarige El Niño-hendingar. Verdas største fiskeri braut saman på grunn av overfiske av fisken anchoveta under El Niño i 1972. Under 1982-83-episoden vart makrell og anchoveta kraftig redusert, medan kamskjelbestanden auka i det varmare vatnet. Lysing følgde det kalde vatnet sørover, i lag med reker og sardinar. Så noko forsvann, medan andre artar auka. Dette har likevel ført til mange utfordringar for fiskeindustrien i området.
Variasjonen i ENSO fører til at enkelte artar kan vekse seg store raskare enn vanleg langs kysten av Peru, sidan dei større rovdyra flyttar seg til andre område.
Det finst påstandar om at kraftige El Niño-hendingar er årsaka til at sivilisasjonar som Moche og andre sivilisasjonar i Peru har forsvunne.
Kulp i Tyrkia
Kulp (kurdisk Pasûr) er ein by og eit distrikt i provinsen Diyarbakır i Tyrkia. Byen har kring 10 000 innbyggjarar (2010).
El Niño
Årsak
Mekanismane som utløyser El Niño-episodar vert framleis forska på, og det har vist seg vanskeleg å finne mønster som viser årsaka til hendingane eller som gjer det mogeleg å varsle dei.
Teoriar:
Historikk
El Niño vart først nemnd som namn på fenomenet i 1892 då Kaptein Camilo Carrilo fortalte den geografiske samfunnskongressen i Lima at peruanske seglarar kalla den varme havstraumen i nord for «El Niño» fordi han kom rundt juletider. Men fenomenet var kjend før den tid på grunn av den biologiske bieffekten som følgde med.
År med El Niño-hendingar
Tidsline over alle El Nino-episodane mellom 1900 og 2016.
Påviste EMSO forhold har ein hatt med to til åtte års mellomrom dei siste 300 åra, men dei fleste har vore svake.
Store El Niño-hendingar har ein hatt i åra 1790-93, 1828, 1876-78, 1891, 1925-26, 1982-83. 1997-98 og 2014–16.
El Niño-hendinga i 1997-98 var spesielt kraftig og førte til at fenomenet vart kjent over heile verda, medan perioden frå 1990-1994 hadde ein uvanleg høg frekvens av El Niño-hendingar (sjølv om dei var svake).
Tortolì
Tortolì (sardisk Tortuelie, latin Portus Ilii) er ein by i Italia som ligg i provinsen Nuoro på Sardinia. Han har om lag 10 000 innbyggjarar.
Geografi
Tortolì ligg på austkysten av Sardinia. Hamna og den største tettstaden i kommunen er Arbatax, som òg har flysamband til det italienske fastlandet og resten av Europa. I nord ligg Girasole og Lotzorai, i vest Villagrande Strisaili og Ilbono, og i sør Barisardo. Aust for byen ligg Middelhavet.
Historie
Tortolì vart erobra av kartagarane, romarane, vandalane, omajadane og spanjolane. Han var ein del av giudicato av Cagliari på 1100-talet.
Byen var hovudby i grevskapet Quirra.
I 1807 vart Tortolì sete i ein provins med 27 landsbyar, men i 1921 mista han denne statusen til Lanusei. I 1859 vart han innlemma i provinsen Cagliari og i 1926 vart han ein del av provinsen Nuoro. Tortolì var provinshovudstad i Ogliastra, i lag med Lanusei, fram til provinsen vart avskaffa i 2016.
I 1943, under den andre verdskrigen, vart hamna i Arbatax bombardert og 13 menneske mista livet.
Day Tripper
«Day Tripper» er ein song av John Lennon og Paul McCartney som er gjeven ut av The Beatles som ei «dobbel A-side» i lag med «We Can Work It Out». Songen er ein riffdriven rockesong. Begge songane vart spelte inn under innspelinga av albumet Rubber Soul, men er ikkje med på dette albumet. Songen gjekk til topps på den britiske singellista, den norske VG-lista og nådde femteplass på den amerikanske Billboard Hot 100. «Day Tripper» vart spelt på konsertar av bandet i 1965 og 1966 og var ein av songane som vart spelte på den siste konserten deira ved Candlestick Park i San Francisco den 29. august 1966.
Komposisjon
Beatles trengde ein ny single som dei kunne gje ut til jul Lennon skreiv det meste av teksten og den kjende gitarlinja, medan McCartney hjelpte til på versa.
Songen vart spelt inn 16. oktober 1965 ved Abbey Road Studios.
Andre versjonar
Av andre artistar som har gjort innspelingar av songen finn ein Sergio Mendes & Brasil '66, Nancy Sinatra, Otis Redding, Lulu, Electric Light Orchestra, Anne Murray, Whitesnake, James Taylor, Cheap Trick, Sham 69, Devo, Ocean Colour Scene og Type O Negative
Salslister
Vekeslister
Vitskap i 1824
Vitskapsåret 1824 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1824.
Toril
Toril, Torill og Torild er norske kvinnenamn danna som variantar av Torhild, som har norrønt opphav.
Torhild
Torhild er eit kvinnenamn som kjem frå norrønt Þórildr, sett saman av gudenamnet Tor (Þórr) og hildr, som betyr 'slag' eller 'strid'. Torhild har namnedag den 16. juni, saman med det avleidde namnet Toril.
Toril
Det norrøne namnet Þórildr er sett saman av gudenamnet Tor (Þórr) og hildr, som betyr 'slag' eller 'strid'. Toril har namnedag den 16. juni.
Torill var mykje brukt for norske jenter fødde i 1940- og 1950-åra.
São Paulo (fleirtyding)
São Paulo er portugisisk for Sankt Paulus (Apostelen Paulus) og kan visa til:
Bregne
Bregne er ei gruppe karsporeplantar som formeirar seg med sporar. Bregnane har store, som regel delte eller flika og trekanta blad. Hjå bregnane, som hjå andre karsporeplantar, sit sporane i sporehus. Hjå mange bregneartar sit sporehusa i klasar (sori) som sit på undersida av blada.
Klassifisering
Klassifiseringa av bregnar er ikkje avklåra. Omgrepet kan visa til ulike vitskaplege klassifiseringar, som divisjonen Pteridophyta eller klassen Polypodiopsida. Mange grupper, mellom anna ormetungebregnar, som har vore rekna mellom bregnane har synt seg å høyra til eigne grupper.
I eldre systematikk utgjorde bregneplantene ein gruppe med det vitskaplege namnet «Filicatopsida» (eller «Filicatae»). Etterkvart har det vist seg at tre bregnegrupper, Psilotales, ormetungebregnar og Marattiales, ikkje er i nær slekt med resten av bregnene. Ormetungebregnar (Ophioglossales) verker vera nærast i slekt med Psilotales, medan Marattiales verker vera nærast i slekt med sneller (Equisetales).
Bregneplantar i denne tydinga er altså ei parafyletisk gruppe, men om ein også tek med snelleplantane (Equisetopsida) blir gruppa fullstendig. Resten av dei egentlege bregnane, dvs. med unntak av Marattiaceae og ormetungebregnar, er derimot ei monofyletisk gruppe ofte kalla bregnar (Polypodiopsida), eller eigentlege bregnar (Leptosporangiatae), og utgjer dessutan hovudvekta av alle bregneplantar.
Bregneplantane er (med unntak av ormetungegruppa) kjenneteikna av sporehus med veggar som berre er eitt cellelag tjukt. Bregnar veks i alle klimasoner, men er representert med flest artar i tropane.
Anion
Eit anion er eit negativt lada ion, det vil seie at det er fleire elektron enn proton i partikkelen. Sjå også motsetnaden kation.
Lægdafossen
Lægdafossen er den 18. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg i Nærøyfjorden i Aurland kommune i Vestland. Fossen er ein av dei største i Nærøyfjorden og stupar rett ut i fjorden i fleire fall. Det høgaste fallet er det øvste med ei høgd på 125 meter. Fossen vert stundom kalla Sagfossen etter elva han er ein del av.
Drury på New Zealand
Drury er ein liten stad som ligg i distriktet Franklin ved sørgrensa til Auckland på New Zealand. Byen ligg 12 km nordaust for Pukekohe, nær Papakura Channel, ein arm i den naturlege hamna Manukau Harbour.
États généraux
États généraux var ei stenderforsamling i Frankrike før den franske revolusjonen. Tredjestanden (fransk tiers état) var ei av dei tre stendene i Frankrike før den franske revolusjonen i 1789. Presteskapet og adelen var dei to andre. Inndelinga av samfunnet i tre stender skriv seg attende til mellomalderen. Dei tre stendene møttest i stenderforsamlinga, états généraux, ei rådgjevande forsamling for kongen. På norsk vert gjerne états généraux omtala som generalstanda eller som stenderforsamling.
Drury på New Zealand
Byen, som ligg 35 km sør for bysentrum i Auckland, var til for ikkje lang tid sidan ein heller liten, halvt landleg busetnad ved foten av den låge åsrekkja Bombay Hills. Voksteren til Auckland har etter kvart gjort Drury til ein sørleg forstad nær kryssinga mellom hovudvegane State Highway 1 og 22, som båe leier sørover mot regionen Waikato.
Drury var tidlegare tilhaldsstad for ein militærbase. Då basen vart nedlagt, gjekk folketalet attende, og var ved folketeljinga i 2006 3 582 menneske.
Bielefeld
Bielefeld er ein by i Tyskland nordaust i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 325 000 innbyggjarar. Han ligg i regionen Detmold på både aust- og vestsida av Teutoburger Wald.
Namnet «Bielefeld» kjem frå det gamle namnet bileveld, som tyder «åslendt slette». Byen ligg mellom dei to åsryggane som utgjer den sørlege og nordlege delen av Teutoburger Wald. Sentrum ligg på austsida, medan delar av den moderne byen har spreidd seg til motsett side og på åskammane.
Historie
Bielefeld vart grunnlagd i 1214 av grev Hermann II von Ravensberg for å vakte gjennomgangen av Teutoburger Wald. Det store slottet Sparrenburg vart bygd sentralt i byen og vart aldri erobra gjennom heile mellomalderen. Slottet forfall utover på 1700- og 1800-talet og vart restaurert i 1879, men har no ein litt anna utsjånad enn det hadde i mellomalderen.
På 1400-talet var Bielefeld eit av dei minste medlemmane i Hansaen. Seinare utvikla handelen med lin seg og byen vart kjend som «linbyen».
Industri
I dag består industrien mellom anna næringsmiddelindustri, tilverking av hushaldningsutstyr, informasjonsteknologi og ulik tungindustri. Bielefeld har òg dei to største protestantiske sosiale institusjonane (Diakonie) i Europa, von Bodelschwingsche Anstalten Bethel og Evangelisches Johanneswerk.
Utdanning
Bielefeld har hatt universitet sidan 1969. Av dei første professorane var den kjende tyske sosiologen Niklas Luhmann. Andre høgare utdanningsinstitusjonar i Bielefeld er det teologiske seminaret Bethel (Kirchliche Hochschule Bethel) og Fachhochschule som er internasjonalt kjend for si utdanning innan fotografi og design. Andre kulturinstitusjonar er kunstmuseet (Kunsthalle) og Rudolf Oetker-konsertsal (Rudolf-Oetker-Halle).
SMART-1
SMART-1 (kort for Small Missions for Advanced Research in Technology) var ESA sin første månesonde. Han blei skote opp 27. september 2003 og medvite kræsjlanda på månen 3. september 2006. Mellom hovudmåla til ferda var å testa ein soldreven ionemotor og andre teknologiar medan sonden gjorde vitskaplege observasjonar. Sonden undersøkte òg teorien om at månen blei danna som følgje av ein kollisjoin mellom jorda og ein mindre planet for rundt 4,5 milliardar år sidan.
SMART-1 gjekk inn i månebane 15. november 2004. Han er den andre romsonden nokosinne som har nytta seg av ioneframdrift; den første var NASA sin Deep Space 1.
Sjølve sonden var med solsellepanela 14 meter brei. Han vog ved oppskyting 370 kg, og av dette var 19 kg vekta av dei vitskaplege instrumenta.
Fartøy
Fartøy (frå nederlandsk vaartuig, opphavleg 'greie til å fare i') er ein større farkost, særleg ein som er meint til bruk på vatn.
Tjøtafossen
Tjøtafossen er den 19. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg i Briksdalen i Stryn kommune i Vestland. Fossen ligg like ved den kjende Briksdalsbreen og stupar ut i bresjøen ved foten av breen. Fossen har relativt lite vassføring og renn truleg best når snøsmeltinga er størst.
Primorsk
Primorsk (russisk Приморск, finsk Koivisto, svensk Björkö ) er ein by i Leningrad oblast i Russland og den største russiske hamna ved Austersjøen. Han har om lag 5000 innbyggjarar. og ligg på Det karelske neset, 137 km vest for Sankt Petersburg, på nordkysten av Finskebukta.
Historikk
Busetnaden vart først nemnd i russiske kjelder som Berjozovskoje («Bjørkelandsby») i 1268, då dei tyske handelsmennene frå Gotland bad republikken Novgorod om å sikre passasjen deira til elva Neva. Svenskane annekterte regionen under det tredje svenske krosstoget. Russarane tok tilbake byen og øyane utanfor ved slutten av den store nordiske krigen i 1721. Så delte byen skjebne med resten av Det karelske neset, det vil sei at han etter krigen 1808-1809 vart innlemma i Storfyrstedømet Finland.
Primorsk utvikla seg på 1900-talet som ei uthamn for byen Viborg og var i første halvdelen av 1900-åra ein av dei mest framståande sjøfartsbyane i Finland, men ved Moskvafreden i 1940 måtte Finland avstå byen til Sovjetunionen. Under framhaldskrigen flytta mange finnar attende til byen, men etter våpenstillstanden i 1944 vart området overdrege til Sovjetunonen att.
Oljeterminal
Primorsk er heimstad for den største oljeterminalen i Austersjøen, som vart utvikla av Putin-administrasjonen som endestasjon for røyrleidningssystemet, til ein pris på 2 000 000 000 USD. Terminalen starta drifta i desember 2001 og hadde utmanøvrert Ventspils og andre utanlandske rivalar i løpet av eitt år.
René Préval
René Garcia Préval var ein haitisk politikar og agronom som var president i Haiti i to periodar, frå 7. februar 1996 til 7. februar 2001 og frå 14. mai 2006 til 14. mai 2011. Dessutan var han statsminister i landet frå februar til oktober 1991.
Préval tok utdanninga si i Belgia og Italia, og var også busett i USA før han vende tilbake til Haiti og involverte seg i politikk og velgjerd. Då Jean-Bertrand Aristide vart president, vart Préval utnemnd til statsminister, ein post han hadde til han vart tvinga i eksil etter militærkuppet 30. september 1991. I 1996 vart han vald til president, og var det fram til 2001. I 2006 vart han vald på nytt i eit langdrygt val.
3. august
3. august er den 215. dagen i den gregorianske kalenderen (216. under skotår). Det er 150 dagar att av året.
Söğüt
Söğüt er ein by og eit distrikt i provinsen Bilecik i Marmararegionen i Tyrkia. Söğüt grensar til Bilecik i vest, Gölpazarı i nord, İnhisar i nordaust, Eskişehir i søraust, og Bozüyük i sørvest. Byen har kring 10 000 innbyggjarar, medan distriktet har i overkant av 20 000.
Söğüt var fødestaden til sultan Osman I, som grunnla Det osmanske riket.
Taşucu
Taşucu (latinsk Holmi) er ein liten by i Silifke i provinsen Mersin i Tyrkia. Byen har kring 10 000 innbyggjarar (2010), men dette talet vert dobla som sommaren. Det går ferje frå Taşucu til Girne på Nord-Kypros.
Heartache Tonight
«Heartache Tonight» er ein song skriven av Don Henley, Glenn Frey, Bob Seger og J.D. Souther, og spelt inn av Eagles. Songen vart spelt inn for albumet The Long Run og gjeven ut som singel i 1979. Han nådde toppen av den amerikanske Billboard Hot 100 i november det året. Han låg berre på toppen av lista i ei veke, men selde 1 million eksemplar. Det var den siste singelen til Eagles som nådde toppen av Hot 100.
Bandet vann Grammyprisen for beste rockesong av duo eller gruppe. Songen oppstod frå ein elektrisk jam mellom Glenn Frey og J.D. Souther, som vitja Frey heime i Los Angeles når han var i byen. Frey og Souther skreiv det første verset medan dei lytta til Sam Cooke-songar. Under jamminga, ringte Frey til Seger og song han verset. Seger song så refrenget attende til dei. I følgje Frey, «J.D. [Souther], Don og eg skreiv songen ferdig. Ingen tunge tekstar - songen er meir ein leik - og det var det som var meininga.» Songen er sidan blitt spelt inn ac countryartisten John Anderson på hyllestalbumet Common Thread: The Songs of the Eagles og av Michael Bublé på albumet Crazy Love.
Conway Twitty-versjonen
«Heartache Tonight» vart spelt inn fire år seinare av countryartisten Conway Twitty. Han gav songen ut som den andre singelen frå albumet Lost in the Feeling og versjonen hans nådde sjetteplassen på Billboard Hot Country-lista hausten 1983.
Twitty-versjonen hadde med Osmond-brørne på korvokal.
Norsk versjon
Eldar Vågan skreiv ein norsk tekst til melodien og kalla han «Hembrent i kvæll». Denne vart spelt inn av Vazelina Bilopphøggers og gjeve ut på albumet 24 timers service i 1980.
Bambaiya
Bruk
Bambaiya er ikkje eit morsmål, men eit andrespråk for nær alle som bruker det. Desse kan ha heimespråk så ulike som marathi, gujarati, portugisisk, engelsk og tamil, og bombayspråket er dermed eit hjelpemiddel til at talarar frå ulike språkfamiliar kan forstå kvarandre.
Ein bruker bombayhindi særleg i samband med handel, som på marknaden, og tenester, som når ein overordna snakkar med ein kroppsarbeidar. Ungdom bruker det òg mykje seg imellom, og samstundes som det blir sett på som noko ukultivert og grovt, har bambaiya òg fått eit skjær av opprør over seg. I Bollywood er det vanleg at to stereotype figurar bruker det: Skurkar frå mafiaen, og unge, opprørske heltar.
Historisk utvikling
Den enorme byen Bombay er blitt til ganske nyleg, då portugisarane og seinare engelskmennene trong ein hamneby for dei indiske koloniane sine. Byen ligg på vestkysten av India, i eit område der det bur maratharar og gujaratarar. Han ligg altså ikkje i det hinditalande beltet av India, men bambaiya er likevel basert på hindi.
Språket som gav opphav til bombayhindi er ein annan type forenkla hindi, såkalla marknadshindustani, som blei brukt ved handel vest og nord i India. Det blei brukt til det same i Bombay, men fann òg ein vidare bruk etter kvart som fleire folkegrupper møttest og skulle leva nær kvarandre.
Noko liknande har skjedd i andre store byar med mykje immigrasjon, som til dømes Nairobi i Kenya. I denne byen er likevel byspråket, swahili, som først var eit andrespråk for dei fleste, blitt til eit førstespråk for mange. Dette er fordi folk frå ulike språkgrupper har gifta seg og fått barn saman. I India var det lenge utenkeleg å gifta seg med nokon frå ei anna språkgruppe (sjå det indiske kastesystemet), og det er framleis uvanleg. Derfor held folk fast på språket til forfedrane sine, medan bombayhindi fortsett med å vera eit utespråk, slik det har vore sidan byrjinga. Dette betyr òg at det vil fortsetta å vera eit pidginspråk.
Diglossia
Medan indarar flest er stolte av morsmålet sitt, er det få som er stolte av bombayhindi, sjølv om nokre lovprisar det som eit humoristisk og uttrykksfullt språk. Det finst situasjonar der bruk av språket er rekna som heilt uakseptabel, som i undervising, forretningsmøte og i nyheitssendingar. I andre samanhengar er det naturleg å bruka bambaiya. Dette gjeld som tidlegare nemna mellom overordna og underordna, herskap og tenarar, vennar frå ulike språkgrupper, og i marknaden. Lettare underhaldning som såpeopera, musikk- og ringinn-program bruker òg gjerne bambaiya. Ein slik situasjon blir gjerne kalla for diglossia.
Ordforråd
Hindi er kjelda til storparten av orda i bambaiya, men ein god del kjem frå marathi eller gujarati, og ein del frå engelsk, portugisisk og tamil. Nokre av orda har fått ei anna tyding på bombayhindi som slektar på den opphavlege tydinga i det andre språket. Bambaiya har òg mange uttrykk som er omsette direkte frå eit anna språk, slik at dei høyrest framande ut for talarar av vanleg hindi. I tillegg har mange uttrykk blitt forenkla ved at ein set saman enkeltord i staden for å bruka det «korrekte» hindiordet. Til dømes er «utlandet» bargaõ på bombayhindi, sett saman av bar (utanfor) og gaõ (landsby). På hindi er utlandet vidésh.
Med alle desse endringane kan bambaiya ofte vera uforståeleg for hinditalarar utanfrå. Den best kjende misforståinga er bambaiyauttrykket «samne giréga», som betyr «du vil sjå det framfor deg», men som bokstaveleg betyr «det vil bryta saman framfor deg» på standard hindi.
Lydar
Vanleg hindi har mange lydar som kan vera vanskelege å uttala for dei som lærer språket i vaksen alder. I bombayhindi er mange av desse blitt borte. Dette gjeld mellom anna dei fleste aspirerte konsonantar og h-ar inni og i slutten av ord. Konsonantgrupper er blitt forenkla ved at ein sett inn vokalar mellom dei. Slik er hindiordet «farkh» (forskjell) blitt til «farak» på bombayhindi.
Grammatikk
Bambaiya har ein svært forenkla grammatikk samanlikna med standard hindi. I hindi har ein to ulike kjønn for substantiv som går igjen i adjektiv og suffiks, medan bambaiya ikkje har grammatiske kjønn i det heile tatt. Mange substantiv i hindi dannar fleirtal på ein uregelmessig måte. På bambaiya kan ein setta substantiv og pronomen som skildrar menneske i fleirtal ved å leggja til -log etter dei, medan andre substantiv sjeldan endrar seg om dei er i fleirtal.
Muskel
Muskel er ein av dei fire hovudvevtypane i kroppen og har i oppgåve å røra delar av kroppen og å flytta stoff rundt i han. Utan musklar ville me ikkje ha kunna røra på oss, og indre organ ville heller ikkje ha verka.
Det finst tre ulike typar muskelvev:
Det er den førstnemnde typen me gjerne tenker på når me snakkar om musklar.
Ludvig
Ludvig er eit mannsnamn av germansk opphav. Det har norsk og dansk namnedag den 25. august og svensk den 2. oktober. Andre skrivemåtar er Ludwig, Ludvik og Ludwik.
Avleiingar
Namneforma Ludvig er nordisk. Den norrøne forma var Hlọðvér og Hloðvér. Den opphavlege germanske forma har vore Chlodovech eller Hlodwig, som var namnet på den første kristne kongen over frankarane, Ludvig den fromme. Namnet er sett saman av det gammalhøgtysk eller frankisk hluth, 'kjend', og wig, 'kamp' eller 'krig', og kan tolkast som 'vidkjend krigar'. Namnet har mange variantar, som Ludwig (tysk), Ludwik (polsk.) og Ludovico (italiensk). Det har kortformer som Loïc (bretonsk), Louis (engelsk/fransk), Lewis (engelsk), Luis (spansk), Luigi, Lucio (italiensk) og Lutz (tysk). Kvinnelege utgåver er Ludwiga, Ludovica, Ludvine, Ludivine og Louise.
Rikshospitalet
Rikshospitalet, eit norsk somatisk sjukehus, grunnlagt i 1826 i Christiania (Oslo). Det ligg på Gaustad i Oslo, mellom Blindern og Sognsvann, og har ei tett tilknyting til universitetet i Oslo.
Rikshospitalet er frå 1. januar 2009 underlagt (eller del av) Oslo Universitetssykehus HF saman med dei tidlegare Aker Universitetssykehus HF og Ullevål universitetssykehus HF. Rikshospitalet har ei rekke landsfunksjonar.
Det første sjukehuset
16. oktober 1826 flytta Rikshospitalet inn i lokala til militærhospitalet på Hammersborg. Det fekk 100 medisinske og kirurgiske senger og ein filial i Lille Strandgade der Christiania sivile sygehus blei hudavdeling med 55 senger. At hudavdelinga var ein tredel av sjukehuset speglar kva medisinen kunne gjera noko med den gong.
Fødselsstiftelsen kom på plass i eit hus ved sida av i 1837. Dette huset var teikna av arkitekt Christian Heinrich Grosch som òg teikna ei utviding av Rikshospitalet. Murbygningen, som ho blei heitande, var ferdig i 1842. Etter kvart blei det oppretta ei eiga avdeling for born i lokala til fødselsstiftelsen. Der blei det plass til 10-15 ungar.
Ein trong stadig plass for fleire pasientar og det blei leigd rom i hus og eigedommar rundt sjukehuset. Før flyttinga frå Akersgata hadde sjukehuset plass til 289 pasientar; 173 medisinske og kirurgiske pasientar, 79 med hud- og kjønnssjukdomar, 22 barselkvinner og 15 born.
Det andre sjukehuset
I 1862 løyvde Stortinget pengar til kjøp av tomt til nytt Rikshospital. Etter mange ordskifte om medisin og økonomi stod sjukehuset ferdig i 1883. Det låg ved Pilestredet, ned mot Nordahl Bruns gate og hadde fleire hus rundt ein sentral plass med fontene. Hovudinngangen var i huset på hjørnet mot Langes gate. Det var 174 medisinske og kirurgiske plassar, 72 for hud- og kjønnssjukdommar og 18 isolasjonssenger. Isolasjonssengene var med tanke på smittsame sjukdommar som t.d. tyfoidfeber. Fødselsstiftelsen og barneavdelinga var det ikkje blitt plass til. Arkitektar for det nye sjukehuset var Heinrich E. Schirmer og Jacob Wilhelm Nordan.
Sven Moren
Sven Moren var ein norsk forfattar frå Trysil. Han vart far til Halldis Moren Vesaas. Litteraturhistorisk høyrer Sven Moren heime mellom skildrarane av folkeliv og bondeliv, mot slutten av 1800-talet. I 1926 vann han Melsom-prisen.
Rikshospitalet
Det andre sjukehuset
Dette var aldeles for få senger, historia framover blei derfor ei historie om evig plassmangel og stadige påbyggingar. Det var heile tida ein føresetnad at når det gjaldt vanlege sjukdommar så skulle det ikkje vera plass til fleire pasientar enn det ein trong til undervisinga av medisinarane. Derimot skulle dei store spesialklinikkane vekse, som t.d. hud-, auge- og barneavdelingane.
Fødselstiftelsen kom etter i 1914 då den nye Kvinneklinikken blei bygd opp mot Stensgata, på det som blei kalla Nattmannshaugen. Tomta hadde blitt kjøpt alt i 1890. Deretter kom augeavdelinga i 1915, hudavdelinga i 1929, kirurgblokka kom stegvis frå 1935 til 1950, barneklinikken kom som fredsgåve frå Sverige i 1950 (med ekstra fløy i 1990), øyre-nase-halsavdelinga i 1967, patologibygget i 1971 og til slutt plastisk kirurgisk avdeling i 1989.
På 90-talet byrja også andre sjukehus å bli lagt inn under Rikshospitalet.
Ved flyttinga var det over 4000 tilsette, av desse var om lag 500 legar og 1 700 pleiepersonell.
Tomta i Pilestredet er no bygd ut til undervisningsformål og bustadar med namnet Pilestredet Park. Nokre av dei gamle husa står framleis.
Det tredje sjukehuset
Rikshospitalet flytta frå Pilestredet til Gaustad i 2000 etter ein lang prosess. Det ligg saman med to universitetsbygg; Domus Medica og Domus Odontologica, og eit sjukehotell med 90 rom.
Rikshospitalet vart frå 1. januar 2005 ein del av helseforetaket Rikshospitalet–Radiumhospitalet HF saman med Radiumhospitalet. Sjukehuset vart ei tid kalla, Rikshospitalet–Radiumhospitalet HF avdeling Gaustad.
Frå 1. januar 2009 vart sjukehuset del av Oslo universitetssykehus HF, som er eit helseforetak underlagt Helse Sør-Øst RHF.
Organisering
Rikshospitale har avdelingane
Avdeling for nyfødtscreening
'Nasjonal kompetansetjeneste for dekontaminering
Funksjonar
Rikshospitalet har 585 senger. Halvparten er kirurgiske senger og kvar fjerde seng er ei barneseng. 44 senger er definert som post-operative eller intensivsenger. Det er 27 operasjonsstuer på sjukehuset.
Tempelriddarordenen
Tempelriddarordenen var ein kristen munkeorden med militære funksjonar som blei oppretta under krosstoga, danna i 1119 for å verna pilegrimar i Det heilage landet. Grunnleggjarane var ni franske riddarar leia av Hugyens De Paynes og Geoffrey St Omar.
Rikshospitalet
Funksjonar
Kvart år vert meir enn 30 000 pasientar lagt inn på Rikshospitalet til heildøgnsopphald. 20 000 pasientar får dagbehandling, og det vert gjennomført 160 000 polikliniske konsultasjonar.
Tempelriddarordenen
Tempelriddarordenen var ein av dei tre store riddarordenane under krosstogstida, dei andre to var johannitterordenen og den tyske riddarordenen. Trass i at det fulle namnet til tempelriddarane var Dei fattige riddarane av Salomons tempel samla dei store rikdommar, noko som skulle føra til enden på ordenen.
Rikshospitalet
Funksjonar
Sjukehuset er eit universitetssjukehus med brei medisinsk forsking og undervising. Det har òg mange lands- og fleirregionale funksjonar, til dømes transplantasjonskirurgi og kirurgi på småbarn, og tek derfor imot pasientar frå andre landsdelar for høgspesialisert behandling.
Sjukehuset har dei siste åra hatt ein omfordeling av arbeidsområde i høve til andre sjukehus u Oslo. Ullevål Universitetssjukehus har teke over augeavdelinga frå Rikshospitalet, mens Rikshospitalet har teke øyre-nase-hals-sjukdommar frå Ullevål. Ulike funksjonar innanfor revmatologi er delt med Diakonhjemmet sykehus, og ortopedi med Ullevål.
Universitetstilknyting
Rikshospitalet var det einaste universitetssjukehuset i Noreg i over hundre år. Det er framleis opplæring av studentar i medisin ved sjukehuset og fleire universitetsinstitutt er tilknytte sjukehuset, mellom anna Rettsmedisinsk institutt, Institutt for kirurgisk forsking, Pediatrisk forskningsinstitutt og Senter for helseadministrasjon.
Arkitektur
Sjukehuset er teikna av Medplan A/S Arkitekter og har over 100 000 kvadratmeter golvareal, ikkje medrekna sjukehotell og universitetsareal. Det er påbygd to gonger sidan det var ferdig i 2000.
Tempelriddarordenen
Enden på ordenen
Då muslimane under Saladin tok tilbake Jerusalem i 1290, fortsette tempelriddarane å verka i Europa. Mange kongar hadde stor gjeld til ordenen, mellom anna den franske kongen Filip IV. Den 13. oktober 1306 arresterte han heile leiinga for ordenen og skulda dei for brotsverk mot den sanne religionen. Mange tempelriddarar blei drepne og eigedomane til ordenen blei tekne i beslag. Hundrevis av franske tempelriddarar tilstod å ha tilbede djevelen Baphomet, å ha forbanna Jesus og liknande kjetteri. 600 av dei erklærte seinare at tilståingane var falske, og berre gjort på grunn av tortur hjå inkvisisjonen. Før stormeisteren Jacques de Molay og tre andre tempelriddarar blei brende til døde i Paris i mars 1314, erklærte han:
Rikshospitalet
Kunst
Kunsten på Rikshospitalet er den største offentlege kunstsamlinga utanfor musea i Noreg. Det blei laga ein plan for kunsten ved sjukehuset som ein del av planlegginga. Det er gjeve oppdrag til 44 kunstnarar, det er kjøpt inn eit eller fleire verk av 55 til, og det er kjøpt inn over 200 grafiske blad til artoteket på sjukehuset.
Tempelriddarordenen
Ettermæle
Tempelriddarordenen har vore omspunnen av myter sidan mellomalderen. Fleire vedvarande soger fortel at han fortsette å eksistera under jorda, og mange moderne okkulte ordenar hevder at dei stammar frå tempelriddarane. Det finst teikn på ein viss samanheng mellom tempelriddarane og dei seinare frimurarane. Meir fantasifulle rykte hevder at tempelriddarane verna om den jødiske paktarken, den heilage gralen, dei vises stein og andre skattar.
I historieleksjonane sine hevdar frimureriet i Noreg å stamma frå tempelriddarane. Det same gjeld fleire andre ordenssamfunn, mellom anna ei rekke fråhaldslosjar, der ein av dei til og med kallar seg Tempel Ridder Ordenen.
13. august
13. august er den 225. dagen i den gregorianske kalenderen (226. under skotår). Det er 140 dagar att av året.
Depresjon
Depresjon er ei psykisk liding som gjer ein nedstemt og makteslaus i ei så stor grad at det går ut over evna til å fungera normalt. Ein deprimert person kan kjenna seg trist, irritabel, trøytt, umotivert og apatisk — vanlege skildringar av sjukdommen er at ein «ikkje har motivasjon for å gjera noko som helst» eller «føler seg trist utan grunn». Klinisk depresjon kan føra til uavbrotne negative tankar og i nokre tilfelle misbruk av alkohol eller andre stoff, sjølvskading eller sjølvmord.
I daglegtale er det vanleg å snakka om at ein er «deprimert» om ein er særs trist eller skuffa, utan at ein har denne psykiske lidinga. Samstundes kan folk som lir av depresjon ha vanskar med å bli sett på som sjuke — dei kan i staden bli sett på som late, bedd om å ta seg saman og liknande.
Typar
Depresjonar blir delte inn i reaktive eller endogene typar.
Ein reaktiv depresjon oppstår etter særskilde belastande hendingar eller endringar i livssituasjonen. Éi form for reaktiv depresjon er den sesongavhengige depresjonen (vinterdepresjon), som kjem av mangel på lys i den mørke årstida.
Ein endogen depresjon oppstår utan at det er mogleg å finna noka tydeleg utløsande hending, og pasienten og terapeuten føler at tilstanden har oppstått utan tydeleg årsak. Dette kan ha samanheng med arv, sosiale tilhøve, psykologiske mekanismar og biokjemiske tilhøve i hjernen.
Ei anna form for depresjon, som er klassifisert som eigen diagnose, er bipolar liding (manisk-depressivitet).
Vitskap i 1825
Vitskapsåret 1825 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1825.
Nikolaj Jakovlev
Nikolaj Feofanovitsj Jakovlev  var ein sovjetisk lingvist. Han er spesielt kjend for arbeidet sitt med å utvikle eit felles alfabet for dei språka som vart skriftfesta i perioden frå oktoberrevolusjonen fram til 1935.
Paul Klee
Paul Klee var ein tysk-sveitsisk målar, grafikar og kunstteoretikar. Han arbeidde med mange ulike uttryksformer og varierande stilar, som var inspirert av kunstretningar som ekspresjonisme, kubisme, primitivisme og surrealisme. Ein del av måleria hans kan også ha drag av naivisme.
Liv og gjerning
Klee vart fødd i Münchenbuchsee i kantonen Bern. Mor hans var frå Sveits, faren frå Tyskland. Familien var mykje musikkinteressert og Klee vog ei tid mellom å velje musikk eller biletkunst som karriereveg. I 1899 flytta han til München og byrja kunststudiar, i 1901/02 var han på studiereise i Italia. Etter ei tid i Bern busette hans seg i 1906 i München. Her vart han kjend med Vasilij Kandinskij, Franz Marc og andre avantgardekunstnarar, i 1912 kom han også i kontakt med kunstgruppa Der Blaue Reiter. Klee reiste i 1914 til Tunisia saman med August Macke og Louis Moilliet, der dei opplevde og vart overvelda av det nordafrikanske lyset.
Etter fyrste verdskrigen, då han som tysk statsborgar ein kort periode var ved det tyske flyvåpenet, vart Klee lærar på kunstskulen Bauhaus og frå 1931 på kunstakademiet i Düsseldorf. Etter nazistane kom til makta i 1933 byrja ei offisiell forfylgjing av Klee. Ein monografi over hans verk vart brend på bokbål rundt om i landet. Det statlege Reichskulturkammer stempla kunsten hans som degenerert. Han fekk yrkesforbud som kunstnar, mista lærarstillinga og 102 av kunstverka hans på tyske museum vart beslaglagt. Nokre av desse verka var med i den statlege, propagandistiske kunstutstillinga Entartete Kunst i München. Klee flytta til Sveits og søkte om søkte om sveitsisk statsborgarskap. Straks før dette vart innvilga, døydde han i Muralto i kantonen Ticino.
Fındıklı
Fındıklı er ein by og eit distrikt i provinsen Rize ved kysten av Svartehavet i Tyrkia, aust for byen Rize. Byen har kring 10 000 innbyggjarar (2010).
Altaj
Namnet Altaj kan tyda:
Krasnodar kraj
Folkesetnad
Krasnodar kraj har størst folketal av alle russiske føderasjonssubjekt utanom dei føderale byane Moskva og St. Petersburg. Dei største byane er Krasnodar (709 000 ibuarar), Sotsji (331 100), Novorossijsk (229 200) og Armavir (190 000).
Fleirtalet av folket er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske samansetjinga:
Austre Tindefjellfossen
Austre Tindefjellfossen er den 20. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg i Bødalen i Stryn kommune i Vestland. Fossen renn frå Tindefjellbreen og ligg like innanfor den høgare Ytste Tindefjellfossen.
Tispe
Ei tispe er eit hodyr i hundefamilien. Av og til vert uttrykket også brukt i samanheng med meir forklarende uttrykk, som til dømes alfatispe, leidartispe, ungtispe, hundetispe og revetispe.
Uttrykket tispe vert også i ei viss mon nytta som eit skjellsord om kvinner.
Samisk språkforsking
Samisk språkforsking har ei trehundreårig historie attom seg. Denne forskinga har heilt til dei siste tiåra vorte utført på ulike måtar i ulike land, og presentasjonen av den samiske språkforskinga følgjer her nasjonsgrensene, og er delt opp i ulike artiklar:
Wallis- og Futunaøyane
Wallis- og Futunaøyane, fransk Wallis-et-Futuna, futunisk og uveisk Uvea mo Futuna, er eit fransk oversjøisk område i Stillehavet. Det omfattar Wallisøyane (Uvea) i nord og Futunaøyane i sør. Arealet er 274 km² og folketalet 16 309 (2007).
Texas
Texas er ein delstat sørvest i USA, med grense til Mexico. Han er den nest største delstaten i landet, både i folkemengd og flatevidd. Austin er hovudstad medan Houston er den største byen i Texas.
Wallis- og Futunaøyane
Øyane vart først folkesette av polynesiske folkeslag. Dei vart først vitja av europearar på 1600-talet. Franske misjonærar kom dit i 1837 og konverterte folket til katolisismen. Dei vart gjort til fransk protektorat i 1887 og 1888. Dei vart ein fransk koloni, underlagt Ny-Caledonia i 1917. I 1961 vart dei eit fransk oversjøisk territorium, og tilknytinga til Ny-Caledonia vart broten. I 2003 fekk dei status som fransk oversjøisk «kollektivitet».
Det store fleirtalet av folket på øyane, 97,3 % i 2003, er av polynesisk opphav, med eit lite mindretal av fransk opphav. Over 16 000 menneske med opphav frå Wallis- og Futunaøyane bur på Ny-Caledonia. Dei fleste snakkar polynesiske språk, uveisk (fakauvea) på Wallisøyane og futunaisk (fakafutuna) på Futunaøyane.
Texas
Historie
Texas var ein meksikansk delstat fram til 1836, då han erklærte sjølvstende. Etter fleire kampar blei Republikken Texas til. Han blei annektert av USA i 1845 og stykka opp i 1850, då ein tredel av staten blei delt ut til dagens Colorado, Kansas, New Mexico, Oklahoma og Wyoming, lausreiv seg frå USA igjen etter eit val i 1861, som del av den amerikanske borgarkrigen, og blei teken inn igjen i 1870.
Varmebassenget på vestlege halvkule
Varmebassenget på vestlege halvkule (WHWP, forkorting frå engelsk Western Hemisphere Warm Pool) er eit område med havoverflatetemperatur høgare enn 28,5ºC som utviklar seg vest for Sentral-Amerika om våren, og som forplantar seg til dei tropiske farvatna i aust.
Varmesyklusen i varmebassenget byrjar med ei oppvarming aust i det nordlege Stillehavet om våren. Utanfor Sentral-Amerika oppstår det eit dipolmønster på grunn av at kjøligare og tørrare luft strøymer gjennom Tehuantepec-eidet. Varmen og fukta frå varmebassenget driv den mexicanske monsunen, og om sommaren har varmen spreidd seg til Mexicogolfen og Karibia.
Samanheng med El Niño
Studiar av klimadata har vist ein samanheng mellom El Niño og varmebassenget på vestlege halvkule. Under ein normal vinter på den nordlege halvkula driv varmen over Amazonas ei Hadleycelle der søkkjande luft rundt 20ºN driv ein kraftig antisyklon i det subtropiske Atlanterhavet. Ein El Niño svekkar denne cella og dei tropiske områda av Nord-Atlanteren vert varma opp meir enn vanleg i løpet av våren. Om lag halvvegs ute i El Niño-hendinga vil det uvanleg varme vatnet i den austlege delen av det nordlege Stillehavet få auka oppvarming om våren og varmen spreier seg austover i varmebassenget om sommaren.
Børsa kyrkje
Børsa kyrkje står i Børsa i Skaun kommune i Trøndelag fylke, og er frå 1857.
Arkitekt for bygget, som er i tre, var Christian Heinrich Grosch. Kyrkja er ei langkyrkje der hovudskipet er orientert vest-aust med portalar i vest, sør og nord. Tårnet står i vest og koret er i aust. Koret har runda avslutting. Det er bygd til eit sakresti til dåpsfolk austom koret.
Altertalvla
Altertavla er frå kring 1730 og er måla av Sigismundus Wagner. Motivet er Jesu siste måltid med følgjesveinane. Tavla stod opphavleg i Krosskyrkja i Bergen og vart flytt til Børsa kyrkje i 1859.
Kyrkjeklokker
Det er to kyrkjeklokker i kyrkja. Begge er laga av Baklandets støberi, den eine i 1908 og den andre i 1910.
Koreografi
Koreografi (av klassisk gresk χορός, 'dans' og γράφειν 'skriva') er kunsten å skapa ein dans og å skildra dans slik at dei ulike delane av dansen, som rørsle, steg og posisjonar, kan uttrykkast som eit heile. Ordet «koreografi» visr også til den feridge dansekomposisjonen. I den vidaste tydinga blir koreografi òg nytta for andre sekvensar med rørsle, for eksempel i kampsportscenar i filmar.
Altaj kraj
Altaj kraj (russisk Алтайский край) er eit territorium (kraj) i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Barnaul, arealet er 167 850 km² og innbyggjartalet er 2 420 000 (2010). Fram til 1991 var den autonome oblasten Gorno-Altaj del av krajet, denne er no ein eigen delrepublikk, republikken Altaj, aust for Altaj kraj. I sør grensar territoriet til Kasakhstan.
Folkesetnad
Dei største byane er Barnaul (612 400 ibuarar), Bijsk (210 100) og Rubtsovsk (147 000).
Fleirtalet av folket er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske samansetjinga:
Den sanne krossen
Den sanne krossen er krossen som Jesus Kristus ifølgje kristen tru døydde på. Det har ein særskild status i kristen tradisjon, først og fremst i dei kristne retningane som legg vekt på relikviar, men òg i enkelte retningar som elles ser bort frå eller er direkte negative til å framheva gjenstandar som heilage.
Krossen skal ha blitt funnen igjen av kristne i Jerusalem. Ei rekkje mirakel er blitt tillagde han, og i krossfarartida var han viktig for dei kristne riddarane som kjempa om kontrollen over Jerusalem og Det heilage landet. Splintar som skal stamma frå krossen blir framleis æra i ei rekkje kyrkjer og kloster rundt om i verda.
Historie
Den første omtalen av ein fest for den sanne krossen stammar frå 300-talet. Ifølgje Den alexandrinske krønika blei han funnen i Jerusalem av keisarinne Helena av Konstantinopel den 14. september 330. Denne datoen blri feira i Den katolske kyrkja som festen for krossen si opphøging. Det finst òg ein eigen fest for gjenfinninga av krossen som blir feira 3. mai.