cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mikroutbrot
Ein kan skilje mellom «våte mikroutbrot», som oppstår i samband med nedbør, og «tørre mikroutbrot» som består av virga. Begge typar oppstår hovudsakleg ved at lufta blir avkjølt av nedbør, og fell raskt ned mot bakken. I tørre mikroutbrot vil nedbøren falle ned i eit lag med tørr luft under skya og fordampe. Sidan fordampinga fører til avkjøling av lufta, blir fallvinden akselerert. Når det er varm luft nær bakken vil denne lufta som regel stige, og kan då motverke fallvinden, men den søkkande lufta kan likevel nå bakken med ei viss kraft. Sidan regnet har fordampa vil ofte det einaste synlege teiknet på utbrotet vere støv som er kvervla opp av vinden.
Eit vått mikroutbrot oppstår ofte i samband med kraftig regn. Ofte når regnet og fallvinden bakken med ei slik kraft at dei spreirer seg utover og oppover og dannar ein spesiell krøllformasjon. Dei kan kanskje òg oppstå ved at den kraftige jetstraumen blir bøygd ned mot bakken i torevêr (sjå fallvind).
Mikroutbrot kan skape vind opp mot 75 m/s (270 km/t) og kanskje kraftigare.
Konsekvensar
At mikroutbrot oppstår svært brått og på så liten skala gjer at dei er til store fare for flytrafikk, særleg når dei oppstår nær flyplassar. Det har skjedd fleire alvorlege flyulykker med dødeleg utfall som følgje av slike utbrot.
Flyulykkene skjer som regel i det eit fly skal lande. Sidan eit utbrot kan føre til svært kraftig vind i alle retningar ut frå nedslagsområdet kan dei i verste fall snu motvinden flya baserer seg på når dei skal lande. Ein kraftig auke i motvind kan få ein pilot (spesielt uerfarne) til å gje meir gass for å oppretthalde farten til flyet. Når flyet har gått igjennom mikroutbrotet mistar det mykje oppdrift og fell brått mot bakken.
Brembo
Brembo er ei elv i provinsen Bergamo i Lombardia i Italia og ei av sideelvane til Adda frå venstre med ei lengd på 74 km.
Hans Skjervheim
Hans Skjervheim (-) var ein norsk filosof frå Myrkdalen. Han er særleg kjend for tenkinga si om tilhøvet mellom naturvitskap og samfunnsvitskap. Eit hovudtrekk i det filosofiske virket hans kom til å bli kritikken av autoritetar. Med magistergradsarbeidet sitt frå 1957 engasjerte han seg i ein langvarig vitskapsfilosofisk debatt som er blitt kalla positivismestriden.
Brembo
Brembo har utspring i Dei bergamaskiske Alpane ved foten av Pizzo del Diavolo. Når elva kjem til Lenna mottar ho ei anna grein som har utspring ved Pizzo Tre Signori. Ho mottar fleire sideelvar som Stabina frå Valtorta, Parina, Enna frå Val Taleggio som møter Brembo ved San Giovanni Bianco, Ambria i Valle Serina og Dordo i Isola di Bergamo.
Hans Skjervheim
Liv og virke
Skjervheim voks opp som odelsgut på garden Skjervheim i Myrkdalen. Som ung fatta han interesse for naturvitskap gjennom å lesa faren sin landbruksvitskaplege litteratur. Faren, Torstein Skjervheim, var ordførar i Vossestrand og utdanna agronom.
Møysalen nasjonalpark
Møysalen nasjonalpark er ein nasjonalpark i kommunane Lødingen, Hadsel og Sortland i Nordland fylke. Fjellet Møysalen på 1262 moh. ligg sentralt i området.
Vern og bruk
Formålet med vernet av Møysalen nasjonalpark er å:
Kaliningrad
Kaliningrad (russisk: Калиниград, tysk: Königsberg, litauisk: Karaliaučius, polsk: Królewiec) er ein by i Kaliningrad oblast heilt vest i Russland. I 1946 vart namnet på byen endra frå Königsberg, og oppkalla etter sovjetfunksjonæren Mikhail Kalinin. Königsberg låg i den gamle tyske provinsen Aust-Preussen ved Austersjøen, som ved slutten av andre verdskrigen vart okkupert av Sovjetunionen. Kaliningrad oblast er ein russisk ekslave mellom Polen og Litauen, og er til lands fullstendig omringa av den europeiske unionen.
Møysalen nasjonalpark
Vern og bruk
Folk skal kunne drive enkelt friluftsliv med liten grad av teknisk tilrettelegging.
Brembo
Brembo munnar ut i Adda nær Crespi d'Adda mellom kommunane Capriate San Gervasio, Canonica d'Adda og Vaprio d'Adda ved grensa mellom provinsane Bergamo og Milano.
Joakim Sjöhage
Joakim Sjöhage er ein svensk fotballspelar som er spiss på det norske laget Brann.
Hans Skjervheim
Liv og virke
Han gjekk på Voss landsgymnas og tok examen artium i 1947. Under teneste i Tysklandsbrigaden fekk han interesse for å forklara bakgrunnen for nazismen. Her fekk han også for alvor opp augo for den tyske filosofiske tradisjonen, som då først og fremst var representert ved Adorno og Gadamer. Den filosofiske tilnyttinga til tysk åndsliv heldt han på livet ut.
Møysalen nasjonalpark
Vern og bruk
Området kan nyttast til reindrift.
Joakim Sjöhage
Sjöhage kom til Brann sommaren 2007.
Brembo
Elva har stundom hatt alvorlege flaumar med katastrofale følgjer, som 18. juli 1987 då det vart gjort store øydeleggingar i Val Brembana.
Hans Skjervheim
Liv og virke
Skjervheim studerte filosofi ved Universitetet i Oslo og Universitetet i Bonn. Han studerte først sosiologi under Sverre Holm og Vilhelm Aubert ved Universitetet i Oslo, men skifta studieretning til filosofi. Våren 1957 tok han magistergrad i filosofi med sosiologi og psykologi som støttefag. Han tok magistergraden med avhandlinga Objectivism and the Study of Man i 1957.
Skjervheim var stipendiat i filosofi ved Universitetet i Oslo 1964–1969, universitetslektor ved Universitetet i Bergen frå 1971, gjesteprofessor ved Universitetet i Tromsø og deretter professor ved Roskilde Universitetscenter 1974–1975. Han var professor ved Universitetet i Bergen 1982–1991.
Han var ein stor essayist. Dei filosofiske essaya hans førte filosofiske problemstillingar ut til eit breitt publikum. Det mest kjende er truleg «Deltakar og tilskodar», som første gong vart publisert i 1957. Det gjorde ideane hans berrsynt for eit større publikum.
Skjervheim var med på å starte Nytt Norsk Tidsskrift i 1982.
Han blei verande professor i Bergen fram til 1991, då hjerneinfarkt gjorde han permanent ufør. Han døydde 1999, 72 år gammal.
Tenking
Hans Skjervheim var som filosof særleg oppteken av forholdet mellom samfunnsvitskapane og naturvitskapane. Ståstaden hans er at metodane frå naturvitskapane i dei fleste høve ikkje kan nyttast i samfunnsvitskapane. Han gjekk ut mot positivismen. I 1070-åra var han sterkt kritisk til marxismen, og seinare også nyliberalismen.
Boka Ideologianalyse, sosiologi, dialektikk frå 1973 er rekna for å vere Skjervheims hovudverk, sjølv om den engelskspråklege avhandlinga hans er mest kjend. Men det beste han laga, kom berre på norsk (nynorsk). Det er ei form for filosofisk essayistikk, som la grunnlaget for ei ny form for sakprosa. Det er uråd å halde denne delen av forfattarskapet hans fast i anten kategorien for populariserande formidling eller kategorien for original fagfilosofi, for essaya representerer begge delar på ein gong. Her kombinerer han vitskapsteori, samfunnsfilosofi og etikk innanfor ein skrivemåte som er tilgjengeleg for andre enn fagfilosofar og sosiologar. Det skjer ei formidling mellom ulike ekspertkulturar og mellom ekspertkulturane og lekfolk.
I 1960-åra var Skjervheim verksam som positivismekritikar. I skrifter frå denne perioden tok han for seg visse former for sosiologi. Det han då fokuserte på, var den implisitte filosofien i vitskapen. Poenget var at dei filosofiske ideane i sosiologien i 1950- og 1960-åra hindrar samfunnsvitarane i å få kontakt med den sosiale realiteten. Det han kritiserte var scientismen, den då rådande positivistiske filosofien. Hovudsiktemålet hans var å vise at der er ein prinsipiell skilnad mellom naturfenomen og sosiale fenomen, og at det følgjeleg også må vere ein prinsipiell skilnad mellom samfunnsvitskap og naturvitskap.
I løpet av 1970-åra dreiv Skjervheim mykje med offentleg kritikk av marxismen. Han åtvara mot det han såg som konsekvensar av den lange marsjen til venstreradikalarane gjennom institusjonane, særleg dei universitetspolitiske konsekvensane. Men på slutten av 1980-åra og ved starten av 1990-åra skjedde det ei politisk nyorientering hos Skjervheim – han oppdaga at det var ei heilt anna gruppe enn venstreradikalarane som var verkeleg farleg for samfunnet. Det var nyliberalistane med sine bedriftsøkonomiske organisasjonsmodellar.
Ein grunntanke i Skjervheims filosofi er at praktiske problem, for eksempel moralske og rettslege, utgjer eit eige område som aldri fullt ut kan hentast inn av teoretiske disiplinar, og at det berre er mogeleg å forhalde seg til dei gjennom omgrep som er særeigne og høvelege for dette området. Det store mistaket i samtidskulturen går ifølgje Skjervheim ut på å oversjå skiljet mellom teoretiske og praktiske problem. Dermed trur ein at det er mogeleg å utvikle teoretiske vitskapar som dekkjer det praktiske feltet slik at ein kan avleie ei teknisk eller instrumentell løysing. Den politiske konsekvensen av dette mistaket er maktovergrep. Skjervheim argumenterer for at positivismen, marxismen og nyliberalistisk reformisme er variantar av dette mistaket. Jamvel om den politiske skilnaden er stor, verkar dei – ifølgje han – destruktivt på same vis.
I slike stykke har han, parallelt med Karl-Otto Apel, Jürgen Habermas og andre, vidareutvikla ei side ved Kants filosofi. Eit hovudsynspunkt er at det ikkje er tillate å handsame personar berre som middel, men at dei er mål i seg sjølve. I grunnleggjande tyding dreiar det seg om symmetri mellom personar og respekt for det faktum at vi forstår verda på ulike måtar.
Eit av arbeidsfelta til Skjervheim gjeld det å trekkje grensene for det Paul Ricoeur kallar «mistankens hermeneutikk», dvs. det å avsløre falskt medvit og skjult ideologi. Skjervheim hevdar at mistankens hermeneutikarar går utanom grunngivingsspørsmålet. Han gir ei mengd døme på dette; somme er innfløkte, andre enkle, men strukturen er den same i alle tilfella.
Prinsippet om sjølvrefererande konsistens er sentralt hos Skjervheim. Føresetnaden for slik konsistens er at vi reflekterer over kva prinsipp vi sjølve er nøydde til å gjere bruk av når vi utarbeider ein teori og set den fram. Det gjeld då å sikre seg mot at utsegner vi kjem med i teorien, inneber noka nekting eller undergraving av desse prinsippa. For gjer dei dét, destruerer teorien seg sjølv.
Skjervheim er på sitt beste som filosofisk essayist. Framstillinga hans verkar enkel og essaya hans kan lesast av lekfolk. Dei er effektive på fleire nivå. Men først etter at ein har studert filosofi i ein del år, anar ein kor treffsikre merknadene hans er.
Austervefsna
Austervefsna ligg i Nordland fylke i Grane kommune, elva som har gjeve namn til dalføret er den austre forgreining av av Vefsna, som har utspringet sitt i grensetraktene mot Sverige. Bygda har ca. 100 innbyggarar dei fleste knytt til jord og skogbruk. Bygda har òg eitt sagbruk, ei verksemd som laftar hytter og ei blekkslagarbedrift.
Petit Combin
Petit Combin er ein 3 663 meter høg fjelltopp nord for Grand Combin i Wallis-Alpane i Sveits.
Hans Skjervheim
Utmerkingar og ettermæle
I 1988 fekk Skjervheim Forbundsrepublikken Tysklands fortenestekross av 1. klasse.
Kaliningrad
Det gamle Königsberg har ei lang historie frå grunnlegginga i 1255. Det sovjetiske Kaliningrad vart først og fremst nytta som flåtebase under den kalde krigen, og er eit av dei fattigaste og mest nedslitne områda i Russland.
Mange innbyggjarar i Kaliningrad ynskjer at byen skal få sitt gamle namn attende, slik St. Petersburg gjorde i 1991. Det er starta ein kampanje for å få gjennom dette.
Som Königsberg
Borga i Königsberg vart bygd i 1255 av Den tyske riddarordenen til ære for kong Ottokar II av Böhmen, som hadde ført eit felttog mot dei heidenske sambiane. Byen vart eit medlem av Hansaen og i 1457 hovudkvarter for Den tyske riddarordenen og sete for Hertugdømet Preussen i 1525. Königsberg vart eit utdanningssenter då Albertina universitet vart grunnlagd av hertug Albert av Preussen i 1544. Etter kroninga i Königsberg i 1701 vart kurfyrste Fredrik III av Brandenburg Fredrik I, konge av Preussen. Etter den fyrste verdskrigen vart den polske korriodoren avskoren av Aust-Preussen og Königsberg frå resten av Weimarrepublikken.
Under bombinga av Königsberg under andre verdskrigen i 1944 vart byen hardt råka av britiske flyåtak og brann i fleire dagar. Det historiske senteret, inkludert Altstadt, Löbenicht og Kneiphof, vart totalt jamna med jorda, samt at katedralen, slottet og alle kyrkjene i gamlebyen, dei gamle og nye universiteta, og det gamle skipskvarteret vart alle øydelagde. Slaget ved Königsberg varte heile februar og mars 1945. Byen vart kontinuerleg bombardert. 9. april overgav den tyske militær kommandanten seg med resten av styrkane sine. Om lag 50 000 overlevde av om lag 370 000 innbyggjarar i byen. Dei gjenverande tyske innbyggjarane vart kasta ut frå 1945 til 1948.
Sovjetunionen
Mot slutten av den andre verdskrigen i 1945 vart byen ein del av Sovjetunionen etter Potsdamerkonferansen
Königsberg fekk namnet Kaliningrad i 1946 etter den døde presidenten av Sovjetunionen Mikhail Kalinin, ein av dei opphavlege bolsjevikane. Den tyske folkesetnaden vart kasta ut og byen folkesett med russarar. Livet i byen endra seg dramatisk med nytt namn og språket som med eitt vart endra frå tysk til russisk. Byen vart gjenoppbygd og gjennomgjekk industrialisering og modernisering. Som eit av dei vestlegaste områda i Sovjetunionen vart Kaliningrad oblast eit strategisk viktig område under den kalde krigen. Den sovjetiske austersjøflåten fekk base i byen i 1950-åra. På grunn av denne statusen vart Kaliningrad ein lukka by for utlendingar.
Russland
Kaliningrad er den einaste byen i Russland med hamn ved Austersjøen som er isfri året rundt, og er derfor særs viktig for austersjøflåten.
Etter Sovjetunionen kollapsa i 1991 vart Kaliningrad oblast ein ekslave som vart geografisk fråskild resten av Russland. Denne isolasjonen frå resten av Russland vart tydlegare då Polen og Litauen vart medlemsland av NATO og så Den europeiske unionen i 2004. Innbyggjarane i Kaliningrad oblast har derfor fått eigne reglar som gjer det lettare å reise ut av området og inn i nabolanda.
Hans Skjervheim
Utmerkingar og ettermæle
Frå 1996 og seinara åra har det vorte halde sokalla «Skjervheimseminar» på Stalheim hotell på Voss, der ein i hans ånd har teke opp filosofiske og samfunnsrelaterte emne.
Akawaio
Akawaio er eit karibisk språk som hovudsakleg vert brukt i Guyana. Det finst totalt ca. 5000 brukarar. Av desse finst ca. 500 brukarar i Brasil og eit fåtal i Venezuela.
Hans Skjervheim
Kjelder
Fullstendig bibliografi: Svein Sundbø: Hans Skjervheim - en kronologisk bibliografi over forfatterskapet 1948-2002, Oslo: Nasjonalbiblioteket, 2002, - 204 sider. ISBN 82-7965-064-4 Denne bibliografien inneheld også eit appendiks: Norsk positivismedebatt 1959-1979 - en selektiv bibliografi
Petit Combin
Petit Combin ligg mellom breen Corbassièrebreen i aust og dalen 'Val d'Entremont' i vest. Grensa mellom kommunane Bagnes og Liddes går over toppen. Toppen er omkransa av bratte brear på nord- og austsida (Petit-Combin-Gletscher og Follâts-Gletscher), og av bratte bergveggar på 'Aiguilles-de-Boveire' i vest. Lendet er slakare mot sør og fjelltoppen Combin de Corbassière.
Petit Combin er ofte turmål for brevandrarar, sommar som vinter.
Virga
Virga eller fallstriper er nedbør som fell frå ei sky, men fordampar før den når bakken. Dette kan ein sjå som fallstriper under skya. Lufttrykket aukar jo nærmare bakken ein kjem, og dette fører igjen til at luft er varmare nær bakken enn i høgda. I store høgder består nedbøren hovudsakleg av iskrystallar som smeltar og så fordampar. Virga er svært vanleg i ørkenområde.
Virga kan føre til fleire spesielle vêrfenomen. Når regn fordampar fjernar dette mykje varme frå lufta, og denne avkjølinga fører til at lufta søkk ned mot bakken. Desse fallvindane kan føre til mikroutbrot, som er svært farlege for flytrafikk.
Virga kan òg vere med på å danne skyer, der kondensasjonskjerner frå ei sky bles inn i overmetta luft ved sida av skya. Dette fører til at den overmetta lufta lettare kan kondensere og skape nye skyer.
Brenta
Brenta er ei elv som renn frå provinsen Trento i Italia til Adriahavet, like sør for Venezialagunen i Veneto.
I romartida vart elva kalla Medoacus og nær Padua delte ho seg i to greiner, Medoacus Maior (Store Medoacus) og Medoacus Minor (Litle Medoacus). Elva endra leie ein gong tidleg i mellomalderen og leie gjennom Padua vart overtatt av Bacchiglione.
Brenta er 174 km lang og vart først kanalisert på 1500-talet då ein lang kanal vart bygd frå landsbyen Stra til Adriahavet og gjekk utanom Venezialagunen. Ein annan kanal, ofte kalla Riviera del Brenta vart bygd for å gå direkte til Venezia og Padua (som var ein slags reservehovudstad for Republikken Venezia. Brenta var derfor ei svært viktig transportåre og det vart etter kvart bygd store villaer langs elva. Berre tre av desse er i dag tilgjengeleg for ålmenta: Villa Foscari, Villa Widmann - Foscari og Villa Pisani. Det venetianske aristokratiet brukte å segle på kanalen i båtar kalla Burchiello. Varer vart transportert på tradisjonelle prammar kalla Burci.
Middelvassføringa til Brenta er 60–90 m³/s ved Bassano del Grappa og 93 m³/s ved Barzizza.
Rostov oblast
Rostov oblast, (russisk Ростовская область) er ein provins i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Rostov-na-Donu, arealet er 100 800 km² og innbyggjartalet er 4 278 000 (2010).
Demografi
Dei største byane er Rostov-na-Donu (1 090 000 ib.), Taganrog (257 700), Sjakhty (240 000), Volgodonsk (170 800), Novotsjerkassk (168 800), Batajsk (111 800) og Novosjakhtinsk (111 100).
Fleirtalet av folket er etniske russarar. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske fordelinga:
Way to Blue
Way to Blue er eit samlealbum fra 1994 med songar av den britiske musikaren Nick Drake. songane er tatt fra dei tre originalalbuma og fra Time Of No Reply. Albumet selde til gull i Storbritannia den 30. september 1999.
Langeidvatn
Langeidvatn er ein innsjø som ligg i Vinje kommune i Vestfold og Telemark. Innsjøen består av øvre og nedre Langeidvatn, som begge er demd opp. Desse har sitt utløp til Vadtjønnane (øvre og nedre), som òg er demd opp. Frå her går det røyrgate til Haukeli kraftverk. Systemet sitt naturlege utløp er til elva Kjela, like oppfor kraftstasjonen.
Peresjtsjepyne
Peresjtsjepyne (ukrainsk Перещепине) er ein by i Dnipropetrovsk oblast (provins) i Ukraina. Han ligg kring 100 km nord for Dnipropetrovsk. Byen har kring 10 000 innbyggjarar (2011).
KTM
Historie
Føretaket vart grunnlagd i 1934 i Mattighofen i Austerrike av mekanikaren Hans Trunkenpolz som Kraftfahrzeuge Trunkenpolz Mattighofen. Det var først i 1953 at føretaket produserte dei første syklane, 20 eksemplar vart produsert. I 1955 kom Ernst Kronreif inn, og då skifta føretaket namn til Kronreif, Trunkenpolz, Mattighofen. Dei var dei første til å produsere 4taktsmotor for en offroad motorsykkel. Dei var og først med ein hydraulisk clutchmekanisme på alle modeller av motorsyklar, og var først til å lage ein konkuransesykkel, «supermoto». I 2003 vart produksjonen av motorsyklar av det svenske merket Husaberg underlagt KTM, men Husaberg vert framleis produsert i Sverige.
Hans Trunkenpolz døydde i 1989.
Fallvind
Ein fallvind er ei søyle med søkkande luft som kan føre til kraftig horisontal vind på overflata. Med vindstyrke opp mot 240 km/t (67 m/s) kan dei ofte føre til liknande øydeleggingar som ein tornado, og sidan dei ofte oppstår i samband med kraftige torevêr blir ei av og til tatt for å vere nettopp det. Skilnaden på dei er derimot at fallvindar fører til vind ut til alle kantar frå eit sentralt punkt på bakken (divergent vind), medan tornadoar har vind som går inn mot senteret av tornadoen (konvergent vind) i ei roterande rørsle.
Fallvinden kan bli spesielt kraftig i samband med torevêr. Fallvind utan nedbør eller i samband med virga vert kalla «tørr fallvind», medan fallvind i lag med nedbør vert kalla «våt fallvind». Dei fleste fallvindane har ei utstrekking som er mindre enn 4 km i diameter på bakken og vert kalla mikroutbrot. Er dei større enn 4 km i diameter vert dei av og til kalla makroutbrot, og kan i ekstreme tilfelle dekke eit 320 km breitt og 1600 km langt område og vare opp mot 12 timar og meir. Prosessane i dei meir ekstreme tilfella er derimot litt annleis enn for dei fleste fallvindtilfella.
Prosessen startar vanlegvis med at hagl eller store regndropar fell gjennom eit tørrare luftlag. Haglkorna smeltar og regndropane fordampar, ein prosess som krev energi slik at lufta blir avkjølt. Kald luft er tyngre enn varm luft, og dette fører då til at den søkkande lufta akselererer. Når den søkkande lufta treffer bakken spreier den seg til alle kantar.
Eit sjeldnare tilfelle er ein type fallvind kalla «varm fallvind», som oppstår når nedbør fordampar i lufta, og lufta blir komprimert når den søkk frå store høgder. Denne komprimeringa fører til ei oppvarming av lufta. Varme fallvindar opppstår hovudsakleg om natta og kan skape vind opp mot 45 m/s, innehalde svært tørr luft og føre til ein temperaturauke på heile 50 °C. Slike ekstreme temperaturaukar skjer vanlegvis når temperaturen i utgangspunktet er -20 til -30 °C, og varar sjeldan meir enn eit par timar.
Fallvind, og særleg mikroutbrot, er svært farleg for flytrafikk, og har ført til fleire alvorlege flyulykker.
Fenerbahçe
Fenerbahçe er eit tyrkisk fotballag med heimebane i hovudstaden Istanbul.
Spelarstall
<....>
Fenerbahçe SK
Steam
Steam er ei digital distribusjonplattform for dataspel utvikla av Valve Corporation. Ho vart utgjeve i 2003 som eit boteråd for Valve å gje automatiske oppdateringar til sine eigenutvikla dataspel. Plattforma utvikla seg etter kvart til å inkludere dataspel frå andre utviklarar og utgjevarar. Steam tilbyr digital rights management (DRM), tenarar for matchmaking, strøyming av video og sosiale nettverkstenester. Programmet tilbyr også brukaren installasjon og automatiske oppdateringar av dataspel, kommunikative funksjonar som venelister og grupper, lagring i nettskyen og voice-chat i dataspel.
Sørøya
Sørøya er namnet på fleire øyar:
Kogel
Kogel er ei elv i Republikken Komi i Russland og ei av sideelvane til Ilytsj frå høgre i nedslagsfeltet til Petsjora.
Ho er 193 km lang og har eit nedslagsfelt på 2680 km². Den største sideelva hennar er Nedre Sotsj.
Kogel har utspring i åsen Ydzjylparma og renn sørover. Breidda er skogkledd og tidvis myrlendt. Kogel munnar ut i Ilytsj nær landsbyen Anton.
Emil Hegle Svendsen
Emil Hegle Svendsen er ein norsk tidlegare skiskyttar og langrennsløpar frå Trondheim. Han representerte Trondhjems Skiskyttere og Strindheim ski, langrennsavdelinga til Strindheim IL. Hegle Svendsen fekk sitt definitive gjennombrot då han vann to gull (20 km og fellesstart) under VM i Skiskyting 2008 i Östersund. I tillegg har Svendsen vorte juniorverdsmeister i skiskyting fleire gonger samt at han har medaljar frå juniorverdsmeisterskap i langrenn. Han har tolv gull og og seks sølv frå VM i skiskyting og fire gull, tre sølv og éin bronse frå olympiske leikar. Han har 37 verdscupsigrar i skiskyting, og han vant verscupen samanlagt sesongen 2009/2010. Svendsen var elev ved NTG Lillehammer i åra 2002-2004.
2003/2004 - Juniorverdsmeister
Svendsen vant jaktstarten i junior-VM i Haute Maurienne, og gjekk ein etappe på det norske stafettlaget som og vant gull.
2004/2005 - Juniorverdsmeister igjen
Svendsen deltok i to junior-VM denne sesongen, både langrenn og skiskyting.VM i langrenn blei arrangert i finske Rovaniemi, og Svendsen tok bronsemedaljen på 10 km fri teknikk med landsmannen Petter Northug som gullvinnar. Svendsen gjekk ankeretappen på det norske laget som tok sølv på stafetten.
I skiskyttar-VM for juniorar var han tilbake i Finland, denne gong i Kontiolahti. Han blei verdsmeistar på både 15 km på sprintdistansen, og tok søv som tittelforsvarar på 12,5 km jaktstart.
Merittar
Berre individuelle medaljar
Verdsmeisterskapen i skiskyting
Enkeltrenn i Verdscupen i skiskyting
I tillegg har Emil Hegle Svendsen ein bronsemedalje frå VM-stafetten i 2007, sølv frå stafetten i 2008 og gull på stafetten i 2009.
Busento
Busento er ei elv i Calabria i Italia og ei av sideelvane til Crathis frå venstre. Ho renn om lag 95 km frå Appenninane til Det joniske havet. Busento munnar ut i Crathis i sentrale område av Cosenza.
Elva er kjend for ei historisk hending som skjedde i 412 då Alarik I, konge av vestgotarane døydde under ei omleiring av Cosenza. I følgje segna vart han gravlagd i elveleiet til elva og at elva for ei tid vart leidd bort medan dei grov grava hans. Grava og skattane han visstnok vart gravlagd med er aldri vorte funne. Den tyske diktaren August Graf von Platen-Hallermünde hylla hendinga i diktet «Das Grab im Busento».
Gol i Hallingdal
Gol ligg der riksveg 52 frå Hemsedal møter riksveg 7, som bind Geilo saman med Vikersund. Bygda er eit viktig handels-, teneste- og kommunikasjonssenter og har ein del turisme, med fleire butikkar og hotell. På Gol er det grunnskule, Gol vidaregåande skule, Hallingdal folkehøgskule og Gol bygdemuseum, ein del av Hallingdal Museum. Gol stasjon er stoppestad for Bergensbanen. Gol kyrkje på Gol er ei langkyrkje i tre frå 1882. Gol stavkyrkje, ei stavkyrkje frå mellomalderen, vart i 1884 flytta til Norsk Folkemuseum i Oslo. Ein kopi av denne kyrkja, Gol nye stavkyrkje, er oppført i familieparken Gordarike på Gol.
Movimiento Revolucionario Túpac Amaru
Movimiento Revolucionario Túpac Amaru (MRTA) eller berre Túpac Amaru var ein kommunistisk geriljaorganisasjon som var aktive i Peru frå 1984 til 1997 og var saman med Sendero Luminoso ein av dei viktige aktørane mot den peruanske staten i den interne konflikten i Peru på 1980- og 90-talet. Rørsla var leia av Victor Polay Campos («Kamerat Rolando») fram til han vart sett i fengsel, og deretter av Néstor Cerpa Cartolini («Kamerat Evaristo») til han døydde i 1997. MRTA tok namnet sitt etter Túpac Amaru II ein opprørar frå 1800-talet som sjølv hadde teke namnet frå oldefaren sin Túpac Amaru, den siste Inkaleiaren.
MRTA vart stempla som ein terroristorganisasjon av regjeringa. På sitt sterkaste hadde rørsla fleire hundre aktive medlemar. Rørsla sitt uttalte mål var å etablera ein kommunistisk stat og reinsa landet for imperialistiske element.
Den første aksjonen til MRTA var eit bankran i 1980, der mellom andre Victor Polay og Jorge Talledo Feria, som også var med i sentralkomiteen, deltok. Talledo vart ved eit uhell drepen av sine eigne i dette åtaket.
Antiterrorprogrammet Peru sette i verk frå 1992, saman med indre strid og kampar mot rivalen Sendero Luminosa, svekka organisasjonen kraftig.
Den siste store aksjonen til MRTA var ein aksjon ved den japanske ambassaden. 14 MRTA-medlemar sneik seg inn forkledd som kelnerar og okkuperte den japanske ambassadøren sin bustad. Dei tok 72 gjester som gissel og heldt dei der i over fire månader. Kvinnene som var der, mellom anna mora og systera til president Alberto Fujimori, vart sleppte ut. Dei sette fram krav om lauslating av fengsla MRTA-medlemar, men peruvianske styresmakter gjekk ikkje med på det. 22. april 1997 storma soldatar ambassaden. Alle gisseltakarane vart drepne i aksjonen, nokre av dei avretta med skot i bakhovudet, og eitt av gisla mista livet.
Ekerstølsvegen
Ekerstølsvegen er ein blindveg på Smørås i Fana i Bergen. Han går søraustover frå Smøråsvegen og er om lag 250 meter lang.
Movimiento Revolucionario Túpac Amaru
I 2006 vart Victor Polay dømd ved ein peruviansk domstol for nesten 30 brotsverk på slutten av 80- og byrjinga av 90-talet.
Ekerstølsvegen
Namnet vart vedteke i 1970.
Selen
Selen er eit ikkje-metallisk grunnstoff med kjemisk symbol Se og atomnummer 34. I periodesystemet er selen plassert i Gruppe 16.
Bruk av selen
Selen vert brukt i rustfritt stål.
Grunnstoffet kan brukast i glasproduksjon.
Biologisk rolle
Selen er eit essensielt spormineral. Sambindingar kan vera giftige.
Olga Zajtseva
Namnet Olga Zajtseva kan vise til:
Anne Steinsvik Nordal
Anne Steinsvik Nordal kjem frå Volda, og er frå 2005 tilsett som dagleg leiar for Nasjonalt senter for nynorsk i opplæringa. Steinsvik Nordal er utdanna cand.philol. med hovudfag i norskdidaktikk (fagdidaktikk) frå Universitetet i Oslo.
Itokawa
Itokawa (糸川) er eit japansk namn som kan visa til:
Sjå òg japansk namn
Cordell Hull
Cordell Hull var ein amerikansk politikar frå Tennessee. Han var utanriksminister for USA frå 1933–1944, i presidenttida til Franklin Delano Roosevelt. Hull vart tildeld Nobels fredspris i 1945 for arbeidet sitt for å få skipa Dei sameinte nasjonane.
Lilo og Stitch: Serien
Lilo og Stitch: Serien (engelsk: Lilo & Stitch: The Series) er ein teiknefilmserie frå USA laga av The Walt Disney Company. Han blei laga mellom 2003 og 2006, og fortset der filmen Lilo & Stitch slutta. Serien er blitt send på fjernsynskanalen Disney Channel og NRK1 i Noreg.
Serien handlar om den hawaiiske jenta Lilo, familien hennar og Stitch, eit eksperimentelt vesen laga av romvesenet Jumba Jookiba. Serien går ut på å verna Hawaii-øyane frå liknande vesen laga av Jookiba. Hovudfienden deira er kaptein Gantu, eit anna romvesen som arbeider for vonde doktor Hamsterviel.
Sigbjørn Hølmebakk
Sigbjørn Hølmebakk var ein norsk forfattar. Han var bror av forlagsmannen og forfattaren Gordon Hølmebakk. Hølmebakk var òg aktiv i folkerørsla mot atomvåpen i Noreg. Han var aktiv på venstresida i politikken, mellom anna i høve til avisa Orientering, og var ein av dei som gjorde opptak til stiftinga av Sosialistisk Folkeparti. I 1961 skreiv han artikkelen «Brønnpisserne» om mistenkeleggjering og personforfylgjing av kommunistar og andre radikale.
Hølmebakk debuterte litterært i 1950 med novellesamlinga Ikke snakk om høsten. Som forfattar var han realist, som skreiv om eksistensielle spørsmål med driv og sterke miljøskildringar. Han vart ein folkekjær forfattar før han døydde berre 59 år gamal.
Yuki Fuji
Yuki Fuji er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokushima Vortis, Giravanz Kitakyushu og FC Gifu.
Kozjva
Kozjva eller Bolsjaja Kolzja er ei elv i Republikken Komi i Russland og ei av sideelvane til Petsjora frå venstre.
Ho er 194 km lang og har eit nedslagsfelt på 9560 km². Ho frys til i slutten av oktober eller tidleg i november og er islagd til slutten av april eller byrjinga av mai.
Dei største sideelvane hennar er Luza og Tsjiksjina.
Kozva startar der elvane Svarte og Kvite Kozjva renn saman nær landsbyen Turysjevka. Kozjva munnar ut i Petsjora 15 km nedanfor byen Petsjora.
Rennes
Rennes (gallo Resnn, bretonsk Roazhon) er ein by nordvest i Frankrike og aust i Bretagne. Rennes er hovudstad i regionen Bretagne og préfecture (hovudstad) i departementet Ille-et-Vilaine.
Folketalet i Rennes er etter ei folketeljing i 1999 på 206 229, og i 2004 estimert til 209 100. Storbyområdet til Rennes har 521 188 innbyggjarar (1999). Innbyggjarane i Rennes vert kalla Rennais.
Geografi
Det gamle sentrumet i byen er bygd på ein ås, der nordsida ligg høgare enn sørsida. To elvar møtes i byen, Ille og Vilaine.
Historie
Der elvane Ille og Vilaine renn i hop grunnla det armoriske folket Redones i det første hundreåret fvt. byen Condate. Arkeologiske utgravingar har funne mange myntar som dei gav ut, mellom anna den såkalla Amanlisskatten, som vart funne i 1835. Desse myntane kan ein sjå på museum i Rennes.
Redonerane slo seg saman med gallarane mot Roma i år 57 fvt., som vart forrådt av Crassus. Romerske sendebod vart teke til fange i byen, noko som fekk Julius Cæsar til å sende troppar til området. År 52 fvt. slo mange redonarar seg saman med Vercingetorix sine troppar, men området kom snart heilt under romersk styre. Romarane kalla Rennes for Condate Riedonum. Byen låg strategisk til nær via Osismii. Undre trugsel for invasjon på 200-talet vart det reist ein teglmur rundt heilt byen, og han vart kjend som den raude byen.
I mellomalderen var Rennes folkesett av bretonarar, og var frå 851 ein del av Bretagne.
I moderne tid er Rennes kjend for rettssaka mot Alfred Dreyfus som fann stad her.
West Burra
West Burra er ei av Scalloway Islands i Shetlandsøyane i Skottland. Ho har brusamband til East Burra. Med eit areal på 7,43 km² er ho den ellevte største av Shetlandsøyane.
Geografi
West Burra er landfast med Shetland Mainland via Trondra og ei rekkje bruer.
Busetnader
Hamnavoe er den største busetnaden på øya. Ein annan busetnad er Bridge End, kalla opp etter staden der brua går til East Burra.
Historie
Namnet Papil sør på West Burra er ein norrøn referanse til papar, irske munkar. Ein har funne restar av ei gammal kyrkje samt ein runestein som i dag står på Shetland Museum.
Edith Södergran
Edith Irene Södergran var ein finlandssvensk diktar. Ho var fødd i St. Petersburg i Russland, budde vekselvis i St. Petersburg og i Raivola i Karelen i Finland frå ho var nokre månader gammal.
Frå 1902 til 1909 gjekk Edith på den tyskspråklege jenteskulen Die deutsche Hauptschule zu S:t Petri, i St. Petersburg.
I 1907 døydde far hennar av tuberkulose, og året etter vart same sjukdomen påvist hos Edith. Ho vart send til eit sanatorium, der treivst ho ikkje. Kjensla av å vere fanga av sjukdomen og sanatoriet, vart eit vedvarande tema i hennar poesi.
Södergran var lite anerkjent i si samtid, men vert i dag halden som ein av Finlands fremste poetar. Ho vert rekna som ein av dei største modernistiske lyrikarane i Norden. Ho var den fyrste finlandsk-svenske modernisten, påverka av både fransk symbolisme, tysk ekspresjonisme og russisk futurisme. Dikta er karakterisert av fri rytme og vár intimitet, som gjer dei lett tilgjengelege for lesaren.
Hennar fyrste verk, Dikter, inneheld nokre av hennar best kjende kjærleiksdikt. Desse dikta skreiv ho etter eit kjærleiksforhold som verka sterkt på henne. Hennar seinare arbeid byter ut det vare, med sterke, profetiske syner som sjokkerte kritikarane. Hennar siste verk, Landet som icke är, er ei samling resignerte, intime dikt; skrivne nær slutten av livet hennar. Dei vart samla av lyrikaren Hagar Olsson og utgitt etter hennar død.
VM i skiskyting 2009
Verdsmeisterskapen i skiskyting 2009, den 43. i rekka, vart avvikla i Pyeongchang i Sør-Korea i tida 14. – 22. februar 2009.
Meisterskapen omfatta 11 tevlingar, fem for menn og like mange for kvinner, samt ein mixstafett der både kvinner og menn deltok på dei ymse laga. 250 deltakarar, 151 menn og 99 kvinner, frå 39 land var påmelde meisterskapen. Ni land vann ein eller fleire medaljar.
Noreg og Tyskland tok kvar sine åtte medaljar, Noreg fire av gullvalør og Tyskland to. Norske Ole Einar Bjørndalen vart den store forgrunnsfiguren med sine fire gullmedaljar, også tyske Kati Wilhelm (2-2-0) og russiske Olga A. Zajtseva (2-0-2) fekk med seg kvar sine fire medaljar heim.
10 km
Dato: 14. februar 2009
<br style="clear:both" />
12,5 km jaktstart
Dato: 15. februar 2009
<br style="clear:both" />
20 km
Dato: 17. februar 2009
<br style="clear:both" />
15 km fellesstart
<br style="clear:both" />
4 x 7,5 km stafett
Dato: 22. februar 2009
<br style="clear:both" />
7,5 km
Dato: 14. februar 2009
<br style="clear:both" />
10 km jaktstart
Dato: 15. februar 2009
<br style="clear:both" />
15 km
Dato: 18. februar 2009
<br style="clear:both" />
12,5 km fellesstart
Dato: 22. februar 2009
<br style="clear:both" />
4 x 6 km stafett
Dato: 21. februar 2009
<br style="clear:both" />
2 x 6 km + 2 x 7,5 km
Dato: 19. februar 2009
Atsushi Yamaguchi
Atsushi Yamaguchi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokushima Vortis og Banditonce Kakogawa.
Marianne Heske
Marianne Heske er ein norsk kunstnar frå Ålesund. Heske er kjend for å ha utvikla installasjonar innan videokunst og samtidskunst. Ho var tidleg ute til å nytta videofilm innan kunst.
Store delar av oppveksten budde Heske mykje i Tafjord der faren var direktør ved kraftverket, og derifrå har ho henta inspirasjon til mange av kunstverka. Med Installasjonen Ras frå 1993 tok ho utgangspunkt i Tafjord-ulukka. Kunstverket er eit videomåleri på sandblåste aluminiumsplater og 1001 dokkehovud av krystall. I Prosjekt Gjerdeløa frå 1980 flytta ho ei lita treløe frå Tafjord til Georges Pompidou-senteret i Paris, og stilte ut løa som eit kunstverk.
På verdsutstillinga i Hannover i 2000 var Noreg representert med ein installasjon av Marianne Heske. Ein stilisert kopi av Steinsdalsfossen var ein viktig del. Denne «fossen» var 15 meter høg.
Heske vart statsstipendiat frå 2004.
Kosma
Kosma er ei elv i Nenetsia og Republikken Komi i Russland og ei av sideelvane til Tsilma frå venstre.
Ho er 251 km lang og har eit nedslagsfelt på 4580 km².
Dei største sideelvane hennar er Maty og Pestsjanka.
Kosma har utspring ved Timanhøgdene i Nenetsia og renn sørover.
Kvivsvegen
I 1999 vedtok Stortinget at den framtidige traseen for E 39 skal flyttast frå noverande trase over Stigedalen mellom Eid og Volda til ein ny trase der Kvivsvegen utgjer den delen av omlegginga som er ny veg.
Dei vesentlegaste delane av prosjektet er ein tunell gjennom fjellet Kviven mellom Kalvatn i Volda og Grodås i Hornindal med ein del ny veg, og ei opprusting av noverande Fylkesveg 41 i Volda til stamvegstandard mellom Fyrde og Kalvatn.
Den nye E 39 (Kvivsvegen) skal ta av frå Fylkesveg 41 like etter Kalvatn med ein tunell gjennom Kviven og deretter ny veg til Grodås i Hornindal. Derifrå skal europaveg 39 kome inn på traseen til noverande Riksveg 15 og følgje den langs Hornindalsvatnet til Eid.
For eksistarande trase for E 39 over Stigedalen må ein antan må ta ferja Volda-Folkestad, eller ein må køyre den til dels smale og dårlege fylkesveg 651 frå Straumshamn rundt Austefjorden for å kome seg frå Eid til Volda. Den nye E 39 Kvivsvegen gir såleis ferjefritt samband mellom Volda og Nordfjordeid, og dessutan eit klart betre samband mot Stryn og vidare mot Austlandet langs riksveg 15.
Vegen fekk løyving i Statsbudsjettet 2008 og vart starta opp i 2008. Vegen vart opna av statsråd Liv Signe Navarsete 22.september 2012.
Det er vidare planar om å forbetre det ferjefrie sambandet sørover fylkesveg 60 via Stryn og til ein når i noverande europaveg 39 ved Byrkjelo, men det er ikkje sett av pengar til dette no.
Pepsikyss
Pepsikyss er debutboka til Ingvar Ambjørnsen frå 1976. Det er ei diktsamling som han laga medan han tok gartnarutdanning i Ulvik. Boka er på 20 sider, og blei gjeven ut på eiga hand av Ambjørnsen. Ho inneheld også hans eigne illustrasjonar og eit kort prosastykke.
Allereie då han var 19 år hadde forfattaren fått tilsagn om utgjeving av bokmanuset En dragefangers drøm på Solum Forlag. Men forlaget trekte seinare tilbodet - og Ambjørnsen destruerte manuset. Deretter skreiv han Pepsikyss som han sjølv omtalar som «jævleg dårleg» og at han i boka «sviktar si eiga røyst».
Ambjørnsen selte halvparten av opplaget på gata i Bergen, men dumpa 250 eksemplar av den fyrste diktsamlinga si i ein containar. I dag er boka verd mellom 5000 og 10 000 kroner, og er tilnærma «søkk borte».
Bormio
Bormio (retoromansk:Buorm) er ein kommune i provinsen Sondrio i regionen Lombardia i Nord-Italia. Kommunen har eit areal på 41 km² og i overkant av 4 000 innbyggjarar (2010). Bormio er hovudbyen i øvre Valtellina. Småbyen ligg 1 225 meter over havet, ved foten av Stelviopasset.
Bormio er internasjonalt kjend for sine varme kjelder og som vintersportsstad. Sidan midt på 1990-talet har det ofte vorte arrangert verdscuprenn på staden. Verdsmeisterskapane i alpine greiner for 1985 og 2005 vart avvikla i Bormio.
Skirennaren Deborah Compagnoni er frå Bormio.
Bronkopulmonal dysplasi
Bronkopulmonal dysplasi eller bronkopulmonær dysplasi (BPD) er ein kronisk lungesjukdom hos ungar som er fødde for tidleg. Sjukdommen skuldast hovudsakleg mangel på surfaktant i lungene, med påfølgjande respiratorisk distress-syndrom, mekanisk ventilasjon og oksygenterapi. Dette gjev ein betennelsestilstand i lungene, deretter arrdanning. Talet på alveolar blir lågare enn normalt og alveolane blir større og stivare enn normalt. Det er altså fleire årsaker.
Behandling
Ein kan gje dexomethason for å dempe betennelsen i lungene. Ut over det vil behandlinga vera støttande. Ein kan gje oksygen på nasekateter for å kompensere for nedsett lungefunksjon. Det er vidare viktig at pasienten får tilstrekkeleg næring og energi. Tilskot i kosten, bruk av ventrikkelsonde (slange til magesekken) eller gastrostomi kan vera naudsynt i nokre tilfelle. God pleie og omsorg så ungen ikkje aser seg opp og aukar energiforbruket er viktig.
Margit Eli Oskal
Margit Eli Oskal er ein norsk samisk politikar som er sametingsrepresentant for Arbeidarpartiet frå Gáisi valkrins i perioden 2009-2013.
Oskal er busett i Andsvatn i Sørreisa kommune. Ho sitt i styret i Troms Reindriftssamers Fylkeslag.
Deichmanske bibliotek
Deichmanske bibliotek, med hovudbibliotek på Arne Garborgs plass på Hammersborg i Oslo, er eit kommunalt folkebibliotek, det største i Noreg. Hovudbiblioteket opna i 1933. Arkitekt for bygget var Nils Reiersen.
Biblioteket har avdelingar kringom i Oslo.
Biblioteket byggjer på ei testamentarisk gåve frå Carl Deichmann, som levde frå 1705 til 1780. Han testamenterte boksamlinga si på 6,069 band til byen. Dei første biblioteklokala låg i Rådhusgata, og opna for publikum 12. januar 1785. .
I 1898 moderniserte Haakon Nyhuus biblioteket etter eit opphald i USA.
Souleymanou Hamidou
Souleymanou Hamidou er ein kamerunsk fotballspelar som har spela som keeper for Kayzerispor i den tyrkiske fotballigaen, og for det kamerunske landslaget.
Deichmanske bibliotek
Eit nytt hovudbiblioteket er under bygging i Bjørvika i Oslo.
Fritt biblioteksystem
Deichman bibliotek har sia 2014 nytta det frie biblioteksystemet Koha med utvidinga Library Extended (LS.ext). Denne utvidinga er utvikla av og for Deichman bibliotek, og har vore nytta i produksjon sia oktober 2016.
Åsne
Åsne (òg skrive Aasne) er eit kvinnenamn. Namnet kjem av det norrøne namnet Ásný, i dag stava Åsny, samansett av ås-, gud, og -ny, som tyder ny. Det kan brukast som kortform av førenamn som byrjar med Ås-, som Åshild eller Åsta.
Namnet har særleg vore nytta i Telemark. Det er rundt 500 som heiter Åsne i Noreg, og 100 som heiter Aasne.
Åsne har namnedag 8. februar.
Taiji Furuta
Taiji Furuta er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokushima Vortis og Banditonce Kobe.
Tomat
Skildring
Tomtaplantar er tofrøblada ranker som kan danna ein busk eller danna ein lengre stengel. Stengelplanten kan bli over 180 cm høge om han blir støtta opp, men heile stengelen når gjerne ei leng på 7 meter i Noreg. Plantane er ofte eittårige, men nokre kan leva lengre i gunstige tilhøve. Rankene har ofte «hår» som kan omdannast til røter om dei får bakkekontakt og fukt.
Mange av blomane er sjølvpollinerande, som mange andre plantar frå Amerika, som ikkje hadde honningbier før desse blei innført frå Europa, men andre blir pollinert ved annan hjelp utanfrå. Tomaten er eit bær med væskefylte hólrom fylte med frø. Mindre tomatar har gjerne to hólrom medan større typar kan ha fleire.
Det er dyrka fram fleire typar tomatar, mellom anna dei svært store bifftomatane og mindre plommetomatar eller cherrytomatar. Medan mogne tomatar typisk er kjende som raudlege på farge, finst det også gule, oransje, svarte, brune, lilla, rosa og kvite frukter.
Tomat har høgt innhald av A- og C-vitamin og inneheld mykje lykopen, eit stoff som kan hemma nokre typar kreft. Varmebehandling av tomatane gjev høgare lykopeninnhald. Lykopen gjev mange mogne tomatar raudfarge, medan karoten gjev frukta oransjefarge tidlegare i utviklinga.
Bruk
Tomat blir brukt i salat, sausar og supper. Han er mellom anna ein hovudingrediens i salsasaus, ketsjup, pizza og gazpacho.
Soge
Opphavet til dagens tomat, ein plante med små, grøne frukter, voks først i høglandet i Inkariket (noverande Peru). Planten blei innført til Aztekarriket (noverande Mexico) der han blei dyrka i stor stil og kajne under namnet xitomatl, eit nahuatlord som tyder 'rund ting med navle'. Andre mesoamerikanske folk kalla han tomati. Europeiske oppdagarar tok han med seg til Europa rundt 1500, der han mellom anna blei nemnd som poma aurea eller pomo d’oro, 'gyllent eple', eller variasjonar over 'tomat'. Tomaten voks godt i middelhavsklima, og blei først brukt til pynt, men var vanleg brukt i spansk matlaging frå 1600-talet. Spanjolane innførte han også til Filippinane, og tomaten spreidde seg derfrå til Søraust-Asia og resten av verdsdelen. Sjølv om tomaten blei eten elles i Europa, meinte briten John Gerard, som gav ut ei urtehandbok i 1597, at han var giftig. Det tok derfor lenge før britar og britiske nordamerikanarar tok i bruk grønsaken.
Carl von Linné plasserte tomaten i slekta Solanum i 1753 og kalla han Solanum lycopersicum (Lyco tyder 'ulv' og persicum 'fersken'). I 1768 blei han omplassert til ei eiga slekt og gjeve namnet Lycopersicon esculentum, som ikkje følgde botaniske namngjevingsreglar. I 1881 fekk han det teknisk rette namnet Lycopersicon lycopersicum, men dette blei ikkje teke i bruk, og L. esculentum blei godteke som botanisk namn. Nyare genetisk forsking har likevel vist at Linné hadde rett då han plasserte tomaten i Solanum-slekta.
Tomaten kom først til Noreg i 1855, då han blei vist fram på ei utstilling i Christiania. I 1890 byrja ein med tomatdyrking ved Thorstein Bryne sin planteskule i Stavanger. I 1928 tok ein til med dyrking i veksthus på Finnøy, og frå 1932 i oppvarma drivhus.
Dyrking
I 2008 blei det dyrka 125 millionar tonn tomatar i heile verda. Den største produsenten var Kina.
I Noreg er tomaten blitt svært populær, og i 2008 åt kvar nordmann i snitt 7 kg. Landet er i dag nesten sjølvforsynt med tomatar, men må særleg importera om vinteren. Dei norske tomatane blir dyrka i veksthus, 80-85 % av dei i Rogaland.
Magnetisme
Magnetisme er ein eigenskap ved material som gjer at dei utøver ei tiltrekkjande eller fråstøytande kraft på andre material. Det er mikroskopiske rørsler av molekyl som gjev opphav til eigenskapen. Nokre material, til dømes jern, einskilde former av stål og mineralet magnetitt, er særleg magnetiske. Alle andre material har òg, i større eller mindre grad, magnetiske eigenskapar, men i dei fleste tilfelle er eigenskapane så små at dei ikkje kan påvisast utan bruk av spesialutstyr. Ordet kjem frå Magnesia ad Sipylum der ein i antikken for første gang oppdaga fenomenet. Noko som er prega av magnetisme vert kalla magnetisk.
Zermatt
Zermatt er ein kommune i distriktet Visp i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Landsbykyrkja ligg 1 608 meter over havet. Zermatt ligg øvst i Mattertal, på nordsida av Matterhorn.
Zermatt er ein svært kjend ski- og turiststad. Landsbyen er bilfri, sjølv om ein får løyve til å ha motorkøyrety av det kantonale politiet. Generelt sett er det fastbuande som får lov til dette. Dei fleste som besøker Zermatt kjem med tog frå Täsch eller Visp.