cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1300-talet
Kunst og vitskap
Krutvåpen, som eldspyd, rakettar, land- og sjøminer, muskettar, bombardar, kanonar og kanonkuler fylte med krut er skildra i den kinesiske teksten Huolongjing frå dette hundreåret. Også i Europa tok ein i bruk skytevåpen frå 1320-talet. Kanonar og armbrøstar minska tydinga av riddarar, noko som i sin tur svekka føydalismen.
Handel
Hansaen nådde eit høgdepunkt i makt og utstrekking, med handelsmonopol i mykje av Nord-Europa. England fekk ei økonomisk stordomstid gjennom ullhandel. Byar som hadde tent seg rike på handelen bygde store kyrkjer. I 1377 hadde London minst 50 laug og eit folketal på over 35 000.
Religion
Pavesetet låg i Avignon i store delar av hundreåret. Det vestlege skismaet frå 1378 førte til at den katolske kyrkja ei tid hadde tre stridande pavar. Den reformkrevjande lollardismen voks fram i England mot slutten av hundreåret.
Islam nådde Terengganu på Malayahalvøya.
Krig
Den skotske fridomskrigen ende med skotsk sjølvstende tidleg i hundreåret. I 1337 braut Hundreårskrigen ut då Edvard III av England gjorde krav på den franske trona. Fleire folkelege opprør fann stad i Europa: Bondeopprør i Frankrike i 1358, Ciompi-opprøret av ullkardarar i Firenze i 1378 og bondeopprøret i England i 1381.
Bysantarriket opplevde borgarkrig. Det osmanske riket blei danna og tok til å breia seg inn i Balkan. I 1389 fann slaget ved Kosovosletta stad, der osmanhæren sigra.
Samling
Polen blei sameint att under Vladislav I i 1320. I 1385 gjekk landet inn i ein polsk-litauisk union.
I Skandinavia ende hundreåret med sameining i Kalmarunionen, skapt av dronning Margrete Valdemarsdotter.
Yuki Ishida
Yuki Ishida er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Shonan Bellmare, Tokushima Vortis, Matsumoto Yamaga FC og Fujieda MYFC.
Hukusjøen
Hovudinnløpet til Hukusjøen er Veståa og kjem frå Vestmarka, utløpet er Auståa og renn austover før han munnar ut i Glomma etter nokre kilometer.
Elva Salat
Salat er ei elv sør i Frankrike, og ei av sideelvane til Garonne. Ho har sitt utspring oppfor kommunen Couflens, i fjellsida til Mont Rouch sentralt i Pyreneane. Den tidlegare provinsen Couseran i Gascon ligg i dalen.
Thailandske regentar
Bortsett frå kong Taksin, som oppretta Siam (no Thailand) i 1768, har alle kongane av Thailand høyrt til Chakri-dynastiet. I tillegg til kongane har andre kongelege fungert som regentar når kongane har vore mindreårige, i kloster eller utanlands over lengre tid.
Namnet Chakri kjem frå tittelen Chao Pharaya Chakri som høyrde til generalen som fekk trona ettar at Taksin var styrta — Rama I eller Buddha Yodfa Chulalok den store. Namnet chakri, og emblemet for kongehuset, er ei samantrekking av [sudarshana] chakra ('diskos') og trisula ('trefork), våpen som høyrer til guden Narai (Visjnu), som kongane i dette dynastiet blir rekna som personleggjeringar av.
Mekanikk
Mekanikk er den greina av fysikken som omhandlar rørsler, forskyvingar, spenningar og stabilitet av partiklar og lekamar. Klassisk mekanikk syner korleis årsaker og verknader er knytte saman, og er eit langt større fagfelt enn det dei fleste elevar møter. Som «sanning om korleis universet er laga» er klassisk mekanikk i dag erstatta av relativistisk mekanikk. Dei gamle klassiske teoriane er likevel dei mest nytta verda over i kvardagen for ingeniørar. Men for relativitetesfysikken er dei klassiske teoriane berre eit spesialtilfelle.
Ordet mekanikk vert nytta om mellom anna:
Warner Bros.
Warner Bros. Entertainment er ein av verdas største produsentar av film- og TV-underhaldning. Det er eit selskap i Time Warner-konsernet, med hovudkvarter i Burbank, California.
Apollo-asteroide
Apolloasteroidane er ei gruppe av nærjordsasteroidar namngjeven etter 1862 Apollo, den første asteroiden i denne gruppa som vart oppdaga. Apolloasteroidane er jord-kryssande asteroidar som har ein store halvakse større enn det jorda har. Nokre av dei kan koma svært nære jorda og utgjer ein potensiell trussel mot planeten. Rekorden for nær passering er knapt 85 000 km (2003). Asteroiden som gruppa er kalla opp etter, 1862 Apollo, vart oppdaga i 1932.
Warner Bros.
Warner Bros. har fleire dotterselskap, mellom andre Warner Bros. Pictures, WB Television, Warner Bros. Records, Warner Home Video, Castle Rock Entertainment, Turner Entertainment, Dark Castle Entertainment og Cartoon Network Studios.
Apollo-asteroide
I 2014 kjente ein til 5766 Apollo-asteroidar. Den største av desse er 1866 Sisyphus, som har ein diameter på kring 8,5 km. Tsjeljabinsk-meteoren som eksploderte over Tsjeljabinsk i Russland den 15. februar 2013, var ein Apollo-asteroide.
Velkjente apolloasteroidar inkluderer:
Damp
Damp er gassfasen til eit stoff ved romtemperatur, som normalt ville hatt enten fast form eller væskeform.
Sjølv om damp og gass ofte ukorrekt vert brukt om ein annan, er damp ein gassfase som er i termodynamisk likevekt med væskefasen eller den faste forma av stoffet i temperatur under kokepunktet til stoffet. Når eit stoff er i gassfasen er temperaturen så høg at ein ikkje samtidig kan ha væskefasen eller den faste fasen av stoffet. Ei væske eller eit fast stoff treng ikkje koke for å frigje damp. Det atmosfæriske kokepunktet til ei væske er temperaturen der damptrykket er lik ei atmosfære. Sjå vassdamp.
Damptrykket er likvektstrykket til ei væske (eller eit fast stoff) ved ein spesifikk temperatur. Damptrykket til ei væske eller eit fast stoff (reint eller i ei blanding) er ikkje påverka av trykket i kontakt med væska eller det faste stoffet.
For tofasesystem (t.d. to væskefasar), er damptrykket til systemet summen av damptrykket til dei to væskene.
Trivia
Brennbare væsker brenn ikkje når dei vert sett fyr på. Det er dampskya over væska som brenn viss dampmengda er mellom den låge og øvre eksplosjonsgrensa til væska.
Sparking
Sparking (frå norrønt sparka) eller spenning (frå sperna, spenna) er det å støyta eit bein mot eit mål eller ut i lufta. Sparking kan vera ein del av slosting, idrett eller oppvising, som dans. Spark blir bruka som angrepsmiddel i nærkamp. Ein kan òg nytta spark til å gje ein liten gjenstand stor fart; dette gjer ein til dømes med ein ball innan fotball og amerikansk fotball. Ordet «sparking» kan òg brukast om å flytte seg framover med ein spark eller sparkstøtting.
Nærkamp
I handkamp er spark eit slag med foten, kneet eller beinet. Vanlegvis er spark seinare enn slag, men spark er kraftigare.
Sparka er ein fundamental del av mange militære kunstar. Eksempel på dette er; wushu, karate, kickboxing, tangsudo og taekwondo. Andre kunstar brukar ikkje spark i det heile tatt, som for eksempel i boksing. Ein del militære kunstar brukar spark der det blir avgrensa til spark mot den nedre delen av motstandaren sin kropp.
Det finst eit stort tal ulike spark, og mange av dei har eigne namn. Ofte har den same rørsla ulikt namn i dei ulike militære kunstane.
Slaviske språk
Slaviske språk er ei grein av dei indoeuropeiske språka. Det er tre undergrupper av dei slaviske språka. Dei er austslaviske språk, vestslaviske språk og sørslaviske språk. Dei viktigaste austslaviske språka er russisk, kviterussisk og ukrainsk, dei viktigaste vestslaviske er polsk, tsjekkisk, slovakisk og sorbisk, og dei viktigaste sørslaviske er bulgarsk, slovensk, makedonsk, serbisk, kroatisk og bosnisk.
Dei slaviske språka har utvikla seg frå urslavisk, ei av dei austlege greinene av urindoeuropeisk. Dei ulike slaviske språka skil seg ikkje så mykje frå kvarandre, og det eldste dokumenterte slaviske skriftspråket, gammalkyrkjeslavisk (frå 900-talet), skil seg dermed sannsynlegvis relativt lite frå urslavisk. Frå gammalkyrkjeslavisk utvikla det seg på 1000-talet ulike variantar, som ein tradisjonelt kallar kyrkjeslavisk. Ein skil da mellom bulgarsk-kyrkjeslavisk, russisk-kyrkjeslavisk, serbisk-kyrkjeslavisk, kroatisk-kyrkjeslavisk og tsjekkisk-kyrkjeslavisk.
Naoki Ishihara
Naoki Ishihara er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Shonan Bellmare, Omiya Ardija, Sanfrecce Hiroshima, Urawa Reds og Vegalta Sendai (2019).
Vordemwald
Vordemwald er ein kommune i distriktet Zofingen i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 430 meter over havet.
Mathieu Valbuena
Mathieu Valbuena er ein fransk fotballspelar som har spela for Marseille i fransk Ligue 1, og for det franske landslaget. Han vart fransk seriemeister med Marseille i 2010. Han debuterte for det franske landslaget 26. mai 2010 i ein vennskapskamp mot Costa Rica og skåra eitt mål i den same kampen. Faren til Valbuena kjem frå Spania.
Salat
Ulike typar mat:
Stader
Religion
Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands
Det Uavhengige Sosialdemokratiske partiet i Tyskland, Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands (USPD), blei skipa i 1917 av krigsmotstandarar i Det tyske sosialdemokratiske partiet SPD. Leiaren for det nye partiet blei Hugo Haase.
USPD samla alle motstandarane av SPD-leiinga si støtte til den tyske krigføringa under første verdskrigen, folk som Eduard Bernstein, Karl Kautsky, Karl Liebknecht og Rosa Luxemburg. Folk med til dels svært ulike standpunkt i andre spørsmål, men altså samde om ei prinsipiell avvising av støtte til krigføringa.
Venstrefløya av USPD var Spartakusforbundet, med Liebknecht og Luxemburg i brodden. På slutten av 1918 braut Spartakusforbundet med USPD, og skipa Det tyske kommunistpartiet, mot Luxemburgs vilje.
USPD gjekk inn for eit kompromiss og ein kombinasjon mellom eit parlamentarisk system og eit arbeidarrådssystem, og fekk stor oppslutning ved valet i juni 1920 som venstresosialistisk parti, med om lag 5 millionar røyster mot SPD sine 5,6 millionar og KPD sine 440.000. Men styrken til partiet skulle også vise seg å vere svakheita deira, nemleg mellomposisjonen mellom ein parlamentarisk og ein revolusjonær politisk kurs. I datidas Tyskland skulle det vise seg vanskeleg i lengda å halde ein slik kurs. I desember 1920 blei partiet kløyvd, da fleirtalet på landsmøtet deira gjekk inn for sameining med KPD. Dei fleste i rest-USPD gjekk inn att i SPD i slutten av 1922. Om lag ein tredel av USPD-medlemmene gjekk med KPD, ein tredel gjekk tilbake til SPD, og ein tredel "forsvann" frå politikken.
Kjelder
Hovudsakleg E. H. Carr: The Bolshevik Revolution, bind 3, Penguin Books, 1977, ISBN 0 14 02.0751 1, og artikkelen på den tyskspråklege wikipediaen.
Helgesjøen
Helgesjøen er ein innsjø som ligg på grensa mellom Noreg og Sverige. Den norske delen ligg i Eidskog kommune i Innlandet. Innsjøen har eit samla areal på 4,04 km², der 2,25 km² av dette ligg i Noreg.
Wiliberg
Wiliberg er ein kommune i distriktet Zofingen i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 651 meter over havet.
Olof Lagercrantz
Saman med William Heinesen delte han Nordisk Råds litteraturpris i 1965. Lagercrantz fekk prisen for boka Från helvetet til paradiset.
Avatime
Avatime, òg kjend som afatime, sideme, sia eller siyase, er eit kwa-språk som blir tala av avatimefolket aust i Ghana. I 2003 var det om lag 24 000 som talte språket.
Språket er tonalt med tre tonar. Det har vokalharmoni, og vert òg hevda å ha dobbeltartikulerte frikativar.
Deposisjon
Snø kan bli til ved deposisjon i skyene, medan rim blir til på same måten nær bakken.
Torstein Grythe
Torstein Grythe var ein norsk musikar og dirigent. Han er best kjend for å ha oppretta gutekoret Sølvguttene, som han òg dirigerte fram til 2004.
Biografi
Torstein Grythe var fødd i Oslo, då kalla Kristiania, i 1918. Som niåring byrja han å læra å spela fiolin på Musikkonservatoriet i Oslo. I 1928 vart han medlem i Olavsguttene, ein gutekor som nettopp hadde vorte oppretta. I 1930 byrja han i Oslo Domkor, der han etter kvart vart visedirigent.
I 1937 vart Grythe med i Leif Rustad sitt orkester i NRK, der han spelte bratsj. Oppmoda av Rustad stifta han eit nytt gutekor, Sølvguttene, i 1940, då Noreg var under tyske okkupasjon. I 1951 fekk han stilling som dirigent for NRKs guttekor, som i 1967 vart slått saman med Sølvguttene. Grythe valde ut eit repertoar for koret som omfatta gamal og samtidig kyrkjemusikk, folkesongar, madrigalar og vanleg kormusikk. Han hadde eiga opplæring for unge koraspirantar. Han dreiv òg med fleire fellesaktivitar for kormedlemar, mellom anna ein sommarleir for gutane og båtturar med skøyta si. Arbeidet hans fekk Sølvguttene opp på eit internasjonalt nivå, med konsertar i fleire land rundt Europa og vidare. Han fortsette å driva koret heilt fram til 2004 då, 86 år gamal, han overlet koret til den nye dirigenten Fredrik Ottestad. Ifølgje Guiness rekordbok hadde han i 2004 den lengste karrieren som dirigent i heile verda.
Han døydde 1. mai 2009 i Oslo, 90 år gamal.
Utmerkingar
Grythe fekk fleire prisar og utmerkingar for arbeidet han hadde gjort med Sølvguttene:
Kapitalisme
Kapitalisme har fleire ulike tydingar. Som eit økonomisk system, baserer kapitalisme seg på privat eigarskap og staten sitt vern over dette. Ein kapitalist er ein som har kapital. Denne kapitalen kan til dømes investerast i råvarer og arbeidskraft. Kapitalisten vil sitje att med produktet og profitten etter salet av produktet. Slik vi kjenner den, har kapitalismen vakse ut av det tidlegare merkantilistiske økonomiske systemet i Europa i tidleg moderne tid.
Vi kan også sjå på kapitalisme som ein økonomisk teori og eit politisk program. Vi vil då finne ei rekkje ulike tydingar og ideologiske leirar. Til dømes var kapitalismen, i følgje Marx, borgarskapet sin naturlege ideologi. Omveltinga av dette kapitalistiske systemet til fordel for kollektivt eigarskap av produksjonsmidla står sentralt i den kommunistiske ideologien. For tilhengjarar av klassisk liberal økonomi, er kapitalisme grunnleggjande positivt. Etter deira definisjon er frihandel ein sentral del av kapitalismen. Dette inneber at ein skal fjerne statleg regulering av handel og eigedom.
Atsushi Terui
Atsushi Terui er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Shonan Bellmare.
Mekanisk energi
Det er viktig å merke seg at denne formelen berre gjeld så lenge ein held seg innanfor eit område der verdien for g er tilnærma konstant gjennom heile rørsla.
Mekanisk energi vert òg kalla totalenergi. Totalenergi kan og få ein annan formel, da omgrepet rommar andre former for potensiell energi.
Mekanisk energi står i kontrast til termisk energi.
Marstrand
Marstrand er den minste byen i Bohuslän i Sverige, og er frå 1971 ein del av Kungälv kommune.
Han er i dag ein idyllisk trehusby som blir vitja av mange turistar og sommargjester kvar sommar, og fleire regattaer går føre seg her. Nærleiken til Göteborg batar han, og mange av innbyggjarane arbeidspendlar dit.
Soge
Marstrand blei grunnlagt av kong Håkon Håkonsson på 1200-talet. Marstrand fekk byprivilegium i 1442 og var norsk til 1658.
Han har oftast levd godt av fiskeri, skipsfrakt og handel, men i tider med manglande sild har økonomien gått dårlegare. Marstrand har òg vore ramma av krig fleire gonger, under både norsk-dansk og svensk tid. Dei tradisjonelle næringane gjekk attende på 1800-talet. Samstundes blei byen ein populær badestad, som fekk ekstra høg status etter at kong Oscar II byrja vitje han årleg.
Då allmenn samferdsel i moderne tid flytta frå sjøen til landevegen hamna byen uhjelpeleg i ei bakevje: Han er ein av svært få som ikkje har noko eige omland.
Byen har vore forskansa frå gammalt av, og etter at han hadde blitt svensk blei Karlstens festning bygd, som også tena som landsfengsel. I dag er ho den største turistattraksjonen i Marstrand.
Rafael dos Santos Franciscatti
Han spela for klubben Shonan Bellmare.
Vesterålen Turlag
Vesterålen Turlag er eit lokallag av Den Norske Turistforening (DNT). Det vart stifta i 1988.
Hytter
Vesterålen Turlag driv fire turisthytter:
Harsjøen
Harsjøen eller Harrsjøen er ein innsjø som ligg i Rendalen kommune i Innlandet. Han ligg på fjellet mellom Bergset og Hanestad. I området rundt sjøen er det fleire hytter, og ei seter.
Bilohirsk
Bilohirsk (ukrainsk Білогірськ, russisk Белого́рск, Belogorsk, krimtatarisk Qarasuvbazar), armensk Բելոգորսկ, Կարասու-Բազար, tidlegare Karasubazar) er ein by på Krimhalvøya i Ukraina, kring 40 km nordaust for Simferopol ved elva Bijuk Karasu.
Gaël Clichy
Gaël Clichy er ein fransk fotballspelar som har spela for Manchester City i engelsk Premier League. Han har òg landskampar for Frankrike. Han vart seriemeister i England med Arsenal i 2004. Han debuterte for A-landslaget til Frankrike 10. september 2008 i ein VM-kvalifiseringskammp mot Serbia.
Carl Berner
Carl Berner kan vise til
EpiPen
EpiPen (og EpiPen Jr.) (varemerke) er autoinjektorar ferdig fylte med ein viss mengde adrenalin til bruk ved alvorlege anafylaktiske reaksjonar. Personar som har hatt anafylaktiske reaksjonar kan utstyrast med dette hjelpemiddelet, slik at dei har det tilgjengeleg ved behov. Autoinjektorane leverer automatisk ein bestemt dose adrenalin til kroppen, i dette tilfellet 0,3 mg for EpiPen og 0,15 mg for EpiPen Jr. som er tilpassa små born opp til 15 kg. Desse må kjøpast på apotek, det krevst resept frå lækjar.
Dei allierte under den andre verdskrigen
Dei allierte var dei som kjempa mot aksemaktene (Tyskland, Italia og Japan) og deira allierte (Finland, Ungarn, Romania) i andre verdskrigen. Frå 1. januar 1942 gjekk Dei allierte òg under namnet Dei sameinte nasjonane.
ETA
Euskadi Ta Askatasuna (ETA) (Baskisk heimland og fridom på baskisk) er ein væpna baskisk terroristorganisasjon, som har som mål å danna ein sjølvstendig, sosialistisk, baskisk stat samansett av sju spanske og franske provinsar i Pyreneane. ETA er stempla som ein terroristorganisasjon av EU og Sambandsstatane. ETA er rekna for å ha stått bak 800 dødsfall mellom 1968 og 2003, dei fleste av desse var spanske politifolk eller militære.
ETA vart grunnlagd i 1958. Symbolet deira er ein slange som kveilar seg rundt ei øks. Slangen representerer politikarar, øksa representerer den væpna kampen. Symbolet er eit uttrykk for eit symbiotisk forhold mellom politisk verksemd og væpna kamp. Organisasjonen har drive politisk kamp gjennom det no forbodne Batasuna, som likevel ikkje har formelle band til ETA.
Fram til 1968 vart kampen til ETA ført gjennom relativt fredelege aksjonar som øydelegging av infrastruktur og spanske symbol og å hengja opp det forbodne baskiske flagget på offentlege stader.
Per Øyvind Heradstveit
Per Øyvind Heradstveit var ein norsk journalist. Han var tilsett som programmedarbeidar i NRK i mange år frå 1956. I åra 1988-1992 var han NRK sin korrespondent i London. I norsk fjernsyn var han også ein av pionérane; saman med Kjell Arnljot Wig innførte han debattforma i dette mediet gjennom programposten Åpen post.
ETA
I 1968 vart ein politimann i ein vegkontroll skoten og drepen av ein ETA-medlem. Ved starten på den væpna kampen sin hadde ETA stor støtta i den spanske opposisjonen mot Franco-regimet og hjå det baskiske folket. Særleg populært var det då dei i 1973 drap admiral Luís Carrero Blanco, som skulle verta Franco sin etterfølgjar. Etter at Franco døydde i 1975 gav dei fleste baskiske organisasjonane opp kampen og godtok den delvise autonomien som spanske styresmakter då lova baskarane. ETA godtok ikkje dette, men ville framleis føra væpna kamp for eit fullt sjølvstendig Baskarland. Dette førte til ei splitting i det baskiske folket.
Utover 1980-åra trappa ETA etterkvart opp valden. Samstundes danna dei spanske styresmaktene den illegale antiterrorstyrka Grupos Antiterroristas de Liberación (GAL), som kidnappa og drap fleire ETA-medlemer som seinare viste seg å vera uskuldige i dei brotsverka dei var mistenkte for. Etter denne skandalen endra Spania strategi, og danna antiterrorlover med sikte på å knekka ETA. Arresterte medlemer vart fordelte rundt i fengsel i heile landet for å splitta dei. I dag sit nærare 700 ETA-medlemar i fengsel.
Sommaren i 1998 skreiv dei spanske styresmaktene og andre baskiske organisasjonar ein fredsavtale. Deretter erklærte ETA ei einsidig våpenkvila og starta forhandlingar med regjeringa til Partido Popular. ETA sa opp våpenkvila på grunn av det dei oppfatta som manglande vilje til dialog og kompromiss hjå motparten, og i januar 2000 gjennomførte dei det første åtaket etter våpenkvila.
Etter terroråtaka 11. september 2001 og den påfølgjande innføringa av antiterrorlover vart ETA meir og meir pressa, og fleire og fleire av aksjonane deira har vorte avverja av spanske tryggingsstyrkar.
I 2003 vart partiet Batasuna erklært ulovleg. Ved regionvalet i 2005 oppmoda ETA tilhengjarane sine om å røysta på det fram til då relativt ukjende baskiske kommunistpartiet EHAK, som ved dette valet fekk 12,5 % av røystene i regionen Baskarland.
ETA starta ei ny einsidig våpenkvila i mars 2006. Denne braut dei i desember same år.
Snøkanon
Ein snøkanon er ein maskin brukt til å laga kunstig snø. Maskinen verker ved å atomisera vatn ved hjelp av trykkluft for så å lata det kondensera til kunstsnø. Maskinen blir ofte brukt i skibakkar i tillegg til vanleg snø for å forlenga skisesongen. Kunstsnøen er òg slitesterk og vert mellom anna nytta i skiidrett for å mest mogeleg like konkurransevilkår.
Snøkanonar som nytta høgt trykk kom først i bruk i 1960-åra, via eit langt røyrsystem. Viftekanonen er større med nyare teknologi, som produserer trykkluft på staden. Begge teknologiane krev derimot mykje energi, og meir enn 300 000 kWh/år er ikkje uvanleg. Viftekanonen nyttar derimot minst energi.
Halsjøen
Halsjøen er ein innsjø i Finnskogen som ligg på grensa mellom Noreg og Sverige. Den norske delen ligg i Våler kommune i Hedmark. Den svenske delen ligg i Torsby. Innsjøen har eit samla areal på 4,26 km², der 4,04 km² av dette ligg i Noreg.
Lars Bremnes
Lars Bremnes er ein norsk musikar (gitarist og tenorsaksofonist) og låtskrivar, bror av Ola Bremnes og Kari Bremnes som han har samarbeidd med ved fleire høve. Dei er fødde i Svolvær, som barn av Ole H. Bremnes.
Lars Bremnes leidde frå 1991 sitt eige band med Terje Johannesen, Georg Buljo, Helge Harstad og Anders Engen, som vart nominert til Spellemannprisen 1994 for Stjernesukkertøy. Han har hatt stor suksess med melodiane Fiolinan og Å kunne æ skrive.
Saman med Ola og Kari fekk han Spellemannprisen 2000 i klassen «viser og viserock» for albumet Soløye. For albumet Hjertekaptein med eigne melodiar, vann han Spellemannprisen 2006 i klassen viser. Han fekk Prøysen-prisen 2009 saman med broren Ola. Lars Bremnes er gift med Marianne Bremnes, og dei har to barn.
Cadaver
Cadaver er eit norsk daudmetall-band som vart oppløyst sumaren 2004, starta opp igjen i 2010. Bandet vart opphavleg skipa i 1988 av Anders Odden og Ole Bjerkebakke. Gruppa fekk platekontrakt med Earache Records i 1989 og gav ut Noregs fyrste daudmetallplata, Hallucinating Anxiety, i 1990. Plata vart seld i meir enn 10 000 eksemplar og vart ein undergrunnsklassikar. Den andre plata, ...In Pains, kom ut i 1992 og vart seld i meir enn 25 000 eksemplar. Cadaver-prosjektet vart lagt på is i 1993. Årsakene til oppløysinga var usemjer om kvar bandet skulle gå vidare, initiert av det store oppsvinget som svartmetall fekk på denne tida.
I åra som gjekk involverte Anders Odden seg fyrst og fremst i elektronisk musikk, mellom anna var han aktivt med i Apoptygma Berzerk. Men i 1999 gjekk han saman med andre veteranar frå metallmiljøet og skipa opp att Cadaver under namnet Cadaver, Inc. Mellom anna kom Ole Jørgen Moe frå Aura Noir inn som vokalist. På Internett sette dei opp si eiga heimeside der dei tilbaud seg å rydda opp etter folk som var drepne eller hadde teke livet av seg. Sida laut til slutt takast ned etter at bandet vart sett under politietterforsking.
I 2004 tok Cadaver, Inc. attende det gamle namnet Cadaver. Dei sterkt støytande tekstene på den siste plata Necrosis synte at dei gamle metall-veteranane ikkje akkurat hadde mjukna med åra. Etter at Necrosis kom ut, valde gruppa å oppløysa seg sjølv.
Krystall
Ein krystall er eit fast stoff bygd opp av atom, molekyl eller ion som er ordna i eit regelmessig, gjentakande mønster i alle retningar.
Som regel vil væsker danna krystallar når dei blir omdanna til faste stoff på grunn av endringar i temperatur eller trykk. Under ideelle tilhøve vil resultatet vera éin krystall der alle atoma fell på plass i den same krystallstrukturen, men som regel vil mange krystallar dannast på likt under prosessen.
Demokratisk sosialisme
Demokratisk sosialisme har historisk ofte vore synonymt med sosialdemokrati, i den opphavlege tydinga der sosialdemokratane stod for ei gradvis omdanning til sosialismen gjennom parlamentarisk arbeid og reformer. Men også meir radikale og jamvel revolusjonære sosialistar brukar omgrepet. Dei norske revolusjonære organisasjonane Raud Ungdom og Sosialistisk Ungdom brukar dette omgrepet i dag. Samstundes unngår desse organisasjonane stort sett å bruka omgrep som marxisme-leninisme og maoisme.
Til stortingsvalet i 1973 registrerte ei utbrytargruppe frå Det norske Arbeidarparti eit parti med namnet Demokratiske sosialister - AIK. Partiet stilte til val gjennom Sosialistisk Valforbund. Leiaren for partiet var Berit Ås. Partiet gjekk i 1975 inn i Sosialistisk Venstreparti.
I våre dagar er det somme som reknar demokratisk sosialisme som noko anna og meir radikalt enn det dei gamle sosialdemokratiske partia står for no, altså som synonymt med venstresosialisme. Likevel reknar til dømes AUF seg å høyre til den demokratiske sosialismen.
Kjelde
Mellom anna den engelskspråklege wikipediaen, artikkelen Democratic Socialism
Daniel
Daniel eit mannsnamn, frå hebraisk med tydinga 'Gud er min dommar'. Namnet er kjend frå Det gamle testamentet, særleg Daniels bok, og er eit utbreidd jødisk, kristent og muslimsk namn. Det er også eit etternamn, og har gjeve patronym som Daniels og Danielsen. Daniel har namnedag i Noreg den 11. desember.
Cédric Carrasso
Cédric Carrasso er ein fransk fotballspelar som har spela for Bordeaux i fransk Ligue 1. Han vart teken ut til Frankrike sin tropp til fotball-VM i 2010 som tredjekeeper. Før dette hadde han ingen landskampar for Frankrike.
Daniel
Namneformer
Den hebraiske forma av namnet er דָּנִיֵּאל, uttalt Dāniyyêl (moderne Daniyyel). Den arabiske forma av namnet er Danyal og den persiske Dâniyal. Ei italiensk form er Daniele, ei anna Danilo, som også finst i Brasil og tidlegare Jugoslavia.
Ei utbreidd kortform av namnet er Dan, ei anna er Danny.
Kvinnelege former av namnet er Dani, Danitza, Danielle og Daniella.
Bruken av namnet i Noreg
Namnet har tradisjonelt vore mykje bruka i Noreg, men bruken gjekk jamt attende utover 1900-talet inntil han fekk eit kraftig oppsving i 1990-åra.
Gutulisjøen
Gutulisjøen er eit vatn som ligg i Engerdal kommune i Innlandet.
Colin Forbes
Colin Forbes var ein engelsk forfattar av thrillerar fødd i Hampstead i London.
Eigentleg heitte forfattaren Raymond Harold Sawkins; Colin Forbes er eit pseudonym. Sawkins skreiv meir enn 40 bøker, dei fleste under ulike pseudonym. Medan Forbes-namnet er mest kjend, brukte han òg namna Richard Raine, Jay Bernard og Harold English.
Sawkins debuterte i 1966 med romanen Snow on High Ground. Den første boka skriven som Colin Forbes, Tramp In Armour, kom ut i 1969, og brukte berre dette namnet sidan 1981.
Imereti
Imereti er ein region i Georgia. Administrasjonssenteret ligg i byen Kutaisi, som er den nest største byen i landet.
Regionen ligg vest i dei sentrale delane av Georgia, og grensar til regionane Racha-Lechkhumi og Kvemo Svaneti i nord, Samtskhe-Dzjavakheti i aust, Shida Kartli i sør, Guria i sørvest og Samegrelo-Zemo Svaneti i nordvest.
Island Records
Island Records er eit plateselskap som blei grunnlagd på Jamaica i 1959 av Chris Blackwell.
Den første suksessen hadde selskapet med singelen «Boogie In My Bones» med Laurel Aitken, den låg 11 uker på 1. plass i Jamaica. I 1962 blei selskapet flytta til London, i Storbritannia levde det på denne tida ein stor mengde jamaikanske innvandrarar. Kjende artistar frå denne tida er Jimmy Cliff og Millie Small som hadde ein stor hit med «My Boy Lollipop».
I 1967 bestemde Blackwell seg for å utvide den musikalske paletten med britisk rock. Opphavleg skulle selskapet fokusere på reggae, men artiststallen blei no utvida og blei eit av dei viktigaste selskapa på 1970- og 80-talet som kunne setje sin logo på album frå Bob Marley til U2. Dei første som blei teken under kontrakt var Spooky Tooth og Stevie Winwood, seinare òg mellom anna King Crimson, Jethro Tull, Emerson, Lake and Palmer og Free.
I 1989 blei selskapet kjøpt opp av PolyGram.
Göschenen
Göschenen (italiensk Casinotta, retoromansk Caschanuttais) er ein kommune i kantonen Uri i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1111 meter over havet.
Rock Around the Bunker
Rock Around the Bunker er eit musikkalbum av den franske artisten Serge Gainsbourg frå 1975. Gainsbourg nyttar her svart humor og albumet er ein slags musikal med Nazi-Tyskland og den andre verdskrigen som tema, det heile pakka inn i 50-tals rock ’n’ roll og pop.
Gainsbourg var jøde og måtte sjølv gå med den gule jødestjerna i Paris under krigen. Serge Gainsbourg var næraste for ein «riksprovokatør» å rekne i Frankrike, noko han klarte til gagns med dette albumet. Albumet opnar med «Nazi Rock», ein rask rock'n'roll-låt der kordamene syng tittelen på songen om og om igjen mellom tekstlinjene til Gainsbourg. Songen «Eva» omhandlar korleis Eva Braun syng «Smoke Gets in Your Eyes» medan ho og Hitler er til sengs, og at dette gjer han sprø. Songen etter er Gainsbourg si utgåve av denne songen som i denne samanhengen gjev ein heilt andre assosiasjonar. Andre songar er «Yellow Star» og «S.S. in Uruguay».
Innhald
Alle songar er av Gainsbourg, bortsett frå der andre er nemnd.
Ballblomfluger
Ballblomfluger (Chiastocheta) er ei slekt fluger som hovudsakleg er kjende som symbiontar med ballblom. Vaksne fluger pollinerar blomane, medan larvane er avhengige av ballblomfrø for å overleva. Dette er eit døme på obligat mutualisme - eit samliv mellom artar der ingen av partane kan overleva utan den andre.
Bauen
Bauen er ein kommune ved Vierwaldstättersee i den sveitsiske kantonen Uri. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 436 meter over havet.
Landsbyen ligg på vestsida av Urnersjøen, som er ein del av den større Vierwaldstättersee. Fram til 1956 var det berre mogeleg å nå landsbyen via bratte stiar frå nabokommunane.
På grunn av plasseringa ved innsjøen og fønvind har Bauen særs mildt klima.
Dolynska
Dolynska (ukrainsk Долинська) er ein by i Kirovohrad oblast (provins) i Ukraina. Byen har kring 20 000 innbyggjarar (2011).
Isteren
Isteren er ein innsjø i Engerdal kommune i Innlandet fylke. Isteren er ein næringsrik innsjø med eit stort artsmangfald. Han er ein populær sportsfiskesjø, og sjansane for den gode fangsten er stor. Sommaren 2006 vart det fanga ein aure som vog 9,250 kg med stong frå ein liten båt. Sjøen er òg rik på sik, gjedde, åbor, harr, lake og dvergsik, lokalt kalla sild. Det meste av Engerdal kommune er Statsalmenning. Isteren er ikkje eit almenningsvatn og fiskerettane er delt på 45 eigedomar. Det vert seld fiskekort. Rundt sjøen er det to fiskevollar og nokre enkeltståande hytter.
Frå nord renn elva Sømåa ut i Isteren. Det er ei idyllisk elv med eit rikt fugleliv, spesielt om våren. Her kan ein en observere sjeldne arter på trekk. På veg ned elva har mange observert både bever og elg. Både den nedre delen av Sømåa og Isteren har gode tilhøve for kanopadlarar. Isteren har mange viker, fjordar, holmar og skjer.
Både Sømåa og Isteren har vedtatt maksfart, men det er ingen kontroll på dette. Høg fart er eit kjent problem for kanofolket, spesielt i Sømåa.
Området mellom Isteren og Femund er òg vinterbeiteområde for rein frå Elgå reinbeitedistrikt. Nokre store bukkar går ofte igjen i området på sommaren, desse er populære fotoobjekt då dei kan vere temmeleg nærgåande og lite skye.
Monte Prelà
Monte Prelà er eit fjell i Liguria i Italia med ei høgd på 1 407 meter over havet. Fjellet er ein del av Dei liguriske Appenninane og ligg i kommunen Torriglia i provinsen Genova, sør for Monte Antola.
Kjeldene til elvane Trebbia og Scrivia, sideelvar til Po, ligg i Monte Prelà.
Presanella
Presanella er eit fjell i Adamello-Presanella-gruppa i Alpane i Italia med ei høgd på 3 558 meter over havet.
Discoverer 2
Discoverer 2 var ein amerikansk satellitt. Han vart skoten opp 13. april 1959 frå Vandenberg Air Force Base i USA. Han var ein del av det løynlege Corona-programmet og skulle freista og kasta ut ein instrumentpakke som kunna fangast inn på jorda.
Hovuddelen av satellitten vart verande i bane etter at returdelen var skild frå, og gjennførte ulike utrøyningar; mellom anna for kommunikasjon. Hovuddelen brukte straumar av kald nitrogengass for å justera orienteringa si. Han sende ut telemetridata fram til 14. april 1959, og hovudsporingssendaren verka fram til 19. april same året.
Fjellet Pollux
Pollux (italiensk Monte Polluce) er eit fjell i Wallis-Alpane på grensa mellom Sveits og Italia med ei høgd på 4 092 meter over havet. Han er den lågare av to tvillingtoppar. Den andre toppen er Castor og begge er kalla opp etter Geminitvillingane i romersk mytologi. Passet mellom dei toppane er 3 845 meter høgt og heiter Passo di Verra på italiensk og Zwillingsjoch på tysk.
Dei første som nådde toppen av fjellet var Jules Jacot frå Genève med guidane Josef-Marie Perren og Peter Taugwalder den 1. august 1864. Ruta deira gjekk via Schwartztor, eit pass som først vart kryssa av John Ball og Gabriel Zumtaugwald i 1845. Den imponerande nordveggen vart først klatra av Kaptein John Percy Farrar og Wylie Lloyd med guiden Josef Pollinger den 18. august 1893.
(He's a) Grunge Whore
Turboloid er ein 10" vinyl EP frå den norske musikkgruppa Turboneger.
Eyre
Eyre er ei kystelv som renn gjennom Gascognemyrane i Aquitaine sørvest i Frankrike.
Elva vert danna der elvane Grande Leyre og Petite Leyre renn i hop. Grande Leyre er den største av dei to, og vert rekna som hovudleia, medan Petite Leyre vert rekna som ei sideelv. Merk at Leyre er ein variant av namnet Eyre.
Geografi
Tilsigsområdet til Eyre er ein del av Parc régional des Landes de Gascogne (Gascognemyrane nasjonalpark). Elva har sitt utspring i Plantiet-sumpen i Grande Lande nær Sabres i Landes.
Ho renn nordover og munnar ut i Bassin d'Arcachon, ei stor bukt langs kysten av Atlanterhavet i Pays de Buch i Gironde. Elvedeltaet dekkjer eit området på 30 km², og inneheld fugleparken Le Teich.
Eyre renn gjennom eit verna område, og breidda av ho er dekt av lauvskog. Enkelte stader møter greinene kvarandre og dannar ein «tunnel», i motsetnad til Landesskogen, som er planta med strandfuru.
Departement og byar
Eyre renn gjennom følgjande departement og byar:
Sideelvar
Den største sideelva til Eyre er Petite-Leyre. Ho har sitt utspring mellom Luxey og Retjons i Landes, og renn nordvestover til ho munnar ut i Grande Leyre nedanfor Pissos.
Kensaku Abe
Kensaku Abe er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Ventforet Kofu og Vissel Kobe.
Gardsjøen i Grue
Gardsjøen er eit vatn som ligg i Grue kommune i Innlandet. Gardsjøen er ein hesteskosjø, det vil si at han er ein gammal meandersving eller elvesving, som i løpet av tid har vorte skild frå Glomma. Innsjøen har mykje fisk, spesielt gjedde.
Den internasjonale matematikkolympiaden
Den internsjonale matematikkolympiaden, og kalla IMO, (International Mathematical Olympiads) er ein årleg matematikkonkurranse, den eldsta av vetskapsolympiadane. Matematikkolympiaden har vore arrangert kvart år sidan 1959.
For å kunne delta i matematikkolympiaden, kan ein ikkje studere eller ha studert ved universitet eller høgskole, og ikkje ha fylt 20 år.
I 2022 skal IMO arrangerast i Oslo
Gjesåssjøen
Gjesåssjøen er ein innsjø som ligg i Åsnes kommune i Innlandet.
Isenthal
Isenthal er ein kommune i kantonen Uri i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 771 meter over havet.
Gjesåssjøen
Rundt heile sjøen er det åker og gjødselutsleppa har ført til at sjøen er i ferd med å gro att. Sjøen er veldig grunn og har uvanleg nok både innløp og utløp i nord. Dette er fordi ein diger isklump vart liggande og smelte der på slutten av siste istid. Sjøen har form som ei peanøtt. Hovudvasskjelda er Skyåa som kjem frå nord, det kjem òg ein liten bekk frå Baksjøen i sør. Utløpsåa vert kalla Søndre Hasla og går saman med Nordre Hasla etter 4-5 km løp, og renn så gjennom Haslemoen og ut i Glomma.
Isenthal
Kommunen ligg der Sernftal og Grosstal kryssar kvarandre.
Galtsjøen
Galtsjøen er eit vatn som ligg i kommunane Rendalen og Engerdal i Innlandet.
Takuma Tsuda
Takuma Tsuda er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Ventforet Kofu og Ehime FC.
Stavanger Turistforening
Stavanger Turistforening (STF) er eit lokallag av Den Norske Turistforening (DNT). STF har nær 18.000 medlemmer, og 32 hytter i Rogaland, Vest-Agder, Aust-Agder og Telemark. Mellom hyttene er ca. 1000 km sti varda og merkt med den raude T'en.
I tillegg til å byggje og drifte hytter og løyper, arrangerer STF også mange turar, kurs og andre arrangement. I 2005 vart det arrangert over 300 turar og andre arrangement. STF har også ei aktiv ungdomsgruppe, tilknytt DNT-Ung.
Stavanger Turistforening sine hytter
Utleigehytter:
Punta La Marmora
Punta La Marmora (sardisk Perdas Caprias) er det høgaste fjellet på Sardinia i Italia med ei høgd på 1 834 meter over havet. Det ligg i provinsen Nuoro i Gennargentu.
Barrikade
Ein barrikade (av fransk barricade, av barrique, 'tynne') er ei hindring sett opp for å hindra trafikk, verna noko mot åtak utanfrå eller isolera eit område. Ordet vert i dag særleg assosiert med provisoriske festningar ved gateslagsmål mellom ordensmakt og sivile, og i uttrykk som at nokon «står på barrikadane», men òg om provisoriske barrierar til å styra trafikken med.
Seelisberg
Seelisberg er ein kommune i kantonen Uri i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 801 meter over havet.
Tom Clancy
Thomas Leo Clancy Jr skreiv under namnet Tom Clancy og var ein amerikansk forfattar, kjend for sine politiske og militære spenningsromanar frå den kalde krigen.
Biografi
Clancy vart fødd i Baltimore. Han studerte engelsk litteratur ved Loyola College der han fullførte i 1969. I newsgruppa alt.books.tom-clancy fortalde han at han studerte litteratur av di han ikkje var smart nok til å studere fysikk. Før han debuterte som forfattar jobba han ei stund i forsikringsbransjen.
Jakten på «Rød Oktober» er Tom Clancys debutroman. Den er ei av mange bøker som har vorte filmatisert. Han grunnla òg selskapet Red Storm Entertainment, som har produsert ei rekkje dataspel med Tom Clancy sitt namn.
Etter terroråtaka 11. september 2001 var Tom Clancy blant dei som forsvara islam, til manges overrasking. Han har òg stilt seg kritisk til den amerikanske krigen mot Irak.
Sandefjord og Oplands Turistforening
Sandefjord og Oplands Turistforening (SOTF) er eit lokallag av Den Norske Turistforening (DNT) i området Sandefjord med omland. Laget driv hytte, arrangerer turar/aktivitetar, merkar løyper og har kontor/butikk. SOTF har undergrupper for fjellsport, barnas turlag og seniorar.
Amos
Profeten Amos var ein profet i Bibelen. Han har gjeve namn til Amos bok. Amos var fødd i Tekoa og levde der som gjetar før han fekk profetkall. Han vert rekna til dei 12 «små profetane» i Bibelen og ein trur at han levde i perioden frå omkring 800 f.Kr. til omkring 750 f.Kr. I Amos-boka i Bibelen heiter det at han sette fram sine syner då Ussia var konge i Juda (786–746 f.Kr.) og Jeroboam II var konge i Israel (783–743 f.Kr.).
Sjølv om han var fødd i Juda rike, kom han med profetiane sine i rikstemplet i Betel som ligg i dåverande Israel eller Nordriket, som det også vert kalla. Begge rikene var på høgda av si materielle makt, rikfolk hadde både sommarhus og vinterhus, mens fattigfolk leid naud.
I denne situasjonen kom Amos som ein domsprofet. «Gjer deg rede til å møte din Gud» er bodskapen hans under den store haustfesten i Betel. Øvstepresten i Betel, Amasja, trua han til å slutte med sine profetiar, og Amos vart også skulda for å ville styrte kong Jeroboam.
Fundin
Fundin er ein innsjø som ligg i Folldal kommune i Innlandet og Oppdal kommune i Trøndelag.
Administrativ databehandling
Administrativ databehandling (ADB) er bruk av datamaskinar til å løysa administrative og planleggingsmessige oppgåver innan forvaltnings- og næringslivsorganisasjonar. Typiske oppgåver som vert omfatta av ADB er rekneskap, økonomi, dokumenthandsaming, prosjektstyring, kundehandsaming m.m.
Typisk for ADB-program er at dei handsamar veldig store datamengder med relativt enkle operasjonane. Brukarprogram for teksthandsaming og rekneark vert også ofte inkludert i omgrepet ADB.
Ein av dei viktigaste leverandørane av ADB-programvare er SAP i Tyskland. Andre store aktørar er dei USA-amerikanske selskapa Oracle, PeopleSoft og Siebel.
When I Grow Up (To Be a Man)
«When I Grow Up (to Be a Man)» er ein song skriven av Brian Wilson og Mike Love for det amerikanske popbandet The Beach Boys. Songen vart gjeven ut i 1965 på albumet deira The Beach Boys Today! og som singel nådde han niandeplassen på hitlistene i USA. Singelen kom ut i 1964 med «She Knows Me Too Well» som B-side. Songen vert sungen av både Brian Wilson og Mike Love.
Komposisjon
I november 1969 selde far til Wilson-brørne, Murry Wilson, rettane til songane til bandet til Irving Almo for om lag $700 000. I april 1992, like etter at Brian Wilson hadde vunne ei rettssak og fått rettane til songane sine attende, tapte han eit søksmål frå Mike Love, som hevda at han hadde vore med å skrive fleire av songane til Beach Boys og ikkje fått honorar for dette. Ein av desse songane var «When I Grow Up (To Be a Man)». Songen var opphavleg berre tilskriven Brian og Carl Wilson, men Mike Love hevda at han hadde vore med å skrive teksten.
Innspeling
Songen vart spelt inn over to dagar i 1964 i Western Recorders. Instrumenttsporet vart spelt inn 5. august og vokale lagt på fem dagar seinare, den 10. august. Instrumentsporet, som var arrangert av Brian Wilson, vart spelt av Carl Wilson on på solo- og rytmegitar, Al Jardine på elektrisk bassgitar, Brian Wilson på akustisk piano og cembalo, Carrol Lewis på munnspel og Dennis Wilson på trommer. Både Mike Love og Brian Wilson syng solovokal på songen, medan Brian, Carl & Dennis Wilson, Mike Love og Al Jardine syng korvokal.
Le Theil i Orne
Le Theil (eller Le Theil-sur-Huisne) er ein fransk kommune i departementet Orne og regionen Basse-Normandie.
Grannekommunar
Grannekommunane er:
Administrasjon
Den noverande ordføraren, Jacques Käser, har sete sidan mars 2001.
Folketal
Utviklinga i folketalet sidan 1962 har vore slik:
Smaalenene Turistforening
Smaalenene Turistforening er eit lokallag av Den Norske Turistforening (DNT).
Anafylaksi
Anafylaksi er ein alvorleg og snøgg systemisk allergisk reaksjon på ein utløysande substans (triggersubstans) kalla eit allergen. Berre svært små mengder av den utløysande substansen kan valda ein livstruande anafylaktisk reaksjon. Anafylaksi kan oppstå etter å ha ete/drukke, ha anda inn, hatt hudkontakt med eller etter injeksjon med den utløysande substansen. Den mest alvorlege anafylaktiske reaksjonen, anafylaktisk sjokk, fører vanlegvis til død dersom det ikkje vert behandla innan kort tid.
Utvikling
Anafylaktisk sjokk er eit livstrugande medisinsk naudhøve og krev ofte tilsyn av lækjar fordi det fører til svært snøgg samansnøring («konstriksjon») av luftvegane, bronkospasme, ofte i løpet av minuttar. Hjarte-lunge-redding (HLR) er ofte lite effektivt i slike situasjonar, men kan prøvast dersom personen sluttar å pusta. Personar som tidlegare har hatt anafylaktisk reaksjon, er gjerne utstyrte med EpiPen eller liknande utstyr for å kunna få snøgg tilførsel av adrenalin, anten ved å injisera dette sjølve eller ved hjelp av andre. Gjentatte injeksjonar er berre farlege dersom dei vert gjevne tett etter kvarandre (mindre enn 10-15 min. mellomrom). Adrenalin kan auka hjartefrekvensen (pulsen), stundom føra til takykardi og (sjeldnare) ventrikulær tachycardi med opp til 240 hjarteslag i minuttet. Dersom adrenalin likevel hindrar bronkospasme, kan det vera livreddande.
Symptom
Symptoma kan bestå i pustevanskar, blodtrykksfall (hypotensjon), tendens til å svima av, i blant medvitsløyse, utslett («elveblest», urticaria), angioødem (hevelse i ansikt, på halsen og i svelget) og kløe. Dette vert utløyst gjennom verknaden til immunglobulin E (IgE) og andre anafylotoksin som fører til frisetjing av histamin og andre mediatorsubstansar gjennom degranulasjon i mastceller. Histamin utløyser m.a. også vasodilatasjon (utviding av blodkar) som gjer at væske lek frå kara ut i kroppsvev og fører til hevelse.
Utløysande årsaker
Vanlege utløysande årsaker hjå menneske er:
Blodoverføring med uforlikelege blodprodukt kan gi tilsvarande klinisk tilstand.
Behandling
Førstehjelp på staden kan bestå i injeksjon av adrenalin, og, som nemnt, hjarte-/lungeredding. Ambulansepersonell kan gi surstoff og, dersom det er påkravd, intubera pasienten under transport til meir avansert medisinsk behandling. I tilfelle med svært angioødem og blokkering av luftvegane kan det vera påkravd å opna luftrøyret (trakea) gjennom eit snitt framme på halsen under strupehovudet, trakeotomi.
Den kliniske behandlinga av anafylaksi hjå ein lækjar eller på sjukehus rettar seg mot å behandla både den cellulære hypertensivitetsreaksjonen som symptoma. Medikament av typen antihistaminar (som motverkar effekten av histamin på histaminreseptorane) vert bruka, men er vanlegvis ikkje tilstrekkeleg ved anafylaksi, og store dosar kortikosteroidar vert gjeve intravenøst. Stundom vert også vasokonstriktorar nytta, desse får blodkara til å trekkja seg saman. Mot bronkospasme vert det gjeve bronkodilatatorar (t.d. salbutamol eller terbutalin). I alvorlege tilfelle kan vidare behandling med adrenalin vera livreddande. Kunstig ventilering (respirator) kan også vera påkravd.
Ole H. Bremnes
Blant utgjevingane av dikta hans er Ord fra en fjord (1992), der barna hans, Kari, Ola og Lars Bremnes, syng tekstane hans. Blant songane på denne plata er Grågåsa og Folk i husan. Året etter skreiv han tekstar til forestillinga Bak hundrede Mile for Festspillene i Nord-Norge, basert på diktinga til Knut Hamsun.
I åra 2006-2013 skreiv Ole H. Bremnes 100 portrett-artiklar i Våganavisa, desse blei gitt ut som to bøker: Ka du fortell (2010) og Ka du fortell 2 (2013).
Staffansritt
Skikken har norrøne røter, og kan vera knytt til gamle hesteritual eller til Odins ville jakt eller oskoreia. Etter kristninga blei han knytt til soga om den heilage Stefan, ein vernehelgen for hestar som skulle ha vore stallgut for kong Herodes.
Staffansritt kunne gå ut på at presten signa hestane eller at ein reid om kapp til ei særskild heilag eller magisk kjelde. Her kunne ein vatna hestane slik at dei fekk helse og styrke i det komande året. I eit døme frå Hammarland i 1661 blei hestane tekne til ein rennande straum der dei elles aldri pleide vatnast.
Seinare byrja staffansritta å henta innslag frå stjerneguttradisjonen frå trettandedagen, og ein reid i staden rundt om til gardane i nærområdet og song tiggarviser og ein versjon av Staffansvisa. Etterkvart smelta dei to tradisjonane saman. I dag er det vanleg med stjernegutar som syng Staffansvisa i samband med luciadagen.
Kjelder
-