cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pål og Harald Håkonsson
Ragnvald gjer krav på riket
Ein ny person, Svein Åsleivsson, kjem inn i soga om lag på denne tida. Far hans, Olav Rolvsson på Gåreksøy, vart brent inne av Olve Rostad, og seinare gjekk Svein under namnet Åsleivsson, etter som mor hans heitte Åsleiv. Etter drapet kom Svein til Pål jarl og vart vel teken imot hjå han. Men så hende det at Svein drap to av venene til jarlen og han vart lyst i utlegd, og etter den tida var han mellom uvenene til Pål jarl.
Ragnvald Kale Kolsson kom på nytt til Orknøyane med hærfolk og denne gongen «gav alle seg under han» der han kom. Han hadde god støtte av biskop Vilhelm og mange av stormennene på øyane, og det vart då slik at riket vart skift mellom Ragnvald og Pål, på det viset at dei skulle ha halvparten kvar. Men Ragnvald vart snøgt den mest mannsterke.
Pål jarl blir teken av dage
Svein Åsleivsson gjorde seg til vens med Frakokk i Sudrland og Maddad jarl og Margret Håkonsdotter i Atholl, og det vart semje om å hjelpe Erlend Haraldsson, brorsonen til Margret, til å få farsarven sin på Orknøyane. Ei stutt tid etter greidde Svein å ta Pål jarl til fange på Rolvsøy og segla med han sør til Ekkjalsbakke i Skottland. Derifrå tok ha med seg Pål jarl til syster hans i Atholl. Etter den tida har ikkje Orknøyingasoga noko meir pålitande å fortelje om lagnaden til Pål jarl, men sogeskrivaren siterer eit rykte om at Margret skal ha rådd Svein Åsleivarsson til å blinde bror hennar, og legg til: «Me veit ikkje kva som er sannast. Men det veit alle, at Pål jarl kom aldri meir til Orknøyane, og ikkje hadde han noko rike i Skottland heller».
Mektige kvinner
I styringstida til halvbrørne Pål jarl og Harald jarl, og seinare Ragnvald jarl, er det i Orknøyingasoga nemnt fleire kvinner som gjorde seg sterkt gjeldande, på godt og vondt, kanskje mest det siste.
Moddansdøtrene
Helga Moddansdotter, frillekona til Håkon Pålsson jarl, og Frakokk Moddansdotter, syster hennar, ser ut til å ha vore dei leiande i eit parti som motarbeidde Pål jarl, til fordel for halvbroren, Harald jarl. Drapsmannen Sigurd Slembe var ein av dei kjæraste venene deira. Dei var ikkje framande for å utføre giftmord, dei eggja medløparane sine til å utføre drap og Frakokk var sjølv med på hærflåten som heldt slag med Pål jarl ved Tankerness.
På garden sin i Sudrland samla Frakokk til seg slektningar og vener, alle dei som stod i opposisjon til Pål jarl og venene hans. Då Helga og Frakokk ved eit mistak vart årsak til at Harald jarl døydde, vart siktemålet deira først å setje inn Olve Rosta som ny jarl, seinare Erlend Haraldsson.
Frakokk enda livet sitt omkring 1142, då Svein Åsleivsson brende husa på garden hennar, og alle som var inne. Det var til hemn for at Olve Rosta hadde drepe far hans, Olav Rolvsson.
Margret Haraldsdotter
Margret, syster til Harald jarl som vart gift med Maddad jarl frå Atholl, var visst ikkje ringare enn Frakokk, morsyster si. Ho skal ha bede Svein Åsleivsson om at han skulle blinde Pål jarl, hennar eigen bror, og ein må vel mistenke henne for at det var ho som til sist let han drepe.
Ragna på Rinansøy
Ei anna mektig kvinne, Ragna, ser ut til å ha vore den rake motstykket til Frakokk. Orknøyingasoga fortel at ho var ei gjev og klok husfrue på North Ronaldsay, der ho budde saman med sonen sin, Torstein. Soga fortel at Pål jarl og Ragna talast ved om mangt og ho gav han gode råd.
Ved eit seinare høve er det er fortalt i soga at ho hjelpte den islandske skalden Hall Torarinsson til ein plass i hirda til Ragnvald Kale Kolsson jarl. Av ordskiftet som er sitert, gir soga oss det inntrykket at ho òg var på god fot med Ragnvald jarl. Ragna er nemnt i ei vise som skalden gjorde til henne.
Orphir
I Orknøyingasoga er det nemnt fleire stader at Pål jarl heldt til garden sin på Orfjara (Orphir). Der var det store hus. Dei stod i ei bakkeskråning og attanfor husa var det ei brekke (åshøgd). Når dei kom fram på leitet, såg dei ut over Aurridafjord (Bay of Firth). På garden var der ein stor drikke-skåle med dør på søre langveggen. Utanfor skåle-døra var der ei storgjev kyrkje. Rett mot utdøra låg stova, og truleg var det der systrene Frakokk og Helga tok livet av Harald jarl med eit forgifta linklede (kjortel). Staden blir i dag kalla «The Earl's Bu» og blir rekna som det administrative sentrum for Pål jarl, og seinare Ragnvald jarl.
Arnold Peter Møller
Arnold Peter Møller, kjent som A.P. Møller, var ein dansk grosserar og skipsreiar.
Han stifta i 1904 A/S Dampskibsselskabet Svendborg (i dag A.P. Møller – Mærsk) saman med far sin, kaptein Peter Mærsk Møller, men ynskte å oppretta eit nytt dampskipsselskap der han sjølv hadde det avgjerande ordet. Dette selskapet, Dampskibsselskabet af 1912, vart stifta i 1912. Begge desse selskapa er i dag ein del av A.P. Møller – Mærsk.
A.P. Møller gifta seg 30. april 1910 i Mayview i Missouri i USA med Chastine Estelle Roberta Mc-Kinney, ofte kalla «Chassie». Chassie var frå Kentucky i USA. Ho døydde i 1948, og fire år seinare gift A.P. Møller seg med Pernille Ulrikke Amalie Nielsen (1886–1972), fødd i Noreg.
Han døydde i 1965 og er gravlagt på Hellerup kyrkjegard.
Osebergfeltet
Oseberg er eit oljefelt i norsk sektor av Nordsjøen, på norsk kontinentalsokkel.
Fylkesveg 58 i Oppland
Fylkesveg 58 i Oppland går mellom Jarhaug og Fagertun i Gran kommune. Vegen er 3,8 km lang.
Adamawa
Adamawa kan visa til:
London lufthamn, Gatwick
London lufthamn, Gatwick (offisielt: London Gatwick Airport, IATA: LGW, ICAO: EGKK) er den nest største flyplassen i London etter Heathrow, og den nest travlaste i Storbritannia i talet passasjerar. Den ligg i West Sussex, omkring 40 km sør for London og omtrent like langt frå Brighton.
Helge A. Steinsvåg
Helge A. Steinsvåg var ordførar i Strand kommune frå 2007 til 2015. Han representerer Arbeidarpartiet.
Aristoteles Onassis
Aristoteles Sokratis Onassis (gresk: Αριστοτέλης Ωνάσης, Aristotélis Onásis) var ein gresk skipsreiar og entreprenør. Han skipa òg det greske flyselskapet Olympic Airways i 1957.
Bakgrunn
Aristoteles Onassis vart fødd i Smyrna i Det osmanske riket (noverande Izmir) og emigrerte som 16-åring statslaus med Nansenpass med familien til Argentina etter den første verdskrigen. Til å byrja med arbeidde han i ein telefonveksel.
Karriere
Med tida avanserte han til gresk generalkonsul, og hadde etter berre nokre få år vorte dollarmillionær ved handel med råtobakk og deretter ved å investera pengane i fartøy. Han gav seg dermed inn i reiarverda.
I Argentina bygde han seg etter kvart opp som skipsreiar, ikkje minst innanfor kvalfangst; der han hadde nær kontakt med norske skipsreiarar, mellom andre Anders Jahre og Erling Dekke Næss. I den tidlegare bustaden til Jahre i Midtåsen i Sandefjord ligg «Onassis-suiten» i andre etasje, som fekk namnet etter at Aristoteles Onassis ein gong overnatta her, og lystbåten til Jahre, «Jacqueline», var oppkalla etter kona til Onassis, Jacqueline Kennedy Onassis.
Etter den andre verdskrigen brukte Onassis høva som baud seg ved behov for ny tonnasje og ekspanderte ytterlegare. I 1954 vart han etterforska for skattesvik av FBI og gjekk med på eit forlik der han betalte 7 millionar amerikanske dollar.
Etter andre verdskrigen kjøpte Onassis ein utrangert kanadisk fregatt, pussa han opp og brukte han som den private lystyachten sin. Yachten «Christina O», namngjeven etter dottera Christina Onassis, var eit midtpunkt for verdssosieteten på 1950-talet, og kjende personlegdomar som Winston Churchill, John F. Kennedy og Marilyn Monroe var gjestar ombord.
Onassis levde i mange år saman med operasongaren Maria Callas. Den 20. oktober 1968 gifta Onassis seg med Jaqueline Kennedy, enka etter den myrda presidenten John F. Kennedy, og han var gift med ho til han døydde. Sidan den einaste sonen til Onassis hadde omkome, var einearvinga hans dottera Christina Onassis, og etter ho døydde var dottera hennar, Athina Onassis einaste arvtakar.
Onassis døydde etter fleire års sjukdom av lungebetennelse i 1975 i Neuilly-sur-Seine utanfor Paris i Frankrike.
Å
Å er den tjueniande og siste bokstaven i det norske alfabetet. Han blir brukt i norsk, svensk, dansk, vallonsk, chamorro, og ein del i finsk og i samiske språk.
Ringen over A-en utvikla seg frå ein liten a som blei skriven over denne bokstaven for å syna lydendringa frå /a/ til /å/. På liknande vis fekk me omlydsteiknet ¨, to prikkar over ein vokal, frå ein liten e skriven over bokstaven. Ringen finst òg som aksentteikn for visse bokstavar i nokre språk, som u.
I Norden
Ein brukte bokstaven til å skriva skandinaviske språk allereie i mellomalderen, etter at ein hadde bytta runene ut mot det latinske alfabetet. På grunn av tysk innverknad slutta ein å bruka Å-en på dansk, og han mangla dermed òg på norsk i førstninga. Svensk hadde derimot halde på bokstaven.
Ettersom å hadde stått for á i norrønt, blei han skriven med to a-ar på dansk. Dette skapte etter kvart problem dersom ein ønska å skriva å og a etter kvarandre. Særleg gjaldt dette det nye norske landsmålet, til dømes i ordet «sjaaande». Skulle det lesast «sjaånde» eller «sjåande»? Rettskrivinga av 1917 innførte bokstaven å for begge målformene, og han blei også teken inn igjen i dansk i 1948. Den gamle måten å skriva å på, aa, finst fortsatt i gamle namn og i datasamanhengar der ein manglar eit skandinavisk teiknsett. Namn som bruker aa som å-lyd blir sorterte alfabetisk under å.
I det svenske alfabetet kjem bokstaven rett etter Z, i rekkefølgja Å, Ä, Ö, medan han kjem heilt sist i det danske og norske. I finsk blir bokstaven berre brukt i namn av svensk opphav.
I vallonsk
På byrjinga av nittenhundretalet tok ein til med å bruka å for å skriva austlege dialektar av vallonsk. Gjennom byen Liège vart bruken spreidd til alle desse områda, og han blei seinare teken i bruk for det nye vallonske skriftspråket som er meint å dekka heile Wallonia.
Opphavleg hadde lyden same verdi som på norsk. Etterkvart som han breidde om seg, kom å òg til å stå for både open og lukka /o/ og lang /a/. Der ein ikkje skriv standardisert vallonsk, kan ein skriva desse lydane med au, ô eller â ut frå uttale.
Eiga tyding
Over heile verda kan Å stå for lengdeeininga Ångström (1 Å = 10–10 meter), som ikkje høyrer til SI-systemet.
«Å» er også eit ord i seg sjølv, både på norsk, svensk og dansk. Det kan tyda «bekk» eller «elv» på alle tre språka, og er infinitivsmerke i nynorsk og bokmål og i mange svenske dialektar.
Elles er «å» ein preposisjon på norsk og svensk, men denne er mest berre bruka i samansetningar som «åtak», «oppå» med avstyttinga «på» og i nokre faste uttrykk som «å nyo», «å hovde» (norsk) og «å andra sidan» (svensk).
I tydinga «bekk» har Å gjeve namn til fleire stader i Skandinavia. Desse er ikkje uventa nokre av verdas kortaste stadnamn.
Å vert òg nytta for å uttrykka forundring, eller som eit uttrykk for at ein lyttar og syner interesse når nokon fortel nyhende. Lyden vert då vanlegvis trekt ut til ein lang å.
Néa Kallikrátia
Néa Kallikrátia (gresk Νέα Καλλικράτεια) er ein distriktsby i periferieininga Khalkidikí i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Néa Kallikrátia var hovudsete i den tidlegare kommunen Kallikrátia, som no er ei kommunaleining i kommunen Néa Propondída.
Middlesbrough FC
Middlesbrough Football Club er ein engelsk profesjonell fotballklubb som spelar i EFL Championship. Klubben vart stifta i 1876, og vart vald inn i The Football League i 1899. «Boro», som er kallenamnet til Middlesbrough, spelar heimekampane sine på Riverside Stadium i Middlesbrough. Byen Middlesbrough ligg i den engelske regionen Nordaust-England, om lag sju mil sør for Newcastle, og 11 mil nord for Leeds.
Spelarstall
Endra 31. juli 2020
1664
1664 (romartal MDCLXIV) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
Snorrefeltet
Snorre er eit oljefelt i norsk sektor av Nordsjøen, på norsk kontinentalsokkel. Plattformene Snorre A og Snorre B høyrer til dette feltet.
1667
1667 (romartal MDCLXVII) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
Fylkesveg 92 i Oppland
Fylkesveg 92 i Oppland går mellom Bilitt og Fredheim i Østre Toten kommune. Vegen er 7,5 km lang.
Torkel S. Myklebust
Torkel S. Myklebust var ordførar i Suldal kommune frå 2007 til 2015. Han var òg ordførar frå 1992 til 1998. Han representerer Senterpartiet.
Galle
Galle er ei bitter, grøn-gul alkalisk væske som dei fleste virveldyr skil ut i levra. I mange artar blir ho så lagra i galleblæra mellom måltid og sloppe gjennom gallegangen og ut i tolvfingertarmen og bidreg til meltinga vidare utover i tarmen, for det meste i tynntarmen. Hjå dei fleste menneske går gallen det siste stykket i sams utløp med bukspyttkjertelen.
Menneskelevra produserer om lag ein liter galle kvar dag. 95 % av gallesalta som vert skilde ut blir tekne opp igjen i ileum og brukt opp att. Sidan galle aukar opptaket av feitt er han viktig for å ta opp dei feittløyselege vitamina A, D, E og K.
Problem med gallen
Gallerefluks er ein tilstand der noko av gallen går motsett veg, oppover i tarmen, og når magesekken. Dersom galle når fram til magesekken i større mengder eller over lengre tid, kan dette gje irritasjon i slimhinna i magesekken, såkalla gastritt.
Historikk
I antikk- og mellomaldermedisin blei gul og svart galle sett på som to av dei fire kroppsvæskene. Overskot av den første kunne føra til sinne, at ein blei ein kolerikar, av den andre til melankoli.
Annan bruk
Ein har tradisjonelt brukt galle frå slakta dyr som eit tillegg til såpe. Dersom ein set denne blandinga til skittentøyet nokre timar før klesvaskinga vil ho verka godt mot fleire typar vanskelege flekkar.
45 Eugenia
Oppdaging
Eugenia vart oppdaga 27. juni 1857 av Hermann Goldschmidt. Han vart namnsett etter keisarinne Eugénie, kona til Napoleon III, og var den første asteroiden namnsett etter ein ekte person i staden for etter ein figur frå ein klassisk legende. Det har likevel har det vore ein del kontrovers om 12 Victoria var namnsett etter den mytologiske figuren eller etter dronning Victoria.
Fysiske eigenskapar
Eugenia er ein stor asteroide med ein diameter på 214 km. Han er ein F-type-asteroide, noko som betyr at han har ei veldig mørk overflate (mørkare enn sot) med ei karbonhaldig samansetning. Likt som 253 Mathilde, ser tettleiken ut til å vera uvanleg låg, noko som tyder på at asteroiden er laust pakka i staden for å vera ein gigantisk ”kampestein”. Lyskurveanalysar indikerer at Eugenias pol mest sannsynleg peikar mot ekliptikkordinatane (β, λ) = (-30°, 124°) med ein unøyaktigheit på 10°, som gir han ein aksehelling på 117°. Eugenia sin rotasjon er retrograd.
Petit-Prince
I november 1998 oppdaga astronomar ved Canada-Frankrike-Hawaii-Teleskopet på Mauna Kea på Hawaii ein liten måne i bane rundt Eugenia. Dette var den første gongen ein asteroidemåne hadde blitt oppdaga ved bruk av eit bakketeleskop. Eugenia sin måne har blitt namnsett (45) Eugenia I Petit-Prince, etter keisarinne Eugénie sin son, Napoleon Eugene. Månen er mykje mindre enn Eugenia, omtrent 13 km i diameter, og bruker fem dagar på eitt krinsløp rundt han.
Sjå òg
Dactyl og 243 Ida –eit delvis utforska asteroidemånesystem.
Linda Cerup-Simonsen
Linda Cerup-Simonsen frå Årøysund på Nøtterøy, er ein tidlegare norsk seglar, som vann gull i Europajolle under sommar-OL 1992 i Barcelona. Dette vann ho både Fearnleys olympiske ærespris og Morgenbladets Gullmedalje for i etterkant av leikane. Ho vann sølvmedalje i VM i 1988 og 1989. I Europameisterskap vann ho gull i 1991 og bronse i 1992
Cerup-Simonsen var norsk flaggberar i sommar-OL 1996 i Atlanta.
Moudaniá
Moudaniá (gresk Μουδανιά) er ein tidlegare kommune i periferieininga Khalkidikí i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Moudaniá inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Néa Propondída..
Hjalmar Hjorth Boyesen
Boyesen vart professor i germansk litteratur 1873, og vert rekna som ein av dei viktigaste norske kulturberarane i det norske miljøet i Amerika. Han skreiv mange bøker om litteratur og samfunnskritikk.
Sanfolk
Sanfolk eller buskmenn viser til fleire folkegrupper frå det sørlege Afrika som snakkar ulike khoisanspråk. Sanfolk lever i og rundt Kalahari-ørkenen, særleg i Botswana og Namibia. Dei er rekna som urfolk som heldt til i området før bantuekspansjonen. Det finst i dag mellom 77 000 og 100 000 sanfolk (2009).
Sanfolk har tradisjonelt vore jegerar og samlarar. Det finst framleis nokre få som lever som nomadar, men dei fleste er blitt bufaste og driv no ofte med jordbruk, ofte som jordbruksarbeidarar, og som vegvisarar.
Namn
Sanfolk har ikkje rekna seg sjølve som ei eiga gruppe, og har ikkje noko tradisjonelt eige namn. I staden har kvar språkgruppe kalla seg med eigne namn, som ǃkung eller ju/'hoansi, og khwe. Namnet «san» er gjeve av nabofolket khoikhoi. Desse utgjer saman med san den større gruppa khoisan.
Då nederlandske kolonistar kom til Sør-Afrika kalla dei innfødde som levde i «bushen» eller skogområda for boschjesman. Nemninga er blitt utvida til å omfatta fleire folkeslag og omsett til engelsk som Bushmen og norsk som buskmenn. Ordet er mykje brukt om sanfolk, men kan også oppfattast som nedsetjande.
Soge
Sanfolk frå noverande Botswana vandra sørover til Waterberg i noverande Sør-Afrika for mellom ti og tjueto tusen år sidan.
Rundt år 1000 førte innvandring av bantufolk til at sanfolk anten blei drepne eller integrerte i deira samfunn, eller at dei trekte til område det var vanskeleg å bu i, som ørkenen Kalahari.
Frå midten av 1900-talet gjekk mange sanfolk også der over til eit bufast levesett knytt til jordbruk. For mange var det ikkje lenger mogleg å leva av jakt og sanking i pressa område. I mange tilfelle er også sanfolk blitt flytta av styresmakter frå dei opphavlege bustadene sine til nye område. Flyttinga av sanfolk frå Central Kalahari Game Reserve har mellom anna vore eit stridsemne i Botswana sidan 1990-talet.
Kultur
I den gamle sankulturen budde folk saman i laust samansette grupper på rundt 25 til 60 folk som ofte var i slekt. Kvar gruppe var sjølvstyrt og jamstilt, sjølv om eldre menn eller flinke jegerar kunne ha mykje å seia for visse avgjerder. Ulike grupper hadde kontakt gjennom vitjingar og gåveutveksling. Dei kunne ha band gjennom ekteskap og biologiske eller symbolske slektskapsband, og utveksla medlemmer ganske fritt.
Tradisjonelle sanbustader er runde hytter laga av greiner, tetta med kvistar og tekka med gras. Utstyret deira har vore lett og berbart, typisk laga av tre, siv og dyr. Det omfatta jaktvåpen som spyd og giftpiler for menn og gravestokkar og beresekkar til kvinner.
Media
Sanfolk blei vidkjende for omverda gjennom arbeid gjort av den sørafrikanske forfattaren Laurens van der Post. I 1955 var han med på å laga ein populær BBC-serie om folka, og i 1958 gav han ut boka The Lost World of the Kalahari om ekspedisjonen.
Amerikanske John Marshall, som var gift med ei sankvinne, dokumenterte sanfolk i Namibia over ein femtiårsperiorde. Filmen The Hunters (1957) viste ei sjiraffjakt på 1950-talet, medan N!ai, the Story of a !Kung Woman (1980) skildra livet til ei kvinne som voks opp i eit jakt- og sankesamfunn men måtte flytta til eit statsstyrt område. A Kalahari Family (2002) dokumenterte livet til juǀʼhoansiane i Sør-Afrika frå 1951 til 2000.
Komedien The Gods Must Be Crazy (Gudene må være gale, 1980) skildra det absurde møtet mellom «primitive» sanfolk og «sivilisasjonen», først og fremst symbolisert gjennom ei cocacolaflaske, noko sanfolka i filmen aldri hadde sett før, og som førte til uro i samfunnet deira. Filmen er blitt kritisert for å ha gjeve eit gale bilde av sanfolka som eit steinaldersamfunn utan kontakt med omverda, men han gjorde sanfolk kjende for eit større publikum. Hovudrolleinnehavaren Nǃxau spelte også i fleire oppfølgjarar til denne filmen.
Medisinsk kunnskap
I 1998 tok South African Council for Scientific and Industrial Research patent på dei svoltdøyvande eigenskapane til kaktusen Hoodia gordonii, ein medisinplante sanfolka hadde brukt i generasjonar. Protestar då dei fekk vita om patentet førte til ein avtale i 2003 der sanfolk fekk godtgjersle for bruken av kunna deira.
Atle Jebsen
Atle Jebsen var ein norsk skipsreiar.
Yrkesliv i selskapa til familien
Jebsen var son av Kristian Stange Jebsen, som grunnla rederiet Kristian Jebsens Rederi AS i 1929. Jebsen vart først befraktar i dette reiarlaget i 1962. Då faren omkom i ei togulukke i USA overtok Atle Jebsen som administrerande direktør og leiar for reiarlaget frå 1967, berre 31 år gammal.
Jebsen hamna i fokuset til media i då MS «Rocknes» kantra i Vatlestraumen i 2004. Av mannskapet på 30 omkom 18.
Verv i organisasjonar
Atle Jebsen var president i Norges Rederiforbund 1982–83, og i Baltic and International Maritime Conference 1985–87. Han var styreformann i Den Norske Krigsforsikring for Skib 1984-2002.
Oskepott
Oskepott er ein kvinneleg figur i folkeeventyr frå fleire land. Ho er oftast den forakta yngste dottera eller stedottera som mora og systrene set til å gjere det tyngste og simplaste arbeidet i huset, men som ved å vere god og ven til slutt når fram til lukke og makt, og vinn hjartet til prinsen i kongeriket.
Dei eldste versjonane av eventyret finst i kinesisk litteratur frå 800-talet. I Europa er det teikna ned omkring 500 versjonar av eventyret, med namn som Askepot (Danmark), Cendrillon (Frankrike), Cenerentola (Italia), Cinderella (Storbritannia) og Aschenputtel (Tyskland).
Oskepott er skildra mellom anna hos Charles Perrault (i Contes de ma mère l'Oye, 1697) og brørne Grimm (1812). Norsk tradisjon kjenner ikkje Oskepott-namnet, men eit motstykke finst i Kari Trestakk.
Jarle Nilsen (Utsira)
Jarle Nilsen er ein norsk lokalpolitikar som var ordførar i Utsira kommune frå 2007 til 2012. Han representerte Felleslista.
Nilsen er også medlem av Arbeiderpartiet og representerer partiet i fylkestinget i Rogaland. Sommaren 2012 valde han å trekka seg frå ordførarvervet for å få bedre tid til familien og til fylkestingsvervet. Varaordførar Marte Eide Klovning overtok stillinga.
Kari Storsletten
Kari Storsletten er ein norsk journalist som vart tilsett som innanrikssjef i Aftenposten (avdelingsleiar for Innanriksredaksjonen) i 2005. Før det var ho kanalsjef i NRK P2.
Storsletten har lang erfaring som politisk reporter i presse og kringkasting, og har blant anna arbeidd i NRK Dagsnytt. I 1999 blei ho sjef i P2. Før det var ho tilsett som kultur- og underhaldningsleiar i VG, Ho tiltredde stillinga som innanrikssjef i Aftenposten i april 2005. der ho arbeidde frå 1995 til 1999.
Kari Storsletten var gift med VG-journalisten Olav Versto, og dei hadde eit barn saman.
Kabaret
Ein kabaret, også skrive kabarét (uttala kabaré), er eit lite, intimt teater- eller kafélokale der det er servering, ofte ved småbord, og samtidig variert revyunderhaldning. Nemninga kabaret vert også brukt om sjølve programmet og denne typen underhaldning generelt. Ein kabaret vert vanlegvis framført av ulike artistar og er samansett av ulike nummer som visesong, diktopplesing, små sketsjar, dans og musikk.
1669
1669 (romartal MDCLXIX) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein fredag i den julianske kalenderen.
Kabaret
Ordet «kabaret» kjem av det franske cabaret som tyder «lite vertshus», «kneipe» eller «kro». Kabaret vert på tysk kalla Kabarett og kan på fransk også verte omtala som à la daube. I Sverige vert kabaretliknande underhaldning ofte kalla «krogshow».
Historikk
Kabaretkunsten var særleg populær i tiåra kring 1900. Han står i nær slektskap med dei gamle vaudeville- og burleskteatera, den nyare revy- og showtradisjonen og også moderne standup-komikk. Det blomstrande, tyske kabaretmiljøet på 1920-talet har danna grunnlaget for den populære amerikanske musikalen Cabaret frå 1966.
Av kjende show- og kabaretscener kan ein nemne revyteateret Folies-Bergère i Paris som opna i 1869 og som danna mønster for fleire andre tilsvarande etablissement. I Noreg opna Chat Noir i Oslo som intim kabaret i 1912.
Debrecen
Om byen
Byen ligg 220 kilometer aust for Budapest, ikkje langt frå nasjonalparken Hortobágy, der ein mellom anna kan sjå ein ekte ungarsk puszta. Faktisk ligg sjølve byen òg midt på Den store ungarske sletta, og på folkemunne vert det sagt om Debrecen, «kven i sitt rette skinn ville finne på å byggje ein by midt på ei slette, utan korkje fjell, skog eller vatn?» Likevel, byen har vakse og vakse, og var i si tid den siste store handelsbyen før ein nådde dei transylvanske fjella.
Skrivemåte
Ettersom Hajdú-Bihar lenge har vore eit ettertrakta landområde har bynamnet fleire skrivemåtar på andre språk. Mellom anna blir han kalla han Debreţin på rumensk, Debrecín på slovakisk og Debreczyni på polsk. I eldre ungarske dokument går byen gjerne under namnet Debreczen.
Historie
Før magyarane slo seg ned i det som i dag er Ungarn, heldt fleire ulike stammer til i området. Byen oppstod då fleire smålandsbyar i området vart slegne saman, og vart først nemnd som Debrezun i 1235. Namnet kjem kanskje frå det slaviske dobre zliem («god jord»). Andre teoriar er at namnet har tyrkisk opphav.
I 1361 gav kong Ludvig den store innbyggjarane i Debrecen rettar til å velje seg ein bydomar og byråd. Dette opna nye sjansar for byen. Tidleg på 1500-talet hadde Debrecen vorte ein viktig handelsby. Mellom 1450 og 1507 høyrde byen til Hunyadi-familien.
Under den osmanske perioden låg byen nær grensa til riket og hadde inga borg eller bymurar. Debrecen kom difor ofte i vanskelege situasjonar og byen vart berre redda av dei diplomatiske evnene til leiarane her. Stundom vart byen verna av Det osmanske riket, stundom av dei katolske europeiske leiarane eller av Frans II Rákóczi, prins av Transylvania. Dette førte til at innbyggjarane vart fordomsfrie og tok imot reformasjonen ganske tidleg. I denne perioden var byen hovudsakleg ungarske kalvinistar. Debrecen var ein sanjak i Det osmanske riket mellom 1541 og 1693.
I 1693 gav Leopold I av Det tysk-romerske riket Debrecen status som fri keisarby. I 1715 kom den romersk-katolske kyrkja tilbake til Debrecen, og byen gav dei plass til å byggje ei kyrkje slik at piaristmunkar kunne byggje St. Anna-katedralen. På denne tida var byen eit viktig kultur-, handels- og jordbrukssenter, og mange framtidige lærde og diktarar gjekk på det protestantiske gymnaset, ein føregangar til Universitet i Debrecen.
I 1849 var Debrecen ei kort stund hovudstad i Ungarn, då den ungarske revolusjonsregjeringa flykta til byen frå Pest-Buda (i dag Budapest.) I april 1849 vart avtroninga av Habsburgarane og sjølvstendet til Ungarn utropt her av Lajos Kossuth ved Den store (kalvinist-) kyrkja (Nagytemplom på ungarsk). Debrecen såg òg slutten på sjølvstendekrigen, då slaget der russarane, allierte av Habsburgarane, slo den ungarske hæren like vest for byen.
Etter krigen byrja Debrecen sakte å bløme igjen. I 1857 stod jarnbanelina mellom Budapest og Debrecen ferdig, og Debrecen vart snøgt eit jarnbaneknutepunkt. Nye skular, sjukehus, kyrkjer, fabrikkar og møller vart bygde, og bank- og forsikringsselskap slo seg ned i byen. Utsjånaden til byen betra seg òg med nye, høgare bygningar, parkar og vakre villaer, slik at han ikkje lenger såg ut som ein utkantby, men som ein moderne by. I 1884 vart Debrecen den første ungarske byen som fekk ein dampsporveg.
Etter den første verdskrigen miste Ungarn store delar av dei austlege områda sine til Romania og Debrecen vart igjen ein by nær grensa til landet sitt. Han vart kontrollert ei kort stund av den rumenske hæren i 1919. Turisme førte til at byen igjen blømde. Mange bygningar (mellom anna ein symjehall og den første stadionet i Ungarn) vart bygde i den sentrale parken, Nagyerdő («Stor skog») og gav rekreasjonsfasilitetar. Universitetet vart bygd ferdig. Hortobágy, eit stort beite ått av byen, vart ein turistattraksjon.
Under den andre verdskrigen vart Debrecen nesten heilt lagt i grus. 70 % av bygningane vart øydelagde, 50 % totalt. Eit stort slag, slaget ved Debrecen, fann stad nær byen i oktober 1944. Etter 1944 byrja gjenoppbygginga og Debrecen vart igjen hovudstad i Ungarn ei kort stund. Innbyggjarane byrja å byggje opp att byen og prøvde å gjenskape han slik han hadde vore før krigen, men den nye kommunistiske regjeringa i Ungarn hadde andre planar. Institusjonar og eigedomar vart offentleg eigedom og dette førte til endringar i det gamle systemet, slik at halvparten av områda i Debrecen vart ein del av nærliggande byar. Byen miste òg rettane over Hortobágy. I 1952 vart to nye landsbyar – Ebes og Nagyhegyes – danna av tidlegare område i Debrecen, medan den nærliggande landsbyen Józsa i 1981 vart ein del av byen. Nybygde bustadblokker gav husrom til dei som miste heimane sine under krigen. Dei neste tiåra var Debrecen den tredje største byen i Ungarn (etter Budapest og Miskolc), og vart den nest største i 1990-åra då folketalet i Miskolc minka.
Kvamsøy kyrkje
Kvamsøy kyrkje er ei steinkyrkje frå kring 1280–1300 på den vesle Kvamsøya i Sogndal kommune i Vestland.
Ernest Rutherford
Tidleg karriere
Etter å ha vunne eit skulestipend, fekk Rutherford ta ein bachelorgrad i vitskap ved Nelson i 1894. Det første kjende forsøket hans var då han sette straum på jarn for å undersøkja magnetiseringa, og oppdaga at han kunne registrera magnetbølgjer, jamvel etter at dei hadde gått gjennom ein murvegg. Dette var rett etter at Heinrich Hertz hadde oppdaga magnetbølgjene. Oppdaginga gjorde at Rutherford fekk eit stipend som sikra han vidare utdanning.
Kvamsøy kyrkje
Fyrste gongen kyrkja er nemnd i skriftlege kjelder er i 1349, og ein veit ikkje sikkert når ho vart bygd. Dateringa til 1280–1300 byggjer på stilmessige vurderingar. I fylgje ei segn vart kyrkja reist etter ei gåve frå engelske sjøfarande som skal ha søkt livd innom øya i eit uvêr. Kyrkja var soknekyrkje i Kvamsøy sokn til Sæle kyrkje stod ferdig i 1903. No er det berre to faste gudstenester i kyrkja i året, eine i mai og hi til olsok. I tillegg kjem gravferder og eventuelt vigsler, dåp og konfirmasjonar. Kyrkja er stengd frå oktober til mai fordi ho ikkje har elektrisk oppvarming.
Kyrkja ligg i Balestrand sokn i Sogn prosti. Fram til prestegjelda vart fasa ut frå 2004 låg ho i Balestrand prestegjeld.
Hegemoni
Eit hegemoni er eit herredøme. Særleg blir omgrepet hegemoni bruka om former for herredøme som ikkje berre eller først og fremst baserer seg på open vald, men der dei herskande klarer å oppnå dei styrte si godtaking av herredømet deira. Dette kan skje gjennom ideologisk påverknad frå til dømes kyrkje, skule og media. Hegemoniet er såleis meir skjult enn det opne diktaturet.
Den italienske marxistiske tenkjaren Antonio Gramsci skreiv i sine Fengselsdagbøker mykje om hegemoniproblematikken, og fann at arbeidarrørsla i vestlege land måtte utvikle ein annan strategi enn bolsjevikane hadde bruka i Russland, der dei hadde teke makta ved eit kupp.
Biletet Gramsci bruka på stoda i Vesten var «stillingskrigen», der dei som ønskjer eit sosialistisk samfunn må byggje ei anti-hegemonisk blokk som gradvis er i stand til å utfordre det ideologiske herreveldet borgarskapet si makt kviler på. Før dette hegemoniet er avslørt og avløyst, kan ikkje noka sosialistisk maktovertaking bli vellykka og varig, i følgje Gramsci.
Seindevon-utryddinga
Seindevon-utryddinga var ein av fem store masseutryddingar i historia til jorda. Ho markerte byrjinga på den siste alderen i devon, famennium, for om lag 364 millionar år sidan, då nesten alle fossila av kjevelause fisk brått forsvann. Ei anna stor utrydding enda devontida.
Sjølv om det er klart at det biologiske mangfaldet vart hardt råka mot slutten av devon, er det uklårt kor lenge denne hendinga varte og estimat varierer frå 0,5 til 15 millionar år. Sistnemnde er heile så lenge som heile famennium varte. Det er heller ikkje klart om det er snakk om to tydelege masseutryddingar eller ei rekkje mindre utryddingar over tid, men nyare forsking tyde på mange årsaker og ei rekkje utryddingar med eit interval på om lag tre millionar år. Statistisk analyse indikerer at minken i mangfaldet vart skapt av ein minke i artsdanning enn ein auke av utryddingar.
Oksygenmangel i havbotnen produserte oljerik skifer. Den seindevonske utryddinga påverka hovudsakleg sjølivet og mest dei som levde i varme farvatn. Den viktigaste gruppa som vart utrydda var korallbyggjande organismar som stromatoporoidear. Utryddinga var så total at nye korallrev (bygd av koralldyr som finst i dag) ikkje byrja å dukka opp på stor skala før mesozoikum.
Av gruppene som døydde ut finn ein armføtingar, trilobittar, ammonittar, konodontar og atriarkar, i tillegg til kjevelause fiskar og alle panserhaiar. Landplantene, samt ferskvassartane, som våre firbeinte forfedrar, vart lite råka av denne hendinga.
Ein er framleis usikker på kvifor utryddinga oppstod. Det har vore foreslått at det kan ha kome av eit asteroidenedslag, men det er ikkje funne spor etter nedslagskrater frå devon som er store nok til at noko slikt er sannsynleg.
Ernest Rutherford
Tidleg karriere
I perioden 1895-98 studerte Rutherford under J.J. Thomson i Cambridge. Her studerte han elektromagnetisme og røntgenstråler. I 1898 fekk han eit professorat i fysikk på McGill universitet i Montreal i Canada. I 1903 påviste Rutherford at alfastråling er positivt ladde partiklar. Seinare viste han at dei var heliumkjernar.
Frå 1907 var han professor i Manchester. Her gjorde han undersøkingar på nedbrytinga av grunnstoffa og kjemien til radioaktive stoff. Det var dette arbeidet han i 1908 fekk nobelprisen i kjemi for.
Gullfolieeksperimentet
I 1911 gjorde Rutherford den viktigaste oppdaginga si. I 1906 hadde han oppdaga at energirike alfapartiklar vart spreidde når han skaut dei gjennom tynn metallfolie. I 1909 gjennomførte han det vidgjetne gullfolie-eksperimentet, som viste at alfapartiklane av og til vart spreidde i veldig store vinklar. Sjølve forsøket var det medarbeidarane Ernest Marsden og Hans Geiger som utførte, men det er Rutherford som er kjend som mannen bak gullfolieeksperimentet (også kalla Geiger-Marsden-eksperimentet). I 1911 kom Rutherford fram til konklusjonen om at dette berre kunne vera mogleg viss atomet hadde ein kjerne som var positivt lada og veldig liten, og negativt ladde elektron som låg rundt kjernen i relativt stor avstand. Dette vart grunnlaget for Niels Bohr sin atommodell. Rutherford sine utrekningar av spreiinga til alfapartiklar, såkalla Rutherford-spreiing, mot eit slikt atom, vart snart stadfesta av andre eksperiment.
Rutherford vart adla i 1914.
Cavendish Laboratory
Etter at Rutherford under den første verdskrigen hadde arbeidd med utstyr for oppdaging av ubåtar, heldt han fram med dei kjernefysiske eksperimenta sine. I 1919 tok han over etter Thomson som Cavendish-professor i Cambridge og professor i Natural Philosophy ved Royal Institution. Same året utførte Rutherford den første spaltinga av ein atomkjerne i eit laboratorium. Han bombarderte nitrogen med alfapartiklar, og såg at det vart sendt ut proton. Han sette òg fram idéen om nøytrona, partiklar som seinare vart oppdaga av eleven hans, James Chadwick.
Rutherford er for ettertida kjend som ein genial eksperimentator. Med enkle middel sette han opp nye forsøk, og utan å vera spesielt teoretisk interessert trekte han dei rette teoretiske slutningane av eksperimenta. Han var i ei årrekkja president i Royal Society.
I 1932 vart han adla som Baron Rutherford av Nelson. Han døydde etter kort tids sjukdom i 1937.
Hornindal kommune
Hornindal er ein tidlegare norsk kommune i Sogn og Fjordane fylke som eksisterte frå 1867 til 1964 og frå 1977 til 2020. Området hadde om lag 1200 innbyggarar. Kommunesenteret var Grodås. I Hornindal ligg den djupaste innsjøen i Europa, Hornindalsvatnet.
Historie
I 1965 vart kommunen delt. Størstedelen vart slått saman med Stryn kommune og ein annan del vart slått saman med Eid kommune. I 1977 vart den delen som hadde vore del av Stryn, skilt ut att som eigen kommune. Då kommunen vart gjenoppretta, var han den minste kommunen i Sogn og Fjordane etter folketal, men i 1979 passerte han Solund kommune i folketal, og har sidan då vore den nest minste kommunen i fylket.
30. juni 2016 vedtok kommunestyret at det ønskte å slå seg saman med Volda kommune. Volda fatta eit tilsvarande vedtak, og det vart gjort eit endeleg vedtak av Kongen i statsråd hausten 2017. Hornindal og Volda kommune gjekk saman i nye Volda kommune frå 1. januar 2020, og Hornindal vart del av Møre og Romsdal.
Kari trestakk
Kari trestakk er eit undereventyr skrive av Peter Christen Asbjørnsen i Røyken, trykt i Norske Folkeeventyr i 1843. Det er ofte rekna som eit norsk motstykke til eventyret om Oskepott.
Medan Oskepott i eventyrsamlinga til brørne Grimm frå 1812 viser til det gamle tyske føydalsamfunnet med borgar og slottsball, møter Kari trestakk frå det norske bondesamfunnet kongssonen utanfor kyrkja under og etter gudstenesta. Ein annan variant som Asbjørnsen og Moe samla inn, og gav ut i 1852, er eventyret om Lindedronninga.
Peparkake
Peparkakedeigen blir kjevla ut i plater som ein deretter skjer eller presser små figurar utav. Tradisjonelle figurar er hjarte, stjerner og menneske. Kakene blir så steikte på smurt plate i steikeomn til dei er blitt brune og nokså sprø. Dei kan pyntast med melisglasur etter steikinga.
I mange mattradisjonar lager ein peparkaker i samband med julefeiring, mellom anna i Noreg. Her blir det laga og seld peparkaker berre rundt juletider. I andre land kan ein kjøpa peparkaker heile året.
Peparkakehus
Ein kan også laga peparkakehus av deigen ved at ein steiker større stykke og set dei saman til eit lite pyntehus etterpå. Delane kan bli festa saman med smelta sukker, og etter på bli dekorerte med melis, godteri eller anna pynt. Peparkakehuset kan stå som dekor fram til det eventuelt blir knust og ete opp.
Fylkesveg 110 i Oppland
Fylkesveg 110 i Oppland går mellom Reinsvoll i Vestre Toten kommune og Ås bru i Gjøvik kommune. Vegen er 15,5 km lang.
Water Music
Water Music er ei samling orkestersatsar, ofte rekna som tre suitar, komponert av Georg Friederich Händel. Det hadde premiere sommaren den 17. juli 1717 då kong Georg I bad om ein konsert på Themsen. Konserten vart framført av 50 musikarar på ein pram ved sidan av lystbåten til kongen. Georg I skal ha likt musikken så godt at han gav ordre til musikarane om å spele suitane om att tre gonger på turen.
Musikk og instrumentering
Alle instrumenta i barokkorkesteret vart ført ombord på prammen, bortsett frå cembaloet, sidan dette var for stort til å førast ombord.
Water Music opnar med ein fransk ouverture og består av menuettar, bourréear og hornpiper. Han er delt inn i tre suitar:
Suite i G-dur (HWV 350)
Det finst bevis for eit noko anna arrangement, som ein finn i Friedrich Chrysander si utgåve av dei komplette verka til Händel (Georg Friedrich Händels Werke, Bind 47, publisert i 1886), der satsane i «suitane» i D og G er blanda saman. Denne rekkefølgja kjem frå den første utgåva til Samuel Arnold i 1788 og kopiar av manuskripta som er datert frå levetida til Händel. Utgåva til Chrysander inneheld òg ei tidlegare utgåva av dei første to satsane i HWV 349 i F-dur, komponert i 1715 og opphavleg instrumentert for to naturhorn, to oboar, fagott, strykarar og continuo. I tillegg til horn-fanfarane og svara til orkesteret, inneheld originalutgåva utførlege concerto-liknande fiolin-delar, som ikkje finst i den seinare utgåva.
Musikken i kvar av suitane har ikkje ei fast orden i dag. Då suiten vart spelt for kongen, vart dei sakte, rolege delane spelt når båten til kongen og båten til orkesteret låg nær kvarandre, medan dei meir livlege partia vart spelt når båtane låg lenger frå kvarandre.
Segner
I følgje segna skal Händel ha komponert Water Music for å få att velviljen hos kong Georg I. Händel hadde vorte tilsett av den framtidige kongen før kongen tok over den britiske trona, medan han var kurfyrste i Hannover. Komponisten vart upopulær hos kongen då han flytta til London i regjeringstida til dronning Anne. Denne soga vert først fortalt av den tidlege Händel-biografen John Mainwaring, og sjølv om det kan vere noko sanning i det, trekkjer andre Händel-ekspertar denne historia i tvil.
Urspråk
Eit urspråk er eit språk som eit gruppe språk eller grupper av språk stammar frå. Eit urspråk saknar ofte direkte kjelder, slik som skrifter skrivne på språket. Å seie at ei gruppe språk er skylde med kvarandre, er det same som å seie at dei stammar frå det same urspråket. Postuleringa av urspråk byggjer på stamtreteorien, som illustrert i figuren til høgre.
Walfredo Reyes jr.
Walfredo «Wally» Reyes jr., Walfredo de los Reyes eller Walfredo de los Reyes jr. er ein cubansk-amerikansk trommeslagar og perkusjonist. Han har spelt med mange artistar innan jazz, latinamerikansk musikk, verdsmusikk, world fusion og rock som turnémusikar og studiomusikar. Reyes har vore medlem av Santana og Chicago.
Water Music
Segner
Ei anna segn fortel at kurfyrsten av Hannover godkjende at Händel flytte til London, sidan han visste at dei ville kome saman att seinare. Begge var visstnok klar ovr at kurfyrsten av Hannover etter kvart ville ta over den britiske trona etter dronning Anne døydde.
Urspråk
Metode
I den historisk-komparative lingvistikken nyttar ein den komparative metoden for å rekonstruere eit urspråk.
Water Music
Populærkultur og media
Allegro i D vart nytta under ein scene i filmen Dead Poets Society frå 1989, med Robin Williams og Ethan Hawke.
Leksikostatistikk
Leksikostatistikk er ein metode i komparativ lingvistikk som går ut på ei kvantitativ jamføring av såkalla kognat. Metoden er skyld med den komparative metoden, men omfattar ikkje rekonstruksjonen av eit urspråk. Han må ikkje blandast i hop med den nærskylde glottokronologien.
Historie
Leksikostatistikken – nett som glottokronologien, blei fyrst utvikla av den amerikanske lingvisten Morris Swadesh i ein serie artiklar frå 1950-talet (sjå bibliografien), på grunnlag av eldre idear; jamfør Hymes (1960) og Embleton (1986, som gjev eit historisk oversyn over leksikostatistikken.
Avgjere kognat
Ord med tilnærma lik tyding i N språk – språk blir jamførte, helst av ein røynd lingvist. Dersom orda har same etymologiske opphav, blir dei kalla kognat. I kvar tilfelle må ein avgjere om orda som er jamførte dei er kognat eller ikkje, eller om det ikkje er mogeleg å avgjere.
Kalkulere leksikostatistiske prosentar
For to og to språk finn ein fram til prosenten med kognat. Prosenten blir sett inn i ein tabell med N x N ruter, der N er talet på språk som er jamførte. Tabellen er full når helvta av alle ruter er utfylte, i ei trekantform. Di høgare ein prosent er, di nærmare meiner ein to språk skylde kvarandre.
Skape familietre
På grunnlag av tabellen lagar ein eit familietre, der to språk med ein høg kognatprosent kjem i greiner nær kvarandre og to språk med ein låg kognatprosent kjem i greiner lenger frå kvarandre.
Kritikk
Hoijer (1956) og andre har vist at det er vanskelegare å finne tydingsekvivalentar i ulike språk enn metoden føreset; andre har prøvt å revidere lista. Gudschinsky (1956) tvilar på at det i det heile er mogeleg å lage ei universell liste. Mange har peika på vanskane som mellom anna lånord skaper for metoden. Eit anna problem er sjølve nemninga kognat. Metoden blir sterkt svekt av at mange ikkje byggjer på påvist etymologisk skyldskap, men berre fonologisk likskap.
Bibliografi
Lista inneheld meir litteratur enn den som er vist til i artikkelen.
Slaget ved Karbala
Slaget ved Karbala var ei trefning mellom Husayn ibn Ali og tilhengjarane hans på den eine sida og politistyrken til guvernør Ubayd-Allah ibn Ziyad på den andre. Slaget fann stad den 10. muharram i år 61 AH (10. oktober 680) ved Karbala i det noverande Irak. Det ende med at Hussein og heile hæren hans på 72 menn blei drepne. Hendinga er markert av sjiamuslimar som asjura kvart år.
Södra kvarken
Södra kvarken er den smalaste delen av havet mellom Åland og Sverige. Det er forma som eit sund som knyt Ålandshavet saman med Bottenhavet. Det er om lag 30 km breitt.
Kristian Jebsen
Kristian Stange Jebsen var ein norsk skipsreiar. Han grunnla reiarlaget Kristian Jebsens Rederi AS i 1929, som starta med to dampskip og dreiv handel i Nordsjøen. Under andre verdskrigen mista reiarlaget alle dei fire skipa sine, men selskapet vart gjenoppbygt og dreiv kysttrafikk og tankskip.
I 1993 vart reiarlaget til Kristian Jebsen slått saman med Paal Wilson & Co under det nye namnet Wilson.
Død
12. august 1967 var Jebsen på togreise frå New York til Montréal med sonen sin Atle Jebsen. Toget dei var passasjerar på kolliderte med eit godstog 64 kilometer nord for Albany. Kristian Stange Jebsen omkom, men sonen overlevde ulukka.
John Hasbrouck Van Vleck
John Hasbrouck Van Vleck var ein USA-amerikansk fysikar og matematikar. Han fekk Nobelprisen i fysikk i 1977 saman med landsmannen Philip Warren Anderson og briten Neville Francis Mott «for sine grunnleggjande teoretiske utforskingar av den elektroniske strukturen til magnetiske og uorganiserte system».
John Hasbrouck Van Vleck vart fødd i Middletown i Connecticut, men voks opp i Madison, Wisconsin. Han var av nederlandsk ætt, og både far og farfar hans var kjende matematikarar. Etter å ha studert ved University of Wisconsin–Madison, tok han doktorgrad ved Harvard University som han fullførte i 1922. Han slo seg til slutt til ro som fysikkprofessor ved Harvard, og han skreiv mykje faglitteratur.
Prisar og utmerkingar
(utval)
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1927
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1927 vart vunnen av Ørn etter finalesiger 4-0 over Drafn den 16. oktober. Gunnar Dahl skåra for Ørn i det 16., 43., 55. og i det 80. minutt. Kampen vart spelt på Sandefjord stadion. Dommar var Fritz Lütcherath, Hasle.
Dette var andre gongen Ørn vann ein noregsmeisterskap.
Ørns vinnarlag: Gunnar Jacobsen, Knut Ellingsrud, Ingar Pedersen, Aage Larsen, Kjell Halvorsen, Harald Strøm, Sverre Fredriksen, Oscar Thorstensen, Egil Jacobsen, Gunnar Dahl og Gudmund Fredriksen.
Drafns lag: Leonard Syvertsen, Kjell Nielsen, Sigurd Simonsen, Gellon Nilsen, Einar Gulbrandsen, Jamen Wilhelmsen, Josef Fuhre, Karsten Svang, Martin Johansen, Åge Formoe og Isak Andresen.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1926
Noregsmeisterskapen i fotball for menn i 1926 vart vunnen av Odd etter finalesiger 3-0 over Ørn den 17. oktober. Målskårar for Odd var Berthel Ulrichsen som skåra i det 14., 30. og i det 55. minutt. 16 000 tilskodarar såg kampen som vart spelt på Ullevaal Stadion i Oslo. Dommar var Finn Grefberg frå Frigg. Dette var tiende gang Odd vann et noregsmeisterskap.
Odds vinnarlag: Gunnar Christensen, Erling Lunde, Thaulow Goberg, Tidemand Nilsen, Sigurd Eek, Ronald Haakonsen, Olav Gundersen, Haakon Haakonsen, Berthel Ulrichsen, Einar Gundersen og Martinius Kristoffersen.
1. runde
Larvik Turn og Viking fekk walk over.