cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ursamisk
Modus
Potensialis- og kondisjonalisendingane i dei ulike samiske språka gor attende til både til ursamisk og til ur-finsk-samisk. Den samiske formativen -š-/-ǯ- for kondisjonalis er den same som den finske -is-, og den nordsamiske formativen -š-/-vč- (ursamisk *-kć-) går attende til ur-samisk-austersjøfinsk *-ks- (jf. estisk saaksin). Imperativforma for andre person eintal hadde suffikset *-k, som det også hadde i uraustersøfinsk.
Ordforråd
Det ursamiske ordforrådet er svært godt utforska. Grunnordforrådet kan delast i tre grupper: ord som finst også i andre uralske språk, ord som er lånord (framforalt frå germansk), og ord utan etymologi utanfor samisk (såkalla paleo-europeiske ord). For kvart og eitt av orda referert til i desse kapitlet finn vi referanse til kjeldelitteratur i ordbasen Álgu.
Uralske fellesord
Hit høyrer det mest grunnleggande ordforrådet, som alle talorda, sentrale pre- og postposisjonar, ord for kroppsdelar og sentrale handlingar (dei tilsvarande finske orda i parentes). Dette er ord som finst i både ursamisk og i dei andre uralske språkgreinene.
Indoiranske lånord
Dette er dei eldste lånordlaga i uralsk, og dei finst i alle eller nesten alle dei uralske språkgreinene.
Germanske lånord
Jorma Koivulehto (Koivulehto 2002) har vist at det er mogleg å identifisere to ulike lag av urgermanske lånord, dvs. lånord som er eldre enn ursamisk. Vi kan også identifisere urnordiske, gammalnorske (gammalsvenske) lånord, og lånord frå moderne norsk og svensk.
Tidlege urgermanske lånord
Dette er ord som er lånt inn før oppdelinga av urgermansk i nord-, aust- og vesturalsk. Dei skil seg frå seine urgermanske lånord ved at dei har gjennomgått alle dei ursamiske lydendringane. Spesielt viktig er overgangen *a > *uo, dvs. at ord som i urgermansk har a har fått uo i moderne samiske språk. Ofte finst desse lånorda ofte i finsk. I desse lånorda tilsvarer germansk *h samisk *k, dvs. at orda er lånt inn før Verners lov har verka i urgermansk.
Urnordiske lånord
Dette er ord som er lånt inn etter oppsplittinga av dei germanske språka, men før synkopetida, altså før 700-talet.
Norrøne / gammalsvenske lånord
Dette er ord lånt inn frå språksteget etter urnordisk, men før dei store språklege endringane i nordiske språk på 1300-talet og framover.
Hit høyrer ord knytt til jordbruk og mange ord knytt til ulike typar samfunnstilhøve.
Ord utan etymologi utanfor samisk
Hit høyrer ord for landskapsformasjonar, naturfenomen og visse dyr. Dei representerer det paleoeuropeiske, ikkje-uralske substratet i samisk.
Ord utan etymologi utanfor samisk og finsk
(... kjem...)
Laktam
Laktam er sykliske sambindingar der ringen har ei syreamidbinding. Laktamet β-laktam er med i β-laktam-antibiotika.
Madagaskar
Historie
Republikken Madagaskar har ei blanding av aust-afrikansk (hovudsakleg bantu), asiatisk og polynesisk kultur. Medan gassisk er eit austronesisk språk med sterkt slektskap til maanjanspråket frå Borneo, viser DNA-studium at innbyggjarane på øya har delvis afrikansk, delvis indonesisk opphav, med noko arabisk innblanding.
Den nedskrivne gassiske historia tek til på 600-talet, då arabiske kjøpmenn skipa stasjonar langs den nordvestre kysten.
Klima
Madagaskar heller oppover mot aust til ei skogkledd fjellrekkje som går frå sør til nord på øya. Den søraustlege passatvinden blir lyft oppover denne fjellrekkja (orografisk heving), og resultatet er ein nedbørsnormal på 2000–3000 mm (og enkelte stader meir) langs austkysten av øya. Perioden med minst regn i aust er frå september til november, sjølv om ein har regn om lag annankvar dag òg i denne perioden. Seinare på året, medan det er sumar på den sørlege halvkula, vert passatvinden svekt, og vestsida av øya får regn- og torebyer bortimot dagleg.
Madagaskar har lægre temperaturar enn dei fleste andre tropiske øyar, hovudsakleg på grunn av det høge terrenget. I juli kan temperaturane gå under 10 °C i områda høgare enn 1200 m. Desse områda ligg so høgt at dei får ein turr vestleg vind som blæs i høgda over den søraustlege passatvinden. Tropiske syklonar kan treffe Madagaskar, og særleg austkysten, kvart år og føre til store flaumar. Flaum er derimot ei lite sannsynleg hending på sørvestkysten som ligg i regnskugge. Desse områda får mindre enn 400 mm i året.
Pat Donaldson
Pat Donaldson er ein skotsk bassgitarist.
Donaldson spelte med Zoot Money's Big Roll Band på albumet It Should've Been Me (1965), og spelte med den seinare versjonen av Dantalian's Chariot.
I 1970 vart Donaldson medlem av det kortvarige bandet til Sandy Denny og mannen Trevor Lucas, Fotheringay. I 1970-åra spelte han ofte med dei to andre medlemmane i bandet, trommeslagaren Gerry Conway og gitaristen Jerry Donahue. Av dei fem medlemmane ig ruppa var han den einaste som aldri var medlem av Fairport Convention.
Donaldson flytta til Canada i 1980-åra, der han spelte med Kate og Anna McGarrigle og det kanadiske bandet Mindstorm. Han kom attende til Europa kring 2000.
Diskografi
Filmmusikk (med Murray Head)
Gydafeltet
Gydafeltet er eit oljefelt som ligg søraust i Nordsjøen, 270 km sørvest for Stavanger. Feltet er oppkalla etter dronning Gyda, ei av konene til Harald Hårfagre. Operatør for feltet er Talisman Energy Norge AS.
Morten Abel
Morten Abel Knutsen er ein norsk popsongar, musikar og komponist. Abel er fødd og oppvaksen i Bodø, men har budd i Stavanger sidan han var 15 år gamal.
Han vart først kjend som vokalist i Stavanger-gruppa Mods på 1980-talet, då spesielt for songen «Tore Tang». Seinare var han seinare med på å starte The September When. Han har òg spelt i gruppa Peltz, før han starta ein suksessrik karriere som soloartist i 1997.
Morten Abel har hatt stor suksess som artist i Noreg, mellom anna vart han «Årets spellemann» både i 1993 og 2001. Det sistnemnde året vann han også to andre spellemannprisar for albumet I'll Come Back and Love You Forever. Abel vann også Gammleng-prisen i 2002 i klassen pop. Til saman, når ein ser på både band og solokarriere, har han selt over éin million album.
Nynorsk boklista
Nynorsk boklista er ei oversikt over tekster prenta på nynorsk og dialekt mellom 1646 og 1935. Dei to første banda vart laga av Anton Aure. Det første gav han ut på eige forlag i 1916. Heile tittelen var: Nynorsk boklista, skrifter i bokform på norsk - bygdemål og landsmål - 1646-1915. Andre bandet gav han ut i 1921. Det dekte tida 1916-1921. Han var og i gang med det tredje bandet då han døydde. Det vart gjort ferdig av Olav Dalgard i 1926. Det fjerde og siste bandet vart laga av Arne Gallis i 1942.
Chandra - The Phantom Ferry Part I
Chandra - The Phantom Ferry Part I er det 117. albumet totalt og det 47. studioalbumet til den tyske electronicagruppa Tangerine Dream, utgjeve i juni 2009.
Tittelen indikerer at albumet var ein del av ein serie, og i 2014 kom Chandra - The Phantom Ferry Part II, det einaste andre albumet i serien.
Bijagós-øyane
Bijagós-øyane er ei gruppe med atten store og fleire dusin små øyar i Atlanterhavet. Dei er ein del av Guinea-Bissau. Før kolonitida var dei sentrale i handelen langs Vest-Afrika, og hadde ein sterk flåte. Dei slo difor portugisarane attende, då dei i 1535 forsøkte å hærta øyane. Dei blei ikkje erobra før i 1936.
I dag er dei sørlege øyane naturreservat, mens øyane Bubaque, Bolama og Caravela har dei største busetnadene og er mest vitja av turistar. Heile øygruppa er erklært som Biosphere Reserve av UNESCO.
South Rona
Rona (skotsk-gælisk Rònaigh), stundom kalla South Rona for å skilje ho frå North Rona, er ei lita øy i Indre Hebridane i Skottland, nord for Raasay og nordaust for Skye. Ho har eit areal på 9,30 km².
Rona er ei forlenging nordover av ryggen på Raasay og berggrunnen består av gneis. . På vestsida av øya ligg ein verna, vakker naturleg ankringsplass, Acairsaid Mòr, som ligg i ly for Eilean Garbh. Andre øyar rundt Rona er Cow Rock, Eilean Seamraig, Garbh Eilean, Sgeirean Buidhe Borlum og Sgeir Shuas. Eilean Tigh ligg om lag 1 km over sunda mot Caol Rona.
Austsida har mange viker og bukter, og dei største heiter An Dubh Chamas, Acairseid Mhòr, Acairseid Tioram. På vestsida ligg vika Loch a' Bhràige. Det er fleire mindre viker i nordvest, som Port an Fhearainn, Ob nam Feusgan, Port na Bà Brice og Ob an Deallaire. Det høgaste punktet på øya er Meall Acairseid med ei høgd på 125 meter over havet. Andre åsar er Sgàth a' Bhannaich og Beinn na h-Iolaire, som ligg lenger nord med høgder på over 100 meter over havet.
Historie
Ein meiner at namnet Rona kjem frå norrønt, Hraun-ey som tyder «ru øy». Det gæliske namnet Rònaigh har ei liknande tyding.
Det ligg nokre ruinar av eit gammalt kapell frå 1300-talet på sørsida av øya ved An Teampuill. Strukturen var truleg ei munkecelle og er omgjeve av ein mur, der ein finn den einaste gravsteinen på øya. På 1500-talet vart Rona tilfluktsstad for sjørøvarar som hadde base ved at Acarsaid Mòr, då kalla Port nan Robaireann - «røvarhamna». Murray (1973) meiner at dei berre gjekk til åtak på utanlandske fartøy, fordi dei ser ut til å ha vore i fred for dei lokale klanhøvdingane.
På 1800-talet gjekk folketalet på Rona opp og ned, og i 1881 budde det 180 menneske her. Mange av desse kom her under Highland clearances frå meir frodige landområde som Raasay. I 1921 reiste ei gruppe menn frå Rona til Raasay og prøvde å ta attende landet forfedrane deira ein gong hadde eigd. Desse såkalla 'Rona Raiders' vart arresterte, men støtta dei fekk frå ålmenta var så stor at dei til slutt vart sleppte fri og fekk bli verande på Raasay. Dette førte i 1922 til at dei britiske styresmaktene kjøpte både Rona og Raasay frå dei private landeigarane, og etter dette fall folketalet på Rona kraftig, då mange reiste attende til Raasay. I 1943 var det ingen innbyggjarar att, bortsett frå to fyrvaktarar som levde på nordsida av øya til fyret vart automatisert i 1975. Den gamle landsbyen Acarsaid Thioram finst framleis og vert i dag restaurert til feriehus.
Rona har i dag ein permanent innbyggjarar, som styrer øya og gjestgjevariet her.
Larne Lough
Larne Lough, eller Inbhear Latharna på irsk, er ein fjord (sea lough på engelsk) i grevskap Antrim i Nord-Irland, nær byen Larne på nordaustkysten av Irland. Fjorden ligg mellom halvøya Islandmagee og fastlandet.
Larne Lough er erklært som ein «Stad av særskild vitskapleg interesse» (Site of Special Scientific Interest), «Spesielt verna område» (Special Protection Area) og Ramsar-stad for å verne om våtmarksområde og særleg visse fugleartar og skaldyr.
Chaine Tower fyr ligg på vestsida av inngangen til Larne Lough.
Christiania Fusel & Blaagress
Christiania Fusel & Blaagress er ei norsk musikkgruppe som speler bluegrassinspirert folkrock med eit komisk tilsnitt. Gruppa blei starta i februar 1968 av ei gruppe som kjende kvarandre frå Dolphins viseklubb i Oslo. Ho gav berre ut éin singel og eitt album, men har halde fleire konsertar.
Dei første medlemmene, som spelte inn singelen «Det kjem nok betre tider» / «Mamma vi’kke ha», var:
Musikarane som var med på albumet Som varmt hvetebrød i tørt gress var:
Cho Oyu
Cho Oyu (òg Qowowuyag; tibetansk jo-bo-dbu-yag; kinesisk 卓奥友山 Zhuó'àoyǒu Shān) er eit høgt fjell i Himalaya; det sjette høgste på jorda. Fjellet ligg på grensa mellom Nepal og Den autonome regionen Tibet, 20 km vest for Mount Everest og Lhotse, og utgjer den vestlegaste hjørnepillaren i massivet Mahalangur Himal på Himalayas hovudkam.
Historie
Det første forsøket på å klatre fjellet blei gjort i 1952 av ein engelsk ekspedisjon leia av Eric Shipton som var i området for å forebu set for Mount Everest året etter. Edmund Hillary og George Lowe måtte avbryte forsøket på grunn av tekniske problem og rasfare under ein sérac over. I tillegg gjorde ein rapport om kinesiske troppar rett over grensa at Shipton valde å trekke seg tilbake i staden for å forsøke på nytt.
Edmund Hillary fann i 1952 ut at fjellet kunne klatrast over nordvestsida, og 19. oktober 1954 lukkast ein austerriksk ekspedisjon leia av Herbert Tichy å nå toppen over denne ruta. I tillegg til leiaren var Joseph Jöchler og sherpaen Pasang Dawa Lama på topp-punktet. Cho Oyu var det femte fjellet på over 8000 meter som vart klatra, etter Annapurna I i juni 1950, Mount Everest i mai 1953, Nanga Parbat i juli 1953 og K2 i juli 1954.
Cho Oyu er er med 2783 personar på toppen (per 2010) den mest klatra 8000-meteren etter Mount Everest. Grunnen er at normalruta høyrer til dei klatreteknisk enklaste rutene til ein topp over 8000 meter. Med eitt dødsfall pr 65 vellukka toppforsøk har Cho Oyu den lågaste risiko av alle 8000 meterstoppane.
4. mai 1993 blei Eirik Tryti den første nordmannen som klatra toppen.
Amid
Amid (av ammoniakk og -id) eller syreamid er sambindingar mellom ammoniakk eller eit amin og acylgrupper (syreradikal). Kjende amid er acetamid, acetanilid og urea. Om to acylgrupper er knytte til ammoniakk eller eit primært amin vert sambindingane kalla imid. Amida er til skilnad frå amina ikkje basar, og reagerer nøytralt.
Elsa
Elsa er ein skandinavisk kortversjon av Elisabeth, som betyr 'Gud er fullkomen'. Namnet er vanleg i Sverige, Finland og på Færøyane. i tillegg til i mange fransk-, spansk- og portugisisk-språklege land.
Elsa er mindre vanleg i Noreg enn den nærskilde forma Else. Det er 4666 kvinner som ber namnet (per 1.1.2004).
Elsa har navnedag 17. april på Færøyene og i Norge, 14. oktober i Finland, 30. oktober i Sverige og 19. november i Estland.
Andre tydingar
ELSA står òg for European Law Students' Association, den største organisasjonen for jusstudentar i verda.
Fylkesveg 166 i Oppland
Fylkesveg 166 i Oppland går mellom Sigstadplassen og Klomsteinroa i Gjøvik kommune. Vegen er 8,2 km lang.
Peder Haug
Haug har stått sentralt i norsk pedagogisk forsking på 1990- og 2000-talet, blant anna som forskingsleiar for Program for evaluering av Reform 97. Forskinga hans har vore fokusert på reform- og endringsperspektiv på utdanning og utdanningspolitikk. Han har òg forska på tilpassa opplæring i skulen og på spesialpedagogikk.
Ragnvald Kale Kolsson
Ragnvald Kale Kolsson (fødd omkring 1105, død 20. august 1158) var ein av dei sentrale jarlane på Orknøyane på 1100-talet. Han var ein dugande skald og han skal ha blitt kåra til helgen av pave Celestin III (1191-1198).
Drūkšiai
Drūkšiai (belarusisk Дрысвяты, Drysvjaty, russisk Дрисвяты Drisvaty) er ein innsjø nordaust i Litauen og i Vitebsk voblast i Belarus. Innsjøen fungerer som eit reservoar for Ignalina atomkraftverk.
Ragnvald Kale Kolsson
Norrøne kjelder
Dei fleste opplysningane om Ragnvald jarl finn ein i Orknøyingasoga i kapittel 42 og frå og med kapittel 58 (i byrjinga under namnet Kale Kolsson). Han er òg omtala i soga om Haraldssønene/ Ragnvald var ein dugande skald og mange av dikta hans er kjende.
Drūkšiai
På det djupaste er innsjøen 33,3 meter og i snitt er han 7,6 meter djup.
Ragnvald Kale Kolsson
Norrøne kjelder
Fleire granskarar har freista å finne sikker informasjon om kvar helst Ragnvald vart fødd, utan å kunne bevise hypoteser om konkrete stader. Både Fjære i Grimstad og Huseby på Lista er nemnde. Orknøyingasoga opplyser berre at Ragnvald var frå Agder. I den katolske kyrkja sin biografi om Ragnvald er det opplyst at fødestaden hans var Jæren.
Oppvekst og ungdom
Kale Kolsson vaks opp i Agder og hadde truleg få relasjonar til Orknøyane då han vaks opp. Når han seinare tok namnet Ragnvald, var det truleg for å bli akseptert som rettmessig orknøyjarl. I Orknøyingasoga er han omtala som ein særs emneleg mann, framifrå vensæl og duglegare enn dei fleste andre. Diktet nedanfor, som han sjølv gjorde, vitnar om at han må ha vore ein særs evnerik mann, for si tid ( norsk omsetjing frå Orknøyingasoga ): Berre femten år gamal var Ragnvald på kjøpmannsferd til England. Der møtte han Gille-Krist og det vart stort vennskap mellom dei. Etter dette var han både i Bjørgvin og Trondheim og i fleire år var han på kjøpmannsferder om sumrane. Om vintrane var han heime hjå far sin, eller han var hjå frenden sin, Solmund, son til Sigurd Sneis i Tunsberg.
Ragnvald hadde halde fast på vennskapen med Harald Gille og støtta han i konflikta, det viste seg å bli lønsamt. I 1129 hadde Sigurd Jorsalfare gitt Ragnvald jarlsnamn og styringa over halve Orknøyane, men sidan Ragnvald hadde halde med Harald Gille, ville ikkje Magnus la denne gåva stå ved makt. Våren 1135 var Harald Gille blitt einekonge, og han stadfesta då at Ragnvald skulle ha Orknøyane, slik kong Sigurd hadde lova.
Orknøyjarlen
På Orknøyane hadde Ragnvald sin tremenning, Pål Håkonsson, alt frå 1127 vore einejarl. Han sa tvert nei til å dele riket med Ragnvald. Sumaren 1135 drog Ragnvald med fem eller seks skip og mykje folk til Hjaltland, for å vinne riket sitt med makt. Han hadde alliert seg med Frakokk Moddansdotter. og sonen hennar, Olve Rosta; dei skulle kome med ein hærflåte sørfrå. Men Pål jarl vann over styrken til Frakokk, han segla deretter nordover til Hjaltland for å finne styrken frå Noreg. Der kom han uforvarande på dei ei natt, drap mange av mennene til Ragnvald og tok skipa hans. Etter det gav Ragnvald opp og reiste attende til Noreg.
Hausten etter (1136) fekk Ragnvald seg nye skip og mannskap og gjorde ei ny ferd til Orknøyane. Denne gongen var det straks mange som gav seg under han. Mange gav då råd til Pål jarl om at han skulle byte landet med Ragnvald. Biskop Vilhelm vart beden om å mekle, det enda då med at øyriket vart skift mellom Ragnvald jarl og Pål jarl. Det var ved dette høvet at Ragnvald, etter faren sitt råd, skal ha kalla på hjelp frå morbror sin, Magnus den heilage. Han lova at han, til ære for Magnus, ville late bygge ei steinkyrkje i Kirkwall «som det ikkje skal finnast maken til», om han fekk riket.
Litt etter hende det at den mektige orknøyske hovdingen Svein Åsleivsson tok Pål jarl til fange og førte han til Atholl i Skottland, der Pål si syster, Margret, var gift med Maddad jarl (mormaer). Pål jarl vart aldri spurt meir. Etter dette styrte Ragnvald jarl over Orknøyane åleine. To år seinare gjekk Ragnvald jarl med på at sonen til Margret, Harald Maddadsson, som då var berre omkring 5 år, skulle få jarlsnamn og retten på halve riket, men at Ragnvald skulle styre for dei begge.
I samarbeid med faren Kol Kalesson og biskop Vilhelm sette Ragnvald i 1137 i verk bygginga av St. Magnuskatedralen i Kirkwall, slik han hadde lova. For å gjennomføre dei ambisiøse byggeplanane fekk Ragnvald bøndene på øyane til å gå med på å betale ein ekstra skatt (ei mork av kvart plogsland på alle øyane).
Pilegrimsferda
I Orknøyingasoga er det frå denne ferda sitert mange skaldevers, både av skaldane som var med og av Ragnvald jarl sjølv. Eit av høgdepunkta i forteljinga er då Ragnvald møtte Ermingjerd i Narbon (Ermengarde, Visekomtesse av Narbonne (1127-1197 ). Ho må ha gjort eit sterkt inntrykk på han, og han gjorde fleire dikt om henne (sjå: Lausaviser versa 15-17).
Ny uro på Orknøyane
Medan Ragnvald jarl hadde vore borte, hadde et vore mykje ufred og intriger på Orknøyane. To flokkar hadde kivast om makta i riket; Harald Maddadsson jarl var på den eine sida og Erlend Haraldsson saman med Svein Åsleivsson, på den andre sida. Det hadde då gått slik at Harald Maddadsson jarl var sett til side, og bøndene hadde gitt støtte til Erlend slik at han skulle rå over heile Orknøyriket, men Ragnvald jarl skulle få attende sin lut, om han kom attende frå Jorsalferda.
Ved juletider 1155 kom Ragnvald jarl attende til Orknøyane, og det vart då halde eit stemnelag i Kirkwall, der det vart gjort ei semje mellom han og Erlend jarl om deling av riket.
Ei tid seinare var Ragnvald i Sudrland og gifte bort Ingerid, dotter si, til Eirik Stagbrell. På heimturen kom Harald Maddadsson jarl til han i Torså, og dei heldt stemnelag for å drøfte stoda til Harald jarl. Då vart det strid mellom flokkane deira, utan jarlane sitt vitande. Tretten av huskarane til Ragnvald jarl vart drepne og han sjølv vart såra i andletet. Det enda likevel med at dei vart samde om å fare imot Erlend jarl og Svein Åsleivsson. Fire neter før Simonsmesse kom det til eit stort slag ved Skalpeid. Mest heile hæren til Harald jarl og Ragnvald jarl vart drepne eller såra, men både Ragnvald og Harald kom seg undan. Ragnvald rømde til Knarrarstad (truleg Knarstane ved Scapa ), ein av veitslegardane hans. Mennene til Erlend jarl kom dit på leiting etter han, men skalden Botolv Begla gjorde ei vise til dei, med villeiande opplysningar, slik at dei drog forbi garden og Ragnvald vart berga.
Erlend jarl la seg etter dette med flåten sin ved Damisøy. Ei natt litt før jul, medan Svein Åsleivsson var bortreist, kom Ragnvald jarl og Harald jarl på dei og drap Erlend jarl (1156). Jarleriket vart på nytt delt mellom Ragnvald jarl og Harald jarl, men slik at Ragnvald rådde mest. Seinare forlikte dei seg med Svein Åsleivsson og samheldet mellom dei etter dette, var godt.
Drapet på Ragnvald jarl
Torbjørn Klerk var son til Torstein Hold Fjatansmunn og mor hans var Gudrun, dotter til Frakokk Moddansdotter. Han var gift med Ingegjerd Olavsdotter, syster til Svein Åsleivsson, og han er omtala som ein klok mann, men for det meste vanskeleg å ha med å gjere. Han var fosterfar og rådgjevar til Harald Maddadsson jarl. Torbjørn Klerk drap Torarin Kyllenev som var hirdmann hjå Ragnvald jarl, og venen hans. For dette drapet lyste Ragnvald jarl Torbjørn Klerk fredlaus i heile riket.
West Ham
West Ham er ein stad i bydelen Newham i det austlege London. Frå 1888 til 1965 var området eit eige distrikt, men vart så innlema i Newham i samband med omorganiseringa av lokalstyret i Stor-London.
Staden er mest kjend for fotballklubben West Ham United FC, som har heimebana si Boleyn Ground i Upton Park, som ligg like i nærleiken.
Ragnvald Kale Kolsson
Drapet på Ragnvald jarl
Liket til Ragnvald jarl vart ført til Kirkwall og gravlagt like ved St. Magnuskatedralen. Det var stor sorg etter han, for han hadde vore godt likt både der på øyane og vidt andre stader.
Etter at Ragnvald jarl var død, vart Harald Maddadsson jarl åleine på Orknøyane og Katanes, så lenge han levde.
Ragnvald vart rekna som heilag
Etter ei tid vart det fortalt om under som skulle ha skjedd ved grava til Ragnvald jarl og folk tok til å tale om at han var heilag. Tretti år seinare var Bjarne Kolbeinsson biskop på Orknøyane og i 1192 vart beina tekne opp og «skrinlagt». Han skal ha fått pave Celestin III (1191–1198) til å erklære Ragnvald for heilag (kanoniseringa er ikkje bevist).
Under restaureringsarbeidet i St. Magnuskatedralen i 1919 vart det funne restar etter to skjelett, som seinare vart murt inne i to av pillarane i katedralen. Beina er blitt undersøkt fleire gonger, og ein har då kunne påvise at beinrestane i den eine pillaren, truleg av Ragnvald jarl, var av ein mann, om lag 168,9 cm høg, estimert alder førti til femti år og med ein kraniekapasitet over normalen. (Dersom Ragnvald jarl var fødd i 1105, var han 53 år gamal då han døydde.)
Etter Orknøyingasoga (kap 104) døydde Ragnvald jarl fem netter etter «Mariamesse den fyrre» og minnedagen hans blir i Norden feira 21. august. Dødsdagen blir rekna til 20. august.
Skaldskap
Ragnvald jarl var ein dugane skald og 35 lausaviser av han er kjende. 32 av dikta finst i Orknøyingasoga.
Omkring 1145 gjorde Ragnvald jarl, saman med skalden Hall Torarinsson, diktet Háttalykill. Namnet tyder «lykelen til versemålet» og handlar om heltar og kongar frå oldtida og dei gamle norske kongane. Diktet har om lag 50 ulike versemål og ein reknar med at det inneheld 82 vers, sjølv om mange av dei er mangelfulle.
Notar
<references group="Note"/>
Else
Else er ein skandinavisk kortversjon av Elisabeth. Det er eit tradisjonelt dansk namn, medan Elsa er meir svensk. I Noreg er Else mest populært av dei to, med 15 594 berarar (per 1. januar 2004).
Knut Storberget
Knut Storberget er ein norsk politikar for Arbeidarpartiet. Han har vore justisminister i Regjeringa Stoltenberg II sidan 2005. Storberget har vore innvald på Stortinget frå Hedmark sidan 2001, etter å ha vore vararepresentant sidan 1993. Storberget har bakgrunn som strafferettsadvokat. Han er gift og har tre born.
Storberget tok grunnfag i statsvitskap ved Universitetet i Oslo frå 1984 til 1985, og studerte rettsvitenskap på same stad i åra 1985–1990. Han praktiserte som strafferettsadvokat med eige firma frå 1992 til 2002, og Storberget har som advokat hatt møterett for Høgsterett frå 2002.
Storberget var styremedlem i Hedmark Arbeiderparti i 1997–2001, og kommunestyremedlem i Elverum i åra 1991–1999. Han var også styreleiar i Hedmark teater frå 1998 til 2001. I tillegg har han vore styremedlem i Avholdsfolkets landsråd, UNICEF Noreg, FORUT, Landsrådet for Norges barne- og ungdomsorganisasjoner og i eigarselskapet til Hamar Arbeiderblad. Han er totalavhaldsmann, og er også motstandar av ei liberalisering av narkotikalovgjevinga. Han var leiar i NGU, forløparen til Juvente, frå 1989 til 1991.
Han vart vald inn på Stortinget frå Hedmark i 2001, og tok plass i Stortingets justiskomité og Stortingets valkomité. Han markerte seg tidleg som justispolitisk talsmann i Arbeidarpartiet. Ved stortingsvalet 2005 vart Storberget gjenvald, men vart like etter utpeikt til statsråd i Justis- og politidepartementet (justisminister) i regjeringa Stoltenberg II. Thomas Breen møtte for Storberget på Stortinget. Han var sjukmeld frå 25. februar til 30. mars 2009, grunna striden rundt bruk av hijab i det norske politiet. Ved stortingsvalet 2009 vart Storberget gjenvald til Stortinget, og Thor Lillehovde møter som representant i denne perioden.
Den 11. november 2011 gjekk Storberget av som justisminister. Tidlegare forsvarsminister Grete Faremo tok over stillinga hans, og Espen Barth Eide tok over som ny forsvarsminister.
Tordis
Tordis og Thordis er norrøne kvinnenamn sett saman av det gudenamnet Tor (Þórr) og -dis (dís), ei gudinnenemning i åsatru.
Tordis har norsk namnedag den 9. november.
Bruk
Namnet var utbreidd i norrøn tid, men var mindre utbreidd seinare. Ved slutten av 1800-talet blei det teke meir i bruk att. Det blei særleg mykje brukt på 1920- og 1930-talet, då rundt 0,5 % av jenter fekk namnet. I 2008 var det 2 726 kvinner som hadde Tordis og 369 som hadde Thordis som første førenamnet i Noreg.
Jim Svenøy
Han vart norgesmeister på 3000 m hinder i tolv år på rad. Hans klart beste løp i eit NM kom i 1997 då han vann på tida 8.20.1. Hans første NM-tittel kom i 1992 då han vann 1500-meteren. I 1996 vart han dobbelmeister, i tillegg til hinderløpet vann han 5000 m.
Svenøys bestetid på spesialdistansen 3000 m hinder kom under eit stemne i Brussel, 22. august 1997. Han vart då nummer 7 på tida 8.12.0, det er framleis gjeldande norsk rekord. To veker tidlegare sette han norsk rekord på 8.14.8 då han vart kom på sjuandeplassen i VM. Tre gongar sprang han fortare enn 8.15.0, alle tre i august månad 1997. Året etter var han mellom favorittane i europameisterskapet, som enda med bronsemedalje. Hans personlege rekordar på både 1550 m, 3000 m og 5000 m er alle sette på ein nyårsdag, 1. januar. Dei er på høvesvis 3.40.4 (1500 m, 1999), 7.45.3 (3000 m, 1998) og 13.37.1 (5000 m, 1996).
Kamøyfjorden
Kamøyfjorden (samisk Gappevuotna) er ein fjord på nordaustsida av Magerøya i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 14 km sørvestover til Skipsfjord i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Beinviknæringen i nordvest og Hellnes i søraust. Like sør for Kamøyfjorden ligg Honningsvåg. Store Kamøya er ei som ligg midt i fjorden nesten heilt inne i fjorden. På innsida av øya ligg fiskeværet Kamøyvær. Her vert fjorden òg delt i to, Duksfjorden går på nordsida av øya, medan Skipsfjorden går på sørsida av øya og Skipsfjordneset. Kamøyfjorden er 153 meter på det djupaste, like nordvest for Hellnes.
Fylkesveg 167 i Oppland
Fylkesveg 167 i Oppland går mellom Biri og Kråkeberg i Gjøvik kommune. Vegen er 4,3 km lang.
Kamøyfjorden
Europaveg 69 går langs den inste delen av sørsida.
Kjell Gjøstein Aabrek
Kjell Gjøstein Aabrek var ein norsk lektor og politikar frå Bergen. Han var stortingsrepresentant for Det norske Arbeiderparti frå 1951 til 1957.
Aabrek var son til ein kontorsjef. Sjølv utdanna han seg til cand.philol i 1926 og var sidan lektor i Skien, Narvik og heimbyen Bergen. I Bergen var han bystyremedlem 1928-30 og 1945-51.
Aabrek representerte Bergen valkrins på Stortinget i perioden 1951-53 som fast møtande varamann for Nils Langhelle, som 7. mars 1951 vart utnemnd til forsvarsminister i Regjeringa Gerhardsen II. Frå 1954 hadde Aabrek fast plass på Stortinget som 5. representant frå Bergen. Etter å ha vore medlem i Sosialkomiteen i fem sesjonar, hadde han frå oktober 1955 sete i Militærkomiteen.
I 1958 fekk Aabrek stilling som statssekretær på Statsministerens kontor i Regjeringa Gerhardsen III. Han sat i denne posisjonen heilt fram til hausten 1965, bortsett frå då John Lyng hausten 1963 var norsk statsminister i fire veker.
Thomas Pynchon
Thomas Ruggles Pynchon junior er ein amerikansk, New York-basert, forfattar. Han er kjend for dei tettskrivne, komplekse skjønnlitterære verka sine. Han kjem frå Long Island, har tenestegjort to år i den amerikanske marinen og har ein universitetsgrad i engelsk frå Cornell University. Etter å ha utgjeve fleire noveller på slutten av 50-talet og i byrjinga av 60-talet, byrja han skriva romanane han er mest kjend for i dag: V. (1963), ''[atalognr. 49 (1966), Gravity’s Rainbow (1973), Vineland, (1990), Mason & Dixon (1997) og Against the Day'' (2006).
Pynchon vert rekna for ein av dei beste forfattarane i amerikansk samtidslitteratur av mange lesarar og kritikarar. Han har motteke MacArthur Fellowship-stipendet og National Book Award, og vert ofte nemnd som ein kandidat til Nobelprisen i litteratur. Både dei skjønnlitterære tekstane og det han har skrive innanfor sakprosa femnar om eit vidt spenn av innhald, stilar og tema; mellom anna (men ikkje utelukkande) historie, vitskap og matematikk. Pynchon er òg kjend for å unngå rampeljoset: veldig få fotografi av han er nokon gong offentleggjorde, og rykte om kvar han er og identiteten hans har vore i omgang sidan 60-talet.
Livssoge
Thomas Pynchon vart fødd i Glen Cove på Long Island i den amerikanske delstaten New York i 1937, som eitt av tre barn til Thomas Ruggles Pynchon senior (1907-1995) og Katherine Francis Bennett (1909-1996). Den tidlegaste amerikanske forfaderen hans, William Pynchon, utvandra til Massachusetts Bay-kolonien med skipet Winthrop Fleet i 1630, og etter dette fann ei lang rekkje Pynchon-etterkomarar rikdom og ry på amerikansk jord. Pynchon har nytta familiebakgrunnen sin og aspekt frå slektssoga si som kjeldematerial i romanane sine, særleg i familiehistoria åt Slothrop-familien, nytta i The Secret Integration (1964) og Gravity's Rainbow.
Barndom og skulegang
Pynchon gjekk ved Oyster Bay High School, der han skreiv i skuleavisa og utmerkte seg i studia sine. Etter eksamen i 1953 studerte han nytta fysikk ved Cornell University, men slutta ved utgangen av det andre året sitt for å tenestegjera i den amerikanske marinen. I 1957 vende Pynchon attende til Cornell for å studera engelsk. Den fyrste utgjevne novella hans, «The Small Rain», vart prenta i Cornell Writer i mai 1959, og er ei gjenforteljing av ei sann historie om ein ven som hadde tenestegjort i den amerikanske hæren. Etter dette har han nytta sine eigne opplevingar og erfaringar frå marinen i dei skjønnlitterære verka sine.
Medan han studerte ved Cornell, vart Pynchon vener med Richard Fariña, og båe leidde det Pynchon kallar ei «mikro-kult» kring Oakley Halls roman Warlock frå 1958. (Seinare fortalde han mimrande frå desse dagane i eit føreord han skreiv til Fariñas roman Been Down So Long It Looks Like Up to Me, som fyrst vart utgjeven i 1966.) Det vert òg sagt at Pynchon var til stades på førelesingar Vladimir Nabokov heldt, som på den tida underviste i litteratur ved Cornell-universitetet. Ved eit seinare høve har Nabokov uttala at han ikkje hugsar Pynchon (sjølv om kona hans, Vera, som sette karakterar på innleveringane til Nabokovs elevar, kommenterte at ho hugsa den særeigne handskrifta hans; den seinare handskrifta hans er ikkje særeigen), medan andre lærarar ved Cornell, som til dømes forfattaren James McConkey, hugsar han som ein gåverik og utprega flink student. Pynchon fekk BA-graden sin (Bachelor of Arts) i juni 1959.
Tidleg karriere
Etter tida ved Cornell byrja Pynchon arbeidet med den fyrste romanen sin. Frå februar 1960 til september 1962 var han tilsett hjå Boeing i Seattle som forfattar av tekniske rettleiingar, mellom anna tryggleiksartiklar for Bomarc Service News (sjå Wisnicki 2000-1), eit blad for BOMARC-bakke-til-luft-missilet den amerikanske luftstyrka hadde utvikla. Erfaringane Pynchon gjorde seg hjå Boeing inspirerte skildringane av «Yoyodyne»-konsernet i V. og ''Katalognr. 49, og både bakgrunnen hans frå fysikk og den tekniske journalismen han dreiv med hjå Boeing syrgde for mykje av råmaterialet for Gravity's Rainbow''. Då denne vart utgjeven i 1963, vann romanen hans V. ein William Faulkner Foundation-pris for beste debutroman det året.
Etter han slutta i jobben hjå Boeing, budde Pynchon i New York og Mexico før han flytte til California, der han skal ha basert seg i store delar av 60-talet og i byrjinga av 70-talet; særleg i ein bustad på Manhattan Beach (Frost 2003). I denne perioden omfemna han livsstilen og verdiane knytte til hippie-kulturen, noko han seinare kom til å gjera bruk av i romanen hans Vineland frå 1990 (Gordon 1994). I 1964 vart søknaden hans om å studera matematikk ved University of California i Berkeley avvist (Royster 2005). I 1966 skreiv han ein augnevitne-reportasje om etterdønningane og arva frå Watts-opprøra i Los Angeles. Artikkelen vart fyrste gong prenta i New York Times Magazine under tittelen A Journey into the Mind of Watts (Pynchon 1966).
Frå midten av 60-talet har Pynchon òg med jamne mellomrom skrive små meldingar og føreord for ei lang rekkje romanar og ikkje-skjønnlitterære verk. Eitt av dei fyrste av desse skriftstykka var ei kort melding av Halls Warlock, som vart prenta, saman med sju andre kommentarar frå andre forfattarar om «neglisjerte bøker», som ein del av artikkelen «A Gift of Books» i desemberutgåva av bladet Holiday frå 1965.
Fylkesveg 819
Fylkesveg 819 (Fv819) går mellom Ballangen og Kjeldebotn. Veglengda er 20,9 km.
Vegen tar av frå E6 i Ballangen og går mot nordvest langs sørsida av Ofotfjorden til Kjeldebotn.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Orknøyjarlane
Orknøyjarlane var hovdingar og stormenn som i norrøn tid rådde over øyriket vest i havet. Kjerneområdet deira var Orknøyane og Shetland, men til ulike tider rådde dei òg over deler av «Katanes» (Caithness i Skottland) og «Sudrland» (Sutherland i Skottland), dei skotske øyane, deler av Irland og heilt sør til øya Man.
Mørejarlsætta
Dei første, kjende orknøyjarlane høyrde til i Mørejarlsætta. Det er ei hypotese at Ragnvald Mørejarl, som ættling i ei «sjøkongeætt» i røynda var arvingen til eit etablert, sjølvstendig sjørike på Orknøyane. Kanskje var ikkje Sigurd jarl den mektige den første orknøyjarlen, men rett og slett berre den første som sogeskrivarane på 1200-talet hadde kunnskap om. Den første som er nemnt i sogene som hadde hadde herredømet over Orknøyane, var Ragnvald Mørejarl (han levde på 800-talet og døydde omkring 892), og dei fleste av jarlane fram til om lag 1231 kunne rekne ætta si attende til han. Det norrøne sogeverket orknøyingasoga vart nedskrive omkring år 1200 og handlar om livet til jarlane i denne perioden:
Jarletittelen
Når hovdingane i Mørejarlsætta hadde tittelen «jarl», blir dette ofte sett synonymt med «kongens jarl» - noko som er ei historisk mistolking. «Jarl» er ein eldgamal, sjølvstendig hovdingtittel som truleg er eldre enn konge-tittelen. (Om jarle-tittelen, sjå Norges Historie v/Bugge .) Den eldste nemninga blir oftast gitt tydinga «fri mann av god ætt og høg byrd», men ordet skriv seg òg frå stammenamnet heruler. Orknøyjarlane kalla seg opphavleg for «jarl» fordi det var ein nedarva tittel i deira ætt, til liks med jarlane i Håløygeætta. I styringstida til kong Olav Haraldsson vart det sagt at Orm Eilivsson var jarl og at det skulle vere berre éin jarl om gongen i Noreg. Orknøyjarlane kom ikkje inn under denne «regelen» og vart like fullt kalla jarlar sjølv etter at dei reelt sett vart underordna norske kongar.
Strangford Lough
Fjorden har mange øyar og er den fjorden i Storbritannia og på Irland med størst areal, 150 km². Fjorden er nesten heilt omgjeve av land og berre eit smalt, 8 km langt sund med kraftige tidvasstraumar fører ut til Irskesjøen. Det vert sagt at det er 365 øyar i fjorden, ein for kvar dag i året, men i røynda er det berre 70. Fjorden er eit verna område og har eit rikt dyreliv.
Strangford Lough er ein viktig vinterdestinasjon for mange vade- og sjøfuglar. Dyr som ein finn i fjorden er mellom anna sel, brugde og ringgås. Tre fjerdedelar av ringgjæsene i verda heldt til i fjorden om vinteren.
Tidvasskraft
I 2007 vart det første kommersielle tidvasskraftverket installert i sundet mellom sjølve fjorden og Irskesjøen. Undervassgeneratoren produserer 1,2 megawatt ved hjelp av dei kraftige undervasstraumane, som kan verte opp til 4 m/s. Sjølv om kraftverket gjev straum til om lag tusen heimar har turbinane minimal innverknad på miljøet, sidan dei ligg heilt under vatn og rotorane roterer sakte nok til at dei ikkje utgjer fare for dyrelivet.
Risfjorden ved Kamøyvær
Risfjorden er ein fjordarm av Duksfjorden på Magerøya i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 2,5 km sørover til botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Kriknes i vest og Litle Kamøya i aust. Fiskeværet Kamøyvær ligg på austsida av fjorden. Fjorden er 43 meter på det djupaste, like nordvest for Kamøyvær.
Fv172 går langs austsida av fjorden.
Duksfjorden
Duksfjorden (samisk Diksuvuotna) er ein fjordarm av Kamøyfjorden på Magerøya i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 5,5 km vestover til Duken i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Bryggnæringen i nord og Store Kamøy i sør. Garden Duksfjord ligg på nordsida av fjorden. Rett innfor Store Kamøya ligg Litle Kamøya og sør for denne igjen ligg Kamøyvær. Fjorden er 110 meter på det djupaste, heilt ytst i fjorden.
Mellom sjølve Magerøya og Litle Kamøya går den vesle fjordarmen Risfjorden sørover.
Harr
Harr (Thymallus thymallus) er ein fisk i laksefamilien. Han er spreidd utbreidd i Europa frå Uralfjella til Storbritannia. I Noreg finst han først og fremst i nord, i tillegg til somme vassdrag i Trøndelag og på Austlandet.
Kjenneteikn
Harren er lett å kjenne att på den lange og høge ryggfinna. Han er ein slank fisk med gråblank kropp og store skjel med mørke kantar. Snuta er spiss og litt flattrykt, med overbitt kjeft.
I Noreg kan han bli opp til 60 cm lang og vege 3,5 kilo. Den største registrerte vekta internasjonalt var heile 6,7 kg.
Levesett
Harr lever i rennande vatn og innsjøar, ofte på ganske grunt vatn. Ofte finst arten i dei same miljøa som aure, sjølv om han helst vil ha litt svakare straum i vatnet. Merkingsforsøk har vist at dei gjer lange næringsvandringar langsetter faste rutar i vassdraget sitt. Harr lever hovudsakleg av botnlevande insekt, men òg ein del krepsdyr og blautdyr. Om sommaren er dessutan ofte òg overflateinsekt viktige.
Harren gyter om våren på grusbotn i rennande vatn. Hannen hevdar revir i storleiksområde frå nokre få kvadratmeter til bortimot 20 m², avhengig av korleis botnen ser ut. Det er plass til flest gyteplassar i kupert terreng, sidan hannane der ikkje naudvendigvis ser kvarandre like godt. Den territoriale åtferda er i stor grad avhengig av kroppsspråk og visuelle signal, og skjer oftast om dagen.
Gytande harr er særs aggressive mot kvarandre, uansett kjønn. Hannane og hoene utkjempar fleire rituelle kampar før dei endeleg gyter. Det vert ikkje greve nokon gytegrop, men hoa grev seg ned før ho slepp ut rogna si. Båe kjønn gyter med fleire partnarar.
Dusia
Dusia er den største innsjøen sør i Litauen. Han ligg i Lazdijai fylke og er ein del av nedslagsfeltet til elva Dovinė. I nærleiken ligg innsjøane Metelys og Obelija.
Førhistorisk tid
Førhistorisk tid eller forhistorisk tid er i historievitskapane (historie, arkeologi, kunsthistorie, religionsvitskap og anna) heile den lange perioden frå tida for dei fyrste spora etter menneske i det aktuelle geografiske området og fram til tida for dei fyrste skriftlege kjeldene som gjeld menneska i området, kalla byrjinga av historisk tid.
Kva som er å rekne som førhistorisk tid vil soleis variere frå stad til stad og samfunn til samfunn, og i eit visst mon òg frå fag til fag med omsyn til kva tid den førhistoriske tida vert avløyst av historiske tid. Til dømes vert førhistorisk tid i Norden rekna frå rundt 10 000 fvt. (før Kr.), det vil seie frå den tida etter siste istid då landet var meir eller mindre fritt for is og vart teke i bruk av menneske, og fram til rundt år 1000, då mellomalderens kristne skribentar skildrar tilhøve i samtid og fortid på eit meir eller mindre truverdig sett. I Frankrike, der det er gjort mykje eldre funn etter menneske og menneskeleg aktivitet, vert førhistorisk tid rekna frå dei fyrste spora etter menneskeleg liv for 1 800 000 år sidan og fram til tida då det som finst att av antikke romerske skrifter gjev opplysningar om dette området.
Live @ Dussmann Berlin
Live @ Dussmann Berlin er det 118. albumet totalt og det 27. konsertalbumet til den tyske electronicagruppa Tangerine Dream, utgjeve i juli 2009.
Førhistorisk tid
Inndelinga av førhistorisk tid i bolkar
Førhistorisk tid vert delt inn i ulike periodar, som steinalder, bronsealder og jarnalder, som kvar vert delt inn i stuttare periodar. Slike namngjevne inndelingar har ikkje berre føremonar, men reiser òg mange problem.
Live @ Dussmann Berlin
Innhaldet vart spelt inn 30. mai 2009, og kom ut berre ein månad seinare. Konserten varte kring ein time og vart framført i Berlin. Innhaldet på plata kjem frå platene Jeanne d'Arc (2005, eitt spor), Views from a Red Train (2008, tre spor), Tangram (1980/2008, eitt spor), Hyperborea (1983/2008, tre spor), Autumn in Hiroshima (2008, eitt spor) og Choice (2008, eitt spor)
Førhistorisk tid
Inndelinga av førhistorisk tid i bolkar
På kontinentet er det i mange fagmiljø dessutan vanleg å dele førhistorisk tid inn i to hovudbolkar: prehistorisk tid og protohistorisk tid. Prehistorisk tid er etter ei av desse inndelingane den lange tida frå dei eldste tider og fram til menneska tok i bruk metall, medan protohistorisk tid er resten av førhistorisk tid, altså tida frå og med bronsealderen til og med jarnalderen.
Live @ Dussmann Berlin
Albumet var berre tilgjengeleg digitalt.
Førhistorisk tid
Inndelinga av førhistorisk tid i bolkar
Men då det er ein stendig sterkare tendens til å basere inndelinga av den førhistoriske tida meir på dei økonomiske og sosiale tilhøva i dei einskilde samfunna enn på generell kronologi knytt til bruk av metall eller ikkje, vert det òg nytta ei inndeling som reserverer nemninga prehistorisk tid  for den tida då samfunnet utnytta naturlege ressursar ved ha jakt, fiske og samling som det einaste livsgrunnlaget, medan protohistorisk tid har å gjere med den tida då samfunnet hovudsakleg levde av å dyrke jorda og ale opp husdyr, og menneska soleis var meir bufaste enn dei stort sett var i tidlegare tider. Etter denne inndelinga høyar eldre steinalder og mellomsteinalderen til prehistorisk tid, og til protohistorisk tid høyrer yngre steinalder, (i delar av Europa, i Kaukasus og andre stader deretter ein koparsteinalder, òg kalla kalkolitikum (chalkolithikum) eller æneolitikum), bronsealderen og jarnalderen.
Kjelder til kunnskap om førhistorisk tid
Det finst hovudsakleg tre former for kjelder til kunnskap om den førhistoriske tida:
Kon-Tiki-ekspedisjonen
Kon-Tiki-ekspedisjonen var ein seglas med flåten «Kon-Tiki» under leiing av Thor Heyerdahl i 1947 for å sannkjenne ein del av teorien åt Heyerdahl om folkevandringa i Stillehavet. Flåten blei bygd av balsatre. Ein nytta korkje spiker eller ståltråd for å sette han saman, berre tau av hamp. Bambusrøyr, bananblad og nokre få fureplankar var anna byggjematerialar i flåten.
Seglasen starta frå Callao, hamnebyen ved Lima i Peru den 28. april 1947, og tok slutt på eit korallrev ved Raroia i Polynesia den 7. august etter ein overfart på nesten 8 000 km i løpet av 101 dagar. Heyerdahl hadde nå prova teorien om at balsaflåtar kan flyte og segle frå vestkysten av Sør-Amerika til Polynesia, og at det ikkje er noko hinder for at menneske kan ha reist same ruta i førkolumbisk tid.
Bok og film
Boka til Heyerdahl om ekspedisjonen vart utgjeven på engelsk i 1948, og omsett til mange språk. Ho kom ut på norsk same år under namnet Kon-Tiki ekspedisjonen og blei ein bestseljar. I 1951 kom filmen Kon-Tiki, som vann ein Oscar for beste dokumentar. Heyerdahl både regisserte og spela i filmen.
Namnet «Kon-Tiki»
Flåten blei døypt «Kon-Tiki» etter «solkongen» Con-Tiki Viracocha. Etter det Thor Heyerdahl skriv i boka si om ekspedisjonen fortel ei segn at Tiki og folket hans levde ved Titicaca. Ein dag vart dei overfalle og nesten utrydda av ein nabostamme. Berre Kon-Tiki og dei næraste overlevde. Dei tok seg ned til havet, kor dei forsvann over havet mot vest. I følgje Thor Heyerdahl er Kon-Tiki stamfar til folket i Polynesia.
Mannskap
Med unntak av den svenske sosiologen Bengt Danielsson var mannskapet om bord Thor Heyerdal sine vener frå Little Norway under krigen. Utanom ekspedisjonsleiaren Heyerdahl var desse med:
Nettroll
Nettroll viser til ulike former for uønskt oppførsel på Internett. Den opphavlege tydinga av ordet viste til folk som skriv feil eller provoserande ting for å få respons.
Trolling i moderne engelsk viser til ein fiskemetode der ein sleper ein krok med påsett agn gjennom vatnet og venter på at noko skal bita på; ein variant av fisketeknikken dorging. Før internettbruken blei trolling brukt som militærslang for det å lura fiendar til å bruka skyts på lokkemiddel i staden for verkelege mål. Eit nettroll kan tilsvarande seiast å slenga ut eit åte, typisk eit upopulært synspunkt, og venta på at nokon tek det.
Barentshavet
Barentshavet er ein del av Nordishavet. Det er eit havområde mellom Noreg og Russland nord for polarsirkelen som er kalla opp etter den nederlandske oppdagaren Willem Barents. I vest møter Barentshavet Norskehavet, medan det grensar mot Franz Josefs land og Novaja Semlja i aust. Svalbard ligg mot nordvest.
Nettroll
Etterkvart har nettroll-omgrepet fått ei vidare tyding, gjerne inspirert av troll frå skandinavisk folketru, eller av bruken av ordet troll om ein stygg eller ubehageleg person. Det kan visa til folk som er kranglevorne eller plagsame, tilmed til personar som plager eller sjikanerer andre på Internett.
Barentshavet
På grunn av Golfstraumen held den sørlege delen av Barentshavet seg isfri året rundt. Dei svært nordlege hamnene i Murmansk og Vardø nyt godt av det. Golfstraumen fører òg til eit rikt biologisk liv, frå planteplankton og kril til torsk, sel, kval og sjøfugl.