cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Åbro Bryggeri
Historikk
Axel Herman Johansson lykkast økonomisk vel i sin første tiårsperiode i Vimmerby. Men trass i at han formelt stod som eigar av Åbro Bryggeri heldt han fram i stillinga ved Oskarshamns Bryggeri. Axel Herman Johansson var altså tilsett og lønna som plassjef på det bryggeriet han sjølv eigde. Dette varte til 1906 då han sjølv tok over heile driftsansvaret. På midten av 1890-talet kjøpte han Gustafsborg og endra namnet til "Åbro".
Dagens bryggeri
Åbro er eit av dei minste av Sveriges store bryggeri med ein femteplass på Systembolagets liste. Produksjonsvolumet deira er på om lag 56 millionar liter og ein marknadsdel på 6% totalt (10 % av ølssalet), 260 tilsette derav 170 i Vimmerby (2004). Bryggmeister frå 1965 til 2005 var Albert Wiesgickl. Noverande bryggmeister er Lennart Anemyr.
Sidan slutten av 1990-talet blir brussortimentet marknadsført under namnet Läskfabriken i Vimmerby og rettar seg mot ei yngre kjøpargruppe. Likevel finst berre produkta på einliters PET-flasker etter 2007. Brus på glasflaske vart seinare lansert under namnet Alla tiders der etikettane har eit nostalgisk uttrykk.
Ein tilverkar undergjæra øl, hovudsakleg lager. Det største produktet er Åbro original som blir tilverka i alle styrkar mellom 2,25% til 7,3% alkohol. Det finst òg ein premium-serie kalla Bryggmästarens (tidlegare kalla Wiesgickl etter bryggmeister Albert Wiesgickl) med fleire øltypar (både klass II og III).
Åbro har òg ein stor marknadsdel på cider, då med varemerket Rekorderlig Cider. Ein tilverkar òg ein klassisk julmust.
Bryggeriet arrangerer rundvandringar for besøksgrupper. På området finst òg ei kro i form av ein engelsk pub og tysk bierstube som er opne for alle.
Åbro har vore ein av AIKs hovudsponsorar gjennom mange år, mykje på grunn av at Åbros VD Henrik Dunge er stor supporter av klubben, noko som òg går fram gjennom engasjementet hans i Agent 03.
Tangen Dyrepark
Amadeusparken er ein norsk dyrepark som ligg i Stange. Parken vart er mest kjend for gibbonapen Amadeus, som hadde ein eigen TV-serie på Barne-TV og gav parken namnet sitt.
Mariehamn
Mariehamn (fi. Maarianhamina) er den einaste byen og dermed hovudstaden på Åland. Han har om lag 10 500 innbyggjarar. Mariehamn vart grunnlagd i 1861, medan Finland framleis var under russisk styre. Han er oppkalla etter kona til tsar Alexander II av Russland, Maria Alexandrovna.
Good Will Hunting
Good Will Hunting (på norsk Den enestående Will Hunting) er ein film frå 1997, regissert av Gus Van Sant, og med handling frå Boston i Massachusetts. Filmen fortel historia om Will Hunting, ein problemrik men talentfull ung mann som arbeider som vaktmeister på Massachusetts Institute of Technology sjølv om han har kunnskapar innan matematikk som er mykje større enn dei til mange studentane ved skulen. Will må lære seg å gje slepp på fortida for å kome vidare i livet sitt. Good Will Hunting viser historia til ein ung mann, og kampen hans mot både seg sjølv om personlege forhold, der han prøver å arbeide seg gjennom problema sine slik at han kan opne seg til andre, slik at han kan bruke det store intellektet sitt til noko nyttig.
Filmen blei skriven av Matt Damon og Ben Affleck. Eit rykte om at Good Will Hunting var skriven av den legendariske manusforfattaren William Goldman blei avkrefta i av Goldman sjølv i boka Which Lie Did I Tell? som ein spøk som gjekk for langt.
Filmen er ofte samanlikna med J.D. Salinger sin roman Catcher in the Rye.
Filmen er dedikert til minnet om Allen Ginsberg og William S. Burroughs.
Tilverkinga av filmen
Good Will Hunting blei regissert og produsert av Gus Van Sant i 1996. Filmen blei for det meste spelt inn i Boston-området, men enkelte scenar blei spelt inn i Toronto, og universitetet i Toronto var «stand-in» for Massachusetts Institute of Technology. Scenane frå klasseromma blei spelte inn i McLennan Physical Laboratories.
Opphavleg hadde Mel Gibson sagt seg villig til å produsere og regissere filmen, men da Van Sant las manusey, blei han veldig ivrig etter å regissere han. Matt Damon hadde likt Van Sant sin regi i andre filmar, inkludert Drugstore Cowboy frå 1989. Filmen blei spelt inn på under fem månader, og lansert i 1997.
Handling
Handlinga utspelar seg i Sør-Boston, og handlar om Will Hunting (Matt Damon), ein ung mann som fordjupar seg i bøker, drikking og venar for å rømme frå sinne og frustrasjon som stammar frå tidlegare opplevingar med fosterfamiliar som mishandla han. Will og venen Chuckie Sullivan (Ben Affleck) driv omkring og er ute saman med venane sine. Dei drikk og slåst i «Southie» (Sør-Boston). Will arbeider som vaktmeister, bygningsarbeidar, bilmekanikar og liknande syslar, og skjuler det enorme intellektet sitt, og i tillegg evna si til å hugse fakta, løyse vanskelege og komplekse mattelikningar, og talent innan jus, psykologi, historie og kunst.
Will og venane hans startar ein slåstkamp mot ei gruppe menn, blant dei ein som «brukte å banke livskiten ut av [Will] i barnehagen». Will blir arrestert da han slår ein politimann når politiet kjem. I løpet av dei få dagane medan han ventar på rettssaka, møter han Skylar (Minnie Driver) på ein Harvard-bar, og ho gjev han telefonnummeret sitt. Under same tida, medan Will arbeider som vaktmeister på MIT, løyser han eit teorem i løpet av natta (ved å memorere problemet frå ei tavle på skulen, dra heim og løyse likninga på spegelen sin, og deretter dra tilbake neste dag og skrive han på den same tavla). Mattelikninga var gjeven til ei gruppe studentar i ein avgangsklasse av professor Gerald Lambeau (Stellan Skarsgård), ein Fields-medaljist, som ikkje har i tankane at nokon skal kunne løyse han så raskt. Han set så opp ei enno meir komplisert likning, ei det hadde tatt han og kollegaene to år å prove. Lambeau og kollegaene hans går ut i gangen raskt etter å ha sett opp likninga på tavla, og snur seg berre for å sjå Will, med sprokke leppe, forslått auge og vaktmeisterdrakt, skrive på tavla. Da dei byrjar å gå mot han, skriv han nokre få siste merknader, og går unna, medan han seier «unnskyld». Lambeau er sint, og seier at det er nokon sitt arbeid, og at han ikkje skal klusse på tavla, men Will seier berre «dra til helvete» og forsvinn. Da Lambeau går tilbake til tavla ser han at kollegaene står og ser måpande på den korrekt løyste likninga. Dei går til vaktmeisterkontoret der dei får vite at Will ikkje er ein student, og at han kan nåast gjennom politiet. Lambeau er tilstades på høyringa til Will, og gjev han to val, enten å hamne i fengsel, eller å bli lauslaten under Lambeaus personlege overvaking. Den siste moglegheita er under to føresetnader, han arbeider med vanskelege mattelikningar saman med professoren, og han må gå til psykolog. Etter fleire mislykka forsøk er Lambeau nesten i ferd med å gje opp, og tar han med til den tidlegare romkameraten sin frå college, Sean Maguire (Robin Williams).
Etter ein tøff start (der Will er kynisk og sarkastisk), konkluderer Sean med at Wills forsvar er eit resultat av år med psykisk og fysisk mishandling, og at fiendtlegheit, sarkasme og kyniske oppførsel er ein forsvarsmekanisme. Dei to arbeider saman for å bryte gjennom Wills barrierar. I løpet av den same tida forsøker Lambeau å få Will til å utvikle seg i si retning, umerksam på at Will er ein sart person som kan bli sint på eit sekund viss han blir pressa. Etter at Will og Skylar har hatt eit forhold i ei stund, spør ho Will om han kan flytte til California med ho, sidan ho skal byrje på Stanford University. Etter å ha gjeve henne nokre grunnar til å ikkje bli med, spør han henne korleis ho veit at det er den rette tingen å gjere. Ho seier «Eg veit ikkje, eg berre veit». Han eksploderer, ropar til ho, og avslørar ein rekkje ting om livet sitt, at han ikkje har nokre brør, er foreldrelaus, har fått sigarettar stumpa mot kroppen da han var born, og at han har eit stort arr på kroppen som ikkje kom av kirurgi, men etter at fosterfaren stakk han med kniv. Nokre dagar seinare, da ho drar avgarde med eit fly, går han tilbake til sitt gamle liv, der han kjenner at han er trygg og har kontroll. Omtrent ei veke seinare jobbar han på ein anleggsplass igjen, og tar ein pause med kompisen Chuckie. Da dei to delar ein sixpack, forteljar Chuckie Will kva han syns om situasjonen. Han seier at Will «sit på ein vinnande lottokupong» med intellektet sitt, og at han er for redd til å bruke den. Chuckie uttrykkjer også at han, og kven som helst av venane hans, ville gje kva som helst for å vere Will, og at han hatar det faktum at kompisen sølar bort potensialet sitt ved å leve det same livet som dei. Chuckie seier at det største håpet i livet hans er at ein dag, når han kjem for å hente Will til jobb, er han vekk.
På slutten av filmen, etter å ha reflektert litt rundt moglegheitene sine i livet, bestemmer Will seg for å ta sjansen. Han bestemmer seg for å følgje hjartet, reise til California for å finne Skylar, og takke nei til den lukurative jobben Lambeau tilbyr han.
Mottaking
Kritikken til Good Will Hunting var for det meste veldig god. Mange filmkritikarar elska ideane som filmen utforska, og dei fleste gav gode kritikkar. Av dei få som ga filmen negativ kritikk, var det mange som protesterte mot det dårlege språket og innhaldet.
I følgje rapportar, spelte filmen inn imponerande 225 millionar dollar internasjonalt. Sjølv om opningshelga ikkje gjekk så bra, gjorde kritikkane og mottakinga at fleire og fleire gjekk for å sjå han. Filmen fekk internasjonalt skryt, delvis på grunn av skodespelet til Robin Williams og Matt Damon, som begge blei nominert til Oscar for filmen.
August Cappelen
Herman August Cappelen var ein norsk nasjonalromantisk målar tett knytt til Düsseldorfskulen. August Cappelen vert rekna som ein bråmogen og evnerik kunstnar, som i løpet av dei siste to åra av det korte livet sitt nådde fram til ein eigen, personleg stil.
Han var son til verkseigar Diderik von Cappelen og Edel Løvenskiold. Familien flytta i 1835 til storgarden Holden på Ulefoss ved Norsjø, og August voks opp her. Han tok artium i Skien 1845, og studerte i Oslo den etterfølgjande vinteren. Her møtte han Hans Gude, og dei to vart vener. Sommaren 1846 drog Cappelen, Gude og Johan Fredrik Eckersberg på studiereise til Gudbrandsdalen, Mysuseter, Vågå og Bøverdalen.
Hausten 1846 reiste Cappelen til Düsseldorf, der han studerte. Her budde han det meste av tida fram til 1850. Han var visst ikkje innskriven som elev ved kunstakademiet, men i ettertid vart han like fullt nemnt, av akademileiaren Schadow, som elev. Cappelen døydde av ein svulst i magen. Han vart gravlagd i Düsseldorf, men leivningane er seinare ført heim til Noreg.
Nasjonalt senter for læringsmiljø og atferdforskning
Nasjonalt senter for læringsmiljø og åtferdsforsking (Læringsmiljøsenteret) blei oppretta 1. januar 2013, då Senter for åtferdsforsking (SAF) og Lillegården kompetansesenter blei slått saman. Senteret er ei eining ved det Humanistiske fakultetet ved Universitetet i Stavanger, og har ei avdeling i Stavanger og ei i Porsgrunn.
Læringsmiljøsenteret skal bistå nasjonale utdanningsstyresmakter med råd og tenester, bidra til å realisera satsingane til staten i utdanningspolitikken gjennom kompetanseutvikling og bidra til auka kvalitet i læringsmiljø for barnehagebarn, elevar, lærlingar og vaksne. Dette skal gjerast gjennom fagleg utvikling, forsking, utadrettet verksemd og undervising.
Filmen München
München (originaltittel Munich) er ein amerikansk-kanadisk-fransk film frå 2005, regissert av Steven Spielberg. Filmen er basert på den sanne historia om gisseltakinga av elleve personar frå den israelske OL-troppen under sommar-OL 1972. Alle dei elleve israelarane vart drepne av medlemmar frå den palestinske terroristgruppa Svart september. Det er ukjend i kva for grad filmen presenterer historiske eller oppdikta fakta.
Filmen vart spelt inn sommaren 2005 på Malta, i Tyskland, Israel og USA.
Polar Park
Polar Park (tidlegare Polar Zoo) er ein dyrepark i Bardu kommune i Troms og Finnmark. Han opna 18. juni 1994, baserer seg på å visa fram dyr i sine naturlege omgjevnadar. Dette inneber at kvar art får mykje plass i boltra seg på; med 1100 mål fordelt på berre 12 innhegningar har parken verdas største areal per dyr. I tillegg til denne rekorden er han verdas nordlegaste dyrepark. Samanlikna med andre dyreparkar legg Polar Zoo stor vekt på sjølve dyrehaldet, og mindre på underhaldning.
Ein av dei største attraksjonane til dyreparken er bjørnane Salt og Pepper, som kom til parken som små ungar i 2009. Det at Salt er albino, og dermed har heilt kvit pels, gjer at dei har stor publikumsverdi. At publikum kan sleppa inn i innhegningane og vera i nærkontakt med dyreungar og vaksne ulvar, er òg populært.
Thomas Fearnley
Thomas Fearnley var ein norsk målar, elev av den norske nasjonalromantikkens far J.C. Dahl. Fearnley var sjølv ein viktig aktør i nasjonalromantikken i norsk målekunst.
Uzj
For elva i Nord-Ukraina, sjå Uzj i Nord-Ukraina.
Dei bukovinske subkarpatane
Dei bukovinske subkarpatane (rumensk: Subcarpaţii Bucovinei, Obcinele Bucovinei, ukrainsk: Буковинське прикарпаття) er eit geografisk område nordaust i Romania (Suceava fylke) og sørvest i Ukraina (Tsjernivtsi oblast), aust og nordaust i Aust-Karpatane.
Dei bukovinske subkarpatane grensar til Suceavaplatået på den låge sida og Karpatane på den høge sida.
Uzj
Uzj (ukrainsk Уж - Uzj; slovakisk Uh; ungarsk Ung, polsk Uż) er ei elv i Ukraina og Slovakia. Namnet kjem frå det gamle vestslaviske ordet už, som tyder 'slange'.
Elva er 127 km lang, derav 21,3 km renn i Slovakia. Ho munnar ut i Laborec nær byen Drahňov i Michalovce distrikt (okres).
Den ukrainske byen Uzjhorod og den halvvegs samanraste Nevitske-borga ligg ved Uzh.
Hitra tidlegare kommune
Hitra er ein tidlegare kommune på øya Hitra i tidlegare Sør-Trøndelag fylke. Kommunen var ein del av Hitra formannskapsdistrikt då det vart oppretta i 1837, og som då omfatta noverande Hitra kommune og Frøya kommune. 1. januar 1877 vart Frøya utskild som eigen kommune.
Fillan og (den seinare frådelte Sandstad kommune) vart skild ut frå Hitra som eigen kommune 1. januar 1886. 1. januar 1913 vart så Kvenvær kommune skild ut frå den då resterande Hitra kommune. Etter delinga hadde dåverande Hitra kommune 1 439 innbyggjarar.
1. januar 1964 vart dei fire kommunane Hitra, Fillan, Kvenvær og Sandstad slegne saman til nye Hitra kommune, som deretter utgjorde heile øya Hitra. Den tidlegare kommunen Hitra hadde ved kommunesamanslåinga 984 innbyggjarar.
Thomas Fearnley
Liv og gjerning
Fearnley var frå Halden, son til ein rik kjøpmann. Han tok til på den då nyskipa teikneskulen i Kristiania. Ein av medelevane, Henrik Wergeland, vart hans ven og første biograf. Ei tid gjekk Fearnley på akademiet i København, men studerte så tre år (1824-27) landskapsmåling hos professor Carl Johan Fahlcrantz på akademiet i Stockholm. Under ei studiereise på Vestlandet sommaren 1826 møtte han J.C. Dahl. Av Dahl lærte han å studere naturen, ei innstilling som vart styrkt av studiet hos C.W. Eckersberg i København.
Operahuset i Oslo
Operahuset i Oslo er bygget til Den Norske Opera & Ballett og ligg i Bjørvika inst i Oslofjorden. Huset er teikna av arkitektkontoret Snøhetta AS som vann ein arkitektkonkurranse i 2000. Det vart opna 12. april 2008. Bygningen har vunne mange prisar. Det kvite operabygget er blitt eit monumentalbygg i Oslo, og operataket er blitt ein attraksjon i seg sjølv. Operahuset har fått adresse Kirsten Flagstads plass 1 etter den første sjefen til operaen, Kirsten Flagstad.
Thomas Fearnley
Liv og gjerning
Hausten 1828 reiste Fearnley til Dresden i Tyskland, og var i halvt anna år elev av J.C. Dahl. Fearnley slo seg så i 1830 ned i München, ein by som skulle verte eit kunstsentrum under entusiasten kong Ludvig av Bayern. Fearnley likte å flakke rundt og hente nye inntrykk. Frå München drog han på utferder til Italia, Paris, London og rundt om i England, til Sveits, Nederland, Tyskland og Noreg.
Operahuset i Oslo
Operahuset blei freda av Riksantikvaren i 2012.
Bygg
I 1999 vedtok Stortinget at operaen skulle plasserast i Bjørvika. Byggherre vart Statsbygg, arkitekt var Snøhetta AS og entreprisane vart blant anna tildelt Vegdekke. Kostnadsramma var på 3,9 milliardar kroner. Harald V stod for opning av operaen 12. april 2008.
Thomas Fearnley
Liv og gjerning
Fearnley vart påverka av mellom andre Caspar David Friedrich, John Constable og William Turner. Som romantikar heldt han seg til motiv av mektige fjell og fossestryk, særleg i sine monumentale verk. Labrofossen (1837), Grindelwaldgletsjeren (1838) og Slindebirken (1839) vert alle rekna mellom hans hovudverk.
Fearnley var ein uvanleg gåverik målar, som arbeidde lett og med ein fart og friskleik som imponerte samtida. Han var ein sikker kompositør, med rik koloritt og sikker penselføring. Hans glade og opne natur tok lett mot nye inntrykk, dette kunne gje kunsten hans ein viss mangel på åndeleg innleving. Studiane og skissene hans viser best kor framifrå målar Fearnley var, med frisk naturkjensle, fin koloritt og frodig skaparglede i penselstroka.
Fearnley var far til skipsreiaren Thomas Nicolay Fearnley og bror til astronomiprofessor Carl Fredrik Fearnley.
Han døydde i München, etter ei kort sjukelege.
Øvre Pasvik nasjonalpark
Øvre Pasvik er ein norsk nasjonalpark. Nasjonalparken ligg i Sør-Varanger kommune i Troms og Finnmark og har den største urskogen på nordkalotten. Nasjonalparken vart oppretta i 1970 og utvida i 2003.
Operahuset i Oslo
Salane
Det er tre publikumssalar. Alle stolane i Hovedsalen og på Scene 2 har eit eige system for teksting av librettoen, slik at ein kan velje kva for språk ein vil ha teksten på.
Øvre Pasvik nasjonalpark
Det nordsamiske namnet Báhčaveaji Álbmotmeahcci er òg eit offisielt namn på nasjonalparken.
Vern og bruk
Formålet med vernet er å sikre eit stort, samanhengande barskogområde nært fritt for tekniske inngrep, og å sikre biologisk mangfald med økosystem, artar og bestandar.
Operahuset i Oslo
Bilete
Frå oppføringa av bygget
Øvre Pasvik nasjonalpark
Vern og bruk
Naturgrunnlaget innanfor nasjonalparken er viktig for samisk kultur og næring. Området skal kunne brukast til reindrift, naturoppleving og tradisjonelt og enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging.
István Sándorfi
István Sándorfi var ein ungarsk målar også kjend som Etienne Sandorfi. Han blei fødd i Budapest og studerte ved École nationale supérieure des Beaux-Arts og École nationale supérieure des arts décoratifs i Frankrike. Sándorfi har hatt utstillingar mellom anna i København, München og Roma og i Los Angeles og San Francisco i USA.
Risør akvarium
Risør akvarium er eit akvarium som ligg i Risør. Her finst det 25 kar av ulik storleik med ei rekke ulike fiskeslag og anna marint liv. Akvariet, som opna i 1996, er mest kjend for å ha klekka ut haiungar av arten småflekka raudhai som det andre norske akvariet, etter Akvariet i Bergen i 1999.
Risør akvarium jobbar tett både med lokalmiljøet og med etablerte institusjonar som Flødevigen forskningsstasjon.
István Sándorfi
Han døydde i Paris i 2007 og blei gravlagt i Budapest etter eige ønske.
937 Bethgea
937 Bethgea er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 12. september 1920 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Rolf Kjøde
Rolf Kjøde er ein norsk teolog, og var generalsekretær i Normisjon i åra 2003-2014. Han kom frå ei stilling som internasjonal leiar i same organisasjonen. Frå 2014 har han vore tilsett ved NLA Høgskolen.
Charlotte Perkins Gilman
Charlotte Perkins Gilman var ein amerikansk forfattar som skreiv skjønnlitteratur og sakprosa. Ho tok særleg opp tema rundt kvinneliv, arbeid og økonomi.
Charlotte Anna Perkins var fødd i Hartford i Connecticut til Mary Perkins og redaktøren og bibliotekaren Frederic Beecher Perkins, som forlet familien i fattigdom då ho var lita. Charlotte Perkins hadde tre inspirerande tanter: Harriet Beecher Stowe, som skreiv Hytta hans farbror Tom, utdanningsforkjemparen Catharine Beecher og suffragetta Isabella Beecher Hooker.
Charlotte gifta seg med kunstnaren Charles Walter Stetson i 1884. Året etter fekk dei sitt einaste barn, Katharine Beecher Stetson, og Charlotte Stetson fekk ein alvorleg fødselsdepresjon, ei liding som var lite forstått på denne tida. Ho blei behandla med ein kvilekur som berre gjorde henne verre. Opplevinga inspirerte novella ho er blitt mest kjend for i ettertid, «The Yellow Wall-Paper».
Charlotte og Charles Stetson separerte seg i 1888 og skilde lag i 1894, uvanlege handlingar på den tida. Etter skilsmålet sende ho dottera for å bu med faren og den nye kona hans, ettersom ho også trudde på farsrettar.
Charlotte slo seg ned i San Francisco, ei tid hjå journalisten Adeline Knapp som delte interessa hennar for samfunnsreform og Nationalist Club, eit lag bygd på Edward Bellamy sine utopitankar. Ho blei også kjend med ei rekke forfattarar som Edwin Markham, Ina Coolbrith, Joaquin Miller og Charles F. Lummis.
Ho gav ut si første bok, Gems of Art for the Home and Fireside, i 1888. «The Yellow Wall-Paper», kom ut i 1892. I samtida blei ho likevel kjend for den satiriske diktsamlinga In This World frå 1893. I løpet av dei neste to tiåra heldt ho førelesingar om kvinnerettar, etikk, arbeidsliv, menneskerett og samfunnsreform, tema ho også tok opp i diktinga si. Gilman blei verdskjend for Women and Economics frå 1898, og heldt talar i Europa i 1903 og 1904, mellom anna på Den internasjonale kvinnekongressen i Berlin.
I 1932 fekk Charlotte Gilman vita at ho hadde brystkreft som ikkje kunne opererast. I tråd med trua si på eutanasi for ulækjelege sjuke tok ho livet sitt i august 1935 med kloroform.
Bibliografi
(ufullstendig)
Dedé Anderson
Dedé Anderson de Oliveira Gomes er ein brasiliansk fotballspelar. Frå 2006 har han hatt kontrakt med Aalesunds FK, men han møtte ikkje opp igjen etter etter eit års permisjon i januar 2008.
Dedé Anderson vende attende til AAFK i januar 2009. Han vart løyst frå kontrakten i mars same året.
Matsésfolk
Matsésfolket (matsés, 'menneske') òg kalla mayoruna (quechua mayo, 'elv', runa, 'folk'), er ei folkegruppe som lever i peruansk og brasiliansk del av regnskogen i Amazonas, dei fleste langs grenseelva Yavarí og på peruansk side ved Galvezelva i Loreto-regionen i Peru. Språket matsés er eit nordleg panoan-språk i pano-tacananspråkfamilien og vert bruka av om lag 3 200 menneske.
I løpet av dei siste tretti åra har matsésfolket som tidlegare var halvnomadar no stort sett blitt bufaste. Dei lever likevel i stor grad av det dei kan samle og fange i skogen, sjølv om øydelegging av naturgrunnlaget gjer det meir og meir vanskeleg.
Historie
Ulike kjelder meiner at matsésfolket hadde sitt opphavlege territorium nærare Huallagaelva. På 1700-talet kom misjonærar frå Jesuittordenen inn i landområdet deira. Det førte med seg epidemiar som øydela samfunnet og dei overlevande flykta til territoriet der dei bur i dag, ved grenseelva Yavarí. Frå då av gjorde dei alt kva som var mogleg for å unngå kontakt med verda utanfor noko som utvikla seg til ein krig mot storsamfunnet. Blant anna hende det ofte at matsésarane kidnappa kvinner og barn frå andre folk når dei tykte presset utanfrå vart for stort. Det er ikkje klart kva motiva var, men i sin første presidentperiode sette president i Peru Fernando Belaúnde Terry inn angrep med bombefly med napalmbomber mot folkegruppa midt på 1960-talet. Resultatet vart tap av menneskeliv, lidingar og at matsésarane til sist gav løyve til at misjonærar kunne komme inn i området. Det vert òg hevda at tømmerhoggarar og skogsdrift følgde etter relativt raskt.
Etter at misjoneringa tok til skjedde ei sosial oppløysing, det meste av folkesetnaden vart dels ein del av pengeøkonomien og i stor grad hjelpelause og ute av stand til å greie seg utan bistand utanfrå. Mange av desse lever i faste mindre busettingar langs Yavarí. Men mindre grupper freistar framleis å leve etter tradisjonen som halvnomadar lengre sør opp mot kjeldene til Yaqueranaelva, den øvste delen av Yavaríe. Andre held til på brasiliansk side av grensa.
Frå 1998 fekk matsésfolket eigedomsrett til 457 000 hektar jord. Paradoksalt nok kan det ha gjort det enklare for skogindustrien å ta ut tømmer og å øydeleggje naturgrunnlaget for matsésarane.
Teknologi
Matsésfolket eig ein høgt utvikla kunnskap om plantelivet i den kringliggande regnskogen og tar føremon av det i handsaming av sjukdommar og plagar. Til dømes framstiller dei det narkotiske – hallusinerande stoffet nu-nu frå komponentar frå tre ulike planteartar og nyttar òg det ferdige produktet som desinfeksjonsmiddel.
Pil og boge er det viktigaste våpen blant dei som lever etter tradisjonen i matséskulturen. Dei er framifrå skyttarar og nyttar bogar i to ulike storleikar avhengig av kva type jakt det er snakk om. Dei kan òg nytte spyd til å avlive større dyr.
Kvar tradisjonelle samfunnsgruppe kan sjølv syte for det dei treng i dagleglive med hjelp frå det dei haustar frå skogen. Til dømes vert sterkt tauverk og tråd framstilla av palmeblad.
Tradisjonelt matsésverdssyn
I matsésverda er titá, skogen, med alt det han inneheld eit viktig omgrep. Ordet titá kan òg bety 'mor'. Sjølve skogen – trea – vert kalla nimirå.
Menneskehandel i Afrika
Tidleg menneskehandel ut av Afrika gjekk tvers over Sahara og tok til i det tiande hundreåret etter at introduksjonen av kamelar frå Arabia gjorde lange handelsruter moglege. Før dette hadde det vore ein avgrensa slavehandel langs Nilen og over den vestlege ørkenen. Ulikt slavar i Amerika som i hovudsak vart nytta til fysisk arbeid, vart desse slavane i stor grad nytta som tenarar. Dette gjorde at det vart tatt like mange kvinner som menn.
Den atlantiske slavehandelen utvikla seg mykje seinare, men vart mykje større i omfang og fekk større konsekvensar. Etterkvart som portugisarane vann fram i Brasil vart det eit stort behov for arbeidskraft. Denne arbeidskrafta vart kjøpt i Vest-Afrika eit område som vart kjent som Gullkysten, Slavekysten og Elfenbeinskysten. Dei fleste som vart slavar i den første tida vart det som ein konsekvens av tapte lokale krigar i innlandet. Mektige kongar i Biafra, Senegal og Benin selde fangane sine til europearane for frø, krøtter, rom og koparvarer.
Matsésfolk
Tradisjonelt matsésverdssyn
Som mange andre urfolk i Amerika har matsésarane eit animistisk verdsyn som ikkje skil mellom den fysiske og åndelege verda. Dei tar jamleg kontakt med åndene til dyr og plantar med hjelp av seronté nu-nu, det narkotiske pulveret. Sjølv om dei jaktar på dyr for å skaffe føde, er respekten for dyra så høg at dei må be dyra om løyve først. Ein kvar jakttur vert innleia med at alle menn tar stoffet kvelden før jaktdagen for å orientere seg. Om dei seg tvungne til å drepe utan å spørje først ber dei om orsaking etterpå. Spesiell respekt har dei for jaguaren, bedí, som dei aldri drep og heller ikkje fryktar.
Veneto
Veneto er ein av tjue regionar i Italia. Han ligg nordaust i landet og har 4,7 millionar innbyggjarar. Hovudstaden er Venezia og den største byen er Verona. Regionen var ein gong hjartet i Republikken Venezia og er i dag ein av dei rikaste og mest industrialiserte regionane i landet. Den vakre naturen og kunsten og den rike historia gjer at Veneto er ein av dei mest vitja regionane i Italia med om lag 13,5 millionar turistar kvart år. Språk i området er italiensk, ladinsk og venetiansk (som har vorte føreslått som offisielt språk for regionen). Grunnlova for regionen, godkjend av den italienske regjeringa i 1971, anerkjenner òg innbyggjarane som eit «folk» (popolo på italiensk).
Matsésfolk
Kunstnariske uttrykk
Matsésarane målar og tatoverer huda. Grunna ovundringa for jaguaren kan dei pynte seg for å etterlikne utsjånaden. Eit typisk handverk er fletting av kurver og nett. Det vert òg lagt inn mykje fint arbeid i våpna.
Menneskehandel i Afrika
I 1873 stengte den største slavemarknaden i Afrika, i Zanzibar.
Bakgrunnsstoff
African slave trade Traites négrières Tratta atlantica degli schiavi africani Handel czarnymi niewolnikami Escravidão na África
Matsésfolk
Levevis og tradisjonar
Matsésfolket har ikkje skriftspråk og har ikkje hatt omgrep om tal. Alt over tre er datpeing – mange, nok. Om ein mann har meir enn tre koner har han mange, dei er altså vanleg å praktisere polygami og ekteskap mellom fetter og kusine er mest vanleg. Det er likestilling mellom kjønna i arbeidsbyrd. Råstoff til matrettar er fisk, tapir, aper, bær, ville frukter, nøtter, termittar og maniok for å nemne nokre.
Veneto
Geografi
Posletta dekkjer 57 % av regionen. Austkysten av den største sjøen i Italia, Gardasjøen, ligg også her. Kysten av Adriahavet er prega av Venezialagunen, eit flatt område prega av vatn, myrar og øyer. Po-deltaet i sør omfattar sanddyner og sandbankar ved kysten. Innlandsdelane omfattar dyrkbart land som er vunne fram med eit system av kanalar og dike, og som også omfattar kunstige fiskevatn.
Matsésfolk
Levevis og tradisjonar
Det er ikkje klart kvifor matsésfolket også vert kalla elvefolket. Det var først etter ca 1970 at dei starta med å bruke kanoar og tilværet deira er heilt og fullt knytt til titá, skogen. For å bli effektive i jakt nyttar dei sekretet frå frosken Phyllomedusa bicolor. Middelet gjev uvanleg emne til å halde ut påkjenningar og jakt under slik påverknad vert kalla «magisk jakt».
Veneto
Provinsar
Veneto er inndelt i sju provinsar:
Den venetiske perioden
Mellom det andre og første tusenåret f.Kr. var regionen busett av euganeiarar. I følgje gamle historikarar kom venetarane (stundom kalla paleovenetarar ) frå Paflagonia i Litleasia rundt tida då Troja fall, ført av prinsen Antenor, ein ven av Aeneas. På 600- og 500-talet f.Kr. kom innbyggjarane i Veneto i kontakt med etruskarar og grekarar. Venetisk kultur nådde eit høgdepunkt på 300-talet fvt. Desse gamle venetarane talte venetisk, eit indoeuropeisk i slekt med latin og andre italiske språk. Samstundes hadde venetarane framgang gjennom handel med rav og var velkjende for hestane dei avla. Este, Padova, Oderzo, Adria, Vicenza, Verona og Altino vart venetiske kultursenter. Etter kvart byrja derimot venetarane å kle seg og ta til seg nokre av skikkane til dei keltiske naboane sine.
Den romerske perioden
På 200-talet fvt. tok venetarane, i lag med cenomaniske keltarar i vest, romarane si side då dei utvida riket sitt og kjempa mot insubrarar og boiarar. Under den andre punarkrigen (218–202 fvt.) sende venetarane til og med soldatar for å kjempe side om side med romarane mot Hannibal og dei invaderande kartagarane, og venetarane var av dei som vart slakta under slaget ved Cannae (216 fvt.). I 181 fvt. grunnla dei romerske triumviratane Publius Scipio Nasica, Caius Flaminius og Lucius Manlius Acidinus i lag med tre tusen familiar frå Samnium og Veneto ein latinsk koloni ved Aquileia som ein base for å verne området til venetarane frå invasjonar frå fiendane Carni og Istri. Frå den tid auka den romerske makta i området. I 169 fvt. vart det derfor sendt fleire familiar frå Roma til Aquileia. I 148 fvt. stod romarvegen Via Postumia ferdig, som gjekk frå Aquileia til Genua. I 131 fvt. opna Via Annia frå Adria til Patavium og vidare til Altinum, Concordia og Aquileia.
Mellomalderen
Alt i 166 hadde quadarane og marcomannarane i løpet av korte periodar invadert Venetia. På 400-talet herja både gotaren Alarik I og hunaren Attila i området. Attila omleira Aquileia og la byen i ruinar i 452. Mange av innbyggjarane på fastlandet trekte ut til dei tryggare lagunane i nærleiken, som seinare vart Grado i aust og Venezia meir mot vest. Etter hunarane drog bort frå området kom austgotarane og ikkje berre invaderte landet, men slo seg òg ned her. På midten av 500-talet gjenerobra Justinian Venetia for Austromarriket. Ein eksark vart grunnlagd i Ravenna medan det vart oppretta ein militær tribun ved i Oderzo. Det austromerske styret varte ikkje lenge. Frå 568 kom lombardarar over Dei juliske Alpane og desse delte opp Venetia i fleire len som vart styrt av germanske hertugar og grevar (og skilde i praksis Veneto frå Friuli). Invasjonen førte til at enno fleire emigrerte frå fastlandet til dei kystområda og øyane som austromarane kontrollerte. I 667 erobra lombardarar den austromerske basen ved Oderzo og tok i praksis over heile Veneto (og Friuli) bortsett frå Venezia og Grado. Dei 36 lombardiske hertugdøma inkluderte mellom anna Ceneda, Treviso, Verona og Vicenza, og i dag kan ein framleis sjå restar etter det lombardiske hegemoniet i stadnamn som byrjar med ordet «Farra».
Frå midten av 800-talet hadde frankarane fått politisk kontroll og fastlandet i Veneto vart ein del av Det karolingiske riket. Sjølv om dei dominerte politisk vart dei inntrengande germanarane i løpet av dei neste hundreåra gradvis absorbert av den venetianske folkesetnaden. Seint på 800-talet vart Berengar, markgreve av markgrevskapet Friuli, vald til konge av Italia. I løpet av den opprørske regjeringstida hans vart markgrevskapet Friuli ein del av markgrevskapet Verona, slik at Verona sitt området inneheldt ein stor del av det som i romartida var Venetia. På 900-talet vart fastlandet i Veneto fleire gonger invadert av ungarar og slavarar før det vart innlemma i Det tysk-romerske riket. Gradvis fekk kommunane på fastlandet meir makt og vart rikare. I 1167 vart Det lombardiske forbundet oppretta mellom dei venetianske byane Venezia, Padova, Treviso, Vicenza og Verona i lag med andre byar i Nord-Italia for å oppretthalde rettane sine mot Det tysk-romerske riket. Freden i Constance i 1183 stadfesta freden i Venezia frå 1177 der byane avtalte at dei skulle vere ein del av riket så lenge styret deira over sine eigne område ikkje vart krenkt. Forbundet vart oppløyst då keisar Fredrik II døydde i 1250. I denne perioden vart det nest eldste universitetet i Italia grunnlagd, Universitetet Padova i 1222.
Serenissima: Republikken Venezia
Sidan barbarar ønskte rikdomen på fastlandet søkte ein del av innbyggjarane tilflukt på nokre av dei isolerte og tomme øyane i lagunen, der byen Venetiae eller Venezia vart grunnlagd. Etter Austromarriket forsvann frå området på 700-talet vart Venezia ein sjølvstendig maritim republikk styrt av ein folkevald doge.
Republikken viste seg etter kvart som ei kommersiell stormakt utover i mellomalderen og renessansen. Faktisk varte Den venetianske republikken i 1100 år med område fleire stader i Middelhavet. På 1500-talet styrte Republikken Venezia over Veneto, Friuli, delar av Lombardia og Romagna, Istria, Dalmatia, Dei joniske øyane Kérkyra, Kefaloniá, Itháki og Zákynthos. Frå 1200- til 1600-talet styrte dei over øya Kreta, og frå midten av 1400-talet over øya Kypros.
Områda på fastlandet førte til at Venezia vart involvert i europeisk, og særleg italiensk, politikk. Byane måtte forskansast og eit imponerande døme er Palmanova i Friuli. Dei austlege øyane fungerte som nyttige hamner for venetiansk handel. Det osmanske riket vart samstundes mektigare og meir aggressivt og Venezia måtte ofte forsvare seg. Den osmanske kontrollen over det austlege Middelhavet og oppdaginga av sjøvegane til Asia rundt Afrika og til Amerika svekka den venetianske økonomien.
Sjå òg:
Dei franske og austerriksk-ungarske periodane
I 1797 invaderte Napoleon området til Republikken Venezia. Dette førte til at dogen Ludovico Manin gjekk av og trekte seg tilbake til villaen sin i Passariano i Friuli og den tusen år gamle republikken forsvann. Dette var særs upopulært hos byane på fastlandet som sympatiserte med Republikken Venezia. Mange stader prøvde bøndene aktivt å gjere motstand mot franskmennene som arrogant hevda dei skulle frigjere bøndene. Etter Campoformio-traktaten 17. oktober 1797 vart ein del av det venetianske fastlandet avstått til Austerrike-Ungarn og ein vestleg del vart annektert av Den cisalpinske republikken.
Området vart snart teke tilbake av Napoelon i 1801, men etter nederlaget hans vart det gjeve tilbake til Austerrike igjen. Veneto vart verande austerriksk, bortsett frå enkelte byar i 1848, fram til det vart annektert av Kongedømet Italia.
Den italienske perioden
I 1866 etter samlinga av Italia og den tredje sjølvstendekrigen vart Veneto annektert. Etter ei kontroversiell folkeavstemming vart det okkupert av italienske troppar kalla Carabinieri. I eit forsøk på å «italianisere» folkesetnaden vart dei venetianske dialektane forbode, medan folk sine etternamn og stadnamn vart endra. På grunn av tilhøva som den nye italienske regjeringa førte med seg emigrerte mange innbyggjarar frå Veneto på 1800-talet. Hundretusenvis av venetianarar tok det vanskeleg valet å reiste frå heimlandet og til Rio Grande do Sul i Brasil, Chipilo i Mexico og andre delar av Sør-Amerika, Australia, Canada og USA.
Den første verdskrigen starta kort tid etter den venetianske paven st. Pius X døydde. Etter Italia kom med i krigen vart Veneto ei stor frontsone. Flaum på Posletta spelte ei stor rolle i den italienske sigeren i slaget ved Vittorio Veneto, som vart utkjempa mellom 24. oktober og 3. november 1918 og som var eit stort vendepunkt i krigen. Etter den andre verdskrigen vart tradisjonelt jordbruk, handel og industri blanda og dei økonomiske tilhøva betra seg kraftig.
Folkesetnad
Mange emigrerte framleis frå Veneto fram til 1970-åra, men mange utlendingar emigrerte til Veneto under den industrielle veksten i 1980-åra. I 2006 bur det 320 793 emigrantar i Veneto, som er 6,7 % av det totale folketalet i regionen.
Språk
Dei fleste innbyggjarane i Veneto talar vanleg italiensk, men ein finn òg mange lokale dialektar av venetiansk. Kvar av dei venetianske dialektane kjem frå latin som venetarar talte med lånord frå dei germanske inntrengarane. Dei venetianske dialektane vert klassifisert som eit italiensk-vestleg romansk språk. Ladinsk vert tala i delar av provinsen Belluno.
Klima
Klimaet er kontinentalt på slettene og mildare rundt adriahavskysten, rundt Gardasjøen og i dei opne åsområda. Vinteren er ofte sur dei fleste stader på grunn av nordaustleg vind og i fjella kan temperaturane kome ned mot -35 °C på stader som Marcesina, 1500 moh, nær Asiagoeller Cansiglio i Belluno-området (900 moh). Kystområda med Venezia er noko mildare enn den indre sletta, men er ofte dekt av tjukk tåke. Det er vanlegvis mykje snø i fjella, og sjølv om sommaren kan det kome snø på dei høgaste toppane. Det kjem generelt lite nedbør på dei lågare slettene (750 mm i året), men i dei bellunesiske føralpane, nær Pasubio og på Asiago-platået kan det kome over 3000 mm i året.
Turistattraksjonar
Venetoregionen er ein av dei største turistdestinasjoane i Europa med om lag 13,5 millionar turistar kvart år.
Kunstbyane
Venezia er den unike byen som er bygd i Venezialagunen med alle kanalane og flotte bygningar og er særs rik på kunst, historie og kultur. Venezia og lagunen er ein del av verdsarvlista til UNESCO.
Verona er kjend for det mest kjende kjærasteparet i historia, Romeo og Julie. Det er ein av dei byane som best har bevart den kunstnariske arva i Italia. Verona er òg ein verdsarvstad.
Padova, òg kjend som Helgenbyen, er ein by med rik kultur og historie, som har vore økonomisk viktig opp gjennom historia. Her er Orto botanico di Padova på verdsarvlista til UNESCO.
Vicenza er ein verdsarvstad med mange palladinske villaer.
Belluno er den viktigaste byen i Dolomittane. Kyrkjetårnet er teikna av arkitekten Filippo Juvarra
Montagnana er ein kommune i provinsen Padova med godt bevarte bymurar frå mellomalderen.
Matsésfolk
Levevis og tradisjonar
Tidlegare vart det praktisert ritual som folk utanfor matséssamfunnet oppfatta som kannibalisme, og det hende også kidnapping av menneske frå andre folk som vart assimilert i matsés. Begge skikka vart avskaffa frå ca 1970 då misjonærar kom inn i territoriet.
Balsfjorden
Balsfjorden (samisk Báhccavuotna) er ein fjord i Tromsø og Balsfjord kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 49 km sørover til Nordkjosbotn i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Balsnesodden i vest og Ytre Berg i aust eit lite stykke sør for Tromsø. Vestover frå Balsnesodden går Straumsfjorden vestover langs sørsida av Kvaløya. Mellom Ramfjordneset og bygda Andersdal på vestsida litt sør for munningen går Ramfjorden austover. Han er den einaste fjordarmen til Balsfjorden. Tvers over fjorden for Andersdal ligg Kobbevågen og litt lenger inn i fjorden går han inn i Balsfjord kommune.
Stornes er ei grend på austsida av fjorden like etter kommunegrensa og litt lenger sør ligg grenda Storbukta. Litt lenger inn i fjorden ligg bygda Malangseidet på vestsida. Vestsida av Balsfjorden er dominert av høge fjell, men ved Malangseidet går ein dal over til botn av Malangen og Nordfjorden. Tvers over fjorden for Malangseidet ligg Svartnes og her svingar Balsfjorden austover. Langs dette stykket ligg bygdene Middagsbukta og Sletta og grenda Sandøyra på sørsida. Grenda Kantornes ligg på nordsida og ved bygda Laksvatn litt lenger aust svingar fjorden sørover igjen.
Storsteinnes, kommunesenteret i Balsfjord, ligg inst i vågen Sørkjosen heilt sør i fjorden. Frå her svingar Balsfjorden igjen austover og går inn til Nordkjosbotn der E6 møter E8. Den inste delen av fjorden heiter Nordkjosen. E8 går langs austsida av fjorden nord til Kantornes. E6 følgjer sørsida av den inste delen. Av andre vegar ved fjorden finn ein riksveg 859 langs vestsida nord for Storsteinnes og Riksveg 858 langs vestsida lenger nord frå Malangseidet og ut fjorden. Fv294 går langs austsida av fjorden frå Kantornes til Andersdal og på sørsida sør for Kantornes går Fv297.
Veneto
Kunstbyane
Bassano del Grappa er kjend for trebruene eller Ponte degli Alpini over elva Brenta, teikna av arkitekten Andrea Palladio i 1569.
Gardasjøen har eit mildt middelhavsklima og har vore ein feriestad sidan romartida. Området er eit stort turistområde og av feriestader rundt innsjøen finn ein Lazise, Cisano, Bardolino, Garda, Torri del Benaco og Malcesine.
Fylkesveg 889
Fylkesveg 889 (Fv889) går mellom Smørfjord i Porsanger kommune og Havøysund i Måsøy kommune. Vegen er 85,3 km lang.
Havøysundbrua mellom Havøysund og fastlandet vart opna i 1986. Heile vegsambandet vart opna av kong Olav V 18. august 1988.
Inge Aicher-Scholl
Inge Aicher-Scholl var søster av Hans og Sophie Scholl, som under andre verdskrigen blei avretta for sitt arbeid mot nazismen i Tyskland. Ho studerte saman med dei i München, og var medlem av gruppa Den kvite rosa. Etter krigen tok slutt skreiv ho fleire bøker om motstandsgruppa.
Fylkesveg 889
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Inge Aicher-Scholl
Hans og Sophie Scholl blei arrestert i februar 1943 etter å ha delt ut løpesedlar på Ludwig-Maximilians-Universität München. Saman med eit anna medlem av gruppa, Christoph Probst, blei dei avretta den 22. februar same året. Inge og andre medlemmer av Schollfamilien blei arrestert og forhøyrt, men alle blei sleppt fri.
Ho gifta seg etter krigen tok slutt med Otl Aicher, ein av dei fremste grafiske designarane i Tyskland. Dei grunnla saman ein skule for vaksenopplæring i Ulm. Ho var i andre halvdel av det 20. hundreåret sterkt involvert i fredsrørsla.
Inge Aicher-Scholl døydde av kreft i 1998.
Hans Hagen
Hans Hagen livnærte seg som skreddar og husmann ynder prestegarden på Olbergsund. Han var mykje nytta til dans, og fór til Kongsbergmarken og Drammensmarken. Her spela han i lag med Gamle-Kleven og Tor Grimsgard. Markensspelinga var ei betre inntekt for Hans enn husmannslivet, og ein gong kom han heim med heile hundre kroner, mykje pengar på den tid.
Philip Warren Anderson
Philip Warren Anderson er ein amerikansk fysikar. Han vart utdanna ved Harvard, og var elev av John van Vleck. Anderson var professor ved Cambridge University i London frå 1967 til 1975 og assisterande direktør ved Bell Telephone Laboratories i New Jersey i 1975-1976 og frå 1976 konsultativ direktør same stad. Frå 1975 var han professor ved Princeton University.
Hans Hagen
Mellom elevane hans var Wilhelm Sorteberg og Ole Skogly.
Philip Warren Anderson
Anderson vidareutvikla van Vleck sine idear og forklarte korleis lokale magnetiske moment kan opptre i metall som i rein form er umagnetiske, til dømes kopar og sølv. Han har òg levert vesentlege bidrag til kunnskapen om uordna system.
I 1977 fekk han Nobelprisen i fysikk saman med Nevill Francis Mott frå Storbritannia og John H. van Vleck frå USA «for det grunnleggande teoretiske arbeidet deira med elektronisk struktur i magnetiske og uordna system».
Gustav Wentzel
Nils Gustav Wentzel var ein norsk målar.
Liv
Faren var salmakarmeister. Gustav gjekk som ung i lære som murar, og hadde planer om å utdanne seg som arkitekt. Han var 1879-81 elev både hjå Knut Bergslien og på Tegneskolen. Han studerte vidare hos Frits Thaulow i 1883, og i Paris i 1884 og 1888-89.
Wentzel budde i Asker 1892-1901 og 1904-13, i Vågå 1902-04 og 1913-20 og i Lom frå 1920 til han døydde. Han gifta seg i Paris i 1889 med bilethoggar og journalist Christiane Marie Bætzmann (Kitty Wentzel, 1868-1961). Ekteskapet vart oppløyst i 1910, men ho skreiv likevel ein biografi om han seinare.
Virke
Wentzels beste bilete er måla med stor detaljrikdom og presisjon i detaljane, i samsvar med dei naturalistiske ideane på 1880-talet. Eit godt døme er Snekkersvennen (1881). Biletet, som vart refusert av Christiania Kunstforening, vart den direkte årsaka til skipinga av den kunstnarstyrte Haustutstillinga. Snekkersvennen heng i Nasjonalgalleriet, til liks med Frokost (1882) og Frokost 2/Morgenstemning (1885).
Frå 1890-åra av arbeidde han med friare fargebruk og nyromantiske drag. Etter hundreårsskiftet måla han mellom anna dekorative vintermotiv.
Realpolitikk
Realpolitikk er politikk som i motsetnad til idépolitikk søkjer å nå dei overordna måla sine gjennom kompromiss som er baserte på praktiske vurderingar og vurdering av makt, i motsetnad til ideal, moral og prinsipp.
Viss ein som politikar har ein realpolitisk eller pragmatisk tilgang til politikk, vil det altså seie at ein er innstilt på at ein ikkje kan få gjennom alle synspunkta sine, men at ein som ledd av eit kompromiss må gje avkall på noko, på same måte som dei andre partia innanfor kompromisset. Realpolitikk vert brukt i større grad enn elles innanfor diplomatiet og utanrikspolitikken, der ein stat som brukar realpolitikk gjerne er einsidig oppteken av eigne nasjonale maktpolitiske interesser, og dyrkar desse på ein effektiv og omsynslaus måte. Det motsette av realpolitikk er moralpolitikk eller ideologisk politikk, som den amerikanske presidenten Jimmy Carter er rekna som den fremste talsmannen for.
Den tyske rikskanslaren Otto von Bismarck sine ord frå 1867 om politikk, «kunsten om det moglege», uttrykkjer kort og klart kva realpolitikk inneber. Føregangsmenn innanfor realpolitikk er mellom andre Niccolò Machiavelli, Armand-Jean du Plessis de Richelieu, Klemens von Metternich og Otto von Bismarck. I nyare tid har den amerikanske tryggleiksrådgjevaren og utanriksministeren Henry Kissinger vorte sett på som ein talsmann for realpolitikk.
Statherium
Statherium (gresk Ρυαξ (statheros), tyder «stabil, fast») er den siste geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 1800 millionar år sidan og enda for 1600 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.