Spárti
Arkeologi
Der er ein velkjend del i Tukydid sin litteratur som går slik: Den første kjensla, som dei fleste reisande som vitjar det moderne Sparta får, er vonbrot over dei antikke restane. Ei betre «førestilling» gjev den bysantinske Mistra, med sine grasdekte gater, sine forfalne hus, sine festningar i ruinar og sine flotte kyrkjer. Fram til 1900-talet var den viktigaste antikke bygningen i Sparta teateret. Av dette stikk lite opp av bakken, med unntak av delar av veggane som held jorda tilbake, den såkalla grava til Leonidas, ein kvadratisk bygning, kanskje eit tempel, konstruert av enorme steinblokker og som inneheldt to kammer, fundamentet til ei antikk bru over Evrótas, ruinane til ein sirkulær struktur, nokre rester av seine romerske festningsverk, fleire mursteinsbygg og mosaikkgangvegar. Den resterande arkeologiske rikdommen består av inskripsjonar, skulpturar og andre lekamar, samla i det lokale museet som vart grunnlagd av Stamatakis i 1872 (og utvida i 1907). Utgravingar vart utført nær Sparta, på staden til Amyclaeum i 1890 av Tsounas og i 1904 av Furtwängler, ved tempelet til Manelaos i Therapne av Ross i 1833 og 1841 og av Kastriotis i 1889 og 1900. Organiserte utgravingar vart forsøkt i området til det eigentlege Sparta. Delvise utgravingar av den runde bygningen vart føretatt i 1892 og 1893 av American School at Athens. Det har seinare vorte funne ut at bygningen er ein semisirkulær vegg av hellensk opphav som held jorda tilbake og som vart delvis restaurert i den romerske perioden. British School at Athens byrja i 1904 ei nøye utforsking av Lakonía, og i det påfølgjande året vart det gjort utgravingar ved Thalamae, Geronthrae og Angelona nær Monemvasiá då fleire festningar frå mellomalderen vart undersøkt. Utgravingar i sjølve Sparta byrja i 1906 og gav mange funn som har vorte publisert i British School Annual, xii. sqq. Ein liten sirkel skildra av Leake viste seg å vere ein teaterliknande bygning konstruert kort tid etter år 200 rundt alteret og føre tempelet Artemis Orthia. Her fann musikk- og gymnastikkonkurransar stad, i tillegg til dei kjende piskekonkurransane (diamastigosis). Tempelet som kan daterast til det 100-talet fvt. ligg på fundamentet til eit eldre tempel frå det 500-talet, og rett ved sidan av det vart det funne rester av eit enno tidlegare tempel som er datert til det 800- eller kanskje 900-talet f.Kr. Votivgavane i leire, rav, bronse, elfenbein og bly vart funne i stor overflod. Desse vart datert frå det 800- til det 300 -talet f.Kr. og gjev uvurderlege bevis for tidleg spartansk kunst. Dei viser at Sparta nådde si kunstnariske høgd på 600-talet og at nedgangstid hennar allereie hadde byrja på 500-talet f.Kr. Heilagdomen til Athene «av messinghuset» (Khalkioikos) vart lokalisert i 1907 på akropolisen like over teateret, og sjølv om tempelet er nesten fullstendig øydelagt, har staden produsert den lengste samanhengande arkaiske inskripsjonen i Lakonía, talrike bronsenaglar og plater og mange votivgåver. Den greske bymuren, bygd i fleire stadium frå det 300- til 100-talet, vart spora i ein stor del av omkrinsen som målte 48 stadium eller nesten 10 km (Polybios 1X. 21). Den same romerske muren som omsluttar akropolisen, der delar av han truleg stammer frå åra etter det gotiske raidet i 262, vart òg undersøkt. Ved sidan av dei faktiske bygningane som vart oppdaga, vart fleire punkt lokalisert og kartlagd i ein generell studie om spartansk topografi, basert på skildringane til Pausanias. Utgravingar viste at byen i den mykenske perioden låg på den venstre breidda av Evrótas, litt søraust for Sparta. Busetnaden var stort sett trekanta i form peikande mot nord. Området var omtrent like stort som det «nyare» Sparta, men ruinane er plukka reine, noko som har øydelagd bygningar i byen og ingenting er igjen med unntak av nokre få øydelagde fundament og øydelagde potteskår.