cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chang Jiang
Geografi
Elva har sine kjelder i ein isbre vest for fjellet Geladandong i fjellkjeda Dangla i den austlege delen av Tibetplatået. Ho renn gjennom dei austlege delane av provinsen Qinghai og snur så sørover og borar seg i ei djup dalfure langs Sichuans grense mot Den autonome regionen Tibet og inn i provinsen Yunnan.
Langs dette øvre løpet fell elva frå ei høgde på 5 000 meter til under 1 000 meter. Ho renn så vidare, no nordaustover, til Yibin i Sichuan (der 305 moh). Lengre opp er elva ikkje lenger farbar med elvebåtar anna enn i kortare strekk. Ved Chongqing har elva allereie kome ned til 192 moh. Mellom Chongqing og Yichang (40 moh), ein distanse på om lag 320 km, følgjer elva gjennom Yangtzekløftene, men det avsnittet er ikkje lenger dramatisk då dei strie straumane er blitt kjempeinnsjøen som er skapt bak demninga i dei tre kløftene.
Langs heile løpet får elva tilløp frå mange andre elver. På ferda si gjennom provinsen Hubei får Yangtze meir vatn frå tusenvis av innsjøar. Den største av dei er Dongtingsjøen, som ligg ved grensa mellom Hunan og Hubei og som i sin tur har blitt mata av dei fleste av elvane i Hunan. Ved Wuhan møter ho den aller største sideelva, elva Han, som fører vatn frå så langt unna som det sørlege Shaanxi.
I den nordlege delen av provinsen Jiangxi ligg Poyangsjøen, den største innsjøen i Kina Han har Yangtze som utløp. Elva renn så nord- og austover gjennom provinsane Anhui og Jiangsu, mottar endå meir tilløp frå tallause mindre innsjøar og elvar, og når så til slutt Austkinahavet ved Shanghai.
Fire av dei fem største ferskvassjøane i Kina bidreg til vassføringa i Yangtze.
Det er vanleg å dele inn elva i fire avsnitt:
Emeritus
Emeritus og emerita (frå latin: uttent) er vanlege nytta nemningar om mannlege (emeritus) og kvinnelege (emerita) professorar som har gått av frå stillinga ved eit universitet på grunn av høg alder, professor emeritus. Ofte er ein professor emeritus framleis i teneste på universitet ei tid framover, men då på eit lausare grunnlag enn tidlegare, men emeritus er inga offisiell stillingsnemning.
I somme høve vert nemningane òg nytta for andre pensjonerte tenestemenn med akademisk utdanning, framfor alt biskopar som har gått av, biskop emeritus.
Durağan
Durağan er ein by og eit distrikt i provinsen Sinop i Svartehavsregionen i Tyrkia. Byen har kring 7 000 innbyggjarar (2010).
Submission-bryting
Submission-bryting (engelsk submission wrestling) inkluderer stilartane:
Durağan
Byen ligg der Kizil-elva tar imot sideelva Gökırmak like før ho kryssar den siste store fjellkjeda på veg mot Svartehavet.
Simusjir
Ei rekkje vulkanar (opp til 1539 moh.) dannar øya, som er 59 km lang og 12 km brei med eit areal på 227,6 km². Ein kaldera på 7,5 km i diameter ligg nordaust på øya og delvis under vatn. Midt på øya ligg Prevotoppen og i sørvest ligg Zavaritskij kaldera med tre kalderaer inni kvarandre.
Administrativt høyrer øya til Sakhalin oblast.
Historie
Ainufolket og aleutarar busette seg på Simusjir på 1800-talet.
Nordaust på øya ligg Broutonbukta som den sovjetiske marinen nytta som ein hemmeleg ubåtbase mellom 1987 og 1994. Restane av basen kan ein sjå tydeleg på satellittbileta. I dag er ikkje øya busett og fleire sovjetiske landsbyar, som Kraternyj er forlatne.
Wrestling
Wrestling er ei form for bryting som ikkje er ein kampsport. På engelsk vert sporten kalla «professional wrestling», trass i at ein ikkje har noko anna namn på sporten på amatørnivå.
Omgrepet «fribryting»
På moderne norsk vert «wrestling» og «fribryting» meir eller mindre rekna som synonyme omgrep.
Når det gjeld omgrepet «fribryting», så er det blitt hevda at NM i fribryting berre har blitt arrangert i perioden 1948-54. Men den gongen refererte ein til brytestilarten som finst i OL, som i dag blant anna vert kalla fristil-bryting. I slik samanheng har norske medium stort sett slutta å referera til «fribryting», i tydinga wrestling.
577 Rhea
577 Rhea er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. oktober 1905 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Geir Pollestad
Karriere
Geir Pollestad er utdanna jurist ved Universitetet i Bergen og har tidlegare studert økonomi og administrasjon ved Høgskolen i Stavanger. Han har vore aktiv i Senterungdommens landsforbund og sat frå 2001 til 2003 som politisk nestleiar. Frå 2003 til 2005 var han visepresident i Nordiska Centerungdommens Förbund som representant for Senterungdommen.
Ved Stortingsvalet i 2005 var Pollestad tredjekandidat for Hordaland Senterparti.
Neumünster
Neumünster er ein by i Tyskland ved elva Stör i delstaten i Schleswig-Holstein med om lag 80 000 innbyggjarar. Byen vart først nemnd i historiske dokument som landsbyen Wippendorf i 1127. Neumünster er venskapsby med Gravesend i Storbritannia.
Det vonde auget
Det vonde auget, det vonde eller drepande blikket, er den makta eller evna som folk i ulike kulturar trur at levande eller døde menneske, dyr, guddommar eller ånder, har til å kunne skade menneske eller dyr ved berre å sjå på dei.
Redsla for slike krafter finn ein verda over i både gamal og ny tid, ikkje minst i folketrua, men òg i religionar, og er av urgamalt opphav. Det vonde auget er mellom anna eit fenomen kjend frå sumerske, babylonske, assyriske, jødiske og kristne skifter (Bibelen). I folketrua vert vanlegvis kvinner som står brud, svangre kvinner, små born, og dessutan husdyr, rekna for særs sårbare og utsette for det vonde auget.
Symbola er ofte ulike frå kultur til kultur, og dei kan kombinere det vernande med det lukkebringande. I landa rundt Middelhavet er gesten corona (italiensk for horn), eller mano cornuta (hand med horn), rekna som ei verksam hjelp mot det vonde auget. Gesten har opphav i antikkens Hellas.
Sjå òg
Magi
Prosper Avril
Prosper Avril er ein tidlegare president i Haiti som har vore ein av dei mest innflytnadsrike personane i den haitiske politikken dei siste tretti åra.
Avril var leiaren for ein militærjunta som tok makta 17. september 1988, og sat med henne fram til 10. mars 1990, då Hérard Abraham vart konstituert som president. Han vart seinare arrestert, og sikta av ei rekkje menneskerettsorganisasjonar for alvorlege lovbrot og mange brot på menneskerettane. Han vart også arrestert i 2001, kort tid etter at Jean-Bertrand Aristide vart vald til president, då med grunngjevinga «komplottforsøk mot staten». Han vart halden i fengsel trass i to rettslege avgjersler som gav ordrar om lauslating. Avril slapp ikkje ut att før Aristide måtte gå i eksil i februar 2004.
Han hadde også ei svært høg stilling under regima til François «Papa Doc» Duvalier og Jean-Claude «Baby Doc» Duvalier.
Blodplasma
Blodplasma er den flytande komponenten til blod, der blodcellene er fjerna. Serum er det same som blodplasma bortsett frå at koagulasjonsfaktorar (som t.d. fibrin) er fjerna.
Krystallnatta
Krystallnatta (tysk die Kristallnacht, die Reichskristallnacht eller die Pogromnacht) er nemninga på natta mellom 9. november og 10. november 1938, og markerer starten på ei dramatisk opptrapping av jødeforfølgingane i Nazi-Tyskland. Nazistane innleidde da omfattande pogromar i Tyskland og Austerrike. Det er rekna med at rundt 200 jødar blei slått i hel denne natta, 267 synagoger blei brende ned og over 7 500 butikkar blei vandaliserte. I tillegg blei meir enn 26 000 jødar førte til konsentrasjonsleirar, hovudsakleg til Buchenwald, Dachau og Sachsenhausen.
Blodplasma
Plasma liknar myse av utsjånad (transparent og svakt stråfarga). Det består for det meste av vatn, blodproteinar, og uorganiske elektrolyttar. Plasma tener som transportmedium for glukose, lipidar, hormon, metabolske sluttprodukt, karbondioksyd og oksygen. Plasma sin transportkapasitet for oksygen er mykje lågare enn den til hemoglobin i dei raude blodlekamane. Kapasiteten kan auka under hyperbare tilstandar. Plasma er lagrings- og transportmedium til koagulasjonsfaktorar og proteininnhaldet er naudsynt for å oppretthalda blodet sitt kolloidosmotiske trykk.
Krystallnatta
10. november var fortaua fulle av knust glas frå dei jødiske forretningane, og dette var grunnen til at denne forfølginga fekk dette namnet. Etter krystallnatta blei dei tyske og austerrikske jødane ilagde ei kollektiv bot på éin milliard mark, tilsvarande 4000 mark for kvar enkelt jøde.
Før 1930-åra hadde mange askenasiske jødar busett seg i Tyskland. Fredag 28. oktober 1938 blei omkring 17 000 av dei utan forvarsel samla midt på natta og deporterte til Polen. Mange av dei hadde budd i Tyskland heile sitt liv, og nokre var dekorerte krigsveteranar frå første verdskrigen som hadde kjempa for Tyskland.
Den polske regjeringa nekta å sleppe dei inn i landet, og det betydde at dei måtte opphalde seg i ingenmannsland mellom grensestasjonane ein kald dag og ei natt, inntil tyske myndigheiter klarte å overtale polakkane til å sleppe dei gjennom.
Herschel Grynszpan, ein tysk jøde som hadde flykta til Frankrike, fekk eit brev frå familien sin om dei forferdelege omstenda omkring denne deportasjonen. I eit forsøk på å lette situasjonen deira, vende han seg dei neste dagane fleire gonger til Ernst vom Rath, tredjesekretæren ved den tyske ambassaden i Paris. Vom Rath hadde ikkje til hensikt å hjelpe til, og måndag 7. november skaut Grynszpan han i magen. Han avfyrte tre skot til som bomma. To dagar seinare, den 9. november, døydde vom Rath.
Mordet på vom Rath blei eit påskot for ein pogrom mot jødane i heile Tyskland. Angrepet skulle sjå ut som om det var spontant, slik at verda skulle sjå at tyskarane slo tilbake i avsky mot jødane. Men det var iscenesett av tyske myndigheiter, med Reinhard Heydrich som hovudansvarleg. Regjeringa sette nazipartiet sine organisasjonar og delar av det regulære politiet i gang med å organisere opptøyane.
Behandlinga av dei jødane som vart førte til konsentrasjonsleirane var svært brutal, men dei fleste blei sleppte fri i løpet av tre månader mot at dei lova å forlate Tyskland. Nazistane hadde på denne tida enno ikkje utarbeidd «den endelege løysinga», planen om utrydding av jødane, og deportasjon eller «frivillig» utvandring blei derfor framleis sett som ei løysing på det nazistane refererte til som «jødeproblemet».
Ein reknar med at ca 200 jødar blei slått i hel under sjølve krystallnatta. I tillegg kjem mellom 2000 og 2500 dødsfall i konsentrasjonsleirane blant dei som blei arrestert under eller rett etter krystallnatta.
I Austerrike blei dei fleste av Wien sine 94 synagogar og bønehus heilt eller delvis øydelagde. Jødar blei grovt audmjuka, blant anna ved at dei blei tvinga til å skure fortaua dagen etter mens dei blei skjelte ut. Audmjukinga blei spesielt sterk fordi mange av dei som deltok, var deira tidlegare kjende og naboar.
Krystallnatta førte til sterke reaksjonar frå andre land. I resten av Europa og i Nord-Amerika førte det til ei diskreditering av nazistiske rørsler. Mange aviser fordømte pogromen, og enkelte samanlikna det med pogromane i tsar-Russland i 1880-åra. USA tilbakekalla ambassadøren sin frå Berlin, men avbraut ikkje det diplomatiske sambandet.
Forfølginga og den økonomiske skaden som ramma tyske jødar, enda ikkje med pogromen. Dei blei pålagde ei kollektiv bot på ein milliard mark for mordet på von Rath. I tillegg blei forsikringsoppgjeret på omkring seks millionar mark utbetalt til regjeringa, i staden for til eigarane av dei skadde eller øydelagde eigedomane.
Blodplasma
Laboratoriebruk av plasma og serum
Til laboratorieføremål vert plasma teke frå fullblod. For å hindra levring, vert ein antikoagulant, t.d. citrat eller heparin tilsett blodprøven med det same den er teken. Som oftast er antikoagulanten i prøverøyret før blodprøven vert teken. Prøven vert deretter sentrifugert for å skilja plasma frå blodcellene. Plasma kan frysast ned til under -80°C nær sagt så lenge som helst for å verta analysert seinare.
Krystallnatta
Krystallnatta utløyste såleis ein ny fase i dei antisemittiske aktivitetane i Tyskland, og kan i ettertid sjåast som det første seriøse steget i retning av forsøket på å systematisk utrydde jødane.
Blodplasma
Laboratoriebruk av plasma og serum
Til mange biokjemiske laboratorieprøvar kan plasma og serum brukast om ein annan. Serum liknar plasma i samansetjinga, men manglar koagulasjonsfaktorane. Ein får framstilt serum ved å lata ein blodprøve levra seg (koagulera) før sentrifugeringa. Til dette føremålet kan det brukast prøveglas som inneheld t.d. glasperler eller eit pulver for å framskunda koagulasjonen, og ein gel som er laga slik at den vert sitjande som ein propp mellom væske- og cellelaga i glaset etter sentrifugeringa, og gjer utskilinga av blodcellene meir lettvint.
Snøfonn
Ei snøfonn er ein haug av snø som vinden (snøfokk) har blese saman. Dei liknar sanddyner, som vert danna på liknande måte. Vinden flyttar lett snø, som fell til bakken når vinden vert svekka, vanlegvis mot ein fast lekam.
Blodplasma
Laboratoriebruk av plasma og serum
Koagulasjonsprøvar, som t.d. INR krev at alle koagulasjonsfaktorane vert tekne vare på. Serum er derfor ikkje tenleg for desse prøvane. Det vert vanlegvis brukt eit vakuumrøyr tilsett citrat til slike prøvar. Den antikoagulerande styrken til citrat står i samsvar med konsentrasjonen og vert teken omsyn til når prøveresultatet vert rekna ut.
Serum vert føretrekt i mange prøvar fordi antikoagulantar i plasma stundom påverkar resultata. Ulike antikoagulantar påverkar ulike analyser. Når ein brukar serum kan same prøven nyttast til mange analyser.
Blodgjevarar som av ei eller anna årsak ikkje kan gje fullblod, kan gje plasma. Dette føregår ved at det vert tappa fullblod frå blodgjevaren, deretter vert blodlekamane separerte frå blodet og gjevne attende til han. Plasma vert så sendt til fraksjoneringsanlegg for å verta sterilisert og handsama vidare. I denne prosessen får ein mellom anna laga konsentrat av koagulasjonsfaktorane VIII og IX som blødarar treng, og albumin som vert nytta t.d. ved brannskader.
Bakgrunnsstoff
Blood
Snøfonn
Dei påverkar trafikkforholda, og kan ofte gje same konsekvensar som eit kraftig snøfall. Ein finn ofte snøfonner langs vegar, som langs midstripa av vegen. I fjellområde kan ein lage snøgjerde eller skigardar på vindsida av vegen for å samle opp snøen i fonner langs gjerde før den når vegen.
Snøen bles vanlegvis frå høge område, som ei vidde eller ein ås.
Svampar
Svampar (Porifera) er ei rekkje dyr som lever fastsitjande i havet og tropisk ferskvatn. Dei manglar både vev som nervar og musklar og eit fast symmetrisk kroppsplan, og er såleis den mest primitive fleircella dyregruppa me kjenner til. Det finst over 5000 kjende artar innanfor tre klasser, og fossil av gruppa er påvist heilt attende til over 600 millionar år sidan.
Blått auga-galaksen
Blått auga-galaksen (katalogisert M64 og NGC 4826) er ein spiralgalakse som ligg rundt 17 millionar lysår unna i stjernebiletet Berenike sitt hår. Galaksen er kjend for det spesielle mørke bandet av støv framfor galaksen sin kjerne som har gjeve han namnet. Galaksen er òg spesiell ved at interstellar gass i dei ytre regionane roterer i motsett retning av resten av galaksen.
Aktiv stjernedanning føregår i skiljet mellom rotatsjonsretningane då gassen der blir komprimert og trekkjer seg saman til nye stjerner. Det er teorisert at den motsette rotasjonen til gassen skyldast at Blått auga-galaksen for rundt éin milliard år sidan absorberte ein mindre galakse som den kolliderte med. Denne galaksen er no nesten fullstendig øydelagd, men teikn på kollisjonen eksisterer framleis i form av den bakoverroterande gassen.
Svampar
Levesett
Svampar er fastsitjande, vasslevande organismar som lever av å filtrera næringsstoff frå omgjevnadane. Dette syt dei for gjennom såkalla choanocyttar; flagellceller som pumpar vatn inn og ut av kroppsholrommet og tek opp eventuelle næringspartiklar frå dette. Ein svamp kan pumpa eit tonn med vatn for å få tak i eitt gram næring.
Svampar har både kjønna og ukjønna formeiring. Dei er tvikjønna, og har ytre befruktning. Ved ukjønna formeiring brekk det av eit stykke frå foreldreorganismen, som vert ført med vassmassane til ein plass det kan gro fast og veksa til ein ny svamp, genetisk identisk med opphavet. Ved kjønna formeiring slepp alle svampane i eit område ut egg og sæd i vatnet samstundes, som regel ved fullmåne. Desse kan i nokre tilfelle danna bilateralsymmetriske larvar.
Celletypar i svamp
Svampar er bygd opp av tre hovudcelletypar.
Pinacocyttar dannar pinacodermen, som tilsvarar epidermis og er det næraste svampane kjem ekte vev. Dette er flate og tynne celler som naturleg nok ligg på utsida av dyret, og som hjå somme artar finst spesialisert til porocyttar – røyrforma celler som ligg i mesohyl-laget og regulerer vasstraumen inn i sjølve kroppen.
Det tidlegare nemnde mesohyl-laget er eit gele-aktig lag som ligg under pinacodermen. Her finn me mesenchymecellar eller amøbocyttar – amøboide celler som kan spesialiserast til ei rekkje funksjonar; reproduksjon, lagring og transport av næringspartiklar, reparasjon av veggar og danning av spiklar, som har ein avstivande, skjelett-aktig funksjon.
Choanocyttane dekkjer dei indre kamrane og er ansvarlege for vasstraumen i svampen. Denne syt dei for med såkalla flagellar, små ”hår” som skapar straumar med rørslene sine. Kvar choanocyttcelle har ei lita microvilli-krage som filtrerer næringspartiklar ut av vatnet flagellen pumpar inn.
Kroppsform hjå svamp
Me skil mellom tre ulike oppbygnadsmodellar for svamp; ascon, sycon og leucon.
Ascon-forma førekjem berre hjå kalksvampar (klasse Calcarea), og er den enklaste og sjeldnaste varianten. Her er sjølve dyret forma som ein slags vase, med eit stort, ope holrom og tilnærma rette veggar. Choanocyttcellane er plasserte i sjølve spongocoelomet (~kroppshola), og flagellrørslane deira pumpar inn vatn gjennom ostia og ut gjennom osculum.
Sycon-forma vert funne både i Calcarea- og Hexactinellida-svampar, og har mest sannsynleg utvikla seg frå ascon-varianten. Skilnaden er at veggane i ein sycon-svamp ligg i folder, med choanocyttar i radialkanalane (dei innvendige foldane). Desse pumpar vatn inn gjennom dermalporer – små opningar i innstrøymingskanalane (dei utvendige foldane) – og ut gjennom osculum.
Den tredje og vanlegaste kroppstypen er leucon-forma, som me finn i alle tre klassane av svamp. Her består mesteparten av dyret av porøse veggar, medan spongocoelomet er redusert til ein enkel vassutstrøymingskanal. Choanocyttane ligg i eigne kammer, og har same funksjon som i ascon- og sycon-svampar: her pumpast det vatn inn gjennom dermalporene og ut gjennom osculae via utstrøymingskanalar.
Klassifikasjon
Ved å sjå på korleis desse spiklane er bygd opp kan ein lett bestemma kva for klasse svampen høyrer til. I kalksvampar er dei nåleforma, tre- eller firkanta, og består av kalk. Glassvampane har på si side sekskanta spiklar av kisel, ofte arrangert i kompliserte mønster. Dei såkalla badesvampane i klassa Demospongiae har anten firkanta eller nåleforma kiselspiklar, eit proteinskjelett av spongin eller begge delar.
Jules Verne
Verne var fødd i Nantes i Frankrike og voks opp på ei øy i elva Loire. Han døydde i Amiens.
Utval av verk som finst på norsk
Dei verka som har kome i norsk omsetjing, har i stor mon vore avstytta og omarbeidde utgåver. Av mange av bøkene finst det fleire omsetjingar og reviderte opplag, og dei har òg hatt ymse ulike namn. Fleire av nynorskomsetjingane gjekk som framhaldsforteljingar i Norsk Barneblad før dei kom ut som bøker. I lista nedanfor kjem det franske namnet først, så dei nynorske (om det finst), og så bokmålsnamn.
Ei meir utførleg liste over omsetjingar kan ein finna hjå Norsk Oversetterleksikon.
Vidarforlaget held for tida på med nye omsetjingar til bokmål av bøkene som Jules Verne kalla «les voyages extraordinaires», reiseeventyra.
Bergen Storsenter
Bergen Storsenter, som òg vert kalla Bystasjonen, er eit kjøpesenter i eit bygningskompleks i sentrum av Bergen. Kjøpesenteret Bergen Storsenter, som ligg under eigedomsselskapet Thon Eiendom og har om lag 72 butikkar med om lag 700 tilsette, er samanknytt med den offentlege rutebussterminalen Bystasjonen med sin haldeplass for bybanen, Bystasjonen haldeplass, og dessutan eit stort offentleg parkeringshus i tre plan for personbilar, Bygarasjen. Hovudtilkomsten til Bystasjonen og Bygarasjen går gjennom kjøpesenteret. Ettersom den sentrale rutebilstasjonen i byen har vore her i lange tider, opphavleg kalla Busstasjonen, seinare kalla Bystasjonen, som framleis er namnet på bussterminalen, vert kjøpesenteret òg ofte kalla Bystasjonen.
Bystasjonen er hovudsenter for kollektivtransport med rutebuss i Bergen, med haldeplassar for både lokalbussar og langdistansebussar. Senteret ligg rett ved jarnbanestasjonen Bergen stasjon, med innelukka fotgjengarovergang over Kaigaten til jarnbanestasjonen.
Kyklop
Kyklopar (gresk κύκλωψ [kyklops], «rundauge») er ein type kjemper i gresk mytologi og dikting som er kjenneteikna ved at dei berre har eitt auge. Frå mytane kan det skiljast ut to generasjonar av kyklopar.
Dei første kyklopane
Desse var avkom av Uranos og Gaia. I følgje Hesiod var dei sterke, sta og motbydelege. Mytane namngjev tre kyklopar; Arges, Brontes og Steropes som tyder tore, lyn og lys. Uranos frykta styrken deira og stengte dei inne i Tartaros. Seinare sleppte ein annan son av Uranos og Gaia – Kronos – dei fri. Etter at dei hadde hjelpt Kronos med å styrte og kastrere faren, vart dei igjen innestengd i Tartaros. Frå her vart dei sett fri av Zevs for å smi lyn for han, til bruk i kampen mot Kronos og dei andre titanane.
Kyklopane skapte òg treforken til Poseidon, pil og bogen til Artemis og hjelmen som Hades gav til Persevs. Dei var òg smedsveinar hos Hefaistos. Kyklopane vart drepne av Apollon etter at Zevs hadde drepe sin eigen son Asklepios med eit lyn smidd av dei.
Seinare segner seier at det er kyklopane som har bygt dei gigantiske steinmurane som står att etter Tiryns (Tíryntha) og Mykene. Det heiter seg òg at lyden som kjem frå aktive vulkanar er kyklopane som arbeider.
Dei andre kyklopane
I følgje denne myten er kyklopane einauga kjemper som bur på ei øy. Ein namngjeven kyklop, Polyfemos, var son av Poseidon.
I Odysseen av Homer kjem Odyssevs til kyklopøya og finn ei hole, der dei forsyner seg av mat som står framme. Det viser seg å vere hola til Polyfemos, som kjem heim og stenger utgangen for mennene. Så starta han å ete dei – to kvar dag. Odyssevs byr Polyfemos å drikke ein sterk vin han har med seg, og når kyklopen i godt lune spør om namnet på framandkaren, svarar Odyssevs: «Ingen». Når Polyfemos har sovna, tar mennene eit herda spyd som dei køyrer ned i auga til kyklopen. Kjempa set i å skrike, slik at naboane hans spør om det er noko som plagar han. Polyfemos seier at «Ingen» plagar han, og dermed kjem heller ingen å hjelper han.
Opphav
Sidan kyklopane er kjent for smedkunsten sin, har nokre forskarar foreslått at opphavet til dei einøygde kyklopane kan kome av at smedar nytta ein skinnlapp over det eine auget for å verne seg mot gneistar.
Den andre generasjonen av kyklopar har lite med dei første å gjere. Dei vert aldri nemnde i samband med smiing. Mange meiner at Polyfemos ikkje var kyklop før Homer gjorde han til det i Odysseen. Eitt forslag er at Polyfemos har høyrt til triamantane, som i kretiske segn var menneskeetande uhyre som hadde eit tredje auge i bakhovudet.
Kozaklı
Kozaklı, tidlegare Hamamorta, er ein by og eit distrikt i provinsen Nevşehir i Sentral-Anatolia i Tyrkia. Byen har kring 7 000 innbyggjarar (2010), medan distriktet har kring 15 000. Distriktet ligg kring 1275 meter over havet.
578 Happelia
578 Happelia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 1. november 1905 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Kornett
Kornett er eit messingblåseinstrument som liknar mykje på trompeten, men er eigentleg nærare i slekt med hornet. Alle messingblåseinstrument har det til felles at dei er ei vidareutvikling av signaltrompeten. Signaltrompeten bestod av munnstykke og sjallstykke med eit langt røyr imellom. Ein fann etterkvart ut at for å gjere det mindre, kunne ein berre bøye det saman i forskjellige retningar. Seinare vart det gjort endringar som skilde instrumenta frå kvarandre, slik som ventilar, slider og klaffar. Slik kom altså hornet til, og ved å forminske det og å bytte ut eventuelle klaffar med ventiler fekk ein kornetten.
Kornetten blir brukt spesielt i brassband og messingensembler/-orkestre, men vert også brukt i andre besetningar og diverse musikkgenre som blant anna jazz. Kjende trompetistar som Louis Armstrong og Ole Edvard Antonsen speler kornett i spesielle stykker der dette krevst.
5699 Munch
5699 Munch er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 16. oktober 1977 av Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld og Tom Gehrels. Han er namnsett etter den norske målaren Edvard Munch.
Danske fjernsynskanalar
Dette er dei danske fjernsynskanalane.
Store kanalar
Alle kabel- og parabolselskap i Danmark må distribuere desse kanalane ifylgje lova:
Regionale kanalar
Desse er er alle kringkasta av TV 2 (Danmark):
Synoptisk skala
Synoptisk skala er ein horisontal storleiksskala som vert brukt i meteorologi og gjeld vêrsystem med ein storleik av orden 1000 km eller meir. Dette er storleiken til typiske lågtrykk og høgtrykk på midlare breidder, og som gjev oss det meste av vêret her i Noreg. Ordet «synoptisk» kjem av det greske ordet «sunoptikos» som tyder «sett i lag».
Navier-Stokes-likningane gjeld for atmosfæriske rørsle som er forenkla ved skalaanalyse i synoptisk skala. Ein kan vise at hovudleddet i dei horisontale likningane er corioliskrafta og trykkgradientkrafta, og at vi derfor kan bruke geostrofisk approksimasjon. I vertikale koordinatar vert momentumlikninga forenkla til hydrostatisk likning.
Sørvest-Asia
Sørvest-Asia eller Vest-Asia er ein region i Asia.
Land
Nokew av landa klassifiserte som vestasiatiske blir av og til klassifiserte på fleire måtar.
Vitskap i 1922
Vitskapsåret 1922 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1922.
Benjamin Netanyahu
Benjamin «Bibi» Netanyahu ( i Tel Aviv) er ein israelsk konservativ politikar, diplomat. Han var den niande statsministeren i Israel frå 1996 til 1999, og vart igjen statsminister frå 2009 til 2021.
Bakgrunn
Netanyahu har ein bachelor i arkitektur, og ein mastergrad i bedriftsleiing frå MIT. Hun studerte også statsvitskap ved MIT og Harvard.
Politisk karriere
Netanyahu er medlem av det konservative partiet Likud, som han òg var leiar for frå 1993 til 1999 og igjen frå 2005. I det fyrste direkte statsministervalet vann han med eit partiprogram som mellom anna var kritisk til høge tempoet i fredsprosessen med Palestina. Han var i den fyrste perioden sin statsminister frå april 1996 til mai 1999, og er den fyrste og til no einaste israelske statsministeren som er fødd etter opprettinga av staten Israel.
Han var finansminister i regjeringa til Ariel Sharon fram til 7. august 2005, då han sa frå seg denne stillinga i protest mot den israelske tilbaketrekkinga frå Gazastripa.
Tidlegare har han vore ambassadør på Israel sin ambassade til USA (1982–1984), FN-ambassadør (1984–88) og viseutanriksminister (1988–1991).
Rettsak
I 2019 vart Netanyahu tiltala for korrupsjon, bedrageri og svindel. Saka er enno pågåande.
Sally Ride
Sally Kirsten Ride var ein amerikansk astronaut. I 1983 vart ho den første amerikanske kvinna i verdsrommet. Det hende på STS-7 om bord i romferja Challenger. Før det hadde Sovjetunionen alt sendt ut to kvinnelege kosmonautar, Valentina Tereshkova i 1963 og Svetlana Savitskaya i 1982.
Ride har som den einaste personen vore med i underøkingskommisjonane for både Challenger og Columbia ulykkene.
Kjempepetrellar
Kjempepetrellar er dei største petrellane som finst. Dei er sjøfuglar på den sørlege halvkula og har felles hekkeområde på Prince Edwardøyane, Crozetøyane, Kerguelen, Macquarieøya og  Sør-Georgia, sørkjempepetrellen òg så langt sør som på Antarktis. Dette er ei slekt,  Macronectes i familien Procellariidae, eigentlege stormfuglar, med to artar, sørkjempepetrell og nordkjempepetrell.
Kjempepetrellane var lenge rekna som ein art, dei vart aksepterte som to artar i 1966. Saman med havhest, sørhavhest, antarktispetrell, flekkpetrell og snøpetrell utgjer dei ei distinkt gruppe av eigentlege stormfuglar, kalla havhestar.
Namnet kjempepetrell passar desse fuglane. Sørkjempepetrellen er noko større enn slektningen, 3-8 kg og 180-210 cm i vengespenn og 86-100 cm i kroppslengd. Tilsvarande data for nordkjempepetrellen er 3-5 kg, 150-210 cm og 80-95 cm. Hannar er signifikant større og tyngre enn hoer. Overflatisk kan dei minne om albatrossar, og dei er einaste ekte stormfuglar som kjem opp i samsvarande storleik. Men dei kan lett skiljast frå albatrossane etter utforminga av nebbet, den røyrforma ytre nasen er samanvaksen på oversida av nebbet hos kjempepetrellane, medan albatrossar har fråskilte opningar på sidene av nebbet. Den kvite morfen av sørkjempepetrellen er meir kvit enn nokon albatross, elles er kjempepetrellane mykje mørkare og meir gråbrunspraglete enn albatrossar, og er ein aning meir krumrygga.
Femten prosent av sørkjempepetrellane, M. giganteus, er av ein lys morf, nesten heilt kvite, og er enkle å artsfastsetje. Dei andre sørkjempepetrellane kan vere vanskeleg å skilje frå systerarten. Framspissen av nebbet hos nordkjempepetrellen, M. halli, er svakt raudaktig eller rosa, hos giganteus bleik grøn. Undersida av eldre halli er bleikare og meir einsarta enn giganteus, sistnemnte viser ein kontrast mellom eit bleikare hovud og nakke og mørkare buk. I tillegg syner vaksne halli vanlegvis bleike augo, medan vaksne giganteus av normal morf vanlegvis syner mørke auge, sporadisk med bleike flekkar. Klassiske eksemplar av nordkjempepetrellen er identifiserbare innanfor ein rimeleg avstand. Uheldigvis er ungfuglar av begge artar mørke og særs vanskeleg å skilje om ikkje farga på nebbspissen kjem tydeleg fram. Nokre relativt unge nordkjempepetrellar kan synast å vere bleikare på hovudet, det indikerer sørkjempepetrell, og dermed er nordkjempepetrell verre å stadfeste enn sørkjempepetrell.
Kjempepetrellane grip sjansen til å finne føde både på land og til havs, unikt for eigentlege stormfuglar. Faktisk finn dei det meste av føda nær kysten. På land et dei åtsel, spesielt av selar og pingvinar. Dei har robuste føter og kan som einaste petrellar ta seg godt fram til fots. Til havs tar dei kril, blekksprut og fisk. Ofte kan dei følgje fiskebåtar for å plukke avfall. Kjønna har ulike strategiar for å søke føde, spesielt utanfor hekketida.
Sørkjempepetrellen har størst tilhug til å danne lause hekkekoloniar. Han startar hekkesesongen ca. 40 dagar etter nordkjempepetrellen på stadar kor dei har felles hekkeområde. Begge legg berre eit egg og rugar i om lag 60 dagar. Ungane treng 4 månader til dei er flygedyktige og er kjønnsmodne etter 6 til 7 år.
Norderstedt
Norderstedt er ein by i Tyskland i delstaten i Schleswig-Holstein med om lag 70 000 innbyggjarar. Byen er ein del av storbyområdet til Hamburg og den femte største i delstaten i landkreisen Segeberg.
Historie
Norderstedt vart oppretta då fire småbyar vart slått saman 1. januar 1970. Desse byane var Friedrichsgabe og Garstedt, som begge høyrte til landkreis Pinneberg, og byane Glashütte og Harksheide, som høyrte til landkreisen Stormarn. Den nye byen Nordersted vart så ein del av landkreisen Segeberg.
Pekhorka
Pekhorka (russisk Пехо́рка ) er ei elv i Moskva oblast i Russland og ei av sideelvane til Moskvaelva frå venstre. Elva er 42 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Langs elva ligg byane Balasjikha og Zjeleznodorozjnyj, og dei urbanliknande busetnadane Tomilino og Kraskovo. På 1800-talet vart elva mykje nytta som kraftkjelde for bomullsfabrikkane i Balasjikha, og mange av reservoara og vassvegane eksisterer framleis.
I 1971 var elva inkludert i generalutviklingsplanen til Moskva, som mellom anna omfatta bygging av ein båtkanal aust for Moskva for å minske belastninga på den sterkt trafikkerte Moskvaelva. Pekhorka ville ha vorte ein del av Ljubertsy-reservoaret, men kanalen vart aldri bygd.
Abdullah II av Jordan
Abdullah II ibn al-Hussein av Jordan er konge av det hasjemittiske kongeriket Jordan. Han overtok som konge den 7. februar 1999 etter at kong Hussein av Jordan døydde. Kong Abdullah reknar slekta si, hasjemittane, attende til profeten Muhammed.
Han har saman med kona si, dronning Rania, fire born. Dei fire borna er: prins Hussein (f. 1994), prinsesse Iman (f. 1996), prinsesse Salma (f. 2000) og prins Hashem (f. 2005).
Den 28. november 2004 vart kronprinstittelen teken frå broren prins Hamzah. Etter arvefølgjereglane blei kongssonen Hussein rekna som kronprins, sjølv om han ikkje var formelt utnemnd. 2. juli 2009 blei Hussein formelt gjort til kronprins gjennom kongeleg dekret.
Kong Abdullah vart i 2000 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.
Green
Green er eit engelsk ord som tyder 'grønt', og blir i engelskspråkleg samanheng brukt om visse større graskledde område og som etternamn.
Det engelske slektsnamnet Green eller Greene viste truleg opphavleg til nokon som budde nær eit grønt, gjerne graskledd område, særleg ein village green. Green kan også vera ein annan skrivemåte for det svenske slektsnamnet Gren, eller ei amerikansk form av andre europeiske namn som tyder grøn, til dømes Grün.
Green som område
I britiske landsbyar var det vanleg å ha ein allmenning med gras der ein kunne la husdyr beita, stundom også med ein dam der dei kunne drikka. Slike greenar er også blitt brukte til samlingsstad for feiringar av May Day (vårhøgtid første mai), fêtes, landsbyfestar og idrett, som cricket.
Fleire av desse allmenningane er blitt stengde gjennom inngjerding, endringar i husdyrhald og utbygging, og det var i 2005 berre 3650 registrerte greenar i England og 220 i Wales. Landsbylivet rundt greenen blir ofte brukt som eit romantisk bilete på det idealiserte britiske bondesamfunnet.
Ein finn også greenar i New England, delar av USA som blei koloniserte tidleg frå England. Dei best kjende er New Haven Green i New Haven i Connecticut, som blei grunnlagd som fellesbetie på 1630-talet og framleis er eit allment tilgjengeleg grøntområde.
Green i golf
I golf er ein [putting] green eit område med kortklipt gras der ein lett kan slå ballen mot målet.
Annan bruk av namnet
Green kan også visa til:
5838 Hamsun
5838 Hamsun er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 29. september 1973 av Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld og Tom Gehrels og er namnsett etter den norske forfattaren Knut Hamsun.
579 Sidonia
579 Sidonia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 3. november 1905 av August Kopff ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Bekbele
Bekbele er ein by i distriktet İskenderun i provinsen Hatay i Tyrkia. Han har nesten vokse saman med İskenderun og ligg kring 80 km frå Antakya. Byen har kring 7 000 innbyggjarar (2011). as of 2011.
Ta-lik
Ta:lik er eit norsk plateselskap som gjev ut folkemusikk. Det vart stifta i 1999, i Lomen i Valdres. Mange av utgjvingane til Ta:lil er i samarbeid med NRK.
Hallasan
Hallasan (koreansk 한라산) ligg på øya Jeju og er det høgaste fjellet i Sør-Korea med sine 1950 moh.
Området rundt Hallasan er tilrettelagt som nasjonalpark. To andre viktige fjell i Sør-Korea er Jirisan og Seoraksan.
Lomen
Lomen er ei bygd i Valdres, i Vestre Slidre kommune, i Innlandet. Lomen stavkyrkje er frå rundt 1250.
Talet 56
Talet 56 (femtiseks) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 55 og før talet 57.
Ordenstalet som svarar til talet femtiseks er femtisjette (56.).
Bystasjonen i Bergen
Bystasjonen i Bergen er eit knutepunkt i sentrum av byen for kollektivtransporten, med rutebussterminal og haldeplass for bybanen (Bystasjonen haldeplass), og med overbygd fotgjengarpassasje over til jarnbanestasjonen, som ligg aust for Bystasjonen.
Bystasjonen inngår i eit bygningskompleks som femnar om eit stort parkeringshus i tre høgder for personbilar, og eit kjøpesenter kalla Bergen Storsenter.
Nese
Nese er ei bygd på vestsida av Arnafjorden i Vik kommune i Vestland. Staden ligg 25 kilometers køyring frå kommunesenteret Vik, og har vegsamband dit via Fv92.
Nese er ei jordbruksbygd og var tidlegare eit sentrum i Arnafjorden, med butikk, dampskipskai og post. Desse tenestene er no nedlagde eller flytte. Postkontoret hadde hadde postnummer og -namn 5912 ARNAFJORD, og vart nedlagt i 1978. Soknekyrkja i Arnafjord sokn, Arnafjord kyrkje, står på Nese og staden har vore kyrkjestad sidan 1600-talet. Den noverande kyrkja er den andre på staden og vart innvigd i 1880. Bygda har også ungdomsshus.
Ungane i området går på Valsvik skule i bygda Framfjorden. I Framfjorden er det også barnehage og den næraste daglegvarebutikken.
Masters of War
«Masters of War» er ein song av Bob Dylan, skriven i 1963 og gjeven ut på albumet The Freewheelin' Bob Dylan. Songen er ei tilpassing med ny tekst av «Nottamun Town». Som med mange av dei store songane Dylan skapte på denne tida, tilpassa han ofte eller «lånte» melodien frå tradisjonelle songar. I dette tilfellet hadde han lånt arrangementet av den eldre visesongaren Jean Ritchie. Arrangementet til «Nottanum Town» hadde, som Dylan ikkje visste, vore i familien hennar i mange generasjonar og Rithcie ønskte å verte tilskriven for dette. Dette skjedde derimot ikkje og advokatane til Dylan vart einige med Richie om eit forlik på $5000 mot at ho ikkje gjorde fleire krav på songen.
Det finst ei elektrisk konsertutgåve av songen på Real Live.
Nese
Rasulukka i 1811
På natta 2. desember i 1811 gjekk det ei steinskrede som knuste og drog med seg klyngjetunet på Nese på fjorden. 45 av dei kring 60 som budde i tunet omkom. I 2008 vart det innvigd eit minnesmerke på Nese over dei som omkom i skreda
Kupp
Eit kupp er ei politisk omvelting som skjer svært brått.
Kupp skuldast vanlegvis at delar av makteliten (militære eller politikarar) gjer opprør: militærkupp, statskupp. Kuppmakarar er ofte ei lita gruppe og har ikkje nødvendigvis medhald frå folket, slik opprørarane i ein revolusjon har.
Eit mislukka kupp blir kalla eit kuppforsøk.
Eit ofte nytta fransk ord om militærkupp er coup d’État og eit mindre brukt tysk ord er putsch.
Kjende kupp
Puč Colpo di stato Путч
Vitskap i 1923
Vitskapsåret 1923 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1923.
Discovery av Mike Oldfield
Bakgrunn og innspeling
Albumet vart spelt inn frå januar til juni 1984. Ein typisk arbeidsdag byrja kl. 1030 og slutta kl. 1900.
Albumet inneheld fleire popsongar, som Oldfield vart oppfordra av Virgin Records til å skrive etter suksessen med «Moonlight Shadow» frå det førre albumet hans, Crises.
Det første sporet på albumet, «To France», er sungen av Maggie Reilly. Det andre sporet, «Poison Arrows», glir over frå slutten av «To France» og vert sungen av Barry Palmer. I følgje Oldfield var «The Lake» inspirert av tida hans i Sveigs og kring Genfersjøen.
Oldfield la ut på ein Europa-turné i 1984 for å marknadsføre albumet.
2016-utgåva
Discovery kom ut på ny i luksusutgåve 29. januar 2016, som alle dei tidlegare albuma hans var blitt åra før. Nyutgjevinga inneheld to plater, sjølve Discovery og 1984 Suite, og ein DVD med plata i 5.1-kringlyd.
Andre versjonar
Det tyske electronica-prosjektet Meteor Seven gav ut sporet «Signs of Life» med ein vokal-sampling frå sporet «Talk About Your Life». Det tyske techno hard dance-bandet Scooter gav ut ein versjon av sporet «Talk About Your Life» på albumet deira Music for a Big Night Out.
Salslister
Albumet nådde tredjeplassen på den norske VG-lista, og låg 13 veker inne på lista. Det nådde òg 15. plassen på UK Albums Chart.
Kvotering
Kvotering eller positiv diskriminering er ein teknikk som blir brukt for å prøva å utjamna samfunnsforskjellar mellom grupper, på grunnlag av til dømes kjønn, etnisitet eller kaste. Ein kvoterer ved å reservera ein del plassar for den underrepresenterte gruppa ein ønskjer å hjelpa. Slike ordningar blir kritiserte fordi sjølv om dei hjelper medlemmer av ei gruppe, har ein ikkje oppnådd betringar for heile gruppa.
Kvotering blir brukt i USA under namnet Affirmative Action, for å hjelpa afroamerikanarar, og i India under namnet Reservations, for å hjelpa lågstatuskastar. I Noreg bruker ein kjønnskvotering ved stillingsutlysingar og tilsetjingar innan yrke der eitt kjønn er overrepresentert.
Moskvaelva
Moskvaelva (russisk Москва́-река́, eller berre Москва) er ei elv i Moskva og Smolensk oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå venstre. Elva er 502 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Etymologi
Byen Moskva er kalla opp etter elva. Opphavet til namnet er ukjend, men det finst fleire teoriar. . Ein teori føreslår at namnet kjem frå finsk-ugrisk språk, der namnet tyder «mørk» og «uklår». Alternativt kan namnet kome frå komi og tyde «ku-elva» eller frå finsk-volgaisk og tyde «bjørneelva». Ein annan teori hevdar at ordet er ei omforming av det mongolske ordet mushka, som tyder «vridd» eller «vinkla».
Hydrologi
Elva er 503 km lang og har eit nedslagsfelt på. Det samla fallet hennar er 155 meter og maksimumdjupet før bygrensa til Moskva er tre meter, og opp til seks meter nedanfor. . Normalt frys elva til i november-desember og vert isfri att seint i mars. I sentrum av Moskva kan elva stundom fryse til. Det absolutte vassnivået i sentrum av Moskva er 120,0 meter over havet (gjennomsnitt sidan andre verdskrigen). Den høgaste vassnivået som er registrert her var i 1908 då elva stod 127,25 meter over havet.
Vasstilførsel
Dei største sideelvane hennar er Ruza, Istra, Jauza, Pakhra og Severka. Vasstilførselen er estimert til 61 % snøsmelting, 12 % regn og 27 grunnvatn. Etter at Moskvakanalen stod ferdig i 1937 har Moskvaelva òg teke imot ein del av vatnet frå Øvre Volga. Dette har ført til jamn tilførsel av vatn for sikker elvetransport, som tidlegare kunne stoppe opp under sommartørken. Middelvassføringa hennar, inkludert vatnet frå Volga, varierer frå 38 m³/s nær Zvenigorod til 250 m³/s ved munningen i Oka. Straumfarten varierer med årstida, frå 0,1 m/s (vinter) til 1,5-2,0 m/s (mai).
Byar
Moskva, hovudstaden i Russland, ligg på begge sider av elva. Elva renn òg gjennom byane Mozjajsk, Zvenigorod, Zjukovskij, Bronnitsy, Voskresensk og ved munningen i Oka ligg Kolomna. I 2007 var det 49 bruer over Moskvaelva og kanalane hennar i innanfor bygrensa til Moskva. Den første brua i stein, Bolsjoj Kammenyj-brua, vart reist i 1692. Innanfor byen er elva 120-200 meter brei. Det smalaste punktet er like nedanfor murane til Kreml. Drikkevatn for Moskva vert henta frå fem stasjonar i Moskvaelva og reservoar i Øvre Volga (nord og nordvest for byen).
Øyar
Kanalar, bygd innanfor bygrensene til Moskva, dannar ei rekkje øyar. Nokre av desse har namn på russisk, medan andre ikkje har namn i det heile. Dei store, permanente øyane (frå aust til vest) er:
Setunelva
Setun (russisk Сетунь) er ei elv vest i Moskva i Russland og den største sideelva til Moskvaelva i sjølve Moskva. Elva er 38 km lang og 20 km av ho renn gjennom sjølve byen. Nedslagsfeltet hennar er på 190 km².
Setun har utspring nær landsbyen Salarijevo i Moskva oblast og munnar ut i Moskvaelva nær Krasnoluzjskijbrua, ovanfor Luzjniki. Elva er rik på mort, åbor, karuss, gjedde og anna fisk, men på grunn av det høge forurreiningsnivået i elva kan han ikkje nyttast til noko.
Songen Frankie and Johnny
«Frankie and Johnny» (Stundom skrive «Frankie and Johnnie»; òg kjend som «Frankie and Albert» eller berre «Frankie») er ei tradisjonell USA-amerikansk folkevise. Songen fortel soga om ei kvinne, Frankie, som finn ut at mannen hennar Johnny er utru med ei anna kvinne, og skyt og tar livet av han. I somme versjonar av songen vert ho òg avretta etterpå.
Historie
Songen var inspirert av eitt eller fleir faktiske mord. Eit av dei fann stad i ein leilegheit i 212 Targee Street i St. Louis i Missouri. Frankie Baker (1876-1952), ei 22 år gammal kvinne, skaut den 17 år gamle kjærasten Allen (òg kjend som «Albert») Britt i magen. Britt hadde nett kome heim frå dans, der han og ei anna kvinne, Nelly Bly, hadde vunne prisen i ein konkurranse i langsam dans. Britt døydde av skadane nokre dagar seinare på City Hospital. I rettssaka hevda Baker at Britt hadde angripe ho med kniv og at ho handla i sjølvforsvar. Ho blei frikjend og døydde på ein psykiatrisk sjukehus i Portland i Oregon i 1952.
Songen er òg blitt knytt til Frances «Frankie» Stewart Silver, som vart dømd i 1832 for mordet på ektemannen Charles Silver i Burke County i Nord-Carolina. I motsetnad til Frankie Baker vart Silver avretta.
Ein annan variant av melodien, med tekst og musikk tilskriven Frank og Bert Leighton, dukka opp i 1908 med tittelen «Bill You Done Me Wrong». Denne songen vart publisert på ny i 1912 som «Frankie and Johnny», denne gongen med teksten som finst i moderne visevariantar: Òg: «Frankie and Johnny» frå 1912 av Leighton Brothers og Ren Shields identifiserer «Nellie Bly» som den nye jenta som Johnny vart forelska i. Det som har blitt den tradisjonelle versjonen av melodien vart òg publisert i 1912, sidan versa til songen «You're My Baby», med musikk er tilskriven Nat. D. Ayer.
Den kjende «Frankie and Johnny were lovers»-teksten dukka først opp (som «Frankie and Albert») i On the Trail of Negro Folksongs av Dorothy Scarborough, publisert i 1925. Ein liknande versjon med namna «Frankie and Johnny» kom i 1927 i Carl Sandburg sin The American Songbag.
Fleire folkemusikkforskarar meiner at songen oppstod lenge før dei første publiserte utgåvene. I følgje Leonard Feather i hans Biographical Encyclopedia of Jazz vart songen sungen under omsleiringa av Vicksburg (1863) under den amerikanske borgarkrigen og Sandburg sa at songen var kjend mange stader før 1888, medan John Jacob Niles hevda at songen oppstod før 1830. Men at ein kjend versjon av ein song ikkje kom på trykk før 1925 er «rart for ein påstått gamal og velkjend song», i følgje musikkhistorikaren James J. Fuld, som indikerer at «han ikkje er så gammal som enkelte meiner».
Innspelingar
Det finst over 250 innspelingar av «Frankie and Johnny» sidan tidleg på 1900-talet. Artistar som har spelt inn songen er mellom andre Lead Belly, Mississippi John Hurt, Jimmie Rodgers, Les Paul og Mary Ford, Roscoe Holcomb, Big Bill Broonzy, Bob Dylan, Frank Crumit, Johnny Cash, Doc Watson, Pete Seeger, Mississippi Joe Callicott, Charlie Patton, Taj Mahal, Charlie Poole, Sam Cooke, Lena Horne, Lonnie Donegan, Jerry Lee Lewis, Gene Vincent, Fats Waller, Van Morrison, Michael Bloomfield, Brook Benton, Lindsay Lohan, Chris Smither, Jack Johnson, Burl Ives, Sammy Davis jr., Anika Noni Rose og Stevie Wonder. Ein innspeling i 1966 av Elvis Presley selde til gullplate og var tittelsporet til ein av filmane til Presley.