cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maltesisk historie
Etter omleiringa
Året etter åtaket byrja maltesarordenen arbeidet med å byggja ein ny by med festningsverk utan make. Staden var ei halvøy som heitte Gholja Sciberras som osmanane hadde nytta som ein base under omleiringa. Den nye byen vart døypt Valletta etter leiaren i ordenen, stormeister Jean Parisot de la Valette, som hadde ført verjarane til siger. Sidan Det osmanske riket aldri kom att, vart festningsverka aldri prøvd og står i dag som eit av dei best verna festningsverka frå denne tida.
Sjølvstende
Malta vart det fyrste EU-landet til å gjera rekreasjonell bruk av cannabis lovleg den 14. desember 2021.
Omleiringa av Malta i 1565
Etterkvart som tida gjekk vart åtakarane berre fusare etter siger. Mot slutten av august freista dei å taka festninga Fort St. Michael med omleiringsmaskiner, men maltesarane grov seg igjennom mur- og steinblokkene og skaut dei i stykke. På byrjinga av september då vêret tok til å endra seg vart det gjeve ordre om å taka Mdina med tanke på å halda seg der vetteren over, men åtakarane miste motet og snudde. Omleiringa heldt opp den 8. september. Det osmanske riket vægde usiger nederlag etter å ha tapt kanskje ein tredjepart av mennene sine i kamp og sjukdom. Dei samla artilleriet sitt og forlét øya med svekt moral. Dei freista aldri att og sultanen døydde sume få år seinare.
Britisk styre av Malta
Etter eit hundreår med fred plasserte den fyrste verdskrigen Malta i frontlina av ein krig att. Malta forsynte dei allierte med hamn og skipsverv, men vel so viktig var ytinga på øya for sjuke og såra soldatar. Dette gav Malta tilnamnet «Sjukepleiaren på Middelhavet». På byrjinga av 1915, då Det osmanske riket gjekk inn i krigen på sida til Sentralmaktene, vart mange private og offentlege bygningar på Malta gjort om til sjukehus, og midt på 1916 var det vakse til 27 hospital haldne i gang med rundt 300 lækjarar og 1000 sjukepleiarar. Der det var rom og seng, vart ein pasient stuva inn. Jamvel skuleelevar vart sette til å rulla bandasjar, og speiderrørsla gjekk ærend.
Den andre store omleiringa av Malta: 1940–43
Før den andre verdskrigen braut ut var Malta den viktigaste basen for den britiske middelhavsflåten. Oppgåva si var å verna transporten av forsyningar aust-vest, og samstundes sperra sambandet imellom Italia og Nord-Afrika. Malta var strategisk viktig ved at øya hadde fleire flyplassar, og var den einaste allierte hamna mellom Gibraltar og Alexandria i Egypt.
Etter omleiringa
Då ordenens raison d'être, hovudgrunn for å finnast, etter kvart heldt opp, gjekk òg stortida for ordenen over.
Sjølvstende
Etter vala i 1987 og endringar i grunnlova søkte Malta å styrkja banda sine til Europa og USA. Malta vart medlem av Den europeiske union i mai 2004, og den 1. januar 2008 innførte Malta euro som nasjonal valuta. Maltesisk lire var gjeldande valuta fram til 1. februar 2008
Den andre store omleiringa av Malta: 1940–43
Byane rundt industriområda og hamnene vart sterkt øydelagt, og flestalle innbyggjarane vart evakuert til øysentrumet. Innbyggjarane fekk knappe matrasjonar, og det vart sagt at dei heldt ut på eit kost av «tre kokte drops, ein halv sardin og ei skei syltetøy». 1 493 sivile vart drepne og 3 674 vart såra. Lidingane til barna var enorme.
Omleiringa av Malta i 1565
Omleiringa og åtaket på Malta av tyrkarane, kjent av maltesarane som «Den store omleiringa av Malta», skjedde i 1565. Omleiringa var ein av dei blodigaste og hardaste til då i historia, og vart soleis ein av dei mest velkjende hendingane på 1500-talet. Til dømes, då tyrkarane hadde nedkjempa verjarane av Fort St. Elmo, vart dei drepne og halshogne. Hovuda vart sette på staurar og lika til dei daude riddarane vart krossfesta til plankar før dei var ført over hamna mot riddarane på den andre sida. Den tyrkiske kommandanten ville gjeva ein klår bodskap til verjarane om kva som venta dei. Det groteske synet av dei daude vennene sine skremte jamvel dei mest krigsvande riddarane.
Britisk styre av Malta
Nærleiken øyane hadde til Sicilia og det at Malta lenge hadde vore eit len under Sicilia, hadde gjort italiensk til eit framskote språk attmed maltesisk. Italiensk vart nytta for kultur og undervisning, og var både språket til adelen og den politiske administrasjonen. Med britisk innverknad kom engelsk språk inn i dagleglivet og administrasjonen, og engelsk trengde ut etterkvart italiensk. I 1934 kunne berre 15 prosent av innbyggjarane snakka italiensk.
Romarriket (217 f.Kr. – 395 e.Kr.)
Romarane innførte vatning ved hjelp av akveduktar, og dette gjorde eit meir vidfemnande jordbruk råd. Dei viktigaste landbruksprodukta var lin, voks, kveite, olivenolje og honning. Ei anna inntektskjelde var omvøling av romerske skip. Den aukande velstanden på øyane og ein veksande romersk overklasse førte til at dei gamle fønikiske og puniske guddommane vart skovne ut av det maltesiske dagleglivet. Det vart innvigd eit tempel for Juno i Marsaxlokk, eit Apollontempel i Melita og eit tempel for Proserpina i Mtarfa.