cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samdalsvatnet
Samdalsvatnet er eit vatn i Bergen kommune i Hordaland. Det ligg i Samdalen, like sør for Gullfjellet og like vest for Sveningen ved kommunegrensa til Os. Vatnet er 0,25 km² stort stort og om lag 1 km langt. Det ligg 60 meter over havet.
Vatnet høyrer til Osvassdraget og får tilsig frå Samdalselva, Frotveitelva, Hålandsbekken, Fiskebekken og Sagelva.
Det ligg ei lita øy i vatnet med eit hus.
Bertie Ahern
Patrick Bartholomew Ahern, irsk Pádraig Parthalán Ó hEachthairn ( i Dublin) er ein irsk politikar. Han var statsminister i Irland frå 1997 til 2008. Han vart attvald til nye femårsperiodar i 2002 og 2007. Han er medlem av partiet Fianna Fáil (det republikanske partiet i Irland), der han var leiar frå 1994 til 2008. Han gjekk av som statsminister og partileiar den 6. mai 2008 etter ein økonomisk skandale.
Ufaplatået
Ufaplatået (russisk Уфимское Плато, Ufimskoje Plato) er eit platå i Basjkortostan og Sverdlovsk oblast i Russland der byen Ufa ligg. Delar av nedslagsfelta til elvane Ufa, Jurjuzan og Aj dekkjer platået. Frå nord til sør er platået 150 km lang.
Teruel
Teruel er ein by i Aragón, aust i Spania og provinshovudstad i provinsen Teruel. Han har kring 35 000 innbyggjarar og er den minste av provinshovudstadane i landet. Han er kjend for det harde klimaet (varme somrar, særs kalde vintrar), jamón serrano (spekeskinke), keramikk, dei omliggande arkeologiske funna med nokre av dei eldste dinosaurfossila på Den iberiske halvøya og for nokre av festivalane. Teurel vert rekna som «mudéjarbyen» fordi mange av byggverka i byen er forma i denne stilen. Alle er ein del av Mudéjar-arkitekturen i Aragón som er ein verdsarvstad på lista til UNESCO. Teruel ligg oppe i fjella, om lag 915 meter over havet og ligg relativt isolert til. I 1999 vart kampanjen Teruel existe(«Teruel finst») skipa for å gjere folk merksame på byen. Delvis på grunn av denne kampanjen vhar vegane til byen vorte kraftig utbetra med motorveg mellom Zaragoza og Sagunto. Teruel er likevel den einaste provinshovudstaden i Spania som ikkje har direkte jernbanesamband med hovudstaden Madrid.
Historie
Teruel vart grunnlagd i 1176 av Sancho Sánchez Muñoz og Blasco Garcés Marcilla. I mellomalderen hadde Teruel eit stort jødisk samfunn, som stod sterkt då dei muslimske arabarane regjerte over området. Seinare, då dei kristne kongane tok tilbake Spania, betalte jødane årleg 300 sueldos i skatt. Under forfølgjingane i 1391 vart mange av dei drepne, medan andre konverterte til kristendom for å redde liva sine.
Teurel var åstad for kamphandlingar under den spanske borgarkrigen og vart kraftig øydelagd. Slaget ved Teruel i desember 1937 og februar 1938, eit av dei blodigaste under krigen. Byen skifta hender fleire gonger og fall først til republikanarane, før han vart gjenerobra av nasjonalistane. Teruel vart råka av kraftige bombeåtak frå både artilleri og luftåtak. Dei to sidene tapte til saman kring 100 000 mann i løpet av dei tre månadane.
Etternamnet Voss
Voss (også Voß på tysk) er eit etternamn som kan stammar frå norsk, tysk eller engelsk.
Russisk geografi
Russland dekkjer det meste av dei nordlege områda av superkontinentet Eurasia. Sidan Russland dekkjer så store område er det både einsformig og mangfaldig. Både topografien, klimaet, vegetasjonen og jordsmonnet spenner over enorme avstandar. Frå nord til sør er Den austeuropeiske sletta kledd med tundra lengst nord, så barskog (taiga), så blandings- og lauvskog, sletter (steppe) og halvørken (ved Kaspihavet) ettersom vegetasjonen endrar seg med klimaet. Sibir viser ei liknande inndeling. Landet inneheld 44 biosfærereservat definert av UNESCO.
Plassering og grenser
Russland ligg på nordlege og mildare breiddegrader på den nordlege halvkula og er mykje nærare Nordpolen enn ekvator. Landet er enormt stort, t.d. nesten to gonger så stort som USA og meir enn 50 gonger så stort som Noreg, og dekkjer eit areal på 17,1 millionar kvadratkilometer. Det er ein åttandedel av dei busette landområda på jorda. Den europeiske delen, som dekkjer ein stor del av Europa, inneheld det meste av industri og jordbruk i Russland. Det var her, om lag midt mellom elva Dnepr og Uralfjella at Det russiske riket tok form.
Frå vest til aust strekkjer landet seg frå Kaliningrad (eksklaven som sidan 1991 har vore fråskild resten av landet av Litauen) til øya Ratmanov (ei av Diomedesøyane) i Beringsundet. Dette er om lag same avstand som frå Noreg og vestover til Alaska. Frå nord til sør strekkjer landet seg frå dei nordlegaste arktiske øyane i Frans Josefs land til sørenden av republikken Dagestan ved Kaspihavet, ein avstand på 4500 km med særs variert, og ofte ugjestmildt, terreng.
Russland har ein omkrins på 57 792 km og har den lengste landegrensa i verda, noko som var medverkande til stor uro for den nasjonale tryggleiken under Sovjetunionen. Langs den 19 917 km lange grensa ligg fjorten land. Åtte av desse eksiserte ikkje før tidleg i 1990-åra då Sovjetunionen braut saman. Desse «nye» nabolanda er Kasakhstan i Asia, og Estland, Latvia, Litauen, Kviterussland, Ukraina, Georgia (Abkhasia, Sør-Ossetia) og Aserbajdsjan i Europa. Dei andre grenselanda er Nord-Korea, Kina, Mongolia, Polen, Noreg og Finland. Lengst nordaust går det berre 86 km lange Beringsundet mellom Russland og USA.
Om lag 2/3 av Russland grensar til vatn. Så godt som heile nordkysten ligg godt nord for polarsirkelen. Det meste av kysten er låst i isen store delar av året, bortsett frå området rundt hamnebyen Murmansk der effekten av Golfstraumen framleis gjer seg gjeldande. Tretten randhav og delar av verdshava Nordishavet, Atlanterhavet og Stillehavet krinsar landet.
Administrativ inndeling
Dei fleste av dei administrative områda frå Sovjetunionen, bortsett frå eit par unntak, vart ståande uendra i Russland. I 2006 var det 88 administrative område kalla føderasjonssubjekt. Av desse er 21 republikkar, sju er krajar (territorium), 48 er oblastar (provinsar), eit autonomt oblast og ni autonome okrugar. Byane Moskva og St. Petersburg har òg føderal status.
Republikkane inkluderer mange forskjellige folkeslag, inkludert nordeuropearar, tatarar, kaukasusfolk og innfødde sibirfolk. Dei største føderasjonssubjekta ligg i Sibir. Aust i sentrale område av Sibir ligg Sakha (Jakutsk) som er det største føderasjonssubjektet i landet og den største nasjonale underinndelinga i verda. Det nest største er Krasnojarsk kraj som ligg sørvest for Sakha i Sibir. Kaliningrad oblast er det minste oblastet og den einaste eksklaven til Russland. Dei to mest folkerike subjekta, Moskva oblast (med byen Moskva) og Krasnodar kraj, ligg begge i den europeiske delen av Russland.
Topografi og drenasje
Geografar har tradisjonelt delt inn dei enorme områda i Russland i fem naturlege soner: tundrasona, taiga- eller skogssona, steppe- eller slettesona, den halvtørre sona og fjellsona. Det meste av Russland består av to sletter (Den austeuropeiske sletta og Den vestsibirske sletta), to lågland (det nordsibirske låglandet og Kolymalåglandet lengst nordaust i Sibir), to platå (Det sentralsibirske platået og Lenaplatået i aust) og ei rekkje fjellområde som hovudsakleg ligg lengst nordaust eller langs grensa i sør.
763
763 (romartal DCCLXIII)
Russisk geografi
Den austeuropeiske sletta
Den austeuropeiske sletta utgjer det meste av Europeisk Russland. Den vestsibirske sletta, som er den største i verda, strekkjer seg austover frå Uralfjella til elva Jenisej. Sidan terrenget og vegetasjonen er relativt einsarta i kvar av dei naturlege sonene er Russland tilsynelatande eit einsformig land. Likevel inneheld dei russiske landområda alle dei store vegetasjonssonene i verda bortsett frå tropisk regnskog.
Tundra
Om lag 11 % av Russland er tundra, ei trelaus, myrlendt slette. Tundraen er den nordlegaste sona i Russland, og strekkjer seg frå finskegrensa i vest til Beringsundet i aust, og går så sørover langs stillehavskysten til nordlege område av Kamtsjatkahalvøya. Sona er mest kjend for dei store reinsdyrflokkane, for midnattssol og mørketid og det harde klimaet. Dei lange, harde vintrane og mangelen på sollys gjer at berre mose, lav, musøyre og små buskar klarar å gro i den ufruktbare permafrosten. Frostforvitring er den viktigaste fysiske prosessen her som gradvis formar landskapet som vart kraftig endra av isbreane under den siste istida. Mindre enn 1 % av innbyggjarane i Russland bur i denne sona. Fiske- og hamneindustrien nordvest på Kolahalvøya og dei store olje- og gassfelta nordvest i Sibir er dei største næringane i tundraen. Med 180 000 innbyggjarar er Norilsk den nest største byen nord for polarsirkelen i Russland etter Murmansk.
Taiga
Taigaen er det største skogsområdet i verda og består hovudsakleg av bartre som gran, edelgran, furu og lerketre. Dette er den største natursona i Russland, eit område om lag like stort som heile USA. I den nordaustlege delen i dette beltet finst dei kaldaste busette områda i verda. Taigasona strekkjer seg i eit breitt belte langs midlare breiddegrader frå grensa til Finland i vest til Verkhojanskfjella i det nordaustlege Sibir og heilt sør til sørkysten av Bajkalsjøen. Isolerte område med taiga eksisterer òg langs fjellkjedene som dei sørlege områda av Uralfjella og i Amurdalen ved grensa til Kina. Om lag 33 % av innbyggjarane i Russland bur i denne sona, som i lag med eit belte av blandingsskog i sør inkluderer det meste av den europeiske delen av Russland og dei gamle landområda til dei første slavarane.
Blandings- og lauvskog
Blandings- og lauvskogsona er eit trekanta område som er breiast i vest og vert smalare og smalare mot Uralfjella. Dei mest talrike tresortane er eik og gran, men mange andre vokster finst òg som ask, osp, bjørk, agnbøk, lønn og furu. Mellom taigaen og den skogkledde steppa er eit smalt belte med bjørk og osp aust for Uralfjella heilt til Altajfjella. Mykje av skogssona her er hogd ned for at området kan nyttast til jordbruk, særleg i den europeiske delen. Som følgje av dette har dyrelivet vorte tynt, men framleis er rådyr, ulv, rev og ekorn vanlege.
Steppe
Steppa har lenge vorte rekna som eit typisk russisk landskap. Det er eit breitt band av trelause, graskledde sletter avbroten av fjellkjeder som strekkjer seg frå Ungarn gjennom Ukraina, Sør-Russland og Kasakhstan til Mandsjuria. Det meste av steppesona i Sovjetunionen låg i Ukraina og Kasakhstan og den mykje mindre russiske steppa ligg hovudsakleg mellom desse to nasjonane, sørover til Svartehavet og Kaspihavet før dei glir over i den gradvis tørrare republikken Kalmykia. I eit land av ekstremar gjev steppesona dei mest gunstige tilhøva for menneskelege busetnader og jordbruk på grunn av dei moderate temperaturane og tilstrekkelege mengder solskin og fukt. Sjølv her vert derimot jordbruket stundom råka av uføreseielege nedbørsmønster og stundom katastrofale tørkeperiodar.
Topografi
Dei fleste fjellkjedene i Russland ligg hovudsakleg langs kontinentalskilje (Uralfjella), langs den sørvestlege grensa (Kaukasus), langs grensa til Mongolia (dei austlege og vestlege Sajanfjella og den vestlegaste delen av Altajfjella) og i Aust-Sibir (fjellkjedene på Kamtsjatkahalvøya og mindre fjell som strekkjer seg langs Okhotskhavet og Japanhavet). Russland har ni store fjellkjeder. Generelt er den austlege delen av landet meir fjellendt enn den vestlege halvdelen, medan dei indre områda er dominert av låge sletter. Den tradisjonelle delelinja mellom aust og vest er Jenisejdalen. Jenisej renn mellom Det sentralsibirske platået i aust og Den vestsibirske sletta frå områda nær grensa til Mongolia og nordover til Nordishavet vest for Tajmyrhalvøya.
Uralfjella
Uralfjella er den mest kjende av fjellkjedene i landet fordi dei dannar ei naturleg grense mellom Europa og Asia. Fjellkjeda strekkjer seg 2100 km frå Nordishavet til dei nordlege områda av Kaskhastan. Uralfjella er derimot ikkje særleg høge og dannar ikkje ein stor naturleg barriere. Fleire låge fjellovergangar gjer at dei fleste store transportårene austover frå Europa går gjennom fjella. Den høgaste toppen, Narodnaja, er berre 1894 meter over havet. Uralfjella inneheld derimot mange verdifulle mineral.
Den vestsibirske sletta
Aust for Uralfjella ligg Den vestsibirske sletta, som dekkjer eit område på meir enn 2,5 millionar kvadratkilometer, og strekkjer seg om lag 1900 km frå vest til aust og om lag 2400 km frå nord til sør. Meir enn halvparten av området ligg under 500 meter over havet og sletta inneheld nokre av dei største myrområda og elveslettene i verda. Dei fleste innbyggjarane på sletta bur i den tørrare delen sør for 55 ºN.
Det sentralsibirske platået
Regionen like aust for Den vestsibirske sletta er Det sentralsibirske platået, som strekkjer seg austover frå Jenisejdalen til Lenadalen. Regionen er delt inn i fleire platå med høgder mellom 320 og 740 meter over havet. Det høgaste punktet er om lag 1800 meter over havet nord i Putoranfjella. Sletta grenser i sør til Bajkalfjella og i nord til Det nordsibirske låglandet, ei fortsetjing av Den vestsibirske sletta som strekkjer seg inn på Tajmyrhalvøya i Nordishavet.
Sajan- og Stanovojfjella
I fjellsystemet vest for Bajkalsjøen sør i sentrale område av Sibir er dei høgaste områda på 3300 meter i dei vestlege Sajanfjella, 3200 meter over havet i dei austlege Sajanfjella og 4500 meter over havet ved Belukha i Altajfjella. Dei austlege Sajanfjella strekkjer seg nesten til sørsida av Bajkalsjøen. Ved innsjøen er det ein høgdeskilnad på meir enn 4500 meter frå det næraste fjellet på 2480 meter over havet til den djupaste delen av innsjøen, som er 1700 meter under vassflata. Fjellsystemet aust for Bajkalsjøen er lågare og dannar eit system med mange mindre fjellkjeder og dalar som går frå innsjøen til stillehavskysten. Dei høgaste fjella i Stanovojfjella, som går frå vest til aust frå nordsida av Bajkalsjøen til Okhotskhavet, er 2550 meter over havet. Sør for denne fjellkjeda ligg dei søraustlege områda av Sibir, med fjell på opp til 800 meter. På andre sida av Tartarsundet ligg øya Sakhalin med høgder opp til 1700 meter over havet.
Kaukasus
Alpint terreng finn ein i dei sørlege fjellkjedene. Mellom Svartehavet og Kaspihavet ligg Kaukasusfjella med særs høge fjell. Dei dannar grensa mellom Europa og Asia. Ein av toppane, Elbrus, er det høgaste punktet i Europa med 5642 meter over havet. Den geologiske strukturen til Kaukasus strekkjer seg nordvestover som Krimhalvøya og Karpatane, og søraustover i Sentral-Asia som Tian Shan og Pamir. Kaukasus dannar ei naturleg grense mellom Russland og nabolanda i sørvest, Georgia og Aserbajdsjan.
Nordaust-Sibir og Kamtsjatka
Nordaust-Sibir, nord for Stanovojfjella, er eit særs fjelldominert område. Den lange Kamtsjatkahalvøya, som strekkjer seg sørover i Okhotskhavet, inneheld mange vulkanar, og mange er framleis aktive. Den høgaste er Kljutsjevskaja Sopka på 4750 meter over havet, det høgaste punktet i Russisk fjerne austen. Vulkankjeda held fram frå sørenden av Kamtsjatka gjennom Kurilane og Japan. Kamtsjatka er òg eit av to seismisk aktive område i Russland, i lag med Kaukasus. I 1995 øydela eit stort jordskjelv oljebyen Neftegorsk. Her ligg òg det særs store Bejentsjime-Salaatin-krateret.
Drenasje
Russland er eit vassrikt land. Dei første busetnadane i landet sprang opp langs elvane, der ein framleis finn dei fleste innbyggjarane i dag. Volga, den lengste elva i Europa, er den klart viktigaste vassvegen i Russland. Fire av dei tretten største byane i landet ligg langs denne elva: Nizjnij Novgorod, Samara, Kazan og Volgograd. Kama, som renn vestover frå dei sørlege Uralfjella og ut i Volga i republikken Tatarstan, er ei anna viktig transportåre med tett folkesette elvebreidder.
Førti av elvane til Russland som er lenger 1000 km ligg aust for Uralfjella, inkludert dei tre store elvane som drenerer Sibir på veg nordover mot Nordishavet: Irtysj-Ob-systemet (totalt 5380 km), Jenisej (4000 km) og Lena (3630 km). Nedslagsfeltet til desse elvane dekkjer om lag åtte millionar kvadratkilometer og har ei samla vassføring på nesten 50 000 kubikkmeter i sekundet ut i Nordishavet. Sidan elvane renn nordover tiner dei sørlege kjeldeområda før områda lenger nedstraums, og dette har skapt enorme myrområde, som dei 48 000 km² vide Vasjuganmyrane sentralt på Den vestsibirske sletta. Det same gjeld andre elvesystem, som Petsjora og Nordre Dvina i Europa og Kolyma og Indigirka i Sibir. Om lag 10 % av Russland er klassifisert som myrområde.
Mange andre elvar drenerer Sibir frå dei austlege fjellkjedene og ut i Stillehavet. Amur og Ussuri, den største sideelva hennar, utgjer ein lang del av landegrensa mellom Russland og Kina. Amursystemet drenerer det meste av det søraustlege Sibir. Tre nedbørsfelt drenerer den europeiske delen av Russland. Dnepr, som hovudsakleg renn gjennom Kviterussland og Ukraina, har kjeldene sine i åsane vest for Moskva. Den 1860 km lange Don spring ut frå Det sentralrussiske høglandet sør for Moskva og munnar ut i Azovhavet og Svartehavet ved Rostov-na-Don. Volga er den tredje og klart største av elvane i Europa, og spring ut frå Valdajhøgdene vest for Moskva. Ho buktar seg søraustover i 3510 km før ho munnar ut i Kaspihavet. Alt i alt drenerer Volga eit område på 1,4 millionar kvadratkilometer. Fleire kanalar knyt elvane i europeisk Russland saman til eit viktig transportsystem. Volgasystemet står framleis for 2/3 av den innanlandske vasstrafikken i Russland.
Dei store innsjøane i Russland er hovudsakleg skapt av isbredanning. I europeisk Russland er dei største innsjøane Ladoga og Onega nordaust for St. Petersburg, Peipus på grensa til Estland og Rybinskreservoaret nord for Moskva. Mindre menneskeskapte reservoar, med lengder på 160 til 320 km, ligg i Don, Kama og Volga. Mange store reserovar er òg bygd i dei sibirske elvane, som Bratskreservoaret nordvest for Bajkalsjøen, som er det største i verda.
Peder Fylling
Peder Karolus Jonsson Fylling var ein norsk folkeminnesamlar og lokalhistorikar frå Skodje på Sunnmøre. Han reiste i kring på Sunnmøre og i Romsdal, skreiv opp tradisjon, samla skinnbrev og fornsaker. Tobandsverket Folkesagn (1874 og –77) er hans hovudverk. Ei tredje samling segner kom ut i 1942.
Russisk geografi
Klima
Den europeiske delen av Russland ligg langt nok vest til at maritim luft frå Atlanterhavet stundom kan påverke vêret. Aust for Uralfjella, i den asiatiske delen av landet, oppstår det ei enorm og kald luftmasse ut på hausten, som vert liggande til ut på våren. Det er dei lågareliggande områda som merkar denne kulda mest, og i åssidene kan temperaturen vere så mykje som 20 °C varmare. Likevel vil dei fleste områda av Sibir kome under -40 °C kvar vinter, og enkelte stader kan bli mykje kaldare. Den store temperaturskilnaden mellom aust og vest gjer at moskovittar like gjerne kan dra vestover som sørover for å finne varmare forhold. Heile landet er kaldt nok til at det kan dekkast av eit 30 cm snødekke, som vert liggande heile vinteren. Russland har derimot hatt varmare vintrar dei siste tiåra, noko som vert sett på som eit teikn på global oppvarming. Særleg i den europeiske delen av landet har ein ikkje hatt kuldebølgjer like ofte som tidlegare, og dei har heller ikkje vore like intense.
Peder Fylling
Livsskildring
Peder Fylling var eldst av to brør og såleis etla til å ta over bruket på Fylling i Skodje etter faren. Veik helse i mange av hans yngre år førte til at han tok seg kår og overlet garden til den yngre broren. Sjølv busette han seg i ei stove på garden. Helsa var tid om til betre, i desse periodane reiste han i kring i heimbygdene og i det store Borgund prestegjeld i det heile og sanka tradisjonsstoff. Første boka hans, med tittelen Historisk-antikvariske Bemærkninger over Borgunds Præstegjeld paa Søndmøre, samt Giskeætten kom i 1859 (ny utgåve 1875; Bidrag til Borgunds ældre Historie). Ved sidan av hovudverket Folkesagn skreiv han elles Bidrag til Veø ældre Historie (1875), Giskeætten (1883) og Om Gaarden Blindheim (1884).
Russisk geografi
Klima
Våren kjem fort på og i løpet av april og mai er det meste av snøen borte. Bortsett frå på den arktiske kysten og i dei austlege områda, kjem mesteparten av nedbøren om sommaren i form av regnbyer. Noko overraskande får Russland mesteparten av nedbøren sin i form av regn, og ikkje som snø. Sommaren varer derimot ikkje lenge, og alt i september kan dei første snøflaka falle i Sibir når kaldlufta startar å byggje seg opp att.
Peder Fylling
Livsskildring
Dei historiske og mytiske segnene har ymse særmerkt, som gjer dei verdfulle. Forma er stiv og ufolkeleg og språket i bøkene hans er gamaldags bokmål. Framstillinga er noko ukritisk.
Russisk geografi
Naturressursar
Russland har nokre av dei største mineralressursane i heile verda. Sjølv om det er mykje av dei ligg dei i fjerntliggande strøk med ekstreme klima, noko som gjer dei vanskeleg å utvinne. Landet er òg rikt på fossile brensel og kan innehalde så mykje som halvparten av kolreservane i verda, og enno større mengder petroleum. Kolførekomstane er spreidd gjennom heile landet, men dei største områda finn ein sentralt og aust i Sibir. Dei mest utvikla felta ligg vest i Sibir, i den nordaustlege delen av Europa, i området rundt Moskva og i Uralfjella. Dei største petroleumsførekomstane ligg i vestlege område av Sibir og i dei sørlege Uralfjella. Mindre førekomstar finn ein gjennom heile landet. Om lag 40 % av dei kjende naturgassreservane i verda finst i Russland, mellom anna langs kysten av Arktis, i Nord-Kaukasus og nordvest i Russland. Store jernmalmførekomstar ligg sør for Moskva, nær grensa til Ukraina i magnetanomalien i Kursk. Dette området inneheld enorme mengder jernmalm som har skapt eit avvik i magnetfeltet til jorda. Det er òg mindre førekomstar i andre delar av landet. I Uralfjella er det små førekomstar av mangan. Nikkel, wolfram, kobolt, molybden og andre jernlegeringar finst i tilstrekkelege mengder.
Russland har òg store mengder av ikkje-jernhaldige metall. Aluminiummalm ligg spreidd og hovudsakleg rundt Uralfjella, nordvest i Europeisk Russland og sør i sentrale område av Sibir. Kopar er det meir av og store reservar finst i Uralfjella, Norilsk-området nær munningen av Jenisej aust i Sibir og på Kolahalvøya. Andre store førekomstar ligg aust for Bajkalsjøen og utvinninga av desse starta først då Bajkal-Amur-linja stod ferdig i 1989.
Landet er rikt på råmateriale som kalium og magnesiumsalt i Kama-regionen vest i Uralfjella. Ein av dei største førekomstane av kalsiumfosfat i verda ligg sentralt på Kolahalvøya. Saltgruver finst sørvest i Uralfjella og sørvest for Bajkalsjøen. Overflatesalt finn ein ved saltsjøane langs den nedre Volgadalen. Svovel finst i Uralfjella og halvvegs opp i Volgadalen.
Miljøvernsavtalar
Signert, men ikkje ratifisert
Kjelder
রাশিয়া
Ivano-Frankivsk oblast
Ivano-Frankivsk oblast (ukrainsk Івано-Франківська область, Ivano-Frankivska oblast; og ofte kalla Prykarpattja) er ein provins (oblast) i Ukraina. Det har eit areal på 13 900 km². I 2008 hadde Ivano-Frankivsk oblast 1 381 700 innbyggjarar og administrasjonssenteret ligg i byen Ivano-Frankivsk.
Provinsen ligg sørvest i Ukraina og grensar til Romania i sør og til Zakarpattja oblast i vest, Lviv oblast i nordvest, Ternopil oblast i nordaust og Tsjernivtsi oblast i søraust.
Einar Berner Silset
Einar Berner Silset var ordførar (2003-2007) i Vega kommune i Nordland. Han representerer Senterpartiet. Han var tidlegare medlem av Arbeidarpartiet, men gjekk over til SP i samband med EU-avrøystinga i 1994. Silseth stilte ikkje til valet i 2007.
764
764 (romartal DCCLXIV)
Aj
Aj (russisk Ай) er ei elv i Basjkortostan og Tsjeljabinsk oblast i Russland og ei av sideelvane til Ufa frå venstre. Elva er 549 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Aj frys til seint i oktober eller tidleg i november og er islagd til midten av april. Byen Zlatoust ligg ved Aj.
Wolin
Wolin (tysk Wollin) er ei øy i Austersjøen like utanfor kysten av Polen og ein by på same øya. Mellom Wolin og naboøya Usedom renn elva Świna, og mellom øya og Pommern på fastlandet renn elva Dziwna. Opphavet til namnet er ukjend, men truleg har det slavisk opphav. I det gamle slaviske språket tyder wolyn «våtmark» og i løpet av tida kan dette ha vorte germanisert.
Vatn frå elva Oder renn ut i lagunen Stettiner Haff. Frå her renn vatnet gjennom Peene (vest for Usedom), Świna og Dziwna og ut i Pommernbukta, som er ein del av Austersjøen.
Det meste av øya er dekt av skog og åsar. Midt på øya ligg Wolin nasjonalpark. Øya er den største turistattraksjonen nordvest i Polen og fleire merka turstiar går på kryss og tvers av øya, som den 73 km lange stien frå Miedzyzdroje til Dziwnowek. Det går ei elektrisk jernbanelinje mellom Szczecin og Swinoujscie over øya, i tillegg til E65, som kryssar Europa frå nord til sør.
Historie
Eit mellomalderdokument frå om lag 850, kalla Bayerske geograf etter den anonyme forfattaren, nemner ei slavisk stamme kalla voliniarar som då hadde 70 tilfluksstader (Uelunzani civitates LXX) på øya. Byen Wolin vart først nemnd på 900-talet. Arkeologar meiner at det i tidleg mellomalder var ein stor marknad her, som dekte eit område på 4 km og konkurrerte med Birka og Hedeby.
Dei arkeologiske funna på øya er ikkje særleg rike, men dei dekkjer eit område på 20 hektar, noko som gjer det til den nest største baltiske marknadsstaden i vikingtida etter Hedeby. Enkelte historikarar meiner at Wolin kanskje kan ha vore grunnlage for dei delvis segnomsuste busetnadane Jomsborg og Vineta. Ein har derimot ikkje funne noko som støtter dette.
Rundt 972 vart øya kontrollert av Polen under fyrst Mieszko I, men ein veit ikkje om Wolin då vart ein del av Polen eller berre eit len. Polakkane måtte gje slepp på øya rundt 1007. Dei neste åra var Wolin kjend for sjørøvarane sine, som plyndra skip i Austersjøen. Som følgje av dette gjekk Magnus I av Noreg til åtak på øya i 1043.
Tidleg på 1100-talet vart øya erobra av den polske kongen Boleslaw III, samstundes som Wolin vart kristna. I 1140 oppretta pave Innocent II eit bispedøme her med sete i byen Wolin. Ei stund seinare vart øya, i lag med heile Vestpommern, kontrollert av Det tysk-romerske riket og innbyggjarane vart germanisert. I 1535 konverterte innbyggjarane til protestantismen og i 1630 vart ho erobra av Sverige, som selde Wolin til Kongedømet Preussen i 1720. Sidan den gong, og fram til 1945, var ho ein del av Tyskland, stort sett busett av tyskarar som vart kasta ut same året og erstatta av polakkar som vart drive bort frå områda aust i Polen som vart avstått til Sovjetunionen. Dette er årsaka til at alle stadane på øya har tidlegare tyske namn.
Overflatespenning
Overflatespenning er ein eigenskap i overflata til ei væske som gjer at den klarar å motstå ei ytre kraft. Vatn har særs høg overflatespenning i forhold til andre væsker. Vatn er bygd opp av hydrogenbindingar som har sterke bindingar mellom seg, dette medfører at vassmolekyla heng tett saman og dannar ei overflatehinne på vassoverflata. Krafta for å halda på overflatehinna kallast for overflatespenning og er ein potensiell energi lagra i overflata. Ein treng energi for å bryta hydrogenbindingane ved å flytta eit vassmolekyl frå det indre av vatnet til overflata. I tillegg treng ein energi for å riva laus vassmolekyl frå vassoverflata. Overflatespenninga er årsaka til at lette objekt, som myntar og insekt, kan flyta på vatnet sjølv om dei har større densitet (massetettleik) enn væska. Ho forårsakar òg at vatn dannar ein boge i kontakt med andre objekt, til dømes kanten inni eit glas med vatn. Årsaka er at overflatespenninga held vassmolekyla saman og vekk frå lufta rundt.
Romandie
Romandie (fransk la Romandie eller la Suisse romande) er ei nemning for den fransktalande delen av Sveits - i praksis betyr dette den vestlege delen. Regionen må ikkje forvekslast med det som på fransk heiter la Suisse romanche, som er den delen av Sveits der det blir snakka retoromansk (delar av kantonen Graubünden).
Romandie omfattar kantonane Genève, Vaud, Neuchâtel og Jura og dei fransktalande delane av kantonane Bern, Valais og Fribourg. Rundt 1,5 million menneske (ca. 20 % av sveitsarane) bur i Romandie.
Dei ulike franske dialektane i Romandie kan av og til bli kalla sveitsarfransk. Imidlertid er det små forskjellar mellom sveitsarfransk og «vanleg» fransk, og det er generelt mogleg å forstå den andre typen dersom ein forstår den eine av dei. Noko av det første ein legg merke til i sveitsarfransk kan vera talsystemet; sytti heiter septante (ikkje soixante-dix), nitti heiter nonante (ikkje quatre-vingt-dix), og nokre stader heiter åtti huitante. Det blir gjerne sagt at sveitsarar snakkar saktare enn franskmenn, og at tonefallet deira er meir «syngande».
Sveinulv Jarnæs
Sveinulv Jarnæs var ein norsk diktar frå Mosjøen. Han skreiv mellom anna dikt, prologar, revyviser og høvesdikt.
Mest kjend er han for songen «Nordlandsnetter» som vart tonesett av Bjarne Mo, og som framført av Jens Book-Jenssen vart nasjonal slager i 1953/53.
Romandie
Regionen eksisterer ikkje i seg sjølv i det politiske systemet, men verkar likevel identitetsskapande for det fransktalande folket i Sveits. Fjernsynsselskapet TSR lagar program for folk i Romandie.
1778
1778 (romartal MDCCLXXVIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
Døde
1751 – 1800
765
765 (romartal DCCLXV)
Byrte
Byrte er ei grend i Tokke kommune i Telemark-området i Vestfold og Telemark fylke. Staden ligg der Byrteåi munnar ut i Byrtevatn.
Byrte ligg langsetter Byrtevatn. Byrtenøsi er eit fjell som ligg sentralt og overordna i heile bygda.
Ved Byrtevatn ligg Byrte kraftverk.
Ifrå Hovden er det mogleg å ta seg over fjellet og over til Byrtedalen.
Bjørg Simonsen
Bjørg Simonsen er ein norsk politikar for Arbeidarpartiet.
Simonsen var medlem av formannskapet i Rana kommune 1968-1975, ordførar i Rana kommune (1976-1985) og statssekretær i Samferdsledepartementet i perioden 1988-1989.
Frå 1989 til 2004 var ho avdelingsdirektør i Nasjonalbiblioteket. Mellom 1995 og 2005 var ho medlem av Bedriftsforsamlinga i Telenor.
Etter 22 års fråvær gjorde ho comeback i lokalpolitikken då ho stilte på arbeidarpartilista til kommunestyrevalet i 2007.
Forretningsorden
Forretningsorden er eit reglement for korleis eit møte eller ein debatt skal organiserast. Forretningsorden inneheld reglar for debatten, røystereglar og i kva for rekkjefølgja dei ulike sakene skal opp.
Forretningsorden er noko av det første ein møtelyd tek stilling til. Forretningsorden for eit møte kan vera heilt eller delvis styrt av organisasjonen sine vedtekter, lovverket eller sedvane. Dersom ein deltakar på eit møte teiknar seg til eit innlegg om forretningsorden, får han innlegg før dei andre debattantane. Dette innlegget skal ikkje dreia seg om sjølve debatten, men om korleis debatten skal gå føre seg.
Jonni Helge Solsvik
Jonni Helge Solsvik var ordførar i Andøy kommune for Høgre 2003-2007. Han vart vald til ordførar i 1999 og gjenvald i 2003. Solsvik var tidlegare lensmann i Andøy.
Harju maakond
Meir enn ein tredjedel, 38,8 %, av folkesetnaden i Estland bur i Harju maakond.
Tallinn, hovudstaden i Estland, ligg i dette fylket. Byrådet i Tallinn har søkt til den estiske regjeringa om å få ein spesiell status, slik at dei mellom anna kan vedta eigne lover.
Kommunar
Fylket er delt inn i 23 kommunar, der 6 av dei er bykommunar og 17 landkommunar.
Avosett
Avosett (Recurvirostra avosetta) er ein vadefugl i avosettfamilien.
Utbreiing
Reiret vert lagt opent til. Avosetten kan danna koloniar med meir enn 100 par.
Avosett i Storbritannia
Avosett blei utrydda i Storbritannia i 1840. Etter at han gjenetablerte seg ved fuglereservatet Minsmere i Suffolk i 1947 blei fuglen del av logoen til fuglevernorganisasjonen Royal Society for the Protection of Birds (RSPB). Fuglen blei også avbilda på eit britisk frimerke i 2007.
766
766 (romartal DCCLXVI)
Theodor Bernhoft Osa
Theodor Bernhoft Osa var ein norsk radiojournalist, og ein av pionerane i Norsk rikskringkasting. Osa var son av kunstmålaren Lars Osa og bror til meisterspelemannen Sigbjørn Bernhoft Osa. Han var den første NRK-journalisten på Vestlandet, og mellom dei fyrste til å nytte nynorsk i reportasjane.
Kharkiv oblast
Provinsen ligg aust i Ukraina og grensar til Russland i nord, Luhansk oblast i aust, Donetsk oblast i søraust, Dnipropetrovsk oblast i sørvest, Poltava oblast i vest og til Sumy oblast i nordvest
Aksel Fossen
Aksel Fossen var ein norsk politikar frå Strand i Rogaland. Han representerte Hordaland og Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1969 til 1985.
Fossen var son til ein anleggsarbeidar, og arbeidde sjølv på anlegg frå 1935 til -40. Under andre verdskrigen var han skyttar og matros i den norske handelsflåten. For innsatsen gjennom krigen vart han tildelt utmerkingar som Deltakarmedaljen, Krigsmedaljen og Haakon VIIs Frihetsmedalje. Han slutta på sjøen i 1946 og var deretter platearbeidar ved Det Norske Zinkkompani i Odda fram til 1969.
Fossen var medlem av kommunestyret i Odda i tre periodar, 1960-71, og derav varaordførar i åtte år, 1962-69. Samstundes med han var varordførar, var han formann i hamnestyret i Odda og 1964-69 formann i det kommunale elektrisitetsverket. Hausten 1969 vart han vald til stortingsrepresentant, og sidan attvald tre gongar. Den fyrste fireårsbolken var han medlem i Administrasjonskomiteen, sidan var han medlem i Industrikomiteen til han forlet Stortinget i 1985.
Caligula av Romarriket
Caligula, Gaius Julius Cæsar Augustus Germanicus (31. august 12–24. januar 41), var den tredje keisaren av Romarriket, frå år 31 til 41. Han etterfylgde Tiberius av Romarriket. Namnet «Caligula» tyder 'den litle støvelen'. Han var den tredje keisaren i den julisk-klaudiske ætta. Han vart hugsa som ein despot på grunn av vellivnaden sin, og den sære, degenererte og råe framferda si. Den mest levande skildringa av livet hans er gjeven av historikaren Svetonius. Tacitus vil ikkje eingong nemne han, men det kan òg vere at skildringa hans er borte.
Fondy
Fondy (fransk fondue, som betyr «smelta») er ein sveitsisk middagsrett der hovudingrediensen er smelta ost.
Det finst fleire variantar av kva ost som blir bruka, men i Sveits er det vanlegaste truleg å bruke ei blanding av ostane gruyère og emmentaler («sveitsarost»). Desse blir smelta i kvitvin i ei emaljert gryte. Mot slutten er det ikkje uvanleg å tilsetje eit lite glas av kirsebærbrennevinet kirsch. Deretter dyppar kvar enkelt brødterningar i den smelta osten ved hjelp av lange gaflar, mens gryta putrar på ein slags primus. Det er viktig å røre med brødet i botnen av gryta for at ikkje osten skal brenne seg fast. Ofte er det knytt ei form for straff til det å miste brødbiten sin i gryta.
Sveitsarar flest insisterer på at ein må drikke kvitvin til fondy og hevdar at til dømes vatn vil gi problem med fordøyinga.
I staden for brød kan det av og til bli bruka potetar eller frukt. Mange gnir inn gryta med kvitlauk før dei smeltar osten. Meir avvikande fondyvariantar er sjokoladefondy (dyppe frukt i smelta sjokolade) og kinesisk fondy (koke kjøt i buljong).
Hiiu maakond
Hiiu maakond eller Hiiumaa er eit av dei 15 fylka i Estland. Det er samansett av Hiiumaa (Dagö), den andre største øya i Estland, og fleire andre småøyar nær henne. Fylket grensar til Lääne maakond i aust og Saare maakond i sør. 0,7 % av folkesetnaden i Estland bur i Hiiu maakond.
Det tredje eldste operative fyret i verda, Kõpu fyr, ligg i Hiiu maakond.
Kommunar
Fylket er delt inn i fem kommunar, der éin av dei er bykommunar og fire landkommunar.
{|
Lysestake
Lysestake er ein haldar for levande lys som gjer at dei står loddrett og ofte også brenn trygt. Ein lysestake kan vera utforma med plass til eitt eller fleire lys. Han kan vera laga for å stå på eit bord eller golv, til å hengja på veggen eller frå taket i ei lysekrone. I tillegg til den praktiske funksjonen sin kan lysestakar også vera kunstferdig utforma pyntegjenstandar. Nokre kan ha rituell tyding, som den kristne adventsstaken eller den jødiske menoraen.
P.C. Reinsnes
Petter Carl Reinsnes (oftast kalla P.C. Reinsnes) var ein norsk gardbrukar og politikar for Arbeidarpartiet. Han var blant anna ordførar i Sortland kommune, fylkesordførar i Nordland og stortingsrepresentant (1958-65).
Petter Ovald Karlsen (seinare Petter Carl Reinsnes) var fødd i bygda Reinsnes i Sortland kommune. Han var son av gardbrukaren og fiskaren Carl Anton Jentoft Reinsnes (1870-1954) og Otilie Petrine Pettersen (1876-1945). Han gjekk både mellomskule og vinterkurs ved folkehøgskular i Vågan og i Vefsn.
Reinsnes var i yngre år oppteken med arbeid på garden og med fiskje. Han var oppsynsmann under Lofotfisket frå 1933 til 1940, og deretter styrar ved ymse anlegg i regi av Vesterålen Kraftlag til 1943. Han utanna seg ved ein sosialistisk dagskule og fullførte eit kriminalpolitikurs ved Stockholm politiskule under andre verdskrigen. I 1944-45 var han fenrik i Rikspolitikorpset og kriminalpolitibetjent i Finnmark.
Reinsnes vart vald inn i kommunestyret i Sortland hausten 1931, og vart ordførar i 1935. I 1941 vart han avsett som ordførar av nazistane, og i 1944 måtte han rømme til Sverige. Da krigen var over, kom han tilbake til Sortland, og han var ordførar ut 1959. Ved kommunevalet i 1959 gjorde Arbeidarpartiet eit dårleg val, og Reinsnes mista ordførarposisjonen. Han berga likevel plassen i kommunestyret. Etter valet i 1963 vart han igjen vald til ordførar, og han sat som ordførar til og med 1975.
Heilt frå 1932 til han døydde i 1976 var Reinsnes av heradsstyret i Sortland, med unnatak for krigsåra 1940-45. Han var ordførar 1932-39 og 1962-76. I Sortland var Reinsnes formann 1937-54 i alderstrygdnemnda og 1946-58 i bygningsrådet. Jamsides var han styreformann Vesterålen Kraftlag 1939-43 og 1945-76, formann i samferdslenemnda i Nordland fylke 1951-56 og i overstyret for fylkeslandbruksskulen 1955-76. Vidare var han styreleiar i Niingen kraftlag A/S 1953-76, Sortlandsbrua A/S 1966-76, Vesterålsbruene A/S 1970-76. Dessutan var han formann i Nordland krins av Noregs heradsforbund 1948-76, og representantskapsordførar i Nord-Norges Salgslag 1959-65.
P.C. Reinsnes vart vald inn på Stortinget i 1957, og sat i to periodar (åtte år), delvis samtidig med at han var ordførar i Sortland. Det meste av tida på Stortinget var han medlem i Utanrikskomitéen.
Frå 1960 og utover på 1960-talet tok han initiativet til å knyte øyane i Vesterålen saman med bruer. Andøybrua og Kvalsaukbrua vart opna i 1974, og Sortlandsbrua i 1975. Hadselbrua vart opna etter hans død i 1978. Han var styreformann i Vesterålsbruene A/S frå 1970 til han døydde. Reinsnes var også engasjert i arbeidet med å få ein kortbaneflyplass til Vesterålen. Stokmarknes lufthamn, Skagen vart opna i 1972.
P.C. Reinsnes var fylkesordførar i Nordland mellom 1970 og 1972. Han hadde også mange andre offentlege og administrative verv.
Reinsnes vart tildelt kongens fortenestmedalje i gull kort tid før han døydde av kreft 12. mars 1976.
26. august 1978 vart ein byste av P.C. Reinsnes, laga av kunstnaren Nils Aas, avduka utanfor Sortland rådhus, same dagen som Vesterålsbruene vart offisielt opna av kong Olav V.
Asbjørn Sjøthun
Asbjørn Sjøthun var ein norsk gardbrukar og politikar frå Balsfjord i Troms. Han var stortingsrepresentant frå Troms og for Arbeidarpartiet i perioden 1969–89.
Etter han gjekk Troms landbruksskole på Gibostad vinteren 1947/48, var Sjøthun lærarvikar i folkeskulen i Balsfjord og Storfjord fram til 1951. Han tok då over farsgarden Vollan i Balsfjord og dreiv denne i fleire tiår.
Sjøthun var medlem i heradsstyret i Balsfjord i fire samfulle periodar, 1956-71. Han var ordførar i Balsfjord i tida 1962 til 1969, då han vart vald til stortingsrepresentant for Troms fylke. Med attval i 1973, -77, -81 og -85 hadde Sjøthun sete i Stortinget i 20 år. Alle tjue stortingssesjonane var han med i Landbrukskomitéen. Han var ordinær medlem dei fyrste åtte sesjonane, dei neste åtte var han sekretær og dei fire siste leiar i komiteen.
Fram til 1992 var Sjøthun disponent for Troms Skogeierforening.
Ain Sifni
Ain Sifni er hovudstaden i distriktet Sheikan i Nord-Irak. Innbyggjarane er hovudsakleg jezidiar. Det er ein av dei viktigaste, heilaga byane til jezidiane, og fungerer som hovudstade for dei. Byen er òg det administrative senteret i Shekhan-distriktet i Mosul guvernement.
Mange innbyggjarar flykta frå byen i 2014 då Den islamske staten kringsette byen.
Vasjuganje
Vasjuganje eller Vasjuganmyrane (russisk Васюганские болота - Vasjuganskije bolota) er eit myrområde i vest i Sibir. Det dekkjer eit område på 53 000 km² og er med det ei av dei største myrene i verda. Vasjuganje dekkjer delar av Novosibirsk, Omsk og Tomsk oblast i Russland, mellom elvane Ob og Irtysj. Mot sør går myrområdet over i Barabasteppa.
Vasjuganmyrene oppstod for 10 – 15 000 år sidan og har konstant utvida seg sidan den gong. Dei er eit viktig ferskvassreservoar for regionen og fleire elvar spring ut frå området. Vasjuganje er eit viktig leveområde for mange trua artar.
Området inneheld store reservar av petroleum og produksjon av olje og gass er vorte ein stor industri i regionen. Vasjuganje innehehld òg enorme førekomstar av torv.
Såtå
Såtå er namnet på fleire fjell i Noreg:
Matematisk bevis
Eit matematisk bevis er ein demonstrasjon som syner at ei matematisk utsegn er riktig. Eit bevis er ei logisk påvising, ikkje ei empirisk påvising. Altså må beviset syne at ein hypotese gjeld for alle tilfelle utan noko som helst unntak. Ein påstand som ikkje er bevist, men som ein meiner eller har sterke mistankar om er sann vert kalla ei gjetting.
Bevis nyttar logikk, men nyttar som regel noko naturleg språk, som stundom kan gje fleirtydige svar. Faktisk kan dei fleste matematiske bevis reknast som ei form for uformell logikk. Reint formelle bevis vert handsama i bevisteori. Skilnaden mellom formelle og uformelle bevis har ført til forsking på noverande og historisk matematisk praksis, delvis empirisme i matematikk og såkalla folkematematikk. Matematisk filosofi omhandlar språket og logikken i bevis og matematikk som eit språk.
Resultatet som er bevist vert kalla eit teorem. Med eit fullstendig formelt bevis er siste ord sagt, og det fullstendige beviset syner korleis det følgjer heilt frå aksioma ved å nytta slutningsreglane. Når ein har bevist eit teorem kan dette nyttast til å lage nye påstandar. Eit teorem vert stundom kalla lemma om det vert nytta som eit grunnlag for bevis av eit anna teorem. Aksiom er påstandar som ein ikkje kan eller treng å bevise. Desse vart ein gong studert av filosofar innan matematikk, men fokuset i dag er er meir på dei matematiske framgangsmåtane og teknikkane som ein kan bruke.
1779
1779 (romartal MDCCLXXIX) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
Politikaren Arne Vinje
Arne Vinje er ein norsk gardbrukar, faglitterær forfattar som var ordførar i Vinje kommune frå 2003 til 2015.
Arne Vinje representerer SV og blei vald i eit valteknisk samarbeid der alle parti gjekk saman om å velje ein annan ordførar enn sitjande ordførar frå Arbeiderpartiet Børre Rønningen. Avtalen gjekk ut på at partiet som blei størst, skulle få ordføraren, og dermed blei Arne Vinje vald med støtte frå Høgre, KrF, Sp, SV og Bygdelista. Vinje er den første ordføraren frå SV i Telemark, og blei attvald i 2007 med støtte frå SV, Sp, KrF og Høgre.
Arne Vinje var leiar av Norsk Bonde- og Småbrukarlag 2000-2002.
Forfattarskap
Den faglitterære forfattarskapen omfattar ei rekkje artiklar om historie, økofilosofi, politikk, kultur og kunst i bøker og tidsskrift, og følgjande eigne bøker:
767
767 (romartal DCCLXVII)
Andreas Voss
Andreas Voss kan visa til:
Günter Grass
Günter Wilhelm Grass var ein tysk-kasjubisk forfattar og mottakar av Nobelprisen i litteratur for 1999.
Hans best kjende verk er Die Blechtrommel (1959, norsk omsetjing: Blikktrommen), der han skildra livet til ein gut som ikkje ville veksa meir. Boka er ein historie-roman om tida mellom dei to verdskrigane i Danzig.
I 2002 kom Im Krebsgang ut, der temaet igjen er flukta frå Aust-Tyskland. Tittelen spelar på krabben sine rørsler, og Grass skildra den russiske senkninga av skipet Wilhelm Gustloff i Austersjøen i januar 1945, der kring 9 000 tyske flyktningar, flest kvinner og barn, omkom.
I august 2006 gjorde Grass det kjend at han under andre verdskrigen tenestegjorde som soldat i Waffen-SS.
Kjell Ingolf Ropstad
Kjell Ingolf Ropstad er ein norsk politikar for Kristeleg Folkeparti. Han har vore leiar for KrF, og barne- og familieminister i regjeringa Solberg frå 22. januar 2019 til 20. september 2021.
Bakgrunn
Ropstad er opphavleg frå Evje og Hornnes kommune i Aust-Agder, men er busett i Oslo. Han er utdanna bachelor i jus og økonomi, vart 2. nestleiar i KrF i 2017, og partileiar frå 2019 til 2021.
Politisk karriere
Ropstad var leiar av Kristeleg Folkepartis Ungdom i perioden mellom 2007 og 2010. I 2009 vart han vald inn som stortingsrepresentant for Aust-Agder. Frå 2013 til 2017 var han andre nestleiar i Justiskomiteen. Frå 2017 til 2019 var han finanspolitisk talsmann for KrF.
Ropstad var den yngste KrF-medlemen som har møtt på Stortinget nokon gong. Det gjorde han som vararepresentant for Åse Gunhild Woie Duesund i 2006, som 20-åring. Han sat også på fylkestinget i Aust-Agder og i kommunestyret i Evje og Hornnes kommune.
Hausten 2018 var Ropstad pådrivar for at partiet skulle satse på eit regjeringssamarbeid med Høgre, Framstegspartiet og Venstre. Etter at det var fleirtal for å gå inn i regjering på det ekstraordinære landsmøtet til partiet i november 2018, leidde Ropstad forhandlingane som førte til at Kristeleg Folkeparti gjekk inn i Solberg-regjeringa i januar 2019.
Partileiar
Den 27. april 2019 vart Ropstad vald inn som partileiar for KrF etter at Knut Arild Hareide gjekk av, da det vart eit faktum at partiet ville gå inn i Solberg-regjeringa med Framstegspartiet. I 2021 måtte Ropstad gå av som partileiar etter pendlarbustad-saka, der det vart kjent at han hadde budd i Oslo utan å skatta for dette av di han var folkeregistrert som busett hjå foreldra sine i Agder.
Statsråd
Frå 2019 til 2021 var Kjell Ingolf Ropstad statsråd i Barne- og likestillingsdepartementet, seinare Barne- og familiedepartementet. Han tok over ansvaret for tru- og livssynsaker frå Kulturdepartementet, medan ansvar for likestillings- og diskrimineringsspørsmål var ført over til det same departementet.
Osterøybrua
Osterøybrua, under prosjekteringa kalla Kvisti bru, er ei hengebru mellom Kvisti i Osterøy kommune med fastlandet ved Herland aust for Bergen. Osterøybrua har et hovudspenn på 595 meter, medan tårna er 121,5 meter høge. Brua stod ferdig 3. oktober 1997 og kosta kring 308 millionar kroner. Brua er den tredje største hengebrua i Noreg.
Opninga fann stad 28 år etter at dei første planane om eit ferjefritt fastlandssamband mellom Osterøy og Bergen vart lagt fram. Brua vart opna for trafikk av statsråd Sissel Rønbeck.
Eit særpreg med Osterøybrua var at ho den første tida gynga i vinden, og brua skremde opp både lokale folk, vegstyresmakter og lokalpolitikarar i Bergen. Brua er bygd for å tola vind opp til sterk storm. Brua gynga mest då vinden var kring 10 m/s (frisk bris). Ei tid etter bruopning vart det difor sett opp spoiler på sidene under brua. Etter at desse kom opp vart det slutt på gynginga. Seinare vart same løysinga nytta på trekantsambandet i Sunnhordland der bruene også gynga i vinden.