cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norsk geografi
Lys, tidssone og tidvatn
Områda i Noreg som ligg nord for polarsirkelen har midnattssol om sommaren og mørketid om vinteren. Lengda på desse periodane er avhengig av breiddegraden. I Longyearbyen, er den øvre delen av sola over horisonten (om denne er synleg) frå 19. april til 23. august, og vintermørket varer frå 27. oktober til 14. februar. For Nordkapp er dei same datoane frå 11. mai til 31. juli og 19. november til 22. januar. For Tromsø er datoane 17. mai - 25. juli og 19. november - 22. januar. I mørketida er det ikkje fullstendig mørkt på fastlandet. Det er tussmørke eit par timar midt på dagen i Troms, men i Longyearbyen er det nesten heilt mørkt i midten av mørketida. Sjølv dei sørlege delane av landet har store variasjonar i lengda med dagslys. I Oslo står sola opp 03:54 og går ned 22:54 ved sommarsolkverv, men er berre over horisonten frå 09:18 til 15:12 ved vintersolkverv.
Tida med lyse netter, då sola går ned etter 20:00 om kvelden, varer frå om lag 1. april til 10. september i heile landet bortsett frå Aust-Finnmark. Tida med korte dagar, då sola går ned før 16:00 om ettermiddagen varer frå 24. november til 7. januar i Stavanger, 11. november til 19. januar i Oslo, 4. november til 28. januar i Trondheim, frå siste søndag i oktober til 18. februar i Tromsø og frå 18. oktober til 2. mars i Vardø.
Chicxulubkrateret
Utsletting av dinosaurane
Hovudbeviset ligg i eit tynt, iridiumhaldig lag, som skil laget frå krittida frå laget frå paleogen overalt på jorda (K-T-grensa). Iridium er eit sjeldant metall på jorda, men er vanleg i meteorittar. Ein førestiller seg at hendingsforløpet i samband med nedslaget er heilt eller delvis skuld i at så mange artar gjekk tapt nettopp ved overgangen mellom krittida og tertiærtida. Teorien er i dag akseptert av dei fleste forskarar.
Norsk geografi
Lys, tidssone og tidvatn
Den nordlege delen av landet ligg i området med mykje nordlys, men stundom kan ein sjå dette fenomenet i heile landet.
Skilnaden mellom fjøre og flo er liten på sørkysten og stor i nord. Skilnaden varierer frå 0,17 m i Mandal, 0,30 m i Oslo og Stavanger, 0,90 m i Bergen, 1,80 m i Trondheim, Bodø og Hammerfest og så mykje som 2,17 m i Vadsø.
Klima
Klimaet i Noreg er overraskande temperert til å at det ligg så langt nord. Dette kjem hovudsakleg av Golfstraumen og forlenginga Norskestraumen som varmar opp lufttemperaturen, og dei rådande sørvestlege luftstraumane som fører mildt luft inn over land.
Temperatur. Kysten har langt mildare vintrar enn andre område av landet på same breiddegrad. Temperaturskilnaden frå den kaldaste månaden til den varmaste er berre 11-15 °C i kystområda. Enkelte fyrstasjonar har ein årleg temperaturvariasjon på berre 10 °C, slik som Svinøy fyr i Herøy kommune, der den kaldaste månaden er 2,7 °C. . Temperatursvingingane innanlands er større, og størst i Karasjok med 30 °C. Finnmarksvidda har dei kaldaste vintrane i Noreg, men i innlandet lenger sør kan det òg verte svært kaldt. Røros har observert -50 °C og Tynset har ein normal månadstemperatur i januar på -13 °C. Øyane sør i Lofoten, nord for polarsirkelen, er dei nordlegaste områda i verda der alle vintermånadane har normaltemperaturar over 0 °C. Våren er den årstida då temperaturskilnadane mellom sør og nord er størst. Dette er òg tida på året då den døgnlege variasjonen er størst, og temperaturarskilnadar på 20 °C kan oppstå. Dalføra i innlandet og dei indre fjordområda har mindre vind og får dei varmaste sommardagane. Låglandet rundt Oslofjorden har den høgaste døgnmiddeltemperaturen i juli med 17 °C, medan Alta ved 70 °N har ein julinormal på 13,5 °C. Fruktdyrking er vanleg i dei indre fjordområda på Vestlandet. Dei indre områda når dei høgaste temperaturane kring midten av juli, medan kystområda får dei høgaste temperaturane i første halvdelen av august, då havet utanfor gjerne er på det varmaste. Luftfukta er vanlegvis på det lågaste om sommaren.
Golfstraumen deler seg i to i den nordlege delen av Norskehavet. Ei grein går austover og inn i Barentshavet, medan den andre går nordover langs vestkysten av Spitsbergen. Dette modifiserer det arktiske polarklimaet og resultatet er isfritt farvatn året rundt ved høgare breiddegrader enn andre stader i Arktis. På austkysten av Svalbard var havet tidlegare islagd året rundt, men den kraftige oppvarminga av nordområda dei siste åra har gjort at havet er isfritt i lengre periodar enn før.
Varmerekorden for Noreg er 35,6 °C i Nesbyen. Den lågaste temperaturen som er målt er -51,4 °C i Karasjok. Den varmaste månadstemperaturen var juli 1901 i Oslo, då den gjennomsnittlege døgnmiddeltemperaturen var 22,7 °C, og den kaldaste månaden som er registrert var februar 1966 i Karasjok med eit gjennomsnitt på -27,1 °C. Sørlege vindar kan gje fønvind i dei tronge fjordane om vinteren. Tafjord har målt 17,9 °C i januar og Sunndal 18,9 °C i februar.
Den gjennomsnittlege daglege minimumstemperaturen i januar er -6,8 °C i Oslo, -4,8 °C i Kristiansand, -0,4 °C i Bergen og -6,5 °C i Trondheim og Tromsø. Den gjennomsnittlege maksimumstemperaturen i juli er 21,5 °C i Oslo, 20,1 °C i Kristiansand, 17,6 °C i Bergen, 18,4 °C i Trondheim og 15,3 °C i Tromsø.
Som sett frå tabellen er klimaet i Noreg svært variert. Maritime, milde temperaturar eller maritimt klima (Köppen: Cfb) i Bergen; fuktig kontinentalklima (Dfb) i Oslo; kjølig maritimt klima (Cfc) Svolvær; kontinentalt subarktisk klima (Dfc) i Kirkenes og polar tundra (ET) i Longyearbyen (ei smal stripe på nordaustkysten av frå Nordkapp til Vardø har òg tundra). I tillegg har store fjellområda alpint klima (ETH). Iskalottklima (EF) finn ein i høgare område av, 400 - 800 m i Svalbard og på Jan Mayen, lågast på Nordaustlandet.
Klima etter 1990. Temperaturane har auka dei siste åra. Ved å nytte same datakjelde, men med den 17 år lange perioden 1991-2007 som grunnlag er vintertemperaturane for dei same stasjonane 1 til 2,5 °C høgare, medan døgnmiddeltemperaturen i juli har auka med om lag 1 °C. For Blindern/Oslo, har perioden 1991-2007 eit januarmiddel på -2,2 °C og i juli 17,4 °C. For Værnes/Trondheim, er dei same temperaturane -0,7 °C og 15,0 °C. Samanlikna med perioden 1961-90 har eit mykje større område langs kysten, inkludert Kristiansand, Rørvik og Svolvær, middeltemperaturar over frysepunktet året rundt (kart ), og januarmiddelet ved Florida/Bergen er 2,8 °C.
Som følgje av oppvarminga varer sommaren lenger, våren kjem tidlegare og vintrane vert kortare. På Vestlandet har ein fått haustaktig vêr i store delar av vinteren dei siste åra. Snødekket har hatt ein tendens til å minke i lågtliggande område der vintertemperaturane ofte ligg rundt frysepunktet (inkludert dei fleste store byane), medan nedbøren om vinteren i fjella og kalde innlandsområde fell som snø. Nedbørsmengda har òg auka i fjellområda. Den kraftigaste temperaturauken er observert på Svalbard, der åra 2005-2007 alle er dei varmaste som nokon gong er observert her. I løpet av desse åra vart det berre registrert under -20 °C ved om lag ti høve til saman, medan dette var mykje vanlegare før. I tillegg til oppvarminga har nedbøren auka på fastlandet, særleg på hausten og vinteren. Dette har auka erosjonsprosessane og faren for ras.
Riksveg 853
Riksveg 853 (Rv853) er ein sambandsveg mellom Andselv og Bardufoss lufthamn i Målselv kommune. Vegen er 1,8 km lang.
Norsk geografi
Terreng
Høgder
lågaste punkt: Havnivå 0 m
høgaste punkt: Galdhøpiggen 2469 m
Biologisk mangfald
Sidan landet er landstrekt og topografien og klimaet variert, har Noreg mange fleire forskjellige habitat enn noko anna land i Europa. Det er om lag 60 000 forskjellige livsformer i Noreg og dei omliggande havområda, mange av desse er insekt og sopp. Om lag 40 000 av desse artane er skildra av forskarar. Raudelista frå 2006 utgjer 3886 artar. 17 artar er med på lista fordi dei er utryddingstrua på global skala, som europeisk bever, sjølv om populasjonen i Noreg ikkje vert sett på som utryddingstrua. Det er 430 soppartar på raudelista og mange av desse held til i små gjenverande område av gamle skogar. . Det er òg 90 fugleartar på lista og 25 artar av pattedyr. 1988 noverande artar er ført opp som utryddingstrua eller sårbare, og av desse er 939 lista som sårbare, 734 som utryddingstrua og 285 artar som svært utryddingstrua i Noreg. Av dei sistnemnde finn ein ulv, fjellrev (god bestand på Svalbard) og damfrosk.
Vegetasjon
Den naturlege vegetasjonen i Noreg varierer stort, noko som ikkje er uventa sidan landet er så langstrekt. Det er generelt færre tresortar i Noreg enn i område vest i Nord-Amerika med liknande klima. Dette kjem av at vandreruta etter istida er vanskelegare frå sør til nord i Europa på grunn av store barrierar som Austersjøen og Nordsjøen og fjellområda, medan ein i Amerika har ei kontinuerleg kontinentet. Mange importerte artar har klart å spreie seg og mindre enn halvparten av dei 2630 planteartane i Noreg i dag er eigentleg naturlege for landet. Om lag 210 planteartar som veks i Noreg er rekna som utryddingstrua og 13 artar er endemiske. . Nasjonalparkane i Noreg ligg hovudsakleg i fjellområda og berre om lag 1,5 % av dei produktive skogområda i landet er verna. .
Planter som er klassifisert som austlege treng meir sol om sommaren med mindre fukt, men kan takle vinterkulda. Desse finn ein ofte i søraust og i innlandsområda. Døme på desse er daphne mezereum, fragaria viridis og veronica spicata. Enkelte austlege artar som er vanlege i Sibir veks i elvedalar aust i Finnmark. Det finst òg artar som ligg mellom desse ytterpunkta, som dei sørlege plantene der både vinter- og sommarklimaet er viktig (som sommareik, vanleg ask og skogbingel). Andre planter er avhengig av forskjellige typar fjellgrunn.
Det er mange alpine artar i fjellområda i Noreg. Desse taklar ikkje lange og varme somrar og kan heller ikkje konkurrere med artar som er tilpassa ein lengre og varmare vekstsesong. Mange fjellplanter er vanlege i den nordlege boreale sona og andre i den midtre boreale sona, men ein finn dei hovudsakleg på fjelltundraen i Dei skandinaviske fjella og på den arktiske tundraen. Mange av dei mest hardføre artane har tilpassa seg ved å bruke meir enn ein sommar på å utvikle frø. Døme på fjellplanter er issoleie, draba lactea og salix herbacea. Eit velkjent avvik er dei tretti amerikanske fjellplantene som i Europa berre veks i to fjellområde i Noreg, Dovrefjell-Trollheimen og Jotunheimen i sør og Saltdal til Vest-Finnmark i nord. . Bortsett frå i Noreg veks desse artane berre i Canada og Grønland, som t.d. rosekarse og Carex scirpoidea. Det er ukjent om desse overlevde istida på fjelltoppar som stakk opp av isen, om dei vart spreidd frå område lenger sør i Europa, eller kvifor dei ikkje vart spreidd til andre fjellområde i Europa. Nokre fjellplanter finn ein over større område og veks òg i Sibir, som lapprose, den einaste naturlege rhododendron i Noreg. Andre fjellplanter er vanleg i heile Arktis, nokre veks berre i Europa, som engballblom. Dei følgjande vegetasjonssonene i Noreg er alle basert på botaniske kriterium.(Moen, 1998; Gjærevoll 1992), men nokre planter høyrer ikkje inn under nokre av desse. Skogar, myrområde og våtmark og lyngheier, finn ein i dei forskjellige vegetasjonssonene. Eit myrområde i sør vil vere forskjellig frå eit myrområde i nord, men ein kan finne enkelte planteartar i begge.
Nemoral
Eit lite område langs sørkysten, frå Soknedal sør i Rogaland og aust til Fevik i Aust-Agder (inkludert Kristiansand) høyrer til den Nemorale vegetasjonssonen. Denne sona ligg under 150 meter over havet og strekkjer seg på det meste 30 km innover i dalane. Dette er vegetasjonssona som dominerer Vest-Europa nord for Sør-Frankrike. Kjenneteiknet til denne sona i Noreg er at eik dominerer og at ein nesten ikkje finn boreale artar som norsk gran og gråor, men ein kan stundom finne ein variant av furu i låglandet. Den nemorale sona dekkjer 0,5 % av landarealet (om ein ser bort frå Svalbard og Jan Mayen).
Hemiboreal (Boreonemoral)
Den hemiboreale sona dekkjer eit område på 7 % av landarealet i Noreg, inkludert 80 % av Østfold og Vestfold. Denne vegetasjonen er representert med ei blanding av nemorale og boreale planteartar og høyrer til økoregionen palearktiske sarmatiske blandingsskogar PA0436. Dei nemorale artane har ein tendens til å dominere sider som vender mot sør og vest og har godt jordsmonn, medan dei boreale artane dominerer åssider som vender mot nord og har meir vasstrukke jordsmonn. I enkelte område vil andre faktorar spele inn, som i område med lite næringsstoff, der eik og furu ofte dominerer. Den boreonemorale sona følgjer kysten frå Oslofjorden og nordover til Ålesund, og vert mindre samanhengande nord for Sunnmøre. I Oslo, strekkjer denne sona seg til 200 meter over havet, og strekkjer seg nordover til dei lågare dalane og like til låglandet rundt Mjøsa, men ikkje så langt nord som til Lillehammer. I dalane i sør eksisterer denne vegetasjonen opp til 300-400 meter over havet. Sona følgjer låglandet på vestkysten og innover dei største fjordane, og når ei høgd på 150 meter over havet her, og til og med 300 meter i skjerma fjordar på Nordmøre med rikt jordsmonn. Den nordlegaste staden i verda for denne vegetasjonene er langs Trondheimsfjorden, som Frosta, og den nordlegaste isolerte lokasjonen er Byahalla i Steinkjer. Enkelte nemorale artar i denne sona er sommareik, vintereik, vanleg ask, alm, spisslønn, hasseltre, svartor, lind, barlind, kristtorn (sørvestkysten), søtkirsebær, ramslauk, bøk (kjem seint og er berre vanleg i Vestfold) og kusymre. Typiske boreale artar er norsk gran, furu, dunbjørk, gråor, osp, raun, kvitveis og skogfiol.
Boreal
Dei boreale artane er tilpassa lange og kalde vintrar, og dei fleste av desse artane kan takle lågare vintertemperaturar enn dei enn finn dei fleste stader i Noreg. Ein ser dermed skilnaden på artane etter behovet for lengda på vekstsesong og sommarvarme. Myrområde er vanleg i den boreale sona med dei største områda i den nordlege og midtre boreale sona, i tillegg til område like over tregrensa. Den store boreale sona er vanlegvis inndelt i tre undersoner:
Sørleg boreal
Den sørlege boreale sona er dominert av boreale artar, særleg norsk gran, og dekkjer om lag 12 % av landarealet. Sona er den einaste boreale sona med eit par spreidde, men godt utvikla, område breiblada lauvtre som krev varme, som vanleg ask og eik. Fleire artar i denne sona krev forholdsvis varme somrar (sona har 3-4 månader med døgnmiddeltemperatur på minst 10 °C) og desse finn ein derfor vanlegvis ikkje, eller dei er sjeldne, i den midtre boreale sonen. Av artane som ein ikkje finn lenger nord er svartor, humle, bergmynte og krossved. Denne sona finn ein over den hemiboreale sona, opp til 450 meter på Austlandet og 500 meter i dei sørlege dalane. I dei austlege dalane strekkjer han seg fleire hundre kilometer inn i Gudbrandsdalen og Østerdalen og opp til Lom og Skjåk i Ottadalen. Langs sørvestkysten når sona ei høgd på 400 meter i botn av fjordane (som Lærdal) og om lag 300 meter nærare kysten. Norsk gran er det lite av på Vestlandet (Voss er eit unntak). Nord for Ålesund, dominerer denne typen vegetasjon låglandet ned til havnivå, inkludert øyar som Hitra. Det meste av låglandet i Trøndelag under 180 meter er sørleg boreal, opp til 300 meter i innlandsdalar som Gauldalen og Verdalen, og opp til 100 m i Namdalen. Kystområda og nokre fjordområde lenger nord, som Vikna, Brønnøy og dei mest veleigna stadane langs Helgelandskysten er i den sørlege boreale sona nord til munningen av Ranfjorden, medan innlandsområda nord til Grong er dominert av den midtre boreale sona i låglandet. Det er små isolerte lommer med sørleg boreal vegetasjon lenger nord, som i Bodø og Fauske. Den nordlegaste staden for denne sona er ei smal stripe langs nordsida av Ofotfjorden. Den endemiske nordlandssølvasal veks berre i Bindal. Jordbruk i Noreg, inkludert dyrking av korn, finn ein hovudsakleg i den hemiboreale og sørlege boreale sonen.
Midtre boreal
Dei boreale planteartane dominerer den midtre boreale sona og denne er den mest vanlege borale sonen. Vegetasjonen her dekkjer om lag 20 % av Noreg. Norsk gran er det dominerande treet i store område i det indre Austlandet, Sørlandet, Trøndelag og Helgeland. Denne midtre boreale og sørlege boreale granskogen er kommersielt den viktigaste skogen i Noreg. Gran veks ikkje naturleg nord for Saltfjellet (den sibirske granvarianten finn ein i Pasvikdalen) sidan denne fjellkjeda hindrar trea frå å flytte seg vidare nord, men vert ofte planta i midtre boreale område lenger nord av økonomiske årsaker, noko som medverkar til eit annleis landskap. Bjørk er meir dominerande i desse nordlege områda, men furu, osp, raun, hegg og gråor er òg vanleg. Denne midtre boreale bjørka er ofte ei blanding av gulbjørk og dunbjørk og er større (6-12 m) enn bjørk som veks nær tregrensa. Bartre veks høgare. Enkelte fjellplanter veks i den midtre boreale sona, men nemorale artar er sjeldne. Skogbotn er vanlegvis godt utvikla om skogane ikkje er for tette og mange planter veks ikkje lenger nord. Gråor, hengebjørk, gulmaure, bringebær, burot og pors er døme på artar som veks i denne sona, men ikkje lenger nord eller høgare opp. Den midtre boreale sona ligg i ei høgd frå 400 til 750 meter på Austlandet, opp til 800 meter i dei sørlege dalane, frå 300 til 600 m på sørvestkysten (opp til 800 meter i botn av fjordane), og frå 180 til 450 meter i Trøndelag (700 meter i indre områda, som i Røros og Oppdal). Lenger nord er den midtre boreale sona vanleg i låglandet, opp til 100 meter over havet i Lofoten og Vesterålen, 200 meter over havet i Narvik, 100 m i Tromsø, 130 m - 200 m i dei indre dalane i Troms, og i låglandet i botn av Altafjorden, som er det nordlegaste større området med denne sonen. Ein finn små lommer med denne typen vegetasjon i Porsanger og Sør-Varanger. Denne sona er vanlegvis det nordlegaste området med jordbruksaktivitet og bygg vart tidlegare dyrka så langt nord som til Alta.
Nordleg boreal
Den nordlege boreale sona er området nærast tregrensa, og grensar til anten fjell- eller polarområda. Sona er dominert av barskt subarktisk klima med minst 30 dagar med døgnmiddeltemperatur på 10 °C eller meir (sommar) og opp til om lag to månader. Desse trea veks svært sakte og vert generelt ikkje særleg høge. Skogane er ikkje like tette som lenger sør eller i lågare høgder og er kjende som fjellskog. Den nordlege borale sona dekkjer om lag 28 % av Noreg, inkludert nesten halve Finnmark, der fjellbjørka veks ned til havnivå. Dei lågare delane av denne sona har òg bartre, men tregrensa i Noreg vert stort sett danna av fjellbjørk og underartar av dunbjørk (ssp. czerepanovii, som ikkje må forvekslast med dvergbjørk. Gran og furu dannar tregrensa i enkelte fjellområde som har meir kontinentalt klima. Fjellpalnter er vanleg i denne sonen. Bjørkeskog opp til 1320 meter over havet ved Sikilsdalshorn er den høgaste tregrensa i Noreg. Tregrensa er lågare nær kysten og området med lågare fjell på grunn av kjøligare somrar og meir vind nær fjelltoppane, samt meir snø om vinteren (kystfjell) som fører til seinare snøsmelting. Den nordlege boreale sona ligg 750 til 950 meter over havet i dei indre områda av Austlandet og dekkjer store område. På Vestlandet går tregrensa ned til om lag 500 meter over havet, men er mykje høgare innover i dei store fjordane (1100 meter inst i Sognefjorden). Lenger nord er store delar av høgareliggande, indre område i Trøndelag dominert av den nordlege boreale sona med tregrense på om lag 800 meter over havet i indre Trøndelag, 600 meter i Rana, 500 meter i Narvik, 400 meter i Tromsø, 100 meter i Hammerfest (berre små skjerma lommer) og 200 meter i Kirkenes. Finnmarksvidda ligg om lag i same nivå som tregrensa. Den siste flekken med nordleg boreal sone går over til tundra om lag 10 km sør for Nordkapplatået (nær Skarsvåg). Områda sør for denne linja har spreidde område med fjellbjørk (skogtundra) og vert alpin tundra sjølv i låglandet. Trea nær tregrensa er ofte bøygd av snø, vind og frost i vekstsesongen. Høgda her er berre 2-4 meter. Utanfor Noreg (og tilstøytande område i Sverige) er Island og Kamtsjatkahalvøya dei einaste andre områda i verda der tregrensa hovudsakleg består av smålauva lauvtre som bjørk, i motsetnad til bartre.
Barskoggrensa vert stundom nytta til å dele denne sona i to undersoner, sidan bartre (vanlegvis) ikkje veks så høgt opp som fjellbjørka. Gran og furu veks til nesten 1100 meter i enkelte område av Jotunheimen, ned til 400 meter i Bergen, 900 meter inst i Sognefjorden, 900 meter i Lillehammer (fjell nær Oslo ligg under tregrensa), 500 meter i Trondheim, 750 meter i Oppdal, 350 meter i Narvik, 200 meter i Harstad, 250 meter i Alta og den nordlegaste furuskogen i verda er i Stabbursdalen nasjonalpark i Porsanger. Det er noko skogbruk i denne delen av den nordlege boreale sona, og enkelte bartre kan vekse seg ganske store sjølv veksten går seint.
Boreale økoregionar
Dei boreale sonene i Noreg høyrer til tre økoregionar: Området dominert av barskog (noko bjørk, piletre og osp) er hovudsakleg ein del av økoregionen Den skandinaviske og russiske taiga PA0608. Den mindre økoregionen skandinavisk kystbarskog PA0520 i kystområda i Midt-Noreg er ein boreal regnskog og svært sjeldan i Europa. Kystområda langs heile vestkysten vert stundom rekna som ein del av denne økoregionen, sjølv om områda manglar bartre. Områda over bartregrensa består av fjellbjørk, ''betula pubescens ssp. czerepanovii'' og høyrer til økoregionen skandinaviske fjellbjørkeskogar og grassletter PA1110. Denne regionen vert stundom nytta om heile området utanfor granskogane, noko som feilaktig merkar den midtre boreale sona og den lågareliggande nordlege boreale sona som tundra. Sjølv om ein berre nyttar PA1110 om områda over barskoggrensa, utgjer likevel regionen om lag 45 % av det norske fastlandet.
Tundra
Alpin tundra er vanleg i Noreg, og utgjer totalt 32 % av landområda (utanom Svalbard og Jan Mayen) og høyrer til økoregionen skandinavisk fjellbjørkeskogar og grassletter. Området nærast tregrensa (låg alpin) har jamt plantedekke med piletreartar som salix glauca, -lanata og -lapponum 0,5 meter høge; blåbær, einer og linnea er vanleg. Dei låge fjellområda vart tradisjonelt nytta som setrer og enkelte stader eksisterer denne tradisjonen framleis. Sona når ei høgd på 1500 meter i Jotunheimen og inkluderer det meste av Hardangervidda. Han når 1300 m aust i Trollheimen og om lag 800 m i Narvik og Lyngsalpane. Høgare opp (midtalpin tundra) vert plantene mindre og mose og lav dominerer i større grad. Plantene dekkjer framleis det meste av bakken, sjølv om snøfelta kan vare til langt ut på sommaren og permafrost er vanleg. I dei høgaste områda (høgalpin tundra) er bakken dominert av bert berg, snø og isbrear med få planter. Den høgastliggande vêrstasjonen i Noreg, Fanaråken i Luster kommune på 2062 moh, har berre så vidt tre månader med temperaturar over frysepunktet og juli har ein middeltemperatur på 2,7 °C. Likevel har ein funne issoleie 100 meter nedanfor toppen av Galdhøpiggen, og mose og lav er funne på toppen. Nordaust i Finnmark (den nordlege halvdelen av Varangerhalvøya og Nordkinnhalvøya) finn ein eit lite låglandsområde med tundra som ofte vert rekna som ein del av økoregionen Kolahalvøya tundra PA1106. Svalbard og Jan Mayen har tundravegetasjon bortsett frå område som er dekte av isbrear, og nokre område, som klippane sør på Bjørnøya, vert gjødsla av sjøfuglkoloniar. Denne tundraen vert ofte rekna som ein del av økoregionen arktisk ørken. Dei frodigaste områda på desse arktiske øyane er dei skjerma fjordane på Spitsbergen. Desse har dei høgaste sommartemperaturane og svært tørre klima som gjer at det kjem lite snø og derfor tidleg snøsmelting. Den korte vekstsesongen og permafrosten under det aktive laget gjev likevel nok fukt til planter som dvergbjørk, molte, svalbardvalmue og blåklokke.
Eit varmare klima vil presse vegetasjonssonene mykje lenger nord og oppover i høgda. .
Naturressursar
Petroleum, kopar, naturgass, svovelkis, nikkel, jernmalm, sink, bly, fisk, tømmer, vasskraft
Arealbruk
Dyrkbar mark: 3,3 % (i bruk, enkelte marginale område er ikkje i bruk eller vert nytta som enger.)
permanente avlingar: 0 %
permanente enger: 0 %
skogområde: 37%, der 23% er produktiv skog ; dette aukar sidan mange enger i høgareliggande område og i enkelte kystområde ikkje lenger vert nytta eller planta med skog og samt varmare somrar.
anna: 60% (fjell og vidder 47 %, myr og våtmark 6,3%, innsjøar og elvar 5,3%, urbane område 1,1%)
Irrigert land: 970 km² (1993 est.)
Naturfarar:
Crystallize
«Crystallize» er ein song av den australske songaren Kylie Minogue. Songen var skriven av Minogue, Dev Hynes og Scott Hoffman (Babydaddy frå Scissor Sisters).
Norsk geografi
Noverande miljøproblem
Av miljøvernssaker i Noreg finn ein korleis ein skal redusere drivhusgassutslepp, forureining av luft og vatn, tap av habitat, skade på kaldvasskorallrev frå trålarar og oppdrettslaks som truer villaksen frå å gyte i elvane og på den måten vatne ut den lokale bestanden. Sur nedbør har øydelagd innsjøar, elvar og skogar, særleg i den sørlege delen av landet, og det meste av villaksbestanden på Sørlandet har forsvunne. På grunn av lågare utslepp i Europa har den sure nedbøren i Noreg minka med 40 % frå 1980 til 2003. . Ei annan sak er ein mogeleg auke av ekstremvêr. Klimamodellar har synt auka nedbør, særleg i område som i dag alt får mykje nedbør, og varslar òg episodar med kraftigare nedbør i løpet av kortare tidsrom, og dette kan skape større fare for jordras og lokal flaum. Vintrane har vorte og vil verte langt mildare og sjøisdekket i Nordishavet kan smelte heilt bort om sommaren. Dette truer isbjørnen på Svalbard. Dyre- og planteartar både på land og i havet er venta å flytte seg lenger nordover, og dette er alt noko ein observerer hos enkelte artar. Trekkfuglane kjem tidlegare, lauvet sprett ut tidlegare, makrell vert vanlegare om sommaren utanfor kysten av Nord-Noreg. Det totale talet på artar i Noreg er venta å auke på grunn av at nye artar kjem til. Nordmenn er statistisk sett eitt av folkeslaga i verda som er mest uroa for global oppvarming, sjølv om Noreg er av landa som har minst negativ effekt på den globale oppvarminga. .
1724
1724 (romartal MDCCXXIV)
Crystallize
Listeplasseringar og sal
I Storbritannia nådde «Crystallize» nummer 60 på UK Singles Chart med sal av over 3 200 eksemplar, men fall ut av den Top 100 den neste veke. Songen nådde den Top 40 i Belgia i regionen Flandern, og i Spania nådde sangen 44. plassen på Top 50. Men songen var mindre vellukka i Irland og Frankrike og nådde berre nummer 88 og nummer 139 høvesvis.
Ayn Rand
Ayn Rand, fødd som Алиса Зиновьевна Розенбаум, Alisa Zinovjevna Rozenbaum, var ein russiskfødd amerikansk forfattar og filosof. Ho vert rekna som grunnleggjaren av den filosofiske retninga ho kalla objektivisme, som er i nær slektskap med libertarianismen og liberalismen. I tillegg til dei filosofiske arbeida har Ayn Rand skrive ei rad skjønnlitterære verk, mellom anna romanane The Fountainhead og Atlas Shrugged; bokmålsutgåvene av desse er Kildens utspring (1949) og De som beveger verden (2000).
Norsk geografi
Internasjonale avtalar
delaktig i avtalar som omhandlar: Luftforureining (nitrogenoksid, persistente organiske stoff, svovel-85, svovel-94, flyktige organiske stoff), Antarktisk miljøvernsprotokoll, Antarktisavtalen, biologisk mangfald, klimaendringar, ørkenpreiing, utryddingstrua dyreartar, miljømodifisering, miljøfarleg avfall, havrett, dumping til sjøs, forbod mot atomprøvesprengingar, vern av ozonlaget, skipsforureining, tropisk tømmer 83, tropisk tømmer 94, våtmarksområde, kvalfangst og Kyotoavtalen.
Ayn Rand
Rand var fødd i Petrograd (no St. Petersburg) i det dåverande tsarriket Russland. Ho voks opp i ein borgarleg apotekarfamilie. Ein nær ven var dottera til forfattaren Vladimir Nabokov. Etter Den russiske revolusjonen i 1917 mista faren apoteket, og familien flykta til Krimhalvøya for ei tid. Etter borgarkrigen flytta dei tilbake fødebyen, som no heitte Leningrad.
Norsk geografi
Store byar
Byane er sortert etter storleik
Ayn Rand
Rand byrja som student ved universitetet i Leningrad i 1921. Ho tok ein grad i historie i 1924, og studerte deretter film ved ein nyoppretta statleg filmskule. I 1926 drog ho til New York med påskot om at ho ville vitja slektningar, men ho blei verande i landet livet ut. Rand busette seg i Los Angeles og arbeidde i Hollywood med ulike oppdrag som manusforfattar og statist. Ho møtte skodespelaren Frank O’Connor, som ho kom til å gifta seg med, på eit filmsett. Rand blei amerikansk statsborgar i 1931.
Bibliografi
(norske omsettingar fyrst)
Norman Mailer
Mailer er fødd i Long Branch i New Jersey og voks opp i bydelen Brooklyn i New York. Fram til han vart innkalla til militærteneste studerte han byggjeteknikk ved Harvard-universitetet.
Erfaringane han gjorde som soldat ved stillehavsfronten i den andre verdskrigen tok han føre seg i den første romanen sin, The Naked and the Dead. I seinare verk er vilje til å nytte vald og seksuelle nevrosar sentrale tema. Mailer høyrte til den amerikanske politiske venstresida, og vart med tida ein skarp kritikar av det amerikanske samfunnet. For reportasjen om den amerikanske protestrørsla mot Vietnamkrigen; Armies of the Night fekk han i 1969 Pultizer-prisen. I 1980 fekk han igjen prisen for The Executioner's Song, ein «sak-roman» om avrettinga av ein mordar.
Mailer gav i 1973 ut ein biografi om Marilyn Monroe. Biografien var i utgangspunktet planlagd som eit essay, men utvikla seg til ein slags romanbiografi samansett av dels fakta dels fiksjon. Seinare gav han ut biografiar om Pablo Picasso og Lee Harvey Oswald.
Utover dette har Mailer vore kanditat til stillinga som borgarmeister i New York i 1969, og til tider leiar for den amerikanske delen av skribentsambandet Pen-Club på 1980-talet. Han har òg regissert fire filmar.
Filmar
Regi og manus
Guri Vesaas
Guri Vesaas er ei norsk forlagskvinne og omsetjar fødd i Vinje i Telemark. Ho var forlagsredaktør for Det Norske Samlaget si barnebokavdeling frå 1974 til 2006.
Vesaas har særleg vore oppteken av å gje ut barnebøker med kunstnarlege og litterære kvalitetar. Gjennom aktive initiativ har ho fått i stand samarbeid mellom ei rekkje forfattarar, illustratørar og biletkunstnarar. På den måten har ho vore med på å støtte biletboksjangeren i Noreg og skape moderne barnebokklassikarar. I 1974 hadde ho permisjon frå forlaget for å arbeide som redaksjonssekretær i barnebladet Maurtua. Under psevdonymet Hanna Midtbø har ho sidan 1976 omsett kring 50 barnebøker til norsk. Det oppdikta etternamnet Midtbø er knytt til barndomsheimen i Vinje.
Guri Vesaas er dotter av forfattarane Halldis Moren Vesaas og Tarjei Vesaas og litlesyster til NRK-journalisten Olav Vesaas.
Prisar
Vesaas har fått ei rekkje prisar for arbeidet sitt. I 1987 og 1996 mottok ho Nynorsk barnelitteraturpris frå Noregs Mållag og i 2000 fekk ho Målprisen. I 1996 fekk Guri Vesaas NBU-prisen, i 2004 Ord & Bilde-prisen frå Grafill for å ha fremja den gode biletboka, og i 2005 fekk ho Bastianprisen frå Norsk Oversetterforening for den omfattande verksemda som omsetjar. Då ho gjekk av med alderspensjon i desember 2006 vart ho heidra med forlaget si julebok for 2006: Hanna Midtbø alias Guri Vesaas, med helsingar frå kollegaer og forfattarar. I 1996 fekk ho NBU-prisen.
I 2010 vart Guri Vesaas utnemnd til heidersmedlem i Noregs Mållag.
707
707 (romartal DCCVII)
Narjan-Mar
Narjan-Mar (russisk Нарьян-Мар) er ein by i Russland med om lag 19 000 innbyggjarar og hovudstad i det autonome distriktet Nenetsia. Byen ligg ved elva Petsjora, 119 km frå Barentshavet. Byen har hamn for havgåande skip. Namnet tyder «raud by» på nenetsisk. Han fekk bystatus den 10. mars 1935, seks år etter grunnlegginga av byen og Nenetsia (1929).
Økonomi
Byen har ei viktig hamn, for trafikken frå Petsjora og ut i ope hav, og ein flyplass, for trafikk med rutefly til og frå Arkhangelsk og Moskva, og med små dobbeldekkarar ut på vidda. Byen er eit viktig senter for fiskeria, dei har fiske- og sagbruksindustri, og eit slakteri for rein. Nenetsia har fleire rike oljefunn, og både russiske og vestlege oljeselskap har verksemd i Narjan-Mar.
Historia
Narjan-Mar vart grunnlagt som administrativt senter for det autonome området i 1932, og fekk bystatus i 1935. I Sovjettida var byen lukka område. Etter sovjettida har Narjan-Mar fått ei meir internasjonal rolle, m.a. som administrativt senter for ein av medlemsregionane i Barentsregionen.
Fylkesveg 54 i Hordaland
Fylkesveg 54 i Hordaland går mellom Uskedal og Øvre Musland i Kvinnherad kommune. Vegen er 7,1 km lang.
Før 1. januar 2010 vart vegen kalla fylkesveg 47 i Hordaland.
Ust-Ordynskij
Ust-Ordynskij (russisk Усть-Ордынский) er ein tettstad i Sibir i Russland og var fram til 1. januar 2008 hovudstad i det tidlegare autonome distriktet Ust-Orda Burjatia. Folketalet er 14 300 (2003). Ust-Ordynskij har ikkje bystatus, men vert kalla "tettstad av urban type". Han ligg ved elva Kuda, 62 kilometer nordvest for Irkutsk.
Catamarca
Catamarca er ein provins nordvest i Argentina. Provinsen grensar mot (med klokka frå nord) Salta, Tucumán, Santiago del Estero, Córdoba, og La Rioja. I vest grensar provinsen mot Chile. Hovudstaden heiter San Fernando del Valle de Catamarca, men vert som oftast kalla Catamarca.
Viking 1
Viking 1 var den første av to romsondar sende til Mars som ein del av NASA sitt Viking-progam. Sonden bestod av to delar; ein banesonde og ein landar. Viking 1-landaren held rekorden for den lengstlevande marslandaren med 2245 marsdøger (til samanlikning hadde det robotiske marskøyretøyet Spirit per januar 2009 vore operativ i meir enn 1805 marsdøger).
Ferdprofil
Romsonden blei skote opp med eit Titan/Centaur-oppskytingsfartøy 20. august 1975. Etter ei ferd på ti månadar nådde sonden marsbane den 19. juni 1976. Den 20. juli blei landingssonden separert ifrå banesonden og landa tre timar seinare på Chryse Planitia på Mars.
Etter 1485 krinsløp rundt Mars blei banesonden teke ut av drift den 17. august 1980. Viking 1-landaren var operativ fram til 13. november 1982 då ein miste kontakt.
Leopold von Buch
Christian Leopold von Buch var ein tysk geolog og rekna som ein av dei største geologane i samtida si.
Buch reiste på byrjinga av 1800-talet gjennom heile Noreg og studerte geologien. Han vitja mellom andre Abraham Pihl i Vang på Hedmarken.
I 1815 vitja han saman med geologen og botanikaren Christen Smith Kanariøyane.
1725
1725 (romartal MDCCXXV)
708
708 (romartal DCCVIII) var eit skotår som byrja på ein sundag i den julianske kalenderen.
Olaf Olafsen
Olaf Olafsen var ein norsk prest og historikar.
Eugen Habermann
Eugen Habermann var ein estisk arkitekt.
Olaf Olafsen
Olafsen var fødd i Dovre, Jørgen Olafsen var far hans. Olafsen voks opp i Romsdal, frå 1849 i Veøy prestegjeld. Han tok eksamen ved lærarskule i 1864 og vart cand.theol. i 1873. Han dreiv folkehøgskule i Veøy i 1874, var amtsskulelærar i Romsdal 1876, sokneprest i Eid frå 1877 og sidan på Byneset frå 1883 og i Ullensvang 1889-1913. Olafsen var særs interessert i hagebruk og i hans tid var prestegarden i Ullensvang eit sentrum for fruktdyrkinga i Hardanger.
Eugen Habermann
Tidlege år
Eugen Habermann studerte ved det polytekniske instituttet i Riga frå 1902 til 1905, og frå 1906 til 1909 ved det tekniske universitetet i Dresden. Frå 1909 til 1912 arbeidde han i Dresden, 1910–11 i Liepāja og frå 1913 i Tallinn.
Olaf Olafsen
Olafsen skipa Hardanger Historielag i 1908 og var formann fram til 1913. Han styrte tidsskriftet «Hardanger» og ei kjeldskriftsamling fram til 1926. Som medlem av Høgfjellskommisjonen skreiv han to verk, ei om eigedomstilhøva på Hardangervidda særskilt, og ei om Jordfællesskab og Sameie. I 1917 vart han statsstipendiat, 74 år gammal.
Eugen Habermann
Tidlege år
I 1913 leidde Habermann bygginga av konsert- og operahuset Rahvusooper Estonia. Frå 1914 til 1923 arbeidde han som Tallinns byarkitekt. I tillegg hadde han frå 1922 til 1932 ei leiande stilling i tilknyting til faget sitt i det estiske innanriksdepartementet. 1922–32 var Habermann også leiar for det estiske arkitektforbundet, Eesti Arhitektide Ühing.
Olaf Olafsen
Olafsen gav ut si fyrste bygdebok i 1907, om Ullensvang. På 1920-talet kom fleire bygdebøker, om Kvam, Granvin, Ulvik og Veøy. Han skreiv også om smelting av myrmalm i eldre tid, og bøkene Norske slægstnavne og Norsk prestgårdsliv. Ein sjølvbiografi, Mit liv gjenoplevet i mindet, kom ut i 1947.
Eugen Habermann
Arkitekt i Tallinn
Eugen Habermann har etterlate seg talrike arkitektoniske spor rundt om i Tallinn. Mellom 1917 og 1920 hadde han stor innverknad på utforminga av arkitekturen i byen. Saman med Herbert Voldemar Johanson teikna han bygnaden til den estiske nasjonalforsamlinga, Riigikogu. Det vart det første representative bygget til den nye estiske staten. Bygnaden vart forma etter to ulike stilretningar: den seine jugendstilen frå 1920-åra på yttersida og ekspresjonismen på innsida. Det er det einaste parlamentsbygget i verda som er forma etter ekspresjonistisk stil. I andre halvdelen av 1920-åra vart stilen hans meir funksjonalistisk.
Olaf Olafsen
Han døydde i Bergen i 1932.
Grímsnes
Grímsnes er ei vulkankjede sørvest på Island. På det høgaste er ho 214 meter over havet. Tefrakronologi tyder på at vulkanen hadde det siste utbrotet sitt i om lag 3500 f.Kr.
Ostrów Grabowski
Ostrów Grabowski er ei lita øy i elva Oder i Polen og byen Szczecin. Ho har eit areal på 175 ha. Ostrów Grabowski er omgjeve av Oder og Duńczyca.
Blues in the Night
«Blues in the Night» er ein populær blues song som har blitt ein popstandard og som vert rekna å høyre til Great American Songbook. Musikken vart komponert av Harold Arlen og teksten skriven av Johnny Mercer for ein film frå 1951 som hadde arbeidstittelen Hot Nocturne, men som kom ut som Blues in the Night. Songen vert sungen i filmen av William Gillespie.
Båtstø
Båtstø er ei grend rundt ei naturleg hamn på vestsida av indre Oslofjord. Staden ligg i Røyken i Asker kommune i Viken fylke. Båtstø ligg nord for Åros, sør for Nærsnes.
Båtstø vart definert av Statistisk sentralbyrå som tettstad fram til 1. januar 2013.
Blues in the Night
Bakgrunn
"Heile saken kom berre rennande ut. Og eg kjende det i mangen, utan å tenke kva Johnny kom til å skrive av tekst, at dette var sterkt, sterkt, sterkt! Då Mercer skreiv «Blues in the Night», gjekk eg gjennom teksten hans og eg byrja å nynne songen over pulten hans. Det høyrdest fantastisk ut når eg kom til det andre verset, men at dei første tolv var svak te. På den tredje eller fjerde sida av kladdearka hans såg eg nokre linjer - ei av dei var «My momma done tol' me, when I was in knee pants.» Eg sa «Kvifor prøver du ikkje det?» Det var ein av særs få gonger eg foreslo noko slikt for John"
Då dei var ferdig å skrive songen, ringde Mercer ein ven, songar Margaret Whiting, og spurte om dei kunne kome og spele songen for ho. Ho foreslo at dei kunne gjere det fordi ho hadde Mickey Rooney, Judy Garland, Mel Tormé og Martha Raye til middag. I staden kom Arlen og Mercer heim til ho same kvelden. Margaret Whiting sa:
Dei kom inn bakdøra, sette seg ved pianoet og byrja å spele «Blues in the Night». Eg vil alltid hugse reaksjonen. Mel reiste seg og sa «Eg kan ikkje tru det.» Martha klarte ikkje å sei eit ord. Mickey Rooney sa «Det er det beste eg nokon gong har høyrt.» Judy Garland sa «Spel han ein gong til.» Dei spelte songen sju gonger. Judy og eg sprang til pianoet for å sjå kven som klarte å lære songen først. Det var ein herleg kveld.
Raudvengtrast
Raudvengtrast, Turdus iliacus, er ein fugl i trastefamilien. Arten har ei nordleg utbreiing i Europa og Asia. Han hekkar frå Island og Færøyane i vest, gjennom heile Fennoskandia, sørover til Polen, og vidare austover gjennom Russland og Sibir heilt til elva Kolyma nær Stillehavet. I siste del av 1900-talet etablerte fuglen seg som fåtalig men regelmessig hekkefugl i Skottland. Raudvengtrasten er delt i to underartar, den eine hekkar på Island og Færøyane, og den andre i resten av området. Raudvengtrasten er vanleg i mesteparten av Noreg.
Blues in the Night
Bakgrunn
I 1941 var «Blues in the Night» ein av ni songar som var nominert til Oscarprisen for beste song.
Raudvengtrast
Raudvengtrasten hekkar i all slags skog, men unngår større felt med samanhengande barskog. Ein reknar med at over 1 million par hekkar her i landet. Populasjonen gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kan vere relatert til klimaendringar. Han lever av meitemakk, vevkjerring og biller. Utanom hekkesesongen et han og frukt, bær og sniglar.
Blues in the Night
Versjonar på singellistene
Versjonar som har gått inn på singellistene i USA vart gjort av Woody Herman, Dinah Shore,  Jimmie Lunceford,  Cab Calloway, Artie Shaw og Rosemary Clooney. Versjonar som gjekk inn på singellista i Storbritannia vart sungen av Shirley Bassey og Helen Shapiro.
Raudvengtrast
Raudvengtrasten trekker sørover i september og oktober. Dei fleste funn av fugl som er ringmerka i Noreg vert gjort i Frankrike. Det er gjort funn så langt sør som Middelhavet og aust om Svartehavet. Raudvengtrastar overvintrar i Noreg i svært varierande tal. Somme vintrar med god tilgang på næring kan fuglane vere nesten vanlege på kystane i Sør-Noreg. Ved sterk kulde kan dei trekke sørover sjølv midtvinters. Trekket attende mot nord startar tidleg. Alt i april er han attende på hekkestaden. I Finnmark er han komen i midten av mai. Raudvengtrasten kjem oftast attende til same staden kvar sommar.
Blues in the Night
Versjonar på singellistene
Dinah Shore-versjonen recording gjekk inn på lista den 13. februar 1942 og låg inne i sju veker, med ein fjerdeplass som høgaste plassering.
Fylkesveg 854
Vegen byrjar ved Rundhaug og går nordover forbi Fleskanesan, kryssar E6 ved Bukta/Olsborg og går vidare nordover langs austsida av Målselvfjorden til Målsnes.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Blues in the Night
Versjonar på singellistene
Cab Calloway-versjonen vart gjeven ut på OKeh Records og gjekk inn på Billboard-lista den 6. mars 1942, og nådde åttandeplassen..
Artie Shaw-versjonen kom ut på RCA Victor Records og gjekk inn på Billboard-lista den 21. november 1941 og nådde tiandeplassen..
Rosemary Clooney kom ut på Columbia Records og gjekk inn på Billboard-lista den 26. september 1952 og nådde 29. plassen.
Birger Hatlebakk
Birger Hatlebakk, fødd i  Elnesvågen i Fræna kommune,  var ein norsk forretningsmann, skipar av industriverksemdene Glamox og Moxy og politikar. Han var vararepresentant på Stortinget frå Møre og Romsdal for Venstre i perioden 1969 til 1973.
1726
1726 (romartal MDCCXXVI)
Birger Hatlebakk
Utdanning og karriere
Birger Hatlebakk studerte til sivilingeniør ved NTH og underviste deretter ved Trondheim Tekniske Skole ei tid (1941). Samtidig eksperimenterte han med teknologi for produksjon av mellom anna vindmøller, koplingsbokser for elektriske anlegg, dørvridarar og det som skulle bli det viktigaste bidraget hans, glamoxering (1948), som er ei elektrokjemisk overflatebehandling av aluminium som gjorde overflata blank og veleigna som reflektorar i lysrøyrarmaturar. På grunnlag av denne teknologien som han utvikla, starta han bedrifta Glamox i 1950, som blei flytta til Molde i 1957, og som produserte lysarmaturar og elektriske varmeomnar. I 1974 etablerte han ein fabrikk for produksjon av dumparar, Moxy, i heimbygda Elnesvågen.
Referanse i populærkultur
Birger Hatlebakk er referert til i songen «Arne Armoen og personalsjefen» (1975) av Vømmøl Spellmannslag: Takket være strukturrasjonalisering, kapitalinvestering, indoktrinering, hatlebakkisering, sentralisering og inflasjon.
Ostrów
Ostrów er ei øy ved Austersjøen i deltaet til elva Wisła. Øya utgjer ein del av byen Gdańsk i Polen eller meir nøyaktig bydelen Mlyniska.
Nord for øya ligg Portkanalen, medan ei grein av Wisła kalla Leniwka renn sør for øya.
Ostrow høyrer til Gdanska Stocznia Remontowa, eit velståande industriselskap og Stocznia Gdanska, ei gruppe som høyrer til Stocznia Gdynia.
Gula Tidend
Gula Tidend var ei norsk avis som vart gjeve ut frå 1904 til 1996. Hovudkontoret låg i Bergen. Avisa hadde nynorsk som hovudmål, og fungerte som eit organ for målrørsla. Johannes Lavik skipa avisa og vart fyrste redaktør. Gulaprisen er ein journalispris til minne om Gula Tidend.
Tilje
Tilje eller tile er nemning for treflaker å trø på, både i båt og hus. Ordet har norrønt opphav: þilja.
Gula Tidend
Avisa var den fyrste norske som vart stoppa under okkupasjonen, og utstyret vart spreidd for alle vindar. Ho kom seint i gang att etter krigen og vart aldri meir dagsavis. Gula vart i fleire ti-år lokalavis for Nordhordland, stødde seg til jordbrukssamvirket, Det Norske Teatret og var politisk ideologisk Venstre og DLF, men hadde ei stund uoffisiell kjærleik til Høgre.
Avisa gjekk i 1972 ihuga inn for norsk medlemskap i Den europeiske fellesmarknaden (EF/EEC). Olav Gullvåg var nokre år bladstyrar i mellomkrigstida (Spelet om Heilag Olav). Opplaget var lenge rundt 6000 og avisa kom tre dagar i veka. Gula Tidend vart ei stund kalla journalistskulen på Vestlandet, fordi mange fekk lære avisfaget der. Jon Fosse byrja til dømes sitt liv som skrivande menneske i avisa. Den eigentlege bladstyraren i Gula Tidend dei siste ti-åra avisa levde var redaksjonssekretær Simon Kringnes. Han heldt ein låg profil utover, men han var i avisa kvar dag, og det var han som dreiv butikken.
Tilje
I hus kan ordet vise til tregolvet generelt, eller berre eit golvbord. Det kan og tyde dansegolv: Golvtil.
I bruksbåtar av tre er tilje treflaken ein stig på i roma mellom toftene. I Nord-Noreg er nemning plikt vanleg. Lenger sør brukar ein plikt eller plitt om ei tilje som spissar av i skuten på båten (skottplikt). Tradisjonelt er ei tilje ein flake som er laga av bord som er nagla i ein eller to tiljeåsar. Det har då vore brukt grovt tilskorne trenaglar. Tiljene er til å takast opp når båten skal ausast eller når han vert sett på land. Difor er det bora hòl i dei. Hòlet kan vere så stort at ein får tak på tilja ved votten på. Tiljene har namn etter romet dei ligg i.
J.C. Dahl
Johan Christian Clausen Dahl var ein norsk kunstmålar. Han vert ofte omtala som J. C. Dahl eller I. C. Dahl.
Biografi
Han blir rekna som den første norske biletkunstnaren som kunne måla seg med europeiske meistrar, og som ein av grunnleggjarane av den nasjonalromantiske kunsten som oppstod ved byrjinga av 1800-talet.
Dahl blei fødd i Bergen i 1788 som den eldste av fleire søsken. Far hans (Claus Dahl) var fiskar og flyttmann. I.C. Dahl skulle eigentleg bli handverksmålar, men etter kvart som talentet hans blei oppdaga, blei han hjelpt økonomisk av Lyder Sagen slik at han kunne gå på teikneskule. Dahl studerte mellom anna hjå Johan F. L. Dreier og seinare på Det Kongelige Danske Kunstakademi i København.
I København bygde han seg opp eit namn og flytta seinare til Dresden der han blei professor ved kunstakademiet. Her la han grunnlaget for den norske nasjonalromantiske retninga. Dahl var på stadige besøk til Noreg for å få inspirasjon.
Curling
Curling (uttala kørling) er ein presisjonsidrett som kan minne om boccia eller petanque, men blir spelt på is med tunge polerte steinar i staden for plast- eller metallkuler. Banen er 42 meter lang og 5 meter brei, og steinen veg drygt 18 kg. Sporten blir drive i omkring 40 land, av desse er Canada størst med omkring ein million aktive curlarar.
Sporten vart funne opp i Skottland på 1500-talet. Curling har vore olympisk øving sidan 1998.