cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Høgtalar
Innleiing
Høgtalarar er meir kompliserte enn dei ser ut for. Dette heng saman med at dei er sett saman av eit elektrisk, eit mekanisk og eit akustisk system. Desse systema er tett kopla og må avstemmast slik at det akustoelektromekaniske systemet fungerer som tiltenkt. Ein kompliserande faktor er at det akustiske systemet ikkje berre består av høgtalaren, men av høgtalaren og lytterommet. Dette er ein lite påakta, men viktig, faktor. Plassering av høgtalarar og lyttarar i lytterommet er viktige faktorar for å oppnå så god attgjeving som mogeleg.
1952
1952 (romartal MCMLII) var eit skotår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen.
Høgtalar
Arbeidsprinsipp
Høgtalarar arbeider etter ulike prinsipp og har ulike eigenskapar.
Elektrodynamisk høgtalar
Elektrodynamiske høgtalarar har ofte ein konisk membran driven av ein lineærmotor. Motoren er konstruert av ein spole plassert i eit magnetisk felt, sett opp av ein permanentmagnet. Motoren vert driven eit audiosignalet forsterka av ein effektforsterkar. Når straumen i svingspolen varierer i takt med audiosignalet vil membranen bevega seg att og fram og setta lufta i rørsle, slik at lydbølgjer brer seg ut frå membranen.
Dynamiske høgtalarelement er som oftast plasserte i ei eller anna form for kabinett, figur 2, som hindrar at lydbølgjene går rundt elementet og vert kortslutta. Den innestengde lufta i kabinettet fungerer som ei fjør som tener som last akustisk last. Dei vanlegaste formene for kabinett er lukka kabinett og ventilert, òg kalla bassrefleks. Mindre utbreidde kabinetttypar er bandpasskabinett og transmisjonslinjehøgtalarar.
På grunn av at strålingsimpedansen i luft er svært liten har direktestrålande høgtalarar dårleg verkningsgrad; ofte berre nokre få prosent. Ein måte å auka verkningsgraden på er å plassera eit horn mellom membranen og lufta. Arealet til hornet utvidar seg gradvis og fungerer som ein akustisk transformator. Tidlegare hadde effektforsterkarar mindre effekt enn i dag og hornhøtalarar svært vanlege. Dei vert framleis nytta der det er bruk for stor akustisk effekt, som til dømes i store PA-system, men òg på jarnbanestasjonar, flyplassar og liknande.
Tåtøy
Namn
Tåtøy vart i år 1400 skrive Thotkøy. I 1577 vart namnet endra til Thottøen, men alt i 1585 vart det endra igjen til Tottønn. 80 år etter vart det gjort nok ei endring i dette namnet som no vart Taadøen.
Quenten Martinus
Quenten Martinus er ein nederlandsk fotballspelar frå Curaçao.
Tåtøy
Namn
Namnet Tåtøy har truleg opphav frå Tokevatn i Drangedal kommune. Elva derfrå skal ha hatt namnet Totka. Tåtøy ligg like utanfor munningen av denne elva og derfor namnet Thotkøy.
Høgtalar
Magnetostatisk høgtalar
Magnetostatisk høgtalarar er panelhøgtalarar med ein ein leiande membran som er plassert i eit konstant magnetfelt. Effektforsterkaren driv ein elektrisk straum gjennom membranen, som gjev opphav til ei kraft som set han i rørsle. Membranen set så lufta i rørsle og genererer akustiske bylgjer som breier seg utover. Det magnetiske feltet vert vanlegvis set opp av permanentmagnetar plassert på ei gitterforma ramme bak membranen. Denne ramma har så store opningar at ho er transparent for lyd. Mange magnetostatisk høgtalarar har ikkje noko kabinett attom membranen, så dei to sidene av membranen strålar ut lydbølgjer i motfase. Dei har difor eit strålemønster med åttetalskarakteristikk.
Tåtøy
Kjende personar om Tåtøy
Erik Werenskiold skal ofte ha halde seg på Tåtøy om somrane og han målte ofte motiv frå denne øya. Han var den første som «fann opp» trollet, og han skal ha fått ideen frå at det budde nokre «troll» ute på øyane i nærleiken av Tåtøy.
Høgtalar
Bandhøgtalar
Bandhøgtalarar har ein leiande membran plassert i eit magnetfelt set opp av ein permanentmagnet. Det magnetiske feltet vert leia gjennom polstykkje med liten reluktans og magneten og polstykkja utgjer ein magnetisk krins, med eit gap der ein rektanguær membran er plassert. Når ein effektforsterkar driv ein elektrisk straum gjennom membranen oppstår det ei kraft som set han i rørsle normalt på magnetfeltet. Ein bandhøgtalar kan sjåast på som det motsette av ein bandmikrofon.
Elektrostatisk høgtalar
Elektrostatiske høgtalarar, eller elektrostatar, har ein tynn membran med ein tilnærma konstant elektrisk ladning, plassert mellom to gitter. Membranen er polarisert til nokre kV i høve til gitra på kvar side. Avstanden mellom gitra og membranen er frå ein til fleire mm. For at ladningen ikkje skal flytta seg på membranen, må han ha svært stor motstand, helst i G\Omega-området. Membranen er stramma på ei ramme som òg held gitra på plass. Utgangsspenninga frå effektforsterkaren vert transformert opp i ein signaltransformator, og dei to gitra på kvar side av membranen vert drive i motfase, med ei spenning på frå nokre hundre til nokre kV. Ein får slik eit elektrisk felt mellom dei to gitra som saman med den elektriske ladningen på membranen gjev opphav til ei kraft som vekselvis trekkjer ladningen, og derved membranen, mot eit av dei to gitra etter som polariteten på drivspenninga varierer i takt med musikken.
Membranen står i strekk i ramma, men om utslaget vert for stort, vil han klistra seg til eit av gitra. Membranen må difor ha etter måten stort areal for å oppnå høge nok lydtrykk. Elektrostathøgtalarar er vanlegvis opne, utan kabinett på baksida. Dei har difor eit strålemønster med åttetalskarakteristikk.
Pizoelektrisk høgtalar
Denne typen vert stort sett nytta i alarmar og liknande, der det er viktig at den fysiske storleiken er liten.
Multidrivarhøgtalarar
Det hørbare området dekkjer eit frekvensintervall på om lag ti oktavar (tre dekadar) og det er svært vanskeleg å laga høgtalarelement med så stor bandbreidd.
Dei aller fleste høgtalarar nyttar difor to, eller fleire, drivarar som dekkjer kvart sitt frekvensområde. Figur 3 syner korleis ein trevegs høgtalar deler frekvensintervallet i eit lågfrekvensområdet (bass), eit mellomtoneområde og eit høgfrekvensområde (diskant).
Delefiltre
Delefiltra skil bass, mellomtone og diskant frå kvarandre. Dei fleste høgtalarane har passive delefiltre, men i aktive høgtalarar er det vanleg med aktive delefiltre, realiserte i form av analog elektronikk. Det finst òg nokre høgtalarar med digital delefiltre, som er meir fleksible og nøyaktigare. Digitale delefiltre kan kombinerast med equalisarar, som korrigerer frekvensresponsen til høgtalarane.
Høgtalararray
Dette er grupper av høgtalarar (en: høgtalararrayer etter den engelske nemninga Loudspeaker arrays. Ved å setta saman høgtalarar i grupper etter nøye utrekna mønster oppnår ein større direktivitet og/eller styrbar direktivitet. Høgtalararrayer er svært utbreidde i PA-system, der ein ynskjer å kontrollera direktiviteten slik at ein dekkjer ein heil sal eller stadion. I moderne høgtalararrayer nyttar ein digital signalhandsamimg for å kontrollera direktiviten, noko som gjev stor fleksibilitet og gjer det lett å tilpassa strålemønstret til ulike føremål.
Bruksområde
Høgtalarar vert nytta til mange ulike føremål. Ein skil ofte mellom forbrukarhøgtalarar, høgttalarar til profesjonell bruk, lydforsterkingsystem, men det finst mange andre måtar å klassifiser bruksområda på.
Forbrukarhøgtalarar
Denne gruppa femnar om alt frå små frå små billige høgtalarar av låg kvalitet, nytta i til dømes klokkeradioar og gettoblasterar, til dyre entusiasthøgtalarar. Ein skil ofte mellom billighøgtalarar som dei utan spesiell interesse for lydkvalitet kjøper og kvalitetshøgtalarar, men det er stort overlapp mellom desse gruppene og like stor usemje om kva gruppe ein høgtalar høyrer heime i. Sjølv om kvalitet ikkje let seg måla på ein objektiv måte er det i stort mon semje om at kvaliteten ikkje alltid står i høve til prisen. Dette heng saman med mange faktorar, som produksjonsvolum, fraktkostnadar, omsetningskjeda, salsstrategi, osb. Høgtalarar innbygde i apparat er òg ofte av låg kvalitet.
Høgtalarar for lågprisutstyr
Dette er små billige høgtalarar for klokkeradioar, mobiltelefonar, gettoblastarar, og liknande. I denne gruppa vert det langt stor vekt på billige råmaterialar og rimeleg produksjon, noko som går ut over kvaliteten.
Rimelege høgtalarar for attgjeving av musikk i heimen
Ei stor gruppe av forbrukarane (kanskje dei fleste) er nøgde når lydkvaliteten kjem opp på eit vist minimumsnivå og er ikkje viljuge til å betala for å oppnå betre lydkvalitet enn det dei er vane med. Kvar denne grensa går varierer kraftig med musikksmak, interesse for teknologi, personleg økonomi, osb.
Kvalitetshøgtalarar for stereofonisk attgjeving
Medan folk flest er nøgde når lydkvaliteten når opp på eit visst nivå finst det lydentuistar som ser det som viktig at lydkvaliteten er så god som mogeleg og som ofte er villige til å betala mange gongar så mykje som folk flest for å oppnå dette.
På 1960-talet tok ein til å nytta omgrepet Hi-Fi generelt og Hi-Fi-høgtalarar om høgtalarar spesielt, etter den engelske nemninga High Fidelity (høg naturlegheit). På grunn av at omgrepet Hi-Fi har vorte misbruka i reklame vert det ikkje lenger forbunde med kvalitet. Eit anna importord, High End, vert ofte nytta om dyrt utstyr, men høg pris er ingen garanti for at kvaliteten er høg.
I denne øvre enden av marknaden finst det eit stort utval av ulike typar høgtalarar. Sjølv om dei aller fleste er dynamiske er det òg eit godt utval av magnetostatiske, elektrostatiske, ymse typar bandhøgtalarar og mange ulike hybridhøgtalarar, som nyttar kombinasjonar av ulike høgtalarelement. Både mellom produsentar og kjøparar er det mange ulike oppfattningar både om kva for eigenskapar ein høgtalar bør ha og kva som er den beste måten å oppnå desse eigenskapane på.
Høgtalarar for 5.1-kringlyd
Innføringa av 5.1 kringlyd med 5 kanalar plus ein lågfrekvent effektkanal har ført til at fem høgtalarar vert selt som ein «pakke». Slike system nyttar to like fronthøgtalarar, ein på venstre og ein på høgre side, i same posisjon som i eit tokanals attgjevingssystem, plus ein midthøgtalar og to bakhøgtalarar. Midthøgtalaren ver fyrst og fremst nytta for å plassera film/video-dialog i same posisjon som skjermen. For å få plass til både skjem og midthøgtaler vert midthøgtalaren ofte langt horisontalt under skjermen. Dette fører til at han får eit heilt anna strålemønster enn venstre og høgre fronthøgtalar. Dette er uheldig, men vert akseptert av dei fleste kundane. Dei to bakhøgtalarane vert som oftast nytta for å gje ei føling av «rom», men vert òg nytta for å plassera lydkjelder bak lyttarane. Lyden frå bakhøgtalarane er meint å vera diffus og bakhøgtalarane har ofte eit anna strålemønster enn fronthøgtalarane. Den 6. høgtalaren er bygd som ein djupbasshøgtalar, men den 6. kanalen i eit 5.1-system er berre meint for å gje att lågfrekvente effektar, som eksplosjonar, kollisjonar, osv. Oppgåva til denne høgtalaren er difor ikkje den same som ein basskasse (subwoofer) i eit tokanals system. For å halda prisen nede er dei 5 (eller 6) høgtalarane i eit 5.1-system ofte av dårlegare kvalitet enn dei to høgtalarane i eit tokanals system.
Høgttalarar til profesjonell bruk
Høgtalarar som vert nytta til profesjonelt arbeid med lyd har ofte eigenskapar som skil seg noko frå forbrukarhøgtalarar.
Studiomonitorar
Når lydteknikarar arbeider med opptak, redigering og kontrollytting nyttar dei sokalla studiomonitorar, som har stort frekvensområde, rett amplituderespons over heile frekvensområdet og kan generere store lydtrykk utan at den ulineære forvrengninga vert alt for stor. Studiomonitorar er ofte aktive. I små lytterom, som til dømes opptaksbussar, vert det nytta små monitorhøgtalarar, ofte kalla minimonitorar. LS3/5A var ein klassisk, men no utdatert, minimonitor.
Studiomonitorar har mykje til felles med forbrukarhøgtalarar av høg kvalitet og det hender at sistnemnte vert nytta for kontrollytting. Elektrostatiske høgtalarar har låg forvrenging, slik at det er lettare å oppdage små feil. Av den grunn er nyttar somme lydteknikarar dei til kritisk kontrollytting av opptak av klassisk musikk.
Kinohøgtalarar
I ein kino ynskjer ein at lyden kjem frå same retning som lerretet der filmen vert vist. Dette er særleg viktig for dialog mellom skodespelarane. Det vert difor nytta fleire høgtalarar, spreidd ut over scena. For at dei ikkje skal skugga for biletet vert dei plasserte bak lerretet. På grunn av at sjåarane i kinosalen er spreidd over heile salen nyttar ein fleire høgtalarar og freistar å plassera dei slik at lyden vert så lik som mogeleg i heile salen. Direktiviteten til høgtalarane som vert nytta spelar òg ein viktig rolle. Det finst fleire ulike system for kringlyd for film.
Mange kinosalar er difor utstyrte med fleire mindre høgtalarar på sidene og i bakkant av salen. Føremålet med desse er ofte å skapa ei viss kjensle av å vera omslutta av lyd, men dei vert òg i noko mon nytta for effektar, som til dømes å skapa ein illusjon av fly over hovudet på forsamlinga. Mange kinosalar er òg utstyrte med kraftige djupbasshøgtalarar, som vert nytta for lågfrekvente effektar, som til dømes eksplosjonar.
Høgtalarar for lydforsterkarsystem (PA-høgtalarar)
Lydforsterkarsystem vert òg kalla PA-system, etter det engelske omgrepet Public Address system. Dette er system som vert nytta for å forsterka lyden til ein som talar til ei forsamling i ein stor sal, forsterka lyden frå songarar og akustiske og/eller elektriske musikkinstrument, ved innandørs eller utandørs konsertar. Andre døme på bruk av slike system er forsterking av stemma til kommentatorar ved sportarrangement og liknande. I nokre land køyrer politikarar rundt i bilar utstyrte med lydforsterkarsystem for å sanka stemmer. Lydforsterkarsystem for å annonsera avgangar og andre meldingar på jarnvegstasjonar, flyplassar og liknande vert òg ofte rekna til denne gruppa.
Slike system har ofte høgtalarar med stor effekt, laga spesielt for dette føremålet. Slike høgtalarar er så godt om alltid dynamiske høgtalarar og nokre er utstyrte med akustiske transformatorar (horn) for å auka virkningsgraden. Det vert produsert mange forskjellige typar lydforsterkingssystemhøgtalarar, med stor variasjon i effekt, spredekarakteristikk, forvrengning og andre data. Ofte vert det lagt meir vekt på å oppnå stor virkningsgrad enn låg forvrengning, men det er ingen direkte samanheng mellom stor virkningsgrad og låg forvrenging.
Bilhøgtalarar
Høgtalarar for bruk i bil har hittil alltid vore dynamiske høgtalarar, men det vert forska på å nytta distribuert mode panelhøgtalarar som ein del av instrumentpanelet, tak, dører, og liknande. På grunn av at dei som oftast vert drivne med låge spenningar har bilhøgtalarar ofte relativt låge impedansar. Det har vore vanleg å nytta holrommet i dører, instrumentpanelet, og liknande som akustisk last på baksida av elementet, noko som har ført til slumpmessig avstemming (ofte for lite demping), slik at det oppstår ein kraftig resonans ved nedre grensefrekvens.
Dei akustiske tilhøva i bilkupear, saman med veg- og motorstøy gjer at kvaliteten på lyden er mykje lågare enn kva som er mogeleg å oppnå i heimen. Storleiken på ein typisk bilkupe, plasseringa av høgttalarane i høve til førar og passasjerar, resonansar i interiøret, osb. er òg med på å gjera det vanskeleg å oppnå god kvalitet på lyden. I det siste tiåret har det vore forska på å nytta aktiv romkorreksjon og støykansellering for å i noko mon bøta på desse problema.
Soge
Ein av dei eldste metodane å forsterka lyd på var å nytta ein reflektor som kasta lyden mot ei folkemengd. Dei greske amfieteatera er døme på arkitektur som nytta bakveggen for å reflektera lyden mot folkemengda i teateret. På tingstaden Tingvellir på Island nytta ein ein fjellformasjon for å reflektera lyden mot folkemengda på ei slette fromom fjellveggen.
Ein annan metode var å nytta ein akustisk transformator, i form av eit horn. Den enklaste forma for horn er å forma ei trakt framom munnen med handflatene. Denne metoden har vore i bruk i uminnelege tider. Mange blåseinstrument er forma som eit horn og enkle ropertar fungerer etter dette prinsippet. Dei fyrste fonografane og sveivegramofonane har ein stift som sette ein liten membran i rørsle og eit horn som tilpassar kjeldeimpedansen til den mykje mindre strålingsimpedansen.
I 1898 utvikla Horace Short ein høgtalar som arbeidde med trykkluft, der ei opningen på ei dyse vart modulert av musikksignalet. I 1903 selde han rettigheiten til Parsons, som tok til å produsera trykklufthøgtalarar, under namnet Auxetophone. Trykklydtstraumen gjennom dysa gererte mykje støy, så kvaliteten var nok ikkje så god. Utviklinga av høgtalarar som omformar elektriske energi til akustisk energi (lyd) tok til på slutten av 1800-talet. Werner von Siemens tykkjest ha vore den fyrste som arbeidde med elektrisk drive høgtalarar og i 1874 fekk han patent på ein slik høgtalar. Men på denne tida fanst det ikkje forsterkarar, så han vart berre nytta for å reprodusera ulike testsignal. I 1882 fekk Thomas Watson patent på ein balansert armaturhøgtalar, som vart nytta i ein telefon og i 1894 presenterte Oliver Logde eit teoretisk grunnlag for elektrisk drivne høgtalarar. Telefonen til Thomas Alva Edison frå 1876 hadde ein variabel-kontakt-høgtalar, som eigentleg var ein karbonmikrofon nytta som høgtalar.
Men det var ikkje før Lee de Forest i 1907 fann opp vakumtrioden at det vart mogleg å laga elektroniske forsterkarar. I 1911 presenterte Peter L. Jensen ein høgtalar med bevegeleg spole, under namnet Magnavox, som vart driven av ein de Forest-forsterkar. Det vart no mogleg å forsterka eit elektrisk signal og driva ein høgtalar, men kvaliteten var framleis dårleg. Dei fyrste høgtalarane hadde svært dårleg verkningsgrad og det vart nytta horn for å oppnå brukbare lydtrykk. Den fyrste høgtalaren utan horn vart utvikla av Chaster W. Rice og Edward W. Kellog i 1924. Det var ein elektrodynamisk høgtalar med massekontrollert membran, og vert rekna som ein milepel i utviklinga av høgtalarar. I 1928 laga Paul Voigt ein høgtalar med stor nok bandbreidd til at han kunne nyttast som fulltonehøgtalar.
Dei fyrste høgtalarane hadde ikkje lukka kabinett, med ofte berre ein frontbaffel og sideveggar. I 1930 plasserte A.L. Thuras ein elektrodynamisk høgtalar i eit lukka kabinett med ei opning i form av eit røyr. Luftmassen i røyret resonerte saman med luftfjøra i kassen fungerte som ein Helmholtz-resonator, som utvida frekvensområdet i bassområdet. Dette var den fyrste bassreflekshøgtalaraen. I 1949 fekk Harry F. Olson patent på ein høgtalar med lukka kabinett. Men det tok mange år før det vart utvikla eit vitskapleg teoretisk grunnlag for desse høgtalarane.
Something Else by the Kinks
Songane på albumet er skrivne av Ray Davies og er sterkt prega av engelske tema. Albumet inneheld hitsingelen «Waterloo Sunset» og singelen «Death of a Clown» som vart skriven i lag med broren og sologitaristen Dave Davies.
Albumet vart spelt inn mellom hausten 1966 og sommaren 1967, då Kinks hadde starta å turnere mindre. Albumet inneheld tre songar skrivne av Dave Davies, mellom anna hitsingelen «Death of a Clown». Den uventa suksessen til denne songen førte til at Davies starta ei solokarriere. Dei neste singlane hans klarte derimot ikkje å oppnå same suksess og frå midten av 1969 la han solokarriera på is dei neste ti åra.
Albumet selde ikkje særleg godt i Storbritannia, mellom anna fordi det konkurrerte med billige samlealbum av dei tidlegare Kinks-singlane frå 1964-1966. Pye Records gav òg ut både «Waterloo Sunset» og «Death of a Clown» før sjølve albumet, og dette førte kanskje til at interessa for albumet ikkje vart like stor. Det låge salstalet heldt fram på det neste albumet, The Kinks are the Village Green Preservation Society. Dei fekk ein stor britisk hit til kort tid etter Something Else med «Autumn Almanac», men fram til «Lola» i 1970 fekk dei ikkje fleire i heimlandet.
Habitivsetning
Habitivsetningar er ein undertype av eksistensialsetningane som i mange språk blir brukt til å uttrykkje eigarskap. Der vi i norsk seier Kalle har ei bok heiter det på finsk Kallella on kirja (bokstaveleg på Kalle er bok, med kasus adessiv), og på samisk Kalles lea girji (bokstaveleg i Kalle er bok, med kasus lokativ). Finske og samiske eksistensialsetningar blir bygd opp på same måte: Pöydällä on kirja «på bord er bok» / Beavddis lea girji «i bok er bord» tyder begge to «Det ligg ei bok på bordet». På same måten som i norske eksistensialsetningar blir leddet etter verbet tolka ubestemt. Unntaket gjeld nett habitiv setningar, det kan heite Minulla on vain sinut «Eg har berre deg», der pronomenet sjølvsagt har bestemt tolking.
Norihiro Karatani
Norihiro Karatani er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane JEF United Ichihara og Júbilo Iwata.
Fylkesveg 43 i Møre og Romsdal
Fylkesveg 43 i Møre og Romsdal gjekk mellom Hunneset i Volda kommune og Vatne i Ørsta kommune. Vegen er 10,5 km lang.
Hemolytisk uremisk syndrom
Hemolytisk uremisk syndrom, avkorta HUS, er ein sjukdom kjenneteikna av mikroangiopatisk hemolytisk anemi, akutt nyresvikt og låg mengde blodplater i blodet (trombocytopeni).
Fylkesveg 43 i Møre og Romsdal
Vegen går gjennom Aldalen i Volda, og ned Vatnesvingane i Ørsta. Dei svært smale og krappe Vatnesvingane gjer vegen ueigna for større køyretøy.
Vegen er omklasifisert til komunal veg.
Shingo Suzuki
Shingo Suzuki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Hemolytisk uremisk syndrom
Sjukdomsårsaker
Infeksjonar med tarmpatogene E. coli bakteriar av typane: Andre årsaker til dette sjukdomsbiletet kan vera infeksjon med Shigella, komplikasjonar ved AIDS og komplikasjonar under behandling med cytostatika (cellegift).
Under eit utbrot vinter/våren 2006 av HUS i Noreg viste smitteårsaka seg å vera E. coli av type O 103. Ein vanleg bakterietype ved andre utbrot har vore E. coli type O 157:H7, den såkalla «hamburgerbakterien».
Shingo Suzuki
Han spela for klubbane Urawa Reds, Yokogawa Electric, Albirex Niigata, Kyoto Sanga FC, Oita Trinita, Tokyo Verdy og Giravanz Kitakyushu.
Hemolytisk uremisk syndrom
Sjukdomsårsaker
Bakterien vert vanlegvis overført gjennom kjøt frå storfe, grønsaker, upasteurisert mjølk, vatn og frå person til person. Den kan føra til alvorleg sjukdom, særleg hjå born og eldre menneske.
Sjukdomsteikn
Eit klassisk tilfelle av HUS hjå eit barn startar med diarré, som etter kvart vert blodig. Dette skjer når bakterien skil ut eit toksin (verotoksin også kalla shigatoksin). Toksinet kjem inn i blodet, reagerer med endotel i nyrene og startar ein inflamatorisk reaksjon som fører til akutt nyresvikt og disseminert intravasal koagulasjon (DIK). Eit nettverk av fibrin øydelegg raude blodlekamar (erytrocyttar) og fangar opp blodplater frå blodstraumen, noko som fører til nedgang talet på desse i ein blodprøve.
Hjå vaksne har HUS liknande symptom og forløp. Mindre vanleg kan HUS førekoma i forløpet av:
Ein tredje kategori vert kalla familiær HUS. Den utgjer mellom 5 og 10 % av HUS-tilfella og kjem av ei arveleg feil som medfører ukontrollert aktivering av komplementsystemet (som har ei rolle i levring av blod). Tilbakevendande trombosar fører i slike tilfelle til høge dødstal (mortalitetsrater).
Diagnose
HUS kan klinisk vera vanskeleg å skilja frå trombotisk trombocytopen purpura (TTP). Laboratorieprøver ved desse to tilstandane er langt på veg identiske, og ikkje alle tilfelle av HUS har diarré i sjukdomsforløpet. Det som skil tilstandane mest, er at nevrologiske symptom førekjem oftare ved TTP, men dette er heller ikkje alltid tilfelle.
E. coli av patogen type kan påvisast ved mikrobiologisk dyrking av avføring (fæces), og antistoff mot bakterien kan finnast ved serologiske undersøkingar av blod.
Behandling
Behandlinga er vanlegvis symptomatisk og tek sikte på å normalisera avvik i kroppen sine funksjonar, særleg nyresvikt. Dialyse kan vera aktuelt. Blodoverføring av blodplater vert frårådd, då dette kan gjera tilstanden verre. Der det er diagnostisk utryggleik mellom HUS og TTP, vert det i blant gjort plasmaferese.
Prognose
Om lag ein tredjedel av pasientane som har hatt HUS har unormal nyrefunksjon i mange år etterpå. Nokre få kan trengja dialyse over lang tid. Om lag 8 % av dei som har hatt HUS, har andre livslange komplikasjonar, som høgt blodtrykk, krampar, blindheit, lammingar, og andre plager dersom delar av tjukktarmen må fjernast. Den generelle dødsrisikoen av HUS ligg mellom 5 og 15%. Eldre born og vaksne kan ha større risiko.
Verknader for samfunnet
HUS, E. coli-infeksjonane som utløyser dette og andre infeksjonar som vert spreidde gjennom næringsmiddel, har vore ei kjelde til mykje negativ omtale av kjøt- og annan næringsmiddelindustri og av sentrale tilsynsstyresmakter som har ansvaret overvaking av næringsmiddelhygiene.
Kjelder
ISBN 0-07-138875-3
Skåtøy
Skåtøy er ei øy i Kragerø kommune i Vestfold og Telemark. Med eit areal på 8,8 km² er ho den største øya i heile fylke.
Fylkesveg 172
Fylkesveg 172 (Fv172) går mellom Sundet i Fet og Sørumsand i Sørum. Veglengda er 9,7 km.
Skåtøy
Skåtøy vart skild ut frå Sannidal i 1882 og var eigen kommune fram til 1960. Skåtøy har vore ein eigen skulekrets på barneskulenivå fram til i dag.
Fylkesveg 172
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Moderata samlingspartiet
Moderata samlingspartiet (m), mest kjent under namnet moderaterna, er eit svensk politisk parti, som vart grunnlagt i 1904 under namnet Allmänna valmansförbundet. Partiet står for liberalkonservatisme og ligg tradisjonelt til høgre i svensk politikk (frå 1938 til 1969 var også ordet «höger» i partinamnet). Det er det tredje største partiet i den svenske riksdagen (etter Sverigedemokraterna og Socialdemokraterna). Før dette var moderaterna i regjering frå 1991 til 1994 (sjå regjeringa Carl Bildt), og frå 2006 var partiet med i den borgarlege koalisjonen Allians för Sverige fram til 2014.
Moderaterna danna i 2022 ei regjering saman med Liberalerne og Kristdemokraterna, og Sverigedemokraterna som støtteparti.
Ideologi
Ideologien til moderaterna er offisielt liberalkonservatisme. Om det ideologiske tyngdepunktet ligg på liberalisme eller konservatisme, er omstridt. Somme meiner at partiet i Fredrik Reinfeldt si leiartid gjekk vekk frå nyliberalisme og nærma seg sosialkonservatisme eller sosialliberalisme. Moderaterna har likevel ikkje fått nytt partiprogram, dessutan finst det mange nyliberalistar i leiande posisjonar i partiet. Nyliberalismen dominerer framleis også i ungdomsforbundet MUF. Medlemsbladet til moderaterna heiter Medborgaren.
Varbergs kommun
Varbergs kommun er ein kommune i Hallands län i Sverige som ligg ved Kattegat. Kommunen grensar i Hallands län til Kungsbacka kommun i nord og Falkenbergs kommun i sør. Han grensar også til Marks kommun i Västra Götalands län i nord og Gislaveds kommun i Jönköpings län i nordaust. Administrasjonssenteret i kommunen er Varberg.
Varberg er ein kystkommune med kupert innland. I sør er kystlandskapet flatt, og i nord er det skjergardslandskap. Kommunen har eit variert næringsliv med ein stor tenestesektor, men også med ein relativt stor del produksjonsindustri. Kommunesenteret Varberg har ei større hamn. 2 mil nord for byen finn ein Ringhals kärnkraftverk som er det største kraftverket i Norden. I Bockstens mosse ved garden Bocksten i Varberg fann ein Bockstensmannen.
Administrativ historikk
1. januar 1971 vart det innført einskapleg kommunetype, og Varbergs kommun vart oppretta. Samtidig vart også dei andre einingane innlemma i den nye kommunen, noko som for Kungsäter sin del medførte lensbyte, frå Älvsborgs län til Hallands län.
Kommunevåpenet
Blasonering: På sølvfarga bakgrunn, ei grøn eik frå eit grønt fjell, med eit raudt tårn med topp til høgre, og til venstre ein oppreist raud- og gullfarga bukk.
Våpenbiletet kan førast tilbake til eit bysegl frå 1536, og våpenet vart teke i bruk for byen i 1938. Etter kommunesamanslåinga i 1971 kom ein fram til at våpenet passa for heile kommunen, og fekk det registrert hjå Patent- och registreringsverket i 1974. Også Lindberga hadde eit våpen, som var frå 1950-talet.
Tettstader
Det er 16 tettstader i Varbergs kommun.
Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1983
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1983 vart vunnen av Moss etter at dei slo Vålerengen i cupfinalen.
Finale
Moss sitt vinnarlag: Nils Espen Eriksen, Rune Gjestrumbakken, Tore Gregersen, Morten Vinje, Svein Grøndalen, Jan Rafn, Stein Kollshaugen, Per Heliasz, Ole Johnny Henriksen, Geir Henæs, Brede Halvorsen. Hans Deunk kom inn i 2. omgang og målvakta Odd Skauen vart bytta inn to minuttar før slutt.
Vålerengas lag: Tom R. Jacobsen, Per Gunnar Bredesen, Trond Sollied, Dag Roar Austmo, Tor Brevik, Henning Bjarnøy, Vidar Davidsen, Stein Gran, Egil Johansen, Lasse Eriksen og Jo Bergsvand. Paal Fredheim og Pål Jacobsen vart begge sett inn i det 61. minutt.
Tor Brevik vart utvist i det 73. minutt.
Paderborn
Paderborn er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 145 000 innbyggjarar. Byen er administrasjonsstad i landkreisen med same namn. Namnet kjem av elva Pader, som har utspring i meir enn 200 kjelder nær Paderborn domkyrkje der St. Liborius er gravlagd.
Geografi
Paderborn ligg ved kjelda til elva Pader, om lag 50 km aust for Lippstadt og om lag 40 km sør for Bielefeld. Åsane i Eggegebirge ligg aust for byen.
Historie
Ein meiner at Karl den store var lenge i området under regjeringstida si, og spor av ruinar under og rundt domkyrkja i Paderborn ser ut til å støtte dette.
Paderborn var sete for bispedømet Paderborn og er i dag sete for ein romersk-katolsk erkebiskop.
St. Liborius vert minna kvart år i Paderborn under Liborifest i juli, sjølv om festivitasen i dag har lite å gjere med helgenen.
Skylddalar
Skylddalar var målestokken for verdi for matrikkelskyld som blei innført ved matrikkelrevisjonen i 1838.
Skylddalaren blei innført som erstatning for distriktsvis varierande einingar som våger fisk, huder og kalveskinn som matrikkelskyld. 1 hud tilsvarte ca. 4 skylddalar.
Først i 1838-matrikkelen blei skylda angitt i myntregning (1 skylddaler = 5 ort = 120 skilling). Skylddaleren skulle svare til ein verditakst på 400 spesidalar.
Skylddalaren blei avløyst av skyldmark ved matrikkelrevisjonen i 1886. I gjennomsnitt blei 1 skylddalar då sett lik ca. 2 skyldmark.
Elvar i Moldova
Moldova har mange bekkar og elvar som renn gjennom eit slettelandskap med åsar. Vatnet renn sørover, mot Svartehavet, som elvene munnar ut i.
Landet har berre åtte elvar med ei lengd på over 10 mil. Hovudelva er Dnestr. Ho frys ikkje om vinteren, og kan dermed brukast til transport i nesten heile landet gjennom heile året.
County Monaghan
County Monaghan (irsk Contae Mhuineacháin) er eit grevskap i Republikken Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Grevskapet er eit av tre grevskap i Ulster som ikkje ligg i Nord-Irland. Administrasjonsbyen er Monaghan.
County Monaghan grensar til Tyrone, Londonderry og Armagh i Nord-Irland, og Louth i aust, Meath i sør og Cavan i vest.
Namnet kjem frå muine cheain, som tyder landet med dei små åsane. Dette viser til det spesielle landskapet som er dominert av låge åsryggar som er eit resultat av erosjon frå isbrear ved slutten av siste istid.
Diktaren Patrick Kavanagh, som vert rekna som ein av dei viktigaste irske diktarane på 1900-talet, vart fødd i Monaghan. Diktet hans Stony Grey Soil refererer til grevskapet.
Maktå på Straen
Maktå på Straen er eit norsk skodespel skrive av Leiv Isaksen (1897-1927). Stykket hadde premiere på dåverande Stavanger Teater (nå Rogaland Teater) 8. januar 1927, framført av amatørar. Stykket vart skrive til Stavanger Katedralskole sitt skuleteater (Iduns Julekomedie), og dei medverkande ved urpremieren var ei blanding av skuleelevar og gamle veteranar frå skuleteateret.
Stykket, som snøgt fekk status som Stavanger sin eigen bykomedie, har handling og persongalleri i klassisk folkekomediestil, og forfattaren hadde skrive alle tekstar og melodiar til dei innlagde visene.
Første oppsetting i Rogaland Teater sin regi kom i sesongen 1954/55.
I 1977 vart stykket supplert med nye viser av Andreas "Ajax" Jacobsen (tekst) og Håkon Berge (musikk.) Då vart òg den gamle revyvisa «Eg e fydde på Straen, eg» (tekst: Laurits Torsen) lagt permanent inn i stykket.
Shuzo Machida
Shuzo Machida er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben JEF United Ichihara.
Oddvar Isene
Oddvar Isene er ein norsk adjunkt. Han er oppvaksen på Stårheim i Eid kommune. Isene er utdanna lærar og adjunkt med hovudvekt på norsk og historie. Han har undervist i grunnskule og vidaregåande skule, og dei siste 30 åra jobba han som skuleleiar i ulike kommunar: I Strand kommune var han lærar 1972-1978 og pedagogisk konsulent 1978-1979, i Flora kommune 1980-1987, som pedagogisk konsulent og delvis fungerande skulesjef, i Naustdal kommune 1988-1998, som skule- og kultursjef og i Siljan kommune 1999-2009 som kommunalsjef for oppvekst og kultur.
Ved sida av har han vore aktiv som frilandsjournalist og redaktør: i Stavanger Aftenblad 1973-1979, i lokalavisa "Strandbuen" i Ryfylke, i kulturmagasinet "Sogn og Fjordane Magasin" 1988-1989.
Isene var prosjektleiar for etablering av det nasjonale "Nettverket Historiske Spel" 2007-2009, med støtte frå Norsk kulturråd.
Oddvar Isene er pensjonist og bur i Florø. Han er aktiv som frilans, særleg innan kulturjournalistikk.
Yuya Kubo
Yuya Kubo er ein japansk fotballspelar.
Siktesøya
Siktesøya er ei øy i Porsgrunn kommune i Vestfold og Telemark. Øya ligg mellom Breiviksfjorden i vest og Langangsfjorden i aust. Han ligg mellom Lille Arøya i sør og Bjørkøya i nordvest.
Aum
«Aum» eller «om» er ei staving som har ei viktig praktisk, symbolsk og filosofisk tyding innan hinduismen og avleia religionar. Lyden står for dei opphavlege guddommelege vibrasjonane i verda, og blir brukt i ei rekke hinduiske tekstar og i noko nær alle bøner og mantra. I følgje nokre tolkinga blei verda me sansar skapt av denne lyden, og eit ekko av han finst i kvart levande vesen.
Lyden
«Aum» er sett saman av tre lydar, /a/, /u/ og /m/. Desse skal stå for treeininga av skaparen Brahma, vedlikehaldaren Visjnu og øydeleggjaren Sjiva, eller for dei tre formene for medvit: Vake, draum og djup søvn.
Teiknet
Nedskrive med devanagariskrift har aum-symbolet (ॐ) blitt kjend over heile verda. Sjølv om ordet er best kjend i denne forma frå sanskrit og hindi, kan ein sjølvsagt òg skriva «aum» med ulike skriftsystem. Også då blir teiknet rekna som heilag. «Aum» i devanagari er ॐ (Unicode U+0950) og med tibetansk skrift ༀ (Unicode U+0F00).
Bruk
«Aum» innleier svært mange bøner og gudehelsingar, som i mantraene «Aum namó Narajana», til Visjnu, «Aum namó Sjivadja» til Sjiva, eller bøna «Om djai djagadisj».
Innan buddhismen er lyden best kjend frå mantraet «Om mani padme hum». Ein finn han òg igjen i sikhismen, der han innleier bøna «Mul mantar» med «Ek omkar».
Uttale av eit langtrukke «aum» kan vera del av meditasjon. Det skal då verka avslappande og lækjande.
County Donegal
County Donegal grensar til Fermanagh, Tyrone og Londonderry i Nord-Irland i aust, og Leitrimi sør. I nord og i vest ligg Atlanterhavet.
Grevskapet vart tidlegare òg kalla Tyrconnel (irsk Tír Chonaill), etter jarledømet Tyrconnel. Forsøk på å gjere dette til offisielt namn på slutten av 1900-talet stranda då det vart påpeikt at halvøya Inishowen historisk sett ikkje er det same som Tyrconnel.
Administrasjonsbyen er Lifford, medan den største byen er Letterkenny. Sistnemnde var ein periode den raskest voksande byen i Vest-Europa. Det høgaste punktet er Errigal på 752 moh..
Geografi
Donegal består for det meste av lågt fjellandskap, med fleire fjordar langs kysten. Lough Swilly og Lough Foyle som dannar grense mot Nord-Irland, er dei viktigaste av desse. Klippene Slieve League er av dei høgaste kystklippene i Europa, og Malin Head på Inishowenhalvøya er det nordlegaste punktet på øya. Utanfor kysten ligg øyane Arranmore og Tory Island, som er busett og høyrer til grevskapet. Det er òg fleire øyar som ikkje er busett.
Språk
Dialekten av det irske språket som vert tala i Donegal er distinkt, og har tatt opp i seg trekk frå skotsk gælisk. Det finst ein gaeltacht (irsktalande område) i Donegal, der dei snakkar vest-ulsterdialekt. Tidlegare var det òg ein gaeltacht på Inishowen, der dei brukte aust-ulsterdialekt. Donegalirsk har stor påverknad på irsktalande i det nordlege Irland, og dei som brukar språket der talar det derfor normalt med ein markant forskjellig uttale enn den «offisielle» uttalen som vert brukt i RTÉ sine sendingar
Ulsterskotsk vert òg talt av ein del menneske i Donegal.
Ekornfamilien
Ekornfamilien er ei gruppe enkelttanna gnagarar i familien Sciuridae (frå gresk skia, 'skygge' og oura, 'hale', med andre ord «hale som kastar skugge»). I Noreg finst arten raudt ekorn som vanlegvis berre blir omtala som ekorn.
Artar
Familien omfattar over 250 artar inndelt i rundt femti slekter. Dei dyra ein først og fremst tenkjer på som ekorn i nordlege delar av verda er dei som bur i tre, men også præriehundar og murmeldyr høyrer til ekornfamilien.
Ekorn har ein hale med stritt hår, men ikkje nødvendigvis ein stor, pelskledd hale. Bakbeina er kraftige, og ekorna går ofte oppreist på to bein og bruker framføtene som «hender». Dei har fire frie tær med kraftige klør på frambeina og fem på bakbeina. Hovudet kan ha noko forskjellig form i ulike artar.
Trelevande ekorn
Trelevande ekorn er smidige klatrarar som lever i tre. Dei har ein hale som med sin tjukke pels er nesten like stor som resten av kroppen; denne vert brukt til å halda balanse og manøvrera ved hopp. Mange treekorn har spisse duskar på øyro. Artar som lever i nordområde går som regel i uekte dvale om vinteren.
Bakkelevande ekorn
Bakkelevande ekorn bur som regel under bakken, ofte i store koloniar. Til denne gruppa reknar me m.a. præriehundar og murmeldyr. Bakkelevande ekorn har oftast kort og robust pels, store augo og mindre øyro og hale enn dei trelevande slektningane sine. Fleire av artane går i ekte dvale.
Jórgos Seféris
Jórgos Seféris (fødd i Vourla, død 20. september 1971 i Aten), opphavleg Jórgos Stylianos Sefériadis,  var ein gresk forfattar og diplomat. Han blir rekna som den viktigaste nygreske diktaren og essayisten, og som hovudinitiator til rørsla 30-åras generasjon som fullførte innføringa av modernismen i nygresk litteratur.
Den pontisk-kaspiske steppa
Den pontisk-kaspiske steppa er namnet på eit vidstrekt steppelandskap i området nord for Svartehavet og så langt aust som til Kaspihavet, frå sentrale område av Ukraina gjennom sørvestlege delar av Russland til vestlege område av Kasakhstan. Ho er ein del av den større Eurasiatiske steppa og grensar mot Den kasakhstanske steppa i aust.
Jórgos Seféris
Han vann nobelprisen i litteratur i 1963 «för hans framstående lyriska diktning, inspirerad av djup känsla för den hellenska kulturvärlden.»
Den pontisk-kaspiske steppa
Området omfattar Skytia og Sarmatia frå antikken.
Jórgos Seféris
Seféris var son av Despoina Tenekidi og juristen Stylianos Sefériadis; faren skreiv dikt og omsette antikke og utanlandske ditarar. Etter at første verdskrigen braut ut flytta familien til Aten der Severis tok artium i 1917. Han studerte jus i Paris og var eit år i England for å forbetre engelskkunnskapane. I 1925 vendte han tilbake til Hellas og gjekk året etter inn i det greske diplomatiet. Den første diktsamlinga hans, Strofi, kom i 1931. Under andre verdskrigen var han i eksil saman med eksilregjeringa fram til 1944. Han publiserte ei erklæring mot det greske militærdiktaturet i 1969 og gravferda hans blei til eit demonstrasjonstog mot diktaturet.
County Antrim
County Antrim (irsk Contae Aontroma) er eit av seks grevskap i Nord-Irland nordaust på Irland i provinsen Ulster. Den tradisjonelle administrasjonsbyen er Antrim, men den siste perioden før grevskapet mista sin administrative funksjon i 1970 vart det styrt frå Ballymena.
Den pontisk-kaspiske steppa
Uttrykket den ponto-kaspiske regionen vert nytta i biogeografi for planter og dyr på desse steppene og om dyr frå Svartehavet, Kaspihavet og Azovhavet.
Geografi og økologi
Den pontiske steppa dekkjer eit areal på 994 000 km² og strekkjer seg frå austlege område av Romania over dei sørlege områda av Moldova, Ukraina, Russland og nordvestlege delar av Kasakhstan til Uralfjella. Den pontiske steppa grensar til Den austeuropeiske skogsteppa, som er ei overgangssone mellom grasslettene i sør og den tempererte lauvskogen i nord. I sør strekkjer den pontiske steppa seg til Svartehavet, bortsett frå Krimhalvøya og dei vestlege Kaukasusfjella, der Den krimske submiddelhavsskogen definerer den sørlege grensa til sletta. Steppa strekkjer seg vestover til Kaspihavet i Dagestan, men den tørrare kapsiske senkinga ligg mellom Den pontiske steppa og den nordvestlege og nordlege kysten av Kaspihavet. Den kasakhstanske steppa grensar til Den pontiske steppa i søraust.
County Antrim
Eit fylke, Antrim County, i delstaten Michigan i USA er kalla opp etter County Antrim.
Den pontisk-kaspiske steppa
Geografi og økologi
Dei ponto-kaspiske sjøane er restane etter Turgaisjøen, som var ein del av Den pannoniske sjøen som strekte seg sør og aust for Uralfjella og dekte mykje av det som i dag er Den vestsibiriske sletta i mesozoikum og kenozoikum.
Tsjernobylulukka
Tsjernobylulukka var ein katastrofisk feil ved reaktor nummer fire i kjernekraftverket i Tsjernobyl som fann stad 25.-26. april 1986. Kjernekraftverket låg ved den no fråflytta byen Pripjat nord i Ukraina, den dåverande ukrainske sovjetrepublikken, i det som no er Ukraina, om lag 104 km nord for Kiev.
Quintana Roo
Delstatshovudstaden er Chetumal og Cancún er største byen. Quintana Roo har om lag 1 135 309 (2005) innbyggjarar og arealet er på 20,212 km².
Tsjernobylulukka
Eksplosjonen var så valdsam at det 500 tonn tunge reaktorlokket blei blåst opp i lufta. Opp mot 50 menneske døydde som direkte følgje av eksplosjonen og av akutte stråleskader i vekene etter ulukken. Det siste dødsfallet blei registrert i 2004.
Quintana Roo
Turisme er ein viktig næring i delstaten på grund av dei mange populære turiststader og prekolumbiske pyramider.
Delstaten har namn etter Andrés Quintana Roo, som var ein meksikansk patriot.
Tsjernobylulukka
Ulukka medførte at radioaktivt cesium vart spreidd over den nordlege halvkula. Store mengder støv som inneheldt radioaktivt jod og cesium blei slept ut i atmosfæren og spreide seg over store område. Mengda var 400 gonger større enn utsleppet i samband med atombombene i Hiroshima og Nagasaki i 1945 under andre en. Rundt fem millionar menneske i Kviterussland, Ukraina og Russland lever i dag i område med betydeleg nedfall etter ulkka. Mykje av dei nordlege områda av oblastet er radioaktivt forureina og eit sperreområde, Tsjernobylsona, dekkjer eit stort område kring kraftverket. Av landa utanfor Sovjetunionen, var Noreg eit av dei landa som fekk størst nedfall av radioaktivt cesium. Dette førte til at det varte gjennomført nedforing av sau før dyra vart slakta.
Det totale talet på dødsfall som følgje av ulukka er rekna til opp mot 4,000 menneske. Opphavleg gjekk ein ut frå at fleire titusen ville døy av seinverknadar. Talet inkluderer dødsfall 20 år eller meir etter ulukka.
I dag er den nedsmelta Tsjernobyl-reaktoren dekt av ein stor betongsarkofag. Alle reaktorar av same type er i dag modifiserte og skal vere mykje meir stabile. Ti av dei var framleis i bruk i straumnettet i 2019.
Hendingsforløp
Leiinga ved atomkraftverket ville finna ut korleis ein kunne dra nytte av tregleiken i turbinane til å generera energi etter at reaktorane var stengde av. Difor sette dei dei automatiske naudstopp-mekanismane mellombels ut av drift.
Nedkøyringa av reaktoren hadde starta like etter midnatt 25. april 1986. Eit døgn seinare var det klart for å starte eksperimentet. Føresetnadene for eksperimentet var ikkje heilt på plass, mellom anna hadde operatøren vore nøydd til å fjerne kontrollstavar frå reaktoren for å nå ønskt effekt. Etter instruksen skulle det vere minst 30 kontrollstavar i reaktoren, 15 kontrollstavar var spesifisert som eit absolutt minimum. Sidan effekten hadde falle heilt ned mot 30 Mw(th) (Megawatt termisk), fjerna operatøren kontrollstavar for å få opp effekten. Han lukkast med å stabilisere effekten på 200 Mw(th), men då var det berre 6 eller 8 kontrollstavar attende.
To menneske omkom i eksplosjonen.
Sovjetiske styresmakter meldte ikkje om ulukka før ein i Sverige kunne registrera forhøga stråleverdiar i nærleiken av eitt av sine kjernekraftverk. Dette førte til at Noregs geologiske undersøking gjennomførte ei omfattande kartlegging av nedfallet på norsk territorium, då det viste seg at dei ufarlege verdiane Statens strålevern hadde registrert var feilaktige.
Redningsarbeidet
mini|Kart over radioaktivt nedfall av [[cesium 137 i Kviterussland, Ukarina og Russland i 1996:
]] Straks etter eksplosjonen starta redningsarbeidet for å stoppe spreiinga av fisjonsprodukt og for å kjøle ned reaktorkjernen. I arbeidet bruka dei helikopter og dekte reaktoren med meir enn 4 000 tonn sand, bly, leire og borsaltar.
Det offisielle talet på døde etter ulykka er 31 menneske, medan D. Marples set talet på døde fram til 1990 til minst 5000. I ein rapport utarbeidd av Greenpeace i 2006 vert talet på dei som har døydd av kreft i Kviterussland, Russland og Ukraina i perioden 1990 til 2004 sett til 93.000 og det totale talet på døde til rundt 200 000
Tsjernobylulukka i Noreg
28. april varsla svenske Statens strålskyddsinspektion om at dei hadde målt unormale strålenivå i Sverige, og at dei frykta at det hadde vore ei alvorleg reaktorulukke i Sovjetunionen. På ettermiddagen målte dei høgare stråling enn normalt over Kjeller i Akershus. På kvelden 28. april innrømte sovjetiske styresmakter at det hadde vore eit uhell ved Tsjernobylkraftverket, og 30. april sende telegrambyrået Tass ut pressemelding med detaljar om ulykka.
I dagane som følgde fall det ned store mengder radioaktivt nedfall over Noreg. Rundt 10. mai kom det ei ny bølgje med nedfall. Det største nedfallet kom aust for Langfjella i Oppland, i indre Nord-Trøndelag, på indre Helgeland og på kysten av Sør-Helgeland.
Det vart identifisert nedfall av radioaktivt zirkonium, niob, molybden, ruthenium, jod, tellur, cesium, barium, lantan, cerium og neptonium. Av desse er det bare tre isotopar som opptrer i så store mengder at det representer ei potensiell strålefare. Dei er Iod-131 med ei halveringstid på åtte døgn, cesium-134 ei halveringstid på ni månader og cesium-137 ei halveringstid på 30 år. Sidan både I-131 os Cs-134 har relativt korte halveringstider vil dei vere dødd ut i løpet av kort tid. Det er derfor bare Cs-137 som i praksis gir bidrag til den totale stråledosen eit menneske får.