cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thames på New Zealand
Historie
Thames vart bygd opp frå to tidlegare busetnader, Grahamstown og Shortland, der mange av dei opphavlege bygningane enno står. Shortland låg sør for Thames og vart grunnlagt 27. juli 1867 då James Mackay, kommissær for Hauraki District fekk i stand ein avtale med lokale māoriar. Avtalen sikra rettane til lokale mineralførekomstar, og førte til opninga av gullfeltet Thames Goldfield 1. august. Grahamstown vart grunnlagt året etter i nordenden av den noverande Thames, om lag halvannan km frå Shortland. Dei to busetnadane gjekk saman i 1874, etter at det viste seg at hovudåra i gullførekomsten låg i Grahamstown. Shortland vart mindre viktig til omkring hundreårsskiftet då Hauraki Plains vart opna for jordbruk og jarnvegsstasjonen i Shortland vart opna.
Områda med gullførekomstar i Thames var ått av māoriar, viktige delar av det høyrde til Taiparifamilien. I 1878, då Wiremu Hōterene Taipari gifta seg med ei kvinne frå Ngāti Awa iwien i Whakatāne, kom treskjærarar frå Ngāti Awa til Thames og bygde eit møtehus ved Pārāwai som bryllaupsgåve til paret. Huset, som fekk namnet Hotunui til ære for ein av dei viktige forfedrane i iwien Ngāti Maru, står no i Auckland War Memorial Museum.
884
884 (romartal DCCCLXXXIV)
On the Cobbles
On the Cobbles var det 22. og siste studioalbumet til den skotske musikaren John Martyn som kom ut medan han levde. Det siste, «Heaven and Earth», kom ut posthumt. Dette albumet kom ut 26. april 2004. Albumet vart spelt inn forskjellige stader i Irland, Storbritannia og USA.
Dobritsj
Dobritsj kan vere:
On the Cobbles
Albumet vart spelt inn etter at Martyn hadde amputert høgrefoten under kneet våren 2003 og albumet var dedisert til kirurgane og sjukepleiarane på den ortopediske avdelinga ved Waterford Hospital i Waterford i Irland.
Blant gjesteartistane på albumet finn ein Paul Weller på «Under My Wing», Mavis Staples på «Goodnight Irene», Nick McCabe og den mangeårige samarbeidspartnaren Danny Thompson.
Han spelte sin eigen «Go Down Easy» frå Solid Air i 1973, men i ein versjon som nesten ikkje er til å kjenne att. Utgåva vart opphavleg spelt inn i 1992 for ein ballett. Martyn spelar mykje meir akustisk gitar på dette albumet enn han hadde gjort sidan 1970-åra.
Enna
Enna (siciliansk Castrugiuvanni; gresk Ἔννα, Enna; latin Henna eller stundom Haenna) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Enna på Sicilia og har om lag 30 000 innbyggjarar. Byen ligg høgt over den omliggande landsbygda i ei høgd nesten 1200 meter over havet. Enna er den høgasteliggande provinshovudstaden i Italia.
Historie
Området rundt Enna har vore busett sidan førhistorisk tid. Ennsa var ein viktig by på Sicilia i antikken og ligg nesten så sentralt på Sicilia som ein kjem. Derfor vart byen stundom kalla «navlen til Sicilia». Byen vart grunnlagd på ei svær høgd med bratte klipper på alle kantar, bortsett frå eit par stader som var lette å forsvare. I tillegg var byen rik på vatn medan ei slette med ein omkrins på om lag 5 km vart nytta til jordbruk. Slik sett var byen ein naturleg og sjølvberga festning.
Stephanus av Byzantium skriv at Enna var ein koloni frå Siracusa, grunnlagd 80 år etter moderbyen (654 fvt.), men han er ikkje nemnd som ein av koloniane til Siracusa av andre forfattarar i antikken, og det er lite sannsynleg at innbyggjarane frå Siracusa reiste så langt inn i landet så pass kort tid etter at deira eigen by vart grunnlagd. Dei første kjeldene om Enna tyder på at han var ein siculisk by, dei opphavlege innbyggjarane på Sicilia, som øya er kalla opp etter. Dionysius I av Siracusa prøvde fleire gonger å erobre byen, først ved å støtte byen og overtale dei til å gje han makta, og seinare med eit åtak. Det var først etter at han hadde erobra fleire av nabobyane i området at han klarte å innta Enna. Under den første punarkrigen vart Enna nemnd fleire gonger. Han vart først erobra av kartagarane under Hamilcar, og så gjenerobra av romarane, men i begge tilfelle med list og ikkje makt. (Diod. xxiii. 9. s. 503; Pol. i. 24.) Under den andre punarkrigen, medan Marcellus var opptatt med omleiringa av Siracusa (214 fvt.) vart Enna åstad for ein frykteleg massakre. Pinarius, guvernøren i Enna, såg at mange av dei sicilianske byane vende seg mot romarane, og i frykt for at sine eigne innbyggjarar skulle gjere det same, lét han den romerske garnisonen samle saman innbyggjarane i teateret og ta livet av samtlege. Han lét så soldatane plyndre byen. (Liv. xxiv. 37-39.) 80 år seinare kom Enna igjen i fokus som hovudkvarteret for den første slavekrigen på Sicilia (134-132 fvt.), som først braut ut her under Eunus. Han tok over makta i Enna og frå denne sentrale posisjonen på øya kunne han styre operasjonane sine og sende ut plyndringstokt på heile øya. Enna var siste by som heldt ut mot prokonsul Rupilius.
Arthur Honegger
Arthur Honegger var ein sveitsisk komponist som var fødd i Frankrike og budde store delar av livet sitt i Paris.
Han var med på å skipa gruppen Les Nouveaux Jeunes med mellom anna Darius Milhaud og Erik Satie, kjend som Les Six frå 1920.
Mannen som elsket Yngve
Mannen som elsket Yngve er ein roman av Tore Renberg. Boka vart fyrste gong utgjeven i 2003 på Oktober forlag og er også omsett til fleire språk. Filmen med same namn, som er basert på romanen, hadde premiere på norske kinoar 15. februar 2008.
Handling
Romanen handlar om eit stort dilemma for hovudpersonen i boka – ein tenåring som går i andreklassen på vidaregåande skule i Stavanger.
Den til då høgst heterofile Jarle forelskar seg i Yngve. Yngve er ein innflyttar som spelar tennis og som ligg lysår bak gjengen når det gjeld innsikt i dei store spørsmåla i livet. Jarle må vere ærleg mot seg sjølv og kjenslene sine og kjem dermed inn i eit nett av løgner overfor den gamle gjengen. Rollespelet går over styr og Jarle går brutalt på trynet.
Vitskap i 1873
Vitskapsåret 1873 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1873.
Salo Flohr
Salomon (Salo) Mikhailovitsj Flohr, var ein tsjekkoslovakisk og seinare sovjetisk stormeister i sjakk og sjakkskribent. Han var blant dei beste sjakkspelarane i verda på 1930-talet.
Han var fødd i Horodenka i Galicia i det dåverande Austerrike-Ungarn, no i Ukraina, i ein jødisk familie. Foreldra vart drepne under den første verdskrigen, og Salo Flohr og ein bror flykta til Tsjekkoslovakia som etter avslutninga av krigen vart ein sjølvstendig stat. Han slo seg ned i Praha, der han mellom anna ved å spele sjakk om pengar på kafear utvikla seg til ein svært sterk sjakkspelar. Utover 1930-talet hadde han ei rekkje med svært gode resultat i sjakkturneringar.
Salo Flohr blei i 1937 utpeika av Verdssjakkforbundet FIDE som den neste utfordraren til verdsmeisteren i sjakk Alexander Alekhine. Men FIDE hadde på denne tida inga styring med verdsmeisterskapen i sjakk, og før ein hadde blitt samde om vilkåra for ein tvekamp om VM-tittelen, så hadde Salo Flohr blitt nr. åtte og sist i AVRO-turneringa i sjakk i 1938, og var dermed ute av biletet som førsteutfordrar.
Då Tyskland invaderte Tjekkoslovakia i 1938 kom Flohr som jøde i ein vanskeleg situasjon. Han fekk etter kvart hjelp, mellom anna av sin venn Mikhail Botvinnik til å kome seg til Sovjetunionen, der han slo seg ned, og fekk statsborgarskap i 1942.
Resultata til Flohr under og etter krigen kom aldri opp mot nivået på 1930-talet. Då det skulle peikast ut deltakarar til VM i sjakk 1948, tok ein utgangspunkt i dei 6 attlevande deltakarane frå AVRO-turneringa, men Flohr blei erstatta av Vassilij Smyslov, Sovjetunionen som hadde vesentleg betre resultat å vise til på 1940-talet. Salo Flohr kvalifiserte seg frå intersoneturneringa i Saltsjöbaden i 1948 til kandidatturneringa i Budapest i 1950, der han delte plassen 8 til 10, sisteplassen. Deretter trekte han seg i stor grad tilbake frå aktivt turneringsspel, og blei sjakkjournalist fram til han døydde.
883
883 (romartal DCCCLXXXIII)
531 Zerlina
531 Zerlina er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 12. april 1904 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Kaffikvern
Kaffikvern er ei kvern som vert nytta for å mala brende kaffibønner til høveleg store bitar før kaffien vert koka eller trekt. Ei kaffikvern kan vere manuell eller elektrisk.
Skjelfjorden
Skjelfjorden er ein fjord på Flakstadøya i Flakstad kommune i Lofoten. Fjorden strekkjer seg 7 km nordover til Indre Skjelfjord i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Grimsholmen i vest og Vindnesskaftet i aust. Øya Kunna ligg midt i innløpet like ved fiskeværet Sund som ligg på vestsida. Ytre Skjelfjord er ei anna grend som ligg på austsida, om lag halvvegs inn i fjorden.
Fv803 går på austsida av fjorden ut til Ytre Skjelfjord.
9. juli
9. juli er den 190. dagen i den gregorianske kalenderen (191. under skotår). Det er 175 dagar att av året.
Billy Strange
William Everett «Billy» Strange var ein USA-amerikansk songar, låtskrivar, gitarist og skodespelar. Han var studiomusikar og vart kjend frå Wrecking Crew, og innlemma i Musicians Hall of Fame and Museum som ein del av The Wrecking Crew i 2007.
Biografi
Strange slo seg saman med Mac Davis og skreiv fleire hitsongar for Elvis Presley, som «A Little Less Conversation», kjenningsmelodien til Charro!, og «Memories». Strange skreiv òg musikk for to Presley-filmar, Live a Little, Love a Little og The Trouble with Girls. Han skreiv òg «Limbo Rock» som vart spelt inn av The Champs og Chubby Checker.
Langøy
Langøy kan vere fleire stader:
Billy Strange
Biografi
Strange spelte gitar på fleire Beach Boys-hittar, som «Sloop John B» og på albumet Pet Sounds. Han spelte òg gitar for Nancy Sinatra, Jan & Dean, The Ventures, Willie Nelson, The Everly Brothers, Wanda Jackson, Randy Newman og Nat King Cole blant fleire. Ein av dei mest kjende framføringane hans var på Nancy Sinatra sin versjon av «Bang Bang (My Baby Shot Me Down)».
Strange arrangerte og dirigerte alle albuma til Nancy Sinatra på Reprise i tillegg til Nancy Sinatra og Lee Hazlewood si plate for RCA Records,, Nancy & Lee Again og albumet Nancy & Lee 3 i 2003. Han arrangerte òg Sinatra og Mel Tillis-albumet Mel & Nancy i 1981. Han arrangerte og dirigerte for Frank Sinatra, Dean Martin, Sammy Davis jr., Duane Eddy og Elvis Presley. Ein av dei mest kjende arrangementa hans var «These Boots Are Made for Walkin'» for Nancy Sinatra. Strange song òg for Steve McQueen i Baby the Rain Must Fall.
Strange spelte kjenningsmelodiar for mange Disney-filmar og TV-show som «The Munsters» (1964), «Batman» (1966) og «Have Gun – Will Travel» (1957). Han er gitaristen som spelar på kjenningsmelodien til «The Munsters».
«A Little Less Conversation», som han skreiv med Mac Davis, vart nytta i DreamWorks-filmen Shark Tale (2004) og Megamind (2010).
Ksjen
Ksjen (russisk Кшень) er ei elv i Kursk og Orjol oblast i Russland og ei av sideelvane til Raske Sosna frå venstre. Elva er 130 km lang.
Billy Strange
Biografi
Han song sin eigen song, «The Ballad of Bunny and Claude», i Merrie Melodies Bunny And Claude (We Rob Carrot Patches) (1968) og The Great Carrot-Train Robbery (1969).
Ksjen
Byen Ksjenskij ligg ved elva.
Elva spring ut frå ein ås i Timskom rajon. Dei største sideelvane hennar er Grjaznaja frå høgre og Vilsjanka og Barantsjik frå venstre. Ho frys til i november og vert isfri att i mars eller april.
Avaldsnes
Avaldsnes er ein gard, ein tettstad og eit sokn i Karmøy kommune i Rogaland fylke. Det har tidlegare òg vore ein eigen kommune.
Avaldsnes er best kjend som eit gammalt norsk hovdingsete og den første norske kongsgarden. Det er gjort særs rike funn frå mest heile førhistoria i dette området. Avaldsnes er vald som tusenårsstad for Rogaland fylke. Nordvegen er eit gamalt namn på Karmsundet, og skal ha gjeve opphav til namnet Noreg.
Staden er kalla opp etter sogekongen Augvald, som hadde herredømet over området rundt, særleg kystleia. Etter slaget i Hafrsfjord om lag 872 la Harald Hårfagre hovudgarden sin til Avaldsnes, noko som gjer det til det eldste kongssetet i Noreg.
Seinare forfall kongsgarden, og det viktigaste landemerket på staden blei Avaldsnes kyrkje (Olavskyrkja), som Håkon Håkonsson bygde i 1250. Kyrkja er ei av dei største steinkyrkjene frå mellomalderen i landet, og hadde status som kongeleg kollegiatkyrkje.
Gravhaugar
Grønhaug var ein annan storhaug, noko nærare kyrkjestaden. Han vart undersøkt i 1902, og inneheldt òg eit 15 meter langt skip. Grava hade vore plyndra, etter alt å døme kort tid etter jordfestinga, og store delar av den døde og gravgodset var fjerna. Det som er att viser at den døde hadde vore ein godt vaksen mann, og radiologisk datering viste at gravlegginga har funne stad i første halvdel av 900-talet.
Vikingmuseum
I dag har ein rekonstruert ein vikinggard på Avaldsnes som del av det nye historiesenteret. Nordvegen Historiesenter på Avaldsnes vart opna den 29. april 2005 av Dronning Sonja. Senteret legg vekt på området si historie.
Avaldsnes tettstad
Tettstaden er frå siste sekelskiftet samanvaksen med Haugesund tettstad. Ved folketeljinga i 1990 hadde han 2 319 innbyggjarar, og strakte seg sex kilometer frå Bø i nord til Håvik i sør.
882
882 (romartal DCCCLXXXII)
Avaldsnes
Avaldsnes sokn
Soknet ligg nord på Karmøy, høyrer til Karmøy prosti og har 4 562 innbyggjarar (2013).
Før i tida var soknet fleirdobbelt større. Kopervik sokn blei utskilt i 1855, Førresfjorden sokn i 1893 og ein stor del av Norheim sokn i 1983.
Avaldsnes kommune
Allereie då kommunane blei innførte ved formannskapslovene i 1837 blei Avaldsnes ein eigen kommune. I 1866 blei Kopervik ladestad frådelt, og det gjenverande Avaldsnes hadde då 4 735 innbyggjarar. I 1909 blei resten av Kopervik sokn utskilt som Kopervik (frå 1916 Stangaland) kommune, og då var 3 213 innbyggjarar igjen i Avaldsnes kommune.
I 1965 blei kommunen oppløyst. Den austlegaste delen (Førresfjorden sokn unnateke Kolnes krins, og Gismarvik krins av Avaldsnes sokn), med 994 innbyggjarar, blei innlemma i Tysvær kommune. Resterande delar, med 4 153, blei lagde til den nyskipa Karmøy kommune.
Aspropótamos i Evrytanía
Aspropótamos (gresk Ασπροπόταμος) er ein tidlegare kommune i periferieininga Evrytanía i Sentral-Hellas i Hellas. Aspropótamos inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Ágrafa.
Vorfjorden
Vorfjorden er ein fjord i Moskenes kommune i Lofoten. Fjorden strekkjer seg nesten 2 km nordover til Fløvatnet.
Fjorden har innløp mellom Olstindsneset vest og Festhælen i aust. Fiskeværet Hamnøya ligg like søraust for fjorden, medan Reine ligg rett sør. Vestover går Kjerkfjorden. Olstinden ligg på vestsida av fjorden. På austsida ligg Lilandstinden.
In My Time of Dying
«In My Time of Dying» er ein tradisjonell gospelsong som fleire gonger er spelt av rockeartistar sidan tidleg i 1960-åra. Den første kjende innspelinga av songen var med tittelen «Jesus Make Up My Dying Bed» innspelt av blues-gospel-gitaristen Blind Willie Johnson i perioden 1927-1930. «Jesus Goin' A-Make Up My Dyin' Bed» er nemnd i historikaren Robert Emmet Kennedy sin Black Cameos, som kom ut i 1924. Han skriv at songen vart spelt av gatemusikantar i Louisiana, og songen vert òg nemnd i Index to Negro Spirituals av Cleveland Library. I dag er ikkje utgåva til Johnson registrert nokon stad og han er offentleg eigedom. Charlie Patton si utgåve vart kalla «Jesus is a Dying-Bed-Maker» «In My Time of Dying» er òg spelt av mellom andre Shocking Blue, Martin L. Gore, John Cougar Mellencamp, The Be Good Tanyas, Jeff Lang, Bob Dylan og Led Zeppelin.
Bob Dylan-utgåva
Songen vart meir kjend i popverda då Bob Dylan spelte ei utgåve av songen på debutalbumet Bob Dylan i 1962. Her heitte songen «In My Time of Dyin'».
Dylan si utgåve er truleg basert på Joshua White si innspeling frå 1933.
Led Zeppelin-utgåva
«In My Time of Dying» er den lengste studioinnspelinga til Led Zeppelin og avsluttar side ein på dobbelplata Physical Graffiti frå 1975 med ei lengd på 11:05. Det er ingen lange instrumentalparti, trass i den lange lengda.
Jimmy Page spelte ein sjeldan gong slidegitar. John Paul Jones spelte bandlaus bass, medan den kraftige trommelyden til John Bonham vart spelt inn på same måte som på «When the Levee Breaks» frå fjerdealbumet deira.
Kinesisk nyttår
Kinesisk nyttår er den viktigaste av dei tradisjonelle kinesiske høgtidene. I løpet av femten dagar feirar kinesarar verda over overgangen frå eitt år i den kinesiske kalenderen til eit anna.
Tena
Tena er hovudstaden i Napoprovinsen i Ecuador. Byen har 17 000 innbyggjarar.
Billy Cobham
William C. Cobham er ein amerikansk trommeslagar, og ein av grunnleggjarane av fusionsjangeren innan jazzen.
Cobham vart fødd i Panama, men familien flytta til New York då Cobham var fire år gamal. I New York spelte han i trommekorpset «St. Catherine’s Queensmen», og han kom seinare inn på High School of Music and Art i New York. Etter skulegangen gjekk han inn i militæret, der han spelte i U.S. Army Band. Då han var ferdig med militæret, i 1968, byrja han å turnere med pianisten Horace Silver. Dette året opptredde han også med Stanley Turrentine, Shirley Scott og George Benson. Han spelte med Silver i åtte månader, før han i 1969 starta fusionbandet Dreams (andre medlemmer i dette bandet var Michael Brecker, Randy Brecker og John Abercrombie). Etterpå byrja han med Miles Davis, der han kom med som ein av perkusjonistane på Bitches Brew-innspelingane. Seinare fekk han ei større rolle i bandet, og han spelte han inn fleire plater med Davis.
I 1971 slutta han hjå Davis og byrja Mahavishnu Orchestra med John McLaughlin. Deira første plate, Inner Mounting Flame, skulle vise seg å bli ein klassikar. Dei originale bandmedlemmene heldt saman berre til 1973. I løpet av denne tida hadde Cobham byrja studioinnspelingar med fleire andre fusionartistar, som t.d. George Benson, Stanley Turrentine, Freddie Hubbard og Grover Washington, Jr..
Etter Mahavishnu var oppløyst gav han ut si debutplate som soloartist, Spectrum, som var prega av gitaristane John Scofield og Tommy Bolin. Han gav ut ei rekkje plater under sitt eige namn i løpet av 1970-åra, med prominente musikarar som John Abercrombie og George Duke.
I tillegg til jazzprosjekta han jobba med, spelte Cobham i 1980- og 1990-åra med Greatful Dead, Jack Bruce og Peter Gabriel. Han starta eit fusionband («Paradox») med tyske musikarar og ein akustisk kvartett («Nordic») med dei norske musikarane Tore Brunborg, Terje Gewelt og Bugge Wesseltoft, og han leier gruppa «Jazz is Dead», som spelar Greatful Dead-materiale.
532 Herculina
532 Herculina er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. april 1904 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Hornád
Elva er ei sideelv til Sajó, som igjen er ei sideelv til Tisza. Hornád har utspring i Nedre Tatra, sørvest for Poprad og renn gjennom dei slovakiske regionane Spiš og Abov, og det ungarske fylket Borsod-Abaúj-Zemplén. Elva er 286 km lang, der 193 km renn i Slovakia. Av byar langs elva finn ein Spišská Nová Ves og Košice, begge i Slovakia. Ho munnar it Sajó søraust for Miskolc.
Crişul Repede
Crişul Repede (på rumensk) eller Sebes-Körös (på ungarsk) er ei elv på 209 km i Bihor i Transylvania i Romania og søraust i Ungarn. I lag med elvane Crişul Alb (Kvita Criş) og Crişul Negru (Svarte Criş) utgjer ho dei tre Criş elvane («Cele Trei Crişuri»). Desse vert rekna som dei viktigaste elvane i regionen Crişana i Romania. Historisk, då Crişana var ein offisiell region (i dag er Romania delt inn i 40 fylke), var Criş-elvane dei viktigaste i regionen.
Crişul Repede renn gjennom byen Oradea, hovudstaden i Bihor. Ho munnar ut i Körös (Criş) nær Gyomaendrőd i Ungarn.
Dei sameinte nasjonane
Organisasjonen har ei generalforsamling der representantar frå alle medlemslanda sit. Tryggingsrådet er eit mindre organ med ein handfull land som har moglegheit til å handla raskare. Generalforsamlinga og administrasjonen til SN ligg i New York. SN har òg dotterorganisasjonar som konsentrer seg om ulike felt, som UNICEF (barn), UNESCO (kultur), WHO (helse), UNHCR (flyktningar) og UNHCHR (menneskerettar). Organisasjonen har seks offisielle språk; engelsk, fransk, spansk, russisk, arabisk og kinesisk (mandarin).
SN fekk Nobels fredspris for 2001.
Gimmestad kyrkje
Gimmestad kyrkje står på Gimmestad vest for Sandane i Gloppen kommune, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1910.
Dei sameinte nasjonane
Historie
SN er ein etterfølgjar av det eldre Folkeforbundet. SN blei til etter Den andre verdskrigen, på ein konferanse i San Francisco der femti statar var med. 24. oktober 1945 hadde dei fleste landa som var med ratifisert avtalen, og dette vert derfor rekna som grunnleggjingsdagen.
Gimmestad kyrkje
Kyrkja er teikna av Niels Stockfleth Darre Eckhoff og har sitjeplassar til 315 personar. Ho erstatta Gimmestad gamle kyrkje, som er frå 1600-talet, som soknekyrkje i Gimmestad sokn. På Gimmestad tok dei vare på gamlekyrkja som kulturminne i staden for å rive henne, og dei har no to kyrkjer liggjande nokre få hundre meter frå kvarandre.
Dei sameinte nasjonane
Historie
Namnet «United Nations» er likevel eldre. Det blei først foreslått av den amerikanske presidenten Franklin D. Roosevelt og brukt i 1942 om landa som allierte seg mot aksemaktene under andre verdskrigen.
Humler
Humler er ei insektgruppe innan ordenen årevenger. Gruppa høyrer til biene, og er plassert i familien Apidae, humler og bier, saman med mellom anna honningbier. Humler har tjukk og brei, vanlegvis tett hårdekt kropp, vengene verkar små i forhold til kroppen. Berre arbeidarane hjå humler som lever sosialt, i samfunn, har stikkebrodd. Fleire av artene er såkalla «gaukehumler» og lever som snyltarar i bolet til dei sosiale humlene.
Humler vert rekna som viktige for pollinering av mange planteslag, og i seinare år det vorte vanleg med «ferdiglaga» humlebol i veksthus. Humlebestanden lèt seg lett påverke av landbruk, skogbruk, hagebruk og andre slike aktivitetar. Humlene si viktigaste næring er nektar og dei samlar pollen som mat til avkommet.
Det er over 250 ulike humler i verda, dei fleste på den nordlege halvkula, men dei er også vanlege på New Zealand og Tasmania. Ein reknar med at det er 34 arter i Noreg.
Inndeling og artar
Tradisjonelt har humler vore delt inn i to slekter, sosiale eller «ekte humler» og gauk- eller snyltrehumler. Det er usikkert kor mange humler som finst i Noreg. Ein har ein del underartar som kan vise seg å vere sjølvstendige artar, og ein har artar som ein ikkje har sikre funn av i nyare tid. Nokre humleartar som finst i nabolanda kan når som helst dukke opp i Noreg. Ein reknar likevel med at det er 33 artar i Noreg.
Utsjånad og identifisering
Humla er kjenneteikna av sin noko tjukke og breie kropp, som oftast er tetthåra. Dei fleste humler er svarte med band av brunt, raudoransje, gult eller gråkvitt.
Fargane på pelsen er viktig når ein skal finne kva art humla er. Men variasjonane frå art til art er store, så skal ein vere mest mogleg sikker så bør ein undersøkje humla med aukeglas og få tak i ein god bestemmingstabell. Skal ein ha ei sikker bestemming av hannhumla er det faktisk mikrostrukturar på hannen sine kjønnsorgan som kan fortelje oss kva for ein art ein har framfor seg. Likevel vil ein stort sett kunne gjere ei rimeleg god grovbestemming ved hjelp av farge og kroppsform.
Venger
Vengene er normalt gjennomsynlege, kanskje med eit svakt brunskjær. Nokre humler har likevel mørke venger, som taigahumla (Bombus sporadicus). Steingaukhumla (Psithyrus rupestris) har brunsvarte, mesta heilt ugjennomsynlege venger.
Brodd
Berre hohumler (dronningar og arbeidarar) har ein giftig stikkebrodd, som er «omdanna» frå eggleggingsrøret. Normalt er han trekt inn i bakkroppen. Brodden er glatt, utan mothakar, difor kan same humla stikke fleire gonger i motsetnad til honningbiene, som har mothakar, sånn at dei berre kan stikke éin gong.
Humlestikket kan opplevast som ei brennande smerte. Denne brennande smerta har ført til den heilt ukorrekte påstanden ein av og til høyrer om at «humlene stikk ikkje, dei brenn». Men humlene har brodd, og når dei stikk kjem ei sterk smerte. Stikket er likevel ikkje farleg med mindre ein reagerer allergisk. Dersom humlene får vere uforstyrra, er dei særs fredlege. Dei stikk berre når dei dei føler seg direkte trua. Humlestikk er difor langt sjeldnare enn vepse- og bistikk.
Storleik
Storleiken på humla kan variere frå ørsmå arbeidarar til digre dronningar. Den enkelte lengda på kvart enkelt individ kan òg variere mykje, sidan bakkroppen kan strekkjast ut og trekkjast saman.
Duftstoff
Både hoer og hannar har heilt spesifikke duftstoff (feromon) som kan nyttast til ei sikker identifisering av humleartane. Ved hjelp av feromonanalysar har ein òg vore i stand til å skilje ut nye artar som tidlegare vart forveksla, eller som ein trudde var variantar av ein og same art. Eit døme på dette er liten fjellhumle som er vorte skilt ut frå lapplandshumle som ein eigen art. Ved hjelp av desse duftstoffa er humlene i stand til å finne riktig art å pare seg med.
Temperatur
Eit merkeleg fenomen hos humler er at dei er «varmblodige». Dei er i stand til å regulere kroppstemperaturen sin ved å forbrenne feitt og, ikkje minst, karbohydrat i form av sukker frå nektar. Aktive humler har ein temperatur i brystpartiet (thorax) på 35-40 °C. Ved stor aktivitet kan temperaturen kome opp i godt over 40 °C. Humlene har velutvikla mekanismar som sørgjer for å halde temperaturen hos aktive humler over 30 °C og under 44 °C.
Skal humla kunne flyge må temperaturen i brystpartiet vere over 30 °C. Ei nedkjølt humle må difor nytte ein god del tid på å verme seg nok opp til at ho kan flyge. Humler rugar på yngelen i bolet, og ved ruging ledast varme frå brystet og ut i bakkroppen. Blir temperaturen i brystet for høg, som ved flyging, så ledast overskotsvarme ut i bakkroppen.
Evna humlene har til å halde kroppen varm, gjer de òg i stand til å flyge ved låge temperaturar. I høgfjellet er det ikkje sjeldsynt å sjå ei stor humledronning flyge i snøvêr, med lufttemperaturar rundt null grader. Når humlene er rolege og inaktive, sett dei ned «termostaten» og blir «vekselvarme» og kroppstemperaturen tilpassar seg omgivnadene.
Blir ei kvilande humle forstyrra, prøver den raskt å få opp temperaturen, om anna ved å aktivere dei store vengemusklane. Vengene vil da i kvilestilling vibrere lett, og ein vil gjerne høyre ein brummelyd. Når ho er varm nok, vil ho kunne ta til vengene og flyge sin veg.
Planter
Humler finn ein stort sett alle stader kvar ein finn blomsterplanter som er tilpassa humler og bier. Dei forskjellige artane har ulike «blomsterpreferansar», men preferansane er kanskje ikkje så sterke som ein skulle tru. Mykje skuldast truleg konkurranse artane i mellom. Når konkurrentane forsvinn eller blir redusert i tal, ser ein ofte at andre humleartar «overtek» preferansen. Det ser ein tydeleg hos tyrihjelmen. I fråvær av tyrihatthumle finn ein ofte andre artar på denne planten. Er derimot tyrihjelmhumleførekomsten stor, er det mesta utelukkande denne arten ein observerer på tyrihjelm.
Storleiken, tungelengda og hovudforma til humla avgjer kor effektivt humlene kan hente nektar og pollen frå dei forskjellige plantane. Korttunga humler slit med å få tak i nektar frå plantar med lange, tronge kronrør, eller der nektaren er gøymt langt inne i blomen. Langtunga humler kan, til skilnad til dei korttunga, slite med å få tak i nektaren når han sitt grunt, da dei kan få problem med å posisjonere den lange snabelen til nektaren.
San Juan de Ambato
Ambato, med fullt namn San Juan de Ambato, er ein by midt i Ecuador som ligg ved elva Ambato. Byen er hovudstad i Tungurahuaprovinsen og har 154 095 innbyggjarar. Han er eit viktig senter for handel og transport i området, og måndagsmarknaden er den største salsplassen for kjøt, frukt og grønsaker i landet.
Humler
Planter
Plantar der arten klarer seg godt i konkurransen om ressursane blir ofte føretrekt. Mange artar har òg klare preferansar til kva habitat dei liker. Et døme på dette er tyrihjelmhumla, som helst oppsøkjer plantar i slekta hjelm (Aconitum).
San Juan de Ambato
Historie
Den 12. november 1821 vann frigjeringshelten Antonio José de Sucre eit viktig slag mot den spanske hæren i Ambato.
Humler
Bolet
Ulike humleartar stiller ulike krav til plasseringa av bolet. Nokre artar føretrekkjer åker og eng, andre barskog. Nokre artar plasserer bola over bakken, andre i underjordiske gangar.
San Juan de Ambato
Historie
Eit jordskjelv den 5. august 1949 øydela store delar av byen, slik at det er få bygningar igjen frå kolonitida. Fiesta de Ambato, ein frukt- og blomefestival halden i karnevalstida, blei starta for å koma seg frå øydeleggingane. Festivalen er i dag ein stor turistattraksjon. Den digre kvite domkyrkja i byen vart også bygd for å erstatta ei sterkt skadd kyrkje.
Humler
Sosiale humler
Det finst 26 artar sosiale humler i Noreg. Dei sosiale humlene dannar samfunn med fleire kastar, dronningar, arbeidarar og hannar som har forskjellige oppgåver. Humlesamfunnet er som regel markert mindre enn vepsen og bia sitt, og er samansett ofte berre av nokre få hundre individ. Eit slikt samfunn varer berre eitt år, til forskjell frå samfunna honningbier og maur dannar, som varer fleire år. Men det finst nokre humlesamfunn som er fleirårige. Desse humlene dannar svermar på same måte som biene. Ein slik humleart er til dømes den brasilianske arten Bombus atratus.
Samfunn
Dronningane er store hoer som kan parast, som kan overvintre og lage nye humlebol. Arbeidarane derimot er hoer som ikkje kan parast, og som manglar evna til å kunne overvintre. Men arbeidarane kan ta del i egglegginga dersom dronninga døyr eller mistar sin dominerande status i kolonien. Arbeidarane sine egg utviklar seg berre til dronar (hannar).
Dronningane parar seg om hausten og overvintrar på ein litt lunt stad, og det er berre dronningane som overvintrar for å etablere nye humlebol neste vår. Dronane kjem normalt litt seinare enn arbeidarane. Stort sett finn ein dronane frå midtsommar til langt ut på hausten. Arbeidarane og hannar døyr når seinsommaren og hausten kjem.
Som hos alle andre årevenger (veps), er alle hoer diploide (har eit dobbelt sett med kromosom), mens alle hannane er haploide (har eit enkelt sett med kromosom). Alle ufræva egg utviklast til hannar, medan alle befrukta egg utviklast til hoer. Dronninga kan sjølv regulere kva egg som skal befruktast. Sidan ingen arbeidarar kan parast, vil alle egg som arbeidarane legg utviklast til hannar.
Oppbygginga av bolet
Heilt ytst har bolet eit isolerande lag som er samansett av diverse passande materiale med god isolasjonsevne sånn at humlene klarer å halde riktig temperatur i bolet. Innanfor dette finn vi sjølve bolet som er bolkaka, og ofte òg av frittståande honningkrukker som er bygt i voks. Bolkaka består av kokongar, både nye og tomme kokongar som er laga av humlelarva sitt silkespinn. Vidare består bolkaka av larvekammer og eggceller som er bygd av humlevoks spedd med pollen for å gi voksen den rette fastleik. Dei tomme kokongane nyttast til å lagre nektar, og for nokre artar også pollen. Voks/pollen-blandinga nyttast også til å tette bolet, gjere isolasjonsevna betre og ha eit betre vern mot parasittar og plyndring. Nokre artar kan også byggje med voks rundt innflygingshull og gjere denne passasjen mindre. Andre artar fjernar isolasjonen og byggjer eigne vokstak over bolkaka.
Plasseringa av bolet
Humlene samlar eller byggjer svært sjeldan isolasjonslaget sjølv, men overtek som regel musebol og liknande til dette føremålet. Denne isolasjonen er særs viktig og heilt avgjerande for at humlene skal lykkast i å formeire seg. Humlene søkjer inn i musegangar på jakt etter musebol. Forsøk har vist at humlene av og til jagar bort dyret som frå før bor i bolet. Har ei humle først slått seg ned i eit musebol gir den ikkje så lett bolet att til musa.
Ein del humleartar, som trehumla Bombus hypnorum, tek også gjerne i bruk meisereir. Når meisane er borte snur ho heilt om på reiret, og når meisen kjem att klarer ofte humla å drive vekk meisen frå reiret. Humlene sitt bol plasserast alle stader kvar dei kan finne bra nok isolasjon i form av musebol, fuglereir og andre opphopingar av isolerande materiale. Ikkje sjeldsynt finn vi humlebol i isolasjonsmaterialet i hus.
Humler som åkerhumla Bombus pascuorum kan byggje opp bolet heilt frå grunnen av. Ho drar då tørt gras og anna passande isolerande materiale saman til eit bol. Trehumla kan nytte treflis eller isolasjon til hus i form av glaswatt eller steinull til sine bol. Aller helst fortrekker dei likevel musebol eller meisereir. Bol kan difor liggje under steinar, under ei rot, i jorda eller i eit morke tre, i fuglekassar eller i isolasjonen i hus.
Etablering
Så snart bolet er klart byrjar dronninga å samle inn pollen som leggast i ein klump på botn av bolet. Når denne klumpen har same storleik som ei lita ert, byggjer dronninga ei eggcelle med ei blanding av voks og pollen kvar ho legg 5-15 egg. Samstundes byrjar ho å byggje ei krukke i voks som ho etter kvart fyller med nektar. Dronninga rugar så på egga til dei klekkast, og nyttar nektaren til å produsere varme med. Så lenge dronninga rugar på egga har ho berre nødvendige turar når vêret er bra for å etterfylle nektar og pollen.
Jaffna
Jaffna (tamil யாழ்ப்பாணம் jāḻppaṇam «landet av harpesong» eller «harpisten sitt land») er ein hamneby i det nordlege Sri Lanka. Namnet er også knytt til halvøya som byen ligg på, og alle område som var delar av det gamle Jaffna-kongedømet. Byen er eit senter for tamilsk kultur på Sri Lanka. Han var lenge den andre største byen på øya etter hovudstaden Colombo, men han har vorten mykje skada i den srilankiske borgarkrigen, og har mist mykje av den tidlegare stillinga si.
Humler
Etablering
Humlene sitt bol skilar seg sterkt frå vepsebol og «bikubar». Medan larvene til vepsar og bier lever i separate «sekskanta» celler, lever larvene til humlene i store felles larvekammer. Før humlelarvene skal forpuppe seg, spinn dei ein silkekokong som omsluttar kvar enkelt larve heilt. Det er desse kokongane som feilaktig blir kalla humleceller, etter at humlen er klokke ut og har forlate kokongen. Ei slik «celle» nyttast berre ein gong og attbrukast ikkje som hos biene. Dei tomme humlekokongane blir likevel nytta til å lagre nektar/honning i. Voksen blir bruka om og om att på stadig nye stader i bolet.
Hos pocket-makers lagrast pollen i eigne lommer som sit på larvekammeret, medan hos pollen-storers lagrast pollen direkte i dei tomme kokongane. Hos pollen-storers blir larva fôra med ei blanding av pollen og nektar som hoene gulpar opp til dei. Hos pocket-makers blir larvene liggjande på ei pute av pollen som humlene dyttar ned i lommene og inn under larvene. Larvene blir hos desse liggande på eit teppe av pollen som dei kan ete direkte av.
Kull
Dei første humlekulla er normalt arbeidarar. Seinare kje, som regel nye dronningar litt før det kjem hannar. Men dette varierer sterkt. Dei siste kulla er likevel mesta alltid hannar.
Eit humlebol nyttast berre eitt år, så viss ein har fått nokre utrivelege humler i nabolaget, kan ein trøyste seg med at bolet er tomt og aude neste år. Men det er ikkje uvanleg at nye bol byggast like i nærleiken dersom humlene finn musebol, fuglereir eller anna passande bolmateriale.
Boltjuvar
Ikkje alle sosiale humler byggjer eigne bol. Nokre artar slik som kjempehumla Bombus hyperboreus ser ut til å oppføre seg som ei gaukhumle ved at ho tek over bolet til andre artar. Hos denne arten veit ein ikkje om det er arbeidarar, men dronninga har pollenkorger og deltek sjølv i arbeidet med å sanke nektar og pollen i motsetnad til hos gaukhumlene.
Temperatur i bolet
Humlebol med nok individ og god nok isolasjon held ein ganske konstant temperatur på om lag 30 °C. Fell temperaturen under 30 grader byrjar humlene å ruge på egg, larver og pupper for å få opp temperaturen. Dei forbrenner då mykje nektar. Populært sagt kan ein seie at nektaren eller honningen er humla si fyringsolje. Stig temperaturen for mykje over 30 grader vil arbeidarane byrje å vifte med vengene for å få luftsirkulering. Blir temperaturen faretrugande høg vil alle arbeidarane og dronninga ta del i å vifte i og rundt bolet for å få mest mogleg kjøling.
Arbeidsfordeling
Dei forskjellige humlene har ulike arbeidsoppgåver. Det er stort sett berre hoene som gjer arbeidsoppgåver i bolet. Nokre humler er utearbeidarar som samlar inn pollen og nektar, andre matar og steller egg og yngel. Andre ver bolet mot åtak, og atter andre syter for frisk luft ved å vifte med vengene. Men arbeidsoppgåvene glir ofte over i kvarandre eller kan variere med alderen til humla. Arbeidsoppgåvene styrast òg av humla sin status i kolonien.
Til og byrje med gjer dronninga alt arbeidet åleine, men etter kvart sluttar ho å samle mat og tek seg meir og meir av egglegging og yngelstell. Ei dominerande dronning vil mesta alltid byggje eggcellene kvar egga blir lagt sjølv. I eggcella legg ho mange egg, gjerne 10 - 15 eller meir. Før og under egglegginga jobbar hun veldig intenst. For kvart egg ho legg går brodden heilt ut. Nokre arbeidarar prøver ofte å legge egg sjølv, men dronninga er normalt raskt på pletten og et dei opp. Sjølv de aller minste arbeidarane er i stand til å leggje egg. Ein bitte liten arbeidar kan leggje eit «kjempeegg» som er mesta like stort som hele bakkroppen til humla.
Parasittar
Humlene og humlebola er mykje plaga av parasittar. Dette er ei særs viktig årsak til at humlebola raskt døyr ut, eller ikkje blir så store. Humlene er plaga med innvendige parasittar som gjer dei meir eller mindre sterile, eller endrar åtferd. Nokre parasittar går til åtak på larvene og et dei opp slik som parasittfluga Brachicoma devia som er veldig vanleg i humlebol. Men også sjølve humlebolet er plaga av humla sin «voksmòl» Aphomia sociella som et opp voks, kokongar og organisk avfall i bolet. Sakte men sikker går bolet i oppløysing, og hyllast etter kvart inn i mòllarvene sine silketrådar, for så til slutt å døy ut.
Mit
Om våren kan ein ofte sjå dronningar som er heilt besett av mit. Desse er så godt som heilt ufarlege for humlene. De berre nyttar humlene til å bli frakta til bolet. Mange mitar overvintrar saman med dronninga. Seinare sit dei på humler som skal ut og samle nektar og pollen, hopper av i blomen for så å krabbe opp på ei humle som seinare vitjar blomen. Sånn vil stort sett dei fleste bol bli smitta av mitar. Men i bolet et dei stort sett berre avføring og anna organisk avfall, og det er berre viss dei blir ekstremt mange at dei kan valde problem for humlene i bolet.
Gaukhumler/snyltrehumler
Desse humlene er sosiale parasittar, og samlar ikkje nektar og pollen. Dei manglar pollenkorger på bakføtene. Dei opptrer seg som gauken, legg egga i bolet til dei sosiale humlene, og lèt dei fø fram ungane. Men dei er ikkje heilt som gauken, fordi gaukhumla prøver å ta over humlebolet. Lykkast ho med det, blir det etter kvart berre gaukhumler i bolet. Som regel blir dronninga som før åtte bolet drepe, men av og til lever gaukhumledronninga side om side med den gamle dronninga. Det er likevel berre egga frå gaukhumledronninga som får utvikle seg vidare. Hos gaukhumlene er det berre dronningar og hannar, og gaukhumlearbeidarar finst ikkje.
Normalt har gaukhumlene faste vertsartar, men dei er ikkje alltid heilt vertstru. Gaukhumla sin pelsfarge stemmer normalt godt med verten sin pelsfarge. Gaukhumlene kan avslørast på deira noko meir tunge flukt og ein noko glinsande bakkropp, då dei vanlegvis har kortare og ikkje fullt så tett hår som dei ekte humlene. Då gaukhumlene ikkje samlar nektar og pollen sjølv, blir dei ofte sittande stille i blomane og kvile og ete pollen og nektar.
Som hos dei sosiale humlene er det berre dronninga (den kjønnsmogen hoa) som overvintrar. Det er kjent sju norske artar gaukhumler.
Forplanting
Humlene kan leggje både fræva og ufræva egg. Dei fræva egga utviklar seg til diploide hoer (dronningar og arbeidarar) medan alle ufræva egg utviklar seg til haploide hannar (dronar). For at humlene skal finne kvarandre, og ikkje minst riktig humleart, skil dei ut duftstoff (feromoner) som er artspesifikke.
Sjølve paringsritualet er ulike frå art til art. Det normale er at hannane har faste flygeruter. Dei har ein runde med varierande lengd med ein del faste punkt som de jamleg flyg innom og avset duftstoff som skal tiltrekkje seg dronningane. Desse punkta kan vere eit blad, ei grein, ein stubbe eller ein stein. Nokre artar har ruter som går like over bakken, medan andre kan gå oppe i trekrona. Dronninga oppsøkjer gjerne desse berøringspunkta kvar hannane har avsette sine duftstoff. Viss ein hann finn ei dronning i ruta si vil han med ein gong prøve å pare ho. Ofte flyg då dronninga av garde med hannen hengande fast og slår seg ned i eit tre eller liknande. Paret kan bli hengande saman i fleire timar.
Etter ei vellykka paring held hannen fram med å patruljere ruta si, medan dronninga flyg litt rundt og prøver å ete mest mogleg før ho finn ein egna stad å overvintre. Nye dronningar kjem gjerne attende ein 5-6 dagar og et mest mogleg pollen og nektar for å byggje opp feittreserva som skal nyttast under overvintringa.
Systematisk inndeling / norske arter
Det er 33 artar humler i Noreg.
Bestemmingslitteratur
Norsk entomologisk forening har utgitt ein rekkje Insekttabeller. Dette er små og billige hefte der ein kan avgjere insekt til artsnivå. Norske Insekttabeller 9 tek for seg dei norske artane av humler.
Boka The Humble Bee frå 1912 er vorten ein klassiker for alle humleinteresserte.
881
881 (romartal DCCCLXXXI)
Kjøttkvern
Kjøttkvern er ein kjøkenreiskap som vert nytta for å mala kjøtt, for å laga pølse, kjøttdeig og liknande.
Meltingskanalen
Meltingskanalen eller gastrointestinaltraktus (lat. tractus digestorius) er eit organsystem hos menneske og andre dyr som tek inn mat og bryt han ned for å hente ut og absorbere næringsemne. Restane, avfallsemna, blir sendt ut av kroppen i form av urin og avføring. Meltingskanalen er samansett av munnen, matrøyret, magesekken, tjukktarmen og tynntarmen.
Hjå menneske omfattar tarmkanalen tynntarmen med tolvfingertarmen og tjukktarmen med blindtarmen og endetarmen. Han strekkjer seg frå magesekken til endetarmsopninga og er mellom 7 og 9 meter lang. Tarmrøyret er omfatta av bukhinna. Opninga mellom magesekken og tarmkanalen kan lukkast med ein kraftig snøremuskel i portnaren (pylorus). Endetarmsopninga blir kontrollert av ringmusklar.
Hjå dei fleste virveldyr er tarmkanalen delt i ein fremre og bakre del, tynntarm og tjukktarm, som er skilde med ein innsnevrande klaff der ein også finn ein eller fleire blindtarmar. Store, kompliserte dyr har forlenga, buktande tarmkanalar der også flaten på innsida blir auka gjennom foldingar og tarmtottar. Slik kan dei ta opp næring som svarer til kroppsmassen deira. Meir primitive dyr, som rundmunnar, har eit nokså rett og einsarta tarmrøyr. Tarmen er kort hjå kjøtetarar og lang hjå planteetarar.
Virvellause dyr kan ha tarmkanal som er lik fordøyingskanalen. Nokre, til dømes flimmerormar, har ikkje analopning. I tillegg til musklar i tarmveggen kan dei også ha flimmerhår som flytter på tarminnhaldet.
Plevna
Plevna er eit tidlegare namn på byen Pleven i Bulgaria.
Plevna er òg namnet på ein stad i Romania:
21. juli
21. juli er den 202. dagen i den gregorianske kalenderen (203. under skotår). Det er 163 dagar att av året.
Lokomotiv
Eit lokomotiv er eit framkomstmiddel som trekkjer vogner på skjenelagde jarnbaneliner. Ein skil mellom ulike slags lokomotiv både etter motortypen og/eller etter kva det vert nytta til.
Yağlıdere
Yağlıdere er ein by og eit distrikt i provinsen Giresun i Svartehavsregionen i Tyrkia. Byen har kring 7 000 innbyggjarar (2010). Byen ligg i eine enden av Giresunfjella ved Yağlıdere-elva, som har gjeve namn til distriktet.
Den vesle byen Yağlıdere vart grunnlagd i 1811 med ein marknadsplass og ein stor moské.
Petsjorahavet
Petsjorahavet (russisk Печорское море eller Petsjorskoje more) er eit havområde nordvest for Russland og den søraustlegaste delen av Barentshavet. Havet grenser i vest til øya Kolgujev og i aust til vestkysten av Vajgatsjøya og Jugorskijhalvøya. I nord grenser havet til sørenden av Novaja Zemlja.
Petsjorahavet er grunt og i snitt berre 6 meter djupt. Det djupaste punktet er 210 meter. Søri havet går den austlege Kolgujevstraumen. Det er nokre få øyar nær kysten og den største av desse er Dolgijøya.
Petsjorahavet er blokkert av is frå november til juni. Den største elva som munnar ut i Petsjorahavet er Petsjoraelva.
Historie
Petsjorahavet fekk namn før Barentshavet fekk dagens namn. Resten av det som i dag er Barentshavet vart då kalla «Murmanskhavet» (Murmanskoje Morye).
Russiske pomorar, innbyggjarar ved kysten av Kvitsjøen, utforska havområdet og kysten av Novaja Zemlja sidan 1000-talet. Den første arktiske skipsruta, Den store Mangazearuta, frå Kvitsjøen til elva Ob og Jenisejbukta, starta frå siste halvdel av 1500-talet. Denne linja opna vegen til rikdommane i Sibir og var i drift til 1619, då han vart lagt ned av militære og politiske årsaker og frykt for at europearane skulle trenge inn i Sibir.
I dag vert det drive noko boring etter olje i Petsjorahavet ved oljefelta Dolginskoje og Prirazlomnoje. Dei negative økologiske følgjene av den industrielle utforskinga av kysten av Petsjorahavet har vore stor.
879
879 (romartal DCCCLXXIX)
878
878 (romartal DCCCLXXVIII)
Georgisk
Georgisk er eit kartvelsk (eller sørkaukasisk) språk som er majoritetsspråket i Georgia i Kaukasus, og minoritetsspråk i nabolanda Iran og Tyrkia. Jødegeorgisk er eit jødisk språk som er ein variant av georgisk, og som blir rekna som eit eige språk.
Olym
Olym (russisk Олым) er ei elv i Kursk og Lipetsk oblast i Russland og ei av sideelvane til Raske Sosna frå høgre. Elva er 151 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Georgisk
Klassifikasjon
Georgisk er det største og mest brukte språket i den kartvelske familien, andre kartvelske språk er svansk, mingrelsk og lazisk, som alle blir snakka i Georgia (de fleste lazisk-talarane bur i Tyrkia).
Olym
Ho spring ut frå Det sentralrussiske høglandet. 63 km frå munningen har elva ei middelvassføring på 6,5 m³/s. Olym frys til i november og vert isfri att i mars eller april. Elva kan ikkje nyttast til skipsfart. Delar av elva renn langs grensa mellom Liptesk og Orjol oblast.
Georgisk
Klassifikasjon
Det har ikkje vore mogleg å vise slektskap mellom georgisk og andre kaukasiske språk (ut over dei andre kartvelske språka).
Historie
Georgisk skilde seg sannsynlegvis frå mingrelsk og lazisk tidleg på 1000-talet f.K. Basert på graden av endring i språket går lingvistar som til dømes G. Klimov, T. Gamkrelidze og G. Machavariani ut i frå at det første skiljet i språkfamilien kom på 2000-talet f.Kr, då svansk skilde seg frå dei tre andre språka.
Georgisk har ein rik litteraturtradisjon. Det eldste verket på georgisk er «Martyrdommen til den heilage dronninga Shushanik» (წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ) av Iakob Tsurtaveli, frå det 5. århundre e.Kr.
Skriftsystem
Georgisk har vorte skrive med fleire skriftsystem i løpet av historia. I dag er det det georgiske alfabetet («mkhedruli») som blir brukt. Det georgiske alfabetet har 33 bokstavar som blir brukt til vanleg, og eit halvt dusin bokstavar som no er forelda. Bokstavane står nesten i eit ein-til-ein-tilhøve med lydane i georgisk.