cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolonialisme
Den sosioøkonomiske utgangsposisjonen ved starten av den europeiske ekspansjonen
Også kristen misjonering var viktig for mange, attåt dei økonomiske interessene. Forestillinga om «erobring i Gud si teneste» spela ei rolle både i krosstoga, og i Reconquista på den iberiske halvøya. Rett nok var Reconquista starta alt på 700-talet. og var ikkje då for å utrydde dei vantru slik det var for krossfararane, berre for å vinne tilbake land. Men etter den portugisiske erobringa av Algarve i 1250 og den spanske erobringa av Granada, kom dei svært lønsame adelege røvartokta inn i resten av det mauriske riket. På grunn av desse stadige gjensidige militære åtaka mellom Spania og Maurarriket utvikla det seg ei hard ætt av krigarar og eventyrarar som «skatta nytinga i stunda meir enn økonomisk arbeid med resultat på sikt», som ein historikar har uttrykt det. Også av den grunn skaffa nettopp det andalusiske Spania dei fleste conquistadorane, som i indianarkrigane i Amerika kunne halde fram med den gamle livsstilen sin.
Legitimasjonsforsøk
Den koloniale underlegginga av framande område vart grunngjeven og legitimert på ulike måtar. Etter som tida gjekk kom nye motiv til, som overbefolkning i Europa og religiøs forfølging som årsak til nybyggjarkoloniar særleg i Nord-Amerika. Det var òg strategiske grunnar - sikring av allereie oppretta koloniar og trafikkrutene til dei, ved oppretting av militær- og handelsstøttepunkt. Misjonering, det å spreie kristendomen ut til heile verda, vart sidan overført til siviliseringmotivet - det å gje dei tilbakeståande folkeslaga del i velsigningane til den europeiske kulturen («The White Man's Burden»). Som rettferdiggjering for tileigning av nye område tente for det meste ei påstått overlegenheit i europeisk kultur eller hjå den «kvite rasen». Når det gjeld Australia og delar av Amerika vart land erklært som ikkje busett, fordi det ikkje var statar der. Andre stader vart statar hærtekne, eller innlemma ved hjelp av handelssamband eller diplomati. Nybyggjarar frå kolonimakta bruka den beslaglagde regionen og fekk fleire rettar der enn dei innfødde.
I dei siste tiåra av 1800-talet slo så òg nasjonalistisk ekspansjontenking over i imperialistisk rivalisering, noko som førte til eit kappløp for erobring og herredøme over også dei siste ikkje-underlagde områda i verda - til bruk som forhandlingskort i makt-pokeren til dei europeiske stormaktene eller som symbol for nasjonal stordom.
Fleire av desse grunngjevingane verka i løpet av kolonihistoria ofte saman. I praksisen til dei europeiske statane dreia det seg derimot i hovudsak om utbytting av framande ressursar for å byggje opp eigen velstand, og å oppnå eller forsvare ein fordelaktig geostrategisk maktposisjon. Den fullstendige kontrollen over koloniane følgde ofte etter eit initiativ frå private selskap, som vart legitimert med at dei hadde rett til vern frå dei respektive moderlanda sine. Dei ville likevel først ha full kontroll frå moderlanda når det økonomiske engasjementet ikkje lønte seg meir eller var forbunde med høg risiko.
Historisk overblikk
Som ei av drivkreftene for dei første europeiske oppdagingsferdene kan ein sjå den osmanske erobringa av Konstantinopel i 1453. Det styrkte osmanske riket kontrollerte no handelen med Kina og India, noko som førte til ei fordyring av ferdigvarer som porselen og krydder. Ved denne «blokaden» begynte europeiske lærde og sjøfararar å leite etter alternative sjøvegar til Asia. Ein annan grunn var handelspolitikken til byrepublikkane Venezia og Genoa, som i byrjinga av nytida i stor grad herska over Middelhavet, og danna kryddermonopol med det bysantinske riket, India og Kina.
Det koloniale hovudmønsteret var at europeiske statar erobra og utbytta andre kontinent - Afrika, Asia, Amerika, og Australia. Dei europeiske statane førte då råstoff som til dømes sukker, gull og diamantar ut frå dei koloniserte landa og heim til seg sjølve, utan å tilby noko tilsvarande verdifullt i bytte for det. Kolonitida var òg prega av vald mot og undertrykking av urinnbyggjarane, dei innfødde folkeslaga på desse kontinenta.
Kjelder
Den tyskspråklege wikipediaen, art. Kolonialismus.
Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar
Kulturdepartementet sin nynorskpris for journalistar er ein journalistpris som vart oppretta i samband med opninga av Nynorsk mediesenter i 2004. Målet med prisen er å medverke til auka bruk av nynorsk i media, og å ære ein journalist som er eit føredøme for andre. Prisen skal gå til ein journalist som har utmerkt seg med bruk av ein levande og god nynorsk i norske media, og som gjennom arbeidet sitt har gjeve nynorsken status og innpass på nye område.
Prisen er på 50.000 kroner og eit kunstverk. Prisen vart delt ut første gong i 2006.
Askenasar
Askenasar eller askenasiske jødar (hebraisk אשכנזי ’aškənazzī) er jødar som stammar frå Mellom- og Aust-Europa. Nemninga omfattar jødane som tradisjonelt budde i Tyskland, Austerrike, Polen, Litauen og andre delar av Aust-Europa. Tidlegare tala alle askenasiske jødar jiddisch.
Sidan 1800-talet har mange emigrert til andre land som Frankrike, USA og Israel.
Askenas (hebraisk אשכנז ’aškənaz) er det eldre hebraiske ordet for Tyskland, og særleg området langs Rhinen der alemannarane budde (jamfør det franske namnet for Tyskland, Allemagne).
Noreg
Frå kristendomen vart innført på 1000-talet fram til midten av 1800-talet var askenasar stort sett utelukka frå Noreg anna enn etter spesiell søknad om leidebrev. Etter grunnlovsendringa i 1851 fekk dei askenasiske jødane innreise-, bu- og arbeidsrett, og ei moderat innvandring i dei neste tiåra førte til etablering av mosaiske trussamfunn i Kristiania (Oslo) og Trondheim. Grunnstamma i desse trussamfunna er askenasím — hovudsakleg frå Sverige, Danmark, Tyskland, Polen og dei baltiske landa. Mindre busetnader av askenasím fanst òg i Bergen, Kristiansund, Drammen, Narvik, Tromsø og andre stader, men dei fleste av desse jødiske samfunna vart meir eller mindre utsletta under den andre verdskrigen.
Jordmor
Jordmor er i Noreg ein fødselshjelpar godkjent etter lov om helsepersonell. Grunnlaget for offentleg autorisasjon er ei to-årig vidareutdanning for sjukepleiarar. I tillegg til arbeidet under sjølve fødselen arbeider jordmødre òg med oppfølging av gravide i svangerskapet. Jordmødre er som regel tilsette ved sjukehus, fødestover eller i kommunehelsetenesta, men nokre driv òg fødselshjelp heime hjå folk. Det er over 2000 aktive jordmødrer i Noreg (2005). Tittelen blir nytta på jordmødrer av båe kjønn.
Namn
Plausible forklaringar på etymologien til jordmor er at det er den som hjelper barnet til jorda, ifølgje Aftenposten. Vidare, skreiv avisa at opphavet kan vera ljosmor, lysmor, som var brukt om fødselshjelparen.
Forklaringa at jordmor er personen som tar imot barnet på jordgolv og gir det til mora er ikkje den mest plausible, meiner språkforskar Ernst Håkon Jahr, ifølgje media.
Historie
I 1810 blei det heimla i lov at jordmødrer skulle ha utdanning. Jordmortenesta blei vidare heimla i eiga jordmorlov i 1889, ei lov som med endringar galdt fram til helsepersonellova trødde i kraft 1.1.2001.
Fram til jordmorutdanninga tok til ved Fødselsstiftelsen i Kristiania i 1818 måtte utdanninga skje i København. 65 norske jordmødrer fekk opplæring på jordmorskolen i København frå han vart oppretta i 1787.
I 1948 blei utdanninga endra frå ei sjølvstendig utdanning til ei vidareutdanning for sjukepleiarar. Ho var frå starten eittårig med eit turnusår etter, dette blei endra til ei toårig utdanning utan turnusteneste i 2005.
Frå starten var det som regel gifte kvinner eller enker som var jordmødrer, det blei rekna som naturleg at ho hadde fødd sjølv. Dette blei etter kvart endra til at jordmødrer var ugifte, som sjukepleiarar var det, og i 1910 fanst berre ugifte jordmødrer. Menn fekk tilgang til yrket først i 1973.
I Noreg er jordmødrer organiserte i Den norske jordmorforening, stifta 1908, og Jordmorforbundet, stifta i 1957. Jordmorforbundet samarbeider med Norsk Sykepleierforbund.
Philadelphia (fleirtyding)
Philadelphia kan visa til:
Calle Halfvarsson
Carl-Christian Halfvarsson, kjend som Calle Halfvarsson, er ein svensk langrennar frå Sågmyra i Dalarnas län. Perioden 2013-17 vann han to VM-sølv og ein VM-bronse i 4 x 10 km stafett.
Wallenberg
Wallenberg (eller Wallenbergarna, Familien Wallenberg) er ei slekt frå Östergötland i Sverige.
Slekta Wallenberg har stort eigarskap og innflyting innan næringslivet i Sverige og Skandinavia. Mottoet til familien skal på latin vera: «Esse, non videre», att verka, men inte synas. Familien Wallenberg sitt investeringsføretak heiter Investor.
Wallenbergane var i Noreg heilt sentrale i oppbygginga av Norsk Hydro og gruveanlegga til Orkla og Sydvaranger AS.
Nærståande føretak
Døme på industriføretak som har inngått i den såkalla Wallenbergsfæra i lengre tid.
Sumerisk
Sumerisk er språket tala av oldtidsfolket sumerarar. Det var, så vidt vi kjenner til i dag, ikkje i slekt med noko anna kjent språk og blir difor kalla eit isolert språk. Sumerisk hadde få språklydar, berre 4 vokalar og 16 konsonantar. Til gjengjeld hadde det ein rik grammatikk med kasus, tidsbøying og var eit agglutinerande språk.
Sumer opplevde stor innvandring av akkadarar og sumerarane tok etter kvart i bruk akkadisk. Da dei sumeriske bystatane vart innlemma i Babylon, vart sumerisk berre brukt av skriftlærde. Sjølv om språket døydde ut allereie rundt 2000 fvt. er det mykje litteratur på språket. Ein del av det er faktisk skrive av babylonarar lenge etter at sumerisk var utdøydd som talespråk.
Ein hypotese er at språket kan vera i slekt med austroasiatiske språk og stillehavsspråk.
VM i fotball 2006
Verdsmeisterskapen i fotball i 2006 vart arrangert i Tyskland mellom 9. juni og 9. juli. Det var den 18. verdsmeistarskapen sidan byrjinga i 1930. Opningskampen vart spelt i München, medan finalen gjekk av stabelen Berlin.
Vedtaket om å tildele meisterskapen til Tyskland var omdiskutert, sidan det var venta at han skulle gå til eit afrikansk land (med Sør-Afrika som favoritt), og FIFA-presidenten Sepp Blatter hadde lagt stor prestisje i å få meisterskapen til Afrika. Etter at meisterskapen vart tildelt Tyskland, har FIFA sagt at dei ynskjer å innføre eit system der arrangementet roterer mellom dei ulike verdsdelsforbunda.
I finalen møtte Italia Frankrike, og kampen enda 1 - 1, og vart avgjort med straffesparkkonkurranse som enda 5 - 3, og dermed vann Italia VM i fotball for fjerde gong. Miroslav Klose frå Tyskland vart toppscoraren i VM med sine fem mål.
Toppscorarar
5 mål 3 mål 2 mål
Caracal F
Caracal F er den første pistolen som vart konstruert og produsert av det firmaet Caracal International Llc,. Han har ein locked-breech-mekanisme, og er i kaliber 9 mm Parabellum. Magasinet tek 18 patronar i to rekkjer. Caracal-pistolane har eit konstant double-action avtrekkjarsystem. Som revolverar manglar han manuell sikring fordi han ikkje treng det. Han kan berre avfyrast double-action.
Kars
Nobelprisvinnaren Orhan Pamuk sin roman Snø (tyrkisk: «Kar») finn i hovudsak stad i Kars, under eit fleire dagar langt snøfall.
Karsborga ligg på ei klippe ovanom Kars.
Klima
Kars har eit fuktig kontinentalklima (Köppen si klimaklassifisering: Dfb) har store temperaturvariasjonar mellom sommar og vinter, på grunna vhøgda. Somrane er forholdsvis korte og varme med kjølige netter. Middeltemperaturen i august er 26 ºC. Vintrar er særs kalde. I januar er minimumstemperaturen er -18 ºC, temperaturane kan derimot falle til -40 ºC om vinteren.
Nu Thang
Nu Thang er dc Talk si andre CD-utgjeving. Han vart gjeven ut i 1990 saman med jole-CD-en Yo, Ho, Ho! på Forefront Records. To av songane vart gjevne ut som singlar; «I Luv Rap Music» og «Can I Get A Witness».
Provinsen Cuenca
Cuenca er ein provins sentralt i Spania, sentralt i den autonome regionen Castilla-La Mancha. Han grensar til provinsane Valencia, Albacete, Ciudad Real, Toledo, Madrid, Guadalajara og Teruel.
Det bur litt over 200 000 innbyggjarar i provinsen. Provinshovudstaden er Cuenca, som har kring ein fjerdedel av innbyggjarane i provinsen. Det er 238 kommunar i Cuenca.
Andre byar og kommunar er Tarancón, San Clemente, Quintanar del Rey, Huete, Villanueva de la Jara, Motilla del Palancar, Mota del Cuervo og Las Pedroñeras.
Merete Junker
Merete Junker er ein norsk kriminalforfattar og journalist.
Junker er utdanna cand.mag. med kriminologi, historie og statsvitskap i fagkrinsen. Ho har arbeidd som journalist og som lærar i den vidaregåande skulen.
Som forfattar debuterte ho i 2008 med kriminalromanen Jenta med ballongen.
Roger Albertsen
Roger Albertsen var ein norsk fotballspelar på fleire europeiske fotballag og spela fleire gonger på det norske landslaget. Han vart fødd i Tyssedal i Odda kommune.
Lasva
Lasva eller Bolsjaja Lasva er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå høgre i nedslagsfeltet til Volga. Ho ligg sentralt i Perm kraj og renn gjennom eit kupert terreng og mellom byane Perm og Krasnokamsk. Elva her ei lengd på 93 km. I vårflaumen stig vassnivået i elva med 2-3 meter.
Frontier Nunataks
Frontier Nunataks er ei gruppe små, isolerte nunatakar som ligg kring 20 nautiske mil vest for Sentinel Range i Ellsworth Mountains i Antarktis. Nunatakane vart vitja av geolog Thomas Bastien frå geolog-gruppa frå University of Minnesota i 1963–64, og fekk dette namnet fordi dei var dei vestlegaste i Ellsworth Mountains.
Hjortetakk
Hjortetakk eller hjortebakkels er ei tradisjonell norsk form for smultringar laga med hornsalt, også kalla hjortetakksalt.
Caruachi kraftstasjon
Caruachi kraftstasjon, med offisielt namn "Central Hidroeléctrica Francisco de Miranda en Caruachi" står i ei demning over elva Caroní, ca. 59 kilometer nedanfor Guridemninga og omkring 35 km opp frå staden der Caroní munnar ut i Orinoco ved Ciudad Guayana.
Kraftverket starta med leveransar av elektrisitet i april 2003 då den første av tolv 180 megawatt kom i drift. Den siste turbinen kom i gang i februar 2006. Kraftverket vart offisielt opna 31. mars same år. General Electric leverte turbinane, medan ei gruppe av General Electric, Kværner og Elin Transormatoren fekk kontrakt på design, utvikling og installasjon av elektromekanisk utstyr. ABB leverte systema for overføring av kraft. Arbeidet starta i 1998.
Den totale kapasiteten er no 2 160 megawatt med ein venta årleg energiproduksjon på 12 000 GWh. Fallhøgda ved normal drift er 91 meter.
Caruachi er eit av fleire utbyggingsprosjekt for å nytte ut energien i Caroní-vassdraget. Dei andre er Central Hidroeléctrica Simón Bolívar i Guri, Antonio José de Sucre i Macagua og Tocoma samt nedre Caroní vasskraftverk som samla sett vert hevda å utgjere verdas største hydroelektriske energiprosjekt. Det er òg hevda at det ferdige komplekset i Caroní vil samla produsere elektrisitet som svarar til ein oljeproduksjon på 500 0000 fat om dagen.
Pozzuoli
Pozzuoli  er ein by i provinsen Napoli i regionen Campania i Italia og har om lag 80 000 innbyggjarar. Han er den største byen Campi Flegrei.
Historie
Pozzuoli vart grunnlagd som ein gresk koloni kalla Dicaearchia. Den romerske kolonien vart grunnlagd i 194 fvt., og tok det latinske namnet Puteoli, «små brønnar», som referer til dei mange varmekjeldene i området, mest kjend i Solfatara. Dette kjem av at Pozzouli ligg midt i Campi Flegrei, ein stor kaldera. Puteoli var ein stor markedsplass for kornskip frå Alexandria og andre skip frå heile den romerske verda. Han var òg ein midtpunkt for varer som vart eksporter frå Campania, inkludert glas, mosaikk, forma jarn og marmor. Den romerske marinebasen Misenum låg i nærleiken og husa på den tida den største marineflåten i den antikke verda.
Den lokale vulkansanden danna grunnlaget for den første effektive betongen, sidan han reagerte kjemisk med vatn. I staden for å fordampe danna vatnet sanden/kalken til ein sterk mørtel. Dette gjorde det mogeleg å bygge kuppelen i Pantheon, den første verkelege kuppelen.
Proculus av Pozzuoli vart martyrdrepen her i lag med følgjesveinane sine på 300-talet og vart byen sin vernehelgen. Dei sju ørnehovuda på byvåpenet er sagt å representere desse martyrane.
Frå august 1982 til desember 1984 opplevde byen fleire hundre skjelv og brady-seismisk aktivitet, som nådde eit høgdepunkt 4. oktober 1983 då 8 000 bygningar vart øydelagd og 36 000 menneske heimlause, mange permanent. Hendinga førte til at havbotn steig med nesten to meter, slik at Pozzuolibukta vart for grunn for store fartøy.
Dôme du Goûter
Dôme du Goûter (4304 m) er eit fjell i Mont Blanc-massivet. Det er ei aksel av Mont Blanc, toppen på sjølve Mont Blanc ligg to kilometer borte, i søraustleg retning. Dômen vert traversert på dei topprutene til Mont Blanc som går via Bosses-ruta.
Toppen av Dôme du Goûter ligg i fylgje det franske Institut Géographique National (IGN) sine kart inne i Frankrike. På kartet til italienske Istituto Geografico Militare (IGM) synest det som fjelltoppen ligg på grensa mellom Frankrike og Italia.
Kosva
Elva spring ut frå vestlege område av Sverdlovsk oblast der elvane Vesle (Maloj Kosvy) og Store Kosva (Bolsjoj Kosvy) renn saman. Ho renn vestover og munnar ut i Kamareservoaret. Kosva er ei fjellelv med mange fossefall og stryk. Av desse er dei 6 km lange Tulymskij-falla. I midtre delar av elva ligg Sjirokovskaja vasskraftverk og eit reservoar på 41 km². Ved elva ligg byen Gubakha. Breiddene av elva er skogkledde, bratte og steinete.
Dei største sideelvane hennar er Kirja, Bolsjoja Olsjanaka og Vilva frå venstre, og Tylaj, Typyl og Njar frå høgre.
London lufthamn, Heathrow
London lufthamn, Heathrow er den største flyplassen i London, og den travlaste flyplassen i Storbritannia. Den ligg i Hillingdon, som er den vestlegaste bydelen i London.
Sumer
Sumer var eit oldtidsrike i Mesopotamia i det noverande Irak. Sumerarane innvandra ca 3500 f.kr. frå aust og grunnla mellom anna byane Ur, Nippur, Lagasj og Kisj. På denne tida var ikkje sumerarane organiserte i eit enkelt rike, men som sjølvstendige bystatar. Sumerarane var flinke handelsfolk og utvikla skriftspråk for betre å kunna halde styr på handelen. Av di dei ikkje hadde noko felles forsvar, var dei sårbare mot erobrarar utanfrå — særleg semittane. Ein kort periode kring år 2000 f.kr. var sumerarane samla i eit rike, og dei greidde da å vinne over nabolanda Elam og Assyria. Riket ramla raskt frå kvarandre, og sumerarane vart sårbare att. På 1700-talet f.kr. gjorde Hammurabi av Babylon ende på dei sumeriske rika.
London lufthamn, Heathrow
På verdsbasis er Heathrow den tredje travlaste i talet passasjerar, men grunna det store talet mellomlandingar har den mest internasjonale passasjerflyttingar. Heathrow var i 2004 den travlaste flyplassen i talet passasjerar i Europa, og den tredje travlaste i talet fly som letta og landa.
Hestehovudtåka
Hestehovudtåka (katalogisert som Barnard 33 (B33)) er ei mørk tåka i stjernebiletet Orion. Ho viser som ein silhuett mot emisjonståka IC 434. Hestehovudtåka ligg rundt 1500 lysår unna jorda og er ein del av det større molekylskykomplekset i Orion.
Namnet skal koma av at tåka liknar på ein springar.
Emmanouíl Pappás
Emmanouíl Pappás (gresk Εμμανουήλ Παππάς) er ein landsby og ein kommune i periferieininga Sérres i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Han ligg aust for Sérres og grensar i nordaust mot periferieininga Dráma i periferien Aust-Makedonía og Thráki.
Administrativ inndeling
Frå 2011 omfattar kommunen Emmanouíl Pappás òg den tidlegare kommunen Strymónas. Dei to tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 14 664 innbyggjarar, medan kommunaleininga Emmanouíl Pappás hadde 8 118 og tettstaden med same namn 601 innbyggjarar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Scott Gorham
William Scott Gorham (datoar) er ein USA-amerikansk gitarist og låtskrivar som var ein av dei «doble sologitaristane» i det irske rockebandet Thin Lizzy. Sjølv om han ikkje var med å skipe Thin Lizzy, var han kontinuerleg medlem etter ei prøvespeling i 1974, og kom inn i bandet på ei stund då framtida til bandet var usikker etter at den opphavlege gitaristen Eric Bell og den kortvarige erstattaren hans Gary Moore slutta. Gorham var med Thin Lizzy fram til bandet vart oppløyst i 1984. Han og gitaristen Brian Robertson kom inn i bandet samstundes og markerte starten på den mest kritikarroste perioden deira. I lag utvikla dei den doble sologitarstilen til Thin Lizzy, og song òg begge korvokal. Gorham er det mest langvarige medlemmet i bandet etter dei opphavlege medlemmane Brian Downey (trommer) og frontmannen og bassisten Phil Lynott.
Sidan 1996 har Gorham stundom spelt med Thin Lizzy på gitar og korvokal, i forskjellige variantar av bandet etter at frontmannen Lynott døydde i 1986.
Lupja
Lupja (russisk Лупья) er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå venstre i nedslagsfeltet til Volga. Ho spring ut nær grensa til republikken Komi og renn sørover.
Karoten
Karoten (frå latin carota, gulrot) er eit provitamin til vitamin A.
Karoten er eit av dei fargestoffa som finst naturleg i plantar, særleg i frukt og grønsaker og i blada på mange plantar. Karoten virkar som ein antioksidant og kan verke førebyggjande mot kreft og andre sjukdommar.
β-Karotin (beta-karoten) kan dannast om til (Vitamin A) og vert ofte, forenkla, kalla for A-vitamin.
Karoten vert brukt som fargestoff i matvarer.
Gulrot er ei viktig kjelde til karoten og vitamin A. Den typiske gulrotfargen skuldast ein balanse mellom gule fargestoff (a- og b-karoten) og raudlege fargestoff (lykopen og andre). b-karoten er byggestein til A-vitamin, og gulrot er derfor viktig i kosthaldet.
Det er ein nær samanheng mellom god fargeutvikling og innhaldet av karoten. Høg jordtemperatur og tilstrekkeleg med plantenæringsstoff er ein føresetnad for at desse fargestoffa skal dannast. Difor gjev våt og kald jord eller kjølig sesong ei lysare gulrot.
Grensestriden mellom Ecuador og Peru
Grensestriden mellom Ecuador og Peru var ein meir langvarig tvist enn alle andre grensekonfliktar på den vestlege halvkula fram til det kom ei løysing i 1998. Striden starta i praksis allereie då dei to nasjonane braut ut frå det spanske imperiet tidleg på 1800-talet. Han overlevde den andre verdskrigen og heldt fram gjennom den kalde krigen og fram mot den siste militærkonflikten mellom dei to nasjonane i 1995. Per 2006 verkar det som at tvisten er løyst gjennom deltaking frå garantistatar i ein mellombels avtale i 1995. Han la grunnlaget for fredsavtalen som blei underskriven i 1998.
Provinsen Girona
Girona (spansk Gerona) er ein provins heilt nordaust i Spania og den autonome regionen Catalonia. Han grensar til provinsane Barcelona og Lleida, til Middelhavet og til Frankrike.
Daguerreotypi
Daguerreotypi (utt. dagerrotypi) er den eldste forma for fotografi, ei vidareføring av camera obscura. Metoden fekk namn etter Louis Daguerre, som var med på å finna han opp og annonserte metoden i 1839. Daguerreotypien skilde seg frå tidlegare fotografiske metodar ved å kunna ta bilde på nokre minutt, og blei raskt teken i bruk for nyhenderapportering og portrettering.
Provinsen Girona
Det bur kring 750 000 innbyggjarar i provinsen. Provinshovudstaden er Girona. Andre byar i provinsen er Figueres, Blanes, Lloret de Mar, Olot, Salt, Palafrugell og Sant Feliu de Guíxols, samt historiske byar som Banyoles, Palamós, Cadaqués, Ripoll, Camprodon og Puigcerdà.
Barbados
Barbados er ein øystat aust i Det karibiske havet og vest i Atlanterhavet. Øyane er ein del av Dei små Antillane og har statane Saint Lucia og Saint Vincent og Grenadinane som nærmaste naboar. Staten tilhøyrar verdsdelen Nord-Amerika, men ligg berre 434 kilometer nordaust for Venezuela og det søramerikanske kontinentet.
Daguerreotypi
Teknikk
Ein tek daguerreotypiar ved å la ljos frå fotoobjektet verka på ei blank metallplåte som har eit lag av eit ljossensitivt stoff, typisk sylvhalid. Ein får fram biletet ved at kvikksylvdamp bitt seg til ljoseksponerte partiklar av stoffet, og at desse blir fjerna, slik at mest stoff blir att på område som var mørke på objektet. Dette biletet blir fiksert gjennom at ein dyppar plåta i natriumsulfitt.
Provinsen Girona
Provinsen har 221 kommunar. Kommunen Llívia er ein eksklave i Frankrike.
Barbados
Øya er hovudsakleg bygd opp av korall og kalkstein. Ho er 430 km² i utstrekking, hovudsakleg flat, men med høgare område i innlandet. Barbados ligg 13º nord for ekvator og har ein lengdegrad på 59º vest. Klimaet er tropisk med konstante passatvindar. Det finst nokre myrer og mangroveområde her, i tillegg til store menneskeskapte sukkerrøyrplantasjar.
Casoria
Casoria  er ein by i provinsen Napoli i regionen Campania i Italia og har om lag 80 000 innbyggjarar. Han ligg om lag 9 km aust for Napoli.
Barbados
Landet har ein av dei høgaste levestandardane i verda og ligg på 0,788 på Human Development Index-skalaen. Dette er det tredje beste i Nord-Amerika. Det er eit av dei tettast folkesette i verda, og peikar seg òg ut gjennom særs høg lesekunne blant innbyggjarane.
Vilm
Vilm er ei øy i Austersjøen like sør for Rügen utanfor kysten av Tyskland. Øya er mindre enn 1 km², medan ho er 2,5 km lang.
Daguerreotypi
Teknikk
Metoden vart vidareutvikla med portrettobjektivet frå Josef Maximilian Petzval, ei linse som sleppte inn meir ljos og gjorde at eksponeringstida kunne kortast ned til under eitt minutt. Ein fekk òg meir ljoskjenslevare plåter og fann ut at å handsama dei med gullklorid gjorde bileta både meir detaljerte og meir haldbare.
Barbados
Namnet «Barbados» kjem frå den portugisiske oppdagaren Pedro Campos, som i 1536 kalla øya Os Barbados, 'dei skjeggete', etter fikentrea med luftrøter som voks der.
Daguerreotypi
Teknikk
Trass i nyvinningane var likevel eksponeringstida lang, 60 til 90 sekund, og det var ikkje mogleg å laga kopiar av plåtene.
Vilm
Historie
Ein har funne spor på at menneske har vore her sidan tidleg steinalder, ikkje lenge etter at øya vart danna etter siste istid. Slavarar bygde eit tempel på øya. Tidleg på 1800-talet vart det vedtatt ei lov som gjorde det forbode å hogge ned tre på øya, og ho var snart ein feriestad for aristokratiet. På 1900-talet var øya ein populær feriestad, men i 1959 stengde DDR øya for publikum, og bygde 11 gjestehus her som skulle nyttast av embetsmenn.
Barbados
Geografi
I Saint Michael parish ligg hovudstaden Bridgetown. Av innbyggjarane blir denne byen helst berre kalla «The City» eller «Town». Andre byar som ligg spreidd rundt på øya er Holetown i Saint James parish, Oistins, Christ Church parish og Speightstown i Saint Peter parish.
Daguerreotypi
Bruk
Ein nytta daguerreotypi til å dekka samtidige hendingar som Krimkrigen og Den amerikanske borgarkrigen, og til portrettfotografering. Medan metoden var strengt patentert i Europa, spreidde han seg fritt i Amerika, særleg med hjelp av oppfinnaren Samuel Morse. Ein blomstrande industri av omreisande fotografar som laga portrett for ein pris mange hadde råd til voks opp. Daguerreotypi blei også brukt til eksperimentering: Det første forsøket på stereofotografi og det første erotiske fotografiet blei teke med daguerreotypiapparat.
Vilm
Historie
To dagar før gjenforeininga av Tyskland i oktober 1990, gjorde regjeringa øya og dei omliggande områda om til eit verna område. Dette og andre verna område kunne etter lova ikkje direkte overførast til Tyskland, og DDR måtte i staden overføre dei til ein privat person som så kunne overføre områda vidare til Bundesrepublik Deutschland. Dette er årsaka til at Vilm og mange andre verna område i eit logisk sekund høyrte til Hr. Patermann, som då var ein embetsmann i miljødepartementet, og som i dag er leiar av EU-kommisjonen.
Anders Lunde
Anders Lunde er ein norsk forfattar busett i Skien.
Daguerreotypi
Bruk
Oppfinninga av kalotypi i 1841, den første fotografiprosessen med negativ, var byrjinga på slutten til daguerreotypiindustrien. Ein heldt likevel fram med å ta daguerreotypiar fram til 1860-åra.
Barbados
Klima
Barbados har tropisk klima påverka av passatvinden. Temperaturane endrar seg lite gjennom døgnet og året. Middeltemperaturen i januar er 25 °C, og i august 27 °C. Årsnedbøren er kring 1250-1500 mm, med mest nedbør i perioden juni-november. Resten av året er tørketid.
Anders Lunde
Lunde er utdanna cand.mag. med litteraturvitskap, idèhistorie og religionshistorie i fagkrinsen.
Barbados
Historie
Dei første som kom til øya var nomadar frå Sør-Amerika, og var den første av tre bølgjer av utvandrarar som drog nordover mot Nord-Amerika. Desse var Saladoid-Barrancoid-grupper av bønder, fiskarar og keramikarar som kom i kano frå Sør-Amerika (Orinoco-dalen i Venezuela) rundt år 350. Arawakfolk utgjorde den andre bølgja som utvandra frå Sør-Amerika rundt år 800. Dei danna busetjingar ved det som i dag er Stroud Point, Chandler Bay, Saint Luka's Gully og Mapp's Cave. Iølgje arawakar på andre øyar skal dei ha kalla denne øya for Ichirouganaim. Karibar steig i land på øya på 1200-talet og fortrengde dei tidlegare innbyggjarane. Dei neste hundreåra levde karibane, som arawakane og saladoid-barranoid-folket hadde gjort før dei, isolert på øya.
Spanjolane kom til øya ved byrjinga av 1500-talet. Spanske conquistadorar fanga mange karibar, tok dei med seg og brukte dei som slavar på plantasjar. Andre karibar rømde frå øya. Britiske sjømenn som gjekk i land på Barbados rundt 1620 fann øya nesten aude.
Anders Lunde
Han debuterte i 2009 med novellesamlinga Noen iblant oss, og i 2012 kom romanen Mørkerom.
Barbados
Historie
Frå britane først kom til øya i 1627–1628 og heilt til sjølvstendet i 1966 var ho berre under deira kontroll. Britane laga plantasjar som dei dreiv med slavearbeid til dette blei forbode i 1834. Frå og med 1620-talet blei det send ein del afrikanske slavar til øya. 5000 av den lokale folkesetnaden døydde av feber i 1647 og hundrevis av slavar blei avretta av britiske rojalistar under den engelske borgarkrigen på 1640-talet, sidan dei frykta at ideae til demokratisk sinna Levellers kanskje ville spreia seg til slavane på Barbados om parlamentet tok kontroll.
Gradvise sosiale og politiske reformer i 1940- og 1950-åra førte til sjølvstende frå Storbritannia i 1966. Under kolonitida hadde Barbados alltid hatt relativt sett mykje sjølvstyre, det lokale parlamentet House of Assembly byrja verksemda i 1639. Blant viktige tidlege øybuar var William Courten. Sjølvstyret blei utøvd av britiske utvandrarar, og ikkje av den opphavlege folkesetnaden.
Politikk
Barbados har vore ein sjølvstendig stat sidan 30. november 1966. I 2021 blei det ein republikk med Sandra Mason som den fyrste presidenten. Fram til 2021 var landet eit monarki med Elisabeth II av Barbados som dronning. Som samvelderike delte Barbados monark med 15 andre statar. Monarken var representert av generalguvernøren.
Parlamentet byggjer på den britiske Westminster-modellen. Det har eit underhus, kalla House of Assembly, med 30 sete og eit overhus, kalla Senatet, med 21 sete. Demokratiet på Barbados er eit av dei sikraste demokratia i Karibia. Den utøvande makta ligg hjå statsministeren og kabinettet hans. Vanlegvis er statsministeren leiar for det vinnande partiet i valet av underhus. Det blir halde val kvart femte år. Dei 21 medlemmane av senatet blir peikte ut av generalguvernøren.
Barbados er medlem av SN, Samveldet av nasjonar, Organisasjonen av amerikanske statar, CARICOM, Association of Carribean States og ei rekkje andre internasjonale organisasjonar.
Forsvars- og utanrikspolitikk
Forsvarsstyrken i landet, Barbados Defence Force, blei grunnlagd i 1979. I tillegg til å ivareta forsvaret av landet, skal forsvarsstyrken òg bidra til indre tryggleik og orden og bistå ved naturkatastrofar og krisesituasjonar.
Barbados er medlem i Regional Security System, eit forsvarssamarbeid mellom sju austkaribiske statar. Hovudkvarteret til organisasjonen ligg på Barbados.
Folkesetnad
Barbados har eit folketal på 290 604 (per 2015), med ein folkevekst på cirka 0,33 %. Omtrent 90 % av alle barbadiarar (lokalt kjende som bajanarar) har afrikansk bakgrunn(«afro-bajanarar»). Dei fleste av desse er etterkommarar av slavar som jobba på sukkerplantasjane. Resten av folkesetnaden er europearar som hovudsakleg stammar frå Storbritannia, Irland, Portugal og Spania, kinesarar, hinduar og muslimar frå India, Bangladesh og Pakistan, og arabiske barbadiarar som hovudsakleg stammar frå Syria og Libanon. Det finst òg mange folk på øya som er av kreolsk avstamming som er ei blanding av afro-karibar og europearar. Andre på øya er spanske og mesteparten kjem frå søramerikanske naboar som Venezuela og Brasil, medan andre kjem frå spanske karibiske øyar som Puerto Rico, Cuba og Den dominikanske republikken.
Det offisielle språket i landet er engelsk og den lokale dialekten blir kalla bajansk.
Religion
Barbadarane er i hovudsak kristne. Ved folketeljinga i 2010 var 23,9 % anglikanarar, medan 19,5 % blei telde som «andre pinsevennar». Fleire andre kyrkje- og trossamfunn finst òg. 5,9 % var adventistar, 4,2 % metodistar, 3,2 % nasarenarar, 2,4 % tilhøyrde Church of God, 2 % var Jehovas vitne, 1,8 % baptistar og 1,2 % tilhøyrde herrnhutismen.
Økonomi
Historisk har produksjon av sukker, melasse og rom vore berebjelkane i økonomien. Men turisme har blitt stadig viktigare for øya, og i 1990-åra blei denne og produksjonsindustrien viktigare enn sukkerindustrien.
Turisme og service er i dag hovudarbeidsfeltet for 75 % av arbeidsstokken, med 15 % i industri og 10 % i landbruk og fiske (tal frå 1996). Arbeidsløysa er vanlegvis under 10 %. Ein prøver å få opp att dyrking av bomull. Øya har som den einaste av Dei vestindiske øyane oppdaga olje- og gassreservoar innanfor territorialgrensa sin.
Turismen nyt godt av at dei aller fleste orkanane har ein nordlegare bane på veg inn i Mexicogolfen. Passatvindane gjer klimaet behageleg med pålandsvind med havtemperatur kring 30 gradar om dagen og frålandsvind om natta. Strendene langs kysten er lyse sandstrender.
Administrativ inndeling
Barbados er oppdelt i 11 parish:
Lysvaelva ved Kama
Lysva (russisk Лысьва ) er ei elv i Perm kraj i Russland og ei av sideelvane til Kama frå høgre i nedslagsfeltet til Volga. Namnet på elva tyder 'Furuelva', eller 'elva som renn gjennom furuskog'. Lysva munnar ut i Kama ved Solikamsk og har ei lengd på 64 km.
Land som har hatt snøfall
Dette er ei liste over land som har hatt snøfall:
Europa
(alle landa med unntak av Malta)
Vardø kapell
Vardø kapell, òg kalla Steglnes kapell, er eit kapell som står ved kyrkjegarden på Steglneset, kring 200 meter sørom Vardøhus festning i Vardø by i Vardø kommune i Finnmark fylke. Kapellet er bygd som ei tømra langkyrkje i 1908.
I 1907–1908 vart det laga til ny kyrkjegard i Vardø fordi det byrja verte plassmangel på den gamle, og kapellet vart bygd til i samband med dette. Byggmeister for kapellet var Lars Johnsen. Det finst lite av skriftlege kjelder om kapellet frå dei fyrste åra, men det ser ut til å ha vorte lite bruka. Ifylgje munnlege kjelder ynskte folk å ha gravferdene frå Vardø kyrkje, sjølv om det var den nye kyrkjegarden som skulle nyttast.
I motsetnad til Vardø kyrkje vart ikkje kapellet øydelagt undre andre verdskrigen. På 1990-talet måtte det restaurertast og det stod ferdigvøld i 1997. I seinare år har det vorte meir populært å nytte, og det vert no halde bryllaup og barnedåpar så vel som gravferdsgudstenester i kapellet.
Guvernement i Jordan
Jordan er delt inn i 12 guvernement (muhafazah) etter det administrative inndelingssystemet til Innariksdepartementet. I 1994 vart det oppretta fire guvernement: Jerash, Ajloun, Madaba og Akaba. Dei to førstnemnde vart skild ut frå Irbid guvernement, Madaba guvernement vart skild ut frå Amman guvernement, medan Akaba vart skild ut frå Ma'an guvernement.
Geografi
Geografisk ligg guvernement i Jordan i ein av tre regionar: Nord, sentralt, eller sør. Desse tre geografiske regionane er ikkje fordelt etter areal eller folketal, men heller geografisk samanheng og avstand mellom folkesentra. Den sørlege regionen er skild frå den sentrale regionen av fjell i Moab i Karak guvernement. Folkesentera i dei sentrale og nordlege regionane er geografisk skilde av fjella i Jerash guvernement. Samfunnsmessig dannar byane Amman, Salt, Zarqa og Madaba eit stort storbyområde, påverka av Amman. Byane Jerash, Ajloun og Mafraq er i stor grad påverka av Irbid.
Komm, du süße Todesstunde
Han vart komponert i Weimar i 1716 for kyndelsmesse og den 16. sundagen etter treeiningssundag. Stykket vart framført på nytt ein ukjend dag i Leipzig.
Koraltemaet er basert på salmen «Befiehl du deine Wege». Denne melodien vart opphavleg komponert av Hans Leo Hassler som den verdslege kjærleikssongen «Mein G’müt ist mir verwirret von einer Jungfrau zart», trykt i 1601.
Semois
Semois (fransk Semoy, tysk Sesbach, vallonsk: Simwès) er ei elv i Belgia og Frankrike, og ei av sideelvene til Maas frå høgre. Ho har sitt utspring i Arlon, i den belgiske provinsen Luxembourg, nær grensa til staten Luxembourg. Semois renn stort sett vestover, og kryssar grensa til Frankrike 26 km før ho munnar ut i Maas i byen Monthermé. Den totale lengda hennar er 210 km. Byar langs Semois er Chiny, Florenville, Herbeumont, Bouillon (inkludert Dohan og Poupehan) og Vresse-sur-Semois med Bohan sur Semois som den mest kjende landsbyen.
Komm, du süße Todesstunde
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to blokkfløyter, strykarar, orgel continuo, samt to songsolistar (alt, tenor) og firedelt kor.
Semois
Namnet kjem frå det germanske ordet sach, som tyder punkt og mari som tyder vatn. Namnet vart skrive som Sesomirs i 664, Sesmarus i 950, Sesmoys i 1104 og Semoir i 1244.
Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe
'Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe', BWV 162, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Semois
Elva har òg gjeve namn til ein tobakk som veks i området.
Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe
Han vart komponert i Weimar i 1715 for den 20. sundagen etter treeiningssundag. Stykket vart framført på nytt 10. oktober 1723 i Leipzig.
Komm, du süße Todesstunde
Instrumentering og struktur
Det består av seks satsar:
Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe
Teksten er henta frå Salomo Franck (sats 1-5) og Johann Rosenmüller (sjette sats).
Koraltemaet er basert på salmen «Jesu, der du meine Seele». Melodien er av Johann Rist (1641).
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for zinke da tirassi, to fiolinar, bratsj, fagott og basso continuo, samt fire songsolistar (sopran, alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Mecklenburgbukta
Mecklenburgbukta (tysk: Mecklenburgische Bucht, dansk: Mecklenburg Bugt, polsk: Zatoka Meklemburska) er ei bukt sørvest i Austersjøen mellom kysten av Tyskland og dei danske øyane Lolland, Falster og Møn i nord.
Ach! ich sehe, itzt, da ich zur Hochzeit gehe
Instrumentering og struktur
Det består av seks satsar:
Mecklenburgbukta
Mecklenburgbukta er forbunde til Kielbukta i nordvest.
Wismarbukta og Lübeckbukta er ein del av Mecklenburgbukta.
Sylt
Sylt (dansk Sild, frisisk Söl) er ei øy nord i Tyskland i Vadehavet i Nordsjøen. Ho er ein del av Dei nordfrisiske øyane i landkreis Nordfriesland i Schleswig-Holstein. Øya var ein gong ein del av fastlandet, men på grunn av erosjon krympar øya stadig. I dag har Sylt eit areal på 99 km². Avstanden frå nord til sør er 35 km og frå vest til aust 13 km. Det høgaste punktet heiter Uwe-Düne og er 52 meter over havet. Øya har 27 000 innbyggjarar (2004).
Kultur
Sylt er ein særprega del av Tyskland sidan ho er ein del av Dei frisiske øyane. Ho har sin eigen dialekt kalla söl'ring. Söl'ring er ein dialekt av frisisk språk med element frå dansk, nederlandsk og engelsk. I dag er det berre ein liten del av busetnaden som framleis snakkar söl'ring. I 2004 vart det vedtatt ei lov som skulle hjelpe fram språket.
Husa på Sylt har ein tydeleg frisisk arkitektur.
Historie
Sylt var opphavleg ein del av Jylland og dei første busetnadane ein har funne spor etter går tilbake til 3000 fvt. Dei første frisiske busetnadane er frå 700- og 800-talet. Sylt var delt mellom Hertugen av Schleswig og Danmark i 1386. Bortsett frå byen List vart Sylt ein del av Hertugdømet Schleswig i 1435. På 1600- og 1700-talet førte kvalfangst, fiske og dyrking av østers til auka rikdom hos innbyggjarane. Turismen på øya starta på 1800-talet. I 1927 vart det bygd ein jernbanefylling mellom øya og fastlandet.
Transport
Sylt er forbunde til fastlandet via Hindenburgdamm, ei jernbanefylling, som tar passasjerar til frå Westerland til Niebüll eller Klanxbüll. I Niebüll kan ein ta med bil på toget. Det finst òg ferjesamband til den danske øya Rømø, i tillegg til at øya har ein flyplass.
Medvedka
Medvedka (russisk Медведка) er ei lita elv eller ein bekk i byen Perm i Russland og ei av sideelvane til Kama frå venstre i nedslagsfeltet til Volga. Elva er berre om lag 1 km lang.
Zeppelinfjellet
Norsk Polarinstitutt driv luftmålestasjon Zeppelin på Zeppelinfjellet saman med Norsk institutt for luftforskning. Luftmålestasjonen ligg på 475 moh og vart opna i 1990. Ein kan nå stasjonen frå Ny-Ålesund med ein gondolbane.
Zeppelinfjellet har namnet sitt etter den tyske offiseren og luftskipskonstruktøren Ferdinand von Zeppelin (1838-1917) som leia ein ekspedisjon til dette området i 1910 saman med Hugo Hergesell.
Fusco Nunatak
Fusco Nunatak er den vestlegaste av Wilson Nunataks, like vest for Herculesfjorden, ved søraustenden i Heritage Range i Antarktis. Han vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter flyelektrikaren Thomas A. Fusco i U.S. Navy som var ombord på den første flyturen frå McMurdo-basen til Plateau-stasjonen, 13. desember 1965.
2083
Døde
Seznam významných astronomických událostí ve 21. století 2080s
Walfisch
Walfisch er ei lita øy i Mecklenburgbukta i Austersjøen ved kysten av Tyskland.
Free at Last
Free at Last er den tredje cd-utgjevinga til dc Talk. Han vart utgjeven på Forefront Records i 1992. Tekstane handla om aktuelle kristne tema, t.d. om å venta med sex til ekteskapet, («I Don't Want It») eller å finna den rette jenta å gifta seg med («That Kinda Girl»). Tittelsporet «Free at Last» inneheldt sampling frå Martin Luther King sin mest vidgjetne tale, I Have a Dream.
Fire av songane vart utgjevne som singlar: «Jesus Is Just Alright», «Socially Acceptable», «Luv Is a Verb» og «The Hardway».
Walfisch
Øya ligg mellom byen Wismar (om lag 4,5 km mot nord) og øya Poel. Denne svært flate øya har ein omkrets på 500 × 300 meter og eit overflateareal på 0,2 km². Øya er eit naturreservat.
Historie
Festninga Walfisch vart øydelagd i 1717 etter Karl Gustav-krigane.
Nahiaer i Jordan
Ein nahia (arabisk ناحية, plural nawahi) er ei administrativ inndeling i Jordan. Dei 12 guvernementa i landet er delt inn i 52 nawahi. Desse er lista opp under, etter guvernement:
Pesah
Pesaḥ (hebraisk פֶּסַח [pɛsaḥ]), òg skrive Pesach, eller jødisk påske er den første av dei tre jødiske valfartsfestane og blir markert i sju eller åtte dagar frå den 15. nisán. Ein rører ikkje vanlege korn- og brødvarer i alle dei sju eller åtte dagane pesaḥ varar.
Den første kvelden, og oftast òg den andre, held ein eit spesielt påskemåltid med symbolske matrettar som karpás (selleri eller andre grønsaker), maṣṣót (flatbrød), marór (bitre urter), lammebein, eit grilla egg og sausen ḥaróset — ein saus som skal minna om mørtelen dei israelittiske slavane brukte i Egypt. Kvar person drikk fire glas vin eller druejus. Med bakgrunn i desse matrettane og andre rituelle handlingar les ein Haggadá sjel pesaḥ (påskeforteljinga) om utgangen av Egypt.
Ordet pesaḥ
Sjølve ordet «pesaḥ», som òg finst innlånt til norsk gjennom gresk i forma «påske» er avleidd av den hebraiske ordrota פסח P-S-Ḥ som tyder ‘passere’. 2. mosebok fortel at da Gud lova israelittane å gjera dei frie, sa Gud at alle dei førstefødde i Egypt skulle døy. Men israelsborna skulle setja eit merke av lammeblod på dørkarmane sine, וראיתי את־הדם ופסחתי עליכם [vərā’ītī et-haddām, ufāsaḥtī ʕălēxem] 'og Eg vil sjå blodet, og Eg vil gå forbi dykk»'. (2. mos.) 12:13)
Opphavet åt pesaḥ
Sjølv om termen «pesaḥ» ikkje er nemnd før 2. mosebok, er det mykje som tyder på at høgtida har tidlegare røter. Frå jødisk teologisk perspektiv har det vore peikt på at ordet maṣṣá finst allereie i 1. mos. 19:3, der Lot vart vitja av to englar: «Og han laga åt dei eit gilde, og maṣṣót baka han, og dei åt.» Maimonides kommenterer til dette: פסח היה «det var pesaḥ». Andre vil derimot seie at det avgjerande i denne situasjonen var at den uventa vitjinga gjorde at han ikkje hadde tid til å laga vanleg brød, men laut laga maṣṣót (flatbrød) i staden, sidan dette er snøggare å baka.
Mange trekk i pesaḥfeiringa tyder på at denne høgtida har delar av opphavet sitt i ein innhaustingsfest. Blant desse trekka kan nemnast etinga av det usyra brødet, ei markering av den nye kornavlinga. Frå andre dagen av pesaḥ og i dei 49 dagane fram til sjabu‘ót (vekefesten eller pinsa) tel ein ‘ómer, dvs. ‘kornband’, til minne om korleis den nye byggavlinga vart brakt åt Tempelet i Jerusalem for ofring.
Av noko nyare dato er historia om utgangen av Egypt: Ein feirar at Gud med hjelp av Moses og Aron førte israelittane ut av Egypt med mange teikn og under, at den siste av dei ti landeplagene ikkje ramma israelittane fordi dei ofra eit lam og smurde eit merke av blodet på dørkarmane, at oppbrotet skjedde så snøgt at deigane ikkje vann å heva seg, slik at ein laut eta det usyra brødet, og endeleg at israelittane fekk Toráen på Sinaifjellet.
Ḥamés
Gjæra kornmat av dei fem kornslaga som er definerte i Misjná blir kalla ḥaméṣ og er forboden å eta eller eige under alle dagane av pesaḥ. Dette inkluderer all mat som inneheld noko som helst mengd av dei fem slaga, anna enn om han er spesielt tillaga på eit vis som gjer at ein kan rekna det for visst at maten ikkje er gjæra. (Meir om dette finst under avsnittet Maṣṣá nedanfor.)
Dei fem kornslaga
Dei fem kornslaga svarar til brødkveite/emmer, durumkveite/spelt og einkorn i sine variantar og til bygg (toradsbygg og vanleg bygg). Det er noko tvil om nøyaktig fastsetjing av kveite- og speltslaga, men det er rimeleg klart at alle sortar kveite og spelt høyrer til dei fem slaga. Truleg ikkje tilhøyrande dei fem slaga i snever meining er rug, men ein reknar likevel rug med blant dei fem slaga på grunn av den nære slektskapen med kveite.
Den noko fjernare slektningen havre blir av den askenasiske Rashi rekna opp som eit av dei fem slaga, men den sefardiske Maimonides viser til at det kornslaget Rashi skriv om her svarar til villbygg, eller toradsbygg. Dette er òg meir i samsvar med definisjonen i Talmúd jerusjalmí, der det går klårt fram at det karakteristiske ved dette kornslaget er radstrukturen. I tillegg stemmer det godt med nyare forsking, som har funne at havre ikkje inneheld same slag gluten som dei andre kornslaga.
Maṣṣá
Som eit minne om utgangen av Egypt er det pålagt alle jødar å eta maṣṣá, eller usyra brød, på dei to første kveldane av pesaḥ. (I landet Israel og blant reformjødar: berre den første kvelden.) Dette brødet må vera laga etter svært strenge føreskrifter:
Vesdre
Vesdre (tysk: Weser) er ei elv aust i Belgia, i provinsen Liège, og ei av sideelvene til Ourthe frå høgre. Ho har sitt utspring i Hautes Fagnes, nær grensa til Tyskland nær Monschau. Ho renn gjennom ein kunstig innsjø (Barrage de la Vesdre), og så gjennom landsbyane Eupen, Verviers, Pepinster og Chaudfontaine. Vesdre munnar ut i Ourthe eit par kilometer frå Liège. Den totale lengda hennar er om lag 60 km.