cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Skottland i høgmellomalderen
Skotsk-normanniske kongar: David I til Aleksander III
Motstanden mot dei skotske kongane var i denne perioden hard. Den fyrste hendinga er kanskje opprøret til Óengus, Mormaar av Moray. Andre som gav uforsonleg motstand var Somerled eller Somairle mac Gillai Brigte, Fergus av Galloway, Gilla Brigte av Galloway og Harald Maddadsson, saman med to ættegrupper som i dag er kjende som MacHeth-klanen og MacWilliam-klanen. Den siste meinte sjølv at dei stamma frå kong Donnchad II (Duncan II av Skottland) gjennom sonen hans William fitz Duncan. MacWilliam-klanen synes derfor å ha gjort opprør for trona i seg sjølv. Opprøret var så alvorleg at etter at MacWilliam-klanen blei overvunnen i 1230 gav den skotske kongen ordre om at den siste i ætta MacWilliam, ei nyfødd jente, skulle bli avretta offentleg. Lanercost-krønika fortel om lagnaden til den siste MacWilliam:
Mange av desse motstandarane samarbeida og fekk støtte ikkje berre frå dei perifere gæliske områda i Galloway, Moray, Ross og Argyll, men også frå austlege Skottland og frå andre stader i dei gælisktalande områda. På slutten av 1100-talet hadde dei skotske kongane fått autoritet og makt til å dra dei innfødde gæliske høvdingane ut av områda deira, dei mest kjende eksempla er Lochlann av Galloway og Ferchar mac i tSagairt (Ferchar av Ross). Auka ekspansjon under regimet til Aleksander III plasserte skottane i ein sterk posisjon til overta restane av den norskdominerte vestkysten. Det skjedde i 1266 med Perth-traktaten. Erobringa av vestre Skottland, danninga av kongedømet (Mormaar) i Carrick i 1186 og overtakinga av herredømet av Galloway etter opprøret der i 1235 betydde at talet på gælisktalande under den skotske trona blei aktivt utvida, og kanskje fordobla i den såkalla normanniske perioden. Det var gælarar og gæliske krigarar frå dei nye vestlege områda og den makta desse tilbaud som gjorde det råd for kong Robert Bruce, som sjølv var ein gælifisert skotsk-normannisk lord frå Carrick, til å bli sigerrik under Den skotske sjøvstendekrigen som fylgde rett etter døden til Aleksander III.
Andre kongedøme
Når nasjonalhistorikarar og øvrige forskarar prøver å forklare og legitimere den moderne nasjonale identiteten er det lett å gløyme at kongedømet Alba ikkje var den einaste kongelege autoriteten i nordlege Britannia. Faktisk var det inntil den normanniske epoken, og kanskje til og med inntil regimet til kong Aleksander II, slik at den skotske kongen kontrollerte berre ein minoritet av folket som levde innom grensene av dagens Skottland på same måte som franske monarkar i mellomalderen berre kontrollerte delar av det som er dagens moderne Frankrike.
Herskaren i Moray blei ikkje berre kalla ‘konge’ i norrøne kjelder, men også før Máel Snechtai blei kalla «konge av Alba» (= Skottland). Etter Máel Snechtai blei namngitt i irske kjelder er desse herskarane berre blitt kalla kongar (jarlar) av Moray. Likevel tok Moray over heile det skotske kongedømet i 1040 med den berømte Mac Bethad mac Findláich (Macbeth, 1040–1057) og hans etterfylgjar Lulach mac Gillai Coemgáin (Lulach 1057–1058). Etter 1130 blei Moray erobra og underlagt dei skotske kongehuset da den siste innfødde herskaren, Óengus av Moray, blei slått i eit forsøk på å gjenerobre den skotske trona.
Whisnant Nunatak
Whisnant Nunatak er ein liten kyst-nunatak som stikk opp av enden av Rogersbreen mellom McKaskle Hills og Maris Nunatak, ved austsida av Ameryisen. Han vart skissert i 1952 av John H. Roscoe frå flyfoto tekne under U.S. Navy Operasjon Highjump i mars 1947. Han vart namngjeven av Roscoe etter J.R. Whisnant, flymannskap under Operasjon Highjump på flyfotograferingsturane over området mellom 14 og 164 grader aust.
Skottland i høgmellomalderen
Andre kongedøme
Galloway var på same måte eit herredøme med visse kongeleg ambisjonar. I eit charter frå Galloway datert til regimet til Fergus kallar herskaren i Galloway seg for rex Galwitensium, latin for konge av Galloway. Irske krøniker fortsette å kalle Fergus’ etterfylgjarar for konge. Sjølv om skottane skaffa seg større kontroll etter døden til Gilla Brigte av Galloway død, og innsettinga av Lochlann i 1185 blei ikkje Galloway fullstendig oppslukt av Skottland før i 1235 da eit opprør i området blei knust.
Galloway og Moray var ikkje dei einaste territoria med herskarar som hadde ein viss kongeleg status. Både dei norrøne herskarane av Man og Hebridane, og herskarane av Argyll kravde status som kongar, sjølv om latinske kjelder i sør berre kallar dei for reguli (= småkonge, høvding). Mormaar av Lennox referer til forgjengarane sine som kongar av Balloch og sjølv mange av mormaardøma hadde vore kongedøme i tidlegare epokar. Eit anna kongedøme, Strathclyde (eller Cumbria) blei innlemma i Skottland i ein langsam prosess som begynte på 800-talet og ikkje blei fullført før ut på 1000-talet.
Geografi
Korkje dei politiske eller dei teoretiske grensene til Skottland i denne perioden, som for både Alba og Scotia, svara fullstendig til dagens Skottland. Det nærmaste samanfallet kom på slutten av epoken da York-traktaten (1237) og Perth-traktaten (1266) slo fast grensene mellom den skotske kongen og England og tilsvarande med Noreg, sjølv om Berwick og Man-øyane seinare blei tatt av England, og Orknøyane og Shetland seinare blei overtatt frå Noreg.
Av legale og administrative behov blei det skotske kongedømet delt i tre, fire eller fem soner. Det var, som dagens historikarar referer til som ‘Hovud-Skottland’, områda nord og sør for Grampian-fjella, dessutan Lothian, Galloway og, tidlegare, Strathclyde. Som Skottland hadde verken Lothian eller Galloway si moderne meinig. Lothian kunne referere til alle dei som snakka mellomengelsk i søraust, og dessutan inkludere mykje av Strathclyde. Galloway kunne referere til heile den gælisktalande befolkninga sørvest. Lothian blei skilt frå Hovud-Skottland av elva Forth. Eit sitat frå eit skrift frå tidleg på 1200-talet funne i Poppelton-manusskriptene, de Situ Albanie:
Her blir «skotsk» referert til det språk som nå blir kalla for mellomirsk, «britisk» refererte til walisisk, og «romansk» til gammalfransk som hadde lånt namnet ‘Scottewatre’ frå mellomengelsk.
I denne perioden var lite av Skottland styrt av krona. I staden var dei fleste skottane lagt under direkte kontroll av gæliske og i aukande grad etter 1100-talet, fransktalande mormaar, jarlar og lordar.
Økonomi
Den skotske økonomien var i denne perioden dominert av jordbruk og innanfor korte avstandar av lokal handel. Det var ein aukande del av utanlandsk handel forutan utbytte skaffa ved hærtog. På slutten av perioden erstatta myntar rein varebyttehandel, men i mesteparten av denne epoken blei varebytte gjort utan bruk av valuta.
Det meste av skotske jordbruksrikdommar frå denne perioden kom frå sauehald, ikkje frå å dyrke jorda. Det siste voks mykje i den normanniske epoken, men med geografiske forskjellar. Lågtliggande område hadde meir dyrkbar jord enn høgtliggande område som Høglandet, Galloway og fjellområda i sør. Galloway, berømt for kyrne sine, hadde så omfattande sauehald at det er få bevis for at området i det heile tatt hadde noko kultivering, unntatt for kystområdet Solway.
Det gjennomsnittlege landområdet som ein husbonde i Skottland hadde kan ha vore på rundt 105 mål. Det er mange bevis på at dei innfødde skottane føretrekte sauehald ved at gæliske herrar bevisst gav frå seg landområde til bønder som snakka fransk og som snakka mellomengelsk mens dei hardnakka held på dei meir høgtliggande regionane for seg sjølv. Den måleininga som blei brukt på landområder i Skottland var «davoch» (tilsvarande «vat», 'fat'), kalla «arachor» i Lennox. Denne eininga var også kjent som «den skotske plogvegen». Engelsktalande Lothian var berre «plogveg». Det tilsvarte truleg rundt 420 mål, delt i fire rath.
Demografi
Folketalet i Skottland i denne perioden er stort sett ukjent. Ikkje før i 1755 kjem det sikker informasjon om talet som da var på 1 265 380. Dei mest sannsynlege overslaga plasserer folketalet på mellom 500 000 og 1 000 000 menneske, voksande frå det minste talet til det høgaste. Folket var mykje meir spreidd enn i dag. Ein trur at mellom 60% og 80% levde nord for elva Forth og dei øvrige delt mellom Galloway, Strathclyde og Lothian. Spreiinga av bispedøme og domstolar gir inntrykk av eit jamnt skilje mellom dei tre siste sonene.
Samfunn
Samfunnsforholda i Skottland i mellomalderen var lagdelt. Det er meir kunnskapen om samfunnsklassane i det tidlege gæliske samfunnet enn kanskje noko anna europeisk samfunn i fyrste del av mellomalderen, noko som skyldast dei store mengdene av bevarte juridiske dokument og traktatar om sosial status, som skriftstykket «Loven til bretonarane og skottane». Denne ramsar opp fem grader for menneska: konge, mormaar/jarl, toísech/thane (adeleg), ócthigern og liveigen. For det skotske samfunnet før 1100-talet bør sannsynlegvis også slave leggast til desse kategoriane. Den norma som differensierte i mellomalderens europeiske samfunn var mellom bellatorene («dei som slåst» = aristokratiet), oratorene («dei som ber» = geistlegheita), og laboratorene(«dei som arbeider» = bøndene), men det er ikkje formålstenleg for å forstå det skotske samfunnet i den fyrste perioden. I tida etter regimet til kong David I blir også det skotske mellomaldersamfunnet meir likt dei europeiske naboane sine.
Den høgaste ikkje-adelege posisjonen, etter «loven til bretonarane og skottane», var ócthigern (bokstaveleg ‘liten’ eller ‘ung herre’), eit omgrep som teksten ikkje bryr seg om å omsette til fransk. Det tilsvarande angelsaksiske omgrepet er kanskje sokeman. Andre kjende rangar er scoloc, kanskje tilsvarande angelsaksiske gerseman. I den tidlagste perioden heldt skottane slavar, og mange av desse var utlendingar, engelskmenn eller nordmenn (frå nord) og danskar (frå sør), som var blitt tatt til fange under hærtog. Storstilte skotske plyndringstokt etter slavar er spesielt godt dokumentert på 1000-talet.
Lov og styring
Dei tidlege gæliske lovverka, dei fyrste blei skrive ned på 800-talet, viser eit samfunn som var opptatt av slektskap, status, ære og regulering av blodhemn. Ei skotsk felleslov begynte å finne forma si på slutten av perioden da gæliske og keltiske lovar blei assimilert med praksis frå det anglo-normanniske England og frå kontinentet. På 1100-talet og særleg på 1200-talet øvde kontinental lov sterk påverknad og fekk stadig meir effekt, slik som kanonisk rett (kyrkjelov) og forskjellig anglo-normanniske praksis. Lovar i Skottland frå før 1300-talet er ikkje godt dokumentert, men kunnskap om tidlege gæliske lovar gir grunnlag for å rekonstruere desse. Det tidlegaste lovdokument er Leges inter Brettos eit Scottos som har overlevd i gammalfransk tekst. Dokumentet har eit stort tal gæliske legale omgrep. Seinare mellomalderdokument, skrivne både på latin og mellomengelsk, inneheld ytterlegare gæliske legale omgrep, eksempla inkluderer slains (gammalirsk slán eller sláinte, 'fritak') og cumherba (gammalirsk comarba, 'geistleg arving').
Ein judex representerte eit post-normannisk framhald med den gamle gæliske ordenane med lovmenn som i dagens engelsk blir kalla brehon. Dei som sat i posisjonen hadde alltid gæliske namn nord for Forth eller i sørvest. Judices (fleirtal for judex) var ofte kongelege representantar som overvaka adelege, geistlege eller lågare ‘rettssalar’. Den viktigaste juridiske posisjonen før kong David I var justiciar som hadde anglo-normannisk opphav, men nord for Forth var den også fortsetjinga av eit eldre kontor. Mormaar Causantín av Fife er namngitt judex magnus (dvs. Store brehon), og det synes som det skotske dommarembetet berre var ein latinisering. Embetet hadde ansvaret for å overvake aktiviteten og oppførselen til dei kongelege sheriffane og sersjantane, drive rettssaker og rapportere direkte til kongen. Normalt ville det vera justiciarar, organisert ved språklege grenser, justiciar av Scotia og justiciar av Lothian. Nokre gonger kunne også Galloway ha sin eigen justiciar.
Embeta justiciar og judex var berre to måtar som det skotske samfunnet var styrt på. I tidlegare periodar kunne kongen delegere makt til arvelege, innfødde ‘embetsmenn’ som mormaar/jarl og toísech/thane. Det var eit styre beståande av utveksling av gåver. Det var også folkelege rettssaker, comhdhail, som blir gjenfunne i mange stadnamn i austlege Skottland. I den normanniske perioden blei sheriffar og i mindre grad også biskopar stadig meir viktige.
Sheriffane var forlenginga av kongen i styringa av kongeleg land. Under regimet til David I hadde kongelege sheriffar blitt etablert i kongens personlege kjerneområde, i tilnærma kronologisk orden: Roxburgh, Scone, Berwick-upon-Tweed, Stirling og Perth. Under regimet til Vilhelm I var det så mange som rundt 30 kongelege sheriffar, inkludert i Ayr og Dumfries, nøkkelposisjonar ved grensa mellom Galloway og Carrick. Etter kvart som desse posisjonane ekspanderte gjorde kongens kontroll det same. Mot slutten av 1200-talet var sheriffar blitt etablert vestover så langt unna som Wigtown, Kintyre, Skye og Lorne. Gjennom desse utøvde kongane på 1200-talet meir kontroll over Skottland enn forgjengarane deira nokon gong var i stand til. Kongen sjølv var omreisande og hadde ingen fast hovudstad, men den staden som kom nærast var Scone. Via rituelle tradisjonar blei samtlege skotske kongar krona i Scone av mormaar frå Strathearn og spesielt frå Fife. Sjølv om kong David I forsøkte å etablere Roxburgh som hovudstad blei fleire charter utlyst i Scone enn nokon annan stad. Andre populære stader var Perth, Stirling, Dunfermline og Edinburgh (sistnemnte spesielt under regimet til Aleksander II) og de andre kongelege burghane. Heilt i starten av epoken synast Forres og Dunkeld å ha vore den mest føretrekte opphaldsstaden til kongen.
Militæret
Dei innfødde skottane, som alle tidlege europearar i mellomalderen, praktiserte organiserte krigstokt etter slavar. Tilsynelatande gjorde dei så også med kvarandre, men det er flest oppteikningar mot normanniske område, og før normannarane mot angelsaksiske område. Historikaren John Gillingham har argumentert at dette var ein av dei tinga som gjorde skottane (og andre gæliske folk) spesielt barbariske i augene på dei franske naboane sine ettersom Frankrike hadde stort sett forlate denne forma for krigføring.
Det var mange fordelar med fransk militærkultur. Franske riddarar brukte kostbare rustningar mens skottane var ‘ukledd’, det vil si utan rustning. Franskmennene hadde tungt kavaleri og andre våpen som armbrøstar og kringsetjingsmaskinar som katapultar, forutan teknikkar for kringsetjing som var mykje meir effektive og moderne enn noko av det som dei innfødde skottane kjende til. Den føydale hærens ideologi gjorde den vanlege soldaten til ein meir effektiv og ikkje minst påliteleg vasall. Over tid blei skottane sjølv meir like dei franske soldatane, samtidig som franskmennene også tok til seg fleire av dei gæliske krigsrutinene. På slutten av epoken hadde den skotske militærkulturen tatt til seg dei beste frå begge leirane. Da den føydale hæren blei knust i slaget ved Dunbar i 1296 blei skottane igjen avhengig av den gæliske hæren, men under leiarskapen til den gælisktalande skotsknormanniske Robert Bruce var denne hæren likevel i stand til å slå knusande tilbake eit angrep frå den normalt overlegne engelske hærstyrken.
Kristendom og kyrkja
Heile Skottland, med unntak av nordmennene på øyane heilt nord og i vest, var kristna på 900-talet. Dei viktigaste faktorane for at Skottland blei kristna var den romerske provinsen Britannia i sør, og seinare den gæliske eller den columbanske kyrkja, eit samanslutta system av kloster og eit aristokratisk nettverk som begge bidrog til å spreie både kristendomen og det gæliske språket blant dei innfødde piktiske stammane.
Helgenar
Som i alle andre kristne land er eitt av hovudtrekka i den skotske kristendommen helgenkulten. Helgenane var mellomleddet mellom dei ordinære, bedande kyrkjegjengarane og Gud sjølv. I Skottland nord for Forth var lokale helgenar enten av piktisk eller gælisk avstamming. Nasjonalhelgenen for skottane var Colum Cille eller Columba (latin for «due» eller «Guds due»), i Strathclyde var det Den heilage Kentigern (gælisk for «Herrens høvding»), og i Lothian var det Den heilage Cuthbert.
Seinare, grunna ei misforståing mellom dei latinske ordnane Scotia og Scythia, adopterte dei skotske kongane Den heilage Andrew (som er ein anglifisering av Apostelen Andreas), ein helgen som hadde større appell for dei innvandrande normannarane og blei knytt til det ambisiøse bispedømet som nå er kjent via namnet på helgenen, St. Andrews. Likevel var Columbas status framleis utan sidestykke tidleg på 1300-talet da kong Robert Bruce bar brecbennoch (eller relikviet Monymusk, det vil si Columbas relikvie i ei lita kiste) til slaget ved Bannockburn. På den same tida skreiv ein geistleg i Inchcolm den fylgjande bøna på latin:
Diktet illustrerer rollene til begge helgenane, dette dømet som representantar for det skotske (eller kanskje berre det gæliske) folket i himmelen og viktigheita av Den heilage Columba for det skotske folket.
Klostersamfunnet
Den innfødde skotske kristendomen kan bli oppsummert som avslappa idear om sølibatet til geistlegheita, intens verdsleggjering av dei kyrkjelege institusjonane og den manglande strukturen til bispedøma. I staden for biskopar og erkebiskopar var dei viktigaste stillingane i den skotske kyrkja abbedar.
Skottland var fullstendig urørt av dei kontinentale formene for klosterliv til slutten av 1000-talet. Istaden var klostervesenet dominert av munkar kalla Céli Dé, gælisk for «Guds vasaller», anglifisert som culdees. I dei fleste tilfella blei desse munkane ikkje bytta ut med nye munkar frå kontinentet i den normanniske perioden, men istaden overlevde dei og fekk faktisk vern av dronning Margaret til trass for at dronninga var svært fiendtleg innstilt til all gælisk kultur og såg det som målet sitt å dra Skottland inn i den engelske sivilisasjonen. Ved St. Andrews fortsette institusjonen med Céli Dé gjennom heile perioden og dei kunne sjølv bestemme over valet av eigen biskop. Det gæliske munkevesenet var livfullt og ekspanderande gjennom heile perioden og eit dusin kloster, ofte kalla Schottenklöster, blei grunnlagde av gæliske munkar på kontinentet, og mange skotske munkar blei lokale helgenar der, slik som Den heilage Cathróe av Metz.
Den kontinentale forma for klostervesen blei fyrst introdusert til Skottland da kong Máel Coluim III overtalte Lanfranc til å skaffe eit par munkar frå Canterbury for å danne eit nytt benediktinarkloster ved Dunfermline rundt år 1070, sjølv om dei tradisjonelle benediktinarklostra hadde lita framtid i Skottland. I staden var dei nesten alltid av den augustinske eller den reformerte benediktinske typen.
Ecclesia Scoticana
Ecclesia Scoticana, latin for Den skotske kyrkja, som system har ingen kjend eller dokumentert start, sjølv om den påståtte skottifiseringa kong Causantín II gjorde av Den piktiske kyrkja kan bli sett på som begynninga. Før den normanniske perioden hadde Skottland stort sett kloster etter irsk modell og eit dårleg utbygd system av bispedøme. Etter at normannarane hadde erobra England kravde både erkebiskopen av Canterbury og erkebiskopen av York kvar for seg overherredøme over Den skotske kyrkja. Kyrkja i Skottland hadde fått sjølvstende etter paveleg bulle frå Celestin III (Cum universi, 1192). Det gjorde alle skotske bispedøme, unntatt Galloway, formelt uavhengig av York og Canterbury. Men, ulik Irland som hadde blitt tildelt fire erkebiskopar i det same hundreåret, hadde ikkje Skottland mottatt nokon og heile Ecclesia Scoticana med dei enkelte skotske bispedøma (unntatt Whithorn/Galloway) blei «spesiell dotter av Roma». Nedanfor er det ein tabell over bispedøma i ‘Hovud-Skottland’ på 1200-talet:
Utanfor det skotske kjerneområdet klarte Glasgow å sikre eksistensen sin på 1100-talet med eit levande og vitalt kyrkjesamfunn som fekk gunsten til dei skotske kongane. Bispedømet i Whithorn var danna av Fergus, konge av Galloway, og Thurstan, erkebiskop av York. Øyane, under kanskje meir eller mindre symbolsk domsmynde frå Trondheim i Noreg (og nokre gonger også York i Nord-England) hadde bispesetet sitt i Peel på øya Man i Irskesjøen. Lothian hadde ingen biskop, men låg underlagt bispedømet i Durham som fortsette å bli viktig for staden, spesielt på grunn av kulten rundt Den heilage Cuthbert.
Grunnen til at Den skotske kyrkja støtta dei skotske kongane i Den skotske uavhengighetskrigen mot England, bortsett frå av nasjonalistiske grunnar, var ikkje minst at dei samtidig slost for sitt eige sjølvstende.
Kultur
Den gæliske kulturen gjennom heile perioden var eit tett spegelbilde av den tilsvarande i Irland, kanskje med unntak av piktiske trekk. Etter David I introduserte dei fransktalande kongane den kulturen som var populær eller gjeldande i det anglo-normanniske England og i Frankrike.
Hiromu Kori
Hiromu Kori er ein japansk fotballspelar.
Skottland i høgmellomalderen
Kultur
Historieforteljing, som i alle før-moderne samfunn, var populært i Skottland og profesjonelle historieforteljarar kunne utøve kunsten sin frå hoff til hoff. Nokon av dei kunne vera innfødde med gælisk bakgrunn som utan tvil munnleg fortalte legender frå den forhistoriske gæliske fortida og fortalt på gælisk når det passa seg, men på fransk når det nye aristokratiet var lyttarar. Bortimot alle desse munnlege forteljingane har gått tapt, eller har berre i vage trekk blitt vidareførte i munnlege tradisjonar. Ei form for munnleg kultur frå epoken som det finst oppteikningar av er slektshistorie. Det er fleire dusin skotske slektshistorier som har overlevd og dekker alle frå mormaar i Lennox og Moray til dei skotske kongane. Dei skotske kongane opprettheldt ein ollamh righe, det vil seie ein kongeleg poet som hadde ein permanent posisjon hos alle gæliske adelege i mellomalderen, og oppgåva deira var at dei skulle kunne resitere genealogien ved behov, til dømes ved kroning eller når nokon vart innsette i eit embete.
Hiromu Kori
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Grulla Morioka og Gamba Osaka.
Skottland i høgmellomalderen
Kultur
Før David I hadde skottane ein blomstrande litterær elite som regelmessig produserte tekstar på både gælisk og på latin og som stundom blei vidareført til Irland og andre land. Forskaren Dauvit Broun har vist at gælisk litteratur overlevde i låglandet i austlege Skottland på stader som Loch Leven og Brechin inn på 1200-talet, men dei oppteikningane som har overlevd har blitt vidareførte i latinsk omsetting. Historikarane står derfor tilbake med spora av ein gælisk kultur som er kledd i ein latinsk terminologi og der sjølv namna er omsette eller forvanska til meir vanlege kontinentale former, til dømes blir Gilla Brigte omdøypt til Gilbert, Áed blei Hugh, etc.
For skriftleg litteratur kan det vere meir skotsk-gælisk litteratur tilgjengeleg enn ofte trudd. Bortimot all mellomalderlitteratur frå Skottland har overlevd i Irland, ikkje i Skottland. Forskaren Thomas Owen Clancy har nyleg bevist at Lebor Bretnach, dei såkalla «Irske Nennius» blei skrive i Skottland, og kanskje ved klosteret i Abernethy. Likevel har denne teksten berre overlevd takka vera eit manuskript bevart på Irland. Andre litterære verk som har overlevd er blant anna av den produktive poeten Gillebrìghde Albanach som i tida rundt 1218 skreiv dikt som handla om erfaringane hans frå det femte krosstoget, forutan panegyriske dikt dedikert til irske vernarar.
På 1200-talet blomstra fransk som litterært språk og frambrakte Roein dei Fergus, det eldste dømet på ikkje-gælisk, folkeleg litteratur som har overlevd i Skottland. Det er derimot ikkje bevart litteratur på engelsk språk frå denne epoken. Skotske forskarar trekker derimot fram den norrøne sagalitteraturen ettersom den stundom har berøringspunkt med landområde som seinare blei skotsk territorium, til dømes den berømte Orknøyinganes saga, men den blei skriven på Island og hadde inga kulturell tyding for den skotske litteraturen.
I mellomalderen var skottane kjende for dei musikalske evnene sine. Gerald av Wales (ca. 1146- ca. 1223) fortel at «Skottland, på grunn av slektskapen og samkvemmet sitt [med Irland], forsøkjer å imitere Irland i musikk og strevar i etterlikninga. Irland brukar og frydar i berre to instrument, nemleg harpa og tromma. Skottland brukar tre, harpa, tromma og song. Etter mange si meining har Skottland nå ikkje berre nådd opp til Irland, instruktøren sin, men allereie distansert ho og utmerkar seg over ho i musikalske ferdigheiter. Derfor ser det [irske] folket nå over til det landet som kunstens fontene.» (Gerald av Wales, Topographia Hibernica, 94.)
Mellomalderens skottar tok harpespel svært seriøst. Eit halvt hundreår etter at Gerald skreiv si vurdering heldt kong Aleksander III ein kongeleg harpist. Av dei tre mellomalderharpene som har overlevd kjem to frå Skottland (Perthshire) og ei frå Irland. Songarar hadde også ein kongeleg funksjon. Når kongen passerte gjennom Strathearn var det tradisjon at han blei møtt og helsa av sju kvinnelege songarar som song for han. Da kong Edvard I av England kom til grensa av Strathearn sommaren 1296 blei han møtt av desse sju kvinnene som følgde kongen på vegen mellom Gask og Ogilvie og song for han, slik skikken var.
Synet på Skottland utantil
Irane såg på Skottland som eit provinsielt land. Andre meinte det var framandsleg eller ein stad for barbarar. For den tysk-romerske keisaren Fredrik II av Tyskland var Skottland assosiert med mange innsjøar. For arabarane var det ei folketom halvøy nord for England.
For engelskmenn og franskmenn blei skottane, spesielt dei frå Galloway, sett på som barbarar par excellence. Etter kong David I blei dei skotske kongane rekna som tilreknelege, men omgrepet barbar blei framleis bruka for å beskrive det skotske folket, og det heldt seg gjennom heile mellomalderen. Karakteristikken av skottane var ofte politisk motivert, og mange av dei mest fiendsleg innstilte skribentane budde ofte i område som var utsette for skotske hærtokt. Engelske og franske skrifter om «Bannaranes slag» (Slaget ved Standard) inneheld oppteikningar om gruelege handlingar frå skottane. Henry av Huntingdon fortel at skottane «kløyvde gravide kvinner og reiv ut dei ufødde barna, slengte barna opp og spidda dei på spyda, og halshogde prestane ved altara: dei hogde hovudet av krusifiksa, og plasserte hovuda til dei døde på krusifiksa. Korhelst skottane kom, var det fullt av redsler og fullt av gru.»
Eit noko mindre fiendslegsinna syn blei gitt av Guibert av Nogent under Det fyrste krosstoget og som møtte skottar og skreiv at «Du har kanskje sett grupper av skottar, eit vilt folk heime, men fredelege andre stader, ætta frå det myrlendte landet, med berre leggar, raggete kapper, vesker hengande frå skuldrene, kraftige armar som synest tåpelege for oss, men dei gir deira tru og trufastheit som støtte.»
På mange måtar fortel desse samtidige oppteikningane at i det franske kulturmiljøet var skottane sett på som framande. Desse framande passa ikkje for den nye føydale eliten da det skotske aristokratiet ikkje skilte seg stort frå dei engelske eller franske.
Dette var typiske observasjonar av Skottland i høgmellomalderen, som eit land i ytterkanten av verda, slik det blei sett på frå middelhavsområdet.
Nasjonal identitet
Dei som snakka engelsk eller norrønt var etnisk bundne til andre område i Europa. Ved Melrose kunne folk lesa religiøs litteratur på engelsk. På slutten av 1100-talet skriv forfattaren Adam av Dryburgh at Lothian var «eit land med engelske i det skotske kongedømet». Skottland hadde mange ulike etniske folkegrupper som saman fann ei semje som gjekk utover gælisk, fransk og norrøn bakgrunn. På slutten av perioden blei omgrepet «skotte» det ordet som var kjent på latin, fransk og engelsk som beskreiv alle som var busette i kongeriket Skottland. Skotte var det ordet dei identifiserte seg med og der dei etniske ulikskapane etter kvart blei uinteressante.
Electric Music for the Mind and Body
Electric Music for the Mind and Body er debutalbumet til Country Joe and the Fish. Det kom ut i mai 1967 på Vanguard og var ei av dei første psykedeliske albuma som kom ut frå San Francisco.
Songar frå albumet, særskild «Section 43», «Grace» og «Not So Sweet Martha Lorraine» vart spelte på progressive FM-stasjonar som KSAN og KMPX i San Francisco, ofte etter kvarandre. Ein versjon av songen «Love» vart framført på Woodstockfestivalen i 1969.
«Grace» er ei hyllest til Jefferson Airplane-songaren Grace Slick.
Mottaking
Bruce Eder skreiv i ei melding for AllMusic at albumet var «ei av dei viktigaste og mest varige dokumenteringane av den psykedeliske tida». Albumet var inkludert i boka til Robert Dimery kalla 1001 Albums You Must Hear Before You Die.
Innhald
Alle songar av Country Joe McDonald, utanom der andre er nemnde
Holman Dome
Holman Dome er ein kuppelforma nunatak 2 nautiske mil sørvest for Watson Bluff, på austsida av David Island i Antarktis. Han vart oppdaga av Den australasiatiske antarktisekspedisjonen i 1911-14, under Mawson, som namngav han etter William A. Holman, statsminister i New South Wales i 1911.
Arnesteinen
Arnesteinen er den største av Hemmestadskjera i Drygalskifjella i Dronning Maud Land. Han vart kartlagd frå flyfoto av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–39), vart det kartlagd frå landmålingar og frå flyfoto av Den sjette norske antarktisekspedisjonen (1956–60) og kalla opp etter Arne Hemmestad, ein mekanikar med den norske antarktisekspedisjonen (1956–57).
Tomoya Fukuda
Tomoya Fukuda er ein japansk fotballspelar.
Kota Watanabe
Kota Watanabe er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Tokyo Verdy (2019).
Sognefjorden
Sognefjorden er den lengste og djupaste fjorden i Noreg, og etter grønlandske Scoresbysund den nest lengste fjorden i verda.
Fjorden ligg i Vestland fylke og strekkjer seg frå foten av Jotunheimen i aust og mot kysten av Vestlandet. Han er 205 km lang frå Skjolden inst i Lustrafjorden til Solund, og 1308 m på det djupaste. Dei største djupnene ligg innover i fjorden; ved munningen er botnen berre 100 meter under havoverflata.
Over fjorden går ei kraftline med eit spenn på 4597 meter. Dette er den nest lengste kraftlina i verda.
Samferdsle
Sognefjorden har vore ei viktig samferdsleåre frå gamalt av. Han har gjort det mogleg å frakta landbruksprodukt, frukt, bær og fisk mellom bygdene i Sogn og Bergen.
I tillegg går det ferje Gudvangen-Styvi-Dyrdal-Kaupanger-Frønningen-Lærdalsøyri i turistsesongen (mai-september).
Det er daglege snøggbåtruter frå Sogndalsfjøra til Bergen og Selje i Nordfjord.
Fjordarmar
I motsetnad til Hardangerfjorden har ikkje kvar enkelt del av Sognefjorden eit eige namn. Berre Sognesjøen ytst i fjorden og Årdalsfjorden eller Lustrafjorden vert nytta som andre namn på Sognefjorden. Sognefjorden har derimot mange fjordarmar. Frå innløpet i vest og austover er desse (lengder i parentes):
Denis Halilović
Denis Halilović er ein slovensk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama FC.
Hans Seland
Hans Andreas Johannesson Seland var forfattar og bonde frå Seland i Nes ved Flekkefjord. Han debuterte som forfatttar i 1890 med Ungdom : Espen sine songar. Frå vinteren 1893 arbeidde han som bladmann i Nordmannen i Oslo, og slo då gjennom som forteljar. Dei neste åra arbeidde han heime på garden vår og sommar. Ofte reiste han på forteljar- og foredragsferder om hausten og var heime og skreiv på vinterstid. Det vart både barnebøker, bygdelivsskildringar, «skjemtesoger», artiklar og brosjyrer, songar og salmar - 32 bøker i alt.
I 1903 fekk Hans Seland staten sitt forfattarstipend for å reisa til Amerika. I 1925 var han utsending frå Norges Bondelag til 100-årsfeiringa for norsk utvandring til Amerika. Han skreiv i 1904 boka Um Amerika.
Peter Daae, som sjølv hadde vore lenge i Amerika skreiv om denne boka i Aftenposten:
Hans Seland bidrog til å endra tydnina av omgrepet «bureising». Frå gammalt av er dette brukt om ei generell nyetablering av familie og bustad. Seland skreiv ein roman med namnet Bureising i 1910. Den handla om å dyrke ny jord og å reisa hus og uthus til ein ny familie – etablera eit nytt gardsbruk. Då han seinare blei styremedlem i Landmandsforbundet – seinare Norges Bondelag – arbeidde han aktivt for å etablera eit statleg støtteprogram til slike etableringar, og i ettertid er det denne tydinga ein knyter til omgrepet.
Ibba Laajab
Ibba Laajab er ein norsk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama FC.
Øresundbrua
Øresundbrua er ei bru i eit motorveg- og jarnbanesamband som kryssar Øresund mellom Danmark og Sverige, og bind saman områda rundt København i Danmark og Malmö i Sverige. Sambandet er sett saman av ei lang høgbru og ein undervasstunnel. Det går undersjøiske senketunnellar for motorvegen og den dobbeltspora jarnbanen frå ei kunstig oppbygd halvøy ut frå øya Amager i Danmark og fram til ei kunstig øy i Øresund, Peberholm, der tunnelane kjem opp i dagen. Herfrå går jarnbanen opp på det undre av dei to nivåa på Øresundbrua, medan motorvegen går opp på det øvre nivået. Denne brua er den lengste kombinerte veg- og jarnbanebrua i Europa, og den lengste i verda som kryssar landegrenser. Ho er både konstruert, bygd og eigd som eit privat føretak. Det er Øresund jarnbanelinje og den internasjonale vegen, europavegen E20, som går gjennom tunellen og over brua.
Namnet
I Sverige og Danmark blir brua referert til som høvesvis Öresundsbron og Øresundsbroen. Bruselskapet sjølv insisterer på at namnet skal vere Øresundsbron, som er å sjå på som eit varemerke for sambandet og føretaket som eig det. Ved å nytte ein skrivemåte med dansk Ø som fyrste bokstav i namnet istaden for den svenske Ö, og ei svensk ending i form av -bron i staden for den danske -broen, vart det laga eit kompromiss som skulle symbolisere den kulturelle identiteten tvers over landegrensa som brusambandet var meint å kunne framelska ved å legge tilhøva til rette for ein dansk-svensk storbyregion København-Malmö. Men ettersom sambandet eigentleg ikkje berre er ei bru, men òg ein tunnel, er det teknisk sett meir korrekt å kalle det Øresundsambandet, på dansk Øresundsforbindelsen, på svensk: Öresundsförbindelsen. The Sound Bridge er den engelske varianten av namnet.
Historie
Bygginga tok til i 1995, og den siste delen av prosjektet blei avslutta den 14. august 1999. Kronprins Frederik til Danmark og kronprinsesse Victoria av Sverige møttest midt på for å feire ferdigstillinga av prosjektet. Den offisielle opninga fann stad den 1. juli 2000, med dronning Margrete II av Danmark og kong Carl XVI Gustaf av Sverige. Brua opna for trafikk seinare den dagen. Før opninga deltok 79 871 løparar i eit halvmaraton (Broloppet, bruløpet) frå Amager i Danmark til Skåne i Sverige den 12. juni 2000. Brua var ferdigstilt tre månader før tida.
I byrjinga vart ikkje biltrafikken over brua så stor som venta, og ein trudde årsaka til dette var at bompengane for å kryssa brua vart for høge for mange. Men i 2005 og 2006 auka trafikken kraftig, og dette trur ein skjedde fordi det var så mykje dyrare å bu i Danmark enn i Sverige at danskar såg seg tent med å flytte til Sverige og pendla til jobb i Danmark.
I 2008 kosta det 260 DKK, 325 SEK eller 36 EUR for å køyre over brua med personbil, men ein kan få rabatt på opp til 75 % om ein reiser ofte. I 2007 reiste om lag 25 millionar over brua, 15,2 millionar i bilar og bussar, og 9,6 millionar med tog.
Den kunstige øya Peberholm og den undersjøiske Drogdentunnelen
Brua går berre halvvegs over Øresund, til ei kunstig bygd øy kalla Peberholm. Øya, som er meir enn 4 km lang og nokre hundre meter brei, høyrer til Danmark og er ikkje busett. Sambandet mellom Peberholm og Danmark går gjennom ein undersjøisk senketunnel kalla Drogdentunnelen. Den er 4050 m lang; ein 3,510 meter lang undersjøtunnel av ferdigstøypte tunnelelemet som vart senka på plass i ei byggegrop i sjøbotn, pluss to 270-meter lange porttunnelar i kvar ende. Grunnen til at der blei bygd ein tunnel i staden for ei til bru på strekninga nærast Amager, var omsynet til flytrafikken, ettersom København lufthamn, Kastrup på Amager ligg ikkje langt unna. Med ein tunnel vart både skipstrafikk- og flytrafikkinteressene ivareteke.
Jarnbanetransport
Jarnbanen som går over brua vart dreve av det svenske SJ og Skåne lokaltog og det danske Danske Statsbaner, men er av dei jarnbanestrekningane som det med mellomrom vert utlyst tilbodskonkurranse for. Ein serie nye tog med to spenningar blei utvikla for å binde saman København-området med Malmö og Sør-Sverige så langt nord som til Gøteborg og Kalmar på enkelte avgangar. Brua blir òg brukt av X2000-tog frå Stockholm. København lufthamn på Kastrup har sin eigen jarnbanestasjon. Det går tog over brua kvart 20. minutt om dagen og kvar time om natta.
Jarnbanen er dobbeltspora og med ein standard som tillet høgfartstog med fart over 200 km/t. Det var utfordringar knytt til ulike typar elektrifisering og signaltypar i Sverige og Danmark. Løysninga var å byta elektrisk system, frå svensk 15 kV, 16,7 Hz til dansk 25 kV, 50 Hz AC, rett før det austre brutårnet (ved Lernacken i Sverige). Signaltypen er den svenske over heile brua. På Peberholm byter linja til dansk signaltype som held fram gjennom tunnelen og vidare inn i Danmark. Det var òg eit anna problem: I Sverige køyrer toga på det venstre sporet, medan dei i Danmark køyrer på det høgre. Av den grunn må ein byte side, og dette skjer på Malmö stasjon, som òg er ein endestasjon. Ved den nye bytunnelen i Malmö fører ei bru sporet over til den andre sida.
Kostnadar
Kostnaden for heile prosjektet, inkludert motorveg- og jarnbanesambandet på land, blei kalkulert til 30.1 milliardar DKK i 2000. Det er rekna med at konstnadene bil vere nedbetalte innan 2035. I tillegg kom kostnadene til ein ny bytunnel for jarnbanen gjennom Malmö, som òg er ein viktig del av jarnbanen over Øresundbrua.
Bompengar
I januar 2008 var prisane for ein tur over heile sambandet følgjande:
Eksergi
Eksergi er den delen av ei varmeenergimengd som teoretisk kan omformast til arbeid (mekanisk energi).
der {E_H} er energimengda, {T_H} er absolutt temperatur til energimengda og {T_A} er absolutt temperatur i omgjevnaden.
I følgje den andre termodynamikklova kan ein slik omsetnad berre opptre når ei anna varmeenergimengd går frå ein varmare til ein kaldare stad. Den sistnemnde energimengda, som då går tapt ved vanleg energiframstilling vert kalla anergi. Denne kan utnyttast til oppvarming i såkalla mottrykksdrift.
Båken
Båken er ein liten, isolert nunatak på toppen av norddelen av Bakeneset i Dronning Maud Land. Han vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og frå flyfoto av Den norsk-britisk-svenske antarktisekspedisjonen (1949–52), og frå flyfoto av den norske ekspedisjonen 1958–59, og namngjeven av dei.
Planeten Mars
Mars er den fjerde planeten frå sola i solsystemet vårt. På grunn av den raude fargen sin, som kan minna om blod, har han fått namn etter den romerske krigsguden Mars. Mars har to små månar, Phobos (frykt) og Deimos (skrekk). Begge er små og har irregulære former, dei er moglegvis innfanga asteroidar.
Marsgeografien har to rekordar i solsystemet. Den utdøydde vulkanen Olympus Mons er med sine 27 km det høgaste fjellet på alle planetane, medan kløfta eller riftdalen Valles Marineris er den største dalen. Valles Marineris er 4000 km lang og opp mot sju km djup, og kan samanliknast med Riftdalen i Afrika.
Den latinske forstavinga areo- viser til Mars. Planetsymbolet frå gammal tid er det same som jern (Unicode ♂), ei stilisert utgåve av guden Mars med skjold og spjut.
Fysiske eigenskapar
Mars har alltid fascinert menneska. Den raude, eldfulle utsjånaden på himmelen er mystisk og fengslande. Overflatearealet på Mars er berre ein firedel av det til jorda, men viss ein ser berre på landarealet (over vatn) på jorda er det omtrent like mykje som arealet på Mars. Massen til Mars er berre 1/10 av den til jorda.
Atmosfæren
Atmosfæren på Mars er svært tynn, trykket på overflata er berre om lag 750 Pa, ca. 0,75 % av jordas. Atmosfæresamansettinga er 95 % karbondioksid, 3 % nitrogen, 1,6 % argon og med berre småe spor av oksygen og vatn. I 2003 blei også metan oppdaga frå jordbaserte teleskop, stadfest i mars 2004 av ESA sin romsonde Mars Express. At det er metan til stades er eit interessant problem, sidan dette er ein ustabil gass. Det kan derfor tyde på det må vera (eller ha vore i løpet av dei siste hundreåra) ei gasskjelde på planeten. Vulkansk aktivitet, kometnedslag og liv i form av mikroorganismar kan vera blant moglege (men uprova) kjelder.
Geologi
Observasjonar av det magnetiske feltet til Mars av romsonden Mars Global Surveyor viser at delar av kjernen til planeten har blitt magnetisert i skiftande band. Dei er typisk 160 km breie og 1000 km lange, i eit mønster tilsvarande dei funna på havbotnen på jorda. Ein interessant teori som blei publisert i 1999 foreslår at desse banda kan vera prov på ein tidlegare aktiv platetektonikk på Mars, men dette kan foreløpig ikkje provast. Men viss dette stemmer, kan prosessane i dette systemet ha hjelpt til med å vedlikehalde ein jordaktig atmosfære ved å transportere karbonrikt berg opp til overflata. Samtidig vil eit aktivt magnetfelt ha verna planeten frå kosmisk stråling. Andre teoriar har au blitt sett fram.
Blant funna til romsonden Opportunity er mineralet hematitt på Mars, i form av små kuler på Meridiani Planum. Kulene er berre nokre millimeter i diameter, og ein meiner at dei har blitt danna som avsettingar under fuktige forhold for milliardar av år sidan. Andre mineral har au blitt funne innehaldande svovel, jarn eller brom, som til dømes jarositt. Dette og andre prov gjorde at ei gruppe med 50 forskarar i tidsskriftet Science (utgåva 9. desember 2004) konkluderte med at «flytande vatn ein gong kom og gjekk på overflata til Mars ved Meridiani, og til tider metta grunnen under. Fordi flytande vatn er eit krav for liv, kan vi seie at forholda på Meridiani kan ha vore levelege over ei tidsperiode i historia til Mars». På den motsette sida av planeten har mineralet goethitt, som (ulikt hematitt) berre dannast saman med vassforekomstar, blitt funne. Finnaren er romsonden Spirit og staden er «Columbiaåsane».
Liv på Mars
Mars har ein viktig plass i menneskeleg fantasi på grunn av at somme har meint at det finst liv på Mars. Alle har høyrt snakk om «små grøne menn frå Mars». Hovudkjelda til dette er observasjonane til Percival Lowell av noko han meinte var marsianske kanalar, og årstidsvariasjonar i lysstyrke som blei tolka som teikn på vegetasjon. Dette gav idéar til mengder av historier om Mars og marsbuarar. Romsonden Mariner 4 tok nokre bilde i 1965 som svekka dei gamle teoriane. Då Mariner 9–sonden gjekk inn i bane rundt Mars i november 1971, var overflata på planeten skjult i ein global støvstorm. Tre månader seinare klårna det heldigvis opp, og bilde på bilde av enorme vulkanar, lange riftdalar og buktande uttørka elveleier blei sendt til Jorda. Desse var det som vakte mest oppsikt. Dei viste nemleg at vatn med stort sannsyn hadde eksistert i flytande form på overflata ein gong i tidlegare tider. Men dei kunstige kanalane til Lowell såg ingen, og dette sette ein stoppar for ein over 70 år gammal diskusjon. No i ettertid blir det spekulert i om Lowell rett og slett såg eit spegelbilde av si eiga netthinne i okularet. Mønsteret der kan til forveksling likne karta Lowell teikna. Årstidsvariasjonane observerte av Lowell var nok ekte nok, men var heller støvstormar og riming på overflata.
I 1996 mente forskarar som studerte en meteoritt (ALH84001) med marsiansk opphav at dei hadde funne bevis for at formasjonar i steinen var mikrofossil. Seinare kom ei anna forskargruppe opp med ein teori som kunne forklare formasjonane utan å krevja at det var liv til stades. Så dette spørsmålet står framleis usvart. Vikingsondane som landa på Mars på 70-talet gjorde eksperiment for å finne liv utan å få noko resultat.
Topografi
Todelinga av den marsianske topografien er slåande: dei låge lavaslettene i nord mot det sterkt kraterdekte høglandet i sør. Overflata sett frå jorda er tilsvarande delt i to område, med varierande albedo (refleksjonsevne). Dei lyse slettene dekte med støv og sand med høg del av raud jernoksid blei sett på som kontinenta til Mars. Derav blei namnsetjinga Arabia Terra (Det arabiske landet) eller Amazonis Planitia (Amazonassletta). Dei mørke områda blei sett på som hav, og fekk namn som Mare Erythraeum, Mare Sirenum og Aurorae Sinus. Det sørlegaste mørke området sett frå jorda er Syrtis Major.
Kosuke Saito
Kosuke Saito er ein japansk fotballspelar.
Planeten Mars
Topografi
Mars har iskalottar på polane som inneheld vassis og tørris (CO2 i fast form). Ein utdøydd skjoldvulkan, Olympus Mons (Olympusfjellet), er med 27 km det høgaste fjellet i solsystemet. Han ligg i eit enormt høgfjellsområde kalla Tharsis, som inneheld fleire store vulkanar. Sjå lista over fjell på Mars. Mars har også det største dalsystemet i solsystemet, Valles Marineris (Marinerdalen), som er 4000 km lang og sju km djup. Mars har også mange arr etter meteorittnedslag. Det største er nedslagsbassenget Hellas Planitia, dekt av lett raud sand. Sjå òg Mars' kraterliste.
Kosuke Saito
Han spelar for klubben Yokohama FC (2019).
Planeten Mars
Topografi
Den internasjonale astronomiske unionen har ei arbeidsgruppe for namngjeving i solsystemet som mellom anna er ansvarleg for å namngje dei marsianske landformene.
Nullnivå og nullmeridian
Nullnivå: Sidan Mars ikkje har noko hav og dermed ikkje 'havnivå' må ei nullnivåflate bli definert. Null er difor definert til å vera gjennomsnittsradiusen til Mars.
Mars Global Surveyor
Ferda har studert heile marsoverflata, atmosfæren, det indre og har sendt tilbake fleire resultat om Den raude planeten enn alle dei andre marsferdene til saman. Desse dataa er arkivert på http://pds-geosciences.wustl.edu/missions/mgs/
Blant nøkkelfunna til nå har MGS blant anna tatt bilde av bekkedalar og debrisstraumformer som gir indikasjonar på at det kan vera nåverande kjelder av flytande vatn, tilsvarande ein akvifer, på eller nær overflata til planeten. Tilsvarande kanalar på jorda er forma av flytande vatn, men på Mars gjer kombinasjonen av den låge temperaturen og det låge lufttrykket at flytande vatn ikkje kan opphalde seg på overflata. Men mange forskarar har hypotesar om at flytande grunnvatn til tider kan bryte gjennom overflata på Mars og da grave ut bekkedalar og kanalar for så å samle seg opp i ein dam på botnen som så frys og sublimerer (fordampar).