cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Den italienske renessansen
Arkitektur
Renessansen i arkitektur blei introdusert i Italia med eit revolusjonært, men ufullstendig monument i Rimini av Leone Battista Alberti, men stilen blei utvikla i Firenze. Nokre av dei tidlegaste bygningane som viste dei karakteristiske trekka til renessansen var Filippo Brunelleschi sitt Ospedale degli Innocenti, «Hittebarnsherberge» (oppført 1421-1444), som blir rekna som det første renessansebygget. Deretter følgde San Lorenzo-kyrkja og Pazzi-kapellet. Sistnemnde vesle kapell, bygd mellom 1430 og 1444, hadde eit særskild trekk i fasaden der dei to sidefelta i portikoen er sameint i ei sentral boge. Brunelleschi, den første store renessansearkitekten, gjorde omfattande studium av den klassiske antikken i Roma der han utledidde den grunnleggjande geometrien bak, særleg systemet med for arkitektonisk orden som med søyleordenane. Gjenoppdaginga av den klassiske antikken kan best illustrerast ved Palazzo Rucellai. Her følgjer søylene overlagringa (italiensk superponere) i klassisk orden med doriske søyler i første etasje, joniske søyler i andre etasje (piano nobile) og korintiske søyler i den øvste etasjen. Valet av orden avgjorde kva for proporsjonar bygningen måtte stemma overeins med. Interiøret til Santo Spirito uttrykte ein ny sans for lys, klarheit og rommelegheit som er typisk for den tidlege italienske renessanse. Denne arkitekturen reflekterte filosofien til humanismen, opplystheit og klarheit i motsetnad til mørket og åndelegheiten frå mellomalderen. Som ved Palazzo Rucellai var det dei kostbare byhusa som tilhøyrde rike adelsmenn og kjøpmenn som var oppdragsgjevarar, og renessansearkitekturen i Italia blei verande eit eksklusivt overklasseprodukt, brukt bortimot utelukkande i dei store byane og nesten berre for palass og kyrkjer.
Renessansen var framfor alt rasjonell og geometrisk. Idealet var ein bygning der alle aksane, horisontale som vertikale, var symmetriske. Kuppelen var eit dominerande trekk på nesten alle renessansekyrkjene. Førebiletet var Pantheon, men renessansearkitektane føretrekte eit dobbelt lag av murstein og eit karakteristisk trekk var ribbene, halvbogene av stein, som skilde dei ulike seksjonane. Desse er særleg merkbare på Brunelleschi sin Duomo eller domkyrkje i Firenze, eller Santa Maria del Fiore. I Mantova førte Leone Battista Alberti inn den «nye antikke stilen», men hovudverket i stilen, Sant'Andrea, blei først byrja i 1472, etter at han sjølv var død.
Høgrenessansen, som er siste delen av perioden, blei introdusert i Roma med Donato Bramante si kyrkje San Pietro in Montorio i 1502 og den opphavleg planlagde Peterskyrkja (1506) som var det største arkitektoppdraget i tidsepoken, påverka av nær alle dei større renessansekunstnarane, mellom anna Michelangelo og Giacomo della Porta. Byrjinga på seinrenessansen i 1550 var markert av utviklinga av ein ny søyleorden ved Andrea Palladio. Kolossale søyler som var to eller fleire etasjar høge dekorerte fasadane.
Musikk
Det var ein eksplosjon av musikalsk aktivitet i Italia på 1300-talet som korresponderte i omfang og nyvinning med andre samtidige kunstarter. Sjølv om musikkvitskapen vanlegvis grupperer musikken på trecento (1300-talet) med den tilsvarande frå slutten av mellomalderen hadde han likevel eigenskapar som var parallelle med den tidlege renessansen: ei aukande vekt på verdslege kjelder, stilar og former; ei kulturell spreiing som gjekk frå institusjonane til kyrkja over til aristokratiet, og sjølv til folk flest i ulike samfunnsklasser; og ei rask utvikling av nye teknikkar. Dei vesentlege formene var trecento-madrigal, caccia og ballata. Samla er dei musikalske stilane frå denne tida nokre gonger karakteriserte som «italiensk ars nova». Frå tidleg på 1400-talet til midten av 1500-talet var sentrumet for nyskapande kyrkjemusikk i Nederlanda, og ei rekkje talentfulle komponistar kom derfrå til Italia. Mange av dei song anten i koret til paven i Roma eller kora i dei talrike kapella til aristokratiet i Roma, Firenze, Milano, Ferrara og andre stader; og dei tok med seg den polyfoniske stilen og påverka mange innfødde italienske komponistar i løpet av opphaldet.
Dei dominerande formene i kyrkjemusikken i denne perioden var messe og motett (fleirstemmig kyrkjesong). Den best kjende komponisten av kyrkjemusikk på 1500-talet i Italia var Palestrina, det mest prominente medlemmet av Den romanske skulen som hadde ein stil som var glatt og jamn, emosjonell og fleirstemt, og som definerte lyden for 1500-talet, i det minste ifølgje musikkteoretikarar på 1800- og 1900-talet. Andre italienske komponistar på slutten av 1500-talet fokuserte på å komponera madrigalar, den mest populære verdslege musikkforma, og i bortimot eit hundre år blei tilsvarande verdslege stykke for fleirsong spreidde over heile Europa. Viktige madrigalkomponistar var Jacques Arcadelt i byrjinga av perioden, Cipriano de Rore i midten av hundreåret og Luca Marenzio, Philipp de Monte, Carlo Gesualdo og Claudio Monteverdi mot slutten av perioden.
Italia var òg eit sentrum for nyvinningar innanfor instrumentalmusikk. Ved byrjinga av 1500-talet var tangentimprovisasjon høgt verdsett, og talrike komponistar av virtuoso tangentmusikk stod fram. Mange kjende instrument blei funne opp og perfeksjonerte i Italia i seinrenessansen, blant anna fiolinen, som i sine tidlegaste utgåver kom i bruk på 1550-talet.
Ved slutten av 1500-talet var Italia det musikalske sentrumet av Europa. Bortimot alt av innovasjon som definerte overgangen til barokkepoken hadde opphav i nordlege Italia i løpet av dei siste tiåra av hundreåret. Frå Venezia med sine fleirstemte produksjonar, den såkalla venetianske skulen, og den assosierte instrumentalmusikken, flytta seg nordover og inn i Tyskland; i Firenze blei den florentinske Camerata utvikla til ein sørgesong, ein betydeleg forløpar til opera som i seg sjølv byrja rundt 1600, og den avantgardistiske, manieristiske stilen til Ferrara-skulen migrerte til Napoli og andre stadar via musikken til Carlo Gesualdo, kom til bli siste utgåve av den flerstemte vokalmusikken til renessansen.
John C. Mather
John Cromwell Mather er ein amerikansk astrofysikar og kosmolog. Han vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 2006 saman med George F. Smoot «for oppdaginga deira av forma til svarte lekamer og anisotropien i den kosmiske mikrobølgjebakgrunnsstrålinga»
Mather gjekk ut frå Newton High School i Newton, New Jersey, i 1964. Han tok videre ein Bachelorgrad i fysikk ved Swarthmore College i 1968 og ein filosofisk doktorgrad i fysikk ved University of California, Berkeley i 1974. I perioden 1974-76 var han postdoktor ved Columbia University Goddard Institute for Space Studies
Tidvassbølgje
Tidvassbølgje er eit fenomen som kan finna stad i tronge kanalar, som elvar og sund,  med ein viss storleik på tidvasskilnaden, gjerne i samband med springflod. Det medfører at tidevatnet som kjem inn dannar ei eller fleire snøgge bølgjer som typisk har høge, fossande bølgjetoppar.
Bølgjene går to til tre gonger snøggare enn vanleg tidvatn, og held fram lengre. Dei har gjerne ei eller fleire tydelege bølgjetoppar som kan bryta, og kan også koma saman med eit tydeleg brus. Store og tydelege tidvassbølgjer er kjende under ulike namn.
Medan dei større tidvassbølgjene kan vera farlege for skipsfart i elva, blir dei også brukt av surfarar og sett på av turistar.
Jay DeMarcus
Stanley Wayne «Jay» DeMarcus jr. er ein USA-amerikansk bassgitarist, harmonivokalist, pianist, plateprodusent og låtskrivar, mest kjend som medlem i countrygruppa Rascal Flatts.
Tidvassbølgje
Plassering
I Europa er tidvassbølgjer mindre vanlege, men ein finn dei mellom anna i Garonne og Seinen i Frankrike, Severn og Trent i England, og i den norske Saltstraumen.
Jay DeMarcus
Biografi
DeMarcus var med å starte opp den kristne musikkgruppa East to West og flytta til Nashville i 1993. I 1997, etter at East to West vart oppløyst, tok han kontakt med tremenning sin, Gary LeVox, som han spelte med då dei var yngre, og fekk han til å kome til Nashville for å synge harmonivokal på Michael English-albumet Gospel, som han produserte på den tida. Dei spelte inn albumet for English i lag og akkompagnerte han på albumet.
I tillegg produserte han album for James Otto, Jo Dee Messina, Austins Bridge og andre. I 2006 produserte han Chicago-lbumet Chicago XXX.
I 2010 var DeMarcus og bandkollegaene hans gjestestjerner på CSI: Crime Scene Investigation, der dei spelte seg sjølv.
Øystein Hovdestad
Øystein Bjørnsson Hovdestad  var ein spelemann og smed frå Vinje i Telemark. Hovdestad er eit døme på ein spelemann som er rekna meir som verdifull kjelde enn som god utøvar.
Slåttar skrivne ned etter Øystein Hovdestad
Hardingfeleverket har trykt opp tjuge slåttar etter Øystein Hovdestad, alle skrivne ned av Eivind Groven mellom 1918 og 1921.
Springar:
NB: Desse nummera finst berre i form etter Øystein Hovdestad!
987 Wallia
987 Wallia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 23. oktober 1922 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Olof Palme
Sven Olof Joachim Palme fødd på Östermalm i Stockholm, var ein svensk sosialdemokratisk politikar som var statsmnister frå 1969 til 1976 og frå 1982 til 1986.
Palme vart skoten på Sveavägen sentralt i Stockholm den 28. februar 1986. Palmemordet og etterforskinga etterpå var eit nasjonalt traume for Sverige som i lang tid sette sitt preg på samfunnsdebatten. I 1989 vart den uføretrygda rusmisbrukaren Christer Pettersson funne skuldig i mordet og dømd til livsvarig fengsel, men allereie nokre månader seinare vart han frifunnen på grunn av manglande prov og feil i samband med etterforskninga. Framleis er ingen dømd for mordet.
Karriere
Palme var konsultativ statsråd 1963-1965, kommunikasjonsminister 1965-1967, utdanningsminister 1967-1969, statsminister 1969-1976 og 1982-1986. Han var partileiar frå 1969 til 1986. Olof Palme var utdanna som jurist.
Han var den siste statsministeren som vart titulert «excellens» i (1970).
Baathpartiet i Irak
Baathpartiet (arabisk: حزب البعث العربي الاشتراكي) var eit politisk parti i Irak frå 1949 til 2003, da det vart oppløyst av okkupasjonsmakta. Det kan finnast restar av Baath-organisasjonen illegalt i Irak også etter den tid. Baathpartiet var opphavleg syrisk, og er framleis (i slutten av 2006) regjeringsparti der. Dei to Baathpartia var elles uvenner i mesteparten av tida det irakiske Baathpartiet eksisterte.
Baath tyder atterføding, og hovudinnhaldet i ideologien var pan-arabisk sekulær nasjonalisme. Skiparane av Baathrørsla var syriske, men også i Irak vart det raskt skipa eit Baath-parti, i 1949. Dei fleste medlemene var relativt godt utdanna og budde i byar. Baath-ideologien rekna alle arabiske land som regionar i éin arabisk nasjon, som burde sameinast eller i det minst stå saman. Baathprogrammet tala òg om «sosialisme», men det var svært uklårt kva dei la i det.
Baathpartiet i Irak var illegalt i 1950-åra, og arbeidde saman med andre i opposisjonen mot det britisk-støtta monarkiet, som vart styrta i 1958. Denne oppreisten gjorde slutt på britisk dominans i Irak. Men baathistane var ikkje nøgde med leiaren i den nye republikken, Abd al-Karim Qasim. USA var òg misnøgd med dei nære banda han syntest ha med Sovjetunionen. CIA blir påstått å stå bak mordforsøket på Qasim i 1959. Ein av attentatmennene var Saddam Hussein, og han måtte rømme frå landet da fleire baathistar vart arresterte klaga for landssvik. Baathpartiet vart atter illegalt, men den andre freistnaden på kupp mot Qasim lykkast, og Baathpartiet kom til makta i 1963, berre for å miste ho att nokre månader seinare på grunn av indre motsetningar.
Først i 1965 hadde baathistane kome over den indre striden, og partiet vart reorganisert med general Ahmad Hasan al-Bakr som leiar og Saddam som nestleiar. I 1968 gjorde dei kupp, og al-Bakr vart første Baath-presidenten i Irak.
Regimet har sidan 1968 i praksis fokusert meir på innanrikspolitiske saker enn pan-arabiske. Dei har offisielt freista skape eit sterkt og einskapleg Irak ved irakisk patriotisme og modernisering av landet. Den statlege sektoren har vore dominerande i viktige delar av økonomien, såleis mellom anna olje-industrien.
Sidan 1979 har Saddam vore partileiar i Baathpartiet og president i landet. Alle viktige avgjerder har sidan vore tekne av han, og han har vore omsynslaus mot opponentar innanfor partiet liksom annan opposisjon. Høgtståande baathistar har vorte skulda for kupplanar og avretta. Andre har vorte tvinga til å trekkje seg.
Etter den amerikansk-britiske okkupasjonen av Irak i 2003, vart Baathpartiet oppløyst.
Soddì
Soddì (sardisk Soddìe) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia. Han har 120 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 5.24 km² og ligg i ei høgd på 250 meter over havet.
Europeisk geografi
Europa vert rekna som eit av sju kontinent, men fysisk er verdsdelen den nordvestlege halvøya av den større landmassen kalla Eurasia (eller Afrika-Eurasia). Asia utgjer den austlege delen av denne samanhengande landmassen (om ein ser bort frå Suezkanalen som deler Asia og Afrika), og alle deler den same kontinentalsokkelen. Uralfjella i Russland utgjer den austlege grensa mellom Europa og Asia. Den søraustlege grensa er derimot ikkje fastsett. Ofte vert elvane Ural eller Emba rekna som mogelege grenser. Grensa held fram mot Kaspihavet, og så vidare over Kaukasus (her er det òg uklart kor grensa går) og Bosporus, Marmarahavet og Dardanellane. Mange geografar reknar derimot dei sørlege grensene til Aserbajdsjan og Armenia mot Iran, og Tyrkia si sørlege grense mot Syria, Irak og Iran som grensa mellom Asia og Europa på grunn av politiske og kulturelle årsaker. Middelhavet skil Europa frå Afrika. I vest grensar Europa mot Atlanterhavet. Island, som ligg nærmare Grønland (Nord-Amerika) enn det europeiske fastlandet, vert rekna som ein del av Europa.
Det er ikkje alle som reknar Europa som eit kontient, fordi det ikkje er omgjeve av hav, og er meir kulturelt enn geografisk definert.
Dei to største landområda i Europa er «det europeiske fastlandet» og Skandinavia i nord, som er skild frå kvarandre av Austersjøen. Tre store halvøyar, den iberiske, den italienske og Balkan strekkjer seg sørover frå fastlandet og ut i Middelhavet.
Nettvenger
Nettvenger (Neuroptera, tidlegare Planipennia) er ei orden insekt som vert kjenneteikna av særs velutvikla årenettverk i vengene sine. Til gruppa høyrer mellom anna gullaugo, maurløver, bladlusløver, middløver og svampfluger.
988 Appella
988 Appella er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 10. november 1922 av Benjamin Jekhowsky ifrå Observatoire astronomique d’Alger - Bouzaréah.
Nettvenger
Ho omfattar 4 550 beskrivne artar på verdsbasis. 55 av desse er funne i Noreg.
Kjenneteikn
Nettvenger har blaute kroppar utstyrt med to like par med sterkt nettmønstra venger dei heldt over kroppen som eit telt i kvilestilling. Munndelane er bitande/tyggande. Bakkroppen består av ti segment og manglar haletråder.
Europeisk geografi
Topografien i Europa er svært variert, ofte innanfor små område. I hovudsak er dei sørlege områda fjellkledde, medan området nordover frå Alpane, Pyreneane og Karpatane gradvis går over i åslendt landskap og store låge sletter, som er vidstrekte i aust. Dei nordlege delane av Europa består hovudsakleg av meir høgareliggande område igjen, som startar vest på Dei britiske øyane og held fram langs fjella og fjordane i Noreg. Innimellom finn ein fleire platå og elvedalar, som bryt med den grove topografiske inndelinga nemnd over.
Nettvenger
Kjenneteikn
Nettvengene har fullstendig forvandling, og larvane har velutvikla bein. Somme artar har larvar med stikkande/sugande munndelar, medan andre berre bit. Dei skil ut silke gjennom anus frå dei malpighiske røyra når dei forpuppar seg. Eit spesielt trekk ved nettvengepuppar er at dei ofte har funksjonelle bein og mandiblar (eit slags ytre kjevar). Dei kan såleis bevega seg rundt, men utan å ta til seg føde.
Europeisk geografi
Geologi
Geologien i Europa er svært variert og komplisert, og gjev opphav til svært mange forskjellige landskap over kontinentet, frå Dei skotske høglanda til dei bølgjande slettene i Ungarn
Nettvenger
Levesett
Nettvengene er ei stor og kompleks gruppe, men dei har ein del fellestrekk. Dei vaksne insekta er som regel predatorar på andre insekt, typisk bladlus eller maur. Mange artar er difor viktige innanfor biologisk kontroll.
Europeisk geografi
Store øyar
Island, Færøyane, Storbritannia, Irland, Isle of Man, Rockall, resten av Dei britiske øyane, delar av Asorane, Madeira, Balearane, Korsika, Sardinia, Sicilia, Malta, Dei joniske øyane, Kreta, Dei egeiske øyane, Åland, Gotland, Saaremaa, Hiiumaa, Jan Mayen, Kanariøyane og Svalbard.
Nettvenger
Systematikk
Ein tenkjer seg at nettvengene høyrer til ordenen Neuropteroidea, saman med mudderfluger Megaloptera og kamelhalsfluger Raphidioptera.
Europeisk geografi
Temperatur og nedbør
Dei høge fjellområda i Europa har lågare temperatur og meir nedbør enn dei lågareliggande områda. Europa har mindre nedbør i aust enn i sentrale og vestlege delar av Europa. Temperaturskilnaden mellom sommar og vinter aukar gradvis frå kystområda i vest til det søraustlege innlandet i Europa. Irland har ein temperaturskilnad på om lag 15 grader mellom vinter og sommar, medan områda nord for Kaspihavet har temperaturskilnadar på 70 grader.
Liste over land etter talet land dei grensar til
<ul> <li>14: Russland (Noreg, Finland, Estland, Latvia, Litauen, Polen, Kviterussland, Ukraina, Georgia, Aserbajdsjan, Kasakhstan, Kina, Mongolia og Nord-Korea) <li>9: Tyskland <li>8: Austerrike, Frankrike, Serbia, Tyrkia <li>7: Ungarn, Polen, Ukraina <li>6: Italia, Slovakia <li>5: Bulgaria, Kroatia, Romania, Sveits, Kviterussland, Spania, Kasakhstan <li>4: Belgia, Hellas, Albania, Republikken Makedonia, Montenegro, Slovenia, Tsjekkia, Latvia, Litauen, Georgia, Armenia, Aserbajdsjan <li>3: Finland, Noreg, Luxembourg, Bosnia-Hercegovina <li>2: Sverige, Nederland, Andorra, Liechtenstein, Estland, Moldova <li>1: Danmark, Irland, Storbritannia, Monaco, Portugal, Vatikanet, San Marino <li>0: Island, Malta, Kypros <li> </ul>
Meland kommune
Meland er ein tidlegare kommune i Nordhordland som eksisterte frå 1923 til 2020. Området ligg i Vestland fylke, tidlegare i Hordaland fylke. Meland kommune var ein kyst- og øykommune nord for Bergen. Kommunesenteret var Frekhaug, sør på øya Holsnøy. Øya Holsnøy utgjorde hovuddelen av kommunen. I tillegg kom Flatøy, Ypsøy og fleire små øyar. Mot sørvest var Askøy kommune.
Nordhordlandsbrua frå Bergen kommune kjem i land på Flatøy. Europaveg 39 (E39) går vidare nordover gjennom tidlegare Lindås kommune. Nord for Meland ligg òg Radøy kommune. Mellom Meland og Radøy går Mangersfjorden og Radfjorden. Mellom Askøy og Meland går Herdlefjorden. Meland kommune hadde namn etter garden Meland på Holsnøy. Her er det òg kyrkje (Meland kyrkje).
Kommunesoge
Meland sokn var frå 1885 ein del av Alversund prestegjeld og kommune. Meland vart eigen kommune i 1923. Ein del av Holsnøya og litt av Askøya fekk namnet Meland kommune. Ved kommuneendringer i 1964 overtok Meland Flatøy frå gamle Hamre kommune. Gamle Herdla kommune sine område nord på Holsnøy vart og overteke. Områda på Askøy vart overført til Askøy kommune.
1. januar vart Meland slått saman med Lindås og Radøy til Alver kommune. Siste ordførar var Øyvind Helland Oddekalv frå Arbeiderpartiet, siste varaordførar var Nils Marton Aadland frå Høgre.
Kommunevåpen
Kommunevåpenet til Meland er på raud grunn ein sølv navar-spiss som vender nedover. Navarsmiing har lange tradisjonar i Meland. Ein navar er eit trebor.
Media
Lokalavisene er Strilen og Nordhordland, medan regionavisene er Bergens Tidende og Bergensavisen.
Marie Under
Marie Under var ein estisk lyrikar. Ho var ein av stiftarane av Den estiske forfattarforeininga i 1922.
Biografi
Marie Under gjekk på tysk privatskule og skreiv dei fyrste dikta sine på tysk medan ho jobba i ein bokhandel. 19 år gammal gifta ho seg med den estiske bokhaldaren Carl Hacker og flytta til Moskva, der dei fekk to ungar. Men ho vart forelska i den estiske kunstnaren Ants Laikmaa og han overtalde henne til å omsetje dikta til estisk, og sende dei til fleire aviser. I 1906 flytta ho tilbake til Tallinn, der ho i 1913 møtte Arthur Adson, som vart sekretæren hennar og samla dei fyrste dikta for utgjeving. I 1924 skilde ho seg frå Hacker og gifta seg med Adson.
Allereie då ho gav ut den fyrste diktsamlinga si, Sonetter i 1917, vart ho anerkjend som forfattar. Debututgjevinga hennar er sentrallyrisk og prega av tysk ekspresjonisme. Seinare tok ho opp sosiale og filosofiske problem. I 1942 kom samlinga Med sørgende munn som avspegla den tragiske skjebnen til Estland under den andre verdskrigen.
Frå 1944 budde Under i Sverige. Familien var nesten eit år i flyktningleir, før dei i 1945 flytta til Mälarhöjden og busette seg der. Utgjevingane derfrå viser både einsemd og heimlengsel. Eit utval av dikta hennar kom på svensk i 1963 med tittelen Vigilia.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1919
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1919 vart vunnen av Odd etter finalesiger 1-0 over Frigg den 12. oktober. Målskårar for Odd var Einar Gundersen som skåra i det 13. minutt.
10 000 tilskodarar såg kampen som vart spelt på Fram sportsplass i Larvik. Dommar var Peder Christian Andersen, Kristiania Ballklub. Dette var sjuande gongen Odd vann ein noregsmeisterskap.
Odds vinnarlag : Ingolf Pedersen, Thaulow Goberg, Peder Henriksen, H. Halvorsen, Per Haraldsen, Tidemann Nilsen – Nils Thorstensen, Haakon Haakonsen, Sverre Andersen, Einar Gundersen og Jonas Aas.
Friggs lag: Asbjørn Aamodt, Rolf Semb Thorstvedt, Yngvar Tørnros, Jens Olsen, Ellef Mohn, Gellon Nielsen, Trygve Smith, David Andersen, Per Bekkedahl, Bjarne Olsen og Frithjof Resberg.
3. runde
7. september
4. runde
28. september
Semifinalar
5. oktober
Finale
12. oktober, Fram sportsplass, Larvik, 10 000 tilskodarar. Dommar: Peder Christian Andersen, Kristiania Ballklub.
Treskei
Ei treskei, eller ei sleiv, er ei skei skore ut i tre og som i dag gjerne blir brukt til matlaging. Mange kulturar lager forseggjorte treskeier som folkekunst.
Bruk
Der skeier og auser av metall eller plast er blitt meir vanlege, har treskeier fått ein meir spesialisert bruk. Dei er nokså flate på forma og blir hovudsakleg brukte til å røra med medan ein koker eller baker. Treskeier skraper ikkje sund teflonlag i gryter og panner som metallskeier. Dei overfører heller ikkje varme som metall, og kan vera gode å halda, men har den ulempen at dei kan brennast om dei blir utsett for mykje varme. Dei kan også ta til seg sterk lukt frå lauk og kvitlauk.
Pynt
Ein finn utskorne eller måla treskeier frå heile Europa og Afrika. Såkalla kjærleiksskeier med fint utskorne handtak er blitt eit kjent produkt frå Wales, men er også blitt laga i Skandinavia og Aust-Europa. Fleire afrikanske land har også lang tradisjon for å skjera ut figurar i handtaket på skeier.
I fleire har det vore vanleg å pynta treskeier gjennom brennmerking eller måling, til dømes med rosemåleri i Noreg.
Federico Fellini
Federico Fellini var ein italiensk filmregissør og manusforfattar, rekna som ein av dei viktigaste filmskaparane frå etterkrigstida. Fellini var med på å starta neorealismen innan italiensk film, men danna seinare ein særeigen, personleg stil som blanda vanlege situasjonar og draumeaktige bilete. Fellini blei internasjonalt kjend for La Strada ('Landeveien') frå 1954, som fekk Oscarprisen for beste utanlandske film. Deretter vann La Dolce vita (1960) hovudprisen i Cannes, medan Le notti di Cabiria (1957), 81/2 (1963) og Amarcord (1974) vann fleire oscarprisar.
Bakgrunn
Federico Fellini var fødd i Rimini i 1920. Som attenåring flytta han til Firenze og året etter, i 1939, til Roma, der han ønskte å bli humoristisk teiknar. Han bidrog med teikningar og forteljingar til magasinet Marc'Aurelio. Under andre verdskrigen skreiv han manus for radioskodespelet Cico e Pallina. Her spelte Giulietta Masina, som Fellini blei kjend med og gifta seg med i 1943. Masina skulle spela i nokre av dei største filmane hans.
Med nokre vennar grunnla han ein butikk som selde fotografi, portrett, karikaturar og lydopptak til allierte soldatar frå andre verdskrigen. Her blei Fellini kjend med regissøren Roberto Rossellini, og blei med på å skriva manuset til Roma città aperta (1945), det best kjende dømet på italiensk neorealisme. Fellini skreiv filmmanus til ei rekkje italienske regissørar, som Pietro Germi (Il cammino della speranza, 1950), Alberto Lattuada (Senza pietá, 1948), Luigi Comencini (Persiane chiuse 1951), og fleire for Rosselini, som Paisà, Il miracolo og Europa '51.
Regissør
Etter fleire samarbeid med Rosselini debuterte Fellini sjølv som regissør med Luci del varietà i 1951, som han laga med Alberto Lattuada, og åleine med Lo sceicco bianco i 1952. I vitelloni (1953), om yrkeslause unggutar i provinsane, er rekna som eit meisterverk av kritikarar.
Med oscarvinnande La strada innleidde Fellini ein trilogi som tok for seg uskuld og frelse i ei vondskapsfull verd. Filmen nytta det aude landskapet mellom Viterbo og Abruzzo til å understreka det tomme tilhøvet mellom hovudrollane i filmen. La Strada blei kritisert av venstrepressa i Italia, men fekk mykje ros i utlandet.
La Dolce vita frå 1960 var ei satirisk skildring av sosietetsliv i Roma. Fleire landemerke i byen, som hovudgata Via Veneto, blei med i filmen, og han var den første der Marcello Mastroianni spelte for Fellini. Filmen var dårleg likt av italienske styresmakter og den katolske kyrkja, men vann gullpalmen ved filmfestivalen i Cannes.
Otto e mezzo eller 8 1/2 frå 1963 handlar om ein kjend regissør med skaparsperre. Tittelen viser til talet på filmar Fellini hadde laga til då. Filmen er rekna som ei perfekt blanding av symbolisme og realisme, og blei utropt til den beste europeisk filmen nokonsinne av eit ekspertpanel i 1987.
I seinare filmar tok Fellini for seg myter rundt Roma, film og sitt eige liv, mykje blanda med fantasi. Seinare filmar fekk mindre overveldande mottakingar. Casanova frå 1976 blei både lovprist som ein fest for augo og kritisert som innhaldslaus.
Dei siste åra av livet produserte Fellini reklamefilmar for fjernsyn, som på sin måte viser eit sterkt tak på filmografi og populærkultur. Han stilte også ut skisser og notatbøker med nedskrivne draumar som avslørte undermedvitet som ei viktig kjelde til verket hans.
Filmografi
Filmar skrivne og regisserte av Fellini:
Prisar og utmerkingar
Federico Fellini blei utnemnd til riddar, Cavaliere di Gran Croce Ordine al Merito della Repubblica Italiana, i 1987.
Fellini vann 8 oscarprisar og blei nominert 23 gonger. Han fekk ein æresoscar i 1993.
Treskei
Rituell bruk
Innan det jødiske ritualet bedikat chametz er det vanleg å bruka ei treskei.
Fleire tyrkiske folkedansar blir utført med treskeier. Dei blir kalla kaşık oyunlar.
I den engelskspråklege verda har ei treskei ofte vore «premie» for nokon som kom sist innan ei tevling, både innan idrett og utdanning. Ved Universitetet i Cambridge var det til dømes vanleg å gje ei treskei til den som fekk det dårlegast resultatet til matematikkeksamen, men likevel fekk ein grad.
Bakgrunnsstoff
Slev
Rikard Nordraak
Rikard Nordraak var ein norsk komponist. Han er mest kjend for å ha sett melodi til Bjørnstjerne Bjørnson sitt dikt «Ja, vi elsker dette landet», som vart Noreg sin nasjonalsong i 1864.
Livssoge
Nordraak vart fødd i Christiania. Han byrja på handelsskule i København då han var femten, men gav opp desse studia for å konsentrera seg om musikken. I 1859, atten år gammal, drog han til Berlin der han studerte under Theodor Kullak og Friedrich Kiel. Han måtte forlata Tyskland etter eit halvt år. Tilbake i heimbyen fekk han undervising i klaverspel og komposisjon av den tyske organisten Rudolph Magnus.
Seinare drog den unge komponisten igjen til Berlin, der han skulle bu resten av det korte livet sitt. Han vart kjend med Ida og Erika Lie, som skal ha inspirert komposisjonen av den norske nasjonalsongen.
Kunstnar og nasjonalist
Edvard Grieg vart kjend med komponisten i København. Han vart smitta av Nordraak sin entusiasme for alt som var norsk, og vart dessutan ein god ven som tileigna fleire av verka sine til han.
Tidleg død
Nordraak var plaga av tuberkulose, og døydde av denne sjukdommen då han var berre 23 år gammal. Ein kan fortsatt sjå eit fire meter høgt monument på grava hans nord i Berlin. Leivningane til komponisten vart seinare førte til Oslo, der dei fekk ein plass i Æreslunden på Vår Frelsers gravlund i 1925.
Strilen
Strilen er ei avis som har hovudkontor i Lindås. Avisa kjem ut i Nordhordlandskommunane, samt i Gulen kommune i tidlegare Sogn og Fjordane. Ho kjem ut 3 gonger i veka.
Sjefsredaktør er Stig Erik Elliot. Avisa Strilen er i konkurranse med avisa Nordhordland.
Namnet Strilen kjem av «stril», eit namn på folket i Nordhordland og Midhordland utanom Bergen. Desse regionane vert ofte til saman kalla «Strilelandet».
Tidlegare avis med same namn
Strilen, blad for den vestlandske bonde-, fisker- og arbeiderbefolkning, kom ut frå 7. oktober 1911 til slutten av året 1915. Redaktør var Olav Hauge (1872-1936) frå Strandvik. Strilen fungerte som regionavis for Midthordland og litt til og inneheldt mykje stoff frå Fusa. Dei første åra kom avisa ut i Bergen, kvar laurdag. I 1915 satsa Hauge friskt og starta eige trykkeri i Os. Frå og med 19. mai 1915 kom avisa ut onsdag og laurdag. Det skulle visa seg å bli for tøft økonomisk, og Strilen sovna inn på slutten av 1915. Ei bortimot komplett samling Strilen-aviser er i etterkomarane si eige. Denne avisa blei gitt ut på bokmål.
Altafjorden
Altafjorden er ein fjord i Alta kommune i Finnmark. Fjorden strekkjer seg 36 km sørover til Borani ved Kåfjordbotn i botn av Kåfjorden.
Fjorden har innløp mellom Klubbenes i vest og bygda Storekorsnes i aust. Nokre kilometer inn i fjorden går Langfjorden 31 km vestover til Langfjordbotn. Innløpet til denne fjordarmen ligg ved bygda Isnestoften og på nordsida her ligg vika Ytterkoven. Like sør for Storekorsnes går fjordarmen Skillefjorden vestover. Årøya ligg aust i fjorden litt sør for Skillefjorden og på søraustsida av denne øya ligg Leirbotn og bygda Kviby. Leirbotn er ei stor vik på austsida av fjorden og frå her og sørover smalnar Altafjorden inn.
E6 går langs vestsida og sørsida av fjorden, medan Riksveg 883 går langs austsida i den ytre delen. I tillegg finn ein Fv18, Fv12, Fv13 og Fv28 i den indre delen av fjorden.
Langfjorden i Alta
Langfjorden (samisk Lákkovuotna) er ein fjordarm av Altafjorden i Alta kommune i Finnmark. Fjorden strekkjer seg 31 km sørvestover til Langfjordbotn.
Fjorden har innløp mellom Ytternes i nord og bygda Isnestoften i sør. På nordsida i den ytre delen av fjorden ligg dei to djupe vågane Ytterkoven og Innerkoven. Tvers over fjorden for Innerkoven ligg grenda Storsandnes. Rivarbukt er ei grend på nordsida av fjorden eit stykke lenger inn og enno lenger inn ligg bygda Tappeluft. Inst i fjorden ligg bygda Langfjordbotn og grenda Bognelv.
Solarussa
Solarussa (sardisk Sabarùssa) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia. Han har 2 425 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 31.86 km² og ligg i ei høgd på 12 meter over havet.
Tau
Eit tau, kollektivnamn tauverk, er ein tjukk, tvinna eller fletta streng som kan bli laga av naturfiber, kunstfiber eller metalltråd. Tau blir klassifisert etter materialet det er laga av eller måten det er framstilt på.
Shelly Fairchild
Shelly Fairchild er ein USA-amerikansk songar.
Ho gav ut debutalbumet sitt, Ride tidleg i 2005. Denne inneheldt singelen «You Don't Lie Here Anymore», som nådde 35. plassen på Billboard Hot Country Singles & Tracks (no Hot Country Songs) og er den einaste singelen ho har hatt på lista.
Arne Bergsvåg
Arne Bergsvåg har vore ordførar i Vindafjord kommune sidan 2005. Før dette var han ordførar i Ølen kommune frå 1999 til 2005, då kommunane slo seg saman. Han representerer Senterpartiet.
Shelly Fairchild
Biografi
Shelly Fairchild var fødd i Clinton i Mississippi i ein musikalsk familie. Ho byrja å spele i tidleg alder i kyrkja og seinare i kor på skulen. Fairchild studerte kommunikasjon, teater og musikk ved Mississippi College og spelte i lokale musikalar som Grease og Always Patsy Cline. Ho reiste og med det nasjonale turnéselskapet for Beehive: The 60's Musical.
I 2004 fekk Fairchild kontrakt med Columbia Records. Debutalbumet Ride, kom ut tidleg i 2005. Ho turnerte med albumet som oppvarmingsartist for Rascal Flatts.
Lhotse
Lhotse er eit fjell i Himalaya på grensa mellom Khumbu-regionen i Nepal og Tibet i Kina. Med sine 8 516 moh. er Lhotse det fjerde høgste fjellet i verda. Toppen ligg berre knapt tre kilometer frå Mount Everest, og den vesle avstanden og smålåtne skardhøgda på 610 meter mot Everest gjer at klatrarar reknar Lhotse som ein av dei minst gjeve 8000-meterstoppane. Det tibetanske namnet tyder «Sørspissen» og det viser til det nære sambandet med Everest-massivet. Det tibetanske namnet på fjellet blir lho rtse med Wylie-translitterering. Det offisielle kinesiske namnet er Lhozê (kinesisk skrift 洛子峰, pinyin Luòzǐ Fēng).
Klatrehistorie
18. mai 1956 vart ein sveitsisk ekspedisjon den første som fekk klatrarar til topps: Ernst Reiss og Fritz Luchsinger som var deltakarar på ein sveitsisk ekspedisjon leia av Albert Eggler. Fire andre klatrarar frå den same ekspedisjonen kom på toppen av Mount Everest, og det var andre gong i historia Everest blei klatra. På grunn av at Everest og Lhotse ligg så nært kvarandre kunne begge topplaga nytte dei same leirane.
I 1977 klatra Michael Dacher som det første mennesket til toppen utan å ha med ekstra oksygen.
Sven Gangdal blei i mai 2006 den første nordmannen på toppen.
Mellomtoppane Lhotse Shar og Lhotse Middle
Dei første som klatra opp Lhotse Shar var austerrikarane Zepp Maierl og Rolf Walter, det skjedde 12. mai 1979. 23. mai 2001 var medlemar av ein russisk ekspedisjon dei første på Lhotse Middle.
Lhotse Middle
Lhotse Middle er ein av Lhotse sine bitoppar som trass ei høgd på ikkje finst på dei klassiske listene over 8000-metrar. Dette, og framfor alt fordi toppen ligg på ein svært bratt og oppkløyvd fjellkam, har ført til at den er ein av dei siste av i alt om lag 30 toppane over 8000 moh. som blei klatra. Det skjedde i 2001.
Toppen ligg mellom hovudtoppen og Lhotse Shar, og blir derfor rekna som ein mellomtopp. Den er den høgste og vestlegaste av Lhotse sine to mellomtoppar. Den andre mellomtoppen blir til vanleg kalla East Middle på grunn av at den ligg langt aust i massivet. Kjeldene oppgjev ulike høgder; eller berre.
Lhotse Shar
Lhotse Shar er eit høgt fjell som offisielt er oppført som ein bitopp til Lhotse. Den ligg på den austlege enden av ein svært bratt og oppsplitta egg og blir derfor òg kalla Austtoppen. Med tanke på dominans og skardhøgd er toppen berre så vidt under dei grensene som definerer sjølvstendige toppar i Himalaya.
Kempten
Kempten er ein by i Tyskland sørvest i delstaten Bayern med om lag 60 000 innbyggjarar. Området vart opphavleg busett av keltarar, men vart erobra av romarane, som kalla byen Cambodunum. Arkeologar reknar Kempten som ein av dei eldste busetnadane i Tyskalnd.
Historie
Den greske geografen Strabon nemnde byen i år 50 f.kr. som ein keltisk stad kalla Kambodunon. Dette er rekna som den eldste nedskrive kjelda til noko tysk by. Ein har derimot ikkje funne arkeologiske spor etter denne keltiske busetnaden.
I år 15 f.kr. erobra romarane den keltiske byen og kalla han Cambodunum. Dei neste åra vart det bygd ein klassisk romersk by her med bad, forum og tempel.
Byen vart øydelagd i 233 av alemannarane og Cambodunum vart forlate og flytta til ein meir strategisk stad ved åsen Burghalde ovanfor elva Iller. Dei siste romerske troppane drog bort frå området i 488 og alemannarane tok over. Byen vart så flytta ned på sletta ved sida av Iller og vart øydelagd av frankarar i 683.
Metroen i Moskva
Metroen i Moskva (russisk Московское метро, Moskovskoje metro) består av 12 linjer og 194 stasjonar. Den første linja vart opna i 1935 og då den andre verdskrigen starta bestod han av tre linjer. Han har sidan vorte utvida fleire gonger og i 2003 fekk nettverket den noverande utstrekninga. Han består først og fremst av gjennomgåande linjer, i tillegg til linje 5, ein ringbane som knyter dei fleste banane saman slik at ein sjeldan har behov for meir enn to overgangar. Moskva-metroen er kanskje den best utbygde metroen i verda og er den metroen i verda som transporterer desidert mest folk i løpet av året.
Kempten
Historie
Rundt 747 kom den irske munken Magnus og Teodor frå St. Gall i Sveits for å kristne området. Dei neste åra vart det bygd eit kloster. Audogar var den første abbeden i det nye benediktinarklosteret. Ved hjelp av Karl den store si kone, Hildegard, vart klosteret eit av dei mektigaste i Frankarriket.
Metroen i Moskva
Under den andre verdskrigen vart undergrunnen brukt som bomberom og seinare utvidingar og opprustingar har òg lagt vekt på dette perspektivet. Metroen er derfor òg rekna som ein del av forsvarsverket til landet og det var derfor tidlegare restriksjonar i forhold til å fotografere på stasjonane. Stasjonane, særleg frå før slutten av 1950-talet, er elles kjende for utsmykkingane, delvis med revolusjonære motiv, delvis med meir nasjonale motiv. Desse har overlevd Sovjetunionen sitt fall og står òg som eit minnemerke over ideala til Sovjetunionen.
Det er ikkje faste rutetider for metroen i Moskva. I staden går toga med faste intervall på mellom 90 sekund og 10 minutt, avhengig av strekning og tid på døgnet. Alle linjene har eigne fargar. På dei gjennomgåande linjene kan ein høyre kvar ein er på veg til, ei mannsstemme annonserer stasjonane mot sentrum og ei kvinnestemme stasjonane frå sentrum. På linje 5 er det mannsstemme på tog som går med klokka, medan det er kvinnestemme på tog som går mot.
Kempten
Historie
Ungararane ramponerte byen fleire gongar, og biskop Ulrik av Augsburg og abbeden av Kempten bygde klosteret og byen opp att i 941.
Metroen i Moskva
Det vert i dag nytta kontaktlause kort som billettar. Desse kan ein kjøpe for eit visst tal på reiser og for eit uavgrensa reiser for ein bestemt periode. Pensjonistar og handicappa køyrer gratis med metroen, medan skuleelevar og studentar har rabattordningar.
Kempten
Historie
Under trettiårskrigen (1632/33) vart byen øydelagd av både keisaren sine troppar og så av svenske troppar. Under napoleonskrigane kom byen inn under Bayern (1802-1803).
Det låg ein underavdeling av Dachau konsentrasjonsleir her under den andre verdskrigen.
Metroen i Moskva
Sporbreidda er på 1520 mm, det same som russiske jernbanar. Med unntak av seks stasjonar som berre tar seks vogner, samt linja L1 frå 2003 som nyttar seg av annan type vognmateriale, er stasjonane bygd for tog med åtte vogner. Metroen i Moskva er førebilete for mellom anna metronettverka i St. Petersburg, Novosibirsk, Minsk, Kiev, Kharkov, Budapest, Praha, Sofia og Warszawa.
Sjølv om det ikkje er stadfesta av russiske styresmakter, meiner mellom andre Pentagon at det finst eit hemmeleg metronettverk som går lenger under bakken og som er rekna for å kunne tene dei viktigaste statsfunksjonane i ein krigssituasjon. Mellom anna vert han rekna for å knyte saman Kreml og FSB sine hovudkvarter med flyplassar og andre strategisk viktige stader, samt ein hemmeleg by under jorda. Nettverket meiner ein vart oppretta i kjølvatnet av den andre verdskrigen. Det er derimot ikkje ført bevis for at noko slikt nettverk eksisterer.
Soleminis
Soleminis (sardisk Solèminis) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 1 874 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 12.79 km² og ligg i ei høgd på 200 meter over havet.
Svensk Livland
Livland var eit område underlagt Sverige frå 1620-åra til 1721. Svensk Livland, som bestod av dei sørlege områda av Estland og dei nordlege områda av Latvia (regionen Vidzeme). Området utgjorde store delar av det tidlegare Hertugdømet Livland som tidlegare hadde vore ein del av Den polsk-litauiske realunionen. Erobringa var fullført i 1629. Sjølv om Livland og byen Riga var under svensk kontroll vart ikkje området formelt avstått til Sverige før Olivatraktaten i 1660. Restane av det gamle hertugdømet vart verande ein del av Den polsk-litauiske realunionen vart Inflantia (i dag regionen Latgale). I denne perioden var Riga den største byen i Sverige.
Området vart seinare erobra av Russland under den store nordiske krigen og vart ein del av Riga gubernija. Det vart formelt avstått til Russland med Nystadtraktaten i 1721.
Hindugudar
Hinduismen er kjend for å ha fleire tusen ulike guddommar, og blir ofte halden fram som ein typisk polyteistisk religion. Samstundes hevdar mange hinduar at alle gudane berre er sider av det same, upersonlege verdsaltet, brahman, slik at religionen deira i røynda er monoteistisk.
Korleis det enn er, inneheld hinduismen ei rekke store og små kultar for ei rekke ulike gudar. Det finst gudar av alle slag; for ulike kastar og kjønn, for yrkesgrupper og landsbyar, for naturfenomen og livshendingar. Samstundes finst det store guddommar som blir dyrka over heile India. Sjiva og Visjnu og konene deira, Parvati og Laksjmi, eller morgudinna Devi, kjend i former som Durga, Ammavaru, Mariamman og Kali, er blant dei viktigaste. Det er vanleg for enkeltpersonar eller familiar å ha ein «hovudgud», men dei kan og tilbe andre gudar.
Det er ikkje noko forbod mot å framstilla gudar som bilde eller skulpturar innan hinduismen; tvert imot meiner ein at gudebilde får ei guddommeleg kraft. Det å få augekontakt med eit gudebilde, darsjan, er ein viktig del av tilbedinga. Samstundes kan ein tilbe mange gudar i form av ting som ikkje har menneskeform, til dømes tre og steinar.
Mange hindugudar har ei noko uvanleg form. Mange av dei blir framstilde med fleire par armar for å få fram fleire ulike eigenskapar. I tillegg finst underlege skikkelsar: Hanuman blir vist som eit apemenneske, Ganesja har elefanthovud, Vamanavataram er ein dverg, medan Ardhanarisvara er halvt mannleg og halvt kvinneleg.
Hans
Hans er ei tysk kortform av det greske namnet «Johannes», eit namn med opphav i det hebraiske namnet «Joḥanan», som tyder ‘Gud er nådig’.
Hans har naturleg nok namnedag på sankthansdagen, eller jonsok, den 24. juni.
Namnet i Noreg
Ei spesiell side ved namnet Hans er at det i Noreg oftast er nytta som innleiing til eit dobbeltnamn: Medan nær 24 400 i dag har Hans som første førenamn, er det berre 4150 som har Hans som einaste førenamn.
Namnet har vore i bruk i Noreg sidan 1300-talet.
Lied der Deutschen
Das Lied der Deutschen eller delar av han har vore nasjonalsong i Tyskland sidan 1922. I dag er det berre tredje verset som vett brukt offisielt.
Melodien til songen vart komponert av Joseph Haydn i 1797 som ein keisarhyllest. I 1841 skreiv August Heinrich Hoffmann von Fallersleben ny tekst som sette sameininga av Tyskland opp mot hyllinga av ein monark, ein revolusjonær tekst på den tida.
Melodi
Melodien vart komponert av Joseph Haydn i 1797; han vart først brukt som ei hyllest til Franz II, den siste keisaren av det tysk-romerske riket, «Gott erhalte Franz den Kaiser» ('Gud velsigne keisar Franz').
Haydn brukte seinare hymnet som grunnlag for den andre satsen (Poco adagio cantabile) til sin strykekvartett nr. 62 i C-dur, som ofte vett kalla Keisarkvartetten.
Teksten
Den noverande teksten vart skriven av den liberale litteraturprofessoren og diktaren August Heinrich Hoffmann von Fallersleben i 1841 på den då britiske øya Helgoland, no ein del av Schleswig-Holstein.
1.
2.
3.
I 1921 skreiv Albert Matthai eit tillegsvers som vart brukt i enkelte kretsar fram til 1930-åra. Dette har vorte omtalt som «det fjerde verset», men var aldri ein del av den offisielle nasjonalsongen.
Einstape
Einstape (Pteridium aquilinum) er ein fleirårig art av bregnar i einstapeslekta. Der finst fleire underartar eller variantar, to av desse veks i Noreg – vanleg einstape og kysteinstape.
Einstape har opprette stilkar, manglar skjell på bladskafta, og har store blad som er mellom- eller bleikgrøne og heilt likeforma. Blada er 2-3 gongar finna. Den samla bladplata har trekanta form. Høgda er frå 40 cm og opp til 3 m. Sporehusa sit gøymde under bretten ytst på undersida av blada.
Vanleg einstape (P. a. latiusculum) er 40-120 cm høg, og har store, bleikgrøne eller klargrøne bladplater som er trekanta. Bladet gulnar tidleg på hausten, og er nesten horisontalt liggjande. Undersida er berre håra langs kanten og på midtnerven, med bretta ytterkant der sporane sit litt gøymde. Bregnen trivst på mager jord, hogstfelt, myrenger, skogbryn, skrentar, steinete ravinar, og bakkar. Han veks i tette bestandar som ofte tek over terrenget.
Kysteinstape (P. a. aquilinum) er 80-250 cm høg, har store trekanta bladplater, og står på mager kystjord, hei, glissen bjørkeskog og i lauvskog som er steinete og skrinn. Blada er mørkegrøne langt utover hausten, og noko opprette men samstundes litt lutande eller bøygde. Bladundersida er hårete, og den nedste primærfliken er kortare enn den nest nedste. Bladskaftet er ofte om lag berre 1/3 så langt som heile bladplata, med gulgrøne eller lysbrune ugreina stilkar opp til 1 cm i diameter nedst.
Økologi og bruk
Røtene kan gå 50-100 cm ned i marka, og ofte øydeleggje arkeologiske restar i undergrunnen. Samstundes gir bregnane habitat for ei rad møll-artar, fluger og nokre fuglar. Også hoggormen trivst mellom dei.
Dei unge, krøllete skota kan etast som felehovud. Røtene har vore brukte av indianarar i Amerika mot parasittar og bronkitt. Plantane inneheld truleg kreftframkallande stoff, og vert ikkje lengre brukte i diettar.
Den viktigaste hindringa for spreiing av einstape er kulde og høg pH-verdi i jorda. Artane kan finnast i jord med pH-verdiar frå 2,8 til 8,6. Artane brukar allelopati – utsondring av kjemikaliar som hemmar eller heilt hindrar veksten til andre plantar. Einstape kan ta heilt kontroll over eit område etter skogbrann, og planten kan hemme andre plantar sin vekst sjølv ei tid etter at han er fjerna.
Utbreiing
Einstape finst utbreidd i alle verdsdelar unnateke Antarktis, og i alle tempererte og subtropiske miljø. Unnataka er isområde, ørken og tropane. Einstape er ein av dei mest utbreidde artane i verda, og er funnen fossilt frå 55 million år attende.
Vanleg einstape går opp til 700 moh. på Hardangervidda og 840 moh. i Trysil. Planten veks vanleg i låglandet og elvedalane frå svenskegrensa til midtre Nordland, meir spreidd til Ofoten og isolert i midtre Troms. Underarten veks elles rundt den nordlege halvkula unnateke det austlege Nord-Amerika.