cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
As-Salt
Historie
Etter fyrste verdskrigen var byen staden der Herbert Samuel, britisk høgkommisær i Palestina, valde å annonsere at britane favoriserte eit hashimittisk-styrt område på Austbreidda av Palestinamandatet (dagens Jordan). Dette vart ein realitet i 1921 då Abdullah I vart emir av Transjordan. Salt verka å bli byen som skulle bli vald til hovudstaden i det nye emiratet, sidan det meste av handelen og industrien strøymde gjennom Salt. Salt hadde i denne tida ingen vidaregåande skular. Likevel valde Abdullah byen som hovudstaden i emiratet sitt, men endra etter kvart meining og flytta til Amman då han følte han ikkje kom overeins med notabiliteten i Salt. Amman var på den tida ein liten by med berre 20 000 innbyggjarar, men opplevde etter kort tid rask vekst.
Kommunedistrikt
Stor-Salt kommune er delt inn i ni distrikt:
Molde lufthamn, Årø
SAS flyr faste ruter til Oslo, Bergen og Trondheim. I tillegg har lufthamna etter kvart fått ein viss chartertrafikk. Den første regulære charterruta starta i juni 2003 med flygingar til Kreta. Lufthamna har ingen rutetrafikk til utlandet, men hadde sommaren 2004 slike flygingar til Barcelona i regi av Braathens.
Årø har 1980 meter rullebane LDA og 2050 meter TORA, terminalbygg frå tidleg på 1990-talet og tener om lag 400 000 passasjerar årleg. Høgast registrert trafikk var det i 2006 og 2007 med respektive 440 457 og 403 150 terminalpassasjerar. Rullebanen har retning 07-25 (det vil sei retning aust-nord-aust og vest-sør-vest) og er utstyrt med ILS (Instrument Landing System) for innflyging frå vest. Frå aust manglar glidebane for komplett ILS-innflyging.
I samband med utbygginga av Ormen Lange, generell vekst i flytrafikken og nye tryggleikskrav, har lufthamna dei siste årene gjennomgått ein del utbetringar av infrastrukturen. Terminalen er utvida til å kunne handtere rundt 420 000 passasjerar årleg, utbygging av nytt driftsbygg og brannstasjon samt fleire flyoppstillingsplassar stod ferdig mot slutten av 2006. Ny parkeringsplass opna i 2006 og eit nytt parkeringshus er under planlegging. I tillegg opna nytt brannøvingsområde i 2007. Den største utbygginga er likevel utvidinga av rullebanen frå 1601 til 1980 meter, som stod ferdig sommaren 2008.
Historie
Ideen om ein flyplass på Årø vart først lansert av flygaren Fridtjof Krohn i eit lesarinnlegg i Romsdals Budstikke i 1955. Fram til då hadde den tyske krigsflyplassen på Gossen utanfor Molde vore det heitaste alternativet for ein stamflyplass for Molde og Romsdal og fram til bygginga av Ålesund lufthamn på Vigra òg for hele Møre og Romsdal.
Finansrådmannen i Molde hadde på dette tidspunktet alt starta pengejakt for å kunne forskottere utbygginga før Stortinget rakk å ombestemme seg; truleg òg med det i tankane at det framleis låg ein unytta jernbanetomt i Molde etter eit tidlegare stortingsvedtak som aldri var vorte gjennomført.
Før året var omme var seks millionar i lånekapital framskaffa og det skulle vise seg at entreprenørfirmaet Olav T. Meisingset & Co i Tingvoll hadde ledig kapasitet etter utbygginga av Trollheimen Kraft.
Samferdsleminister Kyllingmark hadde avslått ein søknad om å la Molde forskottere utbygginga, utan at det stoppa kommunen. Dei hadde nemleg søkt Finansdepartementet og fått innvilga lån til å opparbeide området til næringsformål og vedtok dermed hausten 1968 å sette i gang bygginga av flyplass, alternativt næringsområde. Bygginga starta våren etter.
Dei inngåtte utbyggingsavtalene var særs gunstige for kommunen og då flyplassen opna i 1972, før Evenes og Haugesund utan at desse vart forseinka av den grunn, hadde han kosta 13 millionar 1970-kroner, inkludert bygningar og teknisk utstyr. Til samanlikning kosta utbygginga av Evenes 45 millionar 1967-kroner. Staten tok over drifta i 1978.
Izvestij TSIK-øyane
Izvestij TSIK-øyane (russisk Острова Известий ЦИК; Ostrova Izvetsij TSIK) eller Izvestiaøyane er ei øygruppe som betår av to store og to små øyar i Karahavet i Russland. Ho ligg om lag 150 km nord for kysten av Sibir og berre 45 km nord for den næraste øygruppa, Arktitsjeskij Institut-øyane. Ho er dekt av tundravegetasjon, grus og is.
Den største øya heiter Trojnoj og er 27 km lang. Havet omkring Izvestij TSIK-øyane er fylt av pakkis om vintere og det er mykje is i sjøen sjølv om sommaren. Sundet mellom øyane Pologij-Sergejeva og Gavrilina vert kalla Proliv Belukha.
Øyane er kalla opp etter Izvestija Tsentralnogo Ispolnitelnogo Komiteta, som var den fullstendige tittelen til avisa Izvestia.
Det ligg ein forskingsstasjon på øya Trojnoj.
Aiguille de l'A Neuve
Aiguille de l'A Neuve er eit fjell i Mont Blanc-massivet på grensa mellom Sveits og Frankrike. Det ligg nær Tour Noir i sør.
Voyager
Voyager er eit ord som på engelsk språk tyder reisande, voyage tyder reise. Ulike ting har fått namnet Voyager, mellom anna innan romfart
Svinøybrua
Svinøybrua er ei bru i Svolvær i Nordland. Brua knyter Svinøya til Austvågøya og resten av Svolvær. Brua er 359 meter lang, med hovudspenn på 24 og 22,5 meter, og seglingshøgde 19 meter. Svinøybrua vart opna i 1964.
Leppe
Leppe (latin labia oris) er eit synleg organ kringom munnen på menneska og mange dyr. Dei to leppene er kledde med tynn ansiktshud og slimhud, og er mjuke og rørlege. Menneske har framståande, boga lepper med raudleg farge. Andre dyr har gjerne smalare lepper.
Leppene tener fyrst og fremst til næringsinntak, som eit taktilt kjensleorgan og til kommunikasjon. Menneske bruker leppene som taleorgan, til berøring og ulike uttrykk, som ved kyssing, smiling og plystring.
Anatomi
Dyr anna enn pattedyr har andre ordningar rundt munnen. Fiskar kan ha utstikkande leppeaktige organ som dei kan bruka til å finna mat med. Nokre ekte beinfisk kan ha følsamt «skjegg» frå leppene. Fuglar og skjelpadder har harde keratinhaldige nebb rundt munnen i staden for mjuke lepper.
Bruk
Lepper blir brukte til ulike former for kommunikasjon. Fleire dyr kan dra tilbake leppene for å flekka tenner på trugande vis, eller visa eit avslappa eller smilandre uttrykk. Menneske kan uttrykka ei rekkje ulike utsegner med leppene, til dømes ved å stramma dei tett saman, bita seg i underleppa, setja trutmunn eller halda fingeren framfor dei, det siste for å visa til stille eller hysja på nokon. Leppene kan forma språklydar ved å laga ei særskild form (til dømes runda eller urunda), ved at ein set leppene mot kvarandre (bilabialar) eller underleppa mot tennene (labiodentalar).
Galleri
Lepper hjå ulike dyr:
Ortaca
Ortaca er ein by og eit distrikt i provinsen Muğla i Egearregionen i Tyrkia. Byen har kring 30 000 innbyggjarar.
Ortaca er ein typisk arbeidarklasse by i Tyrkia med ein økonomi basert på jordbruk. Han ligg halvvegs mellom Dalaman og Dalyan.
Acidose
Acidose er ei opphoping av syrer som vert danna i kroppen. «Acidose» tyder syreforgifting, og vil seia at pH-verdien til blodet er under 7,35. Kraftig acidose er akutt livstrugande.
Acidose kan ha fleire ulike årsaker. Tilstanden oppstår oftast i samband med sukkersjuka. Acidose vert inndelt etter årsaker i respiratorisk eller metabolsk acidose.
Respiratorisk acidose
Respiratorisk acidose skuldast at kroppen ikkje klarar å kvitta seg med karbondioksid gjennom lungene på vanleg måte, slik at CO2 hopar seg opp i blodet. Respiratorisk acidose kan oppstå til dømes ved eit astmaåtak eller dersom pusten stoppar. Årsaker:
Metabolsk acidose
Metabolsk acidose skuldast opphoping av ikkje-flyktige syrer i blodet eller tap av HCO3-. Dette kan koma av auka syreproduksjon, til dømes maursyre ved metanolforgifting eller ketonlekamar ved ukontrollert sukkersjuka. Årsaker:
Symptom
Som regel ligg det alvorleg sjukdom til grunn for denne komplikasjonen, og sjukdomsbiletet vil difor vanlegvis vera prega av hovudsjukdommen. Milde acidosar treng ikkje gje symptom i det heile. Vage symptom som kvalme og oppkast kan vera tidlege teikn på ein metabolsk acidose.
Di Shvue
Di Shvue er ein sosialistisk kampsong bruka av den jødiske sosialistiske organisasjonen Bund, som stod sterkt særleg i Aust-Europa før andre verdskrigen og Holocaust. Di Shvue tyder «lovnaden» på jiddisch, og er ein lovnad om truskap til det raude flagget og til organisasjonen Bund.
Første verset er slik (tekst av S. Ansky, norsk gjendikting ved E. Outzen):
Sundklakkstraumen bru
Sundklakkstraumen bru er ei fritt frambygg-bru som kryssar Sundklakkstraumen mellom Gimsøya og Vestvågøya i Nordland. Brua er 271 meter lang og har et hovudspenn på 90 meter. Seglingshøgda er tolv meter, og brua har i alt sju spenn. Ho vart opna i 1976 og er ein del av europaveg 10. Saman med Gimsøystraumen bru (opna 1981) erstatta ho ferjestrekninga mellom Lyngvær på Austvågøya, Smorten på Vestvågøya og Sundklakk på Gimsøya. Ferjesambandet hadde vore i drift sidan 1955.
Kjelder
Denne artikkelen byggjer på «Sundklakkstraumen bru» henta frå Wikipedia på bokmål 12. mars 2008. Bokmålsartikkelen oppgav desse kjeldene:
Brescia
Brescia (austlombardisk Brèsa) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Brescia i regionen Lombardia og har om lag 190 000 innbyggjarar. Han ligg ved foten av Alpane mellom Mella og Navigilio. Han er den nest største byen i Lombardia etter Milano.
I lag med den antikke byen Brixia har Brescia vore eit viktig regionssenter sidan førromersk tid og fleire monument frå romartida og mellomalderen er bevart.
Byen er senteret i det tredje største industriområdet i Italia. Selskapa er som regel små eller mellomstore og ofte familiebedrifter. Finanssektoren er òg ei stor næring og turismeindustrien går godt sidan byen ligg nær Gardasjøen, Iseosjøen og Alpane.
Byplanen er rektangulær og gatene kryssar kvarandre i rette vinklar, noko dei har gjort sidan romartida, men området innanfor bymurane frå mellomalderen er større enn den gamle romerske byen.
Antikken
Det finst forskjellige soger og teoriar om korleis Brescia vart til. Ei soge seier at Herkules grunnla byen, medan ei anna fortel om Altilia («den andre Ilium») som var rømlingar etter slaget ved Troja. I følgje ei anna soge var grunnleggjaren kongen av ligurararne, som invaderte Posletta seint i bronsealderen. Andre lærde meiner at byen vart grunnlagd av etruskarar.
Området vart invadert av galliske kenomanarar, som var allierte av insubrarar, på 300-talet fvt. og dette vart hovudstaden deira. Byen vart romersk i 225 fvt.. Under punarkrigane var Brixia stort sett allierte med romarane, i 202 fvt. slo dei seg saman i eit keltisk forbund mot dei, men etter hemmelege avtalar byta dei side og overraska insubrarane med eit åtak som øydela dei. Derfor gjekk byen fredeleg inn i Romarriket som ein trufast alliert. I 89 fvt. fekk han status som civitas (by) og i 41 fvt. fekk innbyggjarane romersk borgarskap. Augustus grunnla ein sivil koloni her i 27 fvt. og han og Tiberius bygde ein akvedukt for denne. Den romerske byen Brixia hadde minst tre tempel, ein akvedukt, eit amfiteater, eit forum og nokre bad.
I 402 vart byen rasert og vestgotarane under Alarik I. Under invasjonen til hunarane under Attila vart byen igjen omleira og plyndra (452) og førti år seinare vart han ein av dei første stadane den gotiske generalen Teoderik den store i krigen hans mot Odovacer.
Mellomalderen
Notingus var den første fyrstbiskopen (i 844) og han fekk tittelen greve. Seinare vart makta til biskopen utfordra av lokale innbyggjarar og adelsfolk og Brescia vart ein fri kommune tidleg på 1100-talet. Han utvida så områda sine til den omliggande landsbygda og seinare inn i nabokommunane, som Bergamo og Cremona. Brescia slo dei to sistnemnde to gonger ved Pontoglio, og så ved Grumore (midten av 1100-talet) og i slaget ved Malamorte (1192).
I kampane mellom byane i Lombardia og keisarane vart Brescia med i eit av forbunda. I slaget ved Legnano vart kontingenten frå Brescia den nest største etter den frå Milano. Konstanz-avtalen (1183) som enda krigen med Fredrik Barbarossa stadfesta statusen som fri kommune. Etter at Brescia hadde tatt del i slaget ved Cortenova i 1237 omleira keisar Fredrik II i 1238 Brescia, men byen gjekk sigrande ut. Etter fallet til Hohenstaufen-familien kjempa fleire mektige familiar om makta i byen. I 1258 kom byen inn under Ecceolino av Verona.
I 1311 la Henrik VII ei seks månadar lang omleiring av Brescia og mista tre fjerdedelar av hæren sin. Seinare prøvde Scaliger av Verona med hjelp av medlemmar av Ghibellini i eksil å legge Brescia under seg. Innbyggjarane søkte så tilflukt hos John av Luxemburg, men Mastino II della Scala kasta ut guvernøren han peikte ut og like etter vart makta hans over byen utfordra av Visconti-familien i Milano, men Pandolfo Malatesta i 1406 tok i staden byen føre nasen på dei begge. Han selde byen i 1416 til Filippo Maria Visconti, som i 1426 selde han vidare til venetianarane. Adelen i Milano tvinga Filippo til å gå imot venetianarane og på den måten få tilbake byen, men han vart slått i slaget ved Maclodio (1427), nær Brescia. I 1439 vart Brescia enno ein gong omleira av Francesco Sforza, kapteinen til venetinarane, som slo Niccolò Piccinino, Filippo sin condottiero. Frå den tid vart Brescia rekna som ein del av Republikken Venezia, bortsett frå åra mellom 1512 og 1520, då han var okkupert av den franske hæren under Gaston de Foix. Tidleg på 1500-talet var han ein av dei rikaste byane i Lombardia, men kom seg aldri att etter plyndringa til franskmennene. Vidare følgde byen historia til Venezia fram til 1796, då han kom inn under Austerrike.
Moderne historie
Mot slutten av napoleonskrigane vart Brescia annektert til den austerrikske vasallstaten kalla Kongedømet Lombardia-Venetia. Brescia gjorde opprør i 1848. Han utmerkte seg igjen for opprøret kalla Dei ti dagane i Brescia (mars 1849).
Brescia vart annektert til Italia i 1859.
Byen fekk gullmedalje for motstandskampen sin mot facismen under den andre verdskrigen.
Aikido
Aikido (合気道, aikidō), er ein japansk kampkunst (budo) utvikla av Morihei Ueshiba som eit resultat av kampkunsten han hadde studert og den filosofiske og religiøse bakgrunnen han hadde. Tanken hans var å utvikle eit system der ein kan forsvare seg utan at den som går til åtak, vert skada. Harmoni er viktig for ein aikidoutøvar. Teknikkane i aikido er hovudsakleg sett saman av kast og låsing av ledd. Ein trener også ein del med trevåpen.
Bakgrunn
Ordet «aikido» er sett saman av tre japanske skriftteikn:
Stilartar
Ueshiba utvikla aikido så lenge han levde slik at kunsten stadig vart meir harmonisk. Han hadde mange elevar på ulike stadie av denne utviklinga. Det oppstod såleis mange stilretningar av aikido. Stilretninga som Ueshiba sjølv vidareutvikla, aikikai, er den mest utbreidde. Stilretningen aikikai vert leia av etterkomarane til Ueshiba. Desse leiarane vert kalla doshu. Staden ein trenar kampkunst vert kalla dojo, og hovudsetet for aikido vert kalla hombo dojo og ligg i Tokyo i Japan.
Nedanfor følgjer eit oversyn over ulike stilretningar og kven som grunnla dei.
Gradering og påkleding
Som andre kampkunstar og kampsportar har aikido ei rekkje trinn i opplæringa, og ein graderer seg for kvart trinn. Den første graderinga er sjette kyu (elevgrad) som krev at ein har grunnleggjande kjennskap til nokre av dei vanlegaste teknikkane. Med jamn trening kan ein ta ein gradering om lag kvart halvår, og avansere oppover til første kyu. For born under 15 år har ein tolv eigne mon-gradar. Når barna vert 15 år kan dei konvertertere mon-graden sin til ein høveleg kyu-grad. Når ein kjenner dei fleste teknikkane godt, kan ein gradere seg til første dan (meistergrad). For dan-gradering høyrer også forsvar mot trevåpen og forsvar mot fleire personar med. Den høgaste graden ein graderer seg til, er fjerde dan. Det tek mange år å avansere frå første til fjerde dan - lenger og lenger tid for kvar grad. Endå høgare dan-grader kan etter særleg innsats for kampkunsten tildelast. No er 8. dan den høgaste graden som vert gjeven. Den høgste tildelte graden tidlegare er 10. dan. Det er hovudsetet for aikido (homobo dojo) som tildeler dan-grader.
Påkledinga liknar den andre japanske kampkunstar nyttar: enkle kvite bukser og ei kvit jakke ein knyter om seg med eit belte. Sidan aikido inneheld ein del grep, nyttar ein gjerne eit tjukt vove stoff slik som i judo, men ein kan også nytte drakter med tynnare stoff slik som ein nyttar i karate. I dei dyrare prisklassane er det også utvikla spesielle aikidodrakter. Dei fleste stilretningane i aikido nyttar også eit vidt bukseskjørt som heiter hakama. Dette er oftast svart eller mørkt blått. I dag er som regel hakama reservert for dei som har nådd eit visst dugleiksnivå, i Noreg oftast graden tredje kyu. Så lenge ein har kyu-grad nyttar ein kvitt belte. Utøvarar med dan-grad nyttar nesten alltid svart belte. (I andre kampkunstar og kampsportar har ein i vesten teke til å nytte ulike fargar på belta for dei forskjellige kyu-gradane.) For å oppmuntre ungane får dei gjerne kvite belte med langsgåande stripe med ulik farge for dei forskjellige mon-gradene.
Teknikkar
Uke kallar ein den personen som simulerer eit åtak. Den personen som forsvarer seg med aikidoteknikken vert kalla nage, tori eller shite alt etter stilretning. Ein røynd utøvar må også takle åtak frå fleire samstundes. For det meste trenar ein på teknikk som ein på førehand har avgjort (kata), men ein kan også verta samde om å utføre åtak og forsvarsteknikk fritt (randori).
I aikido er det eit viktig prinsipp å nytte krafta til den som går til åtak mot denne slik at denne kjem ut av balanse. Forsvarsteknikken i aikido krev at ein står i likevekt. Vidare nyttar ein krafta frå vektstongsprinsippet og rotasjonskraft for å få motstandaren over ende. Her er det viktig med fallteknikk for den som går i bakken. Ein nyttar også låseteknikkar på ledda til motstandaren.
Innleiande åtak
Simulerte slag vert nytta slik at ein har noko å forsvare seg mot. Simulerte spark vert stort sett nytta av røynde utøvarar fordi den som går til åtak då treng spesielt god fallteknikk når han vert kasta over ende. Særleg for nybyrjarar kan den som går til åtak, gripe tak i den som skal forsvare seg.
Forsvarsteknikkar
Dei fleste teknikkane finnest i to variantar: Omote der ein går mot framsida til motstandaren og ura der ein roterer på baksida av motstandaren.
Våpen
Ein nyttar stundom våpen laga av tre i treninga. Rørslene i uvæpna aikido er for øvrig inspirert av tradisjonell kamp med sverd. Våpen som vanlegvis vert brukt, er ein stav som vert kalla jo, eit tresverd som heiter bokken på japansk, og trekniv som ber namnet tanto.
243 Ida
243 Ida er ein hovudbelte-asteroide som Galileosonden tok bilde av 28. august 1993. 243 Ida blei oppdaga av Johann Palisa 29. september 1884 i Wien. Ida er namnsett etter Ida, ei nymfe frå Kreta i gresk mytologi som levde på eit fjell med same namn på Kreta, i dag Psilorítis).
Forskaren Ann Harch i Galileogruppa oppdaga under gjennomgang av forseinka bilde 17. februar 1994 at Ida hadde ein liten måne. Asteroidemånen blei gitt det foreløpige namnet S/1993 (243) 1 og seinare omdøypt til 243 (1) Dactyl. Dactyl er berre 1,4 km i diameter; dette var den fyrste asteroidemånen som blei oppdaga. Somme forskarar meiner at Dactyl er danna av materiale kasta vekk frå Ida ved danninga av eit krater. Andre foreslår at Ida og Dactyl danna eit par for over ein milliard år sidan, da lekamen Ida blei danna frå delte seg. Begge desse hypotesane har problem som det pr. dags dato er umogleg å få svar på. Sidan oppdaginga av Dactyl viser andre observasjonar at asteroidemånar ikkje er uvanlege.
Vitjing av romsonden Galileo
Fargebildet er basert på bilde tatt frå Galileosonden omtrent 14 minutt før Galileo var på det næraste til 243 Ida, 28. august 1993. Avstanden var omtrent 10 500 km. Bildet er frå den serien der månen Dactyl blei oppdaga. Dette bildet er samansett av tre kanalar: 410 nanometer (fiolett), 756 nanometer (infraraudt) og 968 nanometer (infraraudt). Fargane er forsterka av di at CCD-kameraet nytta er meir følsamt for nærinfraraudt ljos enn menneskeauge. Den «verkelege» farga til asteroiden er for det meste grå.
Skygga på asteroiden viser forandringane i belysingsvinklane på dei mange bratte bakkane på den ujamne lekamen. Små fargevariasjonar vil au skje på grunn av fysiske forhold og samansettinga av lausmassane (regolitt). Det er lyse område som ser blåe ut på bildet: rundt kratera opp til venstre på Ida, rundt eit krater sentralt på asteroiden og eit langt ute til høgre. Grunnen til dette er kombinasjonen av meir reflektert blått ljos og større absorbering av nærinfraraudt ljos. Dette tyder på forskjellar i mengde eller samansetting av jernhaldige mineral i desse områda.
Drammenselva
Drammenselva er namnet på elva som dannar nedre del av Drammensvassdraget. Elva renn frå Tyrifjorden ved Vikersund til ho møter havet inst i Drammensfjorden i Drammen. Elva har ei vassføring på om lag 300 m³/s.
243 Ida
Vitjing av romsonden Galileo
Månen til Ida har au ei større IR-absorbering og ei anna farge i fiolett enn noko område på denne sida av Ida. Månen har heller ikkje identiske spektraldata som det vi ser av Ida, men den tilsvarande reflektansen og den generelle spektraltypen tyder på at han er laga av hovudsakleg same steintype. Dette, saman med vidare studium av fleire bilde og meir detaljerte spektrum frå spektrometeret til Galileo (Near Infrared Mapping Spectrometer) kan gi forskarane ein sjanse til å fastsetta om den større originale asteroiden Ida, månen og andre asteroidar stammar frå var ein oppvarma variabel lekam, eller hovudsakleg bestod av uendra enkelt chondrittisk material.
Drammenselva
Drammenselva er kjend som lakseelv frå Drammen og opp til Hellefossen ved Hokksund. Laksefisket varer fram til 1. november.
Historie
Tidlegare var Drammensvassdraget kjend for stor treforedlingsindustri med fleire papir- og treforedlingsbedrifter langs elva frå Vestfossen til Drammen.
243 Ida
Regionar
Idaiske regionar (geologiske særskilte område) er namngitt etter oppdagaren av asteroiden og stadene han jobba
Dorsa
Den einaste namngitte dorsum på Ida er Townsend Dorsum, namngitt etter Tim E. Townsend, eit medlem av bildeforskargruppa til romsonden Galileo.
Grøn sosialisme
Nemninga grøn sosialisme blir bruka av og om demokratiske sosialistar som òg er opptekne av økologi, altså miljømedviten venstresosialisme.
243 Ida
Krater
Dei idaiske kratera er namngitt etter berømte grotter.
Grøn sosialisme
Rundt 1970 var Ottar Brox og Hartvig Sætra sentrale i å leggje det teoretiske grunnlaget for ein grøn sosialisme i Noreg. Sætra si bok Populismen i norsk sosialisme i 1971, var særs viktig i denne samanhengen. Boka kom ut med ny tittel Den økopolitiske sosialismen frå 1973. Ho er komen i fleire opplag sidan. Hovudinnhaldet her kom til å få svært stor innverknad i Sosialistisk Venstreparti.
Somtid blir nemninga raud-grøn bruka om denne politiske retninga, som ein altså finn i SV og delar av Senterpartiet, men raud-grøn er også bruka i ei anna meining no for tida, om alliansar mellom «raude» og «grøne» parti, som det nemnde regjeringssamarbeidet.
Døme på grøne sosialistparti er dei nordiske venstrepartia i Nordic Green Left Alliance, mellom dei norske SV.
SV viser sin grøne sosialisme symbolsk i partilogoen, som har ein raud S og ein grøn V forma som ei plante.
SV oppstod i opposisjon til det dei meinte var det etablerte Arbeidarpartiet sin pro-kapitalistiske, teknokratiske og sentralistiske kurs, i tillegg til utanrikspolitisk usemje, mellom anna om EU og NATO.
SV meiner seg såleis å vere både raudare og grønare enn Arbeidarpartiet. Sjølv om partia no også samarbeider, er det visse motsetningar mellom dei i til dømes energi- og miljøpolitikken. SV fekk gjennom i regjeringserklæringa at det ikkje skal gjevast fleire konsesjonar til gasskraftverk utan CO2-handtering.
Neokhóri i Magnisía
Neokhóri (gresk Αφέτες) er ein landsby i periferieininga Magnisía i Thessalía i Hellas. Neokhóri var hovudsete i den tidlegare kommunen Afétes, som no er ei kommunaleining i kommunen Sør-Pílio.
Cosplay
Antrekka kan vera alt frå enkle klesplagg til særs detaljerte kostyme. Når cosplayarane går med kostymene sine prøvar dei å etterlikna karakteren si åtferd og kroppsspråk. Cosplay har blitt ein vanleg del av fan-samlingar til alle slags seriar, og her kan ein ofte finne cosplay-konkurransar.
Godøytunnelen
Godøytunnelen er ein undersjøisk vegtunnel på fylkesveg 658 i Giske kommune i Møre og Romsdal. Tunnelen går under Giskesundet mellom øya Giske og Valkveet på Godøya. Tunnelen er 3 844 meter lang, han når 153 meter under havet, og største stiging er 10 %. Godøytunnelen vart opna i 1989.
Det er ikkje tillate for fotgjengarar og syklistar å ferdast i Godøytunnelen.
Rekneskap
Rekneskap er ei oversikt over inntekter, kostnader, eigedelar og gjeld. Rekneskap er eit hjelpemiddel for å kunne vurdere den økonomiske stillinga for den som har avlagt rekneskapen, som til dømes ei verksemd. Døme på brukarar av rekneskap er verksemdsseigarar, offentlege styresmakter, bankar, låneinstitusjonar, investorar og tilsette.
Årsrekneskap
Rekneskapslova frå 1998 gjev alle rekneskapspliktige næringsdrivande å utarbeide eit årsrekneskap for rekneskapsåret. Dette omfattar all næringsverksemd som den næringsdrivande driv, og består av reslutatrekneskap, balanse osv. Dette vert sendt til det sentrale Rekneskapsregisteret i Brønnøysund og er normalt offentleg tilgjengeleg. Det er straffbart for slike næringsdrivande å ikkje sende inn årsrekneskap.
Kjelder
Laskentatoimi
Altetar
Altetarar (omnivorar) er dyr som har både plantar og dyr som primærnæringskjelde. Dei er ikkje spesielt tilpassa å fordøye kjøt eller plantar.
Mennesket er altetande då me både et plantar og kjøt frå dyr, fuglar og fisk, men me har høve til å påverke dietten vår sjølv.
Sjølv om der er rapportert om planteetarar som et kjøt og kjøtetarar som et plantar, syner definisjonen «altetar» til dei som et både plantar og kjøt som primærnæringskjelde.
25. februar
25. februar er den 56. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 309 dagar att av året (310 under skotår).
Vikøyri
Vikøyri, lokalt kalla berre Øyri, er kommunesenteret i Vik kommune i Vestland. Tettstaden har og ligg på sørsida av Sognefjorden. Vikøyri er eigentleg berre området mellom elvane Vikja og Hopra, men SSB brukar namnet om heile det tettbygde området, også det som ligg på sidene av elvene.
Spike Island i Cheshire
Spike Island er ei kunstig øy i Halton Borough i Widnes i England, mellom Sankey Canal og estuaret til Merseyelva. Det var her den kjemiske industrien starta i Storbritannia, og øya var ein giftig avfallsplass som er omgjort til eit naturområde. Øya er i dag ein ramsarstad som omfattar våtmark, parkområde og gangstiar. Ho ligg like ved vitskapsmuseumet Catalyst Science Discovery Centre.
Vikøyri
Her ligg dei to mellomalderkyrkjene Hove kyrkje og Hopperstad stavkyrkje, og Vik kyrkje frå 1877. Her ligg òg barne- og ungdomsskulen Flatbygdi skule. Industriverksemda Vik Verk er ei hjørnesteinsverksemd for staden.
Aiguille des Angroniettes
Aiguille des Angroniettes er eit fjell i Wallis-Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.
Spike Island i Cheshire
Virvaret av gamle kjemiske fabrikkar, jernbanelinjer, kanalar og industrielle dokkplassar og industriforureining, som hadde vorte eit rusta, giftig belte i villmarka, vart rydda opp og gjort om til skogsområde, våtmarksområde og grøntområde mellom 1975 og 1982. Eit lagerhus vart verande att og er i dag eit katalysatormuseum, det einaste vitskapsmuseumet i Storbritannia som berre omhandlar kjemi.
Şereflikoçhisar
Şereflikoçhisar er ein by og eit distrikt i provinsen Ankara i Sentral-Anatolia i Tyrkia, 148 km sør for byen Ankara. Byen har krnig 30 000 innbyggjarar.
Området ligg på ei tørr slette og får berre vatn frå Hirfanlı-reservoaret og den salte Tuzsjøen. Ei av dei store næringane i området er saltutvinning frå innsjøen.
Jomfrua
Jomfrua (frå latin Virgo) er eit stjernebilde rundt ekvator på himmelkvelvinga. Det er eit av stjernebileta i dyrekrinsen. Det ligg mellom Løva i vest og Vekta i aust, og er det nest største stjernebiletet på himmelen (etter Vasslangen). Ein kan lett finne biletet via den mest lyssterke stjerna, Spica.
Stjerner
Utanom Spica er andre lyssterke stjerner i Jomfrua β Virginis (Zavijava), γ Vir (Porrima), δ Virginis (Auva) og ε Virginis (Vindemiatrix). Andre, meir lyssvake stjerner som har namn er ζ Virginis (Heze), η Virginis (Zaniah), ι Virginis (Syrma) og μ Virginis (Rijl al Awwa).
Stjerna 70 Virginis har ein av dei første kjende exoplanetane, med ein stadfesta planet som er 7,5 gonger massen til Jupiter.
Stjerna Chi Virginis har ein av dei mest massive planetane som nokon gong er funne, med ein masse på 11,1 gonger massen til Jupiter.
Den sol-liknande stjerna 61 Virginis har tre planetar: ein er ei superjord og to har liknande masse som Neptun.
SS Virginis er ei variabel stjerne med ein merkbar raud farge. Ho varierer i storleiksklasse frå 9,6 til 6,0 over ein periode på kring eitt år.
Eksoplanetar
Det er verifisert 35 exoplanetar kring 29 stjerner i Jomfrua, inkludert PSR B1257+12 (tre planetar), 70 Virginis (ein planet), Chi Virginis (ein planet), 61 Virginis (tre planetar), NY Virginis (to planetar) og 59 Virginis (ein planet).
Djupromsobjekt
Fordi galaksehopen Virgo-hopen ligg innafor grensene til Jomfrua 5° til 12° vest for ε Vir (Vindemiatrix), har dette stjernebiletet særleg mange galaksar.
Somme døme er Messier 49 (elliptisk), Messier 58 (spiral), Messier 59 (elliptisk), Messier 60 (elliptisk), Messier 61 (spiral), Messier 84 (linseforma), Messier 86 (linseforma), Messier 87 (elliptisk og ei kjend radiokjelde), Messier 89 (elliptisk) og Messier 90 (spiral). Ein kjend galakse som ikkje er ein del av gruppa er Sombrero-galaksen (M104), ein uvanleg spiralgalakse. Han ligg kring 10° vest for Spica.
NGC 4639 er ein stavspiralgalakse som ligg 78 millionar lysår frå jorda (raudforskyving 0,0034). Dei ytre armane har mange kefeidar, som vert nytta som normallys for å finne astronomiske avstandar. På grunn av dette nyttar astronomar fleire kefeidar i NGC 4639 for å kaliprere supernovaer type 1a som standardlyskjelde for meir fjerntliggande galaksar.
Jomfrua har fleire galaksehopar, og ei av dei er HCG 62. Hickson-gruppa, HCG 62, ligg 200 millionar lysår frå jorda (raudforskyving 0,0137) og har ein stor, sentral elliptisk galakse. Ho har ein hetrogen halo av ekstremt varm gass som kjem av ein aktiv galaksekjerne i den sentrale, elliptisk galaksen.
M87 er den største galaksen i Virgo-hopen og ligg 60 millionar lysår frå jorda (raudforskyving 0,0035). Han er ei stor radiokjelde, dels på grunn av ein jet av elektronar som vart kasta ut av galaksen frå eit supermassivt svart hòl i sentrum. På grunn av denne jetten er han synleg i fleire forskjellige bølgjelengder, og er av interesse for astronomar som ønskjer å observere svarte hòl i ein unik galakse.
Verdsdel
Verdsdelar er store geografiske område jorda blir delt inn i. Dei baserer seg på dei ulike kontinenta og verdshava som skil dei, men òg på tradisjonelle verdsinndelingar bestemt av historie og kultur.
Jomfrua
Djupromsobjekt
M84 er ein annan elliptisk radiogalakse i stjernebiletet Jomfrua. Han ligg 60 millionar lysår unna (raudforskyving 0.0035). Astronomar har gjetta at farten til gasskya som krinsar rundt kjernen (kring 400 km/s) indikerer at det er eit objekt med masse 300 millionar gonger større enn sola, truleg eit svart hòl.
Verdsdel
Europa er til dømes ein verdsdel fordi han tradisjonelt er blitt oppfatta slik. Europearane har sett på seg sjølve som meir eller mindre eitt folk med ei felles kulturarv. Afrika har ingen slik tradisjon for å oppfatta seg som ein eigen verdsdel, kystområda har tvert imot tettast samband med områda på andre sida av havet. Fordi det er eit eige kontinent blir Afrika likevel rekna som éin verdsdel.
Jomfrua
Djupromsobjekt
Sombrero-galaksen, M104, er ein spiralgalakse 28 millionar lysår frå jorda (raudforskyving 0,0034), som ein ser frå sida. Han har ein bul i midten som ebstår av eldre stjerner som er større enn vanleg. Han er omgjeve av ein store, lyse kulehopar og har eit særs markant støvband av polysykliske aromatiske hydrokarbonar.
Verdsdel
Vanlegvis deler ein landmassane på jorda inn i fem eller sju verdsdelar:
Totalitarisme
Eit totalitært regime, eller totalitarisme, er ei styreform der regimet prøver å kontrollere flest mogleg personlege, økonomiske og politiske aspekt av livet til befolkninga.
Verdsdel
Fem verdsdelar:
Totalitarisme
Benito Mussolini var den første til å bruke omgrepet totalitært med ei positiv vinkling for å beskrive sitt eige diktatur. Eit kjenneteikn for totalitarisme er statens totale krav på statsborgarane sine.
Verdsdel
Sju verdsdelar:
Totalitarisme
Eit totalitært system skil seg dermed ikkje berre frå demokratia, men òg frå autoritære system, ved at det ikkje berre slår ned på opposisjonelle rørsler, men også krev aktiv og positiv oppslutning om regimet både i det private og det offentlege livet. Formålet vil dermed vere å gjennomføre store endringar i heile samfunns-strukturen, og ikkje berre å halde på makta.
Verdsdel
Arktis er ikkje ein verdsdel fordi det berre finst drivis, ikkje land, rundt Nordpolen.
Jomfrua
Djupromsobjekt
NGC 4438 er ein sær galakse med ein aktiv galaksekjerne, kring 50 millionar lysår unna jorda (raudforskyving 0,0035). Det supermassive svarte hòlet kastar ut jettar av materie og skapar bobler med ein diameter på opp til 78 lysår.
Totalitarisme
Totalitære system har vore tufta på ulike ideologiar og målsetjingar, til dømes:
Jomfrua
Djupromsobjekt
NGC 4261 har òg eit svart hòl, 20 lysår frå sentrum, med ein masse på 1,2 milliardar solmassar. Han ligg 45 millionar lysår frå jorda (raudforskyving 0,0075), og har ei uvanleg støvete skive med ein diameter på 300 lysår. I lag med M84 og M87, har NGC 4261 sterke emisjonar i radiospekteret.
Inde
Inde er ei lita elv i Belgia og Tyskland, og ei av sideelvane til Roer. Ho har sitt utspring nær Raeren aust i Belgia, og renn gjennom Aachen-Kornelimünster, Eschweiler og Inden. Elva munnar ut i Roer nær Jülich. På grunn av eit dagbrot for utvinning av brunkol vart elva i 2003 leia om til nær Inden-Lamersdorf.
Jomfrua
Djupromsobjekt
IC 1101 er ein enorm elliptisk galakse i galaksehopen Abell 2029 kring 1,7 milliardar lysår frå jorda. Med ein diameter på 5,5 million lysår, eller meir enn 50 gonger storleiken til Mjølkevegen, er han den største kjende galaksen i universet.
Totalitarisme
Verktøya som makthavarane nyttar i slike regime er hemmeleg politi, propaganda og undertrykking av all open kritikk mot regimet, ofte gjennom terror. Formålet vil ofte vere å få alle til å underkaste seg éin ideologi, eitt parti eller éin leiar.
Akaba
Akaba (arabisk العقبة, al-ʻAkabah , «Hinderet») er ein kystby i Jordan heilt nordaust i Raudehavet. Akaba er den største byen ved Akababukta og den einaste kystbyen i Jordan. Akaba er det administrative senteret i Akaba guvernement og eit stort turistmål i Jordan med gode badetemperaturar og rikt dyreliv i havet. Han er i dag mest kjend som ein badestad og dykkedestinasjon. Industri og handel er òg viktig i byen på grunn av den strategiske plasseringa som den einaste hamnebyen i landet.
Hirtshals
Hirtshals er ein by i Vendsyssel i Danmark. I 2018 hadde byen 5 857 innbyggjarar. Han var senter i Hirtshals kommune fram til den danske kommunalreforma i 2007, då Hirtshals kommune blei del av Hjørring kommune.
Akaba
Oldtida
Akaba har vore busett sidan 4000 fvt. og har drege fordel av å ligge strategisk til ved handelsrutene mellom Asia og Afrika. Ein trur dei første innbyggjarane var edomittar. Han var eit senter for edomittane, og seinare dei arabiske nabatearane i første hundreåret fvt. Den eldste kjende teksten med arabisk alfabet er ein inskripsjon som er funnen i Jabal Ram 50 km aust for Akaba.
Hirtshals
Hamna
Byen er kjend for fiske- og ferjehamna si. Han har ferjesamband med Kristiansand, Larvik, Langesund, Stavanger og Bergen i Noreg. I tillegg går det ferje frå Hirtshals til Tórshavn på Færøyane og Seyðisfjördur på Island. Hirtshals hamn blei utbygd i 1919–1931 og sterkt utvida i 1966. Ho er den nest største fiskehamna i Danmark etter omsett mengd, berre overgått av Esbjerg på sørvestkysten av Jylland.
Akaba
Oldtida
Dei ptolemaiske grekarane kalla han Berenike, og romarane Aila og Aelana. Akaba nådde gullalderen sin i romartida, då den lange vegen Via Traiana Nova førte sørover frå Bostra via Amman, og enda i Akaba, der han var knytt til ein veg vestover til Filistia og Egypt. Kring 106 evt. var Akaba ein av dei største hamnene til romarane.
Hirtshals
Hamna
Det går motorveg frå byen direkte til Aalborg og vidare til Tyskland.
Akaba
Oldtida
Kort tid etter den islamske erobringa kom han under styret til det islamske kalifatet og dynastia til omajadane, abbasidane, fatimidane og mamelukkane. I den tidlege islamske tida vart byen Ayla bygd. Denne vart skildra av geografen Shams Eddin Muqaddasi som ein by ved sidan av den verkelege busetnaden, som låg i ruinar like ved. Ruinane av Ayla (grave fram i 1980-åra av amerikanske og jordanske arkeologar) ligg nokre få minuttar nord for hovudvegen ved kysten.
Somme eventyr i det kjende 1001 natt refererer til Sinbad som reiser til sjøs frå Ayla.
Hirtshals
Museum
Nordsøakvariet i Hirtshals er eit av dei fremste saltvassakvaria i Norden, og tek særleg for seg livet i Nordsjøen. Akvariet er tilknytt Nordsømuseet. Sommarturismen knytt til museet og ferjetrafikken er betydeleg.
Nær Hirtshals fyr ligg Bunkermuseet Hirtshals. 10. batteri er det einaste utgrovne, komplette tyske forsvarsanlegget frå andre verdskrigen i Danmark som er ope for publikum.
Akaba
Oldtida
På 1100-talet kontrollerte kongedømet Jerusalem området og krossfararane bygde Helim-borga her, som er ganske godt bevart i dag. I tillegg bygde krossfararane festningsverk på den vesle øya Ile de Graye (i dag kjend som Faraoøya, nær kysten av Sinai), som i dag ligg i egyptisk farvatn, kring 7 km vest for Akaba.
I 1187 vart både Akaba og øya erobra av Saladin. Mamelukkane tok over i 1250 og bygde om fortet på 1300-talet under ein av dei siste mamelukk-sultanane, Qansah al-Ghouri.
På byrjinga av 1500-talet hadde Mamelukkdynastiet forsvunne og området kom under Det osmanske riket. I perioden som følgde vart byen mindre viktig, og var i 400 år ein liten fiskelandsby. Hamna i Akaba vart raskt viktig att etter at osmanarane bygde Hejazbanen, som knytte hamna til Damaskus og Medina.
Moderne historie
I fyrste verdskrigen vart dei osmanske styrkane tvinga til å trekke seg ut av Akaba etter eit raid, kjend som slaget ved Akaba, leia av T.E. Lawrence (kjend som Lawrence av Arabia) og dei arabiske styrkane til Sharif Hussein i 1917. Området vart då ein del av Kongedømet Hejaz, styrt av prins Faisal. Erobringa av Akaba førte til at ein kunne opne forsyningslinjer frå Egypt til arabarane og dei britiske styrkane lenger nord i Transjordan og Palestina, og enno viktigare, stoppe den tyrkiske offensiven mot den strategisk viktige Suezkanalen.
Akaba vart avstått av britane til Transjordan i 1925.
I 1965 prøvde kong Hussein av Jordan å gje Akaba rom til å vekse med å byte landområde med Saudi-Arabia. Mot 6000 km² ørkenland i det indre av Jordan, gav Saudi-Arabia 12 km med kystlinje sør for Akaba. Dette gav òg Jordan tilgang til det flotte korallrevet Yamanieh.
Akaba var ei viktig importhamn for irakiske varer i 1980-åra, fram til Golfkrigen.
Klima
Akaba har eit ørkenklima med ein varm vinter og steikande, tørre somrar.
Turisme
Akaba er kjend for strendene og dei luksuriøse hotella, og mange turistar kjem hit for å dykke, i tillegg til andre vassportar som brettsegling og snorkling. Her finst mange kafear som tilbyr mansaf, knafeh og baqlawa. Det tyrkiske badet (Hamam) bygd i 306 evt. er òg ein populær stad for både lokale og turistar. Akaba og Wadi Rum held kvart år Distant Heat Festival, ein årleg musikkfestival med elektronisk dansemusikk. Han finn stad 31. juli og 1. august kvart år med DJar frå Jordan, Midtausten og andre stader i verda. I 2006 var det 432 000 turistar som vitja Akaba. Kring 65 %, eller 293 000 av turistane var jordanske, medan kring 98 000 var europearar.
I nasjonale høgtider kjem jordanarar frå nord, særleg frå Amman og Irbid, til dei luksuriøse badestadane og sandstrendene her. I desse høgtidene kan det vere heilt utseld på hotella her.
King Hussein internasjonale lufthamn har fleire ruter til utlandet og ligg like ved Akaba. Frå her er det ruter til Amman, Sharm el-Sheikh, Dubai og Alexandria, i tillegg til fleire destinasjonar i Europa.
Kjelder
''
Inde
Småelvane Omerbach, Otterbach, Saubach, Vichtbach og Wehebach renn ut i Inde.
Breivasselva
Breivasselva er ei elv i Ringerike kommune. Elva, som startar ved utløpet av Breivannet, ligg i Brekkebygda, nordvest for Sokna i Soknedalen, og renn ut vest i Langvannet. Ho inngår i Rudsvassdraget, som er ein del av Soknavassdraget.
Inde
Keisar Ludvig I av Det tysk-romerske rike grunnla klosteret Kornelimünster ved ein av overgangane i 815.
Ngāti Kurī
Ngāti Kurī er ein maori-iwi frå regionen Northland på New Zealand. Folketalet er 4 841.
Ngāti Kurī fører slekta si attende til Pōhurihanga, kapteinen på Kurahaupō som var kanoen fleire maorislekter kom til New Zealand med.
Ngāti er maori for 'stamme' og kurī tyder 'hund'.
Jomfrua
Djupromsobjekt
Jomfru har òg kvasaren 3C 273, som var den første kvasaren som vart identifisert. Med ein storleiksklasse på ~12.9 er han òg den mest lyssterke kvasaren på himmelen, optisk sett.
Terje Halvorsen
Terje Halvorsen er ein norsk historikar som har spesialisert seg på temaer knytte til norsk arbeidarrørsle si historie. Han har mellom anna skrive fleire bøker om NKP, og AUF si offisielle historie.
Halvorsen er son av tidlegare formann i NKU og nestleiar i SV Roald Halvorsen.
Dimorf sopp
Dimorfe soppar er soppar som kan eksistere i fleire former, som mugg, gjær eller som enkle filament. Eit døme er Penicillium marneffei, som:
Trengsel bru
Trengsel bru er ei bogebru på E6 i Sørfold kommune i Nordland. Brua går over Nordfjorden og er 179 meter lang. Ho vart opna 1966 saman med resten av vegen mellom Fauske og Sommerset. Like ved brua kan ein sjå utløpet til ein av jarnbanetunnelane på den planlagde Polarbanen som vart påbyrja under andre verdskrigen.
Torfinn Sigurdsson
Torfinn Sigurdsson òg kalla Torfinn den mektige (Þorfinnr inn riki) levde i tida. Han var jarl på Orknøyane, først saman med dei tre halvbrørne sine, seinare saman med brorsonen Ragnvald, og til sist aleine, til han døydde omkring 1065.
Norrøne kjelder
Livet hans er skildra mest detaljert i Orknøyingasoga og han er nemnt i soga om Olav den Heilage. Dei norrøne sogene er rekna som usikre kjelder, då dei vart nedskrivne omkring 200 år i ettertid. Ein trur likevel at Orknøyingasoga gir truverdige opplysningar om dei viktigaste hendingane i livet til orknøyjarlane i tida etter år 1000, særleg der ein finn støtte frå samtidige skaldevers, slik som her i «Torfinnsdråpa» av Arnor jarlaskald og «Kalvsflokk» av Bjarne Gullbrarskald.
Familie
Far til Torfinn Sigurdsson var orknøyjarlen Sigurd Lodvesson Digre (Sigurd Digre) og mor hans var Plantula, truleg dotter til den skotske kongen Malcolm II (Melkólms Skotakonungs). Han hadde tre eldre halvbrør, Sumarlide, Einar (Vrangmunn) og Bruse. Han vart gift med Ingebjørg Finnsdotter, dotter til Finn Arnesson og han var far til orknøyjarlane Erlend Torfinnsson og Pål Torfinnsson, og såleis farfar til Magnus Erlendsson den heilage og Håkon Pålsson. Skalden Arnor jarlaskald skal ha vore gift men ein slektning av Torfinn.
Liv og lagnad
Torfinn blir nemnt første gongen i Orknøyingasoga (kap. 12/13) der det blir fortalt at faren sende han til fostring hjå morfaren, skottekongen. Dette hende då Sigurd jarl drog på herfærda til Irland, der han fall i slaget ved slaget ved Clontarf. Torfinn var då fem år gamal, og morfar hans, kong Malcolm II, let han få Caithness (Katanes) og Sutherland, gav han jarlsnamn, men sette menn til å styre landet saman med han. Soga fortel at han «vart snart vaksen» og han vart ein oveleg stor og sterk mann, svart på hår og ein djerv kar.
Striden med halvbrørne
Det ser ut til at det store riket som Sigurd Lodvesson hadde rådd over, fall saman då han døydde. Ungguten Torfinn fekk styringa med områda på fastlandet, medan halvbrørne hans, dei tre eldste sønene etter Sigurd jarl, rådde berre over kvar sin tredjepart av det opphavelege øyriket, Orknøyane og Shetland. Sumarlide jarl døydde etter berre nokre få år, og då vart det stor usemje mellom brørne om delinga av riket. Torfinn jarl kravde å få noko av riket på øyane, men Einar jarl meinte at han alt hadde fått meir enn ein tredjepart av av faren sitt opphavelege rike og ville ikkje unne Torfinn noko skifte. Sogene skildrar Einar jarl som ein hardstyrar og legg vekt på at han var den konfliktskapande i relasjon til både bøndene og brørne. Omkring 1018 vart det nære på krig mellom dei to brørne, men broren Bruse jarl gjekk i mellom og fekk i stand ei fredeleg semje slik at Torfinn fekk den eine tredjeparten av øyane. Ein ny mann, Torkjell Åmundesson frå Sandvik på Rossøy, kom til å spele ein viktig rolle i tilhøvet mellom brørne. Han kom i usemje med Einar jarl og reiste i eksil til Katanes og fekk opphald hjå Torfinn jarl. Der skal han ha blitt fosterfar til Torfinn og vart kalla Torkjell Fostre. Dei var begge på vitjing hos kong Olav i Noreg og vart vel tekne i mot der. Det blir sagt i soga at då Torfinn reiste attende til Orknøyane, skildest kongen og jarlen i stort vennskap. Seinare kom det til eit forlik mellom Einar jarl og Torkjell Fostre, men det enda likevel med at Torkjell drap Einar jarl i eit bakhald. Drapet skjedde omkring år 1020, etter eit gjestebod hos Torkjell, og det var det «ingen som kom seg til å hemne drapet». Då vart det på nytt usemje om delinga av riket. Bruse jarl tok til seg tredjeparten som Einar hadde styrt, men Torfinn jarl gjorde krav på halvparten av riket på øyane. For å få hjelp i arvestriden, reiste Bruse jarl til kong Olav Haraldsson i Noreg. Då gjekk det slik til at Torfinn òg reiste til Noreg; han meinte at han frå før var ven med kong Olav og rekna med å få støtte for si sak, hjå han.
Fredsmekling hjå kong Olav
Venteleg trudde begge at dei kom til ein ven som ville hjelpe dei med å løyse konflikta; i staden møtte dei ein konge som var mest instillt på å utnytte stoda til sin eigen fordel. Sogene skildrar i omstendelege ordelag korleis kong Olav med truslar og lovnadar, spela dei to jarlane opp mot kvarandre. Han tok Ragnvald, sonen til Bruse jarl som gissel, og han la tydeleg for dagen at om ikkje Torfinn jarl underordna seg den norske kongen, ville han ikkje kom derifrå i live. Alt tyder på at det heile enda med at både Bruse og Torfinn gav kong Olav rådvelde over jarleriket; dei lova han truskap og gav eidane sine på det. Skalden Ottar Svarte gjorde omkring 1023 diktet «Hovudløysinga» til kong Olav, der det er nemnt i 19. verset: I norsk historieskriving er det blitt hevda at Orknøyane etter dette vart lagt under norsk styring, men det er vanskeleg å sjå at den norske kongen på denne tida fekk reell makt og rådvelde over Orknøyane. Dette står òg i motsetning til den eldste kjelda som gir konkret opplysning om det norske herredømet over Orknøyane, Beretningen om Hamburg stift av Adam av Bremen (sjå ref), der det går fram at det var kong Harald Hardråde som la under seg øyane, så seint som i 1066.