cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rødven stavkyrkje
Denne typen stavkyrkje blir ofte kalla «Møretypen», og er kjenneteikna ved at dei har mellomstavar i ytterveggjene og tverrgåande bjelkar som bind stavlegjene saman. Attåt Rødven stavkyrkje er det berre Kvernes stavkyrkje ein har att av denne typen. Kyrkja har òg skorder som stør henne opp på utsida. Kyrkja er kledd med liggjande panel og taket er dekt med uglaserte takpanner. Skipet og koret er like breie, kring 6,4 meter, men taket på koret er noko lågare enn på skipet. Koret vart tidlegare smalare, kring 3,5 meter, men det er rive og nytt kor vart bygd med same breidde som skipet. Kyrkja har hatt svalegangar kring skipet og koret, men dei vart rivne på 1600-talet. Takryttaren måtte byggjast ny fordi vinden hadde teke den gamle.
Ymittós
Ymittós (gresk Υμηττός), òg kalla Hymettos, er ei fjellkjede i Atenområdet aust i det sentrale Hellas. Det vert òg kalla Trellós eller Trellovounó (Galefjellet), sannsynlegvis etter franske kolonistar på 1400- og 1500-talet, som kalla fjellet Tres Long. Det har ei høgd på 1 026 moh ved Évzonas og er 16 km langt mellom Aten og Saroniabukta og 6-7 km breitt frå aust til vest. I antikken vart det høgaste punktet kalla Megás Ymittós (Μέγας Υμηττός) og det sørlege Eláttona (Ελάττονα) eller Ánydros Ymittós (Άνυδρος Υμηττός) (i dag Mavrovoúni (Μαυροβούνι tyder «Svart fjell») og Kóntra (Κόντρα)). Det var kjend for sin timianhonning. Marmor har vorte vunne ut frå fjellet sidan antikken.
Rundt fjellet ligg Aten, Zográfou, Kesarianí, Výronas, Ilísia (eit område i Zográfou), Ymittós, Ilioúpoli, Arjyroúpoli, Ellinikó, Glyfáda, Voúla og Vouliagméni i vest, Várkiza, Vári, Markópoulo og Peanía i aust, og Papágou, Kholargós, Ajía Paraskeví, Jérakas og Glyká Nerá. Det meste av skogen på fjellet finn ein i nord og mykje av fjellet er steinete, avskoga og graskledd. Store delar består òg av kalkstein.
Store universitetsområde til Aten Universitet og Det nasjonale tekniske universitet (ofte kalla «Universitetsbyen») ligg på vestsida av fjellet. Urbane område omringar nesten heile fjellet. Det går ein veg til toppen av fjellet, men dette vert berre nytta av køyretøy med spesiell tillating for å vedlikehalde kommunikasjonstårna som står der.
Ein kan sjå nesten heile Aten, dei austlege forstadane og den nye flyplassen frå fjelltoppen, i tillegg til fjella Párnitha i nordvest, Pendéli i nord og Egáleo i vest.
Mansi
Mansi (tidlegare vogulsk) er eit uralsk språk som blir snakka i den vestlege delen av Sibir i Russland. Det er eit av dei tre språka i den ugrisk språkgruppa. To av desse tre språka, mansi og khanti, blir ofte referert til i lag som den obugriske språkgruppa.
Mansi blir snakka i Khanty-Mansia i Vest-Sibir, langs breidda av Ob og Ob sine sideelver, særleg Sosva og Sygva.
Dialektar og språksituasjon
Det er fire ulike mansiske språk, nord-, aust, vest- og sørmansi. Sørmansi døydde ut allereie på slutten av 1800-talet. Vestmansi og austmansi har berre eit par talarar att, slik at det store fleirtalet av talarar snakkar nordmansi. Ved folketeljinga i Russland i 2010 vart det registrert 938 menneske som snakka mansi. Den etniske gruppa talde 12 300 personar. Etter den sovjetiske folketeljinga i 1989 hadde 3140 mansiar mansi som morsmål mens 252 hadde det som andrespråk. 5232 av mansiane hadde russisk som førstespråk, mens 2788 hadde det som andrespråk (vi ser bort ifrå ei lita feilkjelde for tredjespråkskunnskapar). Dette inneber at 1/3 av mansiane hadde mansi som førstespråk, mens 60 % av mansiane ikkje snakka mansi i det heile. Viss språkskiftet har gått jamt for seg i dei mansiskspråklege områda tyder dette på at det for det meste berre er dei som er over ca. 45 år gamle (dei som vart fødd før den nye assimileringspolitikken under Nikita Khrusjtsjov) som framleis snakkar mansi.
Grammatikk
Dei mansiske språka høyrer til det vestsibirske Sprachbundet, i lag med khantisk og nenetsisk. I tillett til at språka er SOV-språk dominert av postposisjonar, har dei også objektskonjugasjon der verbet kongruerer med subjektet i tre numerus og personar, og med objektet i tre numerus.
Fonologi
Fonemsystemet i nordmansi (sosvamansi) består av fire korte og fem lange vokalar.
Substantivmorfologi
Kasussystemet i nordmansi skil mellom substantiv og pronomen. Pronomena har eit dominerande grammatisk system (sjå nedanfor), mens substantiva har eit lokalkasusystem med nominativ, lokativ, lativ, ablativ, translativ og instrumentalis, altså med eit system der skilnaden mellom subjektet og objektet ikkje først og fremst blir uttrykt via kasus.
Mansi har, som dei samiske språka, tre numerus, eintal, total og fleirtal. Men der samisk har total berre for verb (moai oidne "vi to ser"), bøyer mansi substantiva i tre numerus, med endinga -ыг i total og -эт i fleirtal.
Pronomen
Personlege pronomen blir bøygd i person og tal, og i fem kasus: nominativ, akkusativ, dativ, ablativ og komitativ. Til skilnad frå for substantiv blir akkusativforma brukt til å markere det direkte objektet brukt, dativ tilsvarer lativ i substantivbøyinga, mens komitativsuffikset tilsvarer instrumentalis i substantivbøyinga.
Norvald Tveit
Norvald Tveit var ein norsk forfattar og dramatikar frå Leirvik i Hyllestad kommune i Sogn.
NRK P2
NRK P2 er ein av NRK sin radiokanalar. Han blei skipa i 1984 som den andre riksdekkande radiokanalen i landet. Sidan 1993 har han vore profilert som ein kulturkanal. Programma består av klassisk musikk, nyhende, debatt, analyser, populærvitskap og generelle tema om kultur og samfunn. Kvart år deler kanalen ut P2-lytternes romanpris.
Norvald Tveit
Som dramatikar er Tveit særleg kjend for skodespela sine. Men han skreiv òg høyrespel og fjernsynsdrama for NRK, mellom anna fleire episodar for TV-seriane Kong Sverre (1978) og Vestavind (1994). Han skreiv også sakprosa, og var innom sjangrane barnelitteratur og krim.
NRK P2
Hovudkontoret er på Marienlyst i Oslo.
Norvald Tveit
Tveit fekk fleire prisar, mellom anna Ibsenprisen i 1993 for det samla dramatiske arbeidet sitt. 17. desember 2007 mottok han Kongens fortjenstmedalje i gull.
Mansi
Verbmorfologi
I mansi kongruerer verbet med subjektet i tre personar og tre tal, og med det bestemte objektet i tre tal, singularis, dualis og pluralis. Verbet blir også bøygd i tempus (presens, preteritum), modus (indikativ, imperativ, Konditional-optativ, narrativ) og aktiv og passiv (Diatese).
Breivatnan i Brønnøy
Breivatnan er tre innsjøar nord for Snøfjellet mellom Tosen og Lomsdalen i Brønnøy.
Mansi
Verbmorfologi
Affiksrekkjefølgja for verbdanninga er: Verbstamme - (infinitiv) - (modus) - (passiv-markering) - tempus - person
Breivatnan i Brønnøy
Breivasselva renn nordvestover til Lomselva og ut i Storbørja.
Aust for vatnan ligg Breivasstinden, 1224 m.o.h.
Mansi
Verbmorfologi
Verb i mansisk blir bøygd i presens og preteritum, futurum blir markert med presens kombinert med tidsadverb, eller med hjelpeverbet pat- ('byrje'). Presens og bestemt konjugasjon (objektkonjugasjon) blir danna med verbstamme - presensmarkering - objektsuffiks - subjektssuffiks. Subjektsuffikset uttrykker person og tal (3 x 3 former), mens objektsuffikset uttrykker berre tal (singularis, dualis, pluralis).
Ordstilling
Som for dei fleste agglutinerande språk er ordstillinga i mansisk SOV. I tillegg kan setninga innehalde adverbial, anten først i setninga, eller mellom subjektet og det finitte verbet. Det er mogleg å avvike frå SOV-rekkjefølgja, i tilfelle for å legge vekt på det topikaliserte leddet.
Interrogative setningar har same ordstilling som forteljande setningar.
På frasenivå står presiserande ledd før hovudordet. Dermed kjem adjektiv før substantivet, og hovudverb før hjelpeverbet.
Negasjon
For å uttrykke negasjon bruker mansisk partikkelen at ('ikkje') og āt'i ('ingen').
Abel Kirui
Abel Kirui er ein langdistanseløpar frå Kenya som vart verdsmeister i maratonløping både i 2009 og 2011, i 2012 tok han OL-sølv på distansen.
Mansi
Leksikon
Talord viser klårt språkslektskapet med samiske og austersjøfinske språk:
Abel Kirui
Kirui vann Wien maraton i 2008 på ny løyperekord 2.07.38. Den 22. august 2009 vann han gullmedaljen under verdsmeisterskapen i friidrett i Berlin på tida 2.06.54. To år seinare forsvarte han VM-tittelen då verdsmeisterskapen 2011 fann stad i Daegu i Sør-Korea. Under dei olympiske leikane i London i 2012 måtte Kirui sjå seg slått av Stephen Kiprotich frå Uganda. Hausten 2016 sprang Kirui inn til siger i Chicago maraton på tida 2.11.23.
Mansi
Skriftspråk
Før den russiske revolusjonen vart det publisert ein del religiøse skrifter på mansi. Rett etter revolusjonen fekk mansi, som så mange språk i Sovjetunionen, eit eige skriftspråk, basert på det latinske alfabetet. I tråd med skiftet i den sovjetiske politikken i 1935 vart dette skriftspråket skifta ut med eit skriftspråk det kyrilliske alfabetet.
Nordmansi er det største mansiske språket, og det einaste som det blir undervist etter i skolen. Tidlegare vart det også publisert ordbøker på austmansi.
Forskingshistorie
Sentrale namn er August Ahlqvist, Artturi Kannisto, Matti Liimola, Béla Kálmán, Vuokko Eiras. Til skilnad frå mange andre små uralske språk i Sovjetunionen har mansi vore så heldig å ha ein sentral språkforskar med mansi som morsmål, E.I. Rombandeeva.
Oddleif Fagerheim
Fagerheim var fødd i Ytre Holmedal, no Fjaler kommune, i Sogn og Fjordane. Foreldra hans var skulestyraren og ordføraren Ragnvald Fagerheim (1883-1961) og Oddborg Hyllset (1883-1967. Han utdanna seg som lærar.
Oddleif Fagerheim var varaordførar i Fjaler frå 1966 til 1967.
Søndre Aker prosti
Søndre Aker prosti er eit tenestedistrikt i Oslo bispedømme i Den norske kyrkja. Det femner bydelane Nordstrand, Søndre Nordstrand og Østensjø søraust i Oslo. Prosten har sete på Bøler.
Historie
Prostiet vart oppretta i 1984, som Nordstrand prosti, og bestod av prestegjelda Nordstrand, Holmlia, Manglerud, Bøler, Bekkelaget og Lambertseter. Namnet vart endra til Søndre Aker prosti i 1986.
Det er vedteke at Bekkelaget sokn skal slåast saman med Ormøy sokn frå 1. januar 2016. Dei to sokna ha allereie felles stab. Det nye soknet får namnet Bekkelaget og Ormøy.
Likeeins vert Klemetsurd og Mortensrud slått saman til Klemetsrud og Mortensrud sokn. Dette soknet femnar òg om Bjørndal, der ei interimkyrkje vart vigsla i mars 2015.
Sokn
Prostia er inndelte i sokn. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom Oslo kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eitt eller fleire sokn.
Prestegjeld
Prestetenesta var tidlegare leia lokalt gjennom prestegjeld. Ordninga vart fasa ut frå 2004. Før utfasinga hadde Søndre Aker prosti desse prestegjelda:
Garnisonen i Sør-Varanger
Garnisonen i Sør-Varanger (ofte forkorta GSV) er både ei operativ avdeling og ein militærleir. Avdelinga er organisert som ein lettinfanteribataljon med om lag 650 soldatar fordelt på fire kompani. Oppdraget til avdelinga er å vakta den 196 kilometer lange grensa mot Russland.
Provinsar i Italia
Ein provins i Italia (italiensk provincia) er ei administrativ einig mellom nivåa kommune og region.
Ein provins består av mange kommunar og vanlegvis dannar fleire provinsar ein region. Regionen Valle d'Aosta er den einaste som ikkje har administrative provinsar, men på sett og vis er regionen eigentleg ein enkelt provins.
For tida er det 109 provinsar i Italia. Tre av desse er nyleg omorganisert og vil tre i kraft i 2009. Lista under er sortert etter regionane dei finn seg i. Merk at det er vanleg å forkorte provinsane i Italia med to bokstavar.
Provinsen der regionshovudstaden ligg er utheva.
Garnisonen i Sør-Varanger
Leiren er underlagd Hæren, og ligg på Høybuktmoen i Sør-Varanger kommune i Finnmark. Garnisonen i Sør-Varanger gir ut leiravisa Grenseposten. Sjef ved GSV har oberstløytnant sin grad (2010-talet).
Oppgåve
Grensekompania i avdelinga består av grensejegerar og hundeførarar. Desse patruljerer og forsvarer grenselinja ved hjelp av snøskuterar, LTK (motorsyklar med seks hjul) og lette patruljebåtar, men grensevakta må òg patruljere til fots og med ski. Dei nyttar både grensestasjonar og eigne observasjonspostar i oppdraget på grensa. Grensejegerane opptrer delvis på vegner av politimeisteren i Øst-Finnmark. Sidan dei kan ta på seg oppgåver politiet normalt gjennomfører, har dei følgjeleg begrensa politimyndigheit. Oppdraget til Garnisonen i Sør-Varanger er dimed både militært og sivilt. Grensevakta er ei av dei få avdelingane i Forsvaret som har skarp ammunisjon i den daglege tenesta. Mannskapet i GSV er utstyrt med semiautomatiske rifler HK416N.
Teneste
Tenesta ved Garnisonen i Sør-Varanger er delt i to fasar på eit halvt år kvar: Opplæringsfasen og tenestefasen. Alle vernepliktige gjennomgår seks veker med rekruttskule i utdanningskompaniet. Etter rekruttskulen blir ein del av soldatane overført til garnisonskompaniet der dei gjennomfører resten av tenestetida. Dei resterande soldatane blir verande i GrKp/U og blir utdanna til grensejegerar. Etter eit halvårs utdanning, blir grensejegerane sende ut til grensa for å gjennomføra seks månader teneste ved ein av dei seks grensestasjonane. Her skal dei overvaka og kontrollera grensa mot Russland.
Utdanningskompaniet
GrKp/U er utdanningskompaniet på GSV. Utdanningsperioden i kompaniet på seks månader gir soldatane opplæring innanfor spesifikke disiplinar som: Per 2009 bestod GrKp/U av fire troppar og kvar tropp hadde fem lag.
Garnisonskompaniet
GaKp er kompaniet som driftar garnisonen. I kompaniet er det tre troppar:
Jarfordkompaniet
Grensekompaniet på om lag 100 mann har ansvaret for dei tre grensestasjonane Korpfjell, Elvenes og Grense Jakobselv i nord.
Pasvikkompaniet
Pasvikkompaniet består òg av 100 soldatar, men har ansvaret for Pasvikdalen i sør. Kompaniet bemannar ein stor grensestasjon ved Pasvik.
Berlenga Grande
Berlenga Grande er den største av Berlengasøyane i Portugal. Av andre øyar i øygruppa finn ein Estela og Farinhoes.
Berlengasøyane ligg utanfor neset Peniche, vest for byen Peniche i distriktet Leiria. Berlenga Grande har ei lita hamn med båtrute til Peniche. Øya har ei strand og ei festning.
Aube
Aube er eit departementet nordaust i Frankrike. Departementet ligg i regionen Champagne-Ardenne, og er kalla opp etter elva med same namn.
Historie
Aube er ein av 83 opphavlege departement som vart oppretta den 4. mars 1790 under den franske revolusjonen. Han vart oppretta frå den tidlegare franske provinsen Champagne.
Aube er kanskje best kjend for å verte vitja av den tidlegare tyrkiske presidenten Mustafa Kemal Ataturk, som signerte ein venskapsavtale med Frankrike der.
Geografi
Departementet er i dag ein del av regionan Champagne-Ardenne og er omringa av departementa Marne, Haute-Marne, Côte-d'Or, Yonne og Seine-et-Marne.
Geografien med kalkhaldig jordsmonn og kuperte terreng er godt egna for dyrking av vin, særleg champagne, som har fått namnet sitt frå denne regionen.
Kultur
Clairvaux Abbey ligg 15 km frå Bar-sur-Aube. Ein ost er kalla opp etter landsbyen Chaource.
Johann F. Meckel
Johann Friedrich Meckel von Helmsbach, kalla Meckel den yngre, var ein tysk anatom og ein av grunnleggarane av teratologien (læra om misdanningar). Han var son av anatomen og obstetrikaren Philipp F. T. Meckel og soneson av anatomen Johann F. Meckel den eldre. Han var den av dei tre som gjorde mest arbeide med den Meckelske samlinga, ei samling av anatomiske preparat ved universitetet i Halle.
Meckel studerte medisin og språk ved universitet i Göttingen. I 1802 tok han graden dr. med. på ein avhandling om misdanningar på hjartet (De cordis conditionibus abnormibus).
Han utga fleire bøker, mellom anna Handbuch der pathologischen Anatomie (handbok i patologisk anatomi) i fire bind 1812–1820; og System der vergleichenden Anatomie (System for samanliknande anatomi) i seks bind 1821–1831.
Matamata
Riksvegen State Highway 27 og jarnvegssidelinja Kinleith Branch railway går gjennom byen.
Hobbiton
Ein nærliggjande gard vart nytta som staden «Hobbiton» i Peter Jacksons filmtriologi The Lord of the Rings, og eit «Velkomen til Hobbiton»-skilt er no sett opp ved hovudvegen. Ved eit merkeleg tilfelle er den einaste andre byen i verda med same namn — Matamata i Tunisia — nytta ved innspelinga av George Lucas' filmserie Star Wars.
Media
Matamata er òg sete for ulike mediakanalar, mellom desse fjernsynskanalane tvCentral, TV Rotorua og iTV Live, noko som er uvanleg for ein by av denne storleiken.
Astronomisk epoke
Epokestandarden nytta no er J2000.0 som er 1. januar 2000 klokka 12.00 jordtid (jordtid blir au kalla terrestrisk tid, TT). Bokstaven 'J' viser at typen epoke er juliansk epoke. Den førre epokestandarden var B1950.0, der 'B'-en står for besseliansk epoke.
Etter 1984 er juliansk epoke i bruk, tidlegare var det besseliansk.
Epoke for baneelement er vanlegvis gitt i jordtid (TT), i fleire format, t.d.:
Stephen Crane
Stephen Crane var ein amerikansk forfattar og journalist.
Crane voks opp i eit strengt metodistmiljø, men etter å studert ved Lafayette College og Syracuse University braut han opp og drog til New York, der den første romanen hans, Maggie: A Girl of the Streets, blei vurdert som så sterk i uttrykksforma at ingen forleggjarar ville utgje han. Han måtte derfor låne pengar og gje ut boka for eiga rekning. Ho blir av mange rekna som den første amerikanske naturalistiske romanen. Då Crane skreiv det første utkastet til boka hadde han inga røynsle med prostitusjon eller fattigdom. Likeeins var den realistiske krigsromanen The Red Badge of Courage skrive utan at Crane hadde sett ei slagmark. Seinare arbeidde han òg som krigskorrespondent, og dekte den Den gresk-tyrkiske krigen i 1897 og Den spansk-amerikanske krigen i 1898.
Mel Gaynor
Mel George Gaynor er ein engelsk musikar. Han er mest kjend som trommeslagar i rockebandet Simple Minds i mange år. Gaynor hadde far frå Jamaica og afro-brasiliansk mor.
Mesoamerika
Mesoamerika er det geografiske området som strekkjer seg frå det sentrale Mexico i nord og sørover mot den nordvestre grensa mot Costa Rica. Mesoamerikansk er eit omgrep som vert assosiert med ei gruppe kulturar og sivilisasjonar som voks opp i området før Christofer Columbus kom til den nye verda. Kulturane var lagdelte og relaterte til kvarandre.
Stephen Crane
Opphaldet på Cuba svekka helsa hans, og når han kom attende derfrå slo han seg ned i England, der han budde dei siste åra av livet sitt. Her blei han mellom anna kjend med forfattarkollegaen Joseph Conrad. Crane døydde 28 år gammal av tuberkulose.
Kallídromo
Kallídromo (gresk Καλλίδρομο) eller Kalidromo, eldre former Kallidromon og Kalidromon, er eit fjell i Hellas. Det ligg i søraust i periferieininga Fthiótida og heilt nordaust i Fokída. Det har ei høgd på 1 372 moh. Den antikke byen Thermopylae (dagens Thermopýles) ligg nordvest for fjellet.
Mesoamerika
Fellestrekk for dei mesoamerikanske kulturar er mellom anna intensivt landbruk med vekt på maisproduksjon. Religiøse skikkar inkluderte rituelle blodoffer, tilbeding av solgudar, regngudar, og ein fjørkledd slangegud (Quetzalcoatl). Vi finn nokre tempel bygd på toppen av store trinnpyramidar, ein rituell kalender på 260 dagar, samt ein solårkalender.
Stephen Crane
Dei beste arbeida til Crane inkluderer noveller som The Blue Hotel, The Bride Comes to Yellow Sky, The Monster og The Open Boat, som byggjer på Crane si eiga røynsle frå eit skipsforlis. Også som lyrikar bruat Crane med dei litterære konvensjonane i samtida, med dikt som Black Riders (1895) og War is Kind (1899), skrive i frie vers utan versemål eller rim. Olav H. Hauge har attdikta nokre av Crane sine dikt til norsk. Letters blei utgjeve i 1960, og The Works of Stephen Crane i 10 band mellom 1969–75.
Mesoamerika
Dei mest kjente mesoamerikanske sivilisasjonane er olmekar, mayaer, mixtekar, zapotekar, huastekar, tarascan, teotihuacan, totonak, toltekar og aztekar. Nahuatl var lingua franca i Mesoamerika i over tusen år, frå 600-talet og heilt fram til 1700-talet då spansk tok over.
Mel Gaynor
Etter å ha slutta i Samson, der han spelte i lag med Bruce Dickinson, vart Gaynor med i Simple Minds i 1982. Han spelte først med bandet som studiomusikar på New Gold Dream (81-82-83-84) og kom inn i bandet permanent på den påfølgjande turneen, då han erstatta Mike Ogletree. Utanom ein perioden borten frå bandet på 1990-talet, spelte han trommer i Simple Minds fram ti 2017.
I tillegg til Simple Minds, har Gaynor spelt med andre artistar som Elton John, Lou Reed, Tina Turner, Meat Loaf, Mango, Kirsty MacColl, The Associates, Orange Juice, Peter Gabriel, The Pretenders, Prljavo kazalište, Gary Moore, Jackson Browne, Little Steven, Brian May, The Nolans, Goldie, Robert Palmer, Joan Armatrading og Light of the World.
Bar-sur-Aube
Bar-sur-Aube er ein kommune nordaust i Frankrike i departementet Aube der han er sous-préfecture. Byen ligg i regionen Champagne-Ardenne ved elva Aube og har litt over 7 000 innbyggjarar.
Bar-sur-Aube ligg 207 aust for Paris og 52 km frå Troyes.
Terrorbalansen
Terrorbalansen er eit omgrep frå den kalde krigen og viser til den tilstanden som rådde då USA og NATO-landa på den eine sida og Sovjetunionen og Warszawapaktlanda på den andre sida begge hadde tilstrekkelege mengder atomvåpen til at dei kunne utslette kvarandre. Som militær strategi oppnår ein med terrorbalanse at krig vert meiningslaust, og slik var terrorbalansen med på å hindre at krig braut ut mellom dei balanserande partane. Det er framleis tru på at garantien om gjensidig ødelegging er ein garanti for fred.
Mutually assured destruction
Mutually assured destruction, eller «garantert øydelegging av båe sider», vart sett på som ein måte å garantere fred på. Ein viktig føresetnad for å oppnå «MAD» var at ingen part kunne slå ut den andre før denne greidde å reagere, slik at òg den som gjekk til åtak først, sjølv skulle verta øydelagd. For å bevare slik jamvekt fanst to alternative strategiar:
Ernst Haeckel
Ernst Heinrich Philipp August Haeckel var ein tysk biolog og filosof som spreidde tankane til Charles Darwin i Tyskland, og vidareutvikla teorien hans om utviklinga av mennesket gjennom evolusjon.
Liv
Haeckel var fødd i Potsdam. Han utdanna seg til lege og blei sidan professor i samanliknande anatomi. Han var ein av dei første som såg på psykologien som ein del av fysiologien. Haeckel la fram ei rekke vitskaplege uttrykk som fortsatt er i bruk, til dømes «stamme» og «økologi». Han kalla òg mellom anna politikk for biologi i praksis, og slike utsegner brukte nazistane seinare som del av sin ideologi som grunnlag for rasisme og sosialdarwinisme.
Ernst Haeckel døydde i Jena i 1919.
Verk
Haeckel var ein karismatisk person som var godt likt av folk flest, men kanskje ikkje så mykje av andre vitskapsmenn. Han var ein dyktig anatom med mange viktige idéar rundt utviklingslæra, men han produserte òg ein god del spekulativt materiale; m.a. brukte han mykje tid på å beskriva og namnsetje ei rekkje hypotetiske mikroorganismar som aldri har vorte funne i røynda.
Han var ein av dei første til å rekna psykologien som ein del av fysiologien. Han lanserte òg viktige omgrep som «fylum», «fylogeni» og «økologi»; konsept som stadig vert rekna som viktige i biologien. I 1866 grupperte han ei rekkje eincella organismar i riket Protista, ei kategorisering som vart ståande i godt over hundre år og framleis er i bruk. I dag vert protistane dog rekna som ei polyfyletisk gruppe.
Haeckel var ein sterk tilhengar av teorien om at ontogenien speglar fylogenien; det vil seie at evolusjonært slektskap visast i fosterutviklinga. Dette underbygde han med eit med tida særs vidgjete sett med teikningar som skulle visa kor liten skilnad det eigentleg var på dei ulike dyra si utvikling. Det har seinare vorte vist at skissene til Haeckel i dette tilfellet var forenkla og stundom til og med feilaktige, i og med at dei la vekt på likskapar og tona ned skilnadar. I dag veit me at fosterutvikling ikkje er lineær, men at det likevel er eit visst samsvar mellom utviklingshistorie og fosteranatomi.
Etter dagens målestokk var Haeckel ofte særs uvitskapleg. For å ta eit illustrerande døme, var det enno ikkje funne fossil av nokon menneskeleg stamfar på tida Darwin gav ut The Origin of Species i 1859]. Ernst Haeckel argumenterte då ivrig for at desse restane ville vera å finna i det noverande Indonesia, og beskreiv dei hypotetiske urmenneska i detalj. Denne skapnaden ingen hadde sett (og som i ettertid har vist seg å vera feil både geografisk og til dels anatomisk) kalla han Pithecanthropus alahus, og han gav studentane sine i oppdrag å finna han.
Kunstformen der Natur
Gjennom karrieren sin lagde Haeckel over 1000 forskjellige plansjer over ymse dyre- og plantegrupper. I 1904 vart dei 100 beste av desse publisert under namnet Kunstformen der Natur - kunstformer i naturen. Olaf Breidbach, elev av Haeckel, meinte dette ikkje berre var ei bok med illustrasjonar, men òg ein representasjon av Haeckel sitt livssyn. Det gjennomgåande temaet i samlinga er symmetri og organisering. Av dyregruppene ein finn i verket finn ein først og fremst eit stor antal nesledyr, men òg m.a. ein del mikroorganismar og utvalde grupper virveldyr, leddyr og blautdyr. Fleire av plansjane vert framleis brukt som illustrasjonar.
Kunstformen der Nature vart eit bindeledd mellom vitskapen og kunsten, og fleirejugendstil-kunstnarar skal ha vorte inspirert av Haeckels arbeid.
Prisar og utmerkingar
Haecker blei tildelt Darwin-medaljen av britiske Royal Society i 1900 for sitt zoologiske arbeid «inspirert av darwinismens and».
3701 Purkyně
3701 Purkyně er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Liberatrix. Han blei oppdaga den 20. februar 1985 av Antonín Mrkos ifrå Kleť-observatoriet på Kleť-fjellet i Tsjekkia.
Fifth Avenue
Fifth Avenue på Manhattan er den femte hovudgata i New York City.
Vindkjegla
Vindkjegla er eit fjell i Sunnfjord kommune i Vestland. Fjellet har ein reflektor på toppen og er synleg frå store delar av Naustdal sentrum.
Fifth Avenue
Gata er godt kjend som handlegate for dei som har god råd. Langs Fifth Avenue ligg kjende bygningar som Rockefeller Center, Empire State Building, St. Patrick's Cathedral, Trump Tower og Metropolitan Museum of Art.
Speldesignar
Ein speldesignar er ein person som lagar oppsettet i spel, og tenkjer ut og designar reglar og struktur i desse. Uttrykket blir brukt om designarar av spel generelt, uansett om det gjeld dataspel, kortspel eller brettspel.
Kemi
Kemi (nordsamisk Giepma) er ein by og ein kommune i Lapplands län i Finland. Byen ligg nær Tornio. Han vart grunnlagd i 1869 gjennom kongeleg dekret på grunn av tilgang til djup hamn.
Byen hadde eit folketal på 22,651 (31 mars 2009) og dekkjer 747,44 kvadratkilometer, av dette er 652,17 kvadratkilometer vatn. Folketettleiken er 237,76 per kvadratkilometer.
Norsk institutt for by- og regionforskning
Norsk institutt for by- og regionforskning (NIBR) er eit uavhengig, samfunnsvitskapleg forskingsinstitutt som ligg i CIENS i Oslo.
Kemi
Den viktigaste økonomiske aktiviteten i Kemi er to store cellulosefabrikkar og den einaste kromiumgruva i Europa. Det finst eit polyteknisk universitet i Kemi.
Ricardo Alves Pereira
Ricardo Alves Pereira er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben FC Tokyo.
Politisk filosofi
Politisk filosofi eller politisk teori er ei grein av filosofien som tek for seg problem og førestillingar knytt til menneska sine samfunn. Filosofien tek særleg for seg statsomgrepet og teoriar rundt staten sin framvekst, maktfordeling og oppgåver. Politisk filosofi kan vera deskriptiv, det vil seia leggja fram kjensgjerningar og prøva å forstå dei, eller normativ, det vil seia leggja fram mønster eller ideal for statsforfatningar eller politikarar.
Sentrale tema i politisk filosofi handlar om kvifor staten finst, korleis makta til staten vert rettferdiggjort overfor innbyggjarane, og kva som skal til for å byggja eit «godt» og «rettferdig» samfunn. I politisk filosofi studerer ein også politiske ideologiar og forstå korleis desse kan argumenterast for og rettferdiggjerast.
Historisk
Historisk har filosofar som Thomas Hobbes og John Locke stått mot kvarandre. Hobbes var – under inntrykk av den engelske borgarkrigen – tilhengjar av eit totalitært samfunn, ut frå ein teori om at mennesket var eit ondt og egoistisk dyr, som måtte kontrollerast, medan Locke var tilhengjar av eit liberalt samfunn og er sentral for grunnlaget til den klassisk liberalistiske tanken.
Jeremy Bentham og John Stuart Mill forsvara utilitarismen, der konsekvensane av ei handling vart sett på som avgjerande for den moralske verdien – i motsetnad til for eksempel det kategoriske imperativ til Immanuel Kant der ein alltid skulle handla slik at andre menneske var mål, og ikkje berre middel. I utilitarismen søkjer ein, i motsetnad til i filosofien til Kant, å definera moralske handlingar etter nytteverdien dei har for samfunnet.
Moderne politisk filosofi
Moderne politisk filosofi vert ofte sagt å byrja i 1971, med boka A Theory of Justice av John Rawls. Teorien hans var eit alternativ til utilitarismen. Hans kritikk av utilitarismen var at individ ikkje hadde nokre klåre rettar. Det var ingen grenser for kva fellesskapet kunne gjera mot det enkelte menneske i samfunnet. Rawls er såleis tilhengjar av liberalismen, som skal forståast som den delen av politisk filosofi, som tek utgangspunkt i individet.
Idéen til Rawls vart kritisert av kollegaen hans ved Harvard Robert Nozick, som såg annleis på kva for nokre rettar individ hadde. Nozick, forsvarar av libertarianismen, meinte individ hadde rett til sin eigedom, og at skattlegging berre var rett dersom det var friviljug, finansiering av velferdsstatar ville elles vera tjuveri. Både Rawls og Nozick tek, trass særs ymse synspunkt, utgangspunkt i individet, og er dimed begge rekna som liberalistar.
Mot slutten av det 20. hundreåret fann ein ny politisk debatt mellom liberalismen og kommunismen, fronta av blant anna Gerald Cohen. I motsetnad til liberalismen tek kommunismen utgangspunkt i samfunnet og innbyggjarane som eit fellesskap.
Bunad
Bunad (frå «kledebunad», der norrønt búnaðr har same rot som «(føre)bu») er ei samnemning brukt om klesdrakter i tradisjonell nordisk stil — ofte utvikla frå folkedrakter, men likevel i ein eigen tradisjon. Ein bunad er typisk ei forseggjord og kostbar drakt, med mykje broderi, og med handsmidde smykke i gull eller sølv, særleg dei særeigne søljene, som obligatorisk prydnad i tillegg. Bunad og bunadbruk er eit debattemne med mange ulike oppfatningar, til dømes om kva som er ein bunad, og om ein kan endra på utforminga av draktene eller ikkje.
Den norske bunadrørsla går tilbake til folkedansrørsla og føregangsfolk som Hulda Garborg og Klara Semb. I dag blir bunad brukt som nasjonaldrakt. Festbunad er likestilt med galla-antrekk, og ofte nytta ved særskilde høve, som konfirmasjonar eller den norske nasjonaldagen 17. mai. Ein mindre forseggjord bunad som kan nyttast til kvardags, vert kalla kvardagsbunad.
Kva er ein bunad?
Vanleg bruk av ordet bunad er ei drakt som liknar på det vanlege folk — som regel bønder — gjekk kledd i i Noreg på 1700- og 1800-talet, det som kan kallast folkedrakter. Moderne bunader byggjer som regel på festklede frå denne tida frå ulike kantar av landet, men er i mange tilfelle tilpassa nye krav. Mange bunader er rekonstruerte ved hjelp av gamle plagg som er att, medan andre er komponert noko friare, med blikk på dei gamle draktene. Vidare har bunader som blei utvikla på nittenhundretalet teke inspirasjon frå kvarandre, slik at det mange tenkjer på som ein «typisk bunad» har forma brodert lang stakk og liv for kvinner og knebukser og vest for menn. Dette var ikkje drakt-tradisjonen i heile Noreg i heile dette tidsrommet, og det finst òg ulike bunader med til dømes langbukser eller utan broderi.
Det norske Bunad- og folkedraktrådet deler inn kleda etter kor mykje dei følgjer tradisjon og om han er ubroten eller har vore gløymd ei tid. Rådet meiner ein ikkje bør kalla fritt komponerte drakter i bunadsstil bunad, men heller til dømes festdrakt eller bygdedrakt. Rådet godtek likevel nemninga brukt om slike drakter frå den tidlege bunadsrørsla.
I folkedrakt-forsking skil ein mellom bunad og folkedrakt, der «folkedrakt» viser til all lokal klesdrakt frå tidlegare tider, medan bunad viser til tradisjonelle festdrakter. Samedraktar blir ofte kalla folkedrakt fordi dei ofte følgjer ein ubroten, lokal tradisjon, men kleda har samstundes mange likskapar og mykje av den same statusen som reint norske bunader.
Bruk
Moderne norsk bunadbruk blei utvikla under nasjonalromantikken, då borgarskapet fatta interesse for klede og skikkar blant bondestanden, som blei oppfatta som «rein» og upåverka av utanlandsk styre mote. Skapinga av ein norsk nasjonaldrakt blei ein viktig del av kampen for norsk sjølvstende. Nasjonalsinna nordmenn frå byen tok til å kle seg i bondeklede for å spela teater og ved festlege høve. Bruken av bunad blei særleg halden fram ved dei frilynte folkehøgskulane og innan miljø for folkemusikk og -dans. Ein tok òg i bruk bunad som ein slags norsk uniform i turistnæringa. Men bruken vekte oppsikt og kunne føra til forarging og mobbing i samanhengar utanfor trygge bunadsmiljø.
Bunad blei eit politisk verkemiddel der ein rundt hundreårsskiftet 1900 markerte at ein ønskte Noreg ut av unionen med Sverige ved å bruka han. Bunadsbrukarar orienterte seg, i tillegg til mot norsk nasjonalisme, ofte mot Venstre, fråhaldsrørsla og målsaka. Men i løpet av nittenhundretalet blei bunad stadig meir utbreidd blant folk, uavhengig av politikk — med hundreårsmarkeringa av den norske grunnloven, i 1914, som eit markert vendepunkt. Frå 1920-talet blei det vanleg på mange skular at jenter laga eigne bunader.
Den nasjonalsosialistiske rørsla i Noreg la stor vekt bunaden, men under naziststyret under den andre verdskrigen blei bunaden òg brukt som motstandssymbol. 17. mai 1945, like etter at okkupasjonen var over, var det mange som feira sigeren med å ha på seg eit slikt symbol på det frigjorde Noreg, og i tiåra som følgde blei bunaden stadig meir populær. Drakta var no mindre eit politisk symbol, sjølv om han blei noko brukt av nei-folk under kampen om medlemskap i EEC/EF/EU i 1972 og 1994.
Mot slutten av nittenhundretalet blei bunaden òg brukt i problemdrøftinga av det fleirkulturelle Noreg, der mørkhuda menneske kledde i bunad blei eit iaugefallande symbol på det nye Noreg. Eit døme er Oslo-politikaren Rubina Rana, av pakistansk opphav, som som leiar av 17. mai-komiteen i 1999 fekk drapstruslar, men stilte opp i toget i nylaga bunad, jubileumsdrakta for Oslo.
Utforming
Hardangerbunaden var den viktigaste bunaden som blei brukt, både fordi Hardanger blei rekna som eit særs urørt og «norsk» område og fordi drakta ikkje skilde seg alt for mykje frå dåtidas moteklede. Etter kvart som bruken spreidde seg, blei drakta mindre lik kleda ein brukte i Hardanger. Andre lokale drakter, anten folkedrakter som framleis var i bruk eller drakter baserte på gamle flagg og bilete, blei òg tekne i bruk som bunad, men lik hardangerbunaden blei også mange av desse brukte som inspirasjon for klede som likna lite på ekte tradisjonsdrakter.
Hulda Garborg var ein pådrivar for bunadsbruk, og har fått mykje å seia for utviklinga av den norske nasjonaldrakta. Garborg gav mellom anna gav ho ut boka Norsk Klædebunad i 1903, med utvida utgåve i 1917, og gav råd om kleda i bladet For bygd og by i ei årrekkje. Ho meinte tradisjonelle klede burde brukast i det daglege, men at ein då ofte måtte tilpassa dei til nye føremål. Ein burde kunna sy bunaden sjølv, med norske materiale. Garborg sette òg eit skilje mellom broderte og ikkje-broderte bunader, der dei førstnemnde som regel burde brukast til fest og dei sistnemnde til kvardags.
Etter kvart tok Klara Semb over som tonegjevande bunadsekspert i Noreg. Ho utvikla eit eige bunadssyn som skilde seg noko frå det til Garborg. Semb ville ha vekk dei «utskjemde moderniserte» bunadene ho såg i samtida si, og i staden få dei «stilreine, ekte». Det viktigaste var at snittet svarte til gamle klestradisjonar. Semb såg gjerne at ein nytta ulike fargar og ikkje nødvendigvis norsk materiale — noko som samsvara med tidlegare folkedrakttradisjonar.
Den første statlege nemnda for bunader blei oppretta i 1947. Ho skulle gje råd og til ein viss grad styra kva som kunne kallast bunad. Nemnda gav først statusen «godkjend» eller ikkje til drakter ho vurderte, men gjekk vekk frå dette til fordel for det noko mildare «tilrå» i 1967. Frå 1977 har nemnda berre avgjort om ein bunad svarar til gamle folkedrakttradisjonar eller ikkje. Landsnemnda for bunadsspørsmål blei døypt om i 1985 til Bunad- og folkedraktrådet.
Bunadtypar
Etter kvart som bruken av bunad spreidde seg, blei det vanlegare å laga lokale variantar med tilknyting til visse område, som fylke eller regionar. Desse tok gjerne opp i seg element frå fleire stader i området, og blei slik ein fellesnemnar som ikkje alltid svara til klede folk faktisk hadde hatt på seg tidlegare. Ein annan måte å laga ein slik bunad på var å laga eit broderimotiv fritt eller inspirert av gamle drakter, og så byggja opp ei drakt rundt dette. Ofte skjedde det òg at bunader blei laga etter tidas mote, slik at gammalmodige trekk i fasongen blei tona ned medan det som svarte til tidas mote blei forsterka. Mot slutten av nittenhundretalet er det blitt vanlegare å byggja opp rekonstruerte drakter ved hjelp av klesmateriale og avbildingar som er att frå tidlegare tider. Dette har ført til mange drakter som er meir autentiske, men liknar mindre på det ein gjerne har oppfatta som typiske bunader, til dømes ved at ein har brukt langbukser i staden for knebukser, trøyer i staden for kvite skjorter, og tøy med fargar eller mønster i staden for stoff med broderi. I dag finst både bunader som tek utgangspunkt i drakta frå ei enkelt bygd, og drakter som er meint for folk frå heile landet.
Bunader i Norden
Dei andre landa i Norden har hatt ei liknande soge når det gjeld å utvikle bunader med utgangspunktet i lokale folkedrakter. I dei svenskspråklege lutane av Finland vert nemninga bygdedräkt nytta om dei rekonstruerte bunadene, og folkdräkt om dei tradisjonelle draktene. I Sverige nyttast nemninga folkdräkt, i Danmark folkedragt, og på Island þjóðbúningar om både rekonstruerte og tradisjonelle drakter (islandske þjóð tydar folk og búningur tydar drakt, kledeplagg).
Kentaro Shigematsu
Kentaro Shigematsu er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane FC Tokyo, Avispa Fukuoka, Ventforet Kofu, Ehime FC, Tochigi SC og FC Machida Zelvia.
Dagsnytt
Dagsnytt er eit nyhendeprogram som vert sendt i NRK sine riksdekkande radiokanaler. Programmet har vorte sendt sidan 1934 og er med 2,5 millionar daglege lyttarar det eldste og leiande nyhendeprogrammet i Noreg.
Programmet består av bulletengar kvar time og lengre hovudsendingar to gonger på morgonen (06:30 og 07:30) og to gonger på ettermiddagen (12:30 og 17:30). I helgane er det hovudsendingar 7:30 og 16:30.
Sider
Sider er ein epledrikk eller -vin som gjerne blir laga i område der ein dyrkar mykje eple. Nordvest-Frankrike, Nord-Spania, delar av Storbritannia, Nord-Amerika og Tyskland har særleg lange sidertradisjonar. Her har ein dyrka fram eplesortar som er særs egna for siderproduksjon. Namnet sider kjem frå det hebraiske ordet sjekar, som tyder sterk drikk.
Dagsnytt
Dagsnytt sin redaksjon har kring 140 tilsette og held til i fjernsynshuset på Marienlyst i Oslo, samlokalisert med redaksjonane for NRK Alltid Nyheter, Dagsrevyen og nrk.no/tekst-TV.
Sider
Alkoholinnhaldet i sider kan vera frå null i ugjæra typar og opptil 8 % i typar som har gjæra ved høg temperatur. Det er vanleg å halda temperaturen mellom 4 og 16C for å få til ein sein gjæringsprosess som framhevar den rike eplesmaken.
Ved å destillera sider kan ein laga eplebrennevin, som calvados eller applejack. Den franske drikken pommeau er ei blanding av sider og calvados som blir drukke som aperitiff.
Dagsnytt
Det er forskjellige redaktørar for Dagsnytt sine sendingar: Per Anders Johansen er redaktør for hovudsendingane og Grethe Gynnild Johnsen er redaktør for bulletengane.
Sider
Ein kan òg laga sideraktige drikkar av andre fruktsortar, som pære og fersken.
Fransk sider
I Frankrike var sider, cidre, den viktigaste drikken etter vin fram til midten av 1900-talet, då øl tok over utanfor kjerneområda. Sidrane som blir laga i Bretagne og Normandie er verna under merket om geografisk opphav. I tillegg til å drikka han, gjerne frå tradisjonelle keramikkoppar, bruker ein mykje sider i normannisk matlaging.
Spansk sider
I Asturias og Baskarland i Spania er sidra (eller sagardoa på baskisk) ein tradisjonell drikk som gjerne blir helt oppi små glas med ei armlengds avstand til flaska. Dette gjer at drikken inneheld mykje luft, slik at han ei kort tid boblar slik som champagne.
Norsk sider
I Noreg er det også store tradisjonar for å produsera sider. Det finst mange forskjellige eplesortar ein lagar sider på. Nokre sortar er betre enn andre, t.d. Aroma, Gravenstein og Torstein. I Noreg har Ciderhuset den fyrste utplantinga av sidereplesortar frå Normandie og Somerset t.d. Cidor, Belle Fille de la Mance, Major, Somerset redstreak, Yarlington Mill Ellis Bitter og Dabinett. I Hardanger og Sogn finst det mange bønder som lagar sider til eige bruk. Nokre produsentar har også løyve til å servera sideren dersom dei har ein plass med skjenkeløyve. Døme på dette er Ciderhuset og Henjatunet Eggjagarden AS. Det er 7 norske siderar på Vinmonopolet.
Birgisch
Birgisch er ein kommune i distriktet Brig i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1093 meter over havet.
Kommunen ligg ovanom høgrebreidda av elva Rhône. Han består av landsbyen Birgisch og mange grender.
Den franske antarktisekspedisjonen
Den franske antarktisekspedisjonen kan visa til fleire tidlege utforskingsreiser til Antarktis leidde av franskmenn: Kerguelen-Trémarec-ekspedisjonen i 1772, d'Urville-ekspedisjonen i 1837 Charcot-ekspedisjonane i 1903-1905 og 1908-1910,
Den andre ekspedisjonen
Den andre franske antarktisekspedisjonen fann stad i 1837, då Jules Dumont d'Urville leidde ein ekspedisjon til Sørishavet og siglde langs ein del av Antarktika-kysten som han kalla Terre Adélie (Adélie Land) etter kona si. Han utførte dei første eksperimenta for å finna nokonlunde kvar den magnetiske sørpolen låg, og tok mineral- og dyreprøvar frå Archipel de Pointe Géologie.
Den tredje ekspedisjonen
Jean-Baptiste Charcot leidde den tredje franske antarktisekspedisjonen som utforska vestkysten av Graham Land frå 1903 til 1905. Ekspedisjonen nådde Adelaide Island i 1905 og tok bilete av Antarktiske Arkipel og Loubetkysten.
Gruppa til Charoct kartla og namngav fleire øyar, som Terre Loubet etter den franske presidenten Émile Loubet, Île Rabot etter geologen Charles Rabot og Île Nansen (no Lavoisier-øya) etter Fridtjof Nansen.
Den fjerde ekspedisjonen
Charcot leidde ein ny ekspedisjon til Bellingshausenhavet og Amundsenhavet frå 1908 til 1910. Han utforska Loubet Land og oppdaga Marguerite Bay, som fekk namn etter Charcot si kone, og Charcotøya, som fekk namn etter han sjølv. Gruppa utforska og namngav fleire andre stader, mellom anna Mikkelsen Bay og Mikkelsen Islands.
Stavnsbandet
På 1730-talet var Danmark inne i ei landbrukskrise, som mellom anna skuldast sviktande etterspurnad frå land ein eksporterte til. Mange folk flytta frå landsbygda til byane. Slik vart det få folk att til å bu og leiga jord på storgardane. Militæret såg at rekrutteringsgrunnlaget til landmilitsen gjekk ned.
Stavnsbåndet vart opheva som ledd i ein landbruksreforma (Landboreformerne) av 20. juni 1788 med ei overgangsperiode fram til 1800. Kronprinsregenten, den seinare kong Fredrik VI av Danmark-Noreg, oppheva stavnsbåndet etter råd frå medarbeidarane sine
I starten vart berre dei som var under 14 år løyste frå stavnbåndet. Etter ei tid òg dei som var over 36 år, og deretter dei som hadde gjort militærteneste.
Først frå og med året 1800 hadde alle bønder lov til i prinsippet å busetja seg der dei sjølve ynskte. Bøndene høyrde slik ikkje lenger med til eit gods sitt inventar.
Til eit varig minne om opphevinga av Stavnsbåndet vart minnestøtta Frihedsstøtten reist i København.
Stor halvakse
I astrodynamikk er omløpsperioden T\, av ein liten lekam i sirkel- eller elliptisk bane rundt ein sentral lekam fylgjande:
Peter, Paul and Mary
Peter, Paul and Mary var ei amerikansk musikkgruppe med base i byen New York. Gruppa, ein trio, var ei av dei meste populære såkalla folk-gruppene på 1960-talet. Trioen bestod av Peter Yarrow, Noel «Paul» Stookey og Mary Travers.
Stor halvakse
der:
Peter, Paul and Mary
Peter, Paul and Mary vart sett saman av Albert Grossman, som og var gruppa sin agent. Gruppa opptredde første gongen i 1961 i Greenwich Village i New York. Peter, Paul and Mary er særleg kjend for songen «Puff, the Magic Dragon» og sin versjonar av «If I Had a Hammer» og Bob Dylans «Blowin' in the Wind».
Stor halvakse
Legg merke til at for alle ellipser med gitt store halvakse er baneperioden den same, uansett eksentrisitet.
I astronomi er den store halvaksen ein av dei mest viktige karakteristikkane til ein bane, saman med omløpsperioden. For objekt i solsystemet er den store halvaksen kopla til baneperioden via den tredje lova til Kepler,
der P er perioden i år og a er store halvakse i astronomiske einingar. Denne formelen viser seg å vera ei forenkling av den generelle formelen utleda av Newton:
der G er den gravitasjonelle konstanten, og M er massen av det sentrale lekamet og m er massen til lekamen i bane. Typisk er massen til lekamen i midten så mykje større enn den i bane at ein kan sjå bort frå m. Ved å gjøra dette i tillegg til å bruke typiske astronomiske einingar blir resultatet den enkle formelen Kepler oppdaga.
Middelavstand
Det blir ofte sagt at store halvakse er middelavstanden mellom den største og den minste avstanden til lekamen i bane. Dette er ikkje heilt nøyaktig da den er avhengig av over kva snittet er tatt.
Energi; utrekning av store halvakse frå tilstandsvektorar
for ein elliptisk bane og for ein hyperbolsk kurve
(spesifikk baneenergi)
og
\mu = GM \, (standard gravitasjonell parameter),
der:
Legg merke til at for ein gitt sentrallekam og total spesifikk energi er alltid den store halvaksen den same, uansett eksentrisitet. Difor, for ein gitt sentralekam og store halvakse er alltid den totale spesifikke energien den same.
Døme
Den internasjonale romstasjonen har ein baneperiode på 91,74 minutt, difor er den store halvaksen 6738 km. Kvart minutt meir føre til ca. 50 km meir: dei ekstra 300 kilometrane av banelengde tar 40 sekund, den lågare farten legg til 20 ekstra sekund.