cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ida
Bruk
Bruken av namnet byrja å gå opp rundt 1975 og nådde ein topp mot slutten av 1980-talet, då det blei gjeve til over 2 % nyfødde jenter. I dag heiter 15 390 norske kvinner Ida (2005).
Surdeig
Brøddeig med surdeig vil få andre bakeeigenskapar enn vanleg gjærdeig. Surdeigbrød vil derfor få ein annan struktur og smak.
Ida
Bruk
Namnet blei spreidd i den engelsktalande verda gjennom Alfred Tennyson sitt dikt The Princess (1847) som seinare blei gjort om til den komiske operaen Princess Ida (1884) av Gilbert og Sullivan.
Namnet Ida er særleg kjend i Skandinavia etter bøkene, tv-serien og filmane om Emil i Lönneberget frå 1970-talet, der Ida var namnet på veslesøstera til Emil.
Valerij Berkov (red.): Stor norsk-russisk ordbok
Stor norsk-russisk ordbok (SNRO) av Valerij Berkov (med Helgi Haraldsson og Steinar Kottum som medredaktørar) frå 2003 er den nyaste og største ordboka frå norsk til russisk. Boka inneheld ca. 90 000 oppslagsord. Ho er ei symmetrisk ordbok, dvs. at ho tar omsyn både til russiske og norske brukarar. I lag med Valerij Berkov (red.): Russisk-norsk ordbok gjev ho eit utfyllande bilete av samsvaret mellom ordforrådet i dei to språka.
Lemmaforrådet
Med så mange oppslagsord inneheld ordboka både det grunnleggjande ordforrådet, og ordforråd frå ulike fagområde, t.d. ord frå område som er aktuelle for norsk-russisk samkvem, t.d. politikk, jus, fiskeri og idrett. Ordboka inneheld også særnamn, som Haugesund, Hildegunn og Nygaarsdsvold. Grunnen til det er at brukarane skal vere i stand til å translitterere namna til russisk. For språk som fransk og engelsk har russisk ein tradisjon for å translitterere etter uttale, så etter denne tradisjonen treng brukarane informasjon om korleis orda skal translittererast.
Dei fleste ordbøker frå norsk til andre språk som blir laga i Noreg er på bokmål, og dei ignorerer det nynorske ordforrådet. For ordbøker med dei utanlandske brukarane i tankane stiller saka seg annleis. For dei er ordboka hjelpemidlet til å forstå orda dei blir konfrontert med, og dei har ingen garanti for at det ikkje vil vere eit ord på nynorsk. SNRO har løyst dette problemet ved å ha ei separat liste, på ca. 3000 nynorske oppslagsord. Russiske brukarar som ikkje har ei sikker kjensle for når eit ord ikkje finst på bokmål risiskerer å måtte slå opp to gonger, men på den andre sida er desse orda faktisk med i ordboka.
Grammatiske opplysningar
Ordboka inneheld grammatiske opplysningar om både dei norske oppslagsorda og om dei russiske omsetjingane. For norsk bruker SNRO markeringssystemet frå Bokmålsordboka og Nynorskordboka, eit forenkla system som er supplert med relativt mange unntaksformer. For russisk bruker SNRO Andrej Zaliznjak sitt velkjende system frå Grammatitsjeskij slovar russkogo jazyka. I tillegg til omsetjingane inneheld ordboka også eksempelsetningar der det går fram kva kasus og preposisjonar som blir brukt i samband med dei ulike oppslagsorda, og dei ulike tydingane deira.
For dei grammatiske ordklassene legg SNRO omtanke i generaliseringane: Heller enn å ha lange lister med lausrive døme, som vi ofte finn i norske ordbøker, har SNRO eit oversiktleg system med hovudtydingar og grupper av undertydingar.
Som er vanleg i russisk leksikografi inneheld SNRO trykkmarkering av dei russiske ord. Ordboka inneheld også opplysningar om tonelag i norsk, både for dei norske oppslagsorda og for orda i dei norske eksempelsetningane. Tonelag 1 er markert med akutt aksent, og tonelag 2 med grav, altså slik: I húset kan vi hùse mànge lingvístar.
For- og ettertekstar
SNRO inneheld til saman ti vedlegg. Nokre av dei inneheld informasjon over norske samfunnsforhold. Andre tar opp translitterasjonen av norske namn, kanskje ikkje alltid på ein like systematisk måte. Til slutt er det eit oversyn over norsk grammatikk på russisk, og ei innføring i Zaliznjak sitt kodesystem, for dei norske brukarane.
Mamoiada
Mamoiada (sardisk Mamujàda) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 2 544 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 48.83 km² og ligg i ei høgd på 544 meter over havet.
Akámas
Akámas (gresk skrift Ακάμας, tyrkisk Akama) er eit nes heilt nordvest på Kypros med ei flatevidd på 230 km². Oldtidsgeografen Klaudios Ptolemaios skildra det som eit tett skogkledd nes, delt inn i to toppar som stig mot nord.
Fram til år 2000 vart halvøya brukt av den britiske hæren og marinen for militærøvingar og skytetrening. Etter ein avtale frå 1960 fekk den britiske hæren lov til å nytte Akámas for øvingar opp til 70 dagar i året.
Pendadáktylos
Pendadáktylos (gresk Πενταδάκτυλος, tyrkisk Beşparmak) er den vestlege delen av fjellkjeda Kyrínia, ei lang og smal fjellkjede som går om lag 150 km langs nordkysten av Kypros. Namnet Pendadáktylos (stundom skrive Pentadactylos) vert av og til brukt synonymt med heile fjellkjeda Kyrínia. Både det greske og det tyrkiske namnet tyder «fem fingrar», og kjem av eit fjell nær den nordlege kystbyen Kerýnia (Girne) som har fem fingerliknande utspring.
Arteria carotis communis
mini|høgre|280 px|Prinsippskisse over aortas øvre del med fråførande kar. Pila viser blodstraumen frå hjartet. 1: [[hovudpulsåre|aorta 2: truncus brachiocephalicus 3: arteria subclavia dextra 4: a. carotis communis dextra 5: a. carotis communis sinistra 6: a. subclavia sinistra.
Pendadáktylos
Ein øydeleggande skogbrann i juli 1995 brende ned store skogområde og naturlege levestader i desse fjella.
Arteria carotis communis
I røynda ligg ikkje aortabogen og dei fråførande kara i same planet. Bogen går forfrå og bakover mens kara er ordna frå side til side. ]]
Pendadáktylos
Fjella har mange historiske borger og kloster, og mange turistattraksjonar.
Arteria carotis communis
Arteria carotis communis er to pulsårar som forsyner hovud og hals. På halsen delar ho seg i ei ytre og ei indre åre; a. carotis externa og a. carotis interna. Når ein av og til høyrer berre carotis er det som regel a. carotis externa der er tale om. Dette er ein god plass å kjenne pulsen. Carotis interna gjev blodforsyning til hjernen, carotis externa forsyner hals og ansikt.
Pendadáktylos
Det finst mange segner om Pendadáktylosfjella. Ei fortel soga om ein innbilsk landsbybuar som vart forelska i den lokale dronninga, og bad om å få gifte seg med ho. Dronninga ynskte å verte kvitt denne uforskamma unge mannen, og bad han om å hente ho vatn frå ei kjelde ved Apostolos Andreas kloster i Karpas, ei farleg reise i dei dagar. Mannen drog i veg, og etter nokre veker kom han attende med litt av det verdifulle vatnet. Dronninga vart sjokkert då ho såg at han hadde lykkast, men ville framleis ikkje gifte seg med han. I reint raseri tømde mannen vatnet på ut på bakken og gjørma det resulterte i tok han opp i handa si og kasta mot hovudet til dronninga. Ho dukka og gjørmeklumpen segla avgarde og landa oppå toppen av Kyrenia, der ein den dag i dag framleis kan sjå dei fem fingrane til landsbybuaren.
Arteria carotis communis
Åra finst på høgre og venstre side av kroppen. Den høgre åra går av frå truncus brachiocephalicus som går av frå hovudpulsåra som det første store karet, den venstre går direkte av frå hovudpulsåra som det andre karet.
Pendadáktylos
Ei anna segn handlar om den bysantiske helten Digenis Akritas. Denne segna fortel at handa til Digenis Akritas greip om fjellet då han skulle klatre ut av sjøen for å frigje Kypros frå den saraceniske invasjonen.
Arteria carotis communis
Det er samband mellom kara på fleire nivå, slik at dersom det eine blir stengt kan blodet ta omvegen om det andre. Det finst ein viss normalvariasjon i avgang og forløp av kara.
Artillery Ground
Artillery Ground er ein cricketbane i Finsbury. Han er ein av Londons mest sentrale cricketbanar, berre rett nord for City of London. Banen har vore i bruk lenge, og det var London Cricket Club som nytta han som heimebane. I dag er ikkje banen lenger i profesjonell bruk når det gjeld cricket; det blir spelt cricket om sommaren, medan grassletta blir brukt til fotball og rugby om vinteren.
Flatey i Breiðafjörður
Flatey (Flatøy på norsk) er den nest største øya i Breiðafjörður, nordvest på Island, som består av hovudøya og førti mindre øyar. Ein meiner at øya vart danna av isbrear under den siste istida. Flatey er to kilometer lang og ein kilometer brei. Øya er nesten heilt flat (derfor namnet).
Øya har busetnad til visse tider av året og dei fleste husa vert nytta om sommaren. Om vinteren bur det totalt fem folk på øya. Trass i dette var Flatey eit av dei største kultursentera på Island med eit kloster grunnlagd i 1172. Det gamle klosteret finst ikkje lenger, men eit nyare kloster vart bygd like ved.
Flatey fekk status som by i 1777. På midten av 1800-talet var Flatey eit handelssenter for Breiðafjörður, med hansaen representer gjennom eit handelshus.
Flatey har òg ei kyrkje frå 1926. Interiøret i kyrkja er måla med scener frå livet på øya av den katalanske målaren Baltasar Samper i 1960-åra mot at han fekk bu gratis på øya når han vitja ho. I dag har kyrkja status som det eldste og minste biblioteket på Island, oppretta i 1864. Biblioteket innehaldt ein gong Flatøybok eller Flateyjarbók, den største og beste boka på Island på midten av 1600-talet. Etter å ha vegra seg skal eigaren av boka (som budde på Flatey) ha gått med på å gje boka til kong Fredrik III i 1662. Først i 1971 vart boka gjeven tilbake til Island.
Øya har ein enkel veg som går frå ferjekaien til den såkalla «gamlebygda», som består av restaurerte hus og ei hamn der sauene vart frakta til slaktaren på fastlandet frå. Bortsett frå sau består dyrelivet på Flatey hovudsakleg av fuglar, særleg lundefugl. Ein kan finne halvparten av dei 37 fuglartane på Island på øyane i Breiðafjörður.
Solbergfossbanen
Solbergfossbanen var ei 7,9 km lang jarnbanelinje mellom Askim på den austre av Østfoldbanen sine to linjer og Solbergfoss kraftverk. Banen stod ferdig i 1917, og vart lagd ned i 1964. Han vart bygd av Kristiania (Oslo) kommune for å frakte materialar og utstyr fram til Solbergfoss kraftverk i Glomma, som då var under oppføring (1913–1924). Banen vart nytta til godstransport i byggetida og fram til 1937. Men ifylgje konsesjonsvilkåra for banen var kraftverket pålagt å drive persontransport, og dette tok til i 1920.
Dei fyrste åra vart passasjertransporten på Solbergfossbanen avvikla med damplokomotiv og alminnelege personvogner. Men frå 1928 vart det nytta ein såkalla skjenebuss på strekninga, ei skjenegåande vogn med bensinmotor som var meir lønsam å nytte på ein slik svakt trafikkert jarnbane enn vanlege tog. Skjenebussen var bygd på den svenske verkstaden Aktiebolaget Hässleholms Werkstäder, og var i hovudsak utforma på same måten som dei fyrste skjenebussane som Noregs statsbanar skaffa seg, og likna på si tids vanlege landevegsbussar. Vogna hadde ein 66 HK Willys Knight sleidventilmotor, som er ein spesiell motortype med rørlege sylinderforingar i staden for vanlege ventilar, slik at det er portar i foringane som styrar inn- og utstrøyminga i sylindrane av brennstoff og avgass.
Det var persontrafikk på strekninga fram til nedlegginga av banen i 1964. Skjenegangen er no fjerna og traseen stort sett nytta til gang- og sykkelveg og turveg. Men vendeskiva i Askim er delvis teken vare på. Dei to skjenebussane, som vart kalla «Gamla» og «Padda», er tekne vare på av Norsk Jernbaneklubb.
Andre industribanar i Askim var Vammalinna og Kykkelsrudlinna/Schuckertlinna.
Kulturhuset i Helsingfors
Kulturhuset, finsk Kulttuuritalo, i Helsingfors blei utforma av den kjende moderne arkitekten Alvar Aalto og bygd i 1958. Bygget blei verna i 1989. Kulturhuset ligg i arbeidarbydelen Berghäll i sentrum av Helsingfors, på Sturegatan 4.
Innhald
Konsertsalen i Kulttuuritalo skal ha den beste akustikken i Finland. Staden har òg husa klubbar, eit idrettslag og ein kino sidan han blei opna. I dag blir Kulturhuset også brukt til møte og festarrangement. Kulturhuset har ein triveleg kafé. Dei viktigaste leigetakarane er for tida Rundradion og Radions Symfoniorkester, og Museiverket (Museovirasto) si bygningshistoriske avdeling.
Utforming
Huset er bygd i raud murstein i ei vid vifteform med eit asymmetrisk auditorium. Alvar Aalto utforma ein særskild smalnande murstein for å kunne forma bygget friare.
Valerij Berkov
Valerij Pavlovitsj Berkov var ein russisk filolog fødd i dåverande Leningrad i Sovjetunionen. Berkov hadde norsk og nordiske språk som spesiale. Han var professor ved Universitetet i St. Petersburg og professor II ved Institutt for nordistiskk og litteraturvitskap, Universitetet i Oslo frå 1995 til 1999. Berkov var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi frå 1988 og var Ridder I av Den Kongelige Norske Fortjenstorden. Berkov var norsk statsstipendiat frå 1996.
Berkov er i Noreg mest kjend for dei to ordbøkene sine.
I tillegg til dei to ordbøkene mellom russisk og norsk har han også skrive fleire bøker om leksikografi, og ei norsk ordlære.
Den afrikanske unionen
Den afrikanske unionen (AU) er ein samarbeidsorganisasjon for statane i Afrika og vart danna 9. juli 2002 i Durban i Sør-Afrika. AU etterfølgjer den tidlegare samarbeidsorganisasjonen Organisasjonen for afrikansk einskap (OAU) og har som mål å bli ein meir langtgåande politisk og økonomisk eining enn denne. AU skal fremje demokrati, menneskerettar og utvikling i Afrika. Den fyrste leiaren i organisasjonen var Sør-Afrika sin president Thabo Mbeki. Tanken om ein afrikansk union vart til av Libya sin leiar Muammar al-Gaddafi i 1999. Han vert rekna som hovudarkitekten bak unionsprosjektet.
Tallét
Ein tallét, (hebraisk טלֵּית ṭallēt (klassisk) el. טַלִּית ṭallīt (israelsk), fleirtal talletót) er eit jødisk bønnesjal med ein spesiell dusk, sisít, i kvart av dei fire hjørna.
Kven brukar tallét?
Skikken for kven som brukar tallét varierer noko:
Den afrikanske unionen
Den afrikanske unionen har 55 medlemmar som omfattar nesten heile det afrikanske kontinentet. Marokko valde lenge å stå utanfor, fordi Vest-Sahara, som det gjer krav på, er medlem. 30. januar 2017 kom Marrokko likevel inn som medlem.
Tallét
Gifte jødiske menn
Alle sefardiske og askenasiske autoritetar reknar talléten som obligatorisk for alle gifte jødiske menn.
Ugifte jødiske menn og gutar over 13 år
I sefardisk jødedom blir talléten rekna som obligatorisk for alle jødiske gutar over 13 år. Frå 1900-talet av er dette vorte vanleg i mange moderne askenasiske meinigheiter òg.
Jødiske gutar under 13 år
I sefardisk jødedom er skikken at alle jødiske gutar som er gamle nok til å handsame talléten med respekt har på seg ein tallét i synagogen. I praksis skjer dette frå om lag fem- til sjuårsalderen.
Jødiske kvinner og jenter over 12 år
Det finst fem hovudsyn på bruk av tallét for kvinner og jenter:
Ikkje-jødiske kvinner og menn
Rabbanittisk jødedom fråråder i utgangspunktet bruk av tallét for ikkje-jødar.
Kva tid brukar ein tallét?
Talléten blir bruka under bønn, hovudsakleg om morgonen og i nokon grad om ettermiddagen. Ein brukar stort sett ikkje tallét når sola ikkje er oppe, men det finst unntak — sjå nedanfor.
Talléten blir bruka av meinigheita under alle morgongudstenester, og dessutan under ettermiddagsgudstenester av dei som er tildelt ein spesiell misvá — som til dømes alijá. I ein del synagogar brukar alle tallét under ettermiddagsgudstenesta på sjabbát. På jom kippúr brukar meinigheita talletót under alle gudstenestene, inkludert kveldsgudstenesta. Nokre få grupper — først og fremst jemenittiske jødar — har på seg tallét under gudstenesta på fredag kveld.
Skikken varierer for den som leier gudstenesta: I nokre meinigheiter følgjer leiaren den same skikken som meinigheita, og i andre meinigheiter er det skikk at leiaren alltid har på seg tallét.
Opphav
Ordet tallét er truleg eit lån frå gresk στολη. (stolē, jrf. latinsk stola), men har òg vorte sett i samband med den arameiske rota טלל (ṬLL).
Ullandhaug
Ullandhaug er eit område i Stavanger kommune, ved grensa mot Sola kommune. Universitetet i Stavanger, International Research Institute of Stavanger, Oljedirektoratet, Petroleumstilsynet, Rogaland Kunnskapspark og NRK Rogaland har hovudsetet sitt på Ullandhaug. På Jernaldergarden på Ullandhaug er det bygd opp hus, etter slik dei kan ha sett ut i jernalderen.
Namn
Ullandhaug har namn etter den norrøne guden Ull.
828
828 (romartal DCCCXXVIII)
Roman Candle
Roman Candle var debutalbumet til Elliott Smith som soloartist, sjølv om han enno var medlem av gruppa Heatmiser. Ifølgje biografien Elliott Smith and the Big Nothing spela Smith inn albumet i kjellaren til den daverande kjærasten og manageren sin, J.J. Gonson. Det var aldri meininga å gje ut albumet, men etter at Gonson spelte albumet for Cavity Search Records, spurde dei med ein gong om å få gje ut albumet. Smith nølte først, men gav dei til slutt tillating til å gje ut albumet.
Innhald
Alle songane er skrivne av Elliott Smith bortsett frå der anna er notert.
Helgen
Ein helgen eller eit heilagmenne er ein person som innan katolsk eller ortodoks kristendom vert rekna for å ha levt i særleg djup fellesskap med Gud. Helgenar finst òg innan islam og hinduismen.
Dei første helgenane
Den kristne helgenkultens har opphav i feiringa av martyrane. Dei kristna feira tidleg dødsdagane til martyrane ved at dei heldt måltid eller nattverd ved grava deira. Då forfølgingane av dei kristne, som keisar Nero starta på 60-talet, var over først på 300-talet, bygde dei ofte kyrkjer over martyrgravene. Med tida byrja dei å dele på leivningane (relikvia) etter martyrane slik at fleire kyrkjer kunne få del i dei.
Etter at forfølgingstida tok slutt og færre leid martyrdøden, vart òg munkar, nonner, jomfruer, eremittar og asketar helgenkåra.
Helgenar innan Den romersk-katolske kyrkja
Den katolske kyrkja lærer at alle menneske er kalla til å vere helgenar. Menneske som heilhjarta går inn for å følgje Jesus Kristus, og med Guds nåde opnar seg for han, kan ifølgje kyrkja si lære oppleve at nåden kan verke uhindra i dei. Andre kristne kan be helgenane gå i forbøn for seg; etter katolsk syn er helgenane difor ikkje gjenstand for avgudsdyrking, men andre kan be dei gå i forbøn for seg.
Kyrkja har alltid hatt helgenar, men ordninga med å kåre helgenar har endra seg gjennom tidene. Først på 1300-talet vart det vanleg med kanoniseringar frå sentralt kyrkjeleg hald.
Det første leddet i heilagkåringsprosessen er at eit menneske vert æra som ein heilag. Sidan kan han eller ho lokalt verte saligkåra ved ein beatifikasjon. For at ein person skal bli helgenkåra, er det mellom anna eit krav at det skal vere dokumentert at det har skjedd under ved påkalling av den salige. Helgenkåringa skjer ved Paven.
Helgenar i ortodokse kyrkjer
Den ortodokse kyrkja har ein enklare prosess for helgenkåring. Det er ingen formell prosedyre, og heilagkåringa vert utført av ein biskop. Kulten kan spreie seg ved at nye biskopar godkjenner heilagkåringa for sitt bispedømme eller ved at patriarken godkjenner kåringa for heile kyrkja
Dei viktigaste helgenane
Blant helgenane har Jomfru Maria ein særstilling over alle andre. Ho har fleire minnedagar, og mange kyrkjer er vigde til henne.
Hardangervidda
Hardangervidda er ei fjellvidde i Vestland, Viken og Vestfold og Telemark, som er rekna som det største fjellplåtaet i Nord-Europa. Nasjonalparken Hardangervidda nasjonalpark vart stifta i 1981.
Helgen
Dei viktigaste helgenane
Ein annan viktig helgen for heile kyrkja er Sankt Peter, den første paven i kyrkja.
I Sverige er den heilage Birgitta og Ansgar dei fremste helgenane.
Alakol
Alakol (russisk Озеро Алаколь) er ein innsjø i provinsane Almaty og Aust-Kasakhstan, aust i sentrale område av Kasakhstan. Han ligg ei i høgd 347 meter over havet. Denne smale dalen strekkjer seg mellom dei sørlege høglanda i Kasakhstan til det tørre, nordvestlege Kina. Den dzjungariske inngangen, som området vart kalla, er ein dal avgrensa av ei forkasting (sjå den vertikale linja på bilete langs sørvestsida av innsjøen) der høgda på dalbotn ligg mellom 350 og 450 meter over havet og toppane i Dzjungarskij Alatau (nedst til venstre på bilete) når heilt opp til 4 463 meter over havet. To veldefinerte avleiringskjegler er synlege der fjellelvane skjer seg gjennom landskapet sørvest for innsjøen.
Helgen
Dei viktigaste helgenane
I Noreg har den katolske tradisjonen sju helgenar:
Alakol
Alakol er ein saltsjø og har eit nedslagsfelt på 65 200 km² og får periodevis vatn frå den elva Urdzjar i nordenden av innsjøen. Overflatearealet til innsjøen er 2 650 km² og er 54 meter på det djupaste med eit volum på 58,6 km³. I nordvest ligg eit myrlendt lågland mellom Alakol og ein annan innsjø som heiter Sasykkol.
Hardangervidda
Vidda
Hardangervidda omfattar eit område på ca. 8 000 km² og er det største høgfjellsplatået i Nord-Europa. Platået har ei gjennomsnittleg høgd høgd på ca. 1 100–1 200 moh, men i nord hevar Hardangerjøkulen seg til nesten 1 900 moh og i sør når Nupsegga ved Røldal opp til 1 674 moh. Grunnplatået består av prekambrisk grunnfjell, i hovudsak dominert av hard gneis og granitt på austvidda.
Helgen
Dei viktigaste helgenane
I tillegg kan vi rekne med Håkon V, som truleg vart rekna som heilag fram til Reformasjonen, men som aldri vart formelt heilagkåra. Skikken i Den katolske kyrkja er likevel at dersom det finst ein gammal helgenkult, kan ein person verte æra som helgen òg utan heilagkåring. Dei siste åra har han difor blitt teken med i liturgien i katolske messer i Akershus slottskyrkje, som er gravkyrkja hans.
708 Raphaela
708 Raphaela er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 3. februar 1911 av Joseph Helffrich ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Jeppe Aakjær
Jeppe Aakjær, fødd Jeppe Jensen i Aakjær i Fly Sogn ved Skive, er ein dansk forfattar av romanar, noveller, dikt, og skodespel. I tillegg har Jeppe Aakjær skrive ein del lokalhistoriske bøker, alle basert på studiar av arkivalier på Landsarkivet i Viborg. Sonen Svend Aakjær (1894-1963) var landsarkivar på arkivet i Viborg frå 1929 og enda karrièren sin som riksarkivar.
Aakjær var fleire gonger i konflikt med samfunnet, som han gjorde opprør overfor. Han sat i fengsel fleire gonger for kampskriftene sine.
Jeppe Aakjær var først gift med forfattaren Marie Bregendahl, som òg kom frå Fjends. Seinare budde han på garden Jenle på Salling nord for Skive med den andre hustrua si, Nanna Aakjær, som var biletskjerar. Dei flytta flyttetinn på den nybygde garden i 1907 like etter bryllaupet deira.
Aakjær samarbeida med forskjellige komponistar. Carl Nielsen skreiv musikk til fleire av Jeppe Aakjær sine dikt, mellom anna Jens Vejmand som vart ein stor slager byrjinga av 1900-talet. Ein annan kjend song av Aakjær er Jeg er havren, som er vorte kjend i heile Norden.
Alakol
Alakol nasjonale fuglereservat er oppretta for å verne innsjøen som er ein viktig hekkeplass for forskjellige våtmarksfuglar, som den særs sjeldne mongolhettemåsen.
Jordbruksaktivitet i dette tørre området er avgrensa til stader med nok fukt, hovudsakleg langs elvar med varierande vassføring og i deltaområde og avleiringskjegler.
Alakulkulturen frå bronsealder heldt mellom anna til i denne regionen.
Hardangervidda
Vidda
Hardangervidda vart isfri for omkring 9 000 år sidan. Etter kvart voks det fram eit dekke av lav, som gav næringsgrunnlag for villreinen. Ein meiner at mennesket kom til vidda om lag samstundes med at reinen etablerte seg der, og det er funne omkring 250 steinalderbustader der. Den eldste er frå om lag år 6 300 f.Kr.
Nasjonalparken
Av Hardangervidda er 3 444 758 dekar verna som den største nasjonalparken i Noreg. Parken, som vart oppretta den 10. april 1981, strekkjer seg frå Numedal og Uvdal i aust til Røvelseggi i Ullensvang i vest.
Nasjonalparken representerer eit særleg verdifullt høgfjellsområde. Han er viktig som tilhaldsstad for Europa sin største villreinstamme, og er sørlegaste utpost for fjellrev, snøugle og mange andre arter av arktiske planter og dyr. Nasjonalparken er òg kjent for sine talrike vatn og vassdrag med fin fjellaure.
Plante- og dyreliv
Hardangervidda har eit plante- og dyreliv som er typisk for sørnorske fjellområde. Vidda dannar òg ei naturleg grense for utbreiinga av ei rekkje plante- og dyreartar i Noreg, samstundes som som ho har ei rekkje karakterartar for høgfjell, til dømes jaktfalk, kongeørn, fjellrev og tidvis snøugle. Òg jerv streifar på vidda, men det er ikkje kjent at jerven held til der permanent.
Villreinstamma på Hardangervidda er den største i Noreg og Europa, og her finn ein mellom anna restar etter den opphavlege europeiske fjellreinen (som elles er utdøydd).
I og rundt dei rike våtmarks- og myrområde i fjellet finst òg elles eit stort artsmangfald. I dei mange grunne vatna på vidda er aureen einerådande, noko som er unikt i eit så stort område på verdsbasis.
Turisme
Hardangervidda er eit populært turmål for mange og DNT (Den Norske Turistforeningen) har mange turisthytter der. I påsken er det populært for mange å gå frå hytte til hytte på Hardangervidda.
Nordmannsslepa, som er dei eldste ferdselrutene innlands mellom Austlandet og Vestlandet, går tvers over vidda.
827
827 (romartal DCCCXXVII)
Sustenpasset
Sustenpasset er ein fjellovergang i dei sveitsiske Alpane, mellom kantonane Bern og Uri. Sjølve fjellskardet er på 2 264 meter over havet, medan fjellvegen gjennom Sustenpasset går i ein 300 meter lang tunnel, i opp til 2 224 meter over havet. Fjellvegen, som knyter saman Innertkirchen i kantonen Bern med Wassen i Uri, stod ferdig i 1946, etter åtte års arbeid.
Ordet «sust» tyder handel eller varelager. Over Sustenpasset gjekk allereie i mellomalderen ei reiserute for handelsfolk.
Reiseruta over Sustenpasset er populær mellom turistar, særleg for utsynet mot isbreen Steingletscher på sørsida av passet.
Den 45 km lange fjellvegen over Sustenpasset er vinterstengd frå november til mai.
Tirunesh Dibaba
Tirunesh Dibaba Kenene er ein etiopisk langdistanseløpar. Ho spesialiserer seg på 5000 meter og 10000 meter og er regjerande olympisk meister på den sistnemnde distansen. I tillegg held ho verdsrekorden på 15 kilometer og på 5000 meter (frå Bislett Games, 2008). Ho fekk Bislett-medaljen for denne prestasjonen. I tillegg har ho VM-gull frå 2003, 2005 og 2007.
Tirunesh Dibaba fekk sin fyrste OL-medalje under sommar-OL 2004 i Athen då ho sprang inn til bronse på 5000 meter, bak gullvinnaren Meseret Defar frå Etiopia og Isabella Ochichi frå Kenya. Under sommar-OL 2008 i Beijing vann ho olympisk gull på både 5000 meter og 10 000 meter, og ho forsvarte gullet på 10 000 meter under sommar-OL 2012 i London. På 5000-meteren sprang ho inn til bronsemedalje, igjen med Meseret Defar på fyrsteplass og kenyanske Vivian Cheruiyot på andre.
Fylkesveg 215 i Hordaland
Fylkesveg 215 (Fv215) i Hordaland går mellom Bakervåg og Florvågøy i Askøy kommune. Vegen er 1,3 km lang.
Talleiv Røysland
Talleiv Røysland var ein kjend folketonesongar eller kvedar frå Telemark. Han er rekna som ein av dei beste i si tid, berre jamført med Aslak Brekke og Brita Bratland.
Liv
Talleiv vart fødd på husmannsplassen Røysland under garden Åkeren i Lårdal, som uekte son av Ingebjørg Tarjeisdotter Røysland og Olav Torgrimsson Haugen frå Gjerstad. Han voks opp hjå mora og morsøstera. I barndomsheimen var det mykje song og felespel, og mora og bestemora song.
Då Talleiv vart vaksen gjekk han eit år på Telemark Folkehøgskule i Kviteseid, og arbeidde ei tid ved gruva i Åmdals verk. Seinare gjekk han på Voss Folkehøgskule, men kom ikkje inn på lærarskulen. Han reiste då til Oslo for å koma i urmakarlære.
I 1932 vart Talleiv Røysland tilsett som vaktmeister i Bygdelagssamskipnaden, Heimen for landsungdom i Oslo. Her vart han til han gjekk av med pensjon, og året etter gifte han seg med Borghild Fjeld frå Solør.
I åra som følgde, vart Talleiv ein viktig kontaktperson for folkemusikarar og spelemenn som skulle til byen. Han var sjølv særleg oppteken av slåttespel, og lydde "interessera" på når det var spel å høyre. Han heldt seg mest til tradisjonen frå Telemark, men spela heller lite sjølv. Det vart snart kjend at han var ein dugande slåttetrallar, og kunne mange slåttar og slåttestev. Då NRK byrja med faste folkemusikksendingar, vart ofte Talleiv som vart send ut for å møte dei tilreisande spelemennene og varme dei opp. Han vart ein god ven av Eivind Groven og fast gjest i huset der i mange år.
I 1960-åra gjorde Talleiv òg nokre plateinnspelingar, i ei serie med EP-plater som vart utgjeve i samarbeid mellom NRK og RCA.
Borghild, kona hans, døydde i 1979, og Talleiv Røysland vart heidersmedlem av Landslaget for spelemenn i 1981, før han døydde same hausten i Grungedal,. Han vart gravlagd på kyrkjegarden i Lårdal 22. september.
Knivbjelke
Knivbjelke er nemninga på den maskindelen som skjer av akset på graset, eller kornet, på slåmaskiner, sjølvavleggarar, skårleggarar, sjølvbindarar og skurtreskarar.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
Talleiv Røysland er hugsa som ein ihuga forkjempar for målsaka og folkemusikken. Han vart kjend av di han tralla til arbeidet tidleg og seint, og for ein rad saftige replikkar som vart ståande etter han. Han var heimekjær og vitja Lårdal minst ein gong i året så lenge han levde.
Knivbjelke
Oppbygging
Knivbjelken er sett saman av ei kraftig stong, med stålfingrar som skil aksa på graset eller kornet og held dei fast medan dei vert skorne av. Langs knivbjelken ligg «knivstonga», som er ei smal stålstong, med trekanta knivblad som peikar framover og er kvesste på begge sider. Knivstonga fer fram og attende og skjer av aksa. Knivane ligg an mot skarpe «fingerstål», slik at aksa vert klipte av. Knivane har ei breidd på rundt 77 mm, så ei knivstong har om lag 13 knivblad per meter. På skurtreskarar har knivane ei slaglengd på rundt 76 til 86 mm og gjer frå 440 til 570 dobbeltslag i minuttet. Gjennomsnittsfarten er difor på 1,1 til 1,7 m/s. På slåmaskiner som vert nytta for å slå gras er knivane glatte, medan dei på skurtreskarar som oftast er rifla. Busatis har produsert ein knivbjelke som skil seg ut, ved at dei underliggande knivståla er erstatta med enda ei knivstong, lik den på oversida. Den nedste knivstonga står fast, medan den øvste oscillerer att og fram på same vis som på tradisjonelle knivbjelkar.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
Dagne Groven Myhren skriv slik om Talleiv:
Knivbjelke
Knivbjelkar for korn
Forsøk på å konstruera skjereorgan for korn tok til rundt år 1800. Det er ikkje kjendt at nokon freista å laga slåmaskiner for gras på dette tidspunktet.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
Elles var Talleiv Røysland ein noko einfaldig kar med eit stort barnesinn. Talleiv var elles hugsa for ein fantasirik språkbruk, og oppfinnsam bannskap når han vart harm eller oppøst av andre grunnar. Faste uttrykk var «Gud fader» eller sterkare «Gud Fader i Helvete». Den mest kjende remsa han kom med var i høve ein spelemann han tykte særs godt om: «Å, guds død og salte pine i heite Helvete håss godt`n spela!»
Knivbjelke
Roterande skjereorgan
Dei fyrste forsøka med å laga skjereorgana for korn var utforma som roterande sylindrar eller skiver, med utstikkande knivar. Desse vart ofte kalla roterande sigd i samtida. I 1799 fekk engelskmannen Joseph Boyce patent (nr. 2320) på ei hestedregen slåmaskin for korn, som hadde ein loddrett aksling med 6 knivar som skar av aksa. I 1799 vart ei maskin med roterande knivar skildra i Walkers Philosopht, utan å nemna namnet til oppfinnaren. I 1814 demonstrerte ein annan engelskmann ei maskin som òg hadde roterande skjereorgan. I 1811 eksperimenterte skotten James Smith med ei maskin som hadde ein roterande sylinder, med knivar i nedre enden. Sylinderen var kledd med tøy, for å skapa friksjon, slik at aksa vart ført til sida og lagt ned på åkeren. I 1815 laga han ein forbetra versjon, som det vart hevda kunne slå 0,4 hektar per time. Maskinane til Smith hadde den roterande trommelen midt på og måtte skuvast for å ikkje tråkka ned kornet. Ein annan skotte, som heite Kerr og budde i Edinburgh, laga òg ei maskin i 1811, som hadde roterande skjereorgan og ein roterande trommel som la aksa ut til sida. I 1822 konstruerte Jeremiah Bailey ei maskin med roterande skjereorgan i Pennsylvania og i 1825 laga Ted Eyck ei maskin med ein roterande sylinder. Desse tidlege maskinene var av eksperimentell karakter og fekk ikkje noko praktisk tyding.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
Stilistisk var han svært oppteken av trallinga og slåttestev-visene. Desse kunne han mange av. Det hende mange gonger at han laga tralling til viser der det opphavleg ikkje hadde vore nokon slått, slik som i Pål sine høner, eller Eivind Ålandslid. Nokre vender laga han og tonar sjølv, for det meste enkle melodiar i dur. Trallinga hans var tufta på slåttespelet frå Telemark, men han brøytte ofte på rytmen og fristilte han, slik at det ikkje nett vart høvande til dans. I tradisjonen etter Talleiv har nokre lagt vinn på å ta vare på dette særdraget. Talleiv kjende slåttane, og song aldri likt frå gong til gong. Dette særdraget er ikkje godt ivareteke i opptaka, der han for det meste gjorde eit opptak av kvar song.
Knivbjelke
Skjereorgan av saksetypen
Forsøka me droterande sigd førte ikkje fram til brukbare skjereorgan. Neste fase i utviklinga var skjereorgana utforma som fleire sakser, plasserte side om side. I 1800 fekk engelskmannen Robert Meares patent (nr 2400) på eit skjereorgan for korn, som klypte av aksa med sakser, men det er ikkje kjend om han bygde ei maskin som nytta dette prinsippet. I 1907 bygde Salmon i Woburn eit skjereorgan med fingrar som skilde aksa i små buntar, som så vart klypte av med sakser. Blada på den eine sida av saksene sto fast, medan blada på hi sida vart opna og lukka av ei tvergåande stong i bakkant. Denne stonga vart i sin tur driven med tannhjulsoverføring frå eit hjul som rulla på bakken. Salmon bygde ein modell av maskina, som han demonstrerte i ein havreåker. Det er ikkje kjend at nokon av desse «klyppemaskinane» utførte nyttig arbeid. I 1827 laga skotten Patrick Bell eit skjereorgan av sakstypen, med 13 faste og 12 bevegelege blad. Skårbreidd var berre 0,54 m. Dei 12 bevegelege blada var festa på ei stong, som vart driven av ein krumtapp.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
I arbeidet kunne det vera han trong hjelp, og når han stod fast, ringte han ein annan vaktmeister, spelemannen Kjetil Løndal i Casparisgate.
Knivbjelke
Dei fyrste primitive knivbjelkane
I 1822 konstruerte engelskmannen Henry Ogle ein knivbjelke med fingrar som heldt aksa i ro medan ein lang kvass kniv gjekk att og fram og skar dei av. I motsetning til seinare maskinar var kvinen heilt slett. I 1831 eksperimenterte Cyrus Hall McCormick med ein knivbjelke som hadde primitive fingrar som skilde og held fast aksa og eit slett knivblad som skar dei av. Det slette knivbladet vart etter kvart utstyrt med tindar, som ikkje var så ulik tindane på eit sagblad. Maskina vart kontinuerleg forbetra, og ein teikning syner at i 1841 hadde fingrane som skilde og held fast aksa vorte mykje større.
Knivbjelkar for både korn og gras
Dei fyrste knivstengene var utvikla for å skjera av kornaks og høvde ikkje for gras. Det var Obed Hussey som midt på 1850-talet utvikla ein knivbjelke som kunne nyttast både for korn og gras. Han nytta trekanta knivar som låg an mot plane flater i fingrane som skilde og heldt fast aksa/grasstråa. Dei trekanta knivane var kvesste på begge sider og kutta i begge retningar når knivstonga gjekk att og fram. Denne knivbjelken var svært lik moderne knivbjelkar, og det er knivbjelken til Hussey som ligg til grunn for desse. Hussey utvikla rett nok knivbjelken for å slå korn, men det synte seg at maskina hans òg kunne nyttast for å slå gras. Dei fyrste maskinane som kunne slå gras var difor ikkje reine slåmaskinar, men sjølvavleggarar med knivbjelkar som òg kunne nyttast for gras. Etter kvart vart knivstengene gradvis forbetra og maskinar spesialiserte for gras vart marknadsførte. S. Hull, til dømes, fekk i 1962 patent på ei forbetring av knivbjelken til Hussey. Avstanden mellom knivane var 70-80 cm, oftast 78 cm.
Talleiv Røysland
Personlegdom og stil
Spelemannslaget Sullarguten gav ut ei bok i høve hundreårsminnet for Talleiv i 1997.
Paulilatino
Paulilatino (sardisk Paùlle) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia. Han har 2 234 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 103.85 km² og ligg i ei høgd på 280 meter over havet.
Kambodsja
Kambodsja er eit kongedøme i Søraust-Asia som grensar til Thailand mot vest, Laos mot nord og Vietnam mot aust. I sørvest har det kystline mot Siambukta. Hovudstaden er Phnom Penh, med rundt 1 million innbyggjarar. Heile landet har om lag 12 millionar innbyggjarar (2000).
Geografi
Landet er prega av Mekongelva, som på khmer blir kalla Tonle Thom, 'den store elva', og av Tonle Sap ('ferskvatnelva'), ei viktig fiskeelv.
Klima
Monsunen gjev ein god del nedbør mellom mai og september eller oktober. Ein har eit lite høgdedrag i sørvest, og sidene som vender mot Siambukta har kraftig nedbør. Den tørre perioden varer frå desember til april, og er varm med mykje sol. I regntida er det meir skya, høgare fukt, og vêret er lummert og trykkjande. Temperaturane held seg ganske høge året rundt i låglandet. Phnom Penh har ein årleg nedbørsnormal på 1407 mm.
Innbyggjarar
Dei fleste kambodsjanarar er khmerfolk som høyrer til theravada-buddhismen. Landet har òg fleire nasjonale minoritetar der den viktigaste er chamfolk.
Historie
Landet kan trekkja liner tilbake til Keisardømet Khmer, som herska over store delar av den indokinesiske halvøya frå 1000- til 1300-talet. Den gamle hovudstaden Angkor med tempelkomplekset Angkor Wat er mektige minne om denne tida.
Under kolonitida var Kambodsja, som Khmer-riket, eit fransk protektorat og ein del av føderasjonen Indokina. Landet fekk sjølvstende i 1953.
På 1950- og 60-talet heldt landet under kong Norodom Sihanouk seg nøytralt under store delar av Vietnamkrigen i nabolandet. Frå 1969 utførte amerikanske bombefly hemmelege åtak på det dei hevda var kommunistiske leirar i landet, slik at 30 000–500 000 sivile blei drepne. Amerikanske styrkar stod òg for ein kortvarig invasjon i 1970.
Indre motsetnader førte til ein borgarkrig på 1970- og 80-talet. Det forhatte monarkiet blei bytt ut med eit katastrofalt regime leidd av Raude Khmer, som brukte element av kommunistisk tankegods til å forfølgja og drepa svært mange kambodsjanarar.
Medan flyktningar strøymde inn i Thailand blei landet invadert av Vietnam i desember 1978. Raude Khmer-styret blei framleis støtta av USA, og heldt mellom anna på plassen til Kambodsja i SN. Etter kvart stabiliserte situasjonen i landet seg likevel.
Politikk
Kongen i landet, Norodom Sihamoni, blei utnemnd av eit råd den 14. oktober 2004 etter at far hans, Norodom Sihanouk, abdiserte.
Statsministeren i Kambodsja heiter Hun Sen.
Administrativ inndeling
Dei 25 fylke er dela inn i distrikt.
Fylka er
826
826 (romartal DCCCXXVI)
Sæbyggjenuten
Sæbyggjenuten (1507 moh.) er eit fjell som ligg på grensa mellom kommunane Bykle kommune i Agder og Tokke kommune i Vestfold og Telemark. Sæbyggjenuten er det høgaste punktet i Aust-Agder fylke, og er ein del av Setesdalsheiane i Langfjella.
Torárull
Ein torárull (hebr. סֵפֶר תּוֹרָה sēfer Tōrā) er ein bokrull med to spindlar som inneheld Toráen. Sjølve dokumentet er handskrive på hebraisk på ein keláf (pergament) av eit reint dyr og rulla opp på dei to spindlane, som kvar blir kalla es hajím (livets tre).
Torárullen er innpakka når han ikkje er i bruk. Samaritanarar, romaniotes, mizrahiske jødar og nokre sefardiske jødar brukar ein «tik» — ein sylinder av tre eller metall. Askenasiske jødar og dei fleste europeiske og nordafrikanske sefardiske jødar brukar ei kappe i staden. Denne kappa går under namna toramantel (ask.), vestido (sef.) eller meíl (hovudsakleg ital.). Italienske jødar brukar gjerne både tik og kappe.
Når torárullen ikkje er i bruk, blir han lagra i hekhálen (arka).
Cape Maria van Diemen
Cape Maria van Diemen er eit nes og det vestlegaste punktet på Nordøya på New Zealand. Då neset ligg nær nordenden av halvøya Aupouri Peninsula, trur mange menneske på New Zealand at det også er det nordlegaste punktet i landet, men det er ikkje rett, nordlegast ligg Surville Cliffs, 30 kilometer mot aust og litt lenger nord.
Neset fekk namnet sitt av oppdagaren Abel Tasman etter kona til velgjeraren hans, Anthony van Diemen, generalguvernør i Batavia (no Jakarta) i januar 1643, på den same reisa Tasman oppdaga og namngav Van Diemens land (no Tasmania). Neset er - saman med øygruppa Three Kings Islands - eit av berre to geografiske område på New Zealand som har fått halda på namna som Abel Tasman gav dei.
Kjetil A. Brottveit
Kjetil Brottveit er ein norsk forfattar, fødd og oppvaksen i Valle i Setesdal. Han debuterte i 2003 på Forlaget Oktober med romanen Nattradioen, som han fekk Sørlandets litteraturpris for i 2004.
Nattverdsoblat
Nattverdsoblat, eller hostie (av latin hostia, 'offer') i Den katolske kyrkja, er ein brødbit som vert bruka under nattverden. Tradisjonelt vert oblatane baka av kveitemjøl og vatn. I reformerte kyrkjer spelar ingrediensane oftast mindre rolle.
Nattverdsbrødet er i den vestlege kyrkja normalt usyra brød, slik at det ikkje har skjedd nokon hevingsprosess. Av praktiske årsaker brukar ein normalt utstansa skiver, eit par millimeter tjukke og med ein diameter på 2-3 centimeter. I enkelte kyrkjer er det vanleg at presten under konsekrasjonen brukar ein større oblat.
I Den katolske kyrkja lærer ein at brødet i nattverden gjennomgår ein total og permanent forvandling til Kristi lekam, og derfor har ein den største respekten overfor konsekrerte hostiar. Dei vert gøymde i eit tabernakel, og dei kan bli utstilte og tilbedne. Innan luthersk teologi reknar ein også at brødet under nattverdsutdelinga vert Kristi kropp, men ikkje på ein slik måte at det ikkje enno er brød.
Sidan 1888 er alle norske nattverdsoblater i Den norske kyrkja blitt laga ved Diakonissehusets oblatbakeri - det vert produsert om lag 1,5 millionar oblater kvart år.
Theodor Caspari
Theodor Caspari var ein norsk diktar som på grunn av sin lyrikk om natur og friluftsliv er blitt kalla «fjellpoeten». Han er best kjend for diktet «Norge, mit Norge».
Grunnmurspapp
Grunnmurspapp er ein tjukk asfaltpapp som skal vere minst like brei som muren du skal lage, av for eksempel betong eller lettklinker blokker. Du skal alltid leggje grunnmurspapp mellom grunnmur og svilla.
Theodor Caspari
Caspari var opptatt av naturen, og bidrog gjennom verka sine til at mellom anna Gjende blei verna frå regulering.
Han gav mellom anna ut «Polemiske Sonetter» (1880), «Tidsbilleder» (1883), «Lyrik og Satire» (1887), «Vildren, et livsbillede fra høifjeldet» (1905) og «Myrmalm, fra norsk natur og folkeliv» (1932).
Usyra brød
I Bibelen vert påska kalla høgtida med usyra brød; i eldre omsetjingar søtebrødhelgi.
Kavitasjon
Kavitasjon er nemninga på faseovergangen frå væske til gass når trykket rundt væske blir senka til under damptrykket ved konstant temperatur.
Kavitasjonstæring
Kavitasjon er ofte knytt til problematikken rundt erosjon i vasskraftmaskinar. Når vantet i ein Francisturbin passerer løpehjulet kan ein på grunn av det låge trykket i sugerøyret få kavitasjon. Dei små boblene som blir i vatnet gjer ikkje nokon skade i seg sjølv, men når trykket seinare bygger seg opp igjen i sugerøyret, vil gassboblene gå gjennom ein faseovergang tilbake til væske. Dei små boblene vil då implodera og skapa ein trykkpuls som fører til til erosjon på vassturbinen. Dette blir kalla kavitasjonstæring. Den same verknaden finn ein i samband med raskt roterande propellar i vatn og på utsida av våte sylinderforinagar i motorar.
Marmor
Marmor (gresk: marmaros, «skinande stein») er ein metamorf bergart som hovudsakleg består av mineralet kalsitt (ein krystallinsk form for kalsiumkarbonat CaCO3), som betyr at steinen inneheld mykje kalsium, karbon og oksygen. Steinen er mykje brukt som materiale til skulpturar og bygningar, og har i tillegg ei mengd andre bruksområde. Det finst store førekomstar av marmor i Noreg.
Innanfor kunsthistorie og arkeologi brukar ein marmor som nemning også på andre steinartar nytta i skulptur og arkitektur, som sandstein og granitt.
Opphav
Marmor vert danna når dei sedimentære bergartane kalkspat eller dolomitt smeltar og seinare blir forsteina igjen. Marmor er altså ein metamorf bergart. Utgangspunktet kan for eksempel vera avsetjingar på havbotnen av skjel og skaldyr som er forsteina til kalkstein. Temperaturen og trykket som trengst for å danna marmor øydelegg vanlegvis eventuelle fossil og sedimentær tekstur i den opphavlege steinen.
Rein, kvit marmor vert danna gjennom metamorfose frå svært rein kalkstein. Dei karakteristiske årene på mange farga marmorvariantar kjem vanlegvis av ureinskapar i minerala, frå leire, sand, slam eller jernoksid. Grøn farge kjem ofte av serpentin frå kalkstein med mykje magnesium eller dolomitt med silisiumureinskapar.
Marmortypar
Nokre historisk viktige typar av marmor har namn etter staden der steinbrotet ligg:
Den berømte italienske marmoren frå Carrara er heilt kvit og har opphavleg vore kalkspat. Denne har vore brukt til marmorskulpturar sidan oldtida. Marmor har vore favorittmaterialet til greske og romerske bilethoggarar og arkitektar, og er blitt eit kulturelt symbol for tradisjon og raffinert smak. I folketradisjonen vert marmor assosiert med det astrologiske teikn tvillingane. Rein kvit marmor er også symbol på det reine, udøydelege og står for suksess i utdanning.
Marmor i Noreg
Noko av den første bruk av marmor i Noreg finn vi i Nidarosdomen i mellomalderen. Seinare tok interessa seg opp på 1700-talet, deretter kom fleire små marmorbrot i gang, først i Sør-Noreg og seinare i Nordland. Delar av den kvite marmoren som finst i bygg og fasadar i Bergen kjem frå eit brot på Tjøtta, men dette og dei fleste andre brot i landet er no lagt ned.
Den største førekomsten som har vore utnytta ligg i Fauske kommune. I 2005 er Løvgavlenbrotet og Leivsetbrotet ved Fauske i drift, andre brot finst ved Porsgrunn og ved Naas på Nordmøre. Det meste av marmoren som vert teken ut i Noreg i dag vert knust til kalk, men noko fauskemarmor går til innanlandsk produksjon av golvfliser og fasadeplater. Elles vert fauskemarmoren eksportert i store blokker til store delar av verda.
Framleis vert marmor bruka i offentlege bygg i Noreg, til dømes til golvet på terminalbygget på Oslo lufthamn, Gardermoen som fekk marmor frå Fauske, og det nye operabygget i Oslo som har carraramarmor i delar av fasaden.
Mutabaruka
Allan Hope, betre kjend som Mutabaruka, er ein jamaicansk dub-diktar, musikar, skodespelar, pedagog og programleiar knytt til rastafarirørsla. Han har utvikla to populære radioprogram på Jamaica, The Cutting Edge og Steppin' Razor. Han har teke opp tema som politikk, kultur, frigjering for farga, sosial undertrykking, diskriminering, fattigdom, rasisme, sexisme og religion.
825
825 (romartal DCCCXXV)
Mutabaruka
Bakgrunn
Mutabaruka var fødd og voks opp i Rae Town i Kingston med mor, far og to systrer. Faren døydde då han var åtte. Mutabaruka var elev ved Kingston Technical High School, der han studerte i electronikk i fire år og deretter arbeidde for Jamaican Telephone Company fram til han sa opp i 1971.
Store jordskjelv
Store jordskjelv er oversyn over jordskjelv med stor styrke eller store dødstal.