cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abkhasia
Abkhasia (abkhasisk Аҧсны (Apsny), georgisk აფხაზეთი (Apkhazeti), russisk Абхазия (Abkhazija)) er ein de facto sjølvstendig republikk innanfor grensene til Georgia. Han ligg ved austkysten av Svartehavet og grensar til Russland i nord. Ingen internasjonale organisasjonar eller land har anerkjend sjølvstyret til Abkhasia, og han vert rekna som ein autonom republikk av Georgia (georgisk: აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, abkhasisk: Аҧснытәи Автономтәи Республика) med Sukhumi som hovudstad.
Ei lausrivingsrørsle av etniske abkhasarar kravde sjølvstende frå Georgia i 1992 og dette utløyste den georgisk-abkhasiske konflikten frå 1992 til 1993, der den georgiske hæren måtte sjå seg slått. Dette førte vidare til masseutflytting av georgiarar frå Abkhasia. Trass i våpenkvile i 1994 og med fredsbevarande SN-styrkar i området, har ein ikkje kome fram til noko løysing på konflikten, og området er framleis delt mellom dei to rivaliserande styresmaktene. Over 83 % av området er kontrollert av den russiskstøtta separatistregjeringa i Sukhumi, medan resten er styrt av representantar av ein de jure regjering i Abkhasia, det einaste organet som er internasjonalt anerkjend som styresmakt i Abkhasia. Han held til i Kodoridalen, som Georgia har kontroll over.
Geografi
Abkhasia dekkjer eit areal på om lag 8 600 km² i dei vestlege områda av Georgia. Kaukasusfjella ligg i nord og nordaust langs grensa mellom Abkhasia og Russland. I aust og søraust ligg den georgiske regionen Samegrelo-Zemo Svaneti; og i sør og søraust Svartehavet.
Abkhasia er svært fjellkledd, og Store Kaukasus, med enkelte andre fjellkjeder som utstikkarar, dominerer store delar av området med djupe dalar innimellom. Dei høgaste toppane i Abkhasia ligg i nordaust, og fleire strekkjer seg over 4 000 meter. Den komplekse topografien gjer at store delar av naturen i Abkhasia er urørt, og berre kystområda og dalane er dyrka, der ein produserer te, tobakk, vin og frukt.
Mange elvar med utspring i Kaukasusfjella renn gjennom Abkhasia. Dei største elvane er Kodori, Bzyb, Ghalidzga og Gumista. Elva Psou fungerer som grense mellom regionen og Russland, medan elva Inguri er grense mellom Abkhasia og resten av Georgia. Det finst fleire innsjøar i området, og Ritsa er den mest kjende av desse.
Klima
Sidan Abkhasia ligg ved Svartehavet og vert verna frå kald nord- og austavind av Kaukasusfjella, er klimaet svært mildt. Kystområda har eit subtropisk klima med ein årleg normaltemperatur på 15 °C. Klimaet vert gradvis kaldare med høgda. Abkhasia får relativt mykje nedbør og varierer frå 1 100 til 1 500 mm langs kysten til 1 700 til 3 500 mm i dei høgare fjellområda.
Willan Nunatak
Willan Nunatak er ein isfri fjelltopp med ei høgd opp mot 449 moh på isskiljet mellom Huntressbreen og Balkan snømark på Hurd Peninsula aust på Livingston Island i Sør-Shetlandsøyane i Antarktis. Han er knytt til Burdick South Peak i nordaust via Willan Saddle og, via Castillo Nunatak og Charrúa Gap til Charrúa Ridge i vest.
Vesterålsbruene
Vesterålsbruene er ei nemning som vert brukt om dei fire bruene Andøybrua, Kvalsaukan bru (Kvalsaukbrua), Sortlandsbrua og Hadselbrua i Vesterålen. A/S Vesterålsbruene var òg namnet på selskapet som vart skipa for å ta hand om bruprosjekta.
Tanken om vegsamband mellom dei største øyane i Vesterålen kom så smått opp på 1950-talet, og i 1960 nemnde Vesterålen Interkommunale Kommunikasjonskomité opp ei aksjonsgruppe som skulle planleggje forprosjekt for bruer over Risøysundet, Sortlandssundet og Langøysundet. I 1966 vart det etablert selskap for kvar av bruene. Då selskapa søkte Samferdselsdepartementet om partialobligasjonslån i 1970, gjorde samferdselsminister Håkon Kyllingmark det klårt at dei tre selskapa måtte slå seg saman til eitt om dei skulle kunne ha von om å få realisert bruplanane i laupet av ikkje altfor lang tid. Det førte til at selskapet A/S Vesterålsbruene vart stifta i oktober 1970, med ordføraren i Sortland, P.C. Reinsnes, som styreformann.
10. juni 1971 sa Stortinget ja til bygginga av Vesterålsbruene. Då var også Kvalsaukbrua over Hognfjorden komen med i prosjektet, men ho skulle byggjast som riksvegsprosjekt og ikkje finansierast med bompengar. Det vart avgjord at Andøybrua og Kvalsaukbrua skulle byggjast fyrst, så Sortlandsbrua, og til sist Hadselbrua.
Andøybrua og Kvalsaukbrua vart tekne i bruk 5. september 1974. 4. juli 1975 vart Sortlandsbrua teken i bruk, etter eit halvt år kortare byggjetid enn det ein hadde rekna med. For Hadselbrua var det usemje om trasévalet, og dette forseinka byggjeprosessen. Hadselbrua vart teken i bruk 1. juli 1978. Andøybrua var vorten offisielt opna då ho stod ferdig i 1974. 26. september 1978 opna kong Olav V offisielt dei siste tre Vesterålsbruene. Bruene (med unntak av Kvalsaukbrua) hadde bompengar fram til 1986. Dei vart nedbetalte tre år tidlegare enn det var kalkulert med. A/S Vesterålsbruene vart avvikla i 1987.
Seinare vart også to andre vegprosjekt bygd i Vesterålen. Det ferjefrie vegsambandet til Bø med Ryggedalstunnelen vart opna i 1980, og vegen mellom Sigerfjorden og Djupfjorden, med Brokløysatunnelen og Djupfjordstraumen bru, vart opna i 1983. Desse vegane var ikkje bompengefinansierte eller del av Vesterålsbruene, men dei med var viktige for samferdsla i Vesterålen. Med høyrer det òg at Hadsel kommune fekk bygd bru mellom Stokmarknes og Børøya i 1967. Børøybrua vart ein del av vegsambandet mellom Langøya og Hadseløya då Hadselbrua opna i 1978.
Kjelder
Denne artikkelen byggjer på «Vesterålsbruene» henta frå Wikipedia på bokmål 6. mars 2008. Bokmålsartikkelen oppgjev desse kjeldene:
General
General er ei høgt rangert grad i fleire militærvesen. Nemninga kan brukast om alle generalgrader, som generalløytnant og generalmajor, eller kan vera ei eiga grad.
General i Noreg
Blant norske militære grader er general den høgaste offisersgrada i Hæren og Luftforsvaret, medan admiral er den høgaste i Sjøforsvaret.
I Noreg blir tittelen brukt til dagleg om generalløytnantar og generalmajorar, men i formelle samanhengar viser han til ein verkeleg general, ei grad berre den norske Kongen og forsvarssjefen har. Symbolet for grada er fire stjerner på ein gullfarga bakgrunn.
Lågare grader
I Noreg er generalløytnant grada like under general i Hæren og Luftforsvaret.
Høgare grader
I Noreg er det inga grad over general.
Det har funnest og finst høgare grader i nokre land, som tysk generaloberst og den politisk utnemnde stillinga feltmarskalk (i Tyskland generalfeltmarskalk).
Pizzo di Porcarese
Pizzo di Porcaresc er eit fjell i Dei lepontinske Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.
Militærvesen
Eit militærvesen er ein statleg organisasjon som består av væpna styrkar danna for å forsvare eit territorium eller andre interesser og/eller utøve offensiv makt for å besette eit territorium, nedkjempe ein fiende eller nå andre politiske mål.
Militærvesenet er ofte delt inn etter kva element dei opererer i. Såleis arméen/hæren, luftforsvaret (flyvåpenet) og sjøforsvaret (marinen/flåten). Dessutan deler me hæren inn etter våpenart: Kavaleri, artilleri, infanteri, ingeniør, samband, tren og sanitet.
Henrik Nissen
Johannes Henrik Nissen (fødd var ein norsk arkitekt og son til Hartvig Nissen. Arkitekten Henrik Nissen d. e. var elev ved arkitekt Wilhelm von Hannos tegneskole i Kristiania i åra 1867-69 og samtidig ved Den kongelige tegneskole. 1869-70 var han elev ved Berlins Bauakademie men blei avbroten av den fransk-tyske krigen i åra 1870-71. I denne perioden var Nissen igjen elev hos von Hanno, og samtidig hospiterte han i bygningsfag og kjemi ved Den militære høyskole i Kristiania. Ved avslutninga av den fransk-tyske krigen returnerte Nissen til Berlin, der han igjen var elev ved Bauakademie fram til 1874. Han gjekk også ei tid i murarlære.
Olivenolje
Olivenolje er ei vegetabilsk matolje som vert vunne ut av oliven. Olja er som oftast lys gul av farge, men kan også ha eit grønskjær på grunn av klorofyllinnhald. Ho er ei ikkje-tørrande olje som hovudsakleg inneheld glyserolester av oljesyre, olein (80–85 %), i tillegg til palmitin-, arachidin- og linolsyre.
Olja vert laga ved å knusa oliven til ein pasta av olivenkjøt og kjernar. Denne vert lagt på matter, som vert pressa før olivenolja vert ekstrahert (skild frå vatnet) i ein sentrifuge.
Den beste kvaliteten av olivenolje blir laga gjennom kaldpressing av oliven. Denne olja er kjend som «jomfruolje», «vierge» eller extra virgin. Olja må ikkje vera varmebehandla, innehalda mindre enn 1 % syre, og farge, smak og aroma må vera av beste sort. Ein kan vinna ut meir olje, men av dårlegare kvalitet, gjennom sterkare utpressing og ved ekstraksjon.
Fall Out Boy's Evening Out with Your Girlfriend
Fall Out Boy's Evening Out with Your Girlfriend er debutalbumet til den USA-amerikanske musikkgruppa Fall Out Boy.
Olivenolje
Den beste olivenolja er blant dei dyraste planteoljene og blir brukt som næringsmiddel (til dømes som matolje, hermetikkolje og salatolje) og i medisinen. Olje av dårlegare kvalitet kan mellom anna brukast til å laga såpe.
Samla fødselstal
Samla fødselstal (SFT, bokmål samlet fruktbarhetstall) er eit omgrep som vert brukt innanfor demografien for å vise kor mange born kvar kvinne føder i løpet av livet. Det vert rekna ut ved å leggje saman gjennomsnittleg tal born som er fødde per kvinne på kvart alderstrinn eit visst år.
For at folkesetnaden i Noreg skal halde seg bør SFT liggje på 2,1.
Dysprosium
Særlege kjenneteikn
Dysprosium er eit paramagnetisk metall.
Bruk
Dysprosium vert brukt i CD-plater.
Historie
Dysprosium vart oppdaga av Paul Emile Lecoq de Boisbaudran i 1886, men metallet vart først isolert seinare.
Førekomst
Dysprosium finst ikkje i fri form i naturen.
Torá
Torá (hebraisk תורה) er det hebraiske namnet for dei fem Mosebøkene. Toráen utgjer den første av tre hovuddelar av Tanákh, eller den hebraiske Bibelen (Det gamle testamentet). Ein noko ulik versjon av Toráen utgjer samaritanarane si heilage skrift. Den er veldig viktig for jødane.
Austerriksk geografi
Austerrike er eit lite fjelland i Sentral-Europa, om lag midt mellom Tyskland, Italia og Ungarn. Det har eit totalt areal på 83 859 km², om lag dobbelt så stort som Sveits. Austerrike grensar til land på alle sider og deler landegrenser med Sveits (164 km) og miniputtstaten Liechtenstein (35 km) i vest, Tyskland (784 km), Tsjekkia (362 km) og Slovakia (91 km) i nord, Ungarn i aust (346 km), og Slovenia (311 km) og Italia (430 km) i sør (totalt: 2563 km). Den vestlegaste tredjedelen av det noko pære-forma landet består av ein smal korridor mellom Tyskland og Italia, som er mellom 30 og 60 kilometer brei. Resten av Austerrike ligg i aust og har ei maksimal breidd i nord-sør-retning på 280 km. Landet er nesten 600 km langt frå aust mot vest, og strekkjer seg frå Bodensjøen på grensa mellom Austerrike, Sveits og Tyskland i vest til Neusiedlersjøen på grensa mellom Austerrike og Ungarn i aust. Kontrasten mellom desse to innsjøane, den eine ligg i Alpane og den andre er ein typisk steppeinnsjø i dei vestlegaste områda av Den ungarske sletta, illustrerer kor variert landskapet i Austerrike er. Sju av Austerrike sine ni delstatar har lange historiske tradisjonar som går mykje lengre tilbake i tid enn då Republikken Austerrike vart oppretta i 1918: Oberösterreich, Niederösterreich, Steiermark, Kärnten, Salzburg, Tyrol og Vorarlberg. Delstatane Burgenland og Wien vart oppretta etter Den første verdskrigen. Det meste av Burgenland hadde vore ein del av Kongeriket Ungarn, men hadde hovudsakleg tysktalande innbyggjarar, og vart derfor austerriksk. Administrative og ideologiske årsaker spelte ei rolle då Wien vart oppretta som ein eigen delstat. Wien var tidlegare hovudstaden i Nedre Austerrike og var eit sosialistisk område, medan resten av Nedre Austerrike var konservativt, og både sosialistane og dei konservative ville styrke syna sine i deira respektive delstatar. Kvar delstat har sin eigen delstatshovudstad, bortsett frå Wien, som er ein delstat i seg sjølv i tillegg til å vere hovudstaden i heile landet. I Wien fungerer byrådet som eit provinsparlament og ordføraren som ein provinsguvernør.
Geografi
Koordinatar: Austerrike kan delast inn i tre ulike geografiske område. Fjellkjeda Alpane utgjer størstedelen av Austerrike (62 %), medan austlege område er okkupert av Den pannoniske sletta, og nord for Donau ligg Böhmerwald, ei lågare fjellkjede.
Elva Donau
Donau har sitt utspring nær Donaueschingen i sørvestlege område av Tyskland, og renn gjennom Austerrike og til slutt ut i Svartehavet. Dette er ei av dei største elvene i Europa, og er ei viktig transportåre. I 1992 vart mellom anna Rhinen-Main-Donau-kanalen opna i Bayern, og dermed så er det mogeleg å føre lektarar og mindre båtar frå Nordsjøen til Svartehavet via elvene Rhinen, Main og Donau. Dei største elvene nord for vasskiljet i dei austerrikske Alpane (elva Inn i Tyrol, Salzach i Salzburg, og Enns i Steiermark og Øvre Austerrike) er elvar som renn nordover og direkte ut i Donau, medan elvene sør for vasskiljet i sentrale og austlege område av Austerrike (elvane Gail og Drava i Kärnten og Mürz og Mura i Steiermark) renn sørover og inn i nedslagsfeltet til Drava, som til slutt renn ut i Donau i Serbia. Så sentrale og austlege delar av Austerrike er orientert bort frå vasskiljet i Alpane, delstatane Øvre Austerrike og Nedre Austerrike mot Donau, og delstatane Kärnten og Steiermark mot Drava.
Alpane
Tre store fjellkjeder Alpane — Dei nordlege kalksteinsalpane, Dei sentrale alpane, og Dei sørlege kalksteinsalpane — går frå vest mot aust gjennom Austerrike. Dei sentrale Alpane består hovudsakleg av granitt, og er dei høgaste og største i Austerrike. Dei går frå Tyrol til om lag grensa mellom Steiermark og Nedre Austerrike, og inneheld område med permanente isbrear i Ötztaleralpane på grensa mellom Tyrol og Italia, og i Hohe Tauern i Tirol og Kärnten. Dei nordlege kalksteinsalpane, går frå Vorarlberg, gjennom Tyrol og inn i Salzburg langs den tyske grensa, og gjennom Øvre og Nedre Austerrike mot Wien. Dei sørlege kalkesteinsalpane, på grensa mellom Kärnten og Slovenia, består hovudsakleg av kalkstein og dolomitt. Großglockner er det høgaste fjellet i Austerrike med 3 797 meter. Hovudsakleg kan ein sei at jo lenger aust i dei nordlege og sentrale Alpane ein kjem, jo lågare vert dei. Høgda på fjella vert òg mindre når ein går nordover eller sørover frå dei sentrale områda. Alpane dominerer landskapet i Austerrike, og berre 28 % av landet består av åsar eller flate område: Det nordlege alpine forlandet, som inneheld Donaudalen, låglandet og det åslendte området nordaust og aust i Austerrike, og Det søraustlege alpine forlandet. Områda av Austerrike som er mest egna for busetjing — det vil sei med gode jordbruks- og klimaforhold— går nord for Alpane gjennom Donaudalen i delstatane Øvre og Nedre Austerrike, og så aust og sør for Alpane gjennom Nedre Austerrike, Wien, Burgenland og Steiermark. Det flataste område av Austerrike, Leithagebrige, ligg i søraust og dannar den sørlege delen av Wien-bekkenet, der steppene på Den ungarske sletta byrjar.
Böhmerwald
Granittmassivet i Böhmerwald er ei låg fjellkjede med berre og forblåste platå og eit hardt klima. Det ligg nord for Donaudalen, og dekkjer om lag 10 % av arealet i Austerrike.
Folkesetnad og geografi
Naturressursar: jernmalm, olje, tømmer, magnesitt, bly, kol, brunkol, kopar, vasskraft
Arealbruk: dyrkande jord: 17 % permanente avlingar: 1 % permanente beite: 23 % skogområde: 39% anna: 20% (1996 estimat)
Irrigert land: 40 km² (1993 estimat)
Klima
Klimaet i Austerrike kan i hovudsak delast i to i lag med topografien. Ein har Alpane i vest med fjellklima, og eit sentraleuropeisk låglandsklima i aust. Tyrolområdet i vestlege delar av Austerrike har mange djupe og smale dalar som går på kryss og tvers mellom Alpefjella, og klimaet nede i dalane kan vere ganske forskjellig frå klimaet i høgda. Dalane og fjellsidene som vender mot nord er ofte kalde med mykje skya ver om vinteren. Av og til kan derimot kraftig fønvind presse temperaturane opp i 10 °C og høgare. Sørlege delar av Tyrol og sørsida av Hohe Tauern har ofte mykje sol om vinteren. Donaudalen ligg ofte dekt av eit tynt stratusskydekke som gjev kjølige forhold i dalen. Dette skydekket varer gjerne frå desember til februar. Det er ofte enno kaldare og meir tåkete i låglandet i søraust, og den gjennomsnittlege minimumstemperaturen om vinteren i Graz er lågare enn i Warszawa og Stockholm. Nettene held seg kalde i Austerrike til ut i mai, men frå då av kan ettermiddagane ofte by på svært behagelege temperaturar med unntak av enkelte regnbyer no og då. Varmen frå sommarsola fører ofte til torevêr om sommaren, men som regel får dei nordaustlege områda litt mindre nedbør enn resten av landet. Dalane får som regel mest sol om sommaren, sidan torebyene held seg rundt dei høge fjellområda. September og tidleg oktober er den tørraste og mest tempererte tida på året. Innsbruck er representativ for dalstrøka i vest, og har som regel forholdsvis behagelege temperaturar om sommaren, men ein kan innimellom få nattefrost. Ein har til dømes hatt nattetemperaturar under -20 °C i juli. Den gjennomsnittlege maksimumstemperaturen held seg over 20 °C frå mai til september. Juli er den våtaste månaden der det regnar 2 av 3 dagar. Hausten er noko tørrare, medan vinteren ofte fører til lågt skydekke og låge temperaturar. Fønvinden fører derimot av og til med seg milde vinterdagar. Wien ligg verna mellom fjella og har forholdsvis få dagar med nedbør kvar månad. Sommardagane er varme, men ikkje særleg fuktige, og på solrike ettermiddagar kan ein ha fine temperaturar frå april til oktober. Vintrane er meir skya og kjølige med litt spreidd snø no og då.
Økologiske problem
Austerrike har fleire økologiske problem å stri med. Eit av dei mest påtrengande er trafikkforureining. Trafikken langs motorvegen gjennom Brennerpasset har til dømes auka frå 600 000 køyretøy per år tidleg på 1970-talet til over 10 millionar per år tidleg på 1990-talet. Ein fjerdedel av trafikken som går gjennom Austerrike er semitrailerar. Etter at Aust-Europa opna opp grensene har trafikkproblemet auka. Dei alpine dalane som mykje av denne trafikken går gjennom er svært sårbar for økologiske øydeleggingar. Smale dalar medverkar ikkje til oppløysing av forureining og støy frå køyretøya. Temperaturinversjonar — kalde luftlag i botn av dalane som er fanga inne av varmare luftlag over— forsterkar òg forureiningsproblemet, særleg om vinteren. Austerrike har forhandla med EU om å setje grenser på kor mykje kommersiell trafikk som kan gå gjennom landet, og særleg gjennom Tyrol. Ein arbeider òg med eit «vognbjørn»-system der ein lastar semitrailarar på jarnbanevogner i Sør-Tyskland og Nord-Italia, og så transporterer ein desse gjennom Tyrol via jarnbanen. Miljøvernsaktivistar har pressa på for meir langsiktige løysingar, og dei har til dømes føreslått ein tunnel frå Garmisch-Partenkirchen sør i Tyskland til Bolzano i Nord-Italia. Forureining vert òg påverka av vêret i Europa. Vêrsystem frå Atlanterhavet fører med seg forureining frå Nordvest-Europa til Austerrike, og nærleiken til dei industrialiserte områda i Aust-Europa, som har mindre grad av reinsing, kombinert med kontinentale vêrsystem er stundom svært skadeleg. Vêrsystem i Middelhavet fører med forureining frå Nord-Italia.
Som følgje av både innanlands og utanlands forureining har 37 % av skogane i Austerrike vorte øydelagd av sur nedbør og/eller forureinande utslepp. Øydeleggingane av skogane har igjen hatt store konsekvensar, inkludert uttynning av skogar som i hundreår har verna alpine busetnadar frå snøras, erosjon, jordras eller flaum som følgje av overflatevatn.
Dei økologiske problema i landet kom på dagsordenen på 1970-talet frå miljøvernsgrupper. Eigne politiske parti vart oppretta, og representantar vart vald inn i parlamentet. Ei folkeavstemming i 1978 gjorde at eit nyopna atomkraftverk vart lagt ned, og landet slutta å nytte atomkraft som energikjelde. Offentleg motstand stoppa i 1984 ei planlagd utbygging av eit vasskraftverk i eit våtmarksområde. Landet har i lang tid nytta Alpane til forskjellige fritidsføremål. Omfattande turisme fører til eit press på det sensitive økosystemet i Alpane. Utforløyper øydelegg skogar, og det same gjer turgåing og fjellsykling utanom turstiane. Mange alpelandsbyar har òg vekse kraftig som følgje av turistindustrien. I dei mest ekstreme tilfella finst det tjue hotellsenger for kvar innbyggjar, eit forhold som gjev ei uforholdsmessig høg last på infrastrukturen og omgivnadane i høgsesongane. På bakgrunn av dette har ein prøvd å innføre «grøne» eller «mjuke» former for turisme, som er meir kompatible med omgivnadane i Alpane.
Internasjonale miljøavtalar: delaktig i avtalar mot: Luftforureining, utslepp av nitrogenoksid, utslepp av svovel 85 og svovel 94, utslepp av flyktige organiske stoff, klimaendringar, ørkendanning, miljøomforming, miljøfarleg avall, skipsforureining, tropisk tømmer 83, tropisk tømmer 94, kvalfangst delaktig i avtalar for: Antarktis-traktaten, biologiske mangfald, utryddingstrua dyreartar, Havretten, forbod mot atomprøvesprengingar, vern av ozonlaget, våtmarksområde, signert, men ikkje stadfesta: utslepp av persistent organisk forureining, Antarktisk-miljøavtale, Kyoto-avtalen
Areal og grenser
Areal:
Kongedømet Navarra
Kongedømet Navarra (spansk Reino de Navarra, baskisk Nafarroako Erresuma, fransk Royaume de Navarre), opphavleg Kongedømet Pamplona, var eit europeisk kongedøme som låg på begge sider av Pyreneane langs Atlanterhavet.
Kongedømet Navarra vart danna då den lokale baskiske leiaren Íñigo Arista vart vald eller utropt til konge i Pamplona (tradisjonelt i 824) og førte eit opprør mot det regionale frankiske styret.
Den sørlege delen av kongedømet vart ein del av kongemakta Castilla i 1513, og kom slik inn i det samle kongedømet Spania. Den nordlege delen av kongedømet vart verande sjølvstendig, men vart ein del av Frankrike gjennom ein personalunion i 1589, då kong Henrik III av Navarra arva den franske trona som Henrik IV av Frankrike, og i 1620 vart kongedømet slått saman med Kongedømet Frankrike.
Amanda Peet
Amanda Peet er ein amerikansk skodespelar. Ho har opptredd i fjernsyn, film og på teater.
Peet er fødd i New York. Ho studerte historie ved Columbia University, der ho også tok eit dramakurs under Uta Hagen. Peet spelte først i TV-reklamar, og gjekk deretter gradene med mindre rollar i fjernsynsseriar og indiefilmar. Ho blei betre kjend gjennom rollar i større filmar som The Whole Nine Yards (2000), og fekk større rollar i filmar som Something's Gotta Give (2003) og Syriana (2005). Peet har også hatt rollar i skodespel ved Broadway, som Barefoot in the Park i 2006.
Bajo Nunatak
Bajo Nunatak er ein nunatak med ei høgd opp mot 210 m ved sørkanten av isdekket på Robert Island i Sør-Shetlandsøyane i Antarktis. Nunataken ligg oppom Zahari Point mot søraust, Micalvi Cove i aust-søraust, og English Strait i sørvest.
Fjellet vart kartlagd og namngjeve av dei chilenske antarktiseksepdisjonane i 1948-50.
Nunataken ligg 1,9 km sør for Beron Point, 2,69 km nordvest for Edwards Point, 5,88 km nord for Santa Cruz Point på Greenwich Island og 6,34 km nordaust for Ash Point på Greenwich Island.
Artas i Betlehem
Artas (arabisk أرطاس ) er ein palestinsk landsby fire kilometer sørvest for Betlehem i Betlehem guvernement, sentralt på Vestbreidda. I følgje Palestinsk statistisk sentralbyrå hadde byen eit folketal på 3 663 i 2007.
Arne Ruset
Arne Karsten Ruset er ein norsk forfattar busett i Molde. Han voks opp i Fjøra i Norddal. Ruset er overlege i psykiatri av yrkje, men har sidan debuten i 1973 utgjeve fleire diktsamlingar og barnebøker i tillegg til éi novellesamling og éin roman.
Artas i Betlehem
Historie
Landsbyen vart ein del av Det osmanske riket i 1517 i lag med resten av Palestina, og i 1596 stod han oppført i skattelister som ein del av Quds nahiya i Quds liwa. Han hadde eit folketal på 32 muslimske hushaldningar.
Arne Ruset
Han har som sonen sin, diktaren Endre Ruset, vore involvert i Bjørnsonfestivalen sidan byrjinga i 1992.
Rettssubjekt
Eit rettssubjekt er eit juridisk omgrep for alle som som kan få rettar og pådra seg plikter med grunnlag i rettsreglar. Alle fysiske personar er rettssubjekt, og det same gjelde i utgangspunktet for juridiske personar. Eit selskap er såleis eit eige rettssubjekt, som er uavhengig av eigarane.
Artas i Betlehem
Historie
Den franske oppdagaren Victor Guérin vitja området i juli 1863, og han estimerte at landsbyen hadde kring 300 innbyggjarar. Mange av husa i landsbyen var bygde av gamle byggemateriale.
Rettssubjekt
At eit selskap er eit rettssubjekt medfører såleis at det er selskapet som pådrar seg rettar og plikter, og som kan saksøke og saksøkast (har partsevne i prosess), og ikkje dei enkelte deltakarane eller eigarane.
Det siste gjeld likevel ikkje utan unntak for alle slags juridiske personar og i alle samanhengar. Eit eksempel på dette er at deltakarane i eit ansvarleg selskap blir skattlagde individuelt, medan selskapet ikkje er eit skattesubjekt. I kva grad juridiske personar er rettssubjekt vil dermed måtte avgjerast konkret for kvart enkelt rettslege problemstilling.
Fylkesveg 659
Fylkesveg 659 (Fv659) går mellom Eidsvik og Austnes i Haram og til Dryna i Midsund. Vegen (bortsett frå ferjestrekningane) er 24,1 km lang.
Holmium
Holmium er eit grunnstoff med kjemisk symbol Ho, atomnummer 67 og atommasse 164,93. Det er eit lantanid.
Fylkesveg 659
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Artas i Betlehem
Det britiske mandatet
I folketeljinga i 1922, utført av Dei britiske mandatstyresmaktene, hadde Urtas eit folketal på 433, dei fleste muslimar, medan 44 var kristne. I folketeljinga i 1931 var folketalet i Artas 619 i 123 busette hus.
Holmium
Bruk
Holmium vert brukt i legeringar.
Førekomst
Holmium vert ikkje funne i fri form i naturen.
Artas i Betlehem
Det britiske mandatet
I 1945 auka folketalet i Artas til 800, alle arabarar, som eigde 4 304 dekar land i følgje ei offisiell landmåling. Av dette var 894 dekar var plantasjar og irrigert land, 644 for korn, medan 54 dekar vart utbygd (urbant) land.
Dei fire årstidene
Le quattro stagioni (Dei fire årstidene) er ei samling av fire fiolinkonsertar av komponisten Antonio Vivaldi. Dei vart komponerte i 1723 og er det mest kjende verket til Vivaldi og av dei mest kjende frå heile barokkmusikken. Teksturen i kvart konsertstykke er variert, og kvar av dei representerer ei årstid. Til dømes har «Vinteren» mykje sølvaktige staccato-notar frå dei høge strengene, som gjev assosiasjonar til iskaldt regn, medan «Sommaren» gjev assosiasjonar til torevêr i den siste satsen, som ofte berre vert kalla «Stormen».
Konsertane vart først publiserte i 1725 som ein del av tolv solokonsertar, Op. 8, kalla Il cimento dell'armonia e dell'inventione (Konkurransen mellom Harmoni og Nyskaping). Dei første fire konsertane vart kalla Le quattro stagioni, og kvart av dei kalla opp etter ei årstid. Kvar av dei består av tre satsar, med ein langsam sats mellom to raskare. Då Vivaldi komponerte Dei fire årstidene hadde ikkje det moderne solokonsertformatet vorte definert enno (typisk eit soloinstrument i lag med eit orkester). Det originale arrangementet til Vivaldi med solofiolin i lag med ein strykekvartett og basso continuo var med på å definere denne forma.
Sonnettar
Vivaldi skreiv fire sonnettar, som kunne lesast i samband med framføringa:
Kvalsaukan bru
Kvalsaukan bru er ei bru som kryssar Hognfjorden på Hinnøya, i Sortland kommune i Nordland. Ho er ein del av riksveg 82. Brua er 425 meter lang og har seglingshøgd på 8 meter.
Kvalsaukan bru vart teken i bruk 5. september 1974, og er ei av Vesterålsbruene. Desse var oppførte på 1970-talet som del av eit interkommunalt samarbeid mellom kommunar i Vesterålen og Statens Vegvesen, og gav kommunane ferjefri vegsamband. Kvalsaukan bru var den einaste av dei fire bruene som ikkje vart finansiert med bompengar.
Kvalsaukan bru og dei andre Vesterålsbruene vart prosjektert av firmaet Aas-Jakobsen AS i Oslo.
Dei andre Vesterålsbruene er Sortlandsbrua, Andøybrua og Hadselbrua. Saman med Sortlandsbrua erstatta Kvalsaukan bru ferjestrekninga mellom Sortland og Maurnes.
Hebraisk
Hebraisk (hebraisk עִבְרִית [‘i b 'rī t ]) er eit vest-semittisk språk, nært i slekt med arameisk og arabisk. Bibelsk hebraisk er hovudspråket i Tanákh, eller den hebraiske Bibelen. Seinare utviklingsstadium inkluderer misjnaisk hebraisk og rabbinsk hebraisk. Israelsk hebraisk eller moderne hebraisk er, ved sida av arabisk, Israels offisielle språk. Hebraisk blir skriven med det hebraiske alfabetet.
Bibelsk hebraisk
Bibelsk hebraisk er hovudspråket i Tanákh, eller den hebraiske Bibelen / Det gamle testamentet. Bibelsk hebraisk er særprega av eit etter måten komplekst verbsystem og utbreidd bruk av pronominale endingar. Ei tydeleg utvikling kan sjåast frå det heller enkle språket i Toráen til dei meir komplekse uttrykksformene med større ordforråd og meir indirekte/poetiske uttrykksformer i Profetane og Skriftene.
Misjnaisk og rabbinsk hebraisk
I perioden etter det babylonske eksilet ser vi ei tydeleg auke i påverknaden frå arameisk i form av lånord og i form av grammatisk forenkling av ein type som er typisk for fleirspråklege samfunn. Det er uklart i kva grad hebraisk framleis var aktivt som morsmål eller ikkje — men hebraisk var definitivt i stadig bruk og under språkleg utvikling. Det hebraiske språket som vi ser det i Misjná har eit noko enklare infleksjonssystem og fonologisk system enn hebraisk og mange lånord frå arameisk, persisk, gresk og latin (eks.: פמיליא pammíleyá (frå latin familia)).
Moderne/israelsk hebraisk
Israelsk hebraisk eller moderne hebraisk blir gjerne betrakta som «attoppliva» av Eliezer ben-Yehuda.
Tre syn på israelsk hebraisk
Eit relativt utbreitt syn er det åt den konservative leiren som hevdar at israelsk hebraisk er eit reint semittisk språk, og at alle avvik frå bibelsk hebraisk er å rekna for substandard variasjon.
Lingvisten Paul Wexler (forfattar av dei kontroversielle bøkene The Schizoid Nature of Modern Hebrew: A Slavic Language in Search of a Semitic Past (1991), The Ashkenazic Jews: A Slavo-Turkic People in Search of a Jewish Identity (1993), og The Non-Jewish Origins of the Sephardic Jews (1996)) representerer den revisjonistiske leiren som hevdar at moderne hebraisk eigentleg er jiddisch med hebraisk vokabular — og i tillegg at jiddisch eigentleg er eit slavisk språk.
Lingvisten Ghil‘ad Zuckermann (D.Phil., Oxford; forfattar av Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew (2003)) meiner at israelsk hebraisk (som han kallar for 'israelsk') er eit semittisk/indoeuropeisk hybridspråk med hebraisk og jiddisch som primære utgangsspråk, og språk som russisk, polsk, engelsk, djudíospanjol (òg nokre gonger misvisande kalla «ladino») og arabisk som sekundære kjelder.
Lerkefamilien
Lerkefamilien, vitskapleg namn Alaudidae, samlar nær hundre artar små til mellomstore sporvefuglar, 12 til 24 cm i lengd og 15 til 75 gram i vekt. Alle artar finst i «den gamle verda» og i nordlege og austlege Australia. Berre ein art, fjellerke, har spreidd seg til Nord-Amerika. Habitata varierer mykje, men mange artar lever i tørre område. Lerker er ein veldefinert biologisk familie, blant anna gjennom den distinkte forma på tarsen.
Skildring
Lerker har meir forseggjorte lydytringar enn mange andre fuglar, og ofte ekstravagante songar gjeve i flygeoppvisingar. Desse melodiøs lydane for det menneskelege øyret, kombinert med ein vilje til å ekspandere inn i menneskeskapte habitat - så lenge desse ikkje er for intensivt dyrka - har sikra lerker ein framtredande plass i litteratur og musikk, spesielt songlerke i Nord-Europa og topplerke og kalanderlerke i Sør-Europa.
Med desse songane under flyging, forsvarer hannar hekketerritorium og tiltrekker makar. Dei fleste artane byggjer reir på bakken, vanlegvis koppforma av daudt gras, men hos nokre artar er reiret meir komplisert og dels overbygd. Nokre få ørkenartar hekkar svært lågt i buskar, kanskje slik at lufta sirkulerer og kjøler reiret. Lerkeegg er vanlegvis flekkete, og kullstorleiken varierer frå 2, særleg hos artar i dei tørraste ørkenane, til 6 hos artar i tempererte område. Lerker rugar i 11 til 16 dagar.
Artslista
Lerker i rekkjefølgje etter IOC World Bird List V11.1, 2021, med norske namn etter Norske navn på verdens fugler:
Songlerke Alauda arvensis, trelerke Lullula arborea og fjellerke Eremophila alpestris hekkar i Noreg. Topplerke Galerida cristata hekka tidlegare medan kalanderlerke Melanocorypha calandra og dverglerke Calandrella brachydactyla er sjeldne gjestar.
Fylkesveg 146 i Møre og Romsdal
Fylkesveg 146 i Møre og Romsdal går mellom Slyngstad og Skjeltene i Haram kommune. Vegen er 20,6 km lang.
Gunnar Staalesen
Gunnar Staalesen er ein norsk forfattar og dramatikar. Han voks opp og har budd i Bergen heile livet sitt, og der finn også handlinga i dei fleste bøkene hans stad.
Biografi
Gunnar Staalesen voks opp på Nordnes i Bergen med ein far frå Haugesund som var lektor og ei mor frå Fredrikstad som var sjukepleiar. Han har fortalt at han hadde ein heilt vanleg oppvekst, og at han oppdaga at han likte å skrive som 10–11-åring. Han eksperimenterte med å skrive historier og lage teikneseriar, og alt i 1960, som 12-åring, hadde han ei novelle på trykk i det dåverande Haugesunds Dagblad. . Ho hadde fått namnet «Det spøker ved Ulve-vann!», og han hadde også illustrert denne vesle novella som hadde ein journalist og ein hund i hovudrollene. Dette må altså kunne kallast Gunnar Staalesen sin forfattardebut.
Staalesen tok examen artium ved Bergen katedralskole i 1966. Deretter byrja han på Universitetet i Bergen, der han i 1976 vart cand.philol. med faga engelsk, fransk og litteraturkunnskap. I studietida var han frilans filmmeldar og kulturjournalist i BA (då Bergens Arbeiderblad). Han har også vore tilsett som informasjonssekretær ved Den Nationale Scene, i periodane 1972–1973 og 1976–1987. Det var fyrst i 1987 at han vart forfattar på heiltid, sidan ein, som han seier, «i utgangspunktet ikkje tener nok pengar på å vere forfattar i Noreg til å kunne leve av det».
Gunnar Staalesen skildrar seg sjølv som eit «tvers igjennom alminneleg menneske som tilfedigvis kan skrive bøker mange likar å lese.» Han har karakterisert seg sjølv som ein ihuga lesehest, og ein annan hobby han har, er springing. To–tre gonger i veka er han ute og spring, har han fortalt, i tillegg til at han er med i mosjonsløp og spring halvmaraton. Tidlegare har han også sprunge maraton. Staalesen har vorte millionær etter boksuksessane sine, men har eit nøkternt forhold til pengar. Han køyrer til dømes ein vanleg bil og har kjøpt ei rimeleg hytte. Han har sagt at han ikkje har «behov for å signalisere at [han] har hatt nokre gode år.»
Han har vore gift sidan 1969, og har to vaksne ungar, Vidar og Reidar.
Dei fyrste bøkene
Gunnar Staalesen hadde hatt tekstar på trykk i mellom anna Vinduet, Profil og Dagbladet før han fekk noko utgjeve i bokform. Han hadde også fleire refusjonar bak seg, mellom anna frå Brikt Jensen på Gyldendal, før han fekk utgjeve den fyrste boka si, Uskyldstider i 1969. Boka kom ut på Pax Forlag etter å ha vorte refusert av både Cappelen og Gyldendal. Likevel vart heile opplaget på 2 500 eksemplar selt ut. Staalesen hadde, naturleg nok, høge forventingar til seg sjølv på denne tida, og han har ved fleire høve sagt at han såg på seg sjølv som den nye Knut Hamsun. Dei to fyrste romanane hans har vorte skildra som «prosalyriske formeksperiment som var typiske for tida dei kom ut i» og «modernistiske kortromanar».
Talet 55
Talet 55 (femtifem) er eit oddetal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 54 og før talet 56.
Ordenstalet som svarar til talet femtifem er femtifemte (55.).
Banksøya
Banksøya er ei øy som ligg i det kanadiske Arktis, og høyrer til Inuvikregionen i Nordvestterritoria i Canada. Øya ligg kring 73 grader nordleg breidd og 121 grader vestleg lengd. Banksøya dekkjer eit landareal på 70 028 km² og er den 24. største øya i verda.
Geografi
Banksøya er kring 380 km lang, og på det vidaste i nord om lag 290 km brei. Øya består både av lågland, åsar og enkelte høgdedrag. Høgste punktet, Durham-høgdene, ligg sør på øya og er ca. 730 moh.
Busetnad
Sachs Harbour, eller Ikhuak, er den einaste staden med fast busetnad. I 2001 heldt 114 menneske av stammen inuvialut til i dette settlementet på sørvest-kysten av øya.
Natur
Økosystemet på Banksøya er tundra, med overlag kalde vintrar. På øya finst større bestandar av grønlandskaribu, isbjørn og moskus.
Øya er trelaus. Høgste planten er ein art vier, som sjeldan strekker seg over ti cm over bakken.
Ein nasjonalpark, Aulavik, vart oppretta på nordspissen av øya i 1992. Aulavik nasjonalpark vernar eit landområde på 12 274 km² med arktiske låglandsbiotopar. Området har den tettaste bestanden av moskus i verda, og hyser den truga arten peary-karibu. 43 fugleartar held til i nasjonalparken i sommarsesongen, men berre fjellrype og ramn har tilhald i området året rundt.
Øya er kalla opp etter den britiske naturforskaren Joseph Banks.
Al-Asakra
Al-Asakra (arabisk العساكرة ) er ein palestinsk landsby i Betlehem guvernement, sør og sentralt på Vestbreidda, 4,5 kilometer søraust for Betlehem. Han er ein del av Jannatah kommune. I følgje Palestinsk statistisk sentralbyrå hadde landsbyen eit folketal på over 1 001 innbyggjarar i 2006.
Chevrolet Corvette
Chevrolet Corvette er ein amerikansk sportsbil lansert i 1953. Bilen vert tilverka av General Motors i Bowling Green i Kentucky i USA.
Brusneva
Brusneva (russisk Ostrov Brusneva) er ei lita øy i Laptevhavet i Russland. Ho ligg utanfor austsida av Lenadeltaet i Tiskibukta, berre 5 km nordaust for Tiksi. Ho er 2,3 km lang og på det breiaste mindre enn 1 km. Namnet vert stundom skrive Brusnova på somme kart.
Tiskibukta er utsett for særs hardt arktisk vêr med mange vinterstormar. Bukta er islagd ni månader av året.
Historie
I august 1901 kryssa det russiske polarskipet «Zarja» Laptevhvet på leit etter det segnomsuste Sannikov land (Zemlja Sannikova), men vart raskt fanga i pakkisen ved Nysibirøyane. I 1902 gjorde dei forsøk på å nå Sannikov land, medan Zarja framleis var fanga i isen. Den russiske polarforskaren baron Eduard Toll og tre av følgjesveinane hans gjekk frå skipet og forsvann i isaude då dei reiste sørover frå Bennettøya på eit laust isflak. Etter strabasane i isen vart den lekke Zaraja til slutt fortøydd ved Brusneva i Tiskibukta og vart aldri flytta igjen. Resten av ekspedisjonsmedlemmene reiste tilbake til St. Petersburg, medan kaptein Matisen reiste til Jakutsk.
Øya er kalla opp etter den russiske ingeniøren M. I. Brusnev som var med på den russiske polarekspedisjonen. Brusnev leia ein del av mannskapet våren 1903 i leit etter Baron Eduard Toll. Dei leita langs kysten av Nysibirøyane, medan ei anna gruppe leia av Aleksandr Koltsjak reiste med kvalbåt til Bennettøya. Brusnev fann restane av ein mammut på øya Nysibir under leitinga etter Eduard Toll.
Carl-Erik Grimstad
Carl-Erik Grimstad er ein norsk politikar som representerer Venstre og er stortingsrepresentant for Vestfold frå 2017. Han har tidlegare vore medieforskar, forfattar, journalist og soussjef ved det kongelege slottet (1990–1993). Grimstad er utdanna statsvitar (hovudfag), og var forskar ved Institutt for journalistikk ved Universitetet i Oslo. Grimstad representerte Venstre i Tjøme kommunestyre var varaordførar frå 2015.
Trass i at han var tilsett ved hoffet på 1980- og 1990-talet, har Grimstad dei seinare åra kommentert Det norske kongehuset flittig i media, og har kome med kritikk av kongehuset og monarkiet. Kabinettsektretæren til kongen, Magne Hagen stilte i 1998 spørsmålsteikn ved kva autoritet Grimstad hadde når det gjeld det som skjer på Slottet, sidan det då var fem år sidan Grimstad hadde jobba der.
Bakgrunn
Grimstad har hovudfag i statsvitskap frå 2000. Hovudfagsoppgåva hans handla om autoriteten til monarkiet. Grimstad var Press Information Officer i UNIFIL frå 1985 til 1986. I perioden 1990–1993 arbeidde han ved det kongelege slottet, fyrst som sekretær for kronprinsesse Sonja, seinare som soussjef. I denne perioden bidrog han til kongefamilien sine talar. Han har også arbeidd som journalist i Dagbladet. I 2000 og 2001 var har informasjonsrådgjevar.
Grimstad er gift med journalist Lottelise Folge.
Sipmektinden
Sipmektinden er eit fjell i Røyrvik kommune i Trøndelag. Det har ei høgd på 1423 meter over havet og er det tredje høgaste fjellet i fylket av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
MeSH
Det er den amerikanske National Library of Medicine (NLM) som har utvikla systemet og som oppdaterer det. Det er i bruk ikkje berre ved NLM men også ved MEDLINE/PubMed artikkelbasen. Kvar post kan opptre i fleire hierarkiske «tre». Dei fleste postane har også ein kort definisjon, lenkjer til relaterte postar og til ei liste synonym og nesten-synonym.
Eit døme: Jet Lag
«Jet Lag Syndrome» opptrer i tre ulike tre, og har 3 tre-nummer: Jet Lag
Trenummer F03.870.400.200.500
Definisjonen er «Ei kronobiologisk forstyrring som resultat av reiser over fleire tidssoner, karakterisert ved søvnvanskar, trøyttleik, åtferdssymtom, hovudverk og mage- og tarmforstyrringar.»
Søkbare synonym er «Tidssoneendringsyndrom» og «Tidssonesyndrom» og det står Sjå au: Reise.
Bergan Castle
Bergan Castle er ein borg-liknande nunatak med ei høgd opp mot 1590 moh sørvest for Mount Dewar i Shotton snømark i Shackletonkjeda. Han vart fotografert frå lufta av U.S. Navy i 1967, og kartlagd av British Antarctic Survey i 1968–71. I samband med at stader i området vart kalla opp etter pionerar innan polarliv og reiser, vart det namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee i 1971 etter Ole Ferdinand Bergan (1876–1956), ein norsk oppfinnar som designa Bergan-meisen og ryggsekkar, som han tok patent på i Noreg i 1909.
Moskva
Moskva (russisk Москва́) er hovudstaden og den største byen i Russland. Byen er òg den største byen i Europa og storbyområdet til Moskva er av dei største i heile verda. Moskva er det politiske, økonomiske, religiøse og finansielle senteret i landet, samt eit utdannings- og transportsenter. Byen ligg ved elva Moskva i Det sentrale føderasjonsdistriktet i den europeiske delen av Russland. I 2010 talde ein 11,5 millionar innbyggjarar i byen Moskva.
Moskva er eit føderalt subjekt i Den russiske føderasjonen og er òg administrasjonssenter for Moskva oblast.
Gjennom historia har Moskva vore hovudstad i Sovjetunionen, Storfyrstedømet Moskva og Det russiske tsardømet, samt statar før Det russiske riket oppstod. Her ligg Den raude plassen, som er sentrum av Moskva og utgangspunkt for dei breie gatene som går ut i alle retningar. Ved Den raude plassen ligg Kreml, som er bustaden til presidenten av Russland.
Moskva er eit stort økonomisk senter og den byen med flest milliardærar i verda og i 2007 vart Moskva erklært den dyraste byen i verda for utanlandske tilsette. Her ligg mange vitskaps- og utdanningsinstitusjonar, samt mange sportsfasilitetar. Moskva har eit omfattande transportsystem, som inkluderer eit av dei travlaste metrosystema i verda, kjend for sin arkitektur og sine kunstverk.
Historie
Dei første kjeldene til Moskva kan daterast tilbake til 1147 då Jurij Dolgorukij oppfordra fyrsten av Republikken Novgorod til å kome til han. Moskva var då ein liten provinsby. Ni år seinare, i 1156, gav fyrst Jurij Dolgorukij ordre om at det skulle byggast ein tremur rundt Moskva. I perioden 1237-1238 brende mongolane ned byen og tok livet av innbyggjarane. Moskva kom over dette og vart hovudstad i eit sjølvstendig fyrstedømme i 1327. Den gode plasseringa ved Moskvaelva gjorde at byen kunne utvikle seg.
Under Ivan I erstatta Moskva byen Tver som hovudstad i Vladimir-Suzdal og vart eineinnsamlar av skatt for dei mongolske herskarane. Ved å betale ein høg tributt fekk Ivan eit viktig gode frå khanen. Motsett av andre fyrstedøme vart ikkje Moskva delt mellom sønene hans, men vart overdratt til den eldste. I 1380 leia fyrst Dmitrij Donskoj av Moskva ein samla russisk hær til ein viktig siger over mongolane i slaget ved Kulikovo. Etter slaget fekk Moskva ei leiande rolle i frigjeringa av Russland frå mongolsk overherredøme. I 1480 vann Ivan III endeleg fridom frå tatarane sin kontroll ved Det store møte ved Ugraelva, som gjorde at Moskva kunne bli sentrum for all makt i Russland. Hovudstaden i Russland, som tidlegare hadde skifta mellom Kiev og Vladimir, vart ved slutten av regjeringstida hans endeleg fastlagt til Moskva.
På 1600-talet var det mange folkeopprør som frigjeringa av Moskva frå polsk invasjon (1612), Saltopprøret (1648), Koparopprøret (1662) og Moskvaopprøret i 1682. Byen var ikkje lenger hovudstad i Russland i 1712 etter grunnlegginga av St. Petersburg ved Austersjøen av Peter den store i 1703. Då Napoleon invaderte Russland i 1812 evakuerte moskovittane byen og brende han ned då Napoleon sine tropper nærma seg den 14. september. Hæren til Napoleon, som var plaga av svolt, kulde og dårlege forsyningslinjer, vart då tvungen til hurtig å trekke seg tilbake.
Under den store fedrelandskrigen (det russiske namnet for Austfronten under den andre verdskrigen) var hovudkvarteret for forsvaret og generalstaben for Den raude arméen plassert i Moskva. I 1941 vart 16 divisjonar (over 160 000 personar), 25 bataljonar (18 800 personar) og fire ingeniørregiment danna ut av frivillige moskovittar. I november 1941 vart den tyske Senterarméen stoppa i forstadane av byen og så drive ut under Slaget om Moskva. Mange fabrikkar vart evakuert saman med mykje av sentraladministrasjonen og frå den 20. oktober vart byen erklært under omleiring. Dei tilbakeverande innbyggjarane bygde og bemanna panservernsvåpen-forsvarsverk, medan byen vart bombardert frå lufta. Det er verdt å merke at Josef Stalin nekta å forlate byen, noko som gjorde at den øvste militære leiinga òg vart verande. Trass i omleiringa og bombinga heldt bygginga av metroen i Moskva fram, som starta tidleg på 1930-talet og ved slutten av krigen opna fleire nye metrolinjer. Den 1. mai vart ein medalje: For forsvaret av Moskva 1944 stifta og i 1947 vart ein annan medalje innstifta – Til minne om Moskvas 800 års jubileum. For å feire 20 år sidan sigeren under den andre verdskrigen vart Moskva den 8. mai 1965 saman med elleve andre byar utnemnd til helteby.
I 1991 vart Moskva råka av eit kuppforsøk frå regjeringsmedlemmar imot Mikhail Gorbatsjov sine reformer. Då Sovjetunionen vart oppløyst same år held Moskva fram som hovudstad, no i Russland. Siden då er det utvikla ein marknadsøkonomi som har skapt ein eksplosjon i vestlege forretningar, servicetilbod, arkitektur og livsstil.
Politikk og administrasjon
Moskva er hovudstaden i Den russiske føderasjonen. I sentrum av byen, i den sentrale administrative okrugen, ligg Kreml, der presidenten av Russland og store delar av statsadministrasjonen held til. Dette inkluderer òg fleire militære hovudkvarter og hovudkvarteret i Moskva militære distrikt. Som alle andre hovudstader husar òg Moskva alle utanlandske ambassadar og diplomatar som er utplassert i Russland.
Moskva har status som éin av landet sine to føderale byar (saman med St. Petersburg). Av dei 83 føderale subjekta i Russland er Moskva det minste i areal, men samstundes det største i folketal. Moskva er òg plassert i den sentrale økonomiske regionen, ein av tolv spesielle økonomiske regionar i Russland.