cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rwanda
Folkegrupper
Det finst to teoriar om opphavet til hutuane og tutsiane. Den eine er at dei stammar frå to ulike folkeslag, medan den andre er at dei opphavleg var eitt folkeslag, som sidan er blitt delt på ein kunstig måte gjennom ei inndeling i to kastar. Nyare genetiske undersøkingar har vist at tutsiar har eit større genetisk innslag frå nilosahariske folk (14,9 %) enn hutuar (4,3 %).
Historisk sett har det vore sosiale skilnader mellom hutuane og tutsiane. Før hutuopprøret i 1959 var tutsiane den dominerande overklassa med politisk kontroll, sjølv om dei var i mindretal (rundt 24 % av folkesetnaden). Hutuane var jordbrukarar, medan twafolk var jegerar og samlarar busette i skogområde. Under hutuopprøret som byrja i 1959 blei 336 000 tutsiar tvinga ut av landet, noko som gjorde dei til ein endå mindre minoritet. Den noverande regjeringa råder mot å skilja mellom hutu, tutsi og twa, og har fjerna slik etnisk klassifisering frå identifikasjonskort. Folketeljinga i 2002 var den første sidan 1933 som ikkje delte den rwandiske folkesetnaden i dei tre gruppene.
Det bur eit lite tal europearar, asiatar og afrikanarar frå nabolanda i Rwanda. Ved ei folketeljing i 1996 blei det òg rapportert andre minoritetar: banyenkombo (rundt 57 000 personar), bagogwe (500–1500 personar) og banyambo (rundt 400 personar).
I 2008 budde det omtrent 54 200 flyktningar og asylsøkarar i Rwanda, inkludert 51 300 frå Den demokratiske republikken Kongo og meir enn 2 900 frå Burundi.
Språk
Nesten heile folkesetnaden i Rwanda snakkar njaruanda (kinyarwanda). Språket er eit bantuspråk i nigerkongo-familien, og er nært i slekt med rundi, som blir tala i nabolandet Burundi. Njaruanda har offisiell status saman med engelsk, fransk og swahili, som ikkje er førstespråk for meir enn 1 % kvar av folkesetnaden. Innbyggjarar på Nkomboøya i Kivusjøen vest i landet snakkar mashi, eit språk som er nært i slekt med njaruanda.
Under kolonitiden var dei største europeiske språka tysk og fransk. Sistnemnde blei introdusert av Belgia i 1916, og blei verande eit offisielt og mykje utbreitt språk etter at Rwanda blei uavhengig i 1962. Både fransk og engelsk har historisk sett blitt brukt av svært få, men engelsk blei vanlegare då engelsktalande rwandiske flyktningar flytta attende til landet i 1990-åra. På grunn av det anstrengde tilhøvet mellom styresmaktene i Rwanda og Frankrike blei det i 2008 bestemt at engelsk skulle erstatta fransk som undervisingsspråk i vidaregåande skule og høgare utdanning, med verknad frå 2010. I desember 2014 blei dei nye franc-setlene gjevne ut på engelsk og njaruanda, og fransk blei fjerna.
Swahili blir òg nytta ein del som andrespråk, særleg blant returnerte flyktningar frå Uganda, Kenya, Tanzania og Kongo, og dei som bur i landsbyane langs grensa til sistnemnde. I februar 2017 blei det vedteke å gjera swahili til eit offisielt språk. Språket blir brukt i nabolanda Uganda og Tanzania, og fleire rwandere flykta til desse landa under folkemordet i 1994, og heldt fram å bruka språket etter at dei flytta attende igjen. Dessutan blei Rwanda medlem i det austafrikanske fellesskapet i 2007, der medlemmane er forplikta til å ha swahili som eit offisielt språk.
Religion
Den største religionen i Rwanda er kristendom. Ved folketeljinga i 2012 var 43,7 % av folkesetnaden katolikkar, 37,7 % var protestantar, 11,8 % var sjuandedagsadventistar, 2 % var muslimar (primært sunnimuslimar), 0,7 % var Jehovas vitne og 2,5 % var ikkje religiøse.
Ein del tutsiar reknar seg for å vera jødar som er etterkommarar av migranter frå Kongedømet Kusj (dagens Etiopia). Det finst òg små samfunn av hinduar og buddhistar, som for det meste er forretningsfolk frå Kina og India, universitetstilsette og studentar.
Edelkastanje
«Kastanjane» som veks i Noreg, er av ein annan art, hestekastanje (Aesculus hippocastanum), som er giftig.
Bruksområde
Frukta på kastanjen er ei nøtt som sit gruppevis to eller tre i eit tjukt takket skal. Nøttene frå ekte kastanje er etande og har difor lenge vore dyrka av menneska. Gjennom mellomalderen kom kastanjen til nordlegare breidder og vart ofte dyrka av munkar i klosterhagar. I dag kan ein finne hundreårige tre rundt om i Sentral- og Vesteuropa. Den smakrike nøtta brukast til konfekt eller vert rista (dvs steikt). Dei er populære i Italia, Frankrike og spesielt på Korsika. Nøttene kan ristast heile, eller dei vert malne til kastanjemjøl som brukast i ymse matrettar. «Kastanjane» som veks i Noreg er av ein annan, giftig, art.
Veden frå kastanje er tett og tung og kan brukast till snikkararbeid og vinfat. Av barken kan ein framstille tannin.
Treet blir også brukt som prydplante. I Noreg finst det ofte som ein busk, og utviklar sjeldan nøtter.
Torgslaget
Torgslaget var ei hending som oppstod da den svenske statthaldaren Baltzar von Platen sette kavaleri inn mot borgarar og studentar i Christiania den 17. mai 1829, då dei var samla på Stortorget framfor Vår Frelsers kyrkje, i dag Oslo domkyrkje.
Bakgrunnen for hendinga var at kong Karl Johan hadde forbode feiring av den norske grunnlovsdagen. I 1827 hadde det vore omfattande feiring av dagen i Christiania og året etter sende kongen ut forbod mot feiringa.
Bakgrunn
I nokre veker fram mot 17. mai dette året hadde det vore delt ut løpesetlar med nasjonale songar og slagord i Christiania. På Akershus festning skjøna statthaldaren at noko var ved å hende, og spaninga steig fram mot den 17.
På denne tida åtte Noreg to dampskip, det eine heitte DS «Prinds Carl», det andre DS «Constitutionen». Nett dette siste var meint å lande på hamna inne i Bjørvika klokka seks om ettermiddagen den 17. Med det namnet kunne styresmaktene rekne med bråk, og freista å sabotere båten utan å lukkast. Skipet kom som planlagt.
Nett denne dagen var ein god og klar dag med godt ver, og attpåtil ein sundag. Mange folk, vanlege borgarar, studentar og gategutar gjekk ned til brygga for å sjå båten kome inn. Nett då båten la til, vart det ropt «Leve Constitusjonen!» frå Toldbodkaia. Det var Henrik Wergeland, Wilhelm Borchsenius, George Frederik von Krogh og Johan Sebastian Welhaven som ropa. Folk tok oppatt ropet, og byrja synge frå dei løpesetlane og songhefta dei hadde fått, mellom anna «for Norge Kjæmpers Fødeland».
Politistyrken i byen var på tolv mann, men var styrkt av nokre sivile friviljuge som var ute i mengda. Folkemengda samla seg spontant og gjekk opp til stortorget i byen, og der heldt dei seg utover kvelden. Politifolka råda dei som var samla til å gå heim, for nett denne dagen var det portforbod. Ingen gjekk. Rundt på torget var det lagt opp brustein til ny legging, og desse låg i store haugar. Baron Ferdinand Carl Maria Wedel-Jarlsberg gjekk ikring i embetsdrakta si, og Henrik Wergeland gjekk stilt ikring og væra stemninga. Folk var framleis oppmoda om å kome seg heim. Ein drukkenbolt vart teken inn til avhøyr av di nokon hadde skrive «Leve 17. mai» på hatten hans, men han kunne ikkje gjere greie for seg og vart sloppen laus.
Inne på festninga var stemninga uroleg då meldingane kom om den samla folkeviljen. Statthaldaren von Platen valde då å setje inn kavaleri og fotjegerar frå festninga. Kavaleriet kom brått og uventa inn på plassen og reid folk ende ned. Mange fann ly i oppgangar og ved kyrkja, medan andre klatra opp på haugane med brustein. Fotjegarane kom etter med skarpe skot, men som lykka var vart det ikkje skote på folk. Dei handsama børsekolbane sine som slagvåpen, og mange vart skamslege. Wergeland kom frå det med eit rapp frå ein ryttarsabel over ryggen på studentuniforma han sjølv hadde sydd.
Om lag på denne tida kom dei betrestilte borgarane til og undra seg på kva som hende. Fotjegarane var så oppøste no at dei ikkje såg kven dei slog til, og mange av desse fekk òg juling. Ein sakførar vart så skamslegen at han knapt evna gå dei neste to vekene.
Ut på kvelden vart mange tekne inn til avhøyr, og laut greie ut om kva til taler som var haldne i høve dagen, kva for skålar som var drukke, og kva for songar som var sunge. Henrik Wergeland sende uniforma si med petisjon til rådstua i byen med klage på at uniforma var krenkt. Sjølve brevet vakte allmenn latter på rådstua, men Wergeland laut inn til avhøyr. Der var òg eit av søskenbarna hans, som gav att det dei som sat der valde å stryke frå rapporten, mellom anna det at Baronen, i følgje Wergeland, ikkje hadde vore heilt nykter den gjeldande dagen. Då dei spurde om alderen hans svara Wergeland: «Jeg er født seks år før den norske konstitusjon. Jeg regner med at de herre husker når den ble skrevet!» Dette svaret, og soga om uniforma, gjorde Wergeland til folkehelt og eit symbol på 17. mai.
Elles vart det mykje arg avisskriving i månadene etter, og stemninga i Noreg var så spent at Carl Johan laut trekkje forbodet sitt attende. Gjetordet om hendinga gjekk landet rundt, og hatet mot den svenske statthaldaren auka kraftig utetter sommaren. Enden på visa var at kongen gav etter og let nordmennane høgtide 17. mai som dei ville.
Liarbø
Liarbø er ein gard sør i Fitjar kommune.
Fylkesveg 195 i Hordaland
Fylkesveg 195 i Hordaland går mellom Stølavatn og Drotningsvik i Bergen kommune. Vegen er 1,4 km lang.
Rwanda
Religion
Sjølv om berre 0,1 % av folkesetnaden praktiserer tradisjonelle religionar, har slike religionar ein innverknad på lokale trusførestillinger. Mange ser på den kristne Gud og den tradisjonelle rwandiske guden Imana som den same.
Liarbø
Garden grensar til Stordfjella i aust, Sæterbø i sør, Røydland i vest og Årbø i nord. Garden ligg noko opp i lia og har fått namn etter dette.
Historie
Garden er ikkje særleg gammal og vart truleg opprydda under gardane som ligg lenger vest. Han er nemnt som Liid i Bjørgyngar Kalfskinn kring 1350. I 1590 vart namnet skrive Lierbøe og på same måte som nabogarden Sæterbø, har han mest truleg lege øyde i seinmellomalderen, men blitt nytta som beitemark eller slåtteland.
Rwanda
Religion
Kristne misjonærar kom til landet i dei tyske og belgiske koloniperiodane. Då katolske misjonærar kom til Rwanda på slutten av 1880-åra, bidrog dei til teorien om hutuane og raseopphavet til tutsiane, og at tutsiane var den overlegne rasen. Kyrkja skal ha spelt ei viktig rolle i å skapa rasemessige konfliktar mellom hutuane og tutsiane, delvis fordi hutuane, som utgjorde fleirtalet av folkesetnaden, var meir villige til å konvertera. Islam blei introdusert av arabiske elfenbein- og slavehandlarar frå slutten av 1700-talet, men religionen blei ikkje særleg utbreidd i folkesetnaden. Dette kjem hovudsakleg av at arabarane var meir opptekne av handel enn av misjon, og at kristendomen hadde vunne fotfeste mot slutten av 1800-talet og blei favorisert av den tyske koloniadministrasjonen. Mange rwandarar konverterte til islam etter folkemordet i 1994, blant anna på grunn av rolla til katolske og protestantiske leiarar i folkemordet.
Grunnlova i Rwanda garanterer religionsfridom, og styresmaktene i landet respekterer stort sett denne retten i praksis.
Politikk og administrasjon
Rwanda er ein republikk med presidenten som statsoverhovud. Presidenten blir vald kvart sjuande år, og utnemner statsministeren og alle regjeringsmedlemmane. Presidenten er òg leiaren for dei væpna styrkane i landet. Den sitjande presidenten er Paul Kagame, som blei innsett etter at forgjengaren Pasteur Bizimungu trekte seg i 2000. Kagame vann presidentvala i 2003 og 2010. Artikkel 101 i grunnloven hadde tidlegare avgrensa presidentar til to valperiodar, men dette blei endra i ei folkerøysting frå 2015, som blei utført etter ein underskriftskampanje underskriven av 3,8 millionar rwandarar. Gjennom denne endringa i grunnlova kunne Kagame halda fram som president til 2034. Kagame blei vald for ein tredje periode i 2017 med 98,79 % av stemmane.
Parlamentet i Rwanda består av to kammer. Overhuset er Senatet (Umutwe wa Sena), som har 26 medlemmar som blir valde for åtte år. Tolv av dei blir valde av lokale styresmakter, åtte blir utnemnde av presidenten, fire blir utnemnde av politiske organisasjonar og to frå høgare læraranstaltar. Minst 30 % av medlemmane skal vera kvinner. Underhuset er Huset til representantane (Umutwe w'Abadepite), som har 80 medlemmar valde for femårsperiodar. 24 av plassane er reserverte for kvinner, som blir valde av lokale styresmakter, tre er fo unge og uføre, som blir valde av organisasjonar, og dei attverande 53 plassane blir valde i direkte val. Etter valet i 2013 var det 51 kvinnelege medlemmar, opp frå 45 i 2008. Frå 2019 var Rwanda eitt av berre tre land med kvinneleg fleirtal i det nasjonale parlamentet.
Administrativ inndeling
Rwanda er delt inn i provinsar (intara), distrikt (uturere), byar, kommunar, sektorar (imirenge), «celler» (utugari) og landsbyar (imidugudu). Dei større administrative einingane og grensene deiar er oppretta av parlamentet. Dei fem provinsane fungerer som eit mellomledd mellom den nasjonale regjeringa og dei konstituerande distrikta deira for å sikra at nasjonal politikk blir gjennomført på distriktsnivå. Kvar provins er leia av ein guvernør som er utnemnd av presidenten og godkjend av senatet. Distrikta er ansvarlege for å koordinera levering av offentleg tenesteyting og økonomisk utvikling. Dei er delt inn i sektorar, som er ansvarlege for levering av offentlege tenester som pålagde av distrikta. Distrikt og sektorar har direkte valde råd, og er leia av ein komité vald av rådet. Cellene og landsbyane er dei minste politiske einingane, og fungerer som eit samband mellom folket og sektorane. Alle vaksne innbyggjarar er medlemmar av det lokale cellerådet, som det blir vald ein komité frå.
Dei noverande provinsgrensene blei utforma i 2006 med mål om å desentralisera makta og fjerne assosiasjonar til det gamle systemet og folkemordet. Den førre strukturen med tolv provinsar knytte til dei største byane blei erstatta av fem provinsar hovudsakleg basert på geografi. Dei fem provinsane er Nordprovinsen, Sørprovinsen, Vestprovinsen, Austprovinsen og Kigali (hovudstaden).
Forsvars- og utanrikspolitikk
Rwanda er medlem av Dei sameinte nasjonane (SN), Den afrikanske unionen, Det austafrikanske fellesskapet (EAC), Samveldet av nasjonar og Organisation internationale de la francophonie (OIF). Under Juvénal Habyarimana hadde landet sterk tilknyting til Frankrike, i tillegg til Belgia, den tidlegare kolonimakta. Under RPF har landet derimot skapt tettare band til nabolanda i Det austafrikanske fellesskapet og med den engelsktalende verda. Diplomatiske samband med Frankrike blei brotne i 2006 etter at ein fransk dommar tiltalte ni rwandere i samband med drapet på Juvénal Habyarimana og Cyprien Ntaryamira i 1994, og blei oppretta igjen i 2009. Tilhøvet til Den demokratiske republikken Kongo var anspent etter Rwanda is deltaking i den første og den andre krigen i Kongo. Den kongolesiske hæren hevda at Rwanda angreip troppane deira, medan Rwanda skulda den kongolesiske regjeringa for ikkje å slå ned på hutuopprørarar i Nord- og Sud-Kivu-provinsane aust i Kongo. Tilhøva blei forverra då kongolesiske styresmakter skulda Rwanda for å støtta opprørargruppa M23 under konflikten i Aust-Kongo i 2012. I 2015 var freden mellom landa retta opp igjen og tilhøvet var blitt forbetra. Rwanda sitt tilhøve til Uganda var òg anspent gjennom store delar av 2000-åra etter eit samanstøyt mellom dei to landa i 1999, då dei støtta motstridande opprørsgrupper under den andre krigen i Kongo, men blei betydeleg forbetra på byrjinga av 2010-åra. I 2019 blei tilhøvet mellom dei to landa forverra igjen, og Rwanda stengte grensene til Uganda. Det rwandiske er den nasjonale hæren i landet. Han består hovudsakleg av soldatar frå den tidlegare Rwandan Patriotic Army (RPA), og inkluderer Hæren (Rwanda Land Force), Luftforsvaret (Rwanda Air Force) og spesialeiningar. Etter den vellukka erobringa av landet i 1994 etter folkemordet i Rwanda, bestemte Rwandas patriotiske front (RPF) seg for å dela seg i ein politisk divisjon (som heldt på RPF-namnet) og RDF, ein militær divisjon som skulle tena som den offisielle hæren for den rwandiske staten. I 2019 hadde forsvaret i Rwanda ein styrke på 33 000 aktivt personell, i tillegg til 2000 paramilitære styrkar.
Økonomi
Den rwandiske økonomien blei hardt ramma under folkemordet i 1994, då landet hadde store tap av liv, manglande vedlikehald av infrastruktur, plyndring og øydelegging av viktige avlinger. Dette gav eit stort fall i BNP og øydela høvet til å tiltrekkja seg private og eksterne investeringar. Økonomien i landet var i sterk vekst på 2000-talet, og i 2019 var BNP per innbyggjar (PPP) rekna til 2444 dollar, samanlikna med 416 dollar i 1994. Denne vedvarande økonomiske veksten har ført til redusert fattigdom i landet, og perioden med økonomiske vekst mellom 2006 og 2011 reduserte delen av folkesetnaden i landet som levde i fattigdom frå 57 % til 45 %. Infrastrukturen i landet har òg blitt forbetra, blant anna fordi kinesiske selskap har gjort investeringar. Den rwandiske økonomien er dominert av jordbruk til innanlandsk bruk. Rundt 90 % av folkesetnaden er sysselsett i jordbruksindustrien, særleg innan sjølvbergingsjordbruk, og jordbruk utgjorde anslagsvis 32,5 % av bruttonasjonalproduktet i landet i 2014. Dei viktigaste landbruksprodukta som blir dyrka i landet er kokebananar, poteter, bønner, søtpoteter, maniok, kveite og mais. Kaffi og te er dei viktigaste eksportvarene. Matproduksjonen held ofte ikkje tritt med befolkningsveksten, og import av mat er difor naudsynt. Det blir drive oppdrett av husdyr som kyr, geiter, sauer, griser, kylling og kaninar. Fiske er relativt lite utbreidd, og føregår hovudsakleg i Kivusjøen vest i landet.
Industrisektoren er avgrensa og lite eksportorientert. Han stod for 14,8 % av BNP i 2014. Landet produserer sement, landbruksprodukt, drikkevarer, såpe, møblar, skor, plastvarer, tekstilar og sigarettar. Gruveindustrien i Rwanda er ein viktig bidragsytar til økonomien i landet, med utvinning av metall og mineral som som kassiteritt, wolframitt, gull og coltan. Coltan blir brukt til produksjon av elektroniske apparat og mobiltelefonar.
I 2017 var dei største eksportmarknadene Dei sameinte arabiske emirata, Kenya, Sveits, DR Kongo, USA og Singapore, medan landet importerte mest frå Kina, Uganda, India, Kenya, Tanzania og Dei sameinte arabiske emirata. Dei viktigaste importvarene er maskineri og utstyr, stål, petroleumsprodukt, matvarer, sement og byggemateriale.
Valutaen i landet er rwandisk franc. Etter at Rwanda blei medlem av Det austafrikanske fellesskapet i 2007 blei det lagt planar for ein felles valuta kalla austafrikansk shilling med ei planlagt innføring 2024, etter å ha blitt utsett i 2012 og 2015.
Servicesektoren i landet lei under resesjonen i slutten av 2000-åra då banklån og utanlandske bistandsprosjekt og investeringar blei reduserte. Sektoren kom seg igjen i 2010, då han bidrog med 43,6 % av BNP i landet. Servicesektoren omfattar finans, handel, hotell og restaurantar, transport, lagring, kommunikasjon, forsikring, eigedom, forretningstenester og offentleg administrasjon, inkludert utdanning og helse. Turisme er blant dei raskaste veksande næringane i landet, og er spesielt knytt til den mangfaldige naturen og dyrelivet i landet. Rwanda er saman med Uganda eit av berre to land i verda der menneske kan sjå gorillaer i trygge omgivnader, og fleire tusen turistar vitjar landa årleg for dette føremålet. 864 000 personar vitja landet i 2013, opp frå 504 000 i 2010. Den rwandiske regjeringa prioriterte vassforsyninga i landet på 2000-talet ved å auka delen av nasjonalbudsjettet til dette føremålet betydeleg. I 2014 hadde 84,8 % av folkesetnaden i landet tilgang til trygt drikkevatn. Tilgangen til sanitæranlegg er òg forbetra, og i 2014 anslo UNDP at 83,4 % av folkesetnaden hadde tilgag til forbetra sanitæranlegg. Kraftforsyninga i Rwanda var fram til tidleg på 2000-talet basert på vasskraft, der kraftverk knytte til innsjøane Burera og Ruhondo stod for 90 % av elektrisitetsproduksjonen i landet. Ein kombinasjon av mindre nedbør og menneskeleg aktivitet, mellom dei drenering av Rugezi-våtmarkene til dyrking og beiting, førte til at vasstanden i dei to innsjøane fall frå 1990 og utover. I 2004 var nivåa redusert med 50 %, noko som førte til nedgang i kraftproduksjonen. Regjeringa rehabiliterte Rugezi-våtmarkene, som forsyner Burera og Ruhondo med vatn, og investerte i ei ordning for å utvinna metangass frå Kivusjøen, som i sin første fase var forventa å auka kraftproduksjonen i landet med 40 %. Per 2014 hadde 19,8 % av folkesetnaden tilgang til elektrisitet.
Transport i Rwanda er basert på vegnettet. Til saman har landet 12 000 km med veg, 1000 km av han asfaltert. Det finst asfalterte vegar mellom Kigali og dei fleste andre større byar og tettstader i landet. Rwanda har òg vegsamband med nabolanda. Den viktigaste forma for kollektivtransport er minibussar, som står for meir enn halvparten av all passasjerkapasitet.
Kigali internasjonale lufthamn i Kigali har flygingar til fleire internasjonale reisemål. Dei travlaste rutene går til Jomo Kenyatta internasjonale lufthamn i Kenya og Entebbe i Uganda. Det er éi innanriksrute i landet, mellom Kigali og Kamembe lufthamn nær byen Cyangugu i vest. I 2017 starta bygginga av Bugesera internasjonale lufthamn sør for Kigali. Det nasjonale flyselskapet er RwandAir, og landet er også tent av sju utanlandske flyselskap.
Det finst ingen jernbaner i Rwanda, men det er planlagt fleire jernbanelinjer, mellom dei ei linje til nabolandet Tanzania.
Kalender og heilagdagar
I løpet av året er det 15 offentlege fridagar i Rwanda. Den siste laurdagen i kvar månad er umuganda, der det over heile landet blir utført obligatorisk samfunnsarbeid frå kl. 08.00 til kl. 11.00 . Deltaking i umuganda er lovpålagt, og unnlating frå å delta kan resultera i bot. Sjølvstendedagen til Rwanda er den 1. juli, og blir feira til minne om sjølvstendet i landet frå Belgia den 1. juli 1962. I tillegg blir frigjeringsdagen feira den 4. juli, som markerer at Rwandas patriotiske front (RPF) overvann Habyarimana-regimet og dermed avslutta folkemordet i 1994. Minnedagen for folkemordet i 1994 blir markert den 7. april, og den påfølgjande veka er ei offisiell sorgveke.
Av religiøse høgtidsdagar er opptakinga av Jomfru Maria til himmelen (15. august), første og andre juledag (25. og 26. desember), dei bevegelege kristne høgtidene langfredag og påskedag og dei muslimske høytidene id al-fitr og id al-adha offentlege fridagar. I tillegg er nyttårsdag (1. januar) og dagen etter (2. januar) og Den internasjonale kampdagen til arbeidarane (1. mai) fridagar.
Utdanning
Alle elevar i Rwanda har plikt til å fullføra seksårig grunnskule og treårig lågare vidaregåande skule. Skulen er gratis, men foreldre er forventa å bidra med kostnadene til utdanninga til borna ved å blant anna kjøpa skuleutstyr, støtte lærarutvikling og gje eit bidrag til bygging av skular. Rwanda er blant landa i Afrika sør for Sahara med høgast del elevar i grunnskulen, med 96,9 % i 2015. Likevel er det berre 60,4 % av dei som fullfører grunnskulen.
I 2018 var det 40 institusjonar for høgare utdanning i Rwanda, 12 av dei offentlege og 32 private. Det første universitetet i Rwanda, Université nationale du Rwanda, blei opna av styresmaktene i 1963, med 49 studentar. I 2013 blei det offentlege Universitetet i Rwanda (University of Rwanda, UR) oppretta ved ei samanslåing av fleire utdanningsinstitusjonar i landet.
I 2018 var lesekunna blant folkesetnaden i Rwanda over 15 år 73 %.
Massemedium
Dei største radio- og TV-stasjonane er statlege, og fleirtalet av avisene i landet er eigde av regjeringa. Til saman var det 34 radiostasjonar, 14 TV-stasjonar og 46 avisar i 2019. Dei fleste rwandarar har tilgang til radio. Den største radiostasjonen er den statlege Radio Rwanda. Tilgang på fjernsyn er avgrensa, og dei fleste heimar i landet har ikkje eige fjernsynsapparat. Digital-TV blei tilgjengeleg i 2014, og eit år seinare var det sju operative nasjonale stasjonar.
Den største og eldste avisa i landet er engelskspråklege The New Times, som blei skipa i 1995. Det finst òg andre engelskspråklege aviser, mellom dei Rwanda Eye, Business Daily, News of Rwanda og The Rwandan; dei to sistnemnde blir òg gjevne ut på njaruanda.
Pressen i Rwanda er strengt avgrensa. På World Press Freedom Index, ei årleg rangering av land etter pressefridom gjort av Reportere uten grenser, er Rwanda rekna som nummer 155 blant 180 land. Aviser i landet driv rutinemessig sjølvsensur på grunn av frykt for trakassering, truslar og nedleggingar.
Helse og levekår
Rwanda skårar dårleg på dei fleste levekårsundersøkingar, og blei rangert som nummer 157 av 189 på lista over land etter HDI i 2019. Delen personar som lever i ekstrem fattigdom (under 1,90 dollar om dagen) var 55,5 % i 2011.
Helsemessige tilhøve i Rwanda har historisk sett vore dårlege, både før og like etter folkemordet i 1994. I 1998 døydde meir enn eitt av fem barn før dei fylte fem, ofte av malaria. På byrjinga av 2000-talet har Rwanda derimot fått betringar på ei rekkje viktige helseindikatorar. Mellom 2005 og 2013 auka den forventa levealderen frå 55,2 til 64,0 år, døydelegheiten for barn under 5 år fall frå 106,4 til 52,0 per 1000 fødslar, og førekomsten av tuberkulose har falle frå 101 til 69 per 100 000 menneske. Utbreiinga av HIV/AIDS, med ein anslegen førekomst på 3,1 % i 2016, er framleis relativt høg. Førekomsten av hiv har hovudsakleg halde seg stabil, med ein nedgang sidan slutten av 1990-år. Malaria og tuberkulose er framleis alvorlege helseproblem i Rwanda, men begge sjukdomane har hatt ein nedgang i førekomst på starten av 2000-talet.
Helsesystemet i landet er rekna for å vera blant dei med høgast kvalitet i Afrika. Helseforsikring blei obligatorisk for alle innbyggjarar i 2008, og i 2010 var over 90 % av folkesetnaden dekt. President Kagame gjorde helsevesenet til ei av prioriteringene for utviklingsprogrammet «Visjon 2020» (Vision 2020), og auka utgiftene til helsehjelp til 6,5 % av bruttonasjonalproduktet i landet i 2013, samanlikna med 1,9 % i 1996. Rwandiske styresmakter har arbeidd for å styrkja rolla til lokalsamfunna i styring og medfinansiering av helsetenester gjennom eit system med helseforsikringsordninger kjend som mutuelles de santé eller berre mutuelles. Helsevesenet i landet driv 499 helsesenter, 476 helsestasjonar som hovudsakleg er involvert i polikliniske program som immunisering og familieplanleggingstenester, og dessutan 36 distriktssjukehus.
Likestilling
Rwanda er eit av dei meste likestilte landa i Afrika, og i 2020 blei landet plassert på 9. plass på Global Gender Gap Report, ein årleg rapport om likestilling i over 150 land. Parlamentet har den høgaste prosentdelen kvinner i noko parlament i verda, med 63,8 % (2015), og Rwanda er eitt av berre tre land med eit kvinneleg fleirtal i det nasjonale parlamentet, saman med Bolivia og Cuba.
Musikk og dans
Musikk og dans er sentrale delar av den rwandiske kulturen, og inngår i lokale seremoniar, festivalar, sosiale høve og i historieforteljing. Dei mest kjende tradisjonelle dansane, intore og amaraba, består av tre komponentar: balletten (umushagiriro), som blir utført av kvinner; «heltedansen» (intore), som blir utført av menn; og tromminga, òg tradisjonelt utført av menn, på trommer kjende som ingoma. Den meste kjende dansegruppa er Urukerereza (National Ballet of Rwanda), som blei skopa av president Habyarimana i 1974, og som opptrer både nasjonalt og internasjonalt.
Musikk har tradisjonelt sett blitt overført munnleg, med musikkstilar som varierer mellom ulike folkegrupper i landet. Til dømes har hutuane humoristiske songtekstar om jakt og innhøsting, tutsiane har songar som er sentrerte rundt mot, krig og erobring, i tillegg til kveg, og twaane har songar om sin bakgrunn som jegerar. Trommer er det viktigaste instrumentet innan rwandisk musikk, og dei kongelege trommeslagarane hadde høg status hjå kongen (mwami) i kongeriket Rwanda. Trommeslagarar spelar saman i grupper av varierande storleik, vanlegvis mellom sju og ni personar. Landet har ein veksande populærmusikkindustri, som er påverka av regional musikk frå områda rundt dei store sjøane i Afrika og av kongolesisk og amerikansk musikk. Den mest populære musikksjangeren er hiphop, med ei blanding av dancehall, rap, ragga, R&B og dansepop.
Kunst
Tradisjonell kunst blir laga over heile landet, og brukskunst som vovne korger (agaseke) og bollar er spesielt utbreidd. Landet er kjent for imigongo, ei unik form for biletkunst der ein bruker kumøkk. Ho blir hovudsakleg laga søraust i Rwanda, og har ei historie som blir ført tilbake til då regionen var ein del av det uavhengige Gisaka-riket. Kumøkka blir blanda med jord i ulike fargar, gjerne raudt, blått, kvitt og svart, lagt i treformer og forma i spiralar og ulike geometriske mønster. Andre vanlege handverksprodukt inkluderer keramikk og treskjering.
Tradisjonelle bustadsstilar nyttar hovudsakleg lokalt tilgjengelege materiale. Sirkulære eller rektangulære hus bygd i gjørme med stråtak (kjend som nyakatsi) er dei vanlegaste. Rwandiske styresmakter har sett i gang eit program for å erstatta desse med meir moderne materiale som bølgjeblikk.
Film og litteratur
Rwanda har ikkje ei lang historie med skriven litteratur, men rwanderne har ein sterk munnleg tradisjon som blant anna omfattar poesi og folkehistorier. Mange moralske verdiar og historiske detaljar er blitt ført frå generasjon til generasjon på denne måten. Den best kjende rwandiske forfattaren var Alexis Kagame (1912–1981), som forska på og samla mykje av den munnlege historia i landet i bokform og skreiv eigen poesi.
Folkemordet i 1994 resulterte i framvoksteren av litteratur med vitneberetninger, essay og fiksjon frå ein ny generasjon forfattarar. Det er produsert ei rekkje filmar om folkemordet i Rwanda, mellom dei Golden Globe-nominerte Hotel Rwanda, 100 Days, Shake Hands with the Devil, Sometimes in April og Shooting Dogs; dei fire sisteblei filma i Rwanda og hadde overlevande frå folkemordet i rollebesetninga.
Mat og drikke
Rwandisk mat byggjer på lokale basismatvarer frå det tradisjonelle sjølvbergingsjordbruket. Historisk har det variert blant dei ulike folkegruppene i landet. Basismat inkluderer bananar, kokebananer (kjende som ibitoke), belgfrukter, søtpoteter, bønner og maniok. Mange rwandarar et kjøt berre nokre få gonger i månaden. Tilapia er populært blant dei som bur i nærleiken av innsjøar og har tilgang til fisk. Potet, som ein reknar med blei introdusert til Rwanda av tyske og belgiske kolonistar, er svært populært. Ugali, lokalt kjend som ubugari eller umutsima, består av maniok- eller maismjøl kokt med vatn til det får ein grautaktig konsistens, og er ein vanleg rett som blir eten i store delar av Aust-Afrika. Isombe er laga av mosa maniokblad og servert med tørka fisk. Ein typisk lunsj i Rwanda er vanlegvis ein buffet kjent som melange og sett saman av rettar nemnd over, og av og til kjøt. Grillspyd er den meste populære maten når ein et ute om kvelden, og er vanlegvis laga av geitekjøt, men nokre gonger òg av storfekjøt, svinekjøt eller fisk.
Mjølk, særleg i ei gjæra form kalla ikivuguto, er ein vanleg drikk i heile landet. Andre drikkevarer inkluderer eit tradisjonelt øl kalla urwagwa, som er laga av durra eller bananar, og som blir drukke under tradisjonelle ritual og seremoniar.
Idrett
Tradisjonelt sett har idrett i Rwanda vore ei form for feiring i form av konkurransar mellom personar under høgtider eller som ein måte å heidra vitjande høgtståande personar på. Vener og familie, særleg unge menn, viste ferdigheter og styrke ved slike hendingar, og idrettar som bryting, høgdehopp og bogeskyting har tradisjonelt vore utbreidd. Dei mest populære idrettane i Rwanda i moderne tid er fotball, volleyball, basketball og friidrett. Cricket har vakse i popularitet, på grunn av tilbakevendte flyktningar frå Kenya, som hadde lært å spela det der. Sykling, som tradisjonelt sett først og fremst har fungert som ein transportmåte i Rwanda, har òg vakse i popularitet som idrett.
Rwanda har konkurrert i dei olympiske leikane sidan 1984, og i dei paralympiske leikane sidan 2004. Landet har òg delteke i Samveldeleikane sidan det blei medlem av Samveldet av nasjonar i 2009. Basketballandslaget har vakse og blitt meir framtredande sidan midten av 2000-åra, og herrelaget kvalifiserte seg til finalane i den afrikanske basketballmeisterskapen fire gonger på rad frå 2007. Det rwandiske fotballandslaget har dukka opp i Afrikamesterskapet i fotball éin gong, i 2004, men klarte ikkje å gå vidare frå gruppespelet. Laget har ikkje klart å kvalifisera seg til konkurransen sidan, og har aldri kvalifisert seg til VM. Den øvste fotballdivisjonen i landet er Rwanda Premier League. Rwandiske klubbar deltek i Kagame Interclub Cup, ein fotballkonkurranse for sentral- og austafrikanske lag, som sidan 2002 er blitt sponsa av president Kagame.
Piggsoppar
Piggsoppar (Hydnaceae) er ein familie av soppar i kantarellordenen. I familien finn ein den verdsette matsoppen lys eller kvit piggsopp (Hydnum repandum).
Piggsoppar har «typisk» soppform med stilk og hatt. På undersida av hatten er det piggar. Sporane er festa på små stilker som sit på piggane.
Sergej Tsjepikov
Sergej Vladimirovitsj Tsjepikov, russisk Сергей Владимирович Чепиков i Khor i Khabarovsk kraj i Russland) er ein russisk skiskyttar med ein uvanleg langvarig og innhaldsrik karriere. Han er dobbelt olympisk meister i skiskyting.
Sergej Tsjepikov har høyrd til den absolutte verdseliten i skiskyting heilt sidan 1988, då han 21 år gamal tok gull på stafetten og bronsemedalje på 10 km under OL i Calgary. Han vann verdscupen i skiskyting samanlagt sesongane 1989/90 og 1990/91. I 1994 vart han olympisk meister på sprinten i Lillehammer-OL. Deretter prøvde han seg ei stund som langrennsløpar, og deltok i OL i Nagano i 1998 på det russiske langrennslagte. Etter dette OL gav han seg som toppidrettsutøvar.
Etter tre år ute av rampelyset gjorde Tsjepikov comeback og deltok igjen i verdscupen i skiskyting i 2001/02-sesongen, då han kom på 23. plass samanlagt. Under VM 2005 i Hochfilzen, tok han sølvmedalje på jaktstarten og på stafetten, i ein alder av 38 år. 2004/05-sesongen vart den beste sesongen hans etter comebacket, med ein fjerdeplass samanlagt i verdscupen.
Tsjepikov var med i den russisk troppen til OL i Torino i 2006, som vart hans sjette OL, det femte som skiskyttar. Han var der med å ta sølv på stafetten. Han bur i Jekaterinburg.
Kortfatta merittliste
(pr. 28. februar 2006)
Hersvik kyrkje
Hersvik kyrkje er ei langkyrkje i tre frå 1891 i Hersvikbygda nord på Sula i Solund kommune i Vestland. Dette er den fyrste kyrkja på staden.
Attende i mellomalderen skal det ha vore eit kapell på Lågøy som folket ytst i Solund truleg sokna til, men det er ukjend når det kom bort. I hundreåra mellom Lågøy-kappelet og Hersvik kyrkje sokna folk i området til Vilnes kyrkje på Atløy i Askvoll prestegjeld og Øn kyrkje i Hyllestad prestegjeld.
Hansabyen Visby
Hansabyen Visby (svensk: Hansestaden Visby) voks fram frå mellomalderen på Gotland i Sverige, til 1645 i Danmark. Nord i Europa vart Hansaen skipa, som frå starten var ei samanslutning av væpna handelsskip. Etter kvart slo handelsmennene seg ned i viktige handelsbyar. Nokre av desse byane fekk status som Hansaby. I Visby vart "Det tyska Gotlandsfararesällskapet" skipa. I åra etter busette det seg ein heil del russarar, danskar og spesielt tyske handelsmenn i Visby. Det var dei tyske hanseatane som bygde den noverande Sankta Maria domkyrka. Kyrkja stod ferdig i 1225. Visby gjekk på 1280-talet med i "Wendiska stadsförbundet" som vart utgjort av byar som Lübeck, Tallinn, Rostock, Riga o.s.b.
Det var fyrst i 1356 at Hansaforbundet vart skipa.
Hansabyen Visby med Visby ringmur er teken med på UNESCO si verdsarvsliste. På same måte vis som Bryggen i Bergen i Noreg.
Hersvik kyrkje
Hersvik var eige sokn til dei tre sokna i Solund prestegjeld vart slegne saman til eitt i 2000.
Altartavla er måla av Mons Breidvik i 1920, og viser Jesus som bergar Peter frå drukning i stormen på Genesaretsjøen.
Hagbard og Signe
Hagbard og Signe, eller Habbor og Signe, er ein mellomalderballade og ei fornaldersoge som har vore svært folkekjær i Skandinavia om gjennom mellomalderen. Hovudkjelda for forteljinga i dag er Saxo Grammaticus, men gjennom skaldane veit vi at soga var kjend i Noreg lenge før Saxo, minst frå 900-talet.
Handling
Hagbard var ein stor hærmann og sjøkonge, bror av Hake, som er omtala i Ynglingesoga. Han kom til kong Siggeir/Sigar, som budde på Sjælland, og bela der til Signe, dotter hans. Signe svara på kjærleiken og ville gjerne ha Hagbard, men brørne hennar sette seg mot dette. Hagbard laut då kle seg i kvendeklede og møte Signe i løyndom. Der lova Signe at ho ikkje ville leva etter han om han vart drepen. Ei tenestejente røpte Hagbard, som vart teken til tinget og dømd til galgen. Signy var vis med dette og svor ho ville setja eld til buret sitt. Då Hagbard skulle hengjast, såg han at logane slog ut, og visste ho var glad i han. Så gjekk han i dauden og let seg hengja.
Forteljinga har nokre likskapstrekk med Tristan og Isolde, ei vise som og var vidkjend i mellomalderen. Balladen er rekna til riddarvisene, og har teke opp i seg mange høviske drag som var ukjende for den tida handlinga er lagt til (400-talet).
Utbreiing
Forteljinga vart kjend i mellomalderen, og nytta som førelegg for skodespel i nyare tid, mellom anna av Adam Oehlenschläger. Stadfestinga av forteljinga er knytt til namnet Siggeir/Sigar, som finst att mange stader. Saxo meinte handlinga var knytt til Sigerstedt på Sjælland, mens Landnámabok knyter handlinga til Steigen i Nordland. Flateyjarbok legg handlinga til Møre, og i tillegg til dette kan ein vise til gardsnamnet Sigersvoll på Lista (som og er knytt til Helge Hundingsbane).
Kano
Ein kano er ein open smal båt utan kjøl som drivast fram med einblada padleårar. Ordet kan komme frå Karibia, canoa var eit av dei første orda som spanjolane tok med seg til Europa frå språket taíno, i den nye verda.
Hagbard og Signe
Utbreiing
Balladen om Habbor og Signe er mellom anna overlevert i Telemark.
Kano
Christofer Columbus skreiv frå Cuba at «kanoane deira er så nydeleg utforma og utsmykka at det er ein lyst å sjå». Kanoane i taínokulturen var fagre, smidige og kunne gjere stor fart. Dei største farkostane kunne romme 150 personar og var ca 20 meter lange. Den gong var kanoar i Karibia laga av uthola trestammar.
Også i dag lagast båtar av uthola trestammar i somme delar av verda. På New Zealand lagar ein kanoar waka og i mange land i Sør-Amerika nyttar ein kanoar av trestammar som framkomstmiddel på elvar, ofte med bruk av motorkraft i staden for padleårar.
I vestelege delar av Nord-Amerika har det òg vore laga kanoar av heile trestammar som vart uthola til fartøy med tynn hud. I andre delar av Nord-Amerika laga dei innfødde små kanoar av ein særs lett type med opphøgde spisse stamnar og bygd med trespantar kledd med hud av bjørkenever eller dyreskinn. Denne typen er modell for mange kanoar som nyttast til fritidsbruk i Noreg i dag, bygd av tre, plast eller andre materialar.
Kanopadling som konkurransesport er olympisk øvingar i mange klassar.
Jon Olav Sørhaug
Jon Olav Sørhaug er ein norsk skjønnlitterær og faglitterær forfattar frå Trondheim. Han debuterte i 2007 med diktsamlinga Du finst i bølgjene.
Sørhaug er busett i Kristiansand og arbeider som norsklektor ved Tangen vidaregåande skole og som stipendiat på Universitetet i Agder.
Yngvesønene
Yngvesønene Jorund/Jørund og Eirik var kongar av Ynglingeætta, søner av Yngve, den eine av Alrekssønene i følgje Snorre Sturlason. Dei var det tredje dømet på samkongar eller kongsbrør i Ynglingesoga.
Brørne var berre små då faren Yngve og bror hans drap kvarandre, og det var søskenbarnet Hugleik som rådde for Svitjod medan dei voks opp. Soga fortel at brørne reiste tidleg på hærferd og vart store sjøkongar, og herja mellom anna i Danmark. Her råka dei på ein Gudlaug, konge over håløygene, og dei tok på han og vann. Sidan vende dei seg til Svitjod, der ein dansk hovding, Hake, hadde teke makta og drepe Hugleik. Jorund og Eirik gjekk til slag mot Hake på Fyrisvollane, og Eirik vart drepen der. Hake fekk og banesår, og vart ført ut på sjøen i langskip, som sidan vart brend.
Jorund var sidan konge i Uppsala, og var på hærferd om somrane, er det gjete. Han miste livet på Jylland, då kong Gylaug av Hålogaland, son av Gudlaug, vann over han, og Jorund vart hengd der. Jorund var far til Aun den gamle, som vart konge etter han.
Tjodolv frå Kvine fortel i Ynglingatal:
Etter soga er Hake bror av Hagbard. I kvada som omtalar kong Jorund, er det mange tilvisingar til forteljinga om Hagbard og Signe (Hagbard vart og hengd).
Den eldste Noregshistoria
Historia Norvegiæ omtalar berre Jorund, ikkje Eirik. Her er dei søner av ein Ingjald (visseleg eit anna namn på Yngve). Denne framstillinga veit berre av at Jorund miste livet i kamp med danene, og vart hengd der. At det var ein håløyg-konge som valda dette, finst berre attgjeve hjå Snorre (som kan ha hatt andre kjelder).
Historisk fastsetjing
Forteljinga om Hugleik, Eirik og Jorund er knytt både til Hagbard og Signe-forteljinga, og til forteljinga om Starkad den gamle, ein av kjempene hans Hake. Samstundes er det mogleg at Hake er den same som Hoc Healfdene, nemnd i kvædet Béowulf. Har dette noko føre seg, kan ein datere hendingane i livet hans Jorund til første halvdel av 400-talet, ei tid då danene var på frammarsj og la under seg landa aust og vest for øyane dei opphavleg budde på, og slik kom i trette med sveane og jydane. Kjeldene er elles uklåre på kongsrekkja før Jorund, og mykje tyder på at Jorund kan reknast som byrjinga på historisk tid, sidan han og er son av ein Yngve (som er opphavsnamnet til heile slekta). Kongane før Jorund (unnateke sonen Aun), er skildra i meir mytisk/magiske vendingar.
Jorund og Eirik er og omtalt hjå Øyvind Skaldespillar. Dei er soleis måteleg namngjetne.
SB Nordlandsbuss AS
SB Nordlandsbuss AS er eit busselskap med hovudkontor i Bodø. Selskapet vart skipa 1. januar 2002 etter samarbeidet mellom Saltens Bilruter og Nettbuss. 1. april 2005 overtok Nordlandsbuss bussrutene som transportselskapet Helgelandske hadde tidlegare.
I dag er Nordlandsbuss den største aktøren innan buss- og kollektivtrafikk i Nordland, med bussruter i Salten og på Helgeland. Administrerande direktør er Wilhelm Hunstad. SB Nordlandsbuss AS inngår i konsernet Saltens Bilruter AS, som har verksemd i 15 kommunar i Nordland. Nordlandsbuss har ei rekkje systerselskap på forskjellige område i Nordland innan konsernet, m.a. SB Transport (Bodø), SB Transport Ofoten, SB Transport Helgeland, Stoklands Bilruter, Stokland Bilservice, Andøy Trafikklag og Bangs Bilruter.
Sivlefossen
Sivlefossen er den 69. høgaste fossen i Noreg ut frå totalt fall. Han ligg ved Stalheim i Voss herad i Vestland, øvst i Nærøydalen. Fossen ligg like i nærleiken av Stalheimsfossen ved Stalheimskleivane.
Ulster-segnkrinsen
Ulster-segnkrinsen (på engelsk The Ulster Cycle), er ein av fire hovudsegnkrinsar som fortel om irske segner og irsk mytologi. Dei tre andre er Milesar-segnene, Konge-segnene og Feniar-segnkrinsen.
Segnkrinsen er som namnet seier knytt til den irske provinsen Ulster, og fortel om Ulaid, folket i Ulster på den tida landet var eit sjølvstendig rike i jernalderen. Segnene er samanfletta og krinsar om kongen Conchobar mac Nessa og ætta hans, og bustaden hans på Emain Macha. Den mest kjente segna i krinsen er Táin bó Cuailgne, eller Kvegrovet i Cooley. Mange av segnene krinsar om tretta mellom dronninga i Connacht, Medb, og kong Conchobar i Ulster. Sentrale irske gudar, som Lug og Morrigan er òg med i sogene.
Overlevering
Dei fire segnkrinsane vart skrivne ned av irske munkar på 600-talet, etter ei lang tid med munnleg overlevering. Her er mytologisk stoff og folkeminnestoff blanda saman med historiske hendingar. Ulster-segnkrinsen er nedskriven i fleire handskrift:
Bass Rock
Det vart bygd eit fyr på øya i 1902 og ruinane av eit kapell er framleis synlege.
Geografi
Øyar ein vulkanplugg frå karbontida.
Bass Rock har status som Site of Special Scientific Interest (stad av særskild vitskapleg interesse). Ho vert stundom kalla «Ailsa Craig i aust». Det meste av øya består av bratte klipper.
The Bass er ei av fleire øyar utanfor kysten av East Lothian og vert rekna som ei av øyane i Firth of Forth. I vest ligg Craigleith og the Lamb, Fidra og lengst vest Eyebroughy. Desse er òg hovudsakleg skapt av vulkansk aktivitet. I nordaust ligg Isle of May.
Kyrkjemøtet
Kyrkjemøtet er det øvste representative organet i Den norske kyrkja.
Kyrkjemøtet skal arbeide for saker av felles kyrkjeleg karakter og elles for alt som tener det kristelege livet i kyrkjelydane, og det skal fremje samarbeidet innan Den norske kyrkja. Kirkemøtet skal òg verne og fremje samisk kyrkjeliv og ivareta dei internasjonale og økumeniske oppgåvene til Den norske kyrkja.
Kyrkjemøtet var lovfesta i 1984 og har (i 2020) 116 medlemmer, jf § 24 i kyrkjelova:
Kyrkjemøtet fekk ved kronprinsregentens resolusjon i 1990 delegerert mynde til å vedta liturgiske reglar for Den norske kyrkja, herunder bl.a. innhaldet i altarboka og salmeboka reglar for bruk av kyrkjene.
Etter at statskyrkja vart avskaffa, har overtatt mykje av det kyrkjelege saksansvaret som før lå på Stortinget.
Kyrkjemøtet vert samla ein gong i året. Samlinga varer gjerne ei veke.
Bispedømmeråd
Eit bispedømmeråd er i Den norske kyrkja eit lovfesta organ for bispedømmet, samansett av ti eller elleve medlemmer som er valde av dei tilsette i kyrkja og av sokneråda. Bispedømmerådet skal arbeide for det kristelege livet i kyrkjelydane, og det skal fremje samarbeidet mellom sokneråda og andre lokale arbeidsgrupper innan bispedømmet.
Bispedømmet vart innført ved lov av 16. juni 1933. Reglane om val av bispedømmeråd finst no i kyrkjelova. Dei ti eller elleve representantane i bispedømmerådet er:
I Nord-Hålogaland bispedømmeråd er det i tillegg ein nord-samisk representant, i Sør-Hålogaland bispedømmeråd ein lule-samisk representant og i Nidaros bispedømmeråd ein sør-samisk representant. I Oslo bispedømmeråd er det i tillegg ein representant frå døvekyrkjelydane i bispedømmet.
Bispedømmerådet tilset og har arbeidsgjevaransvar for prestar i kyrkjelydane. Bispedømmerådet fordeler òg statlege tilskott til særskilde stillingar innan kyrkjeleg undervisning og diakoni. Rådet har òg andre forvaltingsoppgåver som gjeld lokalkyrkja.
Bispedømmerådet medverkar ved utnemning av ny biskop.
Medlemmane av bispedømmeråda utgjer ein del av kyrkjemøtet.
Ungarsk geografi
Ungarn er eit land i Sentral-Europa. Det har eit areal på 93 030 km² og er 250 km frå nord til sør og 524 km frå aust til vest. Det har 2 258 km med landegrenser mot Austerrike i vest, Serbia, Kroatia og Slovenia i sør og sørvest, Romania i søraust, Ukraina i nordaust og Slovakia i nord.
Dei moderne grensene til Ungarn vart først oppretta etter den første verdskrigen og Trianon-traktaten i 1920, då dei mista 71 % av det som tidlegare hadde vore Kongedømet Ungarn, 58,5 % av innbyggjarane og 32 % av ungararane. Med hjelp frå Nazi-Tyskland utvida Ungarn inn i Slovakia i 1938, Karpato-Ukraina i 1939, Romania i 1940 og Jugoslavia i 1941. Ungarn mista derimot alle desse områda etter tap i den andre verdskrigen, i tillegg til eit lite område som Tsjekkoslovakia fekk.