cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heidi Sundal
Sundal debuterte på Noregs landslag i ein kamp mot Jugoslavia den 8. november 1980. I desember 1986 var ho ein av dei sentrale spelarane då Noreg overraska og vann bronsemedaljen under handball-VM i Nederland. Både under Sommar-OL 1988 i Seoul og Sommar-OL 1992 i Barcelona spelte ho ei viktig rolle då Noreg vann sølvmedaljar i begge handballturneringane. Då Noreg på heimebane vann bronsemedaljen i handball-VM 1993 etter 20-19 mot Romania i bronsefinalen, vart ho kåra til den beste linjespelaren i meisterskapen.
Warhammer
Spelet
Spelet har omgangar der ein spelar utfører alle handlingane sine før motstandaren svarer. Kvart spel varer vanlegvis i 6 omgangar som kan variera i lengd ut frå kor store slag ein utkjempar. Ein omgang består av ein forflyttingsfase der ein flytter einingane sine på speleområdet, ein magifase der ein kan prøva å bruka magi som motstandaren kan avverja, fjernkamp der bogeskytarar og liknande fyrer av våpen, og til slutt nærkamp. Korleis ein kan flytta og kven som vinn blir bestemt av reglar knytte til kvar enkelt krigartype, og til terningkast.
Jordan
Sjølvstende
Den siste store alvorlege hendinga i forholdet mellom Jordan og Israel, skjedde i september 1997, då israelske agentar skal ha kome seg inn i Jordan med hjelp av kanadiske pass og forgifta Khaled Meshal, ein leiar for Hamas. Israel gav motgift mot at dusinvis av politiske fangar, inkludert Sheikh Ahmed Yassin, vart sleppte fri.
Då faren Hussein døydde, vart Abdullah konge den 7. februar 1999. Hussein hadde nyleg kalla han kronprins den 24. januar, og erstatta bror til Hussein Hassan, som var kronprins i mange år. Abdullah er kalla opp etter kong Abdullah I, oldefaren hans og grunnleggjaren av dagens Jordan.
Økonomien til Jordan har betra seg kraftig etter Abdullah tok over trona i 1999. Han har fått æra for å auke investeringa i utlandet, betra forholda mellom offentlege og private føretak og danna grunnlaget for Akaba sin frihandelssone og den blømande informasjons- og kommunikasjonsteknologi-sektoren (IKT) i Jordan. Han har òg oppretta fem andre økonomiske spesialsoner: Irbid, Ajloun, Mafraq, Ma'an og Daudehavet. Som følgje av desse reformene, har den økonomiske veksten til Jordan dobla seg til 6 % i året under styret til kong Abdullah, samanlikna med siste halvdel av 1990-åra. Fleire land i Vesten og rundt Persiabukta har stadig investert meir i landet. Han forhandla òg ein frihandelsavtale med USA, som var den tredje frihandelsavtalen til USA og den første med eit arabisk land.
Då parlamentet var suspendert mellom 2001 og 2003, såg ein omfanget av makta til kong Abdullah II, då han vedtok 110 midlertidige lover. To av desse lovene omhandla val og vart kritisert for å ha ein effekt som redusert makta til parlamentet. I 2005 uttrykte kong Abdullah at han hadde intensjonar om å gjere Jordan til eit demokratisk land. Så lang har den demokratiske utviklinga vore avgrensa, og monarkiet har framleis det meste av makta, medan dei allierte av monarkiet dominerer parlamentet. Det vart halde val i november 2010.
I februar 2011 erstatta kong Abdullah statsministeren sin og danna ein nasjonal dialogkommisjon med reformmandat, etter uro i landet og regionen. Kongen bad den nye statsministeren om «ta raske, konkrete og praktiske steg for å starte ein genuin politisk reformprosess», «å styrke demokratiet» og gje jordanarane «det verdige livet dei fortente.» Kongen bad om «augneblikkleg revidering» av lovene som styrte politikk og offentleg fridom. Dei første rapportane indikerer at dette har starta langsamt og at fleire «fundamentale rettar» framleis ikkje er på plass.
Geografi
Jordan ligg i Asia mellom breiddegradene 29° og 34° N, og lengdegradene 35° og 40° E (eit lite område ligg vest for 35°). Det består av eit tørt platå i aust, som får vatn av oasar og periodiske elvar, med eit høgland i vest med dyrkbar mark og eviggrøn middelhavsskog.
Jordandalen ved Jordanelva skil Jordan frå Israel og Dei palestinsk territoria. Det høgaste punktet i landet er Jabal Umm al Dami på 1854 meter over havet. Toppen er ofte dekt av snø. Det lågaste punktet er Daudehavet, 420 meter under havnivå. Jorda er ein del av regionen som vert rekna som «vogga til sivilisasjonen» i Levanten og Den fruktbare halvmånen.
Av store byar finn ein hovudstaden Amman og Salt i vest, Irbid, Jerash og Zarqa i nordvest og Madaba, Karak og Akaba i sørvest. Av store byar aust i landet finne in oasebyen Azraq og Ruwaished.
Klima
Sjølv om Jordan ligg mindre enn 150 km får Middelhavet har landet eit tørt klima. Berre dei vestlege åssidene får noko særleg nedbør, enkelte stader så mykje som 800 mm i året, men enkelte regnbyger streifar innom dei austlege ørkenområda eit par gongar kvar vinter. Som i nabolandet Israel, kan dei nordvestlege høgdedraga få episodar med snøfall om vinteren. Sommaren er solrik og tørr over heile landet, og ubønnhørleg varme kan spreie seg vestover frå ørkenområda med ein vind kalla khamsin. Amman har ein årleg nedbørsnormal på 278 mm, men berre 10 av desse kjem i mai og oktober, og ingenting frå juni til september.
Både temperaturen og fukta aukar når ein nærmar seg raudehavskysten. Her finn ein område som ligg meir enn 350 m under havnivå. Langs kystlinja, og i Riftdalen, som går nordover frå Raudehavet og sørover til Al Aqabah, kan sommarvarmen vere brutal. Temperaturen går sjeldan under 26 °C med høg relativ fukt om natta. Dagtemperaturen ligg normalt over 35 °C, men kan godt gå over 45 °C i juli og august. Dalen kan òg få høge temperaturar om vinteren, men som regel er det meir behageleg her då.
Politikk og styre
Sjølv om Jordan er eit konstitusjonelt monarki, har kongen stor utøvande og lovgjevande makt. Han tener som statsoverhovud og øvstkommanderande og vel sjølv den utøvande greina som består av statsminister, regjeringa og regionale guvernørar. Den noverande monarken er Abdullah II.
Parlamentet i Jordan består av to kammer: Representanthuset (Majlis an-Nuwāb) og Senatet (Majlis al-'Aayan). Dei 150 medlemmane i huset vert demokratisk vald frå 12 valkrinsar, men dei 75 medlemmane av Senatet vert direkte utpeikte av kongen. Kvinneandelen i representanthuset er 15 seter. 108 seter vert valde frå valkrinsane, medan dei gjenverande 27 setene vert valde gjennom ein proporsjonal representasjon av landomfattande partilister.
Kong Abdullah II overtok etter far sin Hussein, då han døydde i februar 1999. Abdullah stadfesta raskt den israelsk-jordanske fredsavtalen og tilhøvet til USA. Det første året han hadde makta fokuserte han på økonomiske reformer.
Jordan har fleire parti. Dei forskjellige politiske partia har mindre enn ein femtedel av setene, medan resten går til sjølvstendige politikarar. Ein ny lov i juli 2012 plasserte dei politiske partia under domsmakta til innanriksdepartementet og forbaud parti basert på religion.
Warhammer
Reglar
Warhammer bygger på innvikla reglar som ein finn i ei regelbok for heile spelet, og i hærbøker (army books) for kvar hærtype. Ein bestemt troppetype kan til dømes lida av dumskap (stupidity), mens ein annan ikkje gjer det. Ein spelar må passa på kva reglar som gjeld for kven og samstundes spela.
Taktikk
Som med andre krigsspel vil ein erfaren spelar læra seg ulike taktikkar, som at om ein kombinerer hestar med raske fotsoldatar, vil fotsoldatane ta av for pileskot.
Turnering
Det finst turneringar i Warhammer overalt i verda, og verdsmeisterskapen går føre seg kvart år forskjellige stader i Europa.
Figurar
Figurane til spela er rundt 28 mm høge, av tinn eller plastikk, og må kjøpast i sett som ein set saman og måler sjølv, på same måten som til dømes modellfly. For mange entusiastar er målinga den viktigaste delen av spelet, og det blir halde tevlingar også i dette, med sine eigne reglar for å vinna. Golden Demon Award er ein prestisjefylt konkurranse for Warhammer-målarar som blir arrangert nesten samtidig som verdsturneringa.
Vesen
I Warhammer kan ein spelar velja mellom 16 ulike hærtypar som kvar har mange ulike medlemmer.
Historie
Warhammer Fantasy Battles blei først seld i 1983, hovudsakleg som eit regelsett for eit fantasy-basert krigsspel. Først i den tredje versjonen var det utvikla ei eiga verd til spelet, og samstundes blei Warhammer Fantasy Roleplay introdusert. Den fjerde versjonen som kom i 1992 hadde eit magisystem basert på kort og hærbøker, og var den som gjorde spelet populært. Den sjuande versjonen av spelet kom ut i september 2006.
Heidi Sundal
Sundal deltok i 269 landskampar og skåra 731 mål for Noreg.
Jordan
Politikk og styre
Det siste jordanske parlamentsvalet vart halde den 23. januar 2013. På grunn av tidlegare valjuks, har kritikarar av styresmaktene avvist vala som noko kosmetisk. Det muslimske brorskapet og protestnettverket kalla Hirak boikotta valet.
Rett
Det jordanske rettsystemet kjem frå sjaria og ein osmansk-egyptisk form av napoleonsk lov. Han har òg blitt påverka av stammetradisjonar.
Den høgaste domstolane er Kassasjonsretten, etterfølgd av Ankeretten. Dei lågare domstolane er delte inn i sivile domstolar og sjariadomstolar. Sivile domstolar har domsmakt over kriminalsaker og sivile saker, medan sjariadomstolane har domsmakt over personleg status for muslimar, inkludert ekteskap, skilsmisse og arv. Parallelle domstolar tar seg av slike saker for ikkje-muslimar. Sjaria-domstolane har òg domsmakt over saker som omhandlar dei islamske waqf-ane. I saker som der partane kjem frå forskjellige religionar, har dei vanlege domstolane domsmakta.
Den jordanske grunnlova vart godteken den 11. januar 1952 og har blitt endra mange gonger.
Rettshandheving i Jordan er rangert på 24. plass i verda, og fjerdeplass i Midtausten, i høve pålitelege polititenester i rapporten til Global Competitiveness Report. Jordan er òg rangert på 13. plass i verda og 3. plass i Midtausten i forhold til førebygging av organisert kriminalitet, noko som gjer det til eit av dei tryggaste landa i verda.
Utanrikspolitikk
Jordan følgjer ein pro-vestleg utanrikspolitikk og har tette band til USA og Storbritannia. Desse forholda vart øydelagde då Jordan heldt seg nøytral og opprettheldt samband med Irak under den første Gulfkrigen. Etter Gulfkrigen, har Jordan i stor grad gjenoppretta forholda til vestlege land gjennom å delta i fredsprosessar i Sørvest-Asia og styrke SN-sanksjonane mot Irak. Sambandet mellom Jordan og land kring Persiabukta har betra seg kraftig etter kong Hussein døydde i 1999.
Jordan er ein nøkkelalliert for USA og Storbritannia, og i lag med Egypt dei einaste to arabiske nasjonane som har signert fredsavtalar med Israel.
Forsvar
Det jordanske forsvaret har sterk støtte frå USA, Storbritannia og Frankrike. Dette kjem av den kritiske plasseringa mellom Israel, Vestbreidda, Syria, Irak og Saudi-Arabia, i tillegg til at det ligg nær Libanon og Egypt. Utviklinga av spesialoperasjonsstyrkar har vore særleg viktig, som har auka evna til at styrkane kan reagere raskt til trugslar mot nasjonal tryggleik, i tillegg til at dei trener opp spesialstyrkar frå regionen og utafor.
Kring 50 000 jordanske soldatar arbeider med Dei sameinte nasjonane i fredsbevarande oppdrag over heile verda. Desse soldatane yt alt frå Desse soldatane medverkar med alt frå militært forsvar, opplæring av lokalt politi, medisinsk hjelp, og veldedigheit. Jordan er rangert på tredjeplass internasjonalt når det gjeld å ta del i fredsbevarande SN-oppdrag.
Jordan har sendt fleire feltsjukehus til konfliktområde og område som er råka av naturkatastrofar verda over, som i Irak, Vestbreidda, Libanon, Afghanistan, Haiti, Indonesia, Kongo, Liberia, Etiopia, Eritrea, Sierra Leone og Pakistan. Dei jordanske feltsjukehusa gav hjelp til meir enn ein million menneske i Irak, kring ein million på Vestbreidda og 55 000 i Libanon. I følgje forsvaret er det jordanske fredsbevarande styrkar i Asia, Afrika, Europa og Latin-Amerika. Feltsjukehuset til den jordanske hæren i Afghanistan har sidan 2002 gjeve assistanse til kring 750 000 personar og har i stor grad redusert lidinga til folk i desse områda der sjukehuset opererer. For somme oppdrag vart det sagt at den jordanske kontingenten var den nest største. Jordan har òg gjeve omfattande opplæring av tryggingsstyrkar i Irak, Dei palestinske territoria, og GCC.
Administrativ inndeling
Jordan er delt inn i 12 provinsar kjend som guvernement, som igjen er delt inn i 54 departement eller distrikt kalla nawahi.
Menneskerettar
På den arabiske demokrati-indeksen frå Arab Reform Initiative, vart Jordan rangert øvst av 15 arabiske land ut frå demokratiske reformer.
Sivil fridom og politiske rettar gav høvesvis skåren 5 og 6 i rapporten til Freedom House, der 1 er mest fri og 7 er minst fri. Dette gav Jordan status som «ikkje fri». Jordan vart rangert føre seks, bak fire og same som åtte land i Midtausten og Nord-Afrika.
Jordan vart rangert som det sjette av 19 land i Midtausten og Nord-Afrika og 50. av 178 land verda over i 2010 når det gjeld Corruption Perceptions Index (CPI) gjeve ut av Transparency International. Jordan sin skår i 2010 var 4,7 på ein skala frå 0 (svært korrupt) til 10 (svært rein). Jordan ratifiserte SN-konvensjonen mot korrupsjon (UNCAC) i februar 2005 og har vore ein regional leiar i tiltak for å fremje UNCAC og motarbeide korrupsjon.
Økonomi
Jordan er av Verdsbanken klassifisert som eit land i «øvre middelsjiktet» når det kjem til økonomi. Økonomien har vokse med i snitt 4,3 % per år sidan 2005. Kring 13 % av innbyggjarane lever på mindre enn US$ 3 kvar dag.
BNP per innbyggjar steig med 351 % i 1970-åra, og minka med 30 % i 1980-åra, før det steig med 36 % i 1990-åra. Jordan har ein frihandelsavtale med Tyrkia. Jordan har òg ein høgare status hos EU.
Den jordanske økonomien er basert på mangelfull tilgang på vatn, olje og andre naturressursar. Andre utfordringar er høgt budsjettunderskot, høg uteståande offentleg gjeld, høge nivå av fattigdom og arbeidsløyse. Arbeidsløysa i 2012 var nominelt kring 13 %, men er av mange analytikarar rekna for å vere ein fjerdedel av arbeidsaktive. For ungdomar er arbeidsløysa nesten 30 %. Jordan har få naturressursar og ein liten industribase. Korrupsjon er eit særleg problem og brune av wasta er omfattande. Jordan lid òg av forskarflukt av dei mest talentfulle arbeidarane. Bidrag frå jordanarar som arbeider i utlandet er ei stor kjelde for utanlandsk valuta.
På grunn av langsam innanlandsk vekst, høge energi og næringssubsidiar og ein oppblåst arbeidsstyrke i offentleg sektor, har Jordan vanlegvis årlege budsjettunderskot. Desse vert delvis motverka av internasjonal bistand.
Økonomien til Jordan er relativt mangfaldig. Handel og finans står i lag for nær ein tredjedel av BNP; samferdsle og kommunikasjon, elektrisitetsverk og anleggsverksemd for ein femtedel, og gruveverksemd og produksjon står for nesten det same. Trass i planar om å auke privat sektor, er staten den dominerande krafta i jordansk økonomi. Regjeringa tilset mellom ein tredjedel og to tredjedelar av alle arbeidstakarar.
I 2000 vart Jordan med i Verdas handelsorganisasjon og signerte ein frihandelsavtale med USA. I 2001 signerte Jordan ein assosieringsavtale med Den europeiske unionen.
Netto official development assistance til Jordan i 2009 var i alt USD 761 millionar.
I eit forsøk på å roe misnøya i landet, lovde regjeringa i 2011 å halde energi- og matprisane kunstig låge, medan dei auka løn og pensjon i offentleg sektor. Den jordanske økonomien har òg blitt råka av ei rekkje åtak på naturgassrøyrleidningar i Egypt, noko som har gjort at dei må erstatte gassen med dyrare tungolje for å generere elektrisitet. Ein måtte ha $500 millionar for å dekke drivstoffmangelen.
I august 2012 gjekk Det internasjonale pengefondet med på å gje Jordan eit treårig lån på to milliardar dollar. Som ein del av avtalen var det venta at Jordan skulle kutte ned på utgiftene. I november 2012 kutta rejgeringa ned på subsidiar på brensel, og auka prisen. Som følgje av dette braut det ut store demonstrasjonar over heile landet, og prisauken vart fjerna.
Utanlandsgjelda til Jordan var i 2012 på 22 milliardar dollar, noko som er 72 % av BNP.
Den offisielle valutaen i Jordan er jordansk dinar.
Naturressursar
Fosfatgruver i sør har gjort Jordan til ein av dei største produsentane og eksportørane av dette mineralet i verda. Fosfata vart først oppdaga av Amin Kamel Kawar i 1935 ved Russeifa.
Det er planlagt fire atomkraftverk, som etter planen skal lever elektrisitet frå 2019. Jordan har søkt godkjenning hos USA for å produsere kjernebrensel frå uranet sitt sidan 2010. I følgje Ha'aretz var svaret til USA det same som Israel gav, og begge avslo ønsket til Jordan.
Det vart oppdaga naturgass i Jordan i 1987. Den estimerte storleiken på reservane som vart oppdaga er kring 230 mrd. kubikkfot, som er ganske lite samanlikna med dei arabiske nabolanda. Risha-feltet i den austlege ørkenen nær grensa til Irak, produserer nesten 30 millionar kubikkfot gass per dag, som vert sendt til eit nærliggande gasskraftverk og produserr nesten 10% av elektrisitetsbehovet til Jordan.
Sjølv om landet ikkje har kommersielle førekomstar av råolje, har Jordan ein av dei rikaste førekomstane av oljeskifer i verda, og det er store mengder som kan kommersielt utvinnast i sentrale og nordlege regionar, vest i landet. Denne oljeskiferen ligg under 60 % av landarealet til Jordan. Fuktinnhaldet og oska i skiferen er ganske låg, og den samla varmeverdien er 7,5 megajoule/kg, og innhaldet av salvar når 9 % av vekta av det organiske innhaldet. Ein overgang til kraftverk basert på oljeskifer kan redusere energikostnadane i Jordan med minst 40-50 %, i følgje National Electric Power Company.
Turisme
Jordan har nattklubbar, diskotek og barar i Amman, Irbid, Akaba og mange 4 og 5 stjerners hotell. I tillegg er det strandklubbar ved Daudehavet og Akaba. Jordan var vertskap for Petra Prana Festival i 2007 som feira at Petra var blitt eit av dei nye sju underverka i verda.
Naturreservat i Jordan er mellom anna Dana biosfærereservat, Azraq våtmarksreservat, Shaumari dyrereservat og Mujib naturreservat.
Medisinsk turisme
Jordan har vore ein destinasjon for medisinsk turisme i Midtausten sidan 1970-åra. 250 000 pasientar frå 102 land fekk behandling i Jordan i 2010, samanlikna med 190 000 i 2007, og dette førte med seg inntekte på over 1 mrd. dollar. Det er den fremste medisinske turistdestinasjonen i regionen i følgje Verdsbanken og den femte i heile verda.
Samferdsle
Som eit transittland for varer og tenester til Dei palestinske territoria og Irak, har Jordan ein godt utvikla infrastruktur for transport. Jordan er rangert på 35. plass i verda når det kjem til infrastruktur, eit av dei høgaste av utviklingslanda, i følgje World Economic Forum's Index of Economic Competitiveness.
Jordan har tre kommersielle flyplassar, som alle har internasjonale flyruter. To ligg i Amman og den tredje i Akaba. Den største flyplassen i landet, som er knutepunkt for det nasjonale flyselskapet Royal Jordanian, er Queen Alia internasjonale lufthamn i Amman. Amman sivile flyplass var hovudflyplassen i landet før han vart erstatta av Queen Alia, men har framleis fleire regionale ruter. King Hussein internasjonale lufthamn tener Akaba med samband til Amman og fleire regionale og internasjonale byar.
Demografi
Transjordan hadde eit folketal på 200 000 i 1920, 225 000 i 1922 go 400 000 i 1948. Nesten halvparten av folkesetnaden i 1922 (kring 103 000) var nomadar.
Fylkesveg 60 i Hordaland
Fram til Halsnøytunnelen vart opna i 2008 gjekk fylkesveg 60 vidare frå Tofte til Ranavik ferjekai. Denne delen av vegen er no ein del av fylkesveg 544.
Jordan
Demografi
Jordan hadde to byar med meir enn 10 000 innbyggjarar i 1946: Amman (65 754) og Salt (14 479). Etter inntoget av palestinske flyktningar, auka folketalet i Amman til 108 412 i 1952, og både Irbid og Zarqa meir enn dobla folketal sine frå mindre enn 10 000 kvar til meir enn høvesvis 23 000 og 28 000.
Jordansk statistikkdepartement estimerte i 2011 at folketalet var 6 249 000. I 2009 var folketalet i Jordan noko over 6 300 000. Det var 946 000 hushaldningar i Jordan i 2004 med i snitt 5,3 personar/hushaldning.
Ein studie publisert av Luigi Luca Cavalli-Sforza avdekte at dei jordanske genane er nærare assyrarane enn alle andre nasjonar i Vest-Asia.
Språk
Det offisielle språket er moderne standardarabisk, eit skriftspråk som ein lærer på skulen. Morsmålet til dei fleste jordanarar er dialektar av jordansk arabisk, ein ikkje-standardisert versjon av arabisk med påverknad frå engelsk, fransk og tyrkisk.
Engelsk har ingen offisiell status, men vart snakka kring store delar av landet og er i røynda språket som vart nytta innan handel og bankverksemd. Nesten alle leksjonar på universitetsnivå vert haldne på engelsk.
Russisk, tsjerkessisk, armensk, tagalog, tamilsk og tsjetsjensk vert òg talt i somme miljø over det meste av landet.
Media i Jordan dreier seg ofte om engelsk, og mange britiske og amerikanske program og filmar vert vist på lokalt fjernsyn og kinoar. Egyptisk arabisk er særs populært og mange egyptiske filmar vert viste på kinoar over heile landet.
Religion
Islam er offisiell religion og kring 92 % av folkesetnaden er muslimar. Sunniar utgjer størstedelen, medan livssynsnøytrale muslimar utgjer den nest største gruppa med 29 %. Det finst eit fåtal ahmadi-muslimar.
Brandenburg an der Havel
Brandenburg an der Havel er ein by i Tyskland og i delstaten Brandenburg med om lag 75 000 innbyggjarar. Han ligg ved breidda til elva Havel.
Jordan
Religion
Jordan har lover som fremjer religionsfridom, men desse vernar ikkje alle minoritetsgruppene. Muslimar som konverterer til ein annan religion vert ofte sosialt og rettsleg diskriminert.
Brandenburg an der Havel
Sjølv om byen Brandenburg er mindre kjend enn delstaten gav han namn til det gamle bispedømet Brandenburg, markgrevskapet Brandenburg og den noverande delstaten. I dag er han ein by i nærleiken av Berlin, men ein gong var han opphavet til riket Brandenburg og Preussen.
Historie
Slottet i Brandenburg, som haddde vore ei festning for den slaviske stamma Stodoranie kalla Brenna, vart erobra i 929 av Kong Henrik I av Sachsen. Byen vart berre verande tysk til 983, då slavarane tok han tilbake. Dei neste 170 åra styrte dei slaviske prinsane av Hevellesstamma området. Den siste av dei, Pribislav, døydde i 1150. Etter dette slo Albert I seg ned her og var den første markgreven av Brandenburg. Byen heldt seg på den vestlege breidda av Havel fram til 1196, då han strekte seg over på austsida. Dei to bydelane vart rekna som to forskjellige byar i fleire hundreår (Gamle og Nye Brandenburg).
Jordan
Religion
Jordan har ein kristen minoritet. Kristne utgjorde opp mot 30 % av den jordanske folkesetnaden i 1950. Tradisjonelt har kristne hatt to postar i regjeringa. Den høgaste politiske stillinga ein kristen kan ha er visestatsminister under Marwan Muasher. Ein jordansk kristen kan derimot aldri bli statsminister eller kommandere væpna styrkar, men det finst kristne med høge stillingar i militæret og spesialstyrkane. Kristne har òg stor innverknad i media. I tillegg har kristne ni reserverte sete av 150 sete i Parlamentet. Kristne arabarar, godt hjelpt av vestleg-orientert utdanning og ofte gode språkkunnskapar, dominerer forretningar. Ein studie i 1987 av ein vestleg ambassade synte at nesten halvparten av dei leiande forretningsfamiliane i Jordan er kristne, og hovudsakleg palestinske kristne.
Brandenburg an der Havel
Historie
I 1314 vart dei to byane medlem av Hansaen. Trettiårskrigen gjekk hardt utover byen med plyndring og øydelegging og han mista mykje makt. Potsdam vart den nye hovudstaden og hoffet reiste frå byen Brandenburg. I 1715 vart dei to halvdelane av byen slått saman til ein enkelt by.
Jordan
Religion
Andre religiøse minoritetar i Jordan er drusarar og bahaiar. Drusarane høyrer hovudsakleg til i den austlege oasebyen Azraq, somme landsbyar langs den syriske grensa og byen Zarqa, medan landsbyen Adassiyeh ved grensa til Jordandalen har eit bahaisamfunn.
Brandenburg an der Havel
Historie
Konsentrasjonsleiren Zuchthaus Brandenburg låg i Görden, ein forstad til Brandenburg i åra Nazi-Tyskland varte.
Jordan
Kultur
Sjølv om religion og tradisjon spelar ei viktig rolle i dagens moderne jordanske samfunn, så lever jordanarane relativt sekulært og vert i stadig større grad åverka av globalisering. Jordan vert rekna som eit av dei mest verdsvante landa i den arabiske verda. 67 % av jordansk ungdom reknar seg sjølv som liberale, det nest høgaste i den arabiske verda, etter Libanon.
Brandenburg an der Havel
Historie
Etter Berlinmuren fall ned minka folketalet frå over 100 000 i 1989 til om lag 75 000 i 2005 på grunn av fråflytting. Det er stort sett unge folk som har flytta frå byen, så framtida til byen er usikker.
Jordan
Kultur
I følgje Centre for Strategic Studies, støttar 52 % av jordanarane ein sekulær stat, der religionsutøving vert rekna som ei privatsak som må skiljast frå sosialt og politisk liv, 6 % av nøytrale til ein sekulær stat, medan 42% føretrekte at religion var ein del av det sosiale og politiske livet.
Kunst
Jordan nasjonalgalleri er eit stort moderne kunstmuseum som ligg i Amman i Jordan.
Populærkultur
Jordan importerer det meste av musikken, filmane og andre former for underhaldning frå andre land, og særleg andre arabiske land som Libanon og Egypt i tillegg til Vesten, hovudsakleg USA. Men det har i aukande grad òg kome til songar, musikk, kunst, film og fjernsyn frå heimlandet, sjølv om dei er i stort undertal i forholdet til det som vert importert frå utlandet. Jordansk musikk er i utvikling med mange nye musikarar og artistar, som no er populære i Midtausten, som songarane Toni Qattan og Hani Metwasi.
Media
Jordan er rangert som 141 av 196 land verda over når det gjeld fri presse, og har status som «ikkje fritt». Jordan har likevel den femte mest frie pressa av 19 land i Midtausten og Nord-Afrika. På pressefridomsindeksen til Reporters Without Borders var Jordan rangert som 120 av 178 land, og som nummer fem av 20 land i Midtausten og Nord-Afrika. Jordan fekk ein skår på 37 på ein skala frå 0 (mest fri) til 105 (minst fri).
Helse
Jordan er stolt av helsevesenet sitt, som er eit av dei beste i regionen. I følgje regjeringa brukte staten 7,5 % av bruttonasjonalproduktet på helse i 2002, medan internasjonale helseorganisasjonar meiner talet er høgare, kring 9,3 % av BNP. CIA World Factbook estimerer at forventa levealder i Jordan er 80,18 år, det nest høgaste i regionen etter Israel. WHO har eit langt lågare tal, berre 73,0 år for 2011. Det var 203 legar per 100 000 innbyggjarar i 2000–2004.
Helsevesenet i landet er delt mellom offentlege og private institusjonar. I den offentlege sektoren driv Helsedepartementet 1 245 primære helsesenter og 27 sjukehus, som står for 37 av alle sjukehussengene i landet. Det militære Royal Medical Services driv 11 sjukehus og står for 24 % av alle sengene, og Jordan universitetssjukehus står for 3 % av alle sengene i landet. Privat sektor står for dei resterande 36 % av sjukehussengene, fordelt på 56 sjukehus.
70 % av folkesetnaden har medisinsk forsikring.
Vatn og sanitæranlegg, som i 1950 berre var tilgjengeleg for 10 % av folkesetnaden, når i dag 99 % av jordanarane.
Utdanning
Det finst 2 000 forskarar per million innbyggjar, samanlikna med 5 000 forskarar per million for landa øvst på lista. I følgje the Global Innovation Index 2011 har Jordan den tredje mest innovative økonomien i Midtausten, bak Qatar og Dei sameinte arabiske emirata.
Jordan har 10 offentlege universitet, 16 private universitet og 54 kommunale høgskular, av dette er 14 offentlege, 24 private og resten tilknytt det jordanske forsvaret, sivilforsvarsdepartementet, helsedepartementet og UNRWA. Over 200 000 jordanske studentar vert innrullert på universiteta kvart år. I tillegg søker 20 000 jordanarar høgare utdanning utanlands, hovudsakleg i USA og Storbritannia. Jordan har fleire internasjonale universitet, som Det tysk-jordanske universitet, Columbia universitet, NYIT, DePaul universitet og American University of Madaba.
I følgje Webometrics Ranking of World Universities, er det øvst rangerte universiteta i landet Jordan universitet (1 507. plass i verda), Yarmouk universitet (2 165. plass) og Jordan vitskaplege og teknologiske universitet (2 335. plass).
Når det gjeld Internett bidreg Jordan med meir innhald enn noko anna arabisk land, 75 % av alt arabisk innhald på nett.
Midvinter
Midvinter viser til det ein oppfatter som hardaste delen av vinteren. Det kan visa til tida rundt vintersolkverv (ca.21. desember på den nordlege halvkula), eller i gammal norsk skikk tida rundt den 12. februar. Midvinter er ofte knytt til feiringar, som den europeiske og seinare kristne høgtida jul (sjå også yule og juleblót), iransk sjab-e jalda og tamilsk pongal.
Sibirhøgtrykket
Sibirhøgtrykket er ein massiv og ofte svært kald og tørr luftmasse som oppstår over Eurasia store delar av året. Høgtrykket er kraftigast om vinteren når lufttemperaturen nær senteret av høgtrykket er lågare enn −40 °C. Trykket i havnivå er ofte høgare enn 1040 hPa. Sibirhøgtrykket er det kraftigaste høgtrykket på den nordlege halvkula og har blant anna ført til den lågaste temperaturen som er målt på den nordlege halvkula med −67,8 °C den 15. januar 1885 i Verkhojansk. Det høgaste lufttrykket som er målt på Jorda vart også målt i dette høgtrykket. Det er på 1083,8 hPa målt i Agata 31. desember 1968.
Sibirhøgtrykket påverkar vêrmønsteret på høgare breidder av den nordlege halvkula, og kan blokkere eller svekke lågtrykk eller syklonar, og føre til tørt vêr over store delar av Eurasia og Canada.
Orddanning
Orddanning er det å lage nye leksem i eit språk. Dei viktigaste orddanningsmekanismene er:
Nylaging er som regel forkorting (electrique til trikk), ekspandering av forkortinar (radar), eller, i sjeldne tilfelle, påfunn av einskildpersonar (serendipity).
JHVH
JHVH (hebraisk יהוה) er Guds eige namn slik det vert openberra i den hebraiske grunnteksten til Bibelen. På moderne norsk svarar namnet til Jahve eller Jehova.
Yule
Yule er det gamle engelske og angelsaksiske ordet for midvinterfeiringa jul. Ordet er i stor grad blitt erstatta av Christmas, men overlevde lenge i nordbritiske dialektar, og blir framleis brukt i visse samanhengar. Det kan visa berre til juledag eller til heile julehøgtida på tolv dagar.
JHVH
Dei opphavlege hebraiske konsonantane YHWH (JHVH) vert ofte kalla «tetragrammet» ('fire teikn') eller «Namnet» (fordi det er det mest heilage av dei sju namna på Gud i jødedommen). I jødedommen er det absolutt forbod mot å uttale dette namnet utanom i tempelet i Jerusalem, og til og med i tempelet seier tradisjonen at namnet berre skal seies ein gong om året, av øvstepresten på jom kippur (forsoningsdagen). Sidan templet fell i år 70 blei den opphavlege uttaletradisjonen avbroten. Minoriteten samaritanarar, som på lik linje med jødane stammer frå dei gamle israelittane, har og stor respekt for namnet, men ikkje forbod mot å uttala det. Då vokalteikn vart lagt til den gammalhebraiske bibelteksten av masoretane mange hundre år seinare (rundt 800- og 900-talet), var kunnskapen om rett uttale av namnet gått tapt.
Jahu/Yahu
Uttalen Yāhū er sannsynleggjort gjennom uttalen av samansette personnamn som Ēliyyāhū (Elia) og Zəkharyāhū (Sakarja). Mange av desse namna finst i to utgåver – til dømes Ēliyyāhū ~ Ēliyyā (Elia); Zəkharyāhū ~ Zəkharyā (Sakarja); Yirməyāhū ~ Yirməyā (Jeremia). Det eksisterer manuskript som viser at arameisk-språklege jødar som levde i Nildeltaet i det 4. hundreåret f.Kr. uttalte tetragrammet «IAHU» eller «IAHO».
Jahuah/Yahwah
Jāhūah eller Yahwah (med kamés under jod, kubús etter vav og patah-mappik under den siste hé) er, som Jahu, sannsynleggjort av uttala i namn som Ēlijjāhū og Zəkharjāhū. Vokalen a er berre ein glidelyd føre utlyden guttural. I framlyd får ein forma Jəhō-, noko som òg peikar mot forma Jāhūah, ettersom kamés (lang a) naturleg blir forkorta og redusert til ə ved meir enn ei staving frå hovudtrykket. Senkinga av u til o direkte føre guttural (ettersom glidelyden a berre kjem føre guttural i utlyd) stemmer òg med tendensen i hebraisk fonologi. Denne uttalen er òg i samsvar med dialektisk uttale Jāhū (med bortfall av konsonant i utlyd føre glidelyden a oppstod) og den samaritanske forma Jawe med bortfall av den gutturale h og typisk samaritansk forenkling av trippelvokalen aua til awa eller awe – jamfør samaritansk Eluwem ( < Eluim < Elohim).
Yule
Yule-skikkar
Markeringa av jul som «Yule» heldt seg lengst i England i dei områda som hadde vore under vikingstyre, Danelagen. Mellom anna pleidde folk i Yorkshire og andre nordlege område rope «Yule Yule Yule» etter preika i kyrkja juledagen, og springa rundt i gatene og synga om «Yule». I York blei det halde eit årleg opptog der ei personifisering av Yule framførte The Riding of Yule and his Wife som erkebiskopen av York prøvde å få slutt på i 1572.
JHVH
Adonai/Adonay
I klassisk rabbanittisk og karaittisk jødedom les ein ordet som «Adonai» (hebraisk אֲדוֹנָי Ădōnāj – ‘min Herre’) dei fleste stadene der konsonantteksten har JHVH. Det er på denne bakgrunnen dei fleste bibelomsetjingane gjengjev JHVH med «Herren» (eller, meir sjelden, «Gud»). Som ei påminning om denne lesemåten sette masoretane inn hebraiske vokalteikn for Adonai saman med konsonantteikna JHVH. Forma Adonai er òg brukt i det norske minoritetsspråket rommani.
Sjema
Uttalen Sjema (arameisk שמא šəmā) tyder rett og slett «Namnet». Denne uttalen er særleg utbreidd i samaritansk religion. Dette må ikkje forvekslast med «sjemá‘» i den hebraiske truvedkjenninga, som tyder «Høyr!» eller «Høyr etter!».
Yule
Yule-skikkar
Ein annan Yule-skikk som kan vera noko nyare er Yule log, opphavleg ein stor trekubbe ein tende på julaftan og heldt fyr på heile neste dag. Det var rekna som ulukkesvarsel om flammen slokna i løpet av juledagen. Dei eldste konkrete referansane ein har til ein slik skikk er frå 1600-talet. I dag kan «Yule log» også visa til ei sjokoladekake forma som ein trestubbe som ein lager til jul.
Fylkesveg 77 i Hordaland
Fylkesveg 77 i Hordaland går mellom Skogstad og Malkenes kai i Tysnes kommune. Vegen er 745 meter lang.
Yule
Nyheidensk yule
Ordet og høgtida er også blitt teke opp av nyheidningar som følgjer den rekonstruerte germanske kalenderen. Desse feirar yule ved vintersolkverv, det vil seia rundt den 21. desember på den nordlege halvkula og den 21. juni på den sørlege.
JHVH
Hasjém
Uttalen Hasjém (hebraisk, haššēm) tyder, som Sjema, 'Namnet'. Denne forma blir gjerne brukt i ikkje-liturgisk samanheng av askenasisk-ortodokse jødar.
Jehova/Jehovah
Forma Jehova er brukt iallfall frå 1270 (i Pugio fidei av Raymund Martin) og gjennom religiøs litteratur i heile mellomalderen. Kristne renessansehumanistar på 1500-talet gjekk ut frå at vokalteikna under JHVH faktisk høyrde til sjølve namnet. Denne misoppfattinga var opphavet til at hybriduttalen «Jehova» (Jəhōwā) blei så utbreidd. Forma Jehova blei mykje brukt i eldre kristen litteratur, inkludert bibelomsetjingar. Jehovas vitne har namnet sitt frå denne forma.
Jahve/Yahweh
«Jahve» (jahwœ̄) er ein vanleg lesemåte blant forskarar, særleg blant teologar og religionsvitarar av ikkje-jødisk bakgrunn. Forma er bygd fyrst og fremst på den samaritanske uttalen Yáwe, ei form som òg kan forklarast som ein dialektisk variant av Jāhūah – jamfør samaritansk Elúwem for Elohim. I seg sjølv er forma Jahve problematisk i bibelsk hebraisk, i og med at ho ikkje følgjer dei vanlege prinsippa for hebraisk fonologi. Det er til dømes svært uvanleg å ha ein uttala h med sjevá naḥ i innlyd. Det er òg dårleg samsvar mellom denne forma og dei utleidde namneformene på Jeho- og -jahu.
Jihve
I nyare karaisme blir av og til uttalen Jihəve brukt.
Tyding av namnet
I den hebraiske bibelen (Tanákh i den jødiske tradisjonen, Det gamle testamentet i den kristne), finst namnet JHVH første gong i Fyrste mosebok 2:4. Guds namn er henta frå eit verb, den kausative (skapande) forma i imperfektum av det hebraiske verbet ha-wah, 'å bli'. Guds namn tyder derfor 'Han lèt (eller 'får til å') bli'.
Då Moses spurte etter namnet på Gud, fekk han dette svaret: «Eg er den eg er» (hebraisk: אהיה אשר אהיה, uttala ehyeh asher ehyeh. Hayah tyder 'eksisterte' eller 'var' på hebraisk; ehyeh er fyrste person eintal i notid eller framtid (presens eller futurum). Det vert nytta ei rekkje stader i den hebraiske bibelen. Sjølve tetragrammet uttrykkjer tanken om den eine eller suverene guden, skaparen som ikkje er skapt sjølv, og som åleine er fullstendig (uavhengig) i seg sjølv («eg er»). Det kan også uttrykkje tanken om at han heldt fram å gjere seg til den han treng å vere for å gjennomføre sin vilje (å bli). 1913-utgåva av The Catholic Encyclopedia gjev denne tydinga av namnet: «Det passande namnet på Gud i det gamle testamentet; jødane kalla det følgjeleg for det ypparste namnet, det mektige namnet, det einaste namnet, det praktfulle og fryktelege namnet, det skjulte og mystiske namnet, det verkelege namnet, det passande namnet».
Den hebraiske bibelen si framstilling av JHVH
JHVH opptrer i den hebraiske bibelen heilt frå skapinga, og det dannar seg eit ganske samansett bilde av det personlege vesenet hans i desse skriftene. Han er omtala som eit andevesen, buande i eit lys utilgjengeleg for menneske, og med enorm vital energi. JHVH vert heva opp høgt over menneska, fordi han er heilag og rein i absolutt forstand, men likevel gjer han seg tilnærmeleg ved at mennesket blir oppfordra til å søkje han i bønn. «Du kan ikkje få sjå andletet mitt,» sa han til Moses; «for det mennesket som ser meg, kan ikkje leva».
JHVH vert og omtalt som «Gud Den Allmektige», og har grenselaus makt eller energi. Han er i stand til å sjå både fram og tilbake i tid ned til minste detalj, og også openberre dette for sine tenarar, noko som kjem til uttrykk i dei mange profetiane i Den hebraiske bibel. Dei mest kjende av profetiane er kanskje dei om Messias ('ein som er salva'), som Gud skulle senda for å frelse ikkje berre sitt eige folk, men heile verda. Som tydinga av namnet hans viser ('lèt bli'), har JHVH all makt som skal til for å gjennomføre viljen sin, eller for å styre hendingane slik at hans ord vert oppfylt.
Dei kristne greske skriftene si framstilling av JHVH
I Det nye testamente (NT) er JHVH identisk med Faderen, men han omtalast både som Herre og Gud. Han skildrast mykje med dei same eigenskapane som i Den hebraiske bibelen (Det gamle testamentet): opphøgd, kongeleg, allmektig, vis og kjærleg, men og fordømmande. Dei første kristne såg Jesus som den lovte Messias, Guds Son – han som oppfyller eller gjennomfører Guds formål: «Mange gonger og på mange måtar har Gud i tidlegare tider tala til fedrane gjennom profetane. Men no, i desse siste dagar, har han tala til oss gjennom Sonen. Han har Gud sett til arving over alle ting, for ved han skapte han verda.» Skriftene om Jesus i NT vert altså føydde til Guds Ord i Den hebraiske bibelen, og kunne i større grad fortelje kven JHVH var, og openberre formålet hans.
Tetragrammet i Den hebraiske bibelen
Guds namn er nemnd 6 828 stader i den hebraiske grunnteksta til Det gamle testamentet. Israelittane og jødane i gamal tid brukte det flittig som namnet på den eine Gud, i kontrast til dei gudane som vart tilbedd av folkeslag rundt dei. Få moderne bibelomsetjingar gjengir det med eit eige namn (Jahve eller Jehova) i dag. I staden set dei inn titlar som «Gud» eller «Herren».
Alle namn i den hebraiske grunnteksta finst berre skrivne i konsonantar, då skriftspråket jo er utan vokalar; den opphavlege uttala av desse kan såleis vera usikker. Likevel følgjer omsetjingane den praksis å gjengi desse namna med innarbeidde former av det opphavlege hebraiske (Josva, Abraham, David). Ofte er dette versjonar av namna som stammer frå gresk via latin, men som likevel vert brukt som ei god nok omsetjing av enkeltpersonane sine namn. Andre løysingar, slik som å bruke titlar eller berre konsonantane («kongen» eller «DVD» i staden for David) ville gjort teksten oppstykka og uforståeleg – ikkje minst med tanke på at det finst tusenvis av forskjellige eigenamn i Den hebraiske bibelen.
Når dei fleste omsetjingane i dag vel å bytta ut namnet JHVH i Den hebraiske bibelen med Herren eller Gud, kjem dette av at dei ikkje ser namnet som viktig, eller passande, for den kristne kyrkja. Dessutan følgjer dei eksemplet til to grupper: jødane, som i hundreåra før og etter Kristus la restriksjonar i bruken av namnet; og greske og latinske omsetjarar, som fylgde den praksis å erstatta JHVH med ky’rios (gresk) og Dominus (latin) – Herre. (Namnet er utelate i kopier av Septuaginta frå 4- og 500-talet e.Kr., men finst i dei eldste fragmenta, datert tilbake til det første hundreåret f.Kr. og det første hundreåret e.Kr.) I sine omsetjingar oppgjeb ikkje Det Norske Bibelselskap noka utfyllande forklaring på kvifor JHVH er gjengitt med «Herren». Forma Jehovah blei likevel brukt konsekvent i Ny Baiboly, deira madagassiske omsetjing.
To velkjende omsetjingar som gjengir JHVH med eige namn, er The Jerusalem Bible og The World English Bible, som begge bruker forma Yahweh. Sistnemnde omsetjing er siste utgåve av American Standard Version, som i 1901 argumenterte for å bruke forma Jehovah konsekvent. Den reviderte utgåva av 1952 (Revised Standard Version) argumenterte heilt motsett, og byta ut JHVH med the Lord (Herren) eller God (Gud). Mens siste utgåva no altså vel forma Yahweh. Ut over desse er det stort sett eldre omsetjingar som gjengir Guds eige namn, då som oftast i mellomalderen si populære form Jehova.
Ei anna bibelomsetjing som gjengir JHVH konsekvent med eit tilsvarande namn (på norsk, engelsk, tysk osv.), er Jehovas vitne sin Ny verden-oversettelsen av de hellige skrifter (på bokmål). Det er openbert eit ønske frå vitnenes side å framheva Jehova som ein alternativ variant av JHVH, ettersom denne forma av namnet er blitt vanleg i bruk i vesteuropeiske språk i kvart fall sidan 1200-talet. Jehovas vitne argumenterer med kor ofte namnet finst med i den hebraiske grunnteksten. Dei understreke og at sjølv den nøyaktige uttala av Jesu namn er gått tapt, utan at ein av den grunn unngår å bruke namnet med den forma som er vanleg på dei forskjellige språka.
I Den hebraiske bibelen ver JHVH mange gonger brukt som det eksplisitte namnet på den høgste Guden, den allmektige. I bibelsk tid brukte jødane det både når dei song salmar, når dei konverserte, når dei bad og når dei helste på kvarandre. Forkorta former av namnet finst og i ei rekke bibelske personnamn og i den vanlege hyllinga halleluja – 'lovpris Jah'. Også ikkje-bibelske tekstkjelde, som Moabitt-steinen frå det 9. hundreåret f.Kr., inneheld JHVH og viser at jødane brukte namnet såpass hyppig at dei omkringliggjande folkeslaga beit seg merke i det.
Tetragrammet i dei kristne greske skrifter
Tetragrammet finst ingen stader i den greske grunnteksten til Det nye testamente (NT). Gud er i staden omtala med titlar som Far/Faderen og Herre/n. I fire vers i Openbaringa kapittel 19 finst uttrykket halleluja, som teknisk sett inneheld forma Jah av gudsnamnet på gresk.
Dei aller fleste bibelomsetjingane bruker derfor ikkje nokon namneform av JHVH i teksten til NT. Overalt i grunnteksten finst uttrykket ky’rios, som tyder Herre, anten det sikter til Jesus, Faderen eller andre herrar, og det er rett og slett dette ordet som vert omset.
Til saman 890 passasjar i teksten viser til uttrykk og allusjonar i Den hebraiske bibelen, og av desse er over 300 direkte sitat, sannsynlegvis frå Septuaginta, som var i vanleg bruk då bøkene i NT vart skrivne. Mange av desse passasjane viser til eller inneheld sitat frå tekster i Den hebraiske bibelen som inneheld namnet. For eksempel viser ein til profetar i fortida «som tala i Herrens namn;» desse talte naturlegvis i namnet til JHVH. Om skribentane av NT verkeleg bevarte tetragrammet i sine sitat frå GT, slik dei første septuaginta-omsetjarane gjorde, eller dei valde å byte det ut med ky’rios (eller the’os, Gud) er forskarane i usemje om. Det er i kvart fall ikkje funne nokon tidleg gresk avskrift av NT som har bevart noko tetragram.
Forskarane er usamde om kor vidt den jødiske praksisen, som så sterkt kom til å redusere uttalen av Guds namn, blei fylgt blant jødane og dei kristne i det første hundreåret. Jesus og disiplane hans snakka arameisk, men kunne truleg og bruke koiné-gresk, og dei kan derfor ha gjort bruk av Den hebraiske bibel både på originalspråket og på gresk når dei las frå, siterte og viste til Skriftene.
Historisk opphav
Bibelteksten sjølv openberrer JHVH som ein eineståande Gud, i kontrast og opposisjon til andre gudar; ja, i eigentleg forstand er han den einaste guden som verkeleg eksisterer. Han er omtalt som evig, både tilbake og fram i tid, og har følgjeleg ikkje sjølv noko opphav. Skribentane av Det nye testamentet sluttar seg til denne oppfatninga, og Jesus omtalar han som «den einaste sanne Gud». I 1. Mosebok 4:1 legg JHVH sitt namn i munnen på den første kvinna, Eva. Det er og ein del av namnet til Jokebed, mor til Moses, og må derfor ha vore i bruk før Moses fekk openberringa ved den brennande tornebusken. Ulike forskarar har og søkt å finna det eigentlege historiske opphavet til dyrkinga av JHVH, og finne ut om han vart tilbedd og i andre kulturar enn den gamalhebraiske.
Egyptologen Donald Redford har foreslått at israelittane sjølve i gamal tid kan ha vore ei gruppe sjasufolk som flytta seg nordover inn i Kanaan (i det 13. hundreåret f.Kr.), og at dei for fyrste gong dukkar opp på gravsteinen til Merenptah. Israel Finkelstein har vidare påpeikt at dei busette seg i dei samaritanske og judeiske fjella på den tida.
Enda tidlegare vitnesbyrd viser at JHVH vart tilbedd som Jah (Yah) ved Ebla (2350 f.Kr.) og som Jav (Yaw) ved Ugarit (1800–1200 f.Kr.), kor han var ein av Elohim-ane – Els soner. (Elohim er hebraisk for Gud i majestet-fleirtal.)
På denne bakgrunn foreslår Jean Bottero at Jah (Yah) var den vest-semittiske utgåva av den akkadiske visdomsguden Ea, eit namn avleidd frå sumerisk (E = 'hus', A = 'vatn'), og ein tittel gitt til den sumeriske guden Enki. (Mesopotamia: Writing, Reasoning, and the Gods) Jah og Ea blei då uttalt likt. Akkurat som Ea var JHVH då mennesket sin skapar og han som redda Noah frå den verdsomspennande vassflaumen. Hebraikeren Joel M. Hoffman meiner på sin side at tetragrammet opphavleg vart sett saman av forskjellige variantar av morgudar (materne gudar).
Som Van der Toorn understreker, er ei rekke forskjellige meiningar presentert, men ein har ikkje blitt vorte einige om nokon eintydig etymologi for tetragrammet.
Bakgrunnsstoff
Yahveh
599 Luisa
599 Luisa er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 25. april 1906 av Joel Hastings Metcalf ifrå Taunton, Massachusetts.
Jåttånuten
Jåttånuten (139 moh.) er det høgaste punktet i Stavanger kommune. Inne i fjellet er det sprengd ut rom til fleire militære anlegg. Mellom anna held NATO sitt Joint Warfare Center til her. Fellesoperativt hovudkvarter (FOHK) heldt til her fram til 1 august 2009, då FOHK blei nedlagd og eit nytt hovudkvarter, Forsvarets operative hovedkvarter (FOH) blei oppretta på Reitan utanfor Bodø.