cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Meteorologisk institutt
Meteorologisk institutt driv fyrst og fremst med vêrvarsling, men driv òg med forsking innan meteorologi, oseanografi og klima. Instituttet tek aktivt del i internasjonalt samarbeid og er mellom anna ein internasjonal pådrivar for å få ned prisen på meteorologiske data.
Meteorologisk institutt driv desse nettenestene:
Knut Olav Åmås
Knut Olav Åmås fekk nynorskprisen til Samlaget, Melsom-prisen, i 2005 for biografien om Olav H. Hauge. Saman med Cathrine Sandnes fekk han prisen Årets tidsskrift 2006 frå Tidsskriftforeningen for arbeidet med Samtiden. I 2007 vart han tildelt Den Store Journalistprisen.
Åmås var redaktør for den nyaste utgåva av Hvem er hvem?, som vart utgjeven i september 2008. Same året var han også redaktør for boka ''Norge. En diagnose''.
Meteorologisk institutt
Referansar
= Bakgrunnsstoff =
Henrik Wergeland
Henrik Arnold Wergeland var ein norsk forfattar og samfunnsdebattant. Som lyrikar har han ein eineståande posisjon i norsk litteraturhistorie, med ein enorm produksjon som spenner frå det kosmologiske diktet Skabelsen, Mennesket og Messias, til dikt for born, som «Jeg aldri mer vil Hunden slaae». Fleire av verka hans kombinerer prosa, lyrikk og dialog. Han skreiv òg ei mengd med brev og embetsskriv, rettsinnlegg, essay, historiske avhandlingar, folkeopplysingsskrift og flygeblad.
Henrik Wergeland verka òg som bibliotekar og redaktør og vart den første riksarkivaren i Noreg. Han ville omsetja dei poetiske ideane sine i praktisk arbeid, og var ein aktivist i ei tid då ein i Noreg enno ikkje hadde funne fram til ein eigen kulturprofil.
Gjennom eiga dikting, ved å ta opp språkspørsmålet, ved å krevje demokratisk utvikling og kulturell frigjering frå København bidrog han mykje til å gjera den unge statsnasjonen til ein kulturnasjon. Wergeland er neppe den mest lesne av dei norske diktarane, men han vart ståande som eit nasjonalt symbol.
Patriot og verdsborgar
Wergeland markerte seg tidleg i arbeidet for å gjera 17. mai til nasjonal festdag og var til stades og merkte seg ut i samband med det såkalla «Torgslaget» i Kristiania 17. mai 1829. Han heldt den første offentlege 17. mai-tala i Kristiania i 1833 då avdukinga av Krohgstøtta fann stad, vårt første nasjonalmonument. Det var òg han som skreiv den første nasjonalsongen for born: «Vi ere en Nation, Vi med,/ Vi smaa en Alen lange». Engasjementet for feiring av nasjonaldagen 17. mai gjorde at han fekk tilnamnet ''17. maikongen'' alt medan han levde. Sjølv kalla han seg Grunnlovas 6 år eldre bror.
Sjølv om Wergeland tykte godt om Grunnlova, meinte han ikkje at ho var utan plett og lyte. Han arbeidde for religiøs toleranse og laga eit godt grunngjeve framlegg til grunnlovsendring for å få vekk den delen av § 2 som stengde truande jødar ute frå Noreg.
Nordmenn
Nordmenn (nordmann, nordbu) viser til folk frå Noreg. Dei snakkar norsk, som regel som morsmål. Juridisk kan nordmenn definerast som personar med norsk statsborgarskap.
Henrik Wergeland
Patriot og verdsborgar
Han arbeidde òg for at språket skulle bli meir norsk, og oppmuntra diktarar til å laga «Smykker» av det språket dei hadde teke i arv frå forfedrane. Noreg hadde mist sitt eige skriftspråk på 1500-talet. Han underviste sjølv bondegutar slik at dei skulle bli betre skikka til å ta del i det politiske livet og fekk i stand folkeboksamlingar. Han oppretta «Sogneselskab» og verka for kommunalt sjølvstyre. Han ville ha oppretta dagheimar for born der dei kunne ha det godt og vera trygge når foreldra var ute i arbeid, og han ønskte meir humane straffeinstitusjonar. Gjennom den langdryge saka mot prokurator Praëm fekk han meir enn vanleg innsyn i koss småfolk levde. Halvdan Koht såg det slik: «Me kann ikkje fortelja framvoksteren til mest ei einaste norsk sak, utan me lyt nemna Henrik Wergeland i upptake.»
Gjennom diktinga si engasjerte han seg òg i frigjeringskampar ute i verda (t.d. i Irland, Polen, Brasil). Han såg langt ut over Noregs grenser, og tematikken var ikkje sjeldan universell.
Barndom
Familien flytta frå Kristiansand til Eidsvoll då Henrik var 9 år. Då han kom i framslengsåra, vart han send til Katedralskolen i Kristiania, og samstundes tok han til å skrive dikt og små skodespel. Han var 13 år gamal då han fekk trykt «Blodstenen», ei stutt forteljing i «den mystisk-gyselige Stil, som karakteriserer de tyske Ridderromaner fra en vis Periode». Han fekk fleire småstykke på prent i guteåra som han hadde samarbeidt med syskenbarnet sitt, Jens Aubert, om.
Stormande ungdomsår
Stella er ei kjelde til dikterisk inspirasjon, ei slags muse. Ho er sentral i den første diktsamlinga hans, Digte, første Ring (1829). Når han i eitt av dikta nemner «Huldblomstens sjel», er det nok minnet om Hulda som gøymer seg i teksten.
Meir og meir vart kjærleiken eit sentralt motiv i diktinga hans og løyste ut ein trong til å finne svar på verdsgåtene. 22 år gamal gav han ut det kosmologiske diktet, Skabelsen, Mennesket og Messias (1830), det største diktverket som nokon gong var kome ut i Norden. Det er sidan skrive fleire doktoravhandlingar om dette verket som Halvdan Koht karakteriserer som «eit hovudverk i bokheimen vaar, for di me der finn grunnlaget for heile livsgjerninga hans».
Henrik og Siful
Meir eller mindre parallelt med at Skabelsen, Mennesket og Messias vart til gjorde Henrik Wergeland også mykje anna. Han skreiv seks skodespel, ei mengd med einskilddikt, studerte og fullførte teologistudiet (1826-29) og las botanikk og historie. Han engasjerte seg i kampen for feiring av 17. mai mot kong Karl Johans vilje, og mellom to eksamensdagar stilte han opp til avhøyr for granskingskommisjonen som vart nedsett for å ta seg av klagene etter «Torgslaget». Det strøymde inn klager over den måten kavaleri og fotjegarar hadde gått fram på for å splitte fredelege folk som hadde samla seg på torget i Kristiania om kvelden 17. mai 1829. Wergeland sjølv fekk eit sabelrapp over ryggen då han var på veg heim.
Nordmenn
Omgrepet «etnisk norsk» blir ofte nytta om nordmenn som stammar frå fleire generasjonar nordmenn og som ikkje tihøyrer nasjonale minoritetar, som samar eller romanifolk. Denne gruppa utgjer fleirtalet av befolkninga i Noreg. I denne samanhengen er nordmenn rekna som eit germansk folkeslag. Germanarane slo seg ned i Skandinavia allereie før Kristi fødsel. Nordmenn er nærskylde med danskar, svenskar og andre germanske nabofolk.
Henrik Wergeland
Henrik og Siful
Siful Siffadda var Wergelands pseudonym. Det er Siful som er ansvarleg for dei mange fantasifulle og ofte satirske scenestykka som ofte har djupt seriøse undertonar. Siful kan vera både vilter, frekk, ondskapsfull og, ikkje minst, «genialsk»; men i blant bryt og poesien igjennom også i Sifuls produkt. Tilhøvet mellom Siful og Henrik er treffande skildra i den siste skissa i «Hassel-Nødder».
Nordmenn
Utvandra nordmenn
Også personar som ikkje lenger har norsk statsborgarskap kan rekna seg som norske. Nordmenn har prega kulturen i delar av Storbritannia og USA gjennom tidleg og seinare utvandring. Av dei ca. 9,5 millionar menneska i verda med norsk etnisk opphav lever 4,5 millionar i Noreg.
Henrik Wergeland
hic habeo
Wergeland fullførte teologisk embetseksamen i mai-juni 1829. Dei skriftlege prøvene måtte den gongen skrivast på latin. Eksamensresultatet peikte mot laudabilis ('rosverdig') etter dei skriftlege prøvene; han gjorde det godt i kyrkjesoge til munnleg, men då han etterpå vart eksaminert i dogmatikk, kom han i disputt om dei evige helvetes-straffene. Desse trudde den unge teologen Henrik Wergeland ikkje på, og den endelege karakteren vart haud illaudabilis, det vil seia 'ikkje urosverdig'. Halvdan Koht har skrive om Wergelands embetseksamen i Historisk tidsskrift 1918. Koht kjem og inn på korleis Wergeland svara då han var oppe i dogmatikk til munnleg eksamen i «Unge evner»: «Han våga seg til å segje at han trudde ikkje på ævelege helvetesstraffer, og då so professoren spurde kva han bygde denne trua på, svara han at han ikkje kunne finne grunnane i den Heilage Skrifta: men, sa han og la handa på hjarta, her har eg dei – hic habeo! Og det er det kvar mann med geni må svare når ein spør kvar han har det ifrå: hic habeo!, – eg har det inni meg, det ligg i sjela mi, og det er mi gåve til menneskja.»
Frå verdsdikt til folkeopplysning
Skabelsen, Mennesket og Messias er eit kosmologisk dikt som kom ut 6. juli 1830. Det tek for seg verdssoga frå verda vert skapt til talsmannen for sanning, fridom og kjærleik, Jesus Messias, står fram. Han vert krossfest, gravlagd, står oppatt og talar til heile menneskja, så folk frå alle kantar av verda endeleg skjønar kva det vil seia at kvar er sin eigen konge og sin eigen prest. Verket er religiøst og filosofisk prega. Det slår røtene attende til Bibelen og antikken samstundes som det er knytt til tankegods frå høgromantikken og den franske revolusjonen. Han ønskte å setja ideane i verdsdiktet ut i livet, mellom anna gjennom å opplyse folket.
I 1830 skreiv Wergeland til selskabet for Norges Vel og bad dei hjelpe han med å få sendt ut opplysningsskrift til «allmugen». Skriftet For Almuen tok til å koma i 1830 og heldt fram i fleire år. Han ønskte at bonden skulle gå som fri og opplyst mann bak plogen. Her finn ein mellom anna ei heil lita pedagogisk avhandling om kva ville planter kunne nyttast til, også medisinsk, og kven som var giftige. Frå 1839 til 1845 gav han ut bladet For Arbeidsklassen. Her polemiserte han mot utvandring, fyll og religiøst svermeri, han gav praktiske, kvardagslege råd og han oppmoda folk til å skaffe seg jord for å få røysterett. Wergeland hylla revolusjonar - i utlandet. Heime tok han avstand frå klassekamp, han meinte arbeidarane burde finne sin plass i «fedrelandssamfundet».
Nordmenn
Utvandra nordmenn
Norsk utvandring til USA fann særleg stad frå 1850 til 1920-åra. Etterkomarane av desse er kjende som norsk-amerikanarar. Dei fleste norsk-amerikanarane i dag snakkar ikkje norsk.
Henrik Wergeland
Wergelands posisjon
Henrik Wergeland er den einaste norske diktaren som kan kallast høgromantikar. Samstundes hadde han ein fot i opplysingstida.
Nordmenn
Utvandra nordmenn
Større mengder nordmenn har også utvandra til Canada og Australia.
Henrik Wergeland
Wergelands posisjon
Wergelands dikting var starten på ein eigen norsk diktarkunst. Han er ikkje av dei mest lesne norske diktarane, somme har jamvel karakterisert sentrale delar av diktinga hans som uforståeleg, og av hans veldige produksjon er berre ein liten del kjend blant folk flest. Likevel har ingen andre lyrikarar i Noreg nådd ein tilsvarande posisjon. Den danske litteraturhistorikaren Aage Kabell kalla han «Norges eller Nordens største digter», noko Edvard Beyer sa seg samd i i Norges litteraturhistorie.
Henrik Wergeland skreiv store og små einskilddikt, ei lang rekkje skodespel (farsar, syngjespel, sørgjespel), novellistiske skisser, preiker, ei mengd med brev og embetsskriv, rettsinnlegg, essay, historiske avhandlingar, folkeopplysingsskrift og flygeblad. Trass i at han berre vart 37 år gamal, har han ein enorm produksjon som spenner frå det episk-lyrisk-dramatiske diktverket Skabelsen, Mennesket og Messias, til dikt for born, som «Jeg aldri mer vil Hunden slaae». Fleire av verka hans kombinerer prosa, lyrikk og dialog. Det kunstfilosofiske eventyret Jan van Huysums Blomsterstykke (1840) er eit godt døme på genreblandinga hans og eit høgdepunkt i diktinga. Som den første kjende forfattaren i Noreg skapte han lyrikk for born. Han skreiv òg for scena og lét etter seg ein stor, variert dramatisk produksjon med sceniske utfordringar som nokre meiner vår tid truleg har betre føresetnader for å nytte ut enn samtida hans hadde.
Sjølv om norske litterturhistorikarar set det beste av diktinga hans i verdsklasse, er Wergeland lite kjend utanom Norden.
Kulturstrid på 1830-talet
Henrik Wergeland møtte òg motbør for diktinga si. Johan Sebastian Welhaven hadde eit klassisistisk stilideal og dyrka den reine genren. Han lika dårleg at Wergeland braut med dei reglane for form og stil som han sjølv var lært opp i. Di meir arbeidde Wergeland snøggare enn Welhaven. Welhaven gjekk til åtak på Wergeland då han hadde gjeve ut Skabelsen, Mennesket og Messias. Litt over ein månad seinare, 15. august, stod diktet «Til Henrik Wergeland» i Morgenbladet, rett nok anonymnt, men Wergeland skjøna nok kven som hadde skrive det. Det tok til med orda «Hvorlænge vil du rase mod Fornuften?» Det la grunnlaget for «Stumpefeiden» som frå først av gjekk føre seg seg i den handskrivne avisa i Studentersamfunnet frå hausten 1831. «Stumper» var satiriske strofer som ikkje berre Welhaven og Wergeland sende ut mot einannan. Også andre i studentmiljøet tok del. Striden spreidde seg til det offentlege og toppa seg då Welhaven sende ut ei heil lita bok i 1832 om Wergelands poetiske «Dødssynder». Wergeland fekk hjelp av far sin, Nicolai Wergeland, som skreiv ei roleg og fagleg sterk imøtegåing av Welhaven-boka i 1833.
Wergeland og Welhaven vart forgrunnsfigurar for kvar si gruppering innan kultur og politikk på 1830-talet.I 1834 gav Welhaven ut sonettesyklusen Norges Dæmring, som inneheldt mange finter mot patriotane. Det førte til ein strid, der frontfiguren var Nicolai Wergeland. Henrik Wergeland skreiv eit morosamt skodespel, Papegøien (1835) som har mange referansar til konfliktane med Welhaven og hans krins, mellom anna til den såkalla «Dæmringsfeiden».
Wergeland ønskte at Noreg skulle byggje opp ein sjølvstendig norsk kultur og utvikle eit eige skriftspråk. Han tok opp særnorske ord i skriftspråket, og skreiv òg nokre dikt på ulike bygdemål. Welhaven var konservativ og heldt på kultursambandet med Danmark. Wergeland heldt seg til dei radikale «patriotane», medan Welhaven var sentral i «Troppen» eller «Intelligenspartiet». Patriotane kalla Troppen for «danomanar».
Konflikten nådde eit nytt høgdepunkt i Campbellerslaget i 1838, då Troppen organiserte seg for å pipe ut Wergelands syngjespel Campbellerne som vart framført på Christiania Theater på nyåret. Klapparane sigra over piparane, men Troppen heldt fram med å forfølgje Wergeland i avisa Den Constitutionelle. Mellom anna vart det skrive at Wergelands diktarevne eller «Genius» låg «drept i hans egen Barm».
Hartvig Lassen skriv: «Og efter hver af disse Fordømmelsesdomme gik hans Digtning frem med usvækket Friskhed, kun bestandig med større Renhed og Harmoni. Havde han ikke Ret da han sammenlignede sig med Gjeden, der trives jo mere man bander den, eller med Løvetanden, der voxer jo mere den trædes under Fødder».
Wergeland og Welhaven representerte ulike syn på dikting og kulturpolitikk, men båe ønskte at landet skulle utvikle ein nasjonal kultur. Dei var båe romantikarar, men dei representerte kvar sin romantikk.
Alania
Alania kan tyda:
Henrik Wergeland
Amalie Sofie
Inntekta frå den siste framføringa av Campbellerne gjorde at Wergeland kunne skaffe seg ei hytte i Grønlia under Ekebergåsen, beint ovanfor Akershus festning. For å koma lett inn til byen laut han ro over Bjørvika, og fekk lov til å setja årer og segl hjå småhandlar Bekkevold i Skippergata. Slik var det han møtte den nitten år gamle dottera til Bekkevold, Amalie Sofie, som han vart forelska i, og som han gifte seg med etter tre kvart år. Kjærleiken førte òg til at han tok til å skrive nye kjærleiksdikt, samlinga Poesier frå 1839. Denne samlinga og andre dikt han skreiv til Amalie Sofie, representerer somme av dei vakraste kjærleiksdikta som finst i norsk litteratur. Amalie Sofie døydde i 1889, og då fekk ho ein einaste nekrolog som sluttar med desse orda: «og saa er ingen, som hun, besunget i norsk Poesi.»
Opposisjonspolitikk
Henrik Wergeland tok teologi praktikum i 1833. Han var ei tid hjelpeprest hjå far sin på Eidsvoll, og vikarierte i hans stilling då faren og søstera Camilla, var i utlandet frå juni til oktober 1834. I tillegg til at han preikte i Eidsvoll kyrkje, heldt han nokre vellukka preiker i Kristiania. I hovudstaden preikte han i Akershus slottskirke, Opslo kirke (dvs. Gamlebyen kirke) og i Gamle Aker kirke.
Wergeland søkte prestekall fleire gonger, men fekk aldri noko. Han var ein omstridd person som vikla seg inn i endelause rettssaker og dreiv opposisjonspolitikk, mellom anna i bladet Statsborgeren som han redigerte i åra 1835-37. Han studerte medisin i innpå 2 år frå 1834-36, men andre oppgåver pressa på, så han fullførte ikkje. Men medisinstudiet sette spor i diktinga hans. Jf. t.d. diktet «Pigen paa Anatomikammeret», eit dikt med skarp sosial tendens.
I 1836-40 var han annanamanuensis (bibliotekar) ved Universitetsbiblioteket, men løna var skral.
Schlesien
Schlesien (polsk schlesisk Ślůnsk, tysk schlesisk Schläsing, latin Silesia, polsk Śląsk, tsjekkisk Slezsko, ungarsk Szilézia) er ein historisk region i det austlege Sentral-Europa, ved øvre og midtre delar av elva Oder. Størsteparten av området ligg no i Polen med mindre delar i Tsjekkia og Tyskland. Schlesien er særleg kjent for den velutbygde industrien og dei rike naturressursane, spesielt malm.
Pyléa-Khortiátis
Pyléa-Khortiátis (gresk Πυλαία-Χορτιάτης) er ein kommune i forstadane til byen Thessaloníki i Makedonía i Hellas. Han høyrer til periferieininga Thessaloníki i periferien Sentral-Makedonía.
Schlesien
Namnet skriv seg truleg frå det austgermanske folket silingar, eller det vestslaviske folket ślężanarar.
Henrik Wergeland
Hoffpensjonist og riksarkivar
Kong Karl Johan, som Wergeland høgakta for innsatsen i 1814, var skeptisk til Wergelands politikk og 17. mai-arbeid. Men kongen baud han likevel eit lite gratiale frå eiga kasse, ein strategi Karl Johan brukte for å få kontroll med brysomme skribentar. Wergeland tok imot og såg på pengane som løn for folkeopplysningsarbeid. Det var denne løna som sette han i stand til å gifte seg. Men mange gamle vener vende seg frå han, og oppfatta han som «hoffpensjonist». Wergeland tok dette svært tungt.
Schlesien
Historie
Før folkevandringstida var området folkesett av germanarar. Seinare busette slavarar seg i området. Schlesien kom under dei polske piastane sitt styre på 1000-talet. Dei piastiske fyrstene oppmuntra til tysk innvandring for å styrke økonomien, noko som gjorde at folkesamansettinga med tida kom til å bestå av eit tysk fleirtal.
Pyléa-Khortiátis
Administrativ inndeling
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane Dei tre tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.
Byar og tettstader
Kommunaleininga Pyléa inngår i byområdet til Thessaloníki. Dei største byane og tettstadene i resten av kommunen, som inngår i storbyområdet til Thessaloníki, er:
Schlesien
Historie
Schlesien kom under bøhmisk overhøgd i 1335 og vart mot slutten av mellomalderen ein del av Det tysk-romerske riket. Området kom i 1526 under dei austerrikske habsburgarane. I 1742 vart Schlesien avstått til kong Fredrik den store av Preussen som følgje av den austerrikske arvefølgjekrigen og vart seinare inndelt i de prøyssiske provinsane Niederschlesien (Nedre Schlesien) og Oberschlesien (Øvre Schlesien). Hovudstaden i Schlesien var Breslau (Wrocław).
Nittenprikka marihøne
Nittenprikka marihøne ( Anistosticta novemdecimpunctata) er ei 3 - 4 mm stor marihøne.
Henrik Wergeland
Hoffpensjonist og riksarkivar
Som riksarkivar kom han òg i kontakt med unytta historiske kjelder, og vart historikar på høgt nivå. Jamfør til dømes Norges Konstitutions Historie som kom ut heftevis i 1841-43 og skriftet om bondeføraren Christian Lofthus.
At han var blitt embetsmann såg radikale tidlegare vener på som eit nytt svik mot den gamle republikanske saka. Diktaren kjende seg einsam og utstøytt. Men han heldt seg oppe og arbeidde like iherdig som før. At han hadde fått ein heim der kjærleiken blømde, hadde mykje å seia, jamfør dikta «Min Hustru» og «Min Vivs Hjemkomst».
Schlesien
Historie
Mot slutten av andre verdskrig vart Schlesien okkupert av Sovjetunionen og det meste som følgje av Potsdamkonferansen innlemma i Polen, som erstatning for områda Polen måtte avstå til Sovjetunionen i aust. Under invasjonen av Schlesien gjorde den raude arméen seg skuldig i grove krigslovbrot. Den tyske sivilfolkesetnaden, som talde over 3 millionar, vart fråteke all fast eigedom og tvangsdriven vestover. Mange vart òg drepne eller deportert til sovjetiske fangeleirar.
Nord-Ossetia
Geografi
Nord-Ossetia ligg i Nord-Kaukasus og grensar til Georgia med utbrytarrepublikken Sør-Ossetia i sør. Republikken er litt større enn Vest-Agder fylke. Han ligg på nordsida av Kaukasusfjella og tilgrensande sletteland i nord. Det høgste fjellet er Dzjimara (4780 m.o.h.). Elva Terek renn gjennom republikken. Om lag 22 % av området er skogkledd. Middeltemperaturen i januar er - 4 grader celsius, i juli 24 grader celsius, i låglandet. I fjellområda utgjer isbrear 152 km².
Schlesien
Historie
Bortsett frå Görlitzområdet, som no er ein del av den tyske delstaten Sachsen og Těšín-området, som no ligg i det nordaustlege Tsjekkia, er mesteparten av Schlesien i dag ein del av Polen.
Henrik Wergeland
Hoffpensjonist og riksarkivar
Skaparverket, «Guds Digt», var òg - som alltid - ei kjelde til helsebot og trøyst for Wergeland. Jamfør til dømes «Mig selv» (1841) der det mellom anna heiter: «Klag ikke under Stjernerne over Mangel på lyse Punkter i dit Liv.»
Nittenprikka marihøne
Nittenprikka marihøne er knytt til våtmarker, med artane dunkjevle og takrøyr. Ho er vanleg i Noreg.
Schlesien
Historie
Som følgje av den lange sameksistensen mellom tyskarar og polakkar er den schlesiske folkesetanden blanda og har både tyske og polske røter. Dette har òg påverka kulturen i Schlesien og schlesiske sjølvstenderørsler har lang tradisjon. Schlesiske autonomistar ser gjerne schlesiarane som eit eige folk, i staden for som tyskarar eller polakkar. Ved nylege folketeljingar i Polen erklærte 173 200 innbyggjarar sin nasjonalitet som schlesisk. Ruch Autonomii Śląska er eit politisk parti i Schlesien som står i den autonomistiske tradisjonen og arbeider for at området skal verte sjølvstendig i ramma av eit sameint Europa.
Nord-Ossetia
Historie
I mellomalderen, frå om lag 800-talet eksisterte kongedømet Alania i dette området. Alanarane vart kristna rundt tusenårsskiftet. Dei var eit iransk folkeslag, og vert rekna som forfedrane til ossetarane. Frå 1222 vart den alanske staten erobra av mongolane. Frå 1500-talet av kom området under kontroll av kabardinske fyrstar.
Schlesien
Historie
Schlesien er i dag hovudsakleg busett av polakkar, med tyske, tsjekkiske, ukrainske og moraviske minoritetar.
Nord-Ossetia
Historie
Dei ossetiske områda var mellom dei første i Nord-Kaukasus som kom under russisk herredøme, i 1774. Vladikavkaz vart bygd som den første russiske festninga i området i 1784. Namnet tyder om lag "herskaren ovar Kaukasus". Frå 1861 var Vladikavkaz administrasjonssenter for provinsen Terek (Terskoj oblast).
Schlesien
Administrativ inndeling før 1945
Frå 1818 til 1945 var Schlesien inndelt i tre provinsar: Breslau, Liegnitz og Oppeln. Frå 1818 til 1820 fanst òg provinsen Reichenbach og frå 1939 til 1945 provinsen Kattowitz.
Nord-Ossetia
Historie
Etter den russiske revolusjonen vart området først del av Sovjetrepublikken Terek i mars 1918. I februar 1919 vart området erobra av kontrarevolusjonære styrkar under general Denikin, men i mars 1920 erobra den raude armeen heile området. I 1922 vart det del av «Den autonome sovjetiske fjellrepublikken» (Gorskaja ASSR) under Den russiske føderasjonen. Område sør for Kaukasusfjella der det òg budde ossetarar vart del av sovjetrepublikken Georgia, som «Den sør-ossetiske autonome oblasten». I 1924 vart Nord-Ossetia ein autonom oblast, og i 1936 ein autonom sovjetrepublikk.
Schlesien
Provinsen Nedre Schlesien, distriktet Breslau
Bykommunar
Nord-Ossetia
Historie
Etter oppløysinga av Sovjetunionen i 1991 vart Nord-Ossetia ein delrepublikk i den russiske føderasjonen. I juni 1992 vart Tsjetsjeno-Ingusjetia delt opp i Tsjetsjenia og Ingusjetia, og den nye republikken Ingusjetia gjorde krav på delar av Nord-Ossetia. I oktober-november same året kom det til væpna konflikt mellom ossetarar og ingusjetarar i Nord-Ossetia. Om lag 600 menneske vart drepne, og dei fleste ingusjetarane i konfliktområdet flykta til Ingusjetia.
Schlesien
Provinsen Nedre Schlesien, distriktet Breslau
Landkommunar
Nord-Ossetia
Historie
I november 1994 vart namnet «Alania» lagt til det offisielle namnet på republikken, etter det mellomalderske kongedømet.
Nord-Ossetia har òg vorte ramma av uro som fylgje av krigen i Tsjetsjenia ikkje langt unna. Den verste hendinga som fylgje av dette var gisseldramaet i Beslan i september 2004, då tsjetsjenske opprørarar tok fleire hundre gislar på ein grunnskule i byen Beslan. Etter offisielle tal vart 334 sivile drepne. Utover 2000-talet spreidde den politiske uroa i Nord-Kaukasus seg meir og meir frå Tsjetsjenia til dei andre republikkane i området. Ifølgje rapportar i media vart det i 2010 gjennomført tre terrorhandlingar i Nord-Ossetia, og desse førte til 22 dødsfall og 163 skadde personar. To av desse terrorhandlingane vart utført av sjølvmordsbombarar. Nord-Ossetia har òg teke imot mange flyktningar frå Sør-Ossetia. Etter krigen i Sør-Ossetia og resten av Georgia i 2008, skal det ha komme 35 000 flyktningar frå Sør-Ossetia til Nord-Ossetia, ifølgje offisielle tal.
Folkesetnad
Den einaste større byen er Vladikavkaz (313 800 ibuarar).
Den største delen av folket er etniske ossetarar, eit iransk folkeslag. I motsetning til dei fleste andre folkeslaga i Nord-Kaukasus som er sunnimuslimar, er dei fleste ossetarane ortodokse kristne. Ved folketeljinga i 2010 var den etniske samansetjinga:
Delen av ossetarar i området har auka sidan oppløysinga av Sovjetunionen, frå 53,0 % ved folketeljinga i 1989, samstundes som delen russarar har gått ned frå 29,9 %.
Schlesien
Provinsen Øvre Schlesien, distriktet Kattowitz
Landkommunar
Provinsen Øvre Schlesien, distriktet Oppeln
Bykommunar
Landkommunar
Schlesiske voivodskap
Landkommunar
Opole-voivodskapet
Landkommunar
Nederschlesiske voivodskap
Bykommunar
Landkommunar
Tsjekkia (Moravisk Schlesien)
Landkommunar
Tyskland (Nedre Schlesien, i delstaten Sachsen)
Byar
Landdistrikter
Nittenprikka marihøne
Kjelde
Bioforsk 06/2008: Vanlige norske marihøner
Henrik Wergeland
Jødesaka
Den siste store saka Wergeland tok opp, var kampen for at jødar skulle få rett til å busetja seg i Noreg. Han ville ha endra siste passus i § 2, og utforma i 1839 eit grundig grunngjeve framlegg for å få sletta den såkalla 'jødeparagrafen'. Diktsamlingane Jøden (1842) og Jødinden (1844) var vigde til jødesaka. Arbeidet for å oppheve grunnlovsforbodet mot jødane heldt han fram med også då han var vonlaust sjuk. Wergelands grunnlovsframlegg var oppe i Stortinget i 1842, og etter at Wergeland var død, i 1845 og 1848 utan å få 2/3 fleirtal, slik det krevst for å gjera endringar i Grunnlova. Jødeparagrafen vart først sletta i 1851, seks år etter at diktaren var død.
Dødslægjet, «min Himmels Foraarsveir»
I byrjinga av mai 1844 fekk Wergeland lungebetennelse. Han vart sengeliggjande i eit par veker, men meinte han måtte vera ute og til stades på nasjonaldagen same år. Camilla søstera hans møtte han på veg til feiringa, «mager og bleeg som døden, men med søttendemajsblikke». Etter dette tok sjukdomen seg opp att, og no var det ikkje råd å koma seg att. Wergeland sleit med sjukdommen i 14 månader, og døydde natt til 12. juli 1845, trettisju år gammal. Det er vanleg å seia at han døydde av tuberkulose og lungebetennelse, men sjukdommen kan òg ha vore lungekreft. Diktet «Paa Sygeleiet», prologen til samlinga Jødinden, tek til med denne strofa:
Medan han låg sjuk, heldt Wergeland fram med å skrive. Han omarbeidde Skabelsen, Mennesket og Messias og kalla verket Mennesket. Han dikta til og korta ned. Mellom anna fekk verket ein ny slutt som han kalla «Jesu aandige Opstandelse». Dei to versjonane av verdsdiktet supplerer einannan. Han skreiv skodespel, livsskisser (Hassel-Nødder) og brev. Han heldt fram med folkeopplysningsskriftet For Arbeidsklassen. Det siste nummeret inneheld preikesamlinga Fattigmands-Postil. Han følgde og opp arbeidet for å få fjerna den såkalla «jødeparagrafen» i Grunnlova: «Man friest være maa i Tro/ thi bør forandres § 2» Nokre av dei best kjende dikta hans, som t.d. «Sidste Reis», «Til Foraaret» og «Til min Gyldenlak» vart òg til på dødslægjet.
Det siste større einskilddiktet han skreiv, «Den smukke Familie», kom på trykk 2. juni 1845. Enno ein gong har diktarsynet gjesta han som ei forunderleg og uventa gåve; han er full av takk, takk for synet og for det løftet han har fått om at alt han har elska her på jorda, det vil han finne att på hi sida:
Det siste han skreiv er datert 11. juli 1845. Han døydde natt til 12. juli mellom eitt og to. Pastor Niels Biørn forretta ved gravferda. Biørn sa mellom anna: «Neppe vil Nogen, der er uhildet af Fordomme, frakjende ham Navnet: «Norges første Digter! En skjønsommere Efterverden vil maaskee kalde ham Nordens største Digteraand». Han la òg stor vekt på arbeidet hans for å «lindre Fremmed Nød». Eilert Sundt kalla han mellom anna «Frihedens kaarede Skjald» då han tala vegner av Det Norske Studentersamfund. . Eilert Sundt var mellom dei som såg livsverket sitt som eit framhald av arbeidet til Wergeland.
Då Wergeland vart gravlagd på Vor Frelsers Gravlund, var gravfølgjet det største som til den tid var sett i Kristiania. Om han aldri fekk nokon kyrkjelyd som prest, hadde han vunne ein stor og trufast «kyrkjelyd» mellom dei han hadde arbeidt for som folkeopplysar og sosialarbeidar. Desse strøymde no til frå by og bygd. Grava vart ståande open heile dagen til langt på kvelden, og folk fylte ho med blomar.
Ettermæle
Henrik Wergeland skreiv i diktet «Til en ung Digter» at «Seerens Sang er et foranskudt Lyn». Det høver òg på han sjølv. Sigmund Skard, lyrikar, professor og omsetjar mellom anna av Dante, kallar Wergeland «det veldigaste stykkje menneske som vårt vesle folk har fått nåde til å sjå mellom seg.»
Wergeland inspirerte generasjonar av seinare politikarar, kulturarbeidarar og diktarar, både dei som skreiv bokmål og dei som nytta nynorsk, som Henrik Ibsen, Bjørnstjerne Bjørnson, Jonas Lie, Nils Collett Vogt, Per Sivle, Anders Hovden, Olav Nygard, Olav Aukrust, Olaf Bull, Nordahl Grieg, Olav Duun, Gunnar Reiss-Andersen, Halldis Moren Vesaas og Ingeborg Refling Hagen. Av nolevande diktarar kan ein nemne til dømes Edvard Hoem og Jan Erik Vold. Alle desse, og fleire til har òg gjeve Wergeland takk og ære i dikt og på prosa.
I diktet «De hundrede Aar» seier Olaf Bull at Wergeland levde i ei respektabel og «drømmesyk» tid. Ho var «nærsyntklar og taktfuldt selvtilfreds … Man drev og tygget lidt romantisk drøv» og produserte ein god del «aandfullt støv». Wergeland derimot såg vidare og lengre enn samtida.
Vestlandsdiktaren Olav Nygard lovprisa diktaren sitt geni i diktet «Wergeland»:
Edvard Hoem skreiv eit tilsvar til Wergelands verdsdikt som han framførte i Universitetets Aula 31. januar i samband med den offisielle opninga av Wergelandåret 2008, trykt i Klassekampen 2. februar. Her siterte han Wergelands eigne ord, mellom anna frå «Følg Kaldet» og «Jesu aandige Opstandelse», profetiane i Mennesket. Hoem avslutta slik:
1942
1942 (romartal MCMXLII) var eit normalår som byrja på ein torsdag i den gregorianske kalenderen.
103 Hera
103 Hera er ein stor hovudbelteasteroide. Han har ei overflate beståande av silikat. Han vart oppdaga av J. C. Watson 7. september 1868 og namnsett etter Hera, hustru og søster til Zevs i gresk mytologi.
Krokodilleordenen
Krokodilleordenen omfattar tre familiar; krokodillar, alligatorfamilien og gavialar.
Eilean Chearstaidh
Eilean Kearstay (skotsk-gælisk Eilean Chearstaidh og norrønt Hjortøya) er ei folketom øy i Loch Roag i Ytre Hebridane i Skottland.
Ho ligg søraust for Great Bernera, like over sjøen frå neset Callanish.
I 1990 vart øya seld av prins Robin de la Lanne-Mirrlees til ein australar. Øya er framleis i privat eige.
Harry Martinson
Harry Martinson var ein svensk forfattar og lyrikar.
Både Johnson og Martinson sat i Svenska Akademien i 1974, noko som gav opphav til kritikk av tildelinga. I tillegg var begge relativt lite kjende utanfor Sverige.
Olduvai
Olduvai er ein ravinedal nordvest i Tanzania, ein del av Riftdalen. Han er 100 meter djup og 40 km lang og går gjennom Serengeti. Staden er kjend for funn etter ei menneskeartar frå heile pleistocen. Ein har også funne verktøy nokre av dei brukte, som har gjeve namn til ein tidleg verktøyteknikk, olduwan. Namnet på dalen kjem frå masaiordet oldupai, bajonettplanten Sansevieria ehrenbergii.
Oppdagingar
Olduvai blei oppdaga som ein førhistorisk funnplass i 1913. Han blei gjort kjend gjennom funn gjort på 1950- og 1960-talet av Mary og Louis Leakey, mellom anna det første funnet av Homo habilis, som Louis Leakey meinte det moderne mennesket kunne stamma frå.
Landøya
Landøya er ei slags halvøy og bustadområde i Asker kommune i nærleiken av Holmen. Halvøya grensar til Holmenfjorden og til sundet mellom fastlandet og Nesøya, der ein finn Hestesund og Nesbukta, og vert administrativt rekna til Nesbru. Over Landøya går Landøyveien frå kryss med vegen Fekjan langs Neselva og fram til Hestesund, der det er ei brygge, og før i tida var ferjeoverfart til øyane utanføre.
Landøya har inga typisk form til halvøy å vere, for strekninga som knyter ho til fastlandet, det låge eidet som strekkjer seg frå Nesbukta i sundet mellom Nesøya og fastlandet og fram til Holmenbukta i Holmenfjorden, er særs langt i høve til forma og storleiken på arealet på halvøya. Namnet Landøya syner nok difor ikkje berre til at dette er ei halvøy, men har truleg mykje å gjere med at halvøya har likskap med ei øy som hever seg opp over både dette låge eidet og sjøen ikring, og på den måten står fram som ei «landøy».
I bakkane ned mot Holmenbukta og Holmenfjorden ligg det mange eldre hus i sveitserstil på tomter med strandline, brygger og såkalla badehus, små hus som i gamal tid var viktige for å kunne kle seg om i klede som søma seg for bading i fjorden. I Nesbukta ligg det eit lystbåtverft, og sjølve bukta er full av flytebrygger og fortøyningsplassar for lystbåtar.
Forfattaren Kristofer Uppdal budde på Landøya nokre år før sjukdomen tok makta over han. Den norske skeisedronninga Sonja Henie hadde eit stort bustadhus på Landøya, der ho budde når ho var i Noreg. (Vegen som huset ligg attmed, har no fått namnet Sonja Henies vei.) Den kjende motstandsmannen frå siste verdskrigen, Max Manus, budde òg på Landøya etter krigen og fram til han døydde i 1996.
Kåre Fuglseth
Kåre Sigvald Fuglseth er ein norsk religionsvitar og professor ved Universitetet i Nordland.
Kåre Fuglseth kjem frå Ålesund. Han bleicand. philol. frå Universitetet i Trondheim i 1988. Han var tilsett ved Universitetet i Trondheim frå 1990 til 1997 og ved Høgskulen i Volda frå 1997 til 1999. Frå 1999 var han tilsett ved lærarutdanninga i Bodø. Han blei dr. art. i kristendomskunnskap ved NTNU i 2002, med ei avhandling om Johannesevangeliet. I 2008 blei han tilsett som professor i fagdidaktikk ved Universitetet i Nordland. I tillegg var han professor II ved Høgskolen i Sør-Trøndelag frå 2011 til 2013. Frå 2011 har han vore prodekan ved Profesjonshøgskolen under Universitetet i Nordland.
13 jours en France
13 jours en France (fransk for 13 dagar i Frankrike) er ein dokumentarfilm om vinter-OL 1968 i den franske byen Grenoble.
Hiroki Shibuya
Hiroki Shibuya er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane JEF United Ichihara, Tosu Futures og NTT Kanto.
Tjuetoprikka marihøne
Tjuetoprikka marihøne (Psyllobora vigintiduopunctata) er ei 3–4,5 mm stor marihøne.
Tjuetoprikka marihøne er knytt til grasenger. Ho er vanleg i Noreg, der ein finn henne på Sørlandet og Austlandet.
Medan både larvar og imago hos dei fleste marihønene er rovinsekt, er den tjuetoprikka marihøna vegetarianar. Ho lever av plantesnyltande sopp.
104 Klymene
104 Klymene er ein stor, mørk hovudbelteasteroide. Han har sannsynlegvis ein karbonhaldig samansetnad. Klymene er eit medlem av den store Themis-familien. Asteroiden vart oppdaga av J. C. Watson den 13. september 1868 og namnsett etter ein av dei mange kvinnene med namnet Klymene i gresk mytologi.
Hemispheres
Hemispheres er det sjette studioalbumet av det kanadiske progressive rockebandet Rush. Det vart utgjeve i 1978. Albumet vart spelt inn i Rockfield Studios i Wales.
Albumet fortset trenden å skrive fantasy og science fiction-inspirerte tekster skrive av Peart. I likskap med 2112 inneheld Hemispheres ein song som dekkjer ei heil plateside, med ei historie delt opp i fleire delar. Denne songen heiter «Cygnus X-1, Book II: Hemispheres». Songen trekkjer inn inspirasjon frå gresk mytologi ved å blant handle om greske gudar.
Songen «Circumstances» handlar om opphaldet Neil Peart hadde i England ein periode han budde der, før han flytta tilbake til Canada og vart med i Rush.
«The Trees» er ein av Rush sine mest populære songar. Songen er ein fabel fortalt gjennom ein fantasy-tekst. Plottet er som følgjer: i skogen er det mange tre, høge eiketre, og ikkje fullt så høge lønnetre. Problemet i skogen er at eika er så høg at løna ikkje får solskin. Det heile endar med at det blir vedteke ei lov i skogen som gjer at alle blir kutta ned til same høgde.
I ei lesarundersøking i Rolling Stone, kalla «Readers' Poll: Your Favorite Prog Rock Albums of All Time» vart albumet rangert på åttandeplass.
Lister
Album - Billboard (USA)
Trojansk hest
Ein trojansk hest har i moderne tid vorte eit omgrep for ein type dataprogram som infiserar ei datamaskin omtrent som eit datavirus. Programmet blir framstilt som nyttig eller harmlaust, men vil skada datamaskinen om det blir brukt.
Lofotfisket
Lofotfisket er det viktigaste sesongfisket etter torsk i Noreg. Fisket i Lofoten tek til i januar og varer til ut i april. I denne perioden søker etter skrei, vandrande atlanterhavstorsk, inn til kysten for å gyta. Lofotfiske har hatt stor tyding for landsdelen sidan norrøn tid, og har også vore viktig for matforsyning og økonomi i heile landet. Fram til 1940 var lofotfisket hovudinntektskjelde for fleritalet av fiskarane i Nord-Noreg. Desse fiskarane kombinerte som regel fisket med handverk, jordbruk og anna arbeid. I 1933 deltok ca. 32 000 menn i lofotfisket, i 1958 var talet gått ned til 12 000 og i 1990 deltok berre rundt 2 000 fiskere. Lofotfisket er underlagt lov av 1955 om saltvannsfiskeriene.
Gytefelta til skrei strekkjer seg frå Lopphavet til Trøndelag, men dei viktigaste fiskefelta ligg på nordsida av Vestfjorden, frå Lødingen til Røst. Skrei viser til Gytande torsk som samlar seg i store massar om vinteren og våren på kystbankane og i visse fjordar på strekninga mellom Haugesund og Sørøya i Finnmark. I dag bruker ein fiskereiskapar som line, garn, handsnøre og enkelte stader snurrevad.
Trojansk hest
Omgrepet stammar frå historia om korleis grekarane inntok Troja ved å gøyma seg inni ein hol hestestatue som dei gav trojanarane i gåve, den trojanske hesten.
Masayuki Miura
Masayuki Miura er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Lofotfisket
Tragediar på Lofothavet
Lofotfisket er ikkje ufarleg, og mange fiskarar kom ikkje heim igjen frå Lofothavet. I tida då ein brukte nordlandsbåt var det særleg mange forlis og omkomne. Den 11. februar 1849 skal det ha døydd rundt 500 mann i Lofoten (tallt er usikkert), noko som truleg var den største tragedien på Lofothavet. Berre i Buksnes kommune omkom 24 mann, og det blei 17 enkjer i kommunen.
Masayuki Miura
Han spela for klubbane JEF United Ichihara, PJM Futures, Ventforet Kofu og Consadole Sapporo.
Lofotfisket
Tragediar på Lofothavet
Ein av dei store ulukkesdagane var 25. januar 1893. Då omkom 119 mann under overfarten til Lofoten. Fleire ulukker følgde, særleg for enkjer og barn. Heima blei oppløyste og barna blei sett bort til framande.
Bente Skari
Bente Skari er ein norsk tidlegare langrennsløpar frå Nittedal kommune som dominerte internasjonal kvinnelangrenn i åra 1999–2003. Ho tok gull på 30 km i OL i Salt Lake City i 2002, og har fem VM-gull, pluss fleire sølv- og bronsemedaljar frå internasjonale meisterskap. Ho vann verdscupen i langrenn sammanlagt fire gongar. Ho la opp i 2003.
Ymse
I 2001 vart Bente Skari tildelt Holmenkollmedaljen saman med Adam Malysz og Thomas Alsgaard.
Bente Skari er dotter av Odd Martinsen.
Karagassisk
Karagassisk eller tofalarisk er eit tyrkisk språk som vert snakka av nokre hundre personar som lever på nordsida av Sajan-fjella i Irkutsk oblast i Russland, sør for byen Nizjneudinsk. Det er nærast i slekt med tuvinsk, som det dannar eit dialektkontinuum med.
Karagassisk blir sjeldan skrive, men kan skrivast med kyrillisk skrift.
Mosambik
Mosambik er ein stat søraust i Afrika som har grenser til Malawi, Sør-Afrika, Eswatini, Tanzania, Zambia og Zimbabwe og kystline til Mosambikkanalen i Indiahavet. Zambezielva renn gjennom nordlege område av landet.
Historie
Dei fyrste innbyggjarane i Mosambik var san-jegerar og samlarar, forfedrar til khoisanfolka. Mellom det 1. hundreåret og det 4. hundreåret migrerte bølgjer av bantuspråklege folkeslag frå nord gjennom Zambezi-dalen og så gradvis inn på platået og kystområda. Bantuane var jordbrukarar og jernsmedar.
Då portugisiske reisande nådde Mosambik i 1498, hadde arabiske handelsbusetnadar eksistert langs kysten og øyane utanfor i fleire hundreår. Frå om lag 1500 vart portugisiske handelsstasjonar og festningar vanlege stoppestader på den nye ruta til austen. Seinare reiste handelsmenn og utforskarar til dei indre regionane på leiting etter gull og slavar. Sjølv om den portugisiske innflytnaden gradvis vart utvida, var makta deira avgrensa og utøvd gjennom individuelle busetjarar som vart gjevne mykje sjølvstyre. Resultatet var at investeringane mangla medan Lisboa konsentrerte seg om den lukrative handelen med India og det fjerne austen og om koloniseringa av Brasil.
Tidleg på 1900-talet hadde portugisarane endra administrasjonen av store delar av Mosambik til store private selskap, som Mosambik-kompaniet, Zambezi-kompaniet og Niassa-kompaniet, kontrollert og finansiert hovudsakleg av britar som etablerte jernbaneliner til dei britiske koloniane i nærleiken og Sør-Afrika. På grunn av at politikken vart laga for å kome kvite busetjarar og det portugisiske heimlandet til gode, vart lita merksemd retta mot den nasjonale integrasjonen i Mosambik, den økonomiske infrastrukturen i landet eller opplæring av folkesetnaden.
Medan mange europeiske nasjonar gav sjølvstende til sine koloniar etter den andre verdskrigen, klamra Portugal seg til konseptet om at Mosambik og andre portugisiske koloniar var provinsar av moderlandet, og emigrasjonen til koloniane bloma. Den portugisiske folkesetnaden i Mosambik ved sjølvstendet var på rundt 250 000. Ynsket om mosambikisk sjølvstende utvikla seg raskt, og i 1962 skipa fleire antikolonistiske politiske grupper Frente de Libertação de Moçambique (FRELIMO) som sette i gang ein væpna kampanje mot portugisarane sitt kolonistyre i september 1964. Etter ti år med sporadisk krigføring og større politiske endringar i Portugal, vart Mosambik sjølvstendig 25. juni 1975.
Etter det portugisiske statskuppet i april 1974, braut portugisisk kolonialisme saman. I Mosambik kom det ei militær avgjerd om å trekkje seg ut i konteksten av eit tiår med væpna antikolonialistisk kamp, fyrst leia av amerikansk-utdanna Eduardo Mondlane som vart myrda i 1969. Då sjølvstendet vart oppnådd i 1975, etablerte leiarane av den militære kampanjen til FRELIMO raskt ein eitpartistat alliert med den sovjetiske blokka og forbaud rivaliserande politisk aktivitet. FRELIMO eliminerte politisk pluralisme, religiøse utdanningsinstitusjonar og rolla til tradisjonelle autoritetar.
Den nye regjeringa under president Samora Machel gav ly og støtte til sørafrikanske (ANC) og zimbabwiske frigjeringsrørsler (ZANU), medan regjeringane i fyrst Rhodesia og seinare Sør-Afrika under apartheid fostra og finansierte ei væpna opprørsrørsle i sentrale Mosambik. Denne vart kalla Resistência Nacional Moçambicana (RENAMO). Borgarkrig, sabotasje frå nabostatane og økonomisk kollaps karakteriserte det fyrste tiåret med mosambikisk sjølvstende. Ein annan ting som prega denne perioden var masseutvandringa av portugisarar, svak infrastruktur, nasjonalisering og økonomisk vanstyre. I løpet av det meste av borgarkrigen, klarte ikkje regjeringa å utøve effektiv kontroll utanfor dei urbane områda, og mange av dei var avskorne frå hovudstaden. Ein trur at om lag ein million mosambikarar omkom under borgarkrigen, 1,7 millionar flykta til nabostatane og fleire millionar var interne flyktningar.
19. oktober 1986 var Samora Machel på veg tilbake frå eit internasjonalt møte i Malawi i presidenten sitt fly, Tupolev Tu-134 då det krasja i Lebombo-fjella nær Mbuzini. Det var ni overlevande etter krasjet, men president Machel og 24 andre døydde, inkludert ministrar og embetsmenn i den mosambiske regjeringa. Representantar for Sovjetunionen hevda at flyet med vilje vart omdirigert av eit falskt navigasjonssignal. Denne teknologien skal ha vorte gjeven av militære etteretningsoperatørar frå apartheid-regjeringa.
Etterfølgjaren til Machel, Joaquim Chissano, heldt fram reformene og innleia fredsforhandlingar med RENAMO. Den nye grunnlova vart innført i 1990. Denne la grunnlaget for eit fleirpartisystem, marknadsbasert økonomi og frie val. Borgarkrigen slutta i oktober 1992 med den generelle fredsavtalen i Roma. Under overoppsyn av ONUMOZ sine fredsvernande styrkar frå FN, vende freden tilbake til Mosambik.
Før midten av 1995 hadde meir enn 1,7 millionar mosambikiske flyktningar som hadde søkt asyl i nabolanda Malawi, Zimbabwe, Eswatini, Zambia, Tanzania og Sør-Afrika som eit resultat av krig og tørke, vendt tilbake som del av den største tilbakeføringa ein har sett i subsaharisk Afrika. I tillegg vende rundt fire millionar interne flyktningar tilbake til dei opphavlege områda sine.
Klima
Sjølv om dei sørlege områda av landet strekkjer seg ut av tropane, har heile landet eit typisk tropisk klima. Sumpområda i sør har mykje varmt og lummert vêr i regntida frå desember til mars, og mildt vêr med enkelte regnbyer om vinteren. Maputo har ein normal årsnedbør på 761 mm. Lenger nord kjem regnbyene oftare, og vêret er enno meir klamt. Sofala, som ligg her, har ein normal årsnedbør på 1523 mm. Indre område er derimot tørrare og varmare, særleg Limpopodalen og Teteområdet. Temperaturane her ligg på rundt 35 °C på dagtid i oktober og november før regnet kjem.
Tropiske syklonar går sjeldan inn over landet, men kan stundom gje store nedbørsmengder og flaum frå desember til april.
Breheimen
Breheimen er eit fjellmassiv i Luster kommune i Vestland fylke og kommunane Skjåk og Lom i Innlandet fylke. Området ligg vest for Jotunheimen (Riksveg 55 markerer grensa), nord for Sognefjorden og (sør)aust for Nordfjord og Riksveg 15. Breheimen har, som namnet viser til, mange isbrear – mellom anna Jostedalsbreen, som er den største isbreen i Noreg.
Av fjell i området finn ein Skåla, Lodalskåpa, Høgste Breakulen, Tverrådalskyrkja og Hestbrepiggan.
Tindar
I Skjåk: