cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geist und Seele wird verwirret
Tekst
Wenn sie dich, mein Gott, betracht'.
'''3. Resitativ ''' Ich wundre mich;
Denn alles, was man sieht,
Muss uns Verwundrung geben.
Betracht ich dich,
Du teurer Gottessohn, so flieht
Vernunft und auch Verstand davon.
Du machst es eben,
Dass sonst ein Wunderwerk vor dir was Schlechtes ist.
Du bist dem Namen, Tun
Und Amte nach erst wunderreich,
Dir ist kein Wunderding auf dieser Erde gleich.
Den Tauben gibst du das Gehör,
Den Stummen ihre Sprache wieder,
Ja, was noch mehr,
Du öffnest auf ein Wort die blinden Augenlider.
Und ihre Stärke
Ist auch der Engel Chor nicht mächtig auszusprechen.
'''4. Arie ''' Gott hat alles wohlgemacht.
Seine Liebe, seine Treu
Wird uns alle Tage neu.
Wenn uns Angst und Kummer drücket,
Weil er täglich für uns wacht.
Gott hat alles wohlgemacht.
Zweiter Teil (andre del)
'''5. Sinfonia ' tacet''
Doch dieses stets bedenken,
So kann ich dich
Vergnügt in meine Seele senken.
Laß mir dein süßes Hephata
Das ganz verstockte Herz erweichen;
Ach! lege nur den Gnadenfinger in die Ohren,
Sonst bin ich gleich verloren.
Rühr auch das Zungenband
Damit ich diese Wunderzeichen
In heilger Andacht preise
Und mich als Erb und Kind erweise.
'''7. Arie ''' Ich wünsche nur bei Gott zu leben,
Ach! wäre doch die Zeit schon da,
Ein fröhliches Halleluja
Mit allen Engeln anzuheben.
Mein liebster Jesu, löse doch
Das jammerreiche Schmerzensjoch
Und lass mich bald in deinen Händen
Mein in martervolles Leben enden.
Europa
Europa er ein av sju tradisjonelle verdsdelar på jorda. Fysisk og geologisk er Europa den vestlegaste halvøya av Eurasia, vest for Asia. Europa grenser i nord til Nordishavet, i vest til Atlanterhavet, i sør til Middelhavet, i søraust til Kaukasus og Svartehavet og vassvegane som går mellom Svartehavet og Middelhavet. I aust er Europa generelt skild frå Asia ved vasskiljet i Uralfjella, Uralelva og Kaspihavet. Omgrepet «verdsdel» eller «kontinent» kan vise til ei kulturell og politisk inndeling eller ei fysiskgeografisk, og dette kan gje ymse syn på dei nøyaktige grensene til Europa, areal og folketal.
Europa er den nest minste verdsdelen ut frå areal og dekkjer om lag 10 180 000 km² eller 2,0 % av jordoverflata (kring 6,8 % av landarealet). Berre Oseania er mindre. Europa er den tredje folkerikaste verdsdelen etter Asia og Afrika med om lag 745 millionar innbyggjarar eller 11 % av folkesetnaden på jorda. Av Europa sine 48 land er Russland det største ut frå areal og folketal, medan Vatikanstaten er det minste. Europa er fødestad for Den europeiske unionen, eit politisk, økonomisk og sosialt samarbeid som har arbeidd for å fremja europeisk integrasjon sidan 1950-åra.
Etymologi
Ein teori om opphavet til namnet «Europa» seier at det kjem av dei greske orda som tyder 'brei' (eurys) og 'andlet' (opsis) — 'brei' har vore ein epitet for sjølve jorda i den rekonstruerte urindoeuropeiske religionen.
Ein mindre utbreidd teori seier derimot at namnet eigentleg kjem frå eit semittisk ord som det akkadiske ordet erebu som tyder 'å gå ned' (om sola), ein kognat til det føniske ordet 'ereb ('kveld, vest'), det arabiske Maghreb og det hebraiske ma'ariv (sjå òg Erebus). Denne samanhengen er sett på som svak.
Dei fleste store språka i verda nyttar ord som kjem av «Europa» om kontinentet. I fleire hundre år nytta derimot tyrkarane ordet Frengistan (landet til frankarane) om Europa.
Historie
Opphavet til vestleg demokratisk og individualistisk kultur vert ofte sett til Antikkens Hellas. Desse greske politiske ideala vart gjenoppdaga seint på 1700-talet av europeiske filosofar og idealistar. Ein annan stor påverknad på Europa kom frå Romarriket, som etterlèt inntrykk på rett, språk og styresmakter. Gjennom Konstantin den store innførte dei òg kristendomen som statsreligion, etter at han var blitt meir eller mindre undertrykka i tre hundreår.
I laupet av denne tida vart den vestlege delen av Romarriket «gjenfødd» som Det tysk-romerske riket, seinare kalla Det heilage romerske riket av tysk nasjon. Den austlege delen av Romarriket vart i vest kjend som Austromarriket eller Det bysantiske riket. Austromarane sjølve kalla seg Βασιλεία των Ρωμαίων, Basileia tōn Romaiōn — 'Riket av romarar'. I 1453, då Det osmanske riket hærtok den austromerske hovudstaden Konstantinopel, opphøyrde Austromarriket. Bere ein liten del av det, Trebizond, varte fram til 1461.
Renessansen og Dei nye monarkane markerte starten på oppdagingstida, ein periode med utforsking, oppfinning og vitskapleg utvikling som hadde røter i Italia. På 1400-talet opna Portugal oppdagingsalderen, raskt etterfylgd av Spania. Frankrike, Nederland og England slutta seg seinare til og bygde store kolonirike i Afrika, Amerika og Asia.
Etter oppdagingstida fekk dei demokratiske ideane feste i Europa. Det oppstod kampar for sjølvstende, særleg i Frankrike under perioden kalla Den franske revolusjonen. Dette førte til aukande uro i resten av Europa då dei revolusjonære ideane spreidde seg over kontinentet. Framgangen til demokratiet førte til auka uro i Europa, i tillegg til den uroa som allereie eksisterte som fylgje av konkurranse i Den nye verda. Den mest kjende av desse konfliktane oppstod då Napoleon Bonaparte kom til makta i Frankrike og la ut på ei erobringsferd der han danna det nye franske riket, som raskt braut saman. Etter desse erobringane vart Europa stabilisert, men dei gamle fundamenta hadde allereie byrja å falle saman.
Den industrielle revolusjonen starta i Storbritannia seint på 1700-talet, noko som fjerna fokuset på jordbruk, førte til generelt auka velstand og samsvarande auke i folketalet. Mange statar i Europa fekk dei noverande grensene sine etter den fyrste verdskrigen. Frå slutten av den andre verdskrigen til slutten av den kalde krigen var Europa delt i to store politiske og økonomiske blokker: Kommunistiske nasjonar i Aust-Europa og kapitalistiske land i Sør-, Nord- og Vest-Europa. Oppløysinga av jarnteppet og Austblokka førte i 1989 til at Berlinmuren fall og den formelle oppløysinga av Sovjetunionen i 1991.
Den europeiske integreringa har vore eit tema i europeisk politikk sidan slutten av den fyrste verdskrigen og skaut fart etter slutten av den kalde krigen. Som fylgje av øydelegginga og lidinga under den andre verdskrigen og som eit ledd i forsoninga etter krigen ført ideen om den europeiske integreringa til opprettinga av Europarådet i Strasbourg i 1949, som i 1950 danna Den europeiske menneskerettskonvensjonen med Den europeiske menneskerettsdomstolen i Strasbourg. Etter at Berlinmuren fall kunne tidlegare kommunistiske land i Sentral- og Aust-Europa ta del i Europarådet, som no har 47 medlemsstatar. Kviterussland er ikkje med i rådet på grunn av den ikkje-demokratiske regjeringa si. Den europeiske unionen, etterfylgjaren til EF, har vorte utvida frå dei seks opphavlege landa til 27 i dag. EU har utvikla seg frå ein handelsorientert organisasjon til eit samband på fleire område.
Talet på europeiske medlemsland i NATO har òg auka etter slutten av den kalde krigen der fleire land i Aust-Europa er tekne opp.
Slottet
Slottet er bustad og arbeidsplass for kongefamilien. Her tek kongen imot regjeringa i statsråd, tek imot audienssøkjande og held offisielle middagar. Utanlandske statsoverhovud som kjem til Oslo på statsvitjing, bur på Slottet. Dei fleste av dei tilsette ved Det kongelege hoffet har normalt den daglege arbeidsplassen sin her.
Europa
Geografi og utstrekking
Fysiskgeografisk er Europa den nordvestlege delen av den større landmassen kalla Eurasia eller Afrika-Eurasia: Asia utgjer den store austlege delen av den samanhengande landmassen og alle deler den same kontinentalsokkelen. Den austlege grensa til Europa vert i dag rekna som ei line langs Uralfjella i Russland. Geografen Strabo frå det 1. hundreåret nytta elva Tanaïs (Don) som grense, og det same gjorde tidlegare kjelder frå Judea.
Slottet
Historie
Slottet vart teikna av den danskfødde arkitekten Hans Ditlev Franciscus von Linstow, og er halden i klassisistisk stil. Det vart bygt for kong Karl III Johan (1763–1844, regjerte frå 1818), som er minna med ein ryttarstatue rett framfor bygningen. Men slottet stod ikkje heilt ferdig før i 1849, under Oscar I, og har ikkje vorte fullført i samsvar med dei opphavlege planane.
Europa
Geografi og utstrekking
Den søraustlege grensa til Asia er derimot ikkje universelt definert. Vanlegvis vert Uralelva eller elva Emba nytta som ei mogeleg grense. Grensa held fram til Kaspihavet, toppen av Kaukasusfjella eller elva Kura i Kaukasia, og vidare til Svartehavet; Bosporos, Marmarahavet og Dardanellane. Middelhavet i sør skil Europa frå Afrika. Den vestlege grensa er Atlanterhavet; Island, som ligg nærare Grønland (Nord-Amerika) enn det europeiske fastlandet, vert generelt rekna som ein del av Europa. Det er ein pågåande debatt om kvar det geografiske senteret i Europa ligg.
Slottet
Historie
Planlegginga av slottet hadde teke til i 1821, og året etter la kongen sjølv fram ein stortingsproposisjon. Kostnaden vart rekna til 150 000 spesidalar, som vart skaffa gjennom sal av statsobligasjonar. Slottskommisjonen, som vart oppretta i 1823, fekk ansvaret for byggjeprosessen.
Slottet er eit kulturminne og har nummer 85500 i Riksantikvarens kulturminnebase. Om sommaren er delar av Slottet ope for publikum.
Europa
Geografi og utstrekking
På grunn av samfunnspolitiske og kulturelle skilnader er det ulike skildringar av grensene til Europa. I nokre kjelder er ikkje somme delar av Europa tekne med, medan dei same områda er tekne med i andre kjelder. Til dømes reknar geografar frå Russland og dei tidlegare sovjetstatane Uralfjella som ein del av Europa, medan Kaukasia er ein del av Asia. Mange geografar reknar derimot dei sørlege grensene til Aserbajdsjan og Armenia mot Iran og Tyrkia si sørlege og austlege grense til Syria, Irak og Iran som grensa mellom Asia og Europa på grunn av politiske og kulturelle årsaker. Sjølv om Kypros ligg svært nær Asia vert ho rekna som ein del av Europa av same årsaker.
Gjerki Haukeland
Gangaren Gjerki Haukeland eller Gjartrud Haukeland, er ein kjend slått i 6/8-takt, som er spela i mange variantar frå Voss og til Valdres. Slåtten er for det meste spela på nedstilt bass. Det finst ein solid tradisjon knytt til slåtten, som fortel at slåtten skal vera dikta av Øystein Lurås, bror av spelemannen Knut Lurås. Gjerki Haukeland er namnet på ei jente Øystein var glad i, men ikkje fekk. Etter Rikard Berge er det Øystein som har laga slåtten. ”Den er fager, himilblå i fargen, grøteleg, men med utløysing i kjensla” (Berge). Myllarguten skal ha nytta slåtten då han spela på Den nationale scene i 1850. Det er heller sannsynleg at Knut Lurås har lært taka til slåtten hjå Nils Rekve, og at Øystein eller Knut har prega han og bygd han om.
Europa
Fysisk geografi
Landskapet i Europa viser stor variasjon over relativt små område. Dei sørlege områda er derimot meir fjellkledde, medan ein nord for Alpane, Pyreneane og Karpatane glir over i åslendte landskap og breie, låge sletter, som er vidstrakte i aust. Denne utstrakte sletta vert kalla Den store europeiske sletta med hjarta i Det nordeuropeiske låglandet. Ein boge med høgareliggande område strekkjer seg så frå dei vestlege delane av Storbritannia og Irland, og held fram langs heile Noreg.
Gjerki Haukeland
Slåtten er mest kjend i tradisjon etter luråsane. Det finst ulike stev til mest alle taka i han. Elles er slåtten kalla Langedragen, Luråsen, og Sindroen (i Numedal). Namnet Langedragen peikar mot at Øystein Langedrag og har nytta slåtten. Taka i slåtten er tolleg gamle både i Telemark og på Voss.
Bakgrunnssegn
Gjerki Haukeland kom frå garden Haukeland utanfor Bergen, ikkje langt frå staden Haukeland Sjukehus ligg i dag. Segna fortel at Øystein Lurås var trulova med Gjerki, men laut attende til Tinn etter attestar. Då han kom att, heldt Gjerki bryllaup med ein annan kar. Øystein bad så bror sin, Knut, om å ta fela, og baud opp brura til dans. Medan dei dansa, tok han om livet på henne og spratt av det sylvbeltet han hadde gjeve ho. Han tok beltet og gjorde eit kast under mønsåsen (denne var på om lag seks alner).
Europa
Fysisk geografi
Denne skildringa er forenkla. Mindre område av Pyrenéhalvøya og Italia inneheld komplekse geografiske trekk og det same gjer sentrale delar av Europa med mange platå, elvedalar og flodområde. Andre område som Island, Storbritannia og Irland er spesialtilfelle. Island er eit eige landområde nord i Atlanterhavet, som vert rekna som ein del av Europa, medan dei to sistnemnde er høgareliggande område som ein gong var ein del av fastlandet før det stigande havet gjorde dei om til øyar.
Gjerki Haukeland
Bakgrunnssegn
I ein annan variant skal Øystein sjølv ha vore brudgommen i laget.
Stev
A:
Europa
Klima
Europa har eit temperert klima som er typisk maritimt i vest, men som vert gradvis meir kontinentalt mot aust. Eit lite område heilt i søraust har steppeklima, medan nokre større område i fjellet og lengst nord har tundraklima. Store delar av Europa har kring 500–1000 mm nedbør, som er jamt spreidd utover året, bortsett frå i middelhavsområdet som har tørke om sumaren. Dei geografiske tilhøva gjer at Europa er langt mildare og fuktigare enn andre verdsdelar på same breiddegrad.
Gjerki Haukeland
Stev
B:
C:
Europa
Klima
Klimaet er dominert av vestavindsbeltet og korleis dette varierer gjennom året. Det flytter seg gjerne mot sør om vinteren og mot nord om sumaren, noko som særleg gjev stor variasjon gjennom året i Sør-Europa. Golfstraumen fører med seg mildt vatn til kyststroka utanfor Vest-Europa og nordover mot norskekysten.
Fjella strekkjer seg nesten samanhengande frå Pyreneane til Vesleasia og dette hindrar ein del luftstraumar mellom nord og sør, medan luftstraumane frå vest i liten grad vert hindra av fjell. Fjella i Noreg og Sverige er av dei få fjella i Europa som stoppar vestavinden. Vestkysten av Noreg har mildare vintrar enn nokon annan stad på desse breiddegradene, medan det berre nokre få hundre kilometer lenger aust kan vere harde vintrar i dalane.
Lignerolle
Lignerolle er ein kommune i distriktet Jura-Nord Vaudois i kantonen Vaud i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 760 meter over havet.
Europa
Klima
I Sør-Europa hindrar Middelhavet dei ekstreme temperaturane. Om sumaren dekkjer azorehøgtrykket middelhavslanda, som gjev mykje sol og lite nedbør, bortsett frå enkelte regnskurer no og då. Om vinteren trekkjer vestavindsbeltet sørover og ein kan både få frontnedbør i samband med lågtrykk og meir ustabil luft og regnskurer. Stundom kan ein få kaldluftsutbrot frå kontinentet i nordaust, noko som kan gje kulde og stundom snø ganske langt sør i Europa.
Lignerolle
Kommunen ligg i fjellsida av Suchet.
Gjerki Haukeland
Stev
I høve eit kvedarseminar på Rauland i 1973 vart det registrert endå fleire stev og stevvariantar til tak i denne slåtten.
Europa
Biologisk mangfald
Dyr og planter i Europa har levd side om side med dei europeiske bøndene i fleire tusen år, noko som har hatt stor innverknad på plante- og dyrelivet. Bortsett frå område i Skandinavia og nord i Russland er det få urørte villmarksområde i dag i Europa, bortsett frå i somme nasjonalparkar.
Gjerki Haukeland
Variantgruppa
I Hardingfeleverket har slåttekrinsen nr 111/122.
Europa
Biologisk mangfald
Det største naturlege vegetasjonsdekket i Europa er blandingsskog og veksttilhøva er generelt gode. I nord varmar Golfstraumen opp kontinentet, medan Sør-Europa har mildt eller varmt klima. I sør er det derimot ofte tørke. Fjellryggene påverkar tilhøva og nokre av desse (Alpane, Pyreneane) er orientert aust-vest slik at vinden kan føre med seg fuktige luftmassar frå Atlanterhavet til dei indre områda aust i Europa. Andre fjell er orienterte frå sør til nord (Dei skandinaviske fjella, Dei dinariske Alpane, Karpatane, Appenninane) slik at områda på eine sida av fjellet (som oftast austsida) hamnar i regnskuggen. Her kan ein ofte finne frodige fjellsider på sida som vender mot havet, medan den andre sida har dårlegare vekstvilkår. Det er få område i Europa som ikkje har vorte nytta som beitemark på eitt eller anna tidspunkt og hogging av skog har endra dei opphavlege økosystema for plante- og dyreliv.
Gjerki Haukeland
Variantgruppa
Supplementsformer:
Europa
Biologisk mangfald
I den tempererte delen av Europa dominerer blandingsskog med både lauvtre og bartre. Den viktigaste arten i Sentral- og Vest-Europa er bøk og eik. I nord er taigaen ei blanding av gran, furu og bjørk, medan ein lenger nord i Russland og heilt nord i Skandinavia glid over i tundra. Ved Middelhavet har det vorte planta mange oliventre, som er godt tilpassa det tørre klimaet. Sypress har òg vorte planta i store delar av Sør-Europa. Det halvtørre middelhavsområdet inneheld store område med kratt. Eit smalt område med ei eurasiatisk grasslette (steppe) strekkjer seg austover frå Ukraina og sørlege område av Russland til Ungarn og går over i taigaen i nord.
Isbredanning under den siste istida og menneskeleg påverknad har påverka spreiinga av det europeiske plantelivet. Når det gjeld dyrelivet er dei fleste store dyra og rovdyra i mange delar av Europa vortne utrydda av jakt. Mammuten vart utrydda alt i steinalderen. I dag er ulv og bjørnar utryddingstruga. Ein gong fann ein desse over nesten heile Europa. I dag har avskoging ført til at desse dyra har trekt seg lenger og lenger attende. I mellomalderen fann ein stort sett berre bjørn i utilgjengelege fjellområde med skog. I dag held bjørnen stort sett til på Balkanhalvøya, i Skandinavia og i Russland. Ein mindre del held òg til i andre område, som i Austerrike og Pyreneane. I tillegg finn ein isbjørn på Svalbard. Ulven, det nest største rovdyret etter bjørnen, finn ein hovudsakleg i Aust-Europa og på Balkan, med små grupper i Spania og Skandinavia.
Andre viktig europeiske rovdyr er røyskatt, villkatt, rev (særleg raudrev), sjakal, ulike artar av mår, piggsvin, ulike reptilar som slange, hoggorm og snok, ulikee fuglar (ugler, haukar og andre rovfuglar).
Viktige europeiske planteetarar er snigel, amfibiar, larve, fisk, ulike fuglar og pattedyr som gnagarar, hjort, rådyr, villsvin og i fjella murmeldyr, steinbukk, gemse og andre.
Det biologiske mangfaldet i Europa er verna gjennom Europarådet.
Demografi
Sidan renessansen og oppdagingstida har Europa vore ein stor påverknad på kultur, økonomi og samfunnsrørsler i verda. Den europeiske demografien er ikkje berre viktig historisk, men òg for å forstå dei noverande internasjonale tilhøva.
Nokre noverande og tidlegare emne i europeisk demografi har inkludert religiøs utvandring, rasetilhøve, økonomisk emigrasjon, minkande fødselsrate og aldrande folkesetnad. I nokre land, som Irland og Polen, er tilgang til abort for tida avgrensa, medan det tidlegare var vanleg med restriksjonar på fødselsregulering i heile Europa. I tillegg har tre europeiske land (Nederland, Belgia og Sveits) tillate friviljug dødshjelp i avgrensa form for uhelbredelege dødssjuke personar.
I 2005 vart folketalet i Europa estimert til 728 millionar innbyggjarar i fylgje SN. Dette er litt meir enn ein niandedel av folketalet i heile verda. For hundre år sidan utgjorde Europa om lag ein firedel av det totale folketalet i verda. Folketalet i Europa har auka det siste hundreåret, men andre område av verda (særleg Afrika og Asia) har folketalet auka mykje raskare. I fylgje SN vil folketalet i Europa utgjere 7 % i 2050 og telje 653 millionar. Det gjennomsnittlege barnetalet per kvinne er 1,38. I fylgje somme kjelder, er dette talet høgare hjå muslimar. I 2005 estimerte EU at 1,8 millionar menneske emigrerte til Europa, trass i at Europa har ei av dei største folketettleikane i verda. Dette utgjorde 85 % av den totale folkeveksten i Europa.
Område og regionar
Landa i denne tabellen er kategorisert av SN.
Det er forskjellige definisjonar på inndelinga av Europa, som t.d. Vest-Europa og Sentral-Europa. Dei fylgjande områda og regionane kan difor variere i andre samanhengar.
Økonomi
Som eit kontinent er økonomien i Europa for tida den største i verda. Den europeiske unionen er eit mellomstatleg organ som består av dei flese europeiske statane, og er ein av dei to strøste i verda. Av medlemslanda i EU har Tyskland den største nasjonale økonomien. Tretten av EU-landa har den same valutaen, euroen. Store økonomiske sektorar i Europa er mellom anna jordbruk, produksjon og investeringar. Størsteparten av handlen til EU er med USA, Kina, India, Russland og andre europeiske land som ikkje er medlem av EU.
Språk og kulturar
Det er fleire språkgrupper i Europa. Desse fell saman ofte (men ikkje alltid) med kulturelle og historiske samband mellom dei ulike nasjonane, men i andre tilfelle er religion ein viktig grensefaktor.
Språkleg mangfald og vern av regions- og minoritetsspråk vert rekna som eit politisk mål i Europa i dag. Europarådet sette med sine Rammekonvensjonen for Vern av Nasjonale Minoritetar og Europeisk pakt om regions- eller minoritetsspråk sette opp eit rettsleg rammeverk for språkrettar i Europa.
Romanske språk
Romanske språk vert meir eller mindre tala i dei sørvestlege områda av Europa, i tillegg til Romania og Moldova, som ligg i Aust-Europa. Dette området består av: Andorra, Italia, Portugal, Frankrike (ekskludert Nord og Alsace), Spania, Romania, Moldova, den fransktalande delen av Belgia (Vallonia, delar av Brussel), fransktalande delar av Sveits (Romandy), italiensktalande delar av Sveits, italiensktalande delar av Kroatia (delar av Istria) og den retroromansktalande delen av Sveits. Alle romanske språk kjem hvoudsakleg frå det romerske språket, latin.
Germanske språk
Germanske språk vert stort sett tala i den nordvestlege delen av Europa og nokre delar av Sentral-Europa. Dette området består av: Noreg, Sverige, Tyskland, Storbritannia, Republikken Irland, Danmark, Nederland, den nederlandsktalande delen av Belgia (Flandern, delar av Brussel og den tysktalande delen aust i Vallonia), Austerrike, Ungarn (Sopron), Slovakia (Bratislava; tidlegare «Pressburg»), Liechtenstein, 68–74 % av Sveits, Island, Færøyane, Luxembourg, Polen (område i Schlesien), Pommern, Aust-Preussen, Frankrike (Alsace-Lorraine og Nord-Pas de Calais), dei svensktalande kommunane i Finland og den sjølvstyrte Alto Adige og Sør-Tyrol i Italia.
Slaviske språk
Slaviske språk vert tale i sentrale, austlege og søraustlege område av Europa. Dette området består av: Kviterussland, Bosnia-Herzegovina, Bulgaria, Kroatia, Tsjekkia, regionane Sachsen og Brandenburg i Tyskland (sorbarar), Nord-Makedonia, Nord-Hellas, Montenegro, Polen, Russland, Serbia, Slovakia, Slovenia, området Transnistria og Ukraina.
Uralske språk
Uralske språk er delt inn i tre hovudgrupper, og to av desse er representert i Europa. Finskpermiske språk vert tala i Finland, Estland og delar av Sverige, Noreg, Latvia og Europeisk Russland, medan ugriske språk vert tala i Ungarn og delar av Romania, Slovakia, Serbia, Ukraina og Sibir. Desse to gruppene utgjer den finskugriske greina av den uralske språkfamilien.
Tyrkiske språk
Tyrkiske språk er hovudspråket i Tyrkia og Aserbajdsjan og eit minoritesspråk i delar av Kypros, Bulgaria, Serbia, Hellas, Russland, Nord-Makedonia, Moldova, Ukraina, Kaukasia og i tyrkiske diasporasamfunn i fleire andre europeiske land (hovudsakleg Tyskland, Sverige, Frankrike, Belgia og Nederland).
Baltiske språk
Baltiske språk vert tala Litauen og Latvia. Estland sitt nasjonalspråk er ein del av den finskugriske familien sjølv om landet geografisk er ein del av Baltikum.
Keltiske språk
Keltiske språk strekte seg ein gong over heile Vest- og Sentral-Europa og inn i Anatolia, men er i dag stort sett avgrensa til dei vestlegaste områda av dei såkalla keltiske nasjonane: Irland, Skottland, Man, Wales, Cornwall og Bretagne. Dei kontinentalkeltiske språka, inkludert gallisk og keltiberisk, forsvann på 500-talet. Berre øykeltiske språk – goidelske språk (irsk, skotsk-gælisk, manx) og brittonske språk (walisisk, bretonsk, kornisk) – har overlevd inn i moderne tider.
New Deal
New Deal er namnet på president Franklin Delano Roosevelts reformprogram i USA. New Deal omfattar særleg åra 1933–1938 då det vart ført ei aktiv reformpolitikk, men omgrepet blir òg brukt om heile presidentperioden til Roosevelt frå 1933 til 1945.
Europa
Andre språk
Bortsett frå desse sju hovudspråkgruppene finn ein:
Religionar
Dei mest dominerande religionane i Europa er:
New Deal
I 1933 vart Franklin Delano Roosevelt vald til amerikansk president på eit statleg program for å løyse krisa som mellom anna hadde ført til 13 millionar arbeidsledige i landet. New Deal, dvs. «ny utdeling av korta», var slagordet til Roosevelt og i praksis kom han til å gjennomføre dramatiske endringar i det amerikanske samfunnet. På kort sikt dreidde New Deal seg om innføringa av ei rekkje tiltak for å avhjelpe krisa: Bankane fekk hjelp, unge arbeidsledige kom med i statleg støtteprogram, kommunar vart hjelpt økonomisk, bønder med gjeldsproblem fekk støtte, statleg næringsverksemd vart sett i gang og nye og spekulasjonsregulerande aksjelover vart vedteke i heimlandet til Wall Street.
Europa
Religionar
Andre religionar som vert praktiserte av mindre grupper i Europa er mellom anna:
Millionar av europearar vedkjenner seg ikkje nokon religion eller er ateistar, agnostikarar eller humanistar. Dei største ikkje-religiøse folkesetnadene (i prosent) finn ein i Tsjekkia, Danmark, Frankrike, Tyskland, Nederland, Noreg, Sverige og dei tidlegare sovjetlanda Kviterussland, Estland, Russland og Ukraina.
New Deal
Nedanfor ser vi korleis Staten underskotsbudsjetterte dramatisk under New Deal, men at industriproduksjonen og sysselsettinga heldt fram å falle heilt til 1935. Utfordringa var at føderale styresmakter auka overføringane til private, men ikkje investeringane og at delstatane og kommunane skar ned på budsjetta under krisa. Det vart òg innført auka skattar, slik at det eine verkemidlet slo det andre i hel.
Europa
Offisielle religionar
Fleire land i Europa har ein statsreligion, inkludert Liechtenstein, Malta, Monaco, Vatikanstaten (katolsk), Hellas (Orientalsk ortodoks); Danmark, Island og Noreg (protestantisk). I Sveits er nokre kantonar offisielt katolske, medan andre offisielt er protestantiske. Nokre sveitsiske landsbyar har til og med religionen, i tillegg til landsbynamnet, skrive på skilta.
New Deal
USA - Offentlege inntekter og utgifter, industriproduksjon (1929=100) og arbeidsløyse
Europa
Offisielle religionar
Georgia har inga etablert kyrkje, men Den georgisk-ortodokse kyrkja har ein de facto priviligert status. I Finland er både den finsk-ortodokse kyrkja og den lutherske kyrkja offisielle. England, ein del av Storbritannia, har anglikanisme som sin offisielle religion. Skottland, ein annan del av Storbritannia, har presbyterianisme som si folkekyrkje, men denne er ikkje lenger «offisiell», og i Sverige er folkekyrjka lutheranisme, men denne er heller ikkje lenger «offisiell». Aserbajdsjan, Frankrike, Portugal, Romania, Russland, Spania og Tyrkia er offisielt «verdslege».
New Deal
I tida som følgde, vart det gjennomført ei rekkje velferdstiltak. I det store og det heile dreidde New Deal seg om å byggje opp det som er vorte kalla ein amerikansk velferdsstat. Med Roosevelt og New Deal tok staten på seg eit aktivt ansvar i økonomien, slik staten gjorde ei rekkje andre stader i den vestlege verda.
Lárissos
Lárissos (gresk Λάρισσος) eller Larisos, eldre namn Riolitiko, er ei elv som renn vest i periferieininga Akhaía i Hellas.
Ho har sitt utspring i Skóllisfjella og renn forbi Mataránga, Riólos, Kagádi, Apideónas og Láppa. Ho munnar ut i Pátrabukta i Det joniske havet.
I antikken danna ho delar av grensa mellom Akhaía og Ilía. Nær elva ligg dei antikke byane Dyme (Dými) og Lárisa. I følgje gresk mytologi drakk Herakles av vatnet i elva og tok det med seg for å vaske dei egeiske stallane.
Elva har gjeve namn til den tidlegare kommunen Lárissos.
1530 Rantaseppä
1530 Rantaseppä er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Flora. Han blei oppdaga den 16. september 1938 av Yrjö Väisälä ifrå Turun observatorio, Turun yliopisto i Turku.
Hirotaka Mita
Hirotaka Mita er ein japansk fotballspelar.
Emfysem
Emfysem er ein fellesterm for ei rad medisinske tilstandar som har oppblåstheit som fellestrekk:
Schwingt freudig euch empor
Schwingt freudig euch empor, BWV 36, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Fleire har skrive teksten til kantaten: Christian Friedrich Henrici (Picander) kan ha skrive sats 1, 3, 5 og 7, Martin Luther teksten til satsane 2, 6 og 8 og Philipp Nicolai til sats 4. Teksten til Luther til salmen hans «Nun komm, der Heiden Heiland» er ei tilpassing av andre verset i Veni, redemptor gentium av Ambrosius sin latinske salme Intende qui regis Israel.
Koraltemaet Nun komm, der Heiden Heiland (Zahn 1174) er basert på ein gregoriansk song frå mellomalderen og vart nedskriven av Luther i hans Geistliches Gesangbüchleyn frå 1524. Koraltemaet Wie schön leuchtet der Morgenstern vart nedskriven av Philipp Nicolai i 1599, men forsking av C. S. Terry syner at melodien er minst 61 år eldre enn publiseringa til Nicolai.
Aliákmonas
Aliákmonas (moderne gresk Αλιάκμονας, attisk Ἁλιάκμων Haliákmōn, jonisk Aliákmōn, sørslavisk Бистрица Bistritsa, tyrkisk İnce Karasu) er den lengste elva i Hellas med ei lengd på 322 km. Det offisielle namnet på elva er i dag Aliákmonas, men andre namn som Haliakmon, Haliacmon eller Aliakmon vert òg stundom nytta.
Schwingt freudig euch empor
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for oboar d'amore I/II, fiolinar I/II, bratsj og basso continuo, i lag med tre songsolistar (sopran, tenor, bass) og firedelt kor. Det består av åtte satsar, delt i to like delar:
Aliákmonas
Ho har sitt utspring nord i Píndosfjella nord i Hellas ved grensa til Albania og renn søraustover, og seinare nordaustover gjennom periferiane Vest- og Sentral-Makedonía og så ut i Kastoriásjøen. Vidare renn ho gjennom eit reservoar før ho munnar ut i Thermaikósbukta i Egearhavet. Ho gjev vatn til eit stort område og er svært viktig for jordbruket i regionen. Elva dannar den vestlege delen av deltaet til Axiós (Vardar). Elva renn gjennom periferieiningane Kastoriá, Grevená, Kozáni, Imathía og Piería.
Schwingt freudig euch empor
Tekst
Erster Teil (første del) 1. (Koral) Schwingt freudig euch empor Zu den erhabnen Sternen, Ihr Zungen, die ihr itzt In Zion fröhlich seid! Doch haltet ein! Der Schall Darf sich nicht weit entfernen, Es naht sich selbst zu euch der Herr der Herrlichkeit.
Aliákmonas
Aliákmonas renn gjennom Kastoriá, Neápoli, vest for Siátista, inn i periferieininga Grevená og aust for Grevená. Vidare renn ho sør for Kozáni og ut i reservoaret Polýfytos, som er 20 km langt og om lag 4-5 km breitt. Frå her renn elva søraust for Eaní og gjennom fleire gjel, så søraust for Véria, nord for Ejínio og nordaust for Methóni.
Schwingt freudig euch empor
Tekst
2. Duett (Koral) (soprani & alti) Nun komm, der Heiden Heiland, Der Jungfrauen Kind erkannt, Des sich wundert alle Welt, Gott solch Geburt ihm bestellt.
Aliákmonas
I antikken kalla Klaudios Ptolemaios fjellkjeda der elva har sitt utspring (nord i Píndos) for Canalovii. I følgje Julius Cæsar var Aliákmonas grensa mellom Makedonia og Thessalía. I den øvre leia gjekk ho søraustover gjennom Elimiotis, som ho gav vatn til, og så nordaustover der ho danna grensa mellom Piería, Eordaea og Imathía. På Herodotos si tid hadde visstnok Aliákmonas elva Loudías som sideelv og mottok då vatn frå Pellasjøen, men ei endring i leia til Loudías gjer at ho i dag renn direkte ut i Egearhavet.
Schwingt freudig euch empor
Tekst
3. Arie (tenor) Die Liebe zieht mit sanften Schritten Sein Treugeliebtes allgemach.
4. Koral Zwingt die Saiten in Cythara Und lasst die süße Musica Ganz freudenreich erschallen, Dass ich möge mit Jesulein, Dem wunderschönen Bräutgam mein, In steter Liebe wallen! Singet, Springet, Jubilieret, triumphieret, dankt dem Herren! Groß ist der König der Ehren.
Zweiter Teil (andre del) 5. Arie (bass) Willkommen, werter Schatz! Die Lieb und Glaube machet Platz Vor dich in meinem Herzen rein, Zieh bei mir ein!
6. Choral (tenors) Der du bist dem Vater gleich, Führ hinaus den Sieg im Fleisch, Dass dein ewig Gott'sgewalt In uns das krank Fleisch enthalt.
7. Arie (sopran) Auch mit gedämpften, schwachen Stimmen Wird Gottes Majestät verehrt.
8. Koral Lob sei Gott, dem Vater, g'ton, Lob sei Gott, sein'm eingen Sohn, Lob sei Gott, dem Heilgen Geist, Immer und in Ewigkeit!
Mellombels kvartermeister
Mellombels kvartermeister eller utskriven kvartermeister (forkorta m/Kvm) er ein grad som kan besettast av vernepliktige under fyrstegongsteneste i Sjøforsvaret. Tidlegare var dette personell som hadde sivil utdanning som til dømes skipsførar eller maskinsjef. Dei hadde då kommandomyndigheit og halv kvartermeisterløn. I dag held tradisjonen fram på ein måte som kan samanliknast med eit underoffiserskorps. Det vert gjerne plukka ut spesielt eigna personell til å vere befalet som er "nærast" dei meinige. Mogelege stillingar kan vere vaktkommandør, assisterande klasseforstandar, kursinstruktør med fleire. Storleiken på ansvar og oppgåver varierer frå avdeling til avdeling. Dei vert rekna for å vere befal på same måte som til dømes ein UB-korporal. M/Kvm skal gå gjennom eit trevekers instruktør- og befalskurs, og misser graden ved dimmisjon. M/Kvm har same uniform som ein kvartermeister, men har ei raud stripe i staden for gull. Ein mellombels kvartermeister får same løn som korporal eller utskriven leiande meinig. Dei fleste stillingane finn ein på KNM Tordenskjold på Haakonsvern Orlogsstasjon, men ein finn dei òg på til dømes KS Norge og enkelte NATO-hovudkvarter. Det er inga tilsvarande grad i Hæren og Luftforsvaret.
Veotinden
Veotinden er eit fjell i Jotunheimen Lom og Vågå kommune i Innlandet. Fjellet består av dei tre tindane, Nørdre, Store og Søre Veotinden og ligg mellom Veobreen i vest og Stygghøebreen i aust. Den største av desse er Søre Veotinden med ei høgd på 2267 meter over havet, noko som er det 28. høgaste i landet. Store Veotinden, stundom berre kalla Veotinden, har ei høgd på 2240 meter over havet, medan Nørdre Veotinden er 2120 meter over havet. Søre Veotinden er òg den mest markante av desse med ein primærfaktor på 140 meter.
Store Memurutinden ligg like vest for Veotinden.
Pitesamisk
Pitesamisk eller arjeplogsamisk er eit samisk språk i den uralske språkfamilien. Dei få talarane som er att bur i Sverige, på nordsida av Arvidsjaur og Arjeplog, langs Pite älv. Tidlegare vart det snakka også på norsk side.
Dei 30-40 talarane som er att bur i Sverige. I Noreg skal dei «siste som hadde pitesamisk som morsmål», ha døydd på 1950-talet.
Utbreiing
Språkområdet er på nordsida av Arvidsjaur og Arjeplog, langs Pite älv. Det norske språkområdet er avgrensa «av Saltenfjorden i nord og Ranfjorden i sør, og omfatter Beiarn, Saltdal, Gildeskål, Meløy, Rødøy, deler av Bodø og deler av Fauske kommuner.»
I Beiarn kommune driv det pitesamiske senteret Duoddara Raffe med arbeid for å revitalisera pitesamisk språk og kultur. På 2010-talet byrja nokre nordmenn få opplæring i språket.
Vokalar
Pitesamisk har i følgje Lehtiranta 1992 s. 74 det klassiske 5-vokalsystemenet (hos Lehtiranta notert som i, u, e, å, a):
I tillegg har pitesamisk fire lange vokalar, to av dei er diftongert (hos Lehtiranta notert som ie, uo, aa, åå):
Pitesamisk og umesamisk står i ei midtstilling mellom sør- og nordsamisk, i og med at begge desse har både det nordlege trekket stadieveksling og det sørlege trekket omlyd i større eller mindre grad.
Stadieveksling
Pitesamisk har til felles med lulesamisk og dei andre nabospråka i nord at konsonanten mellom rotvokalen og stammevokalen varierer mellom sterk og svak artikulasjon (såkalla stadieveksling) etter visse grammatiske reglar: (Det same trekket finn vi att i den sørlege naboen umesamisk også, men der berre etter lang rotvokal. Sørsamisk manglar stadieveksling heilt.)
Omlyd
Sørlege dialektar av pitesamisk har til felles med nabospråka i sør, umesamisk og sørsamisk, at rotvokalen i mange fall skiftar etter endingsvokalen. Dette fenomenet kallar vi omlyd. Peter Steggo har sett opp ei matrise med i alt ni omlydsrekkjer og seks omlydssteg på pitesamisk. Vi kan oppsummere dette med å seie at:
I tabellform får vi da:
Merk at denne matrisa, som byggjer på Peter Steggo si matrise, manglar det korte vokalfonemet /e/ som er inkludert i det pitesamiske fonemsystemet som skildra av Lehtiranta.
Senking ved st. III
I Qvigstads oversiktsverk De lappiske stedsnavn i Finnmark og Nordland fylker (Oslo 1938) finn vi blant anna formene Fiewsajaw’rē (Kartverket: Fievsajávrre/Botnvatnet) ved Rognan i Saltdal kommune; og det underliggjande gardsnamnet Fæw’sa (stadium III) ved øverenden av dette vatnet. Tilsvarande har Qvigstad Dælbma (st. III; Kartverket: Dælmma / Tverråfjellet) i Beiarn kommune og den avleidde forma Dielmanjunnē på same staden. I desse namna — både frå Saltdal og frå Beiarn — har Qvigstad registrert veksling mellom æ i sterkt stadium (st. III) og ie i svakt stadium.
Heving føre -i og -u
Qvigstad har:
Morfologi (formlære)
Pitesamisk har ni ulike kasus, nominativ, akkusativ og genitiv, dei lokale illativ (‘inn i’), inessiv (‘inni’) og elativ (‘ut av’), og dei ikkje-lokale adverbiale komitativ (‘med’), essiv (‘som’) og abessiv (‘utan’). Kasusbøyinga går fram av paradigmet for juol'kie ‘fot’, riej'tuo ‘arbeidsreidskap’ og namma ‘namn’ (skrivemåte etter Lehtiranta):
Som det går fram av paradigmet, har pitesamisk stadieveksling. Desse paradigma har ikkje omlyd, men i den sørlege delen av det pitesamiske dialektområdet var det omlyd.
Pitesamiske verb blir bøygd i tre personar, to tempora, tre tal og fire modi. Nektingsverbet blir bøygd i tempus.
Skriftspråk
I 2014 kom A grammar of Pite Saami av Joshua Wilbur, 2015 kom Pitesamisk grammatik av Ann-Charlotte Sjaggo og i 2016 Pitesamisk ordbok, frå skriftserien Samica. Det offisielle skriftspråket som pitesamisk har hatt siden 2019. byggjer på desse tidligere arbeid om pitesamisk grammatikk, ordforråd og ortografi.
Entrecôte
Entrecôte (frå fransk entre côte, 'mellom ribbein') er beinfritt storfekjøt som kjem frå kammen av dyret, mellom ribbeina.
Entrecôte er ein noko feitare stykningsdel som vert brukt til roastbeef eller tillaga som biff. Internasjonalt vert ordet brukt om ei uspesifisert tjukk skive oksekjøt.
Uttale
Uttalen av ordet på fransk er [] (lydskrift). Den norske tilnærminga til denne uttalen er gjerne []. Men etter mønster av slike franske ord der t-en står heilt i slutten av ordet og difor er stum, vert han òg uttala «feil» som [].
Kento Hashimoto
Kento Hashimoto er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane FC Tokyo og Roasso Kumamoto (2019).
Jecimauro José Borges
Jecimauro José Borges er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Kawasaki Frontale.
Avallon
Avallon er ein by og kommune sentralt i Frankrike. Han er sous-préfecture (underprefektur) i departementet Yonne i regionen Bourgogne-Franche-Comté. Byen har om lag 8 000 innbyggjarar
Geografi
Avallon ligg 55 km søraust for Auxerre, langs jernbanelinja mellom Paris og Lyon. Byen ligg på ei lita høgd og har vide gater og pittoreske promenadar. Like sør for byen renn elva Cousin.
Historie
Romarane hadde ein liten busetnad her kalla Aballo, ein mutatio eller ein stasjon der ein hadde utkvilte hestar. To rosa marmorsøyler i kyrkja St-Martin du Bourg kjem opphavleg frå eit ukjend tempel. Den romerske festninga, som ligg på ein knaus over Cousindalen, har fått namnet Montmartre («Martyrfjellet»).
I år 470 forsvann (og sannsynlegvis døydde) den romano-britiske kongen Riothamus i Avallon etter å ha tapt eit slag mot gotarar, som den vestromerske keisaren Anthemius hadde leigd inn for å slåst for seg. Dette, og andre sider frå regjeringstida hans, har gjort han til ein mogeleg kandidat som den historiske Kong Arthur.
Renato Ribeiro Calixto
Han spela for klubben Kawasaki Frontale.
Mathod
Kommunen ligg i Mujondalen, ei sideelv til Zihlelva.
Stig Elvis Furset
Stig Elvis Furset er ein norsk forfattar, bibliotekar og Elvis-imitator. Han tok hovudfag i litteraturvitskap ved Universitetet i Bergen i 1995 med hovudoppgåva Det kløyvde ordet : om vald og religion i Flannery O'Connors The violent bear it away.
Han er oppvaksen på Husnes i Kvinnherad kommune.
I debutromanen Den brennande sitaren let Furset forteljaren Jeremias, kommunetilsett busett i Moss, skildre fotballsesongen 2001.
Bipolar liding
Bipolar liding er ei psykisk liding der det karakteristiske er at personen opplever store svingingar i stemningsleiet, i form av ulike kombinasjonar av depresjon, mani, hypomani og blanda episodar der fleire av tilstandane opptrer. Stemningssvingingane vil medføra mykje uro for pasienten og pårørande. Bipolar liding vil òg ofte redusere evna til over tid å fungere godt sosialt, i utdanning eller i arbeid. I nokre høve kan han føra til store økonomiske tap eller til sjølvmord. Samstundes har ei rekkje personar med bipolar liding også vore kjende for stor kreativitet.
Sjukdommen blei tidlegare kalla manisk-depressiv psykose.
Årsaker
Årsaker til bipolar liding er ikkje fullstendig kjent, men mykje tyder på at genetiske tilhøve spelar ei stor rolle. Ein har funne at rundt 20 % av barn til nokon med bipolar liding, sjølv vil få denne sjukdommen. Ytre stress ser derimot ikkje ut til å auka talet på dei som har denne lidinga. Derimot kan det føra til utløysing av det første anfallet.
Bipolare lidingar omfattar fleire funksjonsedringar i sentralnervesystemet, men ingen av desse gjeld berre bipolar liding.
British Antarctic Survey
British Antarctic Survey (forkorta BAS) er ein statleg, britisk forskingsorganisasjon som har ansvaret for over halvparten av forskingsverksemda til Storbritannia i og rundt Antarktis. BAS er ein del av Natural Environment Research Council (NERC) og har hovudkontor i Cambridge.
Bipolar liding
Diagnose
Bipolar liding er klassifisert som ei psykisk liding i det internasjonale diagnosesystemet ICD-10. Det er eit krav til diagnosen at svingingane i stemningsleiet ikkje skjer på grunn av bruk av medisin, rusmiddel eller av somatisk sjukdom.
British Antarctic Survey
BAS har 400 tilsette og hadde for budsjettåret 2011-2012 48 millionar pund til disposisjon for verksemda si.
BAS har tre forskningsstasjoner i Britisk Antarktis og to på Sør-Georgia:
Bipolar liding
Diagnose
Bipolar liding er delt inn i ulike former.
Bipolar liding type I er kjenneteikna av ei veksling mellom periodar med depresjonar og periodar med ukritisk oppstemtheit og hyperaktivitet (mani), ein tilstand som tidlegare var kjend som manisk-depressiv. Det finst også blanda episodar der pasienten har symptom og teikn på djup depresjon og mani samstundes.
Ved bipolar liding type II vekslar depresjonar med såkalla hypomane episodar, ei mindre alvorleg form for heva stemningsleie som ikkje fører til dårleg fungering og som pasienten sjølv ofte ikkje opplever som eit problem. Diagnosen kan difor vere vanskeleg å stille. Ved bipolar liding type 2 har pasientane aldri hatt ein fullt ut manisk episode.
Bipolar type III viser til lidingsformer der ein berre har depressive periodar, samstundes som det finst familiemedlemmer som har hatt bipolar liding av type I eller II.
Raske svingingar (rapid cycling) mellom stemningane viser til sjukdomsforløp der ein har minst fire depressive eller maniske/hypomane periodar gjennom eitt år.
Bipolart spektrum-lidingar er ei nemning brukast om psykiske lidingar med eit forløp som liknar på bipolar liding type I og II og der ein går ut frå at det ligg mykje av dei same årsakene til grunn. Døme er cyklotymi der personen vedvarande svingar mellom lette depressive og hypomane periodar. Visse former for gjentekne tilbakevendande depresjonar er kjenneteikna ved at det òg finst episodar med hypomani på ein til tre dagar (fire dagar er formelt krav til hypomanidiagnose i DSM-IV og ICD-10) og blir difor oppfatta som ei liding innanfor det bipolare spektrumet.
Sjukdomsforløp
Bipolar liding opptrer gjerne først i ungdoms- eller tidleg vaksenalder, men kan òg finnast hos born. Vanlegvis byrjar han med periodevise åtferdsforstyrringar og endra stemningsleie. Barn kan ha periodisk sosial angst og tilbaketrekking.
Minst halvparten får første sjukdomsepisode etter ei ytre belastande hending. Den andre episoden kan skje nokre år seinare, gjennomsnittleg 3-5 år. Utan behandling kan tida mellom episodane etterkvart bli kortare.
Ved dei mest uttalte formene for bipolar liding type I kan depresjonane få karakter av vrangførestillingar, til dømes om utilgjevelege synder eller dødeleg sjukdom (psykose). I slike fasar kan risikoen for sjølvmord vere stor. På same måte kan maniske episodar bli så uttalte at personen fullt ut mistar vurderingsevna og kontakt med røyndomen (realitetsbrist). Manien er gjerne prega av redusert søvntrong, auka taletrong og overaktivitet. Ein kan mista sosiale hemningar, konsentrasjon og kritisk sans, og til dømes legga vidløftige planar, sløsa med pengar eller ha tilfeldig sex. Forsøk på å stoppa den maniske åtferda kan gjera pasienten aggressiv.
Mani og hypomani kan ofte vera knytt til kreativitet og verketrong. Samstundes finst alltid ein risiko for at handlingane kan gå over i uproduktiv eller negativ aktivitet.