cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
St. Kliment Ohridski-basen
Historie
Basen vert nytta av forskarar frå Bulgaria og andre land for å forske på geologi, biologi, glasiologi, topografi og geografisk informasjon. St. Kliment Ohridski vert vitja av cruiseskip frå Hannah Point, og er ein av dei mest populære turistdestinasjonane i Antarktis.
André Krogsæter
André Krogsæter er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Oslo som i tida 1981-86 vann to NM-gull og ein seriemeisterskap med Lillestrøm Sportsklubb. Midtspissen spelte fire landskampar i 1984-85.
Krogsæter spelte på fjerdedivisjonslaget Årvoll IF fram til 1979. Framfor 1980-sesongen vart han overført til Lillestrøm SK. Han skåra det eine målet då laget vann cupfinalen 1981 med 3-1 over Moss FK og alle fire måla då Lillestrøm sigra med 4-1 over Vålerenga i cupfinalen 1985. I sin sjuande og siste sesong med Lillestrøm vart han i 1986 seriemeister. Den høge midtspissen spelte i alt 128 seriekampar på Lillestrøm SK og skåra 45 seriemål. Frå 1987 var han å finne i rekkene til Oslo-laget Frigg i tredje divisjon.
Krogsæter var med i den norske OL-troppen i 1984 og deltok i alle tre kampane Noreg spelte i Los Angeles. I april 1985 spelte han sin fjerde og sist landskamp, mot Aust-Tyskland i Frankfurt an der Oder. Han kom aldri på skåringslista med landslagslagsdrakta på.
Christopher Hanssen Sødring
Christopher Hanssen Sødring var ein dansk kjøpmann, gardbrukar og bryggerieigar som var norsk stortingsmann i 1818.
Sødring var fødd ved Århus i Danmark, faren hans var kunstsnikkar. Sjølv vart han cand. theol. i 1805, og flytta omkring 1806 til Bergen, der han var kjøpmann og skipsreiar. I 1822 flytta han tilbake til Danmark og dreiv ein stor gard ved Vordingborg i ti år. Han kom så til Noreg att i 1832, dei neste seks åra var han gardbrukar på Tåsen i Aker i Akershus. Flytta på ny heim til Danmark i 1838, sidan var han bryggerieigar i Ålborg.
I 1818 var Sødring 4. representant frå Bergen på Stortinget. Han var medlem av elleve komitear, mellom dei var protokollkomiteen, gasje- og pensjonskomiteen og komiteen om brennevinsbrenning. Vidare var han med i Stortinget sin deputasjon til kongekroninga i Stockholm.
Sødring døydde i Ålborg i 1860.
Lars Håland
Tre veker etter han fekk bronse under Lahti-VM, tok han sine einaste siger i eit renn i verdscupen. 13. mars 1989 sigra han med stor margin på 30 km i Falun, føre Torgny Mogren og norske Vegard Ulvang på dei neste plassane. Hans tredje og siste pallplass i verdscupen kom då han i 1990 vart nummer tre på 30 km i Lahti, bak nordmennene Bjørn Dæhlie og Ulvang.
Håland gjekk i 1989 og 1990 andreetappane på Dala-Järnas stafettlag som begge åra vart svensk meister. Svenn-Erik Danielsson og Gunde Svan var dei andre på laget. Hålands einaste individuelle SM-gull kom då han som medlem av Svenska Skidspelens SK sigra på SM-femmila i 1997.
Håland la opp som langrennar i 1999.
Aiguille de Triolet
Aiguille de Triolet er ein 3 870 meter over havet høg fjelltopp i Graji-Alpane, på grensa mellom departementet Haute-Savoie i Frankrike og provinsen Aostadalen i Italia. Fjelltoppen er ein del av Mont Blanc-massivet.
I august 1874 tok klatraren J.A.G. Marshall seg til topps i lag med fjellførarane Ulrich Almer og Johann Fischer.
Stein Johnson
Stein Jean Johnson var ein norsk friidrettsutøver og idrettstrenar.
Treeiningskyrkja i Antarktis
Treeiningskyrkja (russisk Церковь Святой Троицы, Tserkov Svjatov Troits) er ei lita russisk-ortodoks kyrkje på King George Island nær den russiske Bellingshausen-stasjonen i Antarktis. Ho er den sørlegaste austleg-ortodokse kyrkja i verda.
Prosjektet starta i 1990-åra. Ved hjelp av donasjonar frå heile Russland vart det oppretta ein organisasjon som utlyste ein arkitektkonkurranse vart utlyst. Kyrkja er ein 15 meter høg trebygning bygt i tradisjonell russisk stil. Han kan ta imot opp til 30 personar. Bygningen vart bygd av sibirfuru av snekkarar frå Altaj, så skrudd frå kvarandre, frakta til Kaliningrad og så med båt til King George Island av det russisk forsyningsskipet «Academician Vavilov». Kyrkja vart så sett opp på ein ås oppom Bellingshausen-stasjonen. Ikonostasen i kyrkja vart laga av målarar frå Palekh. Kyrkja vart vigsla den 15. februar 2004.
Ein eller to ortodokse prestar held til i kyrkja året rundt. Prestane er munkar frå Troitse-Sergijeva Lavra.
One Step Closer av The Doobie Brothers
One Step Closer er det niande studioalbumet til den amerikanske rockegruppa The Doobie Brothers, utgjeve 17. september 1980 på Warner Bros. Records.
Albumet inneheld hitten «Real Love», som nådde femteplassen på Billboard Hot 100. Dette var det siste studioalbumet deira med Michael McDonald i besetninga.
Saturnmånen Erriapus
Erriapus er ein av månane til Saturn. Han er medlem av Den galliske gruppa, og er truleg eit objekt som har vorte fanga inn av Saturn. Erriapus har ein snittradius på kring 5 km.
One Step Closer av The Doobie Brothers
Medverkande
Andre medverkande
Saturnmånen Erriapus
Erriapus vart oppdaga 23. september 2000 av Brett J. Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Hans Scholl, Matthew J. Holman, Brian G. Marsden, Phillip D. Nicholson og Joseph A. Burns frå Mauna Kea-observatoriet på Hawaii.
One Step Closer av The Doobie Brothers
Salslister
Album
Singlar
Nasjonalhelt
Nasjonalhjelt er ein historisk eller legendarisk person ein hyllar eller har hylla som ein helt i ein nasjon. Dette kan til dømes vera fordi han verna landet i krig eller på anna vis.
Nasjonalheltar blir ofte brukte i nasjonalistisk propaganda. I samband med dette er dei ofte gjenstand for historierevisjonisme.
Ei rekkje land kan også utnemna nasjonalhelt som ei ærestilvising, i form av prisar, ordenar, monument og liknande.
Nasjonalheltar
(i utval)
Camarhynchus
Camarhynchus er ei biologisk slekt av fem fugleartar i tanagarfamilien, Thraupidae. Alle artar i slekta er endemiske til Galápagosøyane, og saman med tre tilhøyrande slekter, er dei kollektivt kjente som Darwins finkar. Fram til det siste var dei klassifiserte i busksporvfamilien, Emberizidae, men no har nyare studium vist at dei høyrer heime i tanagarfamilien.
Artslista
Camarhynchus darwinfinkar i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.7 frå september 2012 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.
Saturnmånen Tarvos
Tarvos er ein av månane til Saturn. Han er medlem av Den galliske gruppa, og er truleg eit objekt som har vorte fanga inn av Saturn. Tarvos har ein snittradius på kring 7,5 km.
Troilitt
Troilitt er eit heksagonalt jernsulfid som finst i meteorittar. Samansetnaden svarar særs nær til FeS, i motsetnad til den nærskylde pyrrhotitt, som har underskot på jarn.
Ein meteoritt vart observert i 1766 i Albareto i Modena i Italia. Prøvar vart henta og studert av Domenico Troili som skildra jernsulfidet i meteoritten. Ein trudde lenge at jernsulfidet var pyritt, men i 1862 analyserte den tyske mineralogen Gustav Rose materialet og gav det namnet troilitt.
Hertugdømet Savoie
Hertugdømet Savoie var landområda som høyrte til huset Savoie frå 1416 til 1713. Hertugdømet var ein stat nord på Den italienske halvøya med nokre område i det som i dag er Frankrike. Hertugdømet var eit framhald av grevskapet Savoie og vart etterfølgd av kongedømet Sardinia og kongedømet Italia. Hertugdømet høyrte til Det tysk-romerske riket og meir spesifikt den Øvre Rhinkrinsen.
1400-talet
Hertugdømet vart oppretta i 1416 etter at Sigismund av Det tysk-romerske riket gav tittelen hertug til grev Amadeus VIII. Området til hertugdømet omfatta då Moriana, Valle d'Aosta og Piemonte.
Det hadde tidlegare ikkje hatt tilgang til sjøen, men i 1388 hadde grevskapet fått nokre kilometer med kystlinje kring Nice. Anna enn det hadde 1300-talet vore ei tid med lite framgang. Press frå nabolanda, særleg Frankrike, hindra utvikling, noko som karakteriserer resten av renessansen for Savoie.
Regjeringstida til Amadeus VIII var eit vendepunkt for økonomien og politikken i staten, og prega historia til nasjonen i stor grad. Den lange regjeringstida hans var markert av krigar (landet vart utvida då dei slo hertugdømet Monferrato og herredømet Saluzzo), reformer og edikt, men òg nokre kontroversielle hendingar: først av alt då han i 1434 valde å trekkje seg attende å busetje seg i Riparia. Her grunnla han St. Maurice-ordenen, og i 1439 vart han utpeikt som motpave som han godtok (under namnet Felix V) og avslo eit tiår seinare, i frykt for å undergrave den religiøse felleskapen til dei kristne.
Amadeus VII skapte fyrstedømet Piemonte i august 1424, som han let den førstefødde i familien styre, som ein ærestittel. Sonen hans Amadeo, døydde derimot i ung alder i 1431. Området og arvefølgja vart derfor gjevne til den andre sonen hans, Ludvig.
Som ein danna mann, la hertug Amadeus stor vekt på kunst (han arbeidde mellom andre med den kjende Giacomo Jaquerio), litteratur og arkitektur, og ønskte kunsten velkomen i det italienske Piemonte.
Etter Amadeus VIII tok sonen Ludvig av Savoie over. Ludvig vart så etterfølgd av den svake Amadeus IX som var ekstremt religiøs (han vart erklært salig), men med så lite makt at han let kona, Yolande (Violante) av Valois, syster til Ludvig XI, ta særs viktige avgjersler. I denne perioden var Frankrike meir eller mindre fri til å kontrollere saker i Savoie, som knytte Piemonte til krona i Paris.
Økonomien til hertugdømet leid i desse åra, ikkje berre på grunn av krig, men òg på grunn av dårleg styring av Violante og dei mange donasjonane av Amadeus IX til dei fattige i Vercelli. Framtida til nasjonen vart gjeven til ein gut, Philibert I, som døydde då han var 17 år gammal, 10 år etter han tok over makta. Han vart etterfølgd av Karl I, som gav landet ein ny start.
1500-talet
Då Philibert II døydde i 1504, vart han etterfølgd av Karl III den gode, ein heller svak hertug. Sidan 1515 hadde Piemonte vore okkupert av fiendtlege armear, og Frans I av Frankrike venta berre på høvet til å permanent annektere hertugdømet Savoie og området hennar. I 1536 gav Frans I ordre om å okkupere hertugdømet, som vart invadert av ein sterk militærkontingent: Karl III skjønte for seint kor svak staten hans var, og årøvde å forsvare byen Torino, men byen gjekk tapt den 3. april same året. Karl III trekte seg attende til Vercelli og prøvde å halde fram kampen, men fekk aldri sett staten fri for okkupasjonen.
Emmanuel Philibert var hertugen som meir enn nokon annan påverka den framtidige politikken i Savoie, og klarte å avslutte den meir enn 20 år lange okkupasjonen. Freden i Cateau-Cambrésis, som vart signert i 1559, gav hertugdømet attende fullt sjølvstyre.
Då dei skjønte at dei ikkje lenger kunne stole på Frankrike, vart hovudstaden og maktsenteret flytta til Torino, der forsvarsverka vart kraftig utbygd. Frå militærerfaringa si i Flandern, var Emmanuel Philibert vinnaren av det kjende slaget ved St. Quentin, sidan han hadde lært korleis han skulle styre ein arme. Han var derfor den første hertugen av Savoie som oppretta eit stabilt militærapparat, som ikkje bestod av leigesoldatar, men av spesialtrente soldatar frå Piemonte.
Sonen hans, Karl Emmanuel I, utvida hertugdømet med herredømet Monferrato og området til Saluzzo, som tidlegare var avstått til Frankrike, i 1601 med Lyon-traktaten. Uheldigvis enda krigane til Karl Emmanuel stort sett i nederlag, men han vert ofte hugsa som «den store», sidan han var ein allsidig og danna mann, og ein dyktig reformator. Han klarte å styre hertugdømet i ein periode då det var kriser i fleire av stormaktene i Europa og fann støtte hos hoffet til habsburgarane. Politikken til Karl Emmanuel var faktisk meir basert på internasjonal krigføring, slik som erobringa av Saluzzo, og arvefølgjekrigane til hertugdøma Mantova og Monferrato. Generelt tok Savoie Spania si side i desse krigane, men følgde stundom òg Frankrike (som til dømes Susa-traktaten kravde).
1600-talet
På 1600-talet pressa hoffet i Versailles Piemonte. Hertugdømet Milano hadde soldatar stasjonerte i Frankrike, og dei var til disposisjon for Pinerolo (ein av dei viktigaste skansane til Savoie), nær Torino. Hoffet, som hadde vore påverka av Spania med Karl Emmanuel I, vart fransk under dei tre etterfølgjarane hans. Ekteskapet mellom Vittorio Amedeo I og Maria Christina av Bourbon-Frankrike, den framtidige Madame Royal. Cristina hadde den verkelege makta i Savoia i den korte perioden til Francis Hyacinth og den unge Karl Emmanuel II.
Den sterke franske påverknaden, samt forskjellige uheldige hendingar ramma Piemonte etter Karl Emmanuel II døydde. Først og fremst vart området råka av pest i 1630, noko som medverka sterkt til den alt omfattande fattigdomen.
Arvefølgjekrigane i Monferrato hadde vore særs blodige på landsbygda og tvang Monferrato-borga til ei lang omleiring. Dette slo hardt ut på økonomien og den framtidige historia, og skjerpa den alt vanskelege situasjonen etter at Victor Amadeus I døydde. Han vart ein kort periode etterfølgd av den førstefødde mannen, Francis Hyacinth. Regentskapet vart så gjeve til Carlo Emanuele II, frå mora deira Christine Marie av Frankrike, og tilhengjarane deira tok namnet Madame. På grunn av dette vart Savoie til ein satellittstat for Ludvig XIII. Maurice av Savoie og prins Thomas Francis av Savoie, i lag med tilhengjarane deira, tok namnet Principles.
Torino vart kort tid etter omleira av begge grupper. Principles vann, og plyndra Torino i stor grad den 27. juli 1639. Først i 1642 kom det til semje mellom dei to gruppene, men no hadde enka til Victor Amadeus I sett sonen Karl Emmanuel II på trona. Under regentskapet hans starta det opp fleire religiøse krigar. I 1655 massakrerte soldatar frå Savoie mange protestantar i valdensiske dalar, kjed som Pasque Pieemonte, men dei vart stoppa etter internasjonalt press. Ein endeleg avtale med valdensarane kom i stand i 1664.
Styret til Karl Emmanuel II var eit første steg mot store reformer av etterfølgjarane hans det neste hundreåret. Særleg gjaldt dette skapinga av militsar i Savoie og det første offentlege skulesystemet i 1661. Han var ein danna mann, men òg ein stor statsmann, og lærte leksjonane Ludvig XIV gav Europa. Han ønskte å avgrense dette til hoffet i det praktfulle palasset Venaria Reale, eit meisterverk innan barokk arkitektur og ei gjenskaping av palasset i Versailles i Italia. Det var ei tid då byen voks raskt, og Karl Emmanuel II bygde Torino opp i barokk stil. Då han døydde vart han etterfølgd av ein ny Madama Reale, Maria Giovanna Battista av Savoie-Nemours.
Frå hertugdøme til kongedøme
Sonen til Karl Emmanuel II, Victor Amadeus II, var under regentskapet til mora, den franskfødde Marie Jeanne av Savoie dei første åra av regjeringstida si, der den energetiske mora prøvde å sameine krona til Savoie med den portugisiske, og dermed risikerte eksistensen til heile hertugdømet. Piemonte ville ha vorte redusert som dei andre italienske statane under utanlandske makter. Med avgjerslene til Victor Amadeus II hamna Savoie i eit dårleg forhold med krona i Paris, som førte til at hertugdømet vart invadert av franske styrkar. Savoie slo armeen til Ludvig XIV i omleiringa av Cuneo, men leid dramatiske nederlag i slaga ved Staffarda og Marsaglia. Victor Amadeus II gifta seg med Anne Marie d'Orléans, niesa til Ludvig XIV.
Etter den store alliansekrigen, tok Savoie sida til Ludvig XIV under den første fasen av den spanske arvefølgjekrigen. Etter at dei byta alliansar, vart Savoie igjen invadert av Frankrike, og troppane til markisen av Fouillade klarte å slå troppane til Savoie i Torino. Hendinga enda lukkeleg for Savoie då syskenbornet til hertugen, Eugene av Savoie dukka opp på slagmarka, og enda ein konflikt som spreidde øydeleggingar i Savoie.
Mot slutten av krigen i 1714 fekk Savoie Sicilia, og Victor fekk tittelen konge i tillegg til tittelen hertug av Savoie. I følgje London-traktaten av 1718, bytte Victor Amadeus II Sicilia for Sardinia i 1720. Sardinia vart så endra til kongedømet Sardinia. Dette nyoppretta landet vart kalla statane av Savoie eller kongedømet Sardinia, og bestod av Savoie, Piemonte, Aostadalen, Nice, Oneglia og Sardinia.
Etter den franske revolusjonen vart Savoie okkupert av dei franske revolusjonsstyrkane mellom 1792 og 1815. Landet vart først lagt til departementet Mont-Blanc, så i 1798 delt mellom departementa Mont-Blanc og Léman (det franske namnet på Genfersjøen). Savoie, i lag med Piemonte og Nice vart igjen til Statane Savoie etter Wienerkongressen i 1814-1815.
I 1860 vart hertugdømet Savoie annektert av Frankrike og den siste hertugen av Savoie, Victor Emmanuel II av Savoie, vart konge av Italia.
Fotnotar
Liste italienischer Herrscher
Niklas Jonsson
Niklas Jonsson frå Piteå er ein svensk tidlegare langrennsløpar. Han tok sølvmedaljen på 50 km under OL 1998 i Nagano, etter sekundstrid med olympiameisteren, Bjørn Dæhlie frå Noreg.
Jonssons beste VM-resultat var fjerdeplassen på femmila under VM 1999. Han gjekk aldri til topp i noko renn verdenscupen, men tok fire tredjeplassar i sesongane frå 1993 til 1999.
Jonsson vart svensk meister ved to høve, fyrst i 1993 då han vann 15 km og den siste i 1996 då han sigra på femmila. Han tevla for Pietå SGIF.
Kantorsporvar
Kantorsporvar er ei biologisk slekt Certhidea av to fugleartar i tanagarfamilien, Thraupidae. Begge er endemiske til Galápagosøyane, og saman med tre tilhøyrande slekter, er dei kollektivt kjente som Darwins finkar. Fram til det siste var dei klassifiserte i busksporvfamilien, Emberizidae, men no har nyare studium vist at dei høyrer heime i tanagarfamilien. Gråkantorsporv, Certhidea fusca, blei anerkjent som ein sjølvstendig art i 2008, tidlegare var desse to rekna som konspesifikke; men dei har ulik song, føretrekk ulike habitat og lever på ulike område på Galápagosøyane.
Artslista
Certhidea i rekkjefølgje etter eBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler:
Stavanger maritime museum
Stavanger maritime museum er eit norsk spesialmuseum for den maritime historia til Sørvestlandet. Museet blei skipa i 1926 under namnet Stavanger Sjøfartsmuseum, og skifta namn til Stavanger maritime museum 1. juli 2012.
Om museet
Skipinga i 1926 kom etter initiativ frå eldsjelar i Stavanger Rederiforening, Stavanger Søemandsforening og Stavanger Museum. I 1979 blei Stavanger Sjøfartsmuseum slått sammen med Stavanger Museum, og frå 1. juli 2010 blei det ei avdeling ved MUST – Museum Stavanger AS ved samanslåinga av Stavanger Museum og Rogaland Kunstmuseum.
«Anna af Sand»
I 1973 mottok museet jakta «Anna af Sand» som gåve frå skipsreiaren Torolf Smedvig. «Anna af Sand» har siden blitt svært mye brukt til formidling av lokal kystkultur og til representasjon, og har utført fleire utanriksseilasar. I 1985 opna Sjøfartsmuseet nye permanente utstillingar i dei restaurerte kjøpmannsgardane Nedre Strandgate 17 og 19. Gjennom utstillingar, undervisingsopplegg, føredrag og familiearrangement auka museet tilbodet til skule og publikum elles.
«Wyvern»
21. august 1984 blei lystfartøyet «Wyvern» gjeve som gåve til Stavanger Sjøfartsmuseum. Skuta blei teikna av Colin Archer for forretningsmannen Frederic Croft, og sjøsett i 1897. Croft selde båten ut av landet i 1909, og deretter hadde han fleire eigrar før han blei funnen i svært dårleg forfatning i Ibiza i 1978. Nokre norske selskap gjekk saman om å kjøpa han tilbake, og sørgde for å få han restaurert.
Overrekkinga til museet i 1984 blei utført av kronprins Harald. Sidan då har fartøyet representert museet, byen og landet både i nære og fjerne farvatn.
Sagskater
Sagskater (Pristidae) er ein familie bruskfiskar. Dei liknar på haiar i forma, men hovudet er flatare. Dessutan er snuten lengja til eit flatt blad som på kvar side har 16 til 32 store hudtenner. Sagskater kan skiljast frå saghaiane ved at gjellespalta finst på undersida av kroppen.
Stavanger maritime museum
Museumsbygningen
Museunsavdelinga i Nedre Strandgate 19 har i nokre samanhengar blitt kalla ein kunstnarheim, ettersom den dansk-tyske naturvitaren, filosofen og forfattaren Henrik Steffens blei fødd her, og budde her i dei tre fyrste leveåra. Huset er merkea med eun plakett, og tida her er kort omtalt i Steffens sine memoar Hvad jeg oplevede.
Sagskater
Sagskatefamilien femnar om sju artar i to slekter som finst i tropiske saltvass- og brakkvass-strok; nokre går dessutan opp i ferskvatn. Dei kan verta 10 meter lange (saga kring 25 centimeter) og vega. Sagskater lever mest av botndyr som dei rotar opp av sanden med saga, men dei tek òg mindre fisk som dei slår i svime ved å slå med saga i vatnet.
Svenskar
Svenskar er personar av svensk nasjonalitet eller avstamming. I tillegg til å visa til svenske statsborgarar kan omgrepet òg visa til personar som, til dømes gjennom morsmål, kultur, tradisjonar eller familieband reknar seg som svenske.
Majoritetsbefolkninga i Sverige har tradisjonelt blitt kategoriserte som etniske svensk, som har blitt omtalt som ei skandinavisk folkegruppe av germansk opphav. Gjennom historia har ho også blitt påverka av migrasjonsstraumar og språklege og kulturelle trekk frå andre folkeslag.
Ordsoge
Omgrepet «svenskar» som nemning for eit folk var ei vidareutvikling av folkenamnet svear, der ordet svensk var adjektivforma.
Sveane (svioner) blei nemnde av Tacitus i verket Germania som blei skrive kring år 98. Namnet Svearike (Swēorice) og svitjod ('sveafolket') opptrer fyrste gong i det angelsaksiske Beowulfkvadet i eit handskrift frå 1000-talet. Namna viste i vikingtida og størstedelen av mellomalderen berre til innbyggjarar i Mälarlandskapet, og statsdanninga deira, opphavleg styrt frå Gamle Uppsala. Andre innbyggjarar i dåtidas Sverige, som götar og gutar, var ikkje omfatta i omgrepet «svensk». I avsnittet om mannebøter i den eldre västgötalagen frå cirka 1220 blir det såleis gjort skilnad mellom svensk, västgötar og smålänningar: «Dræpær maþær svænskan mann...».
I den første svenske historieboka, Erikskrönikan som blei skriven på 1320-talet, står ikkje omgrepet svensk (derimot blir Mälarlandskapet nemnt som Swidhido). Det er først i rimkrønikene frå 1400-talet, som hadde ein sterk propagandistisk bodskap retta mot unionkongar, futar og utlendingar generelt, at omgrepet «svensk» for fyrste gong blir nytta som fellesnamn for alle nordisktalande folkegrupper i landet Sverige og i eldre litteratur som eit folk sett saman av tre folkestammar: svear, götar og gutar. I mellomalderkjelder nytta ein elles omgrepet «inländska menn» i samanhengar der ein kunne venta seg å lesa «svensk».
Omgrepet svensk har såleis blitt utvida gjennom historia frå å opphavleg berre omfatta sveane til å bli eit fellesomgrep for alle norrøne folkestammar som var blitt innlemma i Sveariket, frå götar og gutar, til smålänningar og hälsingar, og til slutt òg folk som tidlegare hadde høyrd til Danmark og Noreg som skåningar, jämtar osb.
Ver Varsam-plakaten
Ver Varsam-plakaten, bokmål Vær Varsom-plakaten, er eit sett med etiske normer som Norsk Presseforbund har vedteke for trykt presse, radio, fjernsyn og internettpublikasjonar, og som Pressens Faglige Utvalg legg til grunn for sine avgjerder. Vær Varsom-plakaten vart skipa i 1936, og har seinare vorte endra og revidert fleire gonger.
Svenskar
Førhistorisk tid
Genetisk forsking har gjeve kunnskap om migrasjonsstraumar frå ulike stader til det området som i dag er Sverige, og om korleis desse har gitt opphav til ei genetisk blanding blant dagens svenskar. I førhistorisk tid kom det tre store innvandringsbølgjer til Europa frå andre område, og som med tida òg kom at folka det som skulle bli Sverige: (1) Jeger-samlarar, (2) dei første steinalderbøndene frå Vesleasia, og dessutan (3) indo-europeiske steppegjetarar rett før bronsealderen. Deretter har ingen store migrasjonar skjedd til Europa ifrå andre kontinent fram til moderne tid. Blant dagens svenske etterkomarar går 78 prosent av farslinjene til mennene tilbake til den indoeuropeiske innvandringa kring bronsealderen. Ein har funne få farslinjer frå tidlegare innvandringsbølgjer. Morslinjene til befolkninga er meir blanda frå dei tre innvandringsbølgjene. Kampøkskulturen som kom til Skandinavia kring 2900 f.Kr. blir gjerne sett på som opphav til dei protogermanske kulturane, og den germanske populasjon har sidan vore i stort sett stabil i Skandinavia. Kampøkskulturen blir meint å ha delvis smelta saman med den eldre gropkeramiske kulturen og gitt opphav til den nordiske bronsealderkulturen som i sin tur blir sett på som opphavet til dei germanske kulturane.
Ver Varsam-plakaten
Plakaten fastsett mellom anna at den ansvarlige redaktøren skal verne om redaksjonens produksjon av fri og uavhengig journalistikk, og avgjer med endeleg verknad spørsmål om redaksjonelt innhald, finansiering, presentasjon og publisering. Redaktøren har det personlige og fulle ansvaret for innhaldet som vert formidla, og skal opptre fritt og uavhengig overfor personar eller grupper som av ideologiske, økonomiske eller andre grunner vil påverke det redaksjonelle innhaldet. Både redaktøren og kvar einskild redaksjonell medarbeidar skal verne om sin fridom, integritet og sitt truverde, og halde seg unna dobbeltroller, verv, oppdrag eller bindingar som kan skape interessekonfliktar eller føre til spekulasjonar om inhabilitet. Ein redaksjonell medarbeidar kan ikkje verte pålagt å gjere noko som strider mot eiga overtyding. Kvar redaktør og medarbeidar har eige ansvar for å kjenne til dei etiske normene og plikter å leggje dei til grunn for arbeidet.
Plakaten gjeld heile den journalistiske prosessen, frå innsamlinga av det journalistiske materialet til presentasjonen av det, bruken av kjelder, kjeldevern, krav om tydeleg å skilje mellom reklame og redaksjonelt stoff, omtale av kriminalsaker og andre sakstypar, omtale av sjølvmord og freistnader på sjølvmord, omtale av born, bruk av fotografi. Når born vert omtalt, er det god presseskikk å ta omsyn til kva for konsekvensar medieomtalen kan få for borna eller barnet, sjølv om barnets føresette har samtykka til eksponeringa. Som hovudregel skal ikkje borns identitet gjerast kjent i familietvistar, barnevernssaker eller rettssaker.
Feilaktige opplysningar skal verte retta snarast råd er. Dei som vert utsette for sterke skuldingar skal om mogleg ha høve til samstundes å imøtegå faktiske opplysningar. Debatt, kritikk og formidling av nyhende må ikkje verte hindra av at parter ikkje vil uttale seg eller medverke til debatt. Dei som har vorte utsett for åtak skal snarast råd er få høve til å gje tilsvar, dersom åtak og kritikk ikkje inngår i ei løpande meiningsutveksling. Det skal krevjast at tilsvaret er av rimeleg omfang, held seg til saka og har ei høveleg form.
Svenskar
Førhistorisk tid
Svenskar dukkar fyrst opp i nedskriven historie i Tacitus sitt verk Germania frå år 98. Eit av dei germanske folka Tacitus skildrar er eit folk han kallar suiones, som allment blir rekna som sveane. Desse blir omtalte som å skilja seg ut for flåtane sine, som har skip med har «ein baug i kvar ende». Denne skildringa meiner ein stemmer med det ein veit om skipsbygging i Skandinavia på denne tida.
Klimaendringa i 535–536 blir trudd å ha hatt stor påverknad på kulturen i Skandinavia. Ein reknar med at så mange som halvparten av befolkninga i Skandinavia kan ha døydd. Som ei følgje blei kulturen meir militarisert under den påfølgjande venedeltida.
Vendeltida og vikingtida
På vendeltida vart det nære relasjonar med den angelsaksiske kulturen i dagens England. På denne tida blei det bygt storslagne gravhaugar der ein har funne rike gravgåver som tyder på ei framveksande kongsmakt som kom til å starta riksdanninga. På 700-talet så byrja svear ifrå Roslagen å dra på vikingaekspedisjonar i austerled mot Kurland, Estland og Finland. Desse roselovvikingane kom til å gje oppheva til dei finske (Ruotsi), estiske (Rootsi) og nordsamiskae (Ruoŧŧa) namna på Sverige. Svear etablerte handelsplassar ved Staraja Ladoga og Novgorod, og blei ein viktig del av riksbygginga til Kyiviket. Slavarane sitt namn på sveane, russ´, kom seinare til å bli namnet på alle dei ulike slavarfolka som kom til å bli del av Kyivriket. På same måte kom sveane til å gje namn til dei samla nordisktalande folka som kom til å bli del av den politiske eininga deira. Ved slutten av 800-talet var det som dei tidlege mellomalderske krønikene kalla svearveldet kome til å også omfatta Gotland, Möre, Öland og Blekinge.
Seinast ved slutten av 1000-talet omfatta området også Hälsingland, Götaland och Värmland. Adam av Bremen talar om befolkninga som sueonum populi ('sveoniske folk' eller 'svenske folk' alt etter omsetjing). Ved byrjinga av 1100-talet var den førkristne religionen som seinare er blitt kjend som åsatru blitt fortrengd av kristendommen. På 1100- og 1200-talet erobra Sverige dei austlege områda Finland (Egentliga Finland), Tavastland og Karelen). Dette førte til stor innvandring av nordisktalande kolonisatorar som danna grunnlaget for den svensktalande befolkninga i Finland, finlandssvenskar. Sveane som 300 år tidlegare hadde busett seg blant austslavarane hadde sjøl blitt slavifiserte og assimilerte inn i den nye etniske identiteten der, men hadde tidlegare hatt venlege relasjonar til opphavslandet, der giftarmål mellom aust og vest hadde halde slektskapen i live. Men då bufferen som dei finske folka hadde utgjort forsvann tok dei gode relasjonane slutt, og republikken Novgorod og seinare Tsar-Russland blei bitre rivalar av Sverige. Fram til 1200-talet hadde ein hatt eit felles språk i Skandinavia, fyrst urnordisk og sidan norrønt. Etter år 1000 hadde språket byrja å brytast opp i ein vestleg og ein austleg dialekt. På 1200-talet hadde den austnordiske dialekten byrja å gå over til klassisk gammalsvensk, og på 1300-talet gjekk det over til yngre gammalsvensk.
Arbeidskraftinnvandring og flyktingmottaking
På 1400- og 1500-talet slo tyske kjøpmenn og handverkarar seg ned, for det meste i byane, men også i Bergslagen. Mindre grupper av vallonarar migrerte til Sverige på 1600-talet. Hollendarar, engelskmenn og skottar innvandra som kjøpmenn og industrifolk på 1600-talet.
Frå slutten av 1940-talet og fram till midten av 1970-talet fann det stad ei omfattande arbeidsinnvandring som svar på ein direkte etterspurnad frå svensk industri. Innvandringa frå Finland kom til å utgjera den største arbeidsinnvandringa til Sverige gjennom tidene. Det blei også rekruttert arbeidskraft i Italia, Ungarn og Austerrike. På 1950-talet fokuserte ein på rekruttering frå Vest-Tyskland, Nederland, Belgia og Hellas. På 1960-talet var den ikkje-nordiske innvandringa dominert av folk frå Jugoslavia. Arbeidsinnvandringa i etterkrigstida var likevel i fyrste grad eit nordisk fenomen.
Frå 1980-talet kom innvandringa til å bli prega av familie- og flyktningsinnvandring. Flyktingbølgja frå Balkan til Sverige nådde ein topp i 1992 under Jugoslaviakrigane. Flyktinginnvandringa fortsette deretter med større grupper frå Afghanistan, Syria, Irak og Somalia.
Utviklinga av ein svensk nasjonal identitet
Like før og under eldre mellomalder var landskapa i Mälardalen og rundt Vättern som regel samla under same konge, men Sverige blir ikkje rekna som ei stabil statsdanning av dagens svenske historikarar før på 1200-talet. Sverige i eldre mellomalder bestod av fleire laust samanhengande område, som i løpet av 1000-talet hadde utvikla ein felles militær organisasjon (leidang) etter dansk mønster. Sverige under Kalmarunionen (1389-1523) hadde ingen eigen utanrikespolitikk eller regent, men det dåvarande Sverige hadde likevel sitt eige lovverk. Den svenske nasjonalstaten blir rekna for å ha blitt skipa etter unionsoppløysinga år 1523, og Gustaf Vasa blir rekna som nasjonsfader. Som i resten av Europa utvikla ikkje nasjonalismen seg før på 1800-talet i Sverige, då det blei bygd ein felles skandinavisk eller nasjonal identitet for å sameina regionen eller landet. Nasjonalromantiske diktarar og studentkor byrja å prisa landet og idealisera krigsinnsatsen til gamle kongar og krigsheltar sin vilje til å ofra seg. Götisisme-historikarar romantiserte vikingbragder og sogekongane, som skulle visa at folkesjelen til «det svenske folket» hadde vore prega av ein mental styrke. Finland sitt tap mot Russland blei tolka som at den svenske styrken hadde byrja å gå tapt som følgje av det late bylivet og utanlandske impulsar. Den lokale romantikken henta symbol, tradisjonar og folkemusikk frå bondesamfunnet, i ei tid då dette bondesamfunnet var i ferd med å gå i oppløysing.
Før denne tida levde ein gjerne med svært ulike livsstilar i ulike landsdelar, og adel og bønder hadde identiteten sin i samfunnsklassa si heller enn i riket, og gifta seg sjeldan med kvarandre. Det var fyrst rundt denne tida at landet fekk eit felles språk. Før dette brukte adelen eit svensk blanda med utanlandske lånord som bøndene sjeldan forstod, og latin hadde hatt rolla som språket til det trykte ordet. Ved midten av 1800-talet fekk statskyrkja konkurranse av akademisk religionskritikk og frikyrkjer, som danna grunnlag for fleire andre folkerørsler. Nasjonalismen kom til å erstatta den lutherske religionen som overideologi, og sameina ulike samfunnssjikt, politiske ideologiar, religiøse retningar og landsdelar fram til midten av 1900-talet.
Innleiingsvis var ikkje nasjonalismen prega av framandfiendtlegheit, men dei katastrofale konsekvensane av dei aggressive nasjonalismane 1930- og 1940-talet (mellom anna fascisme) førte til ein motreaksjon hjå ållmenta bort frå nasjonalisme i det heile. Deretter har i staden demokratiet hatt rollo som overideologi i landet. Den svenske kulturen er i dag fleirkulturell og individuell. Den sterke sekularismen i landet inneber at religion no blir sett på som ein privatsak, og at få er truande, men den lutherske og vekkingskristne kulturarven blir framleis sett på slom å ha tyding for verdiar, økonomi og arbeidsmoral. Nye nasjonalistiske og framandfiendtlege rørsler har vokse seg sterkare sidan 1990-talet, men har ikkje fått rolla av felles verdigrunnlag for Sverige.
Majoritetsbefolkning
Omgrepa etniska svenskar og Sveriges majoritetsbefolkning blir brukt i svenskspråkleg forsking for å klargjera at ein meiner personar som identifiserer seg med svensk kulturarv. Dette kan til dømes omfatta adoptivbarn fødde i andre land og oppvaksne i Sverige og med svensk morsmål. Omgrepa blir ofte sett i kontrast til dei som fyrst og fremst identifiserer seg med nokre av minoritetsfolka i landet og innvandrargrupper. Det er likevel ikkje uvanleg at medlemmer av etniske minoritetar har vore tospråklege og oppretthalde doble kulturelle identitetar gjennom fleire generasjonar, og at innvandrarungdommar utviklar ein multikulturell identitet – og òg vurderer seg som del av den svenske kulturen. Omgrepet etnisk svensk har vore omdiskutert i svensk politisk debatt, då det i kvardagsleg språkbruk av og til blir gitt ei tolking som kvit svensk, er ekskluderande og òg er vanleg i fordomsfull og rasistisk argumentasjon.
I Sverige blir det ikkje ført offisiell statistikk over talet på svenskar som etnisk gruppe. Talet på innbyggjarar med svensk som morsmål blei rekna til 8 000 000 i 2012.
Språklege minoritetar
Folk av svensk nasjonalitet omfattar òg samar (mellom 17 000 og 20 000 personar i Sverige, der 6 000 hadde samisk morsmål i 2012 ). Dei har status som urfolk ettersom befolkninga deira «är lika gammal som eller äldre än landets majoritetsbefolkning.»
Fire andre anerkjende språklege minoritetar har vore lenge i landet:
Følgjande nordiske varieteter blir av og til omtalte som egne språk, men har ikkje offisiell status som minoritetsspråk:
Utflytta svenskar og etterkomarane deira
[[Fil:Map_of_the_Swedish_Diaspora_in_the_World.svg|mini|300x300pk|Land med betydeleg svensk folkesetnad og etterkomarar.
Det danske herrelandslaget i handball
Danmark sitt herrelandslag i handball er det mannlege landslaget i handball for Danmark. Det representerer landet i internasjonale handballturneringar, og vert regulert av Dansk Håndbold Forbund. Landslaget har deltatt i internasjonale turneringar sidan 1938.
Resultat i internasjonale turneringar
''Resultata som er vist under er berre turneringar der Danmark har delteke. Turneringar dei ikkje har tatt del i er ikkje førte opp.''
Svenskar
Utflytta svenskar og etterkomarane deira
Folk som har utvandra frå Sverige identifiserer seg ofte som svenskar og blir gjerne kalla utlandssvenskar. Etterkomarar av desse som har bevart språk og tradisjonar og danner eit større fellesskap kan også regne seg som svenskar, og som ei namngjeven etnisk gruppe, som australiasvenskar, svenskkanadiarar eller svenskamerikanarar.
Time Traveller
Time Traveller er ein samleboks med fem plater av The Moody Blues. Han inneheld songar frå Days of Future Passed til og med Keys of the Kingdom, samt songar som ikkje var gjevne ut før eller som var vanskeleg å få tak i, samt fleire songar frå Justin Hayward/John Lodge-albumet Blue Jays, og ein solosong av Hayward. Den femte plata (som ikkje var med i nyutgjevinga i 1996) inneheld åtte konsertopptak som seinare var med på Deluxe Edition av A Night at Red Rocks with the Colorado Symphony Orchestra.
Innhald
Alle songar skrivne av Justin Hayward, bortsett frå der andre er nemnde.
Erling Kroghs sangerlegat
Erling Kroghs sangerlegat er eit legat etter tenoren Erling Krogh (1888-1968). Legatet vart første gong delt ut i 1991. Det blir administrert av Den norske opera og blir delt ut annakvart år til ein norsk mannleg songar, fortrinnsvis tenor. Stipendet skal nyttast til utdanning og varierer mellom 15 og 20.000 kroner. Øvre aldersgrense for å få Erling Kroghs sangerlegat er 35 år.
Triplitt
Triplitt er eit brunt eller raudleg mineral. Det er eit monoklint fluorfosfat av mangan og jarn med små mengder av magnesium og kalsium (Mn,Fe,Mg,Ca)2PO4F. Det kjenst frå ei mengd fosforrike granittpegmatittar, men er i Noreg berre funne i Iveland.
Triplitt vart først skildra i 1813 etter ein førekomst i Chanteloube i Limousin i Frankrike.
What It Takes av Aerosmith
«What It Takes» er ein powerballade av det amerikanske bandet Aerosmith, skriven av Steven Tyler, Joe Perry og Desmond Child. Han kom ut i 1989 som den tredje singelen frå det kritikarroste og suksessrike albumet deira Pump. «Eg skal leggja nokre balladar på eit album,» noterte Tyler, «viss det er det som skal til for at ein ung gut skal få høyra ein 'Young Lust' eller 'F.I.N.E.*'.»
Tekst
Teksten til «What It Takes» handlar om å komma over eit tidlegare forhold og dei vonde kjenslene det førte med seg.
Musikkvideo
Det finst to videoar til songen. Den eine, regissert av Wayne Isham, viser bandet opptre i Longhorn Ballroom. Den andre, regissert av Keith Garde og Martin Torgoff, er henta frå scener frå The Making of Pump, ein film som dokumenterte innspelingsprosessen av albumet Pump. Sistnemnde fekk mykje større radiospeling, og var også den versjonen banda valde å inkludera på videosamlinga Big Ones You Can Look At.
Ole Lützow
Far til Lützow var offiser. Sjølv var han sekondløytnant 1828-34, men vart då gardbrukar på storgarden Grinder i Grue. Han var både ordførar i Grue og medlem av forlikskommisjonen. I 1845 vart han utnemnd til statsrevisor, busette seg då ved Sagene, som den gongen låg i Aker herad.
Lützow representerte Hedemarkens amt på Stortinget 1839-45. Han var i 1839 medlem og 1842 sekretær i desisjonskomiteen. I 1845 var han sekretær i militærkomiteen, visesekretær i Odelstinget og medlem av den utvida næringskomiteen. Ved stortingsvala 1848, 1851, 1854 hamna han på fyrste eller andre varamannsplass for Akershus amt.
Kjerstin Risnes
Kjerstin Risnes er ein norsk historikar og forfattar. Ho er busett i Leikanger i Sogn og Fjordane. Ho har arbeidd i mellom anna Kriminalomsorg i Fridom, Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane og med eit eige føretak, Nynorsk profil.
Støle kyrkje
Støle kyrkje er ei langkyrkje frå 1892 i Kragerø kommune i Vestfold og Telemark. Kyrkja vart teikna av Adolf Schirmer og heitte opphavleg Levangsheiens kapell. Glasmåleriet på veggen bak altaret er frå 1942.
Vinje kyrkje i Hemne
Vinje kyrkje er ei åttekanta kyrkje frå 1820 i Heim kommune i Trøndelag fylke.
Bygget er i tre og har 200 plassar.
I kyrkja er det eit romansk krusifiks som kan vere frå slutten av 1100-talet.
Love Is Only Feeling
Love Is Only Feeling er det sekstande studioalbumet til den skotske visesongaren Donovan. Det kom ut i Vest-Tyskland (RCA PL 28472) i oktober 1981 og i Storbritannia i 1983.
Historie
I 1981 gjekk Donovan i studio for å spele inn det andre albumet sitt på den tyske RCA-kontrakten. Albumet vart ikkje gjeven ut i USA, men kom ut i Storbritannia to år seinare i 1983. Tittelsporet er ei nylaging av «Someone's Singing», opphavleg frå A Gift From A Flower To A Garden. På tittelsporet syng Donovan i lag med dottera si, Astrella Leitch.
Magoúla
Magoúla (gresk Μαγούλα) er ein distriktsby og ein tidlegare kommune vest for Aten i Hellas. Frå 2011 er han ein del av kommunen Elevsína i periferieininga Vest-Attikí i periferien Attikí.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Magoúla 4 992 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 4 735 innbyggjarar.
Nordberg kyrkje i Skjåk
Nordberg kyrkje er ei åttekantkyrkje frå 1864 i Skjåk kommune i Innlandet.
Forfattaren Tore Ørjasæter er gravlagt ved kyrkja.
Bading
Bading er det å senka kroppen ned i vatn for å vaska seg, oppleva velvære eller for leik, idrett eller underhaldning. Bading kan ha hygiene, rituelle eller terapeutiske føremål. Analogiar for bading kan vera omgrep som å «ta solbad» for å sola seg, eller omgrep som «å bada i» noko for å visa til at ein har overflod eller for mykje av det.
Ein kan bada på ulike stader der det finst ei viss mengd vatn, frå varmt til kaldt. Dette kan til dømes vera i eit badekar eller i ei elv, eit vatn, eit basseng eller i havet. Føremålet med badinga kan variera. Det kan til dømes vera eit rituale, som rituell reinsing eller dåp. Ein kan også bruka bading terapeutisk, som hydroterapi, eller for vanlege vaske- og fritidsaktivitetetar, som leik og symjing.
Antikken
Det eldste dokumenterte daglege baderitualet kan sporast til det gamle India. Der fanst det ein utførleg praksis for personleg hygiene med tre daglege bad og vasking. Denne er nedteikna i verk kalla grihya sutra, og blir framleis praktisert i nokre samfunn.
I Hellas i antikken brukte ein små badekar, vaskeservantar og fotbad for personleg reinsemd. Dei eldste funna av bad er frå midten av 2000-talet f.Kr. i palasskomplekset ved Knossos på Kreta, og luksuriøse badekar av alabast granve ut ved Akrotiri på Santorini. Eit ord for badekar, asaminthos (ἀσάμινθος), opptrer elleve gonger i Homer. Seinare grekarar grunnla offentlege bad og dusja i gymnasium for avspenning og personleg hygiene.
I Romarriket blei det utvikla eit nettverk av akveduktar for å føra vatn til alle store byar og befolkningssenter. Ein hadde innlagt vatn, med røyr som gjekk til bustader og offentlege brønnar og fontener. Dei romerske offentlege bada blei kalla thermae. Desse var ikkje berre bad, men viktige offentlege tilbod der ein kunne driva mange typar fysisk trening og vasking, med kalde, lunka og varme bad, rom for instruksjon og debatt, og vanlegvis eit gresk og eit latinsk bibliotek. Dei blei gjevne til allmugen av ein velgjerar, vanlegvis keisaren. Andre rike på denne tida hadde ikkje same grad av offentlege tilbod, men denne romerske praksisen spreidde kulturen deira til stader der det kan ha vore meir motstand mot framande skikkar. Til skilnad for vanleg skikk på denne tida ikkje thermaene fråskilde etter klasse, og var tilgjengelege for alle utan kostnad eller for ei lita avgift. Då Romarriket fall stod akveduktsystemet for forfall og kom ut av bruk. Allereie før dette, under kristninga av imperiet, hadde skiftande idear om offentleg moral gjort at bada kom i unåde.
Japan
Før 700-talet hadde japanarar truleg bada i dei mange kjeldene som finst i landet utandørs, ettersom det ikkje finst prov på innebygde bad. Frå 500- til 700-talet (Asuka- og Naratida) tok japanarane til seg buddhismen frå Kina, som hadde sterk innverknad på kulturen i heile landet. Buddhistiske tempel omfatta tradisjonelt eit badehus (yuya) for munkane. På grunn av prinsippet om reinsemd forfekta av buddhismen blei desse bada etterkvart opna for allmugen. Berre dei velståande hadde private bad.
Det fyrste offentlege badehuset er nemnt i 1266. I Edo (dagens Tokyo) blei det fyrste sentōet skipa i 1591. Tidlege dampbad blei kalla iwaburo (岩風呂) eller kamaburo (釜風呂). Dei blei bygde i naturlege holer eller steinkvelvar. I iwaburo ved kysten varma ein opp steinar ved å brenna ved, og helte deretter sjøvatn over dei for å skapa damp. Inngangane til desse «badehusa» var svært små, kanskje for å stoppa varme og damp frå å forsvinna ut. Der var ingen vindauge, så det var svært mørkt inni og brukarane kunne hosta eller kremta for å visa nykomarar at staden dei sat allereie var i bruk. Mørket kunne også brukast til å skjula seksuelt samkvem. Kjønna var ikkje skilde frå kvarandre. Etterkvart fekk desse bada dårleg rykte, og dei blei avskaffa i 1870 av hygieniske og moralske grunnar. Forfattaren John Gallagher skreiv at bading «was segregated in the 1870s as a concession to outraged Western tourists».
Ved byrjinga av edotida (1603–1868) fanst det to typar bad. I Edo var varme bad ('湯屋 yuya) vanlege, medan ein i Osaka gjerne hadde dampbad (蒸風呂 mushiburo). På denne tida blei baderomma vanlegvis delte av kvinner og menn. Badehusa var svært populære, særleg blant men. «Badejenter» (湯女 yuna) var tilsette for å skrubba ryggane til gjester, vaska håret deira og liknande. I 1841 blei det lagt ned forbod mot kjønnsblanda bading og tilsetjing av yuna. Dei som dreiv badehusa ignorerte likevel gjerne ofte påbodet om å skilja kjønna, eller brukte berre ei symbolsk line mellom dei. I dag har sento-bad separate rom for menn og kvinner.
Meso-Amerika
Spanske krøniker omtalar badevanane til folka i Mesoamerika under og etter den europeiske koloniseringa. Bernal Díaz del Castillo skildrar Moctezuma (aztekarkongen då Cortés kom til staden) i Historia verdadera de la conquista de la Nueva España som svært reinsleg, med eit bad kvar ettermiddag. Bading var ikkje noko berre eliten dreiv med, men blei utført av alle samfunnslag. Tomás López Medel skreiv etter ei reise til Mellom-Amerika at bading og vasking var like vanleg blant dei innfødde, 'både i kalde og varme land, som å eta, og dette blir gjort i fontener og elver og anna vatn som dei har tilgang til.'