cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Innfjorden
Fjorden har innløp mellom Søvikeneset i vest og Skoftaneset i aust. Innfjorden er særs symmetrisk, forma som ein U med nesten heilt rett fjordsider. E136 går langs vestsida av fjorden og austsida opp til der Innfjordtunnelen går nordaustover til Åndalsnes.
Fjorden er omgjeve av høge fjell og særleg austsida er bratt, der Grisetskolten stig til 1066 meter over havet.
Sjølve bygda har om lag 450 innbyggjarar og ligg om lag 10 km frå Åndalsnes.
Provinsen Pisa
Provinsen Pisa (italiensk Provincia di Pisa) er ein provins i regionen Toscana i Italia. Hovudstaden er byen Pisa. Han har eit areal på 2 448 km² og totalt 394 101 innbyggjarar (2005). Det er 39 kommunar i provinsen.
Største kommunane
Stand: 30. juni 2005
Den sørlege krona
Den sørlege krona (frå latin Corona australis) er eit stjernebilde på den sørlege himmelhalvkula. Det er eit av dei 48 stjernebileta som vart oppførte av astronomen Klaudios Ptolemaios på 200-talet evt. og er i dag eit av dei 88 moderne stjernebileta. Dei gamle grekarane såg på stjernebiletet som eit krans og ikkje som ei krone og knytte det til Skytten eller Kentauren. Andre kulturar har samanlikna biletet med ei skjelpadde, eit strutsereir, eit telt eller ei hyltte som høyrte til ein fjellgrevling.
Alfa og Beta Coronae Australis er dei to mest lyssterke stjernene i biletet med ein tilsynelatande storleiksklasse på kring 4,1. Epsilon Coronae Australis er det mest lyssterke dømet på ein W Ursae Majoris-variabel på den sørlege himmelen. Stjernebiltet ligg ved sidan av Mjølkevegen og inneheld ein av dei mest nærliggande stjernedannande områda til solsystemet vårt - ei mørk stjernetåke kalla Corona Australis molekyltåke, som ligg kring 430 lysår unna. Her finn ein stjerner som er i dei første stadia av levetida si. Dei variable stjernene R og TY Coronae Australis lyser opp delar av stjernetåka.
Eigenskapar
Den sørlege krona er eit lite stjernebilete som grensar til Skytten i nord, Skorpionen i vest, Telescopium i sør og Alteret i sørvest. Forkortinga for stjernebiletet, som er nytta av International Astronomical Union sidan 1922, er 'CrA'. Dei offisielle grensene til stjernebiletet vart fastsett av Eugène Delporte i 1930, og er definert av ein polygon med fire segment.
Stjerner
Av dei meir markante dobbelstjernene finn ein Gamma Coronae Australis—eit par gulkvite stjerner som ligg 58 lysår frå jorda, og som går i bane kring kvarandre med ein periode på 122 år. Dei har blitt meir fråskilde sidan 1990 og dei to stjernene er mogelege å skjelne frå kvarandre med eit 100 mm-teleskop; dei er skilde av 1,3 bogesekund med ein vinkel på 61 grader. Dei har ein samla visuell storleiksklasse på 4,2; og kvar komponent er ei F8V dvergstjerne med ein storleiksklasse på 5,01. Epsilon Coronae Australis er ei formørkande binærstjerne som høyrer til klassen kalla W Ursae Majoris-variabel. Desse stjernesystema er kjende som kontaktbinære sidan komponentstjernene ligg så tett at dei rører kvarandre. Dei varierer med ein kvart storleiksklasse kring ein gjennomsnittleg tilsynelatande storleiksklasse på 4,83 kvar sjuande time. Stjernesystemet ligg 98 lysår unna. Spektralklassen er F4VFe-0.8+. I sørenden av stjernebiletet ligg stjernene Eta¹ og Eta² Coronae Australis, som dannar ei optisk dobbeltstjerne. Med ein storleiksklasse på 5,1 og 5,5, er dei mogeleg å skjelne med det nakne auga, og begge er kvite. Kappa Coronae Australis er ei lett oppløysleleg optisk dobbeltstjerne. Komponentane er 5,7 og 6,3 og dei ligg høvesvis 1700 og 490 lysår unna. Dei har ein vinkel på 359 grader og er skilde frå kvarandre med 21,6 bogesekund. Kappa² er den lysare av dei to og er meir blåkvit, med spektralklasse B9V, medan Kappa¹ har spektralklasse A0III. 202 lysår unna ligg Lambda Coronae Australis og er dobbelt delbar i små teleskop. Hovudstjerna er ei kvit stjerne med spektralklasse A2Vn og storleiksklasse på 5,1, medan følgjestjerna har ein storleiksklasse på 9,7. Dei to komponentane er skilde med 29,2 bogesekund med ein vinkel på 214 grader.
Zeta Coronae Australis er ei raskt roterande hovudseriestjerne med ein tilsynelatande storleiksklasse på 4,8, 221,7 lysår frå jorda. Stjerna har uskarpe linjer i hydrogenspekteret på grunn av rotasjonen. Spektralklassen er B9V. Theta Coronae Australis ligg lenger vest og er ei gul kjempe med spektralklasse G8III og tilsynelatande storleiksklasse 4,62. Corona Australis har òg RX J1856.5-3754, ei isolert nøytronstjerne som ein trur ligg 460 (±130) lysår, unna, med ein diameter på 14 km. Ein trudde tidlegare dette var ei særstjerne, men dette er blitt avvist.
Djupromsobjekt
Nord i stjernebiletet ligg Corona Australis molekylsky, ei mørk molekylsky med mange inneslutta refleksjonståker, inkludert NGC 6729, NGC 6726–7 og IC 4812. Det er eut stjernedannande område på kring 7000 M☉, og inneheld Herbig–Haro-objekt (protostjerner) og mange særs unge stjerner. Det ligg kring 430 lysår unna, og er eit av dei næraste stjernedannande områda til solsystemet vårt. Dei tilknytte NGC 6726 og 6727, i lag med den ikkje-tilknytte NGC 6729, vart først registrert av Johann Friedrich Julius Schmidt i 1865. Coronethopen, som ligg kring 554 lysår unna ved kanten av Gouldbeltet, vert òg nytta til å studere stjerne- og protoplanetarisk skjeve-danning.
R Coronae Australis er ei irregulær variabel stjerne som varierer i storleiksklasse frå 9,7 til 13,9. Ho blåkvit med spektralklasse B5IIIpe. Ho er ei særs ung stjerne og akkumulerer framleis interstellart stoff. Ho er ligg bakom og lyser opp den kringliggande stjernetåka NGC 6729, som lyser opp og blir mørkare i lag med stjerna. Stjernetåka vert ofte samanlikna med ein komet på grunn av utsjånaden i eit teleskop, sidan ho er fem gonger så lang som ho er brei. S Coronae Australis er ein klasse G-dverg i same feltet som R, og er ei T Tauri-stjerne. I nærleiken lyser ei anna ung, variabel stjerne, TY Coronae Australis, opp ei anna stjernetåke: refleksjonståka NGC 6726–7. TY Coronae Australis varierer ujamnt mellom storleiksklassane 8,7 og 12,4, og lysstyrken til stjernetåka varierer i lag med stjerna. Ho er blåkvit med spektralklasse B8e. Dei største av dei unge stjernene i regionen, R, S, T|T Coronae Australis, TY og VV Coronae Australis, kastar alle ut jettar av materiale som får det kringliggande støvet og gassen til å samle seg saman og danne Herbig–Haro-objekt, og ein har identifisert mange slike i nærleiken. I nærleiken til tåkene ligg kulehopen NGC 6723, som i røynda ligg i nabo-stjernebiletet Skytten og er mykje lengre unna.
Nær Epsilon og Gamma Coronae Australis ligg Bernes 157, ei mørk tåke og stjernedannande område. Det er ei stor stjernetåke, 55 gangar 18 bogeminutt, med fleire stjerner kring storleiksklasse 13. Desse stjernene er blitt dimma opp til 8 storleiksklassar av støvet i tåka.
IC 1297 er ei planetarisk tåke med tilsynelatande storleiksklasse 10,7, som ser ut som eit grønfarga, rundt objekt i kraftige amatørinstrument. Tåka ligg kring den variable stjerna RU Coronae Australis, som har ein midla tilsynelatande storleiksklasse på 12,9 og er ei klasse WC Wolf–Rayet-stjerne. IC 1297 er lita, berre kring 7 bogesekund i diameter; og er blitt skildra som «ein firkant med avrunda kantar», strekt i nord-sør-retninga. Fargane er blitt skildra som blå, blågrøn og grønaktig blå.
Siden Den sørlege krona ligg nær Mjølkevegen er det få galaksar å sjå. NGC 6768 er eit objekt med storleiksklasse 11,2, 35 minuttgrader sør for IC 1297. Han består av to galaksar som flyt saman, den eine ein langstrekt elliptisk galakse med klasse E4 og den andre ein linseforma galakse med klasse S0. IC 4808 er ein galakse med tilsynelatande storleiksklasse 12,9 på grensa til Den sørlege krona til stjernebiletet Teleskopet, og 3,9 grader vest-sørvest for Beta Sagittarii. I amatørteleskop kan ein berre sjå ei antyding til spiralstrukturen. Han er 1,9 bogeminuttar ganger 0,8 bogeminuttar. Det sentrale område av galaksen verkar lysar i eit amatørinstrument, og heller nordaust til sørvest.
Søraust for Theta og sørvest for Eta ligg den opne hopen ESO 281-SC24, som består av den gule stjerna GSC 7914 178 1 med storleiklasse 9, og fem stjerner med storleiksklasse kring 10 og 11. Halvvegs mellom Theta Coronae Australis og Theta Scorpii ligg den tette kulehopen NGC 6541. Han har storleiksklasse 6,3 til 6,6, og er synleg i kikkertar og små teleskop. Han ligg kring 22 000 lysår unna, og er kring 100 lysår i diameter. Han er estimert til å vere kring 14 milliardar år gammal. NGC 6541 er 13,1 bogeminutt i diameter og er noko oppløyseleg i store amatørteleskop.
Meteorsvermar
Corona Austranidane er ein meteorsverm som finn sstad mellom 14. og 18. mars kvart år, med ein topp kring 16. mars. Denne meteorsvermen har ikkje mange meteorar per time. I 1953 og 1956 vart det observert høvesvis maks 6 og 4 meteorar per time. I 1992 vart det registrert opp mot 45 meteorar i timen. Corona Austranidane varierer mykje frå år til år.
Kjelder
Kjelder
Nettkjelder
SIMBAD
Båtalen
Ei båtalen svarar til 21 norske tommar eller 54,92445 cm, i motsetnad til ei vanleg alen som svarar til to norske fot eller 24 tommar. Båtalna er utgangspunktet for tradisjonelle norske båttypar som oselvarar og geitbåtar.
Greifswalder Bodden
Greifswalder Bodden (polsk: Zatoka Greifswaldzka) er ei bukt sørvest i Austersjøen ved kysten av Tyskland i delstaten Mecklenburg-Vorpommern. Bukta har eit areal på 514 km². I vest ligg øya Rügen, i søraust øya Usedom, i aust ligg Pommersche Bucht og i sør det tyske fastlandet. Bukta er forbunde til Austersjøen via Strelasund, eit smalt sund mellom fastlandet og Rügen. Den nordlege enden av bukta vert stundom kalla Rügischer Bodden.
Bukta har ei nokså ujamn kystlinje, og har fleire viker og småbukter i bukta. Neset Mönchgut (aust på Rügen) og Zudar (sør på Rügen) – sistnemnde består eigentleg av fleire halvøyar - deler bukta inn i mindre bukter. Den største byen ved bukta er Greifswald.
Greifswalder Bodden er grunn og har eit middeldjup på berre 5,6 meter og eit maksimalt djup på 13,5 meter. Ho består av brakkvatn på grunn av tilførsel på ferskvatn frå elvar, og den komplekse hydrografien i Austersjøen, der ein vanlegvis finn saltare vatn på større djup.
Før gjenforeininga av Tyskland i 1990 var Greifswalder Bodden ein offentleg stad for vassport, i motsetnad til det meste av den austtyske kysten av Austersjøen. Den lokale geografien gjorde at ein lett kunne halde vakt over bukta og dermed hindre dei som prøvde å flykte frå landet. Staden som ligg nærast bukta utanfor Warszawapakta er den danske øya Bornholm, meir enn 100 km borte.
Azraq våtmarksreservat
Azraq våtmarksreservat er eit naturreservat nær byen Azraq i den austlege ørkenen i Jordan. Det er ein oase for trekkfuglar og vart grunnlagd i 1978 over eit areal på 12 km². Dei naturlege kjeldene tørka inn i 1991 og dei fleste trekkfuglane forsvann frå området. I dag vert det oppretthalde kunstige kjelder for at plassen framleis kan vere eit turistmål.
Historie
Våtmarkene vart skapt kring 250 000 år sidan då geologiske endringar førte vatn opp til overflata. Azraq har sidan oldtida vore både langs kryssande menneskelege handelsruter og trekkfugleruter. Millionar av kubikkmeter med ferskvatn trekte til seg kamelkaravanar som førte krydder og urter mellom Arabia, Mesopotamia og Syria. Millionar av trekkfuglar stoppa i Azraq mellom Afrika og Europa. I 1960-åra byrja ein å pumpe vatnet for å forsyne den aukande folkesetnaden i Amman. I 1978 oppretta Royal Society for the Conservation of Nature Azraq som eit våtmarksreservat. Men i 1992 hadde kjeldene tørka inn, og dei vassførande laga opphøyrde. Alle vassbøflane i Azraq døydde, og mange trekkfuglar stoppa ved Genesaretsjøen i staden for.
Azraq i dag
Azraq-våtmarka har blitt skildra som ein «økologisk kollaps». RSCN kjempar stadig ein kamp mot aukande folketal og det veksande behovet for vatn. Kvart år vert det pumpa 10 millionar kubikkmeter vatn av det jordanske vassdepartementet for å oppretthalde Azraq, men det er berre nok til at Azraq er 10 % av den opphavlege storleiken. I dag er det meir enn 500 ulovlege brunnar som framleis pumper vatn frå Azraq. På berre 37 år har talet på trekkfuglar blitt redusert frå 347 000 i 1967 til 1200 fuglar i 2000. Azraq forsyner kring ein fjerdedel av Amman med drikkevatn. 25 kvadratkilometer som ein gong var dekt av våtmarker, har no tørka inn.
Toplitzsee
Ein meiner at innsjøen inneheld store delar av misgjerningane til Tyskland frå Den andre verdskrigen. Det er påstått at nazistane dumpa store mengder gull og andre uvurdelige skattar, inkludert dei forsvunne panela frå Ravrommet i Russland, i tillegg til dokument som viste kor andre skattar ligg eller låg. Meir enn 100 millionar falske engelske pund skal òg ha blitt kasta i innsjøen etter at Operasjon Bernhard ikkje vart utført. Desse rykta skal ha ført til mange skattejegarar i område og ut i den djupe innsjøen, og enkelte har omkomme som følgje av dette.
Under krigen, i 1943 og 1944 var Toplitzsee ein marin teststasjon for nazistane, som ein berre kunne nå til fots. Her eksperimenterte forskarar med forskjellige eksplosivar og detonerte opp til 4 tonns ladingar i forskjellige djup. Dei avfyrte òg torpedoar ut i innsjøen og inn i Tote-fjella, noko som laga store hol i fjellveggen.
1444
1444 (romartal MCDXLIV) var eit skotår som byrja på ein onsdag i den julianske kalenderen.
Comeraghfjella
Comeraghfjella (irsk Na Comaraigh) er ei fjellkjede søraust i Irland, i County Waterford. Ho ligg mellom byane Carrick-on-Suir og Clonmel ved grensa til County Tipperary og landsbyane Kilrossanty og Kilmacthomas i County Waterford.
Dei tolv fjella som er del av fjellkjeda er populære blant fjellklatrarar og turgåarar. Den høgaste toppen er Fauscoum på 792 m.
1445
1445 (romartal MCDXLV)
Waihi
Waihi er ein by i distriktet Hauraki på Nordøya på New Zealand, og er særleg kjend for historia si som gullgruveby. Folketalet var 4 500 ved folketeljinga i 2006.
Byen ligg ved foten av Coromandelhalvøya, nær den vestlege delen av Bay of Plenty. Den nærliggjande hamnebyen Waihi Beach, ti km mot aust, vert ofte sett på som det vestlegaste punktet i regionen Bay of Plenty. Mot vest ligg åsrekkja Kaimai Ranges. Vegsambandet i denne retninga går gjennom det kronglete fjellpasset Karangahake Gorge. Waihi har eit uvanleg vått og fuktig mikroklima for å vera på austkysten av New Zealand, og den årlege nedbørsmengda er 2147 mm.
Tidlege tider
Waihi ligg i Coromandeldistriktet, som ein gong var eit av dei store gullgruveområda i verda. Bysamfunnet voks fram kring gruvedrifta etter at John McCombie og Robert Lee fann gull der i 1878. Deira prospekt vart overteke av William Nicholl i 1879. Han målte ut fem acre, og kalla sitt skjerp «Martha» etter eit familiemedlem. Fleire mindre skjerp vart seinare slegne saman og danna The Martha Company. I 1882 vart det første anlegget for knusing av gullberande stein sett i drift. Martha Mine vart etter kvart eit av dei viktigaste gull- og sølvgruveselskapa i verda, og Waihi voks med gruvene, slik at byen i 1908 var den snøggast veksande i provinsen Auckland, og var tre gonger så stor som Hamilton.
Waihi var òg eit hovudsete for arbeidskonfliktar på New Zealand tidleg i det 20. hundreåret. I 1912 førte ein streik mellom gruvearbeidarane til valdsbruk, og ein av dei streikande vart drepen. Dette er ei hending som enno kan vekkja kjensler i byen.
I 1952, då Martha Mine vart stengd, hadde 174 160 kg gull og 1 193 180 kg sølv vorte utvunne av 11 932 000 tonn malm. Gruvedrifta stoppa i 1952, ikkje fordi Martha hadde vorte tømd for gull, men mest på grunn av faste, låge prisar på gull, mangel på arbeidskraft og aukande kostnadar.
I november 1905 vart det opna ei sidelinje til Waihi frå Paeroa. Ho utvikla seg etter kvart til å verta East Coast Main Trunk Railway, og nådde Taneatua i 1928. I løpet av 1960-åra vart trafikkmengda på hamna i Tauranga for stor for kapasiteten til jarnvegslinje gjennom Waihi, og det vart bygd ei sidelinje i sør. Denne opna i 1978, og gjorde linja gjennom Waihi overflødig, men linja Goldfields Railway vart teken vare på som ein seks km lang veterantogjarnveg mellom Waihi og Waikino. Jarnvegen er enno i drift, og er populær blant turistar.
Motkultur
I 1970-åra flytta ei mengd hippiar på leiting etter miljøvenlege, alternative buformer hit og til Waikinoområdet. Desse unge forkjemparane for motkultur hadde med seg talrike former for heimeindustri, noko som støtta opp under økonomien i Waihi. Nambassa-rockefestivalen og andre alternative festivalar som vart haldne kring Waihi og Waikino mellom 1975 og 1982, auka folketalet frå kring 10 000 til 75 000 nokre få dagar i året og gav inntekter til byen. Det vart sett opp midlertidige teltbyar for festivaldeltakarar nord for byen.
Nyare historie
Sist på 1980-talet vart det starta dagbrotsdrift over den gamle underjordiske gruva. Denne drifta er no nærpå ferdig, men arbeid med å sikra gruveveggene har forseinka anlegg av ein planlagt kunstig sjø og rekreasjonsområde på denne staden. Ei ny underjordisk gruve, Favona, er i drift i nærleiken, og somme meiner det er for utrygt å laga ein sjø så lenge ein har underjordisk arbeid gåande så nær.
Sist på 1990-talet måtte fleire eigedommar kondemnerast og nokre vegar stengjast av for godt etter at grunnen under dei sokk som følgje av kollaps av gamle gruvegangar, med synlege sprekker og hol i overflata. I desember 2001 fall ein bustad nær Martha Pit saman ned i gamle gangar, og 14 heimar i nabolaget vart også råka. I dag ligg røykjerommet (smoko) i gruva nær denne staden. Støy, støv og og vibrasjonar frå sprengingar held fram med å plaga ein del av innbyggjarane medan arbeidet med å stabilisera gruva pågår. Det kjende pumpehuset til gruveanlegget er nyleg flytta av tryggingsårsaker.
Leiinga for gruvene har elles fått positive reaksjonar på dei omfattande miljøprosedyrene i produksjonen, i tillegg til samarbeidet med og forpliktingane mot lokalsamfunnet når det gjeld orientering, høyringar og finansiell stønad. Dette har, mellom andre ting, gjort at gruveselskapet, Newmont-Waihi, er utmerka med Advanced Sustainable Business Award (Prisen for framståande berekraftig industri) frå regionen Waikato.
Gruvedrift er den viktigaste sysselsetjinga i distriktet. Inntil produksjonen av elektrisk utstyr vart deregulert på New Zealand i 1980-åra, hadde Waihi ein monteringsavdeling for fjernsynsapparat, først driven av selskapet Akrad, så av Philips.
Mit Fried und Freud ich fahr dahin
Mit Fried und Freud ich fahr dahin, BWV 125, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Han vart komponert i Leipzig i 1725 for kyndelsmesse. Stykket vart framført på nytt 1735-1740 i Leipzig.
Teksten er henta frå Martin Luther (første og siste sats), medan resten er skriven av ein ukjend tekstforfattar.
Koraltemaet er basert på salmen «Mit Fried und Freud ich fahr dahin». Den opphavlege melodien av Martin Luther vart publisert i lag med teksten hans i Geystliche Gesangk Buchleyn (publisert av Johann Walter) i Wittenberg i 1524.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for tverrfløyte, obo d’amore, to fiolinar, bratsj og basso continuo, valthorn (i continuo i opningskoralen), samt tre songsolistar (alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av seks satsar:
Jared Diamond
Jared Mason Diamond er ein amerikansk evolusjonsbiolog, fysiolog, biogeograf, forelesar og forfattar av sakprosa. Diamond er tilsett som professor i geografi og fysiologi ved UCLA. Han er best kjent som forfattaren av boka Guns, Germs, and Steel (1998), som vann Pulitzerprisen og Phi Beta Kappa Award in Science. Han fekk National Medal of Science i 1999.
Biografi
Diamond var fødd i Boston og er av polsk-jødisk opphav. Faren var lege og mora var lærar, lingvist og musikar. Han gjekk på Roxbury Latin School, tok ein bachelorgrad frå Harvard College i 1958 og ein doktorgrad i fysiologi og membran biofysikk frå Universitetet i Cambridge i 1961. I perioden 1962-1966 kom han tilbake til Harvard som ein spesielt utvald forskar, kalla Junior Fellow. Han vart professor i fysiologi ved UCLA Medical School i 1966.
Diamon starta på ein annan, parallell karriere i økologi og evolusjon av nyguineanske fuglar, mens han var i tjueåra. Sidan den tid har han leia fleire turar for å utforske Ny-Guinea og øyer i nærleiken. I femtiåra sette Diamond gradvis i gang sin tredje karriere, no i miljøhistorie, og vart professor i geografi og miljømessig helsevitskap ved UCLA. Dette er den stillinga han no har.
Arbeid
Diamond er forfattar av forskjellige populærvitskaplege arbeid som kombinerer antropologi, biologi, økologi, lingvistikk, genetikk og historie.
Det best kjende arbeidet er Guns, Germs, and Steel (1998) som vann pulitzerprisen. Den slår fast at dei største internasjonale problema i vår tid er arva ifrå prosessar som starta i tidleg moderne tid. Då sivilisasjonar med ei større utvikling enn andre starta å bryte seg inn på mindre teknologisk avanserte sivilisasjonar rundt i verda. Diamond har her sett seg føre å forklare korfor eurasiatiske sivilisasjonar overlevde og erobra andre, mens han søkte å vise at desse sivilisasjonane ikkje var betre på noko anna enn eit teknologisk og maktmessig plan. Diamond meiner gapet i makt og teknologi imellom menneskelege samfunn, kjem frå miljømessige forskjellar, forsterka igjennom 'positive feedback loops'. Intellektuelt, genetisk og moralsk er det for Diamond liten forskjell. Han identifiserer hovudprosessar og faktorar i utviklinga av sivilisasjonar i Eurasia, frå opphavet i Afrika til oppblomstringa av jordbruk og teknologi.
Den neste boka til Diamond var Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed (2005), der Diamond såg på ei rekkje av fortida sine sivilisasjonar og samfunn. Han forsøkte å identifisere korfor dei gjekk under og berre overlevde i sterkt redusert form. Han funderer på kva dagens samfunn kan lære ifrå desse kollapsane. Som i Guns, Germs, and Steel argumenterer han imot etnosentriske forklaringar for kollapsen han diskuterer, og fokuserer i staden på økologiske faktorar. Særleg vert dei norrøne busettingane på Grønland gjeve mykje rom. Her gjekk den norrøne kulturen vekk, mens inuittane overlevde og treivst.
Collapse har kapittel om mellom anna undergangen til Mayariket og Anasazi-sivilisasjonane på Påskeøya. Fleire faktorar som driv fram ein slik kollaps vert omtalte, mens ein hovudfaktor vert skilt ut; feilstyring av naturressursar. Dette vert følgd opp med kapittel om rike sivilisasjonar som styrte ressursgrunnlaget sitt godt, som Japan under Tokugawa-shogunatet og Tikopia.
Kjelder
''Denne artikkelen bygger på dei «engelske» og «tyske» wikipediasidene, den 15. oktober 2008.''
Svolhusgreini
Svolhusgreini  er eit fjell i Bykle kommune i Agder og Tokke kommune i Vestfold og Telemark. Det har ei høgd på 1420 meter over havet og er det 14. høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
1446
1446 (romartal MCDXLVI)
Khanaqin-distriktet
Khanaqin-distriktet (kurdisk Xanaqîn, arabisk خانقين) er eit distrikt i Diyala guvernement i Irak. Det vert rekna som eit omstridd territorium i Nord-Irakmellom føderale og regionale styresmakter, men vert offisielt rekna som ein del av Diyala guvernement.
Tsaritsáni
Tsaritsáni (gresk Τσαριτσάνη) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Lárisa i Thessalía i Hellas. Tsaritsáni inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Elassóna.
Khanaqin-distriktet
Alwand renn gjennom Khanaqin-distriktet før ho munnar ut i Diyala.
Folketalet i 2017 er estimert til over 300 000.
Tsaritsáni
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Tsaritsáni 2 040 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.
Cima del Rosso
Cima del Rosso er eit fjell i Wallis Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.
1447
1447 (romartal MCDXLVII)
1818
1818 (romartal MDCCCXVIII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.
Berekraftig utvikling
Berekraftig utvikling er definert som ei utvikling som tilfredsstiller behova til dagens generasjon utan å øydeleggje høvet for kommande generasjonar til å få dekt sine behov. Berekraftig utvikling omfattar både økonomisk berekraft, berekraft for miljøet og sosial berekraft, der også den kulturelle dimensjonen inngår.
Eit døme på ein ressurs som bør styrast etter prinsippet om berekraftig utvikling, er torsk. For nokre få år sidan vart det lagt fram tal som viste at torskefangsten i verda har gått ned med 70% sidan 1970. Også for den norske kysttorsken er situasjonen særs alvorleg.
Berekraftig utvikling vart sett på dagsordenen då Brundtlandkommisjonen la fram rapporten «Vår felles framtid» i 1987. Riokonferansen om miljø og utvikling i 1992 var ein milepåle i det internasjonale miljøarbeidet.
Berekraftig produksjon
Berekraftig produksjon er tufta på integrering av omsynet til miljøet i heile verdikjeda – frå produksjon av råvarer, til materialforedling, industriell produksjon, produktutvikling, distribusjon og sal. Omgrepet føreset òg dokumentasjon av livsløpet til produkta.
Berekraftig forbruk
Berekraftig forbruk inneber at forbrukarane har ei miljømedviten åtferd når dei vel materialar og produkt, og at dei bidreg til å utnytte gjenbrukseigenskapane til produkta.
FNs berekraftsmål
I 2015 vart medlemslanda i FN samde om 17 berekraftsmål. FNs berekraftsmål er ein felles arbeidsplan for å utrydde fattigdom, kjempe mot ulikskap og stanse klimaendringane innan 2030. Berekraftsmåla gjeld alle landa i verda, og eitkvart land skal sørgje for å følgje opp og oppnå desse måla.
1448
1448 (romartal MCDXLVIII)
Maskinvare
Maskinvare (engelsk: hardware) er dei fysiske delane som ei datamaskin eller ei anna utstyr er sett saman av, slik som kretskort, minnebrikker (RAM), prosessorar, kablar, energiforsyningsmodular, vifter, skivelager, CD-ROM/DVD-brennarar, skjermar, kabinett og så vidare.
Periferieiningar, som skrivarar, scannerar, osv. har òg rekna maskinvare (og programvare).
Sjå og
Hardwer ng kompyuter Комп'ютерна техніка
Mordvinske språk
Mordvinsk i den uralske språkfamilien
Mordvinsk er ei av greinene i den uralske språkfamilien, nabogreinene er marisk i aust og austersjøfinsk i vest. Tidlegare vart to andre finskugriske språk, merja og muroma, snakka i området mellom mordvinsk og austersjøfinsk, dei vart assimilert til russisk som ein del av den slaviske ekspansjonen mot nordaust frå området rundt Kiev frå 800-talet og framover. Etter eldre genetisk klassifisering danna mordvinsk og marisk den volgafinske språkfamilien, etter nyare forsking er det ikkje mogleg å rekonstruere noko urspråk for desse to språkgreinene som skil seg frå nokre av nabospråka.
Til skilnad frå til dømes mariane har ikkje mordvinarane noko eige sams etnonym, dei vil altså sjølv ikkje referere til seg sjølv som mordvinarar eller til språket sitt som mordvinsk, men til enten ersia eller moksja. Ved den russiske folketeljinga i 2002 var det 615 000 menneske som tala ersia- eller moksja-mordvinsk.
Geografisk område
Det mordvinske språkområdet er eit av dei mest utspreidde av alle minoritetsspråka i Russland. Det var den første minoriteten det storrussiske riket la under seg på det som skulle bli erobringsferda austover og sørover i Eurasia, og mordvinarane flykta austover og sørover for å komme seg unna russarane, heilt til områda aust for Volga. Som eit resultat av Stalin sin nasjonalitetspolitikk fekk mordvinarane ein eigen republikk, med Saransk som hovudstad. I og med at mordvinarane bur så spreidd, bur berre ca. ein tredel av mordvinarane i den mordvinske republikken. Ersia- og moksja-talarar finn vi både innanfor republikken og utanfor, Saransk ligg i grenseområdet mellom dei to språkområda.
Dialektar
Dei mordvinske språka er splitta opp i mange dialektar, sjå artiklane om ersia-mordvinsk og moksja-mordvinsk.
Grammatikk
Grammatisk sett skil dei mordvinske språka seg frå dei andre uralske språka på fleire punkt. Dei har objektkonjugasjon, det vil seie at verbet kongruerer ikkje berre med subjektet, men også med objektet. Dei har også bestemtheitsbøying, eit system som minnar om det vi finn i norsk.
Dei mordvinske språka har, som dei andre uralske språka, ikkje possessivpronomen, i staden bruker dei possessivsuffiks:
Lydsystemet
Denne framstillinga byggjer på Berezcki 1988. Det ururalske lydsystemet er relativt lite endra fram til urmordvinsk. Ei endring er at skilnaden mellom korte og lange lukkelydar er endra til ein skilnad mellom ulike lydar, slik at t.d. ururalsk *säppä "galle" har vorte sepe i erzjansk, mens ururalsk *čupa "tynn" har vorte erz. čova.
Av dei korte vokalane i første staving har dei høge vokalane i ururalsk vorte lågare, jf. erz. kev ~ fi. kivi "stein", erz. kel’me ~ fi. kylmä "kald", erz. moda "jord" ~ fi. muta "søle". Låg a blir bevart: erz. kavta ~ fi. kaksi "to", mens ä blir høgare: erz. ked’ ~ fi. käsi "hand".
I utlyd har ururalsk -a, -ä vorte til schwa, jf. mordv. parə̑ < ururalsk *para.
Bøyingsverket
Mordvinsk har tre suffisk som viser fleirtal, t, k, n, Alle tre går attende til ururalsk.
Akkusativ og genitiv (ururals. *-m og *-n) har falle saman i -ń. Ablativ -to, -te, -do, -de (erz.) og -ta, -te, -da, -de (moksj.) representerer ururalsk *-ta, *-tä. Inessiv -so (og vokalisme tilsvarande den for ablativ) og elativ -sto er kombinasjonar av ururalsk lativ *-s og essiv *-na (for inessiv -so) og -ta for elativ -sto. Dei andre kasusa er danna på tilsvarande måte. Dei mordvinske språka har ikkje dei indre og ytre kasusa som austersjøfinsk og permisk har, og har dermed eit mellomstort kasussystem, etter uralsk standard.
Personbøyinga i dei mordvinske språka er meir utbygd enn for noko anna uralsk språk, både for verb- og substantivbøyinga. Utgangspunktet er dei uralske pronomena for 1., 2. og 3. person, *me, *te, *se. Desse blir kombinert med numerussuffiksa til eit system som uttrykker både person og tal for både subjekt og objekt for verba, og for eigar og eigd, for possessivsuffikssystemet for substantiv.
Ytre språkhistorie
Dei mordvinske språka er i nær slekt med dei no utdøydde merja og muroma, som vart assimilert av russisk i første halvdel av førre tusenår. Av alle dei uralske folka i Russland er mordvinarane dei som bur mest spreidd, det kjem av at dei var det første attverande folket som kom under den russiske austekspansjonen, frå 1500-talet. Mange flykta austover, slik at dei fleste mordvinarane i dag bur utanfor Mordovia, den mordvinske republikken.
Den første kjelda til mordvinske språk kom så seint som 1838, med Pavel Ornatov sin Mordovskaja Grammatika. Den russiske revolusjonen gav eit enormt oppsving for dei mordvinske språka., med grunnlegginga av mange aviser, tidsskrift og ein nasjonal litteratur. Som ein del av den nasjonale politikken vart det danna ein eigen republikk for mordvinarane, med Saransk som hovudstad. Dei mordvinske språka hadde ein såpass sterk litterær tradisjon på kyrillisk at dei på 1930-talet ikkje rakk å skifte til latinsk før den sovjetiske språkpolitikken skifta kurs. Etter krigen har dei mordvinske språka hatt same utvikling som tilsvarande språk, jf. den sovjetiske språkpolitikken for eit oversyn.
Indrefjord kapell
Indrefjord kapell står i Rypefjord i Hammerfest kommune i Finnmark fylke, og er eit trømra kapell frå 1956. Det har sitjeplassar til 150 personar.
Kifri-distriktet
Kifri-distriktet er eit av seks distrikt i Diyala guvernement i Irak. Adminsitrasjonssenteret er Kifri.
1449
1449 (romartal MCDXLIX)
Provinsen Pistoia
Provinsen Pistoia (italiensk Provincia di Pistoia) er ein provins i regionen Toscana i Italia. Hovudstaden er byen Pistoia. Han har eit areal på 965 km² og totalt 268 503 innbyggjarar (2004). Det er 22 kommunar i provinsen.
Alfred Binet
Alfred Binet var ein fransk psykolog som er mest kjend for å ha laga den første intelligenstesten.
Binet publiserte i 1905 Binet-Simon-intelligensskalaen saman med medarbeidaren Theodore de Simon. Reviderte versjonar kom ut i 1908 og 1911, den siste like etter at Binet døydde.
Skammevarden
Skammevarden  er eit fjell i Valle kommune i Agder. Det har ei høgd på 1418 meter over havet og er det 15. høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
1819
1819 (romartal MDCCCXIX) var eit normalår som byrja på ein fredag i den gregorianske kalenderen.
Al-Miqdadiya-distriktet
Al-Muqdadiya-distriktet er eit av distrikta i Diyala guvernement i Irak.
Zilda Arns
Zilda Arns Neumann var ein brasiliansk barnelækjar og helsearbeidar.
Zilda Arns var eit av tolv barn av foreldre frå Tyskland. Ho var syster av den seinare erkebiskopen og kardinalen Paulo Evaristo Arns.
Ho blei barnelækjar og grunnla i 1982 på oppdrag av den brasilianske katolske bispekonferansen (CNBB) organisasjonen Pastoral da Criança, eit tiltak mot den høge spedbarnsmortaliteten i Brasil.
Ho omkom i eit jordskjelv i Haiti i januar 2010 då ho var med i ein delegasjon frå Pastoral som besøkte landet med tanke på auka støtte til arbeid for gateborn.
Erhalt uns, Herr, bei deinem Wort
Erhalt uns Herr, bei deinem Wort, BWV 126, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Provinsen Prato
Provinsen Prato (italiensk Provincia di Prato) er ein provins i regionen Toscana i Italia. Han vart oppretta frå delar av provinsen Firenze i 1992. Hovudstaden er byen Prato. Han har eit areal på 365 km² og totalt 227 886 innbyggjarar (2004). Det er 7 kommunar i provinsen og desse er:
Erhalt uns, Herr, bei deinem Wort
Han vart komponert i Leipzig i 1725 for seksagesima (åttande søndag før påske) som dette året var den 4. februar.
Teksten er henta frå Martin Luther (første og siste sats), medan resten er skriven av ein ukjend tekstforfattar.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for trompet, to oboar, to fiolinar, bratsj og basso continuo, samt tre songsolistar (alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av seks satsar:
1450
1450 (romartal MCDL)
Blue Stack-fjella
Blue Stack-fjella (engelsk Blue Stack Mountains eller Bluestack Mountains), også kalla Croaghgorms (irsk na Cruacha Gorma, 'dei blå haugane') er den største fjelllkjeda sør i County Donegal på Irland. Dei dannar eit skilje mellom sørdelen av fylket, som Donegal Town og Ballyshannon, og byane i nord og vest som Dungloe og Letterkenny. Vegen mellom desse to fylkesdelane går gjennom Barnesmore Gap.
Det høgaste fjellet i kjeda er Croaghgorm på 674 meter. Toppar i nærleiken er Ardnageer (642 m), Croaghanirwore (548 m), Croaghbarnes (499 m), Croaghblane (641 m), Croaghnageer (571 m), Croveenananta (476 m), Gaugin Mountain (565 m), Lacroagh (403 m), Lavagh More (671 m) og Lavagh Beg (650 m). Silver Hill på 600 m er det minste fjellet på dei britiske øyane til å nå opp til kravet for fjell frå Simms-klassifiseringa, på 600 meter.
Rotbüelspitz
Rotbüelspitz eller Rotbühelspitze er eit fjell i Silvrettafjella (Alpane), på grensa mellom Austerrike og Sveits.
Kvervetjønnuten
Kvervetjønnuten er eit fjell i Bykle kommune i Agder. Det har ei høgd på 1417 meter over havet og er det 16. høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Godrevy
Godrevy er eit område vest i Cornwall i Storbritannia på nordkysten ved St. Ives Bay. Området er eit populært tur- og surfeområde. Fleire område her vert styrt av National Trust.
Neset Godrevy ligg på austsida av St Ives Bay, om lag 5 km nordaust for byen Hayle. Den nærmaste landsbyen er Gwithian. Neset består av lyngheier med mange planteartar. Området er derfor klassifisert som Site of special scientific interest (SSSI, stad av særleg vitskapleg interesse).
South West kyststi går rundt heile neset. Vestsida av Godrevy Head består av klipper, medan dei populær surfestrand ligg i sør. Klippene er kring 70 meter høge. Mykje sjøfugl held til i klippene, som skarv, havhest, teist og alke, samt fleire artar måse. Det er òg mykje gråsel rundt neset året rundt. Stundom kan ein òg sjå tumlarar i området.
Godrevy Island ligg om lag 400 m utanfor Godrevy Point. Her står Trinity House fyr.
Gråhegre
Gråhegre (Ardea cinerea) er ein fugl i hegrefamilien.
Utbreiing
Gråhegre finst i nesten heile Europa og Asia. I Noreg hekkar han nord til Troms.
Levevis
Gråhegre lever for det meste av fisk, men tek òg andre smådyr.
Arten hekkar i koloniar.
Efraimskogen
Efraimskogen var ein skog der det vart utkjempa eit slag mellom hæren til kong David og hæren til Absalom, som vart drepen der (2. Samuel 18:6, 8). Han ligg aust for Jordan, ikkje langt frå Mahanaim, og var ein del av den store skogen i Gilead – eit område der israelittane hadde busett seg.
Afrikansk villhund
Afrikansk villhund (Lycaon pictus), òg kalla hyenehund, er eit sosialt flokklevande rovdyr i hundefamilien. Villhunden finst over store delar av Afrika sør for Sahara.
Det systematiske namnet Lycaon pictus tyder 'måla, ulveaktig dyr'. Slektsnamnet Lycaon stammer frå det greske ordet lukos som tyder ulv. Villhunden er den einaste arten som har overlevd i denne slekta. Det første eksemplaret vart oppdaga av vestlege forskarar i Mozambique i 1820 og fekk namnet Kapp-jakthund.
Utsjånad
Afrikansk villhund liknar på ein langstrekt, slank hund med spesielt lange bein. Han har svært store, runde og avlange ståande øyre, stor mage og ein flekkemønstra mangefarga pels som har gitt han ei vitskapleg namn som tyder 'målarhund' (Lycaon pictus). Skallen er massiv og dyra har kraftige snuteparti. Tannformelen er som hos dei fleste andre canidar (3/3 + 1/1 + 4/4 + 2/3). Eit anna særtrekk er at villhunden berre har fire tær på kvar fot.
Pelsen er kort og glatt og utan underpels. Han går igjen i fargane brun, raud, svart, bleikgul og kvit i eit flekkete mønster, som er like særmerkt for kvart dyr som eit fingeravtrykk, men pelsane til dyr innan kvar flokk eller familie og innanfor ein region har ofte likskapar. Den buskete halen er alltid kvit på den ytre halvdelen, men det kvite feltet kan strekka seg nesten frå halerota og ut til haletippen. Øyra er for det meste svarte, men ved inngangen til sjølve øyret har dyret gjerne ein del lysebrune hår. Snutepartiet er alltid nærmast svart på fargen. Dyra har svarte band som strekker seg frå snuten opp mot auga og over kinna til bak mot øyra, og ei enkel svart smal stripe som strekker seg frå snuten og opp over panna og skallen på dyret. , ,
Utbreiing
Tidlegare fanst afrikansk villhund over nesten heile Afrika, bortsett frå i tropisk regnskog og full ørken. No er utbreiinga av denne villhunden blitt meir oppdelt. I dag finn ein han derfor helst i Namibia, Botswana, Mozambique, delar av Zimbabwe, Swaziland, og i Transvaal i Sør-Afrika. Det finst òg nokre spreidde populasjonar andre stader i Afrika, til dømes i Kamerun.
Habitat
Tidlegare trudde ein at afrikansk villhund først og fremst heldt til på ope grasland, småskog og savanne. Ny forsking har likevel vist at det finst fleire dyr der kratt og småskog er tettare. Dei finst også tilstede i nokon grad i ein del skogkledde fjellområde og ørkennære strok, som Sahel.
Åtferd
Afrikansk villhund er eit av dei mest sosiale hundedyra. Flokken er samla mesteparten av tida og blir leia av eit såkalla alfapar (leiarhann og -ho). Villhundar kan danna flokkar på opp mot 40 dyr, men det er meir vanleg med grupper på 2–27 dyr. Tidlegare, då det fanst mange fleire slike villhundar i Afrika, kunne flokkane ha opp mot 100 dyr. Gjennomsnittsflokken har gjerne om lag 7–15 dyr.
Ein flokk består som regel av fleire hannar enn hoer, og dei har kvar i sær si eiga rangordning i flokken. Flokken er heller ikkje statisk med omsyn til individa, men skiftar gjennom sessongen. Nokre dyr forsvinn til andre flokkar, mens andre kjem. Dess lenger ned på rangstigen eit dyr står, dess større er sannsynlegheita for at det forlèt flokken. På denne måten kan flokkane variere i storleik og samansetting gjennom året. Slik vandring mellom flokkane hjelper dessutan til å sikre den genetiske variasjonen. Nye flokkar blir danna gjennom at dyr av same kjønn forlèt flokken og sameiner seg med dyr av motsette kjønn frå ein annan flokk.
Hannar og hoer samarbeider om å føde opp kvalpar og i å bringe mat til skadde og sjuke individ som høyrer til flokken. I flokken er det sjeldan aggresjon medlemene i mellom, unnateke mellom den dominante tispa og eventuelle tispene som måtte freiste å parre seg.
Territoriumet til villhunden varierer mykje i tilhøve til det habitatet dei held til i. I Okavango i Botswana er det vanlegvis omkring 450 km², mens det i Serengeti kan vere opp mot ca. 2.000 km². Villhundar lever eit nomadisk liv og flytter seg ofte, unnateke når tispene skal føda. Elles blir dei sjeldan lenger enn 1-2 dagar på same leirplass.
Villhunden kommuniserer ved hjelp av markeringar, kroppsspråk og lydar. Dyr som har kome bort frå flokken gjev gjerne frå seg ein «hoo» liknande lyd, som så blir svart på av andre medlemer. Dei har ein bjeffeliknande lyd når dei vaslane fare, og ein klynkande lyd når dei tiggar mat.
Afrikansk villhund er ein dyktig jeger som ofte jaktar på byttedyr som er mykje større enn den sjølv. Jaktområdet kan vere frå 200-2.000 km² stort, avhegig av tettleiken på byttedyr. Jakta går gjerne føre seg i skyminga om kvelden eller på morgonkvisten. Når den jaktar på større byttedyr skjer jakta i flokk, men den jaktar òg på mindre byttedyr aleine eller parvis. Jakta blir leidd av alfahannen.
Afrikansk villhund er den mest suksessfulle flokkjegeren i verda. Eit rovdyr med stort uthald og fart. Dei kan halde ei jakt gåande i høg fart over mange kilometer. Over ei strekning på inntil 2 km kan farten kome opp i 60 km/t. Statistisk legg dei ned 85-90 % av alle byttedyr som blir jaga, noko som er langt meir enn nokon annan art som jaktar i flokk. Byttet blir tretta ut før hundane angrip, leia av alfahannen og ei sinnrik åtaksåtferd. I gjennomsnitt er veg byttet ca. 50 kg, men villhunden kan legge ned byttedyr på opp mot 200 kg. Byttet blir rive i filler av dei kraftige kjevane og døyr nærmast momentant. I motsetning til dei fleste andre rovdyr vil villhunden ofte tillatne andre rovdyr og fuglar å ete av byttet. Det gjeld likevel ikkje flekkhyenar, som resolutt blir jaga vekk og av og til òg blir drepe.
Ernæring
Primærbyttet er impala (Aepyceros melampus), kudu (Tragelaphus strepsiceros), Thomsons gaselle (Gazella thomsonii) og gnu (Connochaetes taurinus). Dei kan og jakte på større artar, som sebra (fleire artar), elgantilope (Tragelaphus oryx) og kafferbøffel (Syncerus caffer), med det er meir sjeldan. Nokre stader jaktar dei også på små antiloper som dik-dik (Madoqua spp.), steinbukk (Raphicerus campestris) og vortesvin (Phacochoerus spp.). Afrikansk villhund et ikkje kadaver, uansett kor friske dei måtte vere.
Reproduksjon
Hos villhunden er det vanlegvis berre alfaparet som reproduserer seg, og dei lever gjerne i eit monogamt partilhøve livet ut. Dei vil òg normalt freiste å hindre andre medlemer av flokken i å reprodusere seg, noko som ofte fører til aggressiv åtferd dei i mellom, spesielt blant tispene. Det hender likevel at tisper som står lågare på rangstigen òg får lov til å reprodusere seg.
Afrikansk villhund blir kjønnsmoden når dei er omkring 12-18 månader gamle, men det tek ei lang stund før dei byrjar å få ungar. Dei yngste tilfellet som er kjend var ei tispe som var omkring 22 måmneder gammal. Tispa går drektig i ca. 60-72 dagar og føder gjerne kvalpekullet sitt mellom mars og juli månad, litt etter der dei held til. Kullet kan variere mykje i storleik. Mellom 2 og 22 kvalpar blir rekna som normalt. Dei minste kulla stammar frå dyr som lever i fangenskap. Mora føder helst i grasdekte holer, ofte etter jordsvin. Der blir kvalpane oppvarta til dei er omkring 3-4 veker gamle, då mora gjerne tek dei med ut for første gong. Straks kvalpane kjem ut blir dei gjenstand for merksemd frå heile flokken, som òg deler på ansvaret med å skaffe dei mat og passe på dei. Dei blir normalt avvendte når dei er omkring 5 veker gamle. Etter ein dieperiode på 3-12 veker vil mora gjenoppta jaktåtferda si, mens andre medlemer i flokken passar kvalpane. Når kvalpane blir omkring 3-4 månader gamle vil dei byrje å bli med flokken når han jaktar på byttedyr. Mora føder gjerne eit nytt kull i løpet av 12-14 månader. På denne tida forlèt gjerne det førre kullet flokken.
Systematikk
Forskarane meiner at villhunden skilte lag andre canider for omkring tre millionar år sidan. Den er berre fjernt i slekt med hundedyr som ulv, rev, dingo og tamhund. Dei nærmaste nolevande slektningane til villhunden er asiatisk villhund (Cuon alpinus) og søramerikansk bushhund (Speothos venaticus).
Afrikansk villhund blei først skildra av det nederlandske aristokraten og zoologen Coenraad Jacob Temminck (1778-1858) i 1820. Det herskar ei viss usemje med omsyn til namnet afrikansk villhund, fordi nokre forskarar meiner det er misvisande og heller burde vore brukt om sjakalar. Dette er fordi sjakalen inngår i hundeslekta, men ikkje den såkalla afrikanske villhunden. Mange vel derfor å kalle han målarhund eller målarisk villhund, fordi desse samsvarar med det vitskaplege namnet (Lycaon pictus) og derfor er meir skildrande for arten.
I dag anerkjenner forskarane normalt fem underartar av arten. Det rår likevel ei viss uvisse omkring dei, fordi det genetiske arvematerialet hos villhundar i Vest- og Sentral-Afrika framleis ikkje er skikkeleg kartlagt. Ein studie viser at det er stor variasjonen i genotypene flokkane i mellom, i heile utbreiingsområdet.
Status
Afrikansk villhund er ein av dei mest trua artane i Afrika, som einaste representant i slekta Lycaon. Den har sida 1990 blitt rekna som truga (EIT) av IUCN, men står framleis ikkje oppført på CITES sine lister. Totalbestanden blei i 2004 estimert til å vere på omkring 3.000-5.500 dyr, av dei ca. 2.500 vaksne. Dei fleste oppheld seg i den sørlege delen av Afrika og i Tanzania. I tillegg kjem ca. 500 dyr som lever eit liv i fangenskap rundt om i verda.
I Hwange nasjonalpark i Zimbabwe finst det 5 kjende flokkar. I Kruger nasjonalpark i Sør-Afrika finst det 8 flokkar. I Masai Mara naturreservat i Kenya finst det 6 kjende flokkar. I Moremi viltreservat i Botswana finst det 8 kjende flokkar. I Tanzania har Selous viltreservat 6 kjende flokkar og Serengeti nasjonalpark 7 flokkar.
François Duvalier
François «Papa Doc» Duvalier var president i Haiti frå 1957 og seinare diktator frå 1964 og til han døydde. Tilnamnet Papa Doc fekk han fordi han var utdanna lege.
Pinky
Pinky er kjend som «verdas yngste sjørøvar». Dei andre sjørøvarane fann han som lite spedbarn under ein voldsam storm ute på Grashavet. Dei tok han med seg til Det Usynlige Land, der han voks opp i landsbyen Abra. Pinky fekk jobb som byssegutt om bord på «Den Sorte Dame». Men han fekk snart merka kva det vilke seia å vera den minste og svakaste ombord på ei sjørøverskute. Derfor drøymer Pinky om at Kaptein Sabeltann ein dag skal godta han som ein av sine menn. I Kjuttaviga finn han nye vener som hjelper han og lar han føla seg velkommen. Det endrar livet hans.