cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
DS «Lofoten» (1873)
Historie
Etter første verdskrigen opna fart til Austersjøen seg som ein potensiell marknad for BDS. Dei inngjekk avtale med britiske Walford Baltic Transports og det polske Sarmacaja. Saman med Walford oppretta BDS selskapet Bergenske & Walfort Baltic Transports i London i 1921, men alt i 1922 vart Walford løyst ut slik at det vart Bergenske Baltic Transports. Samstundes overtok Bergenske 45 % av aksjane i Sarmacaja, som så vart bygd opp til eit reiarlag med seks skip. Eit av desse seks skipa var gamle «Vesta», som 22. november 1922 vart overført til Sarmacaja Steamships Co. Ltd. i Polen og fekk heimehamn i Danzig. Det vart då omdøypt «Trogl», før det året etter fekk namnet «Bug». I 1927 vart skipet opphogd.
Knivsflå
Knivsflå er ein fjellgard ved Geirangerfjorden i Stranda i Møre og Romsdal fylke. Garden ligg på ei fjellhylle 250 moh. på nordsida av fjorden. Like ved garden ligg Dei sju systrene som tidlegare vart kalla Knivsfossane.
På Knivsflå dyrka dei korn til eige bruk. Det gode fjellbeitet gjorde at dei kunne ha mange dyr. På det meste fødde dei meir enn 15 storfe og omkring 100 geiter. Denne garden vart i eldre tid rekna som den beste av fjordgardane. Garden har to setrar. Den lengst til fjells ligg to og ein halv time i gangavstand frå tunet.
Ein finn garden nemnd som øydegard i 1603. For det meste har han vore einbølt. På siste halvdel av 1800-talet var her to bruk. Knivsflå vart fråflytt i 1898. Ein fjellhammar ovanfor husa vart vurdert til å kunne rause ut. Etter synfaring konkluderte kommunestyret med at «gaarden besluttes fraflyttede». Dei to familiane, som båe hadde store syskenflokkar flytte til Geiranger. Båe stovehusa vart nedteke og oppsett som ny heim på Maråk i Geiranger. I åra etter dei flytte heldt eigarane fram med å slå på Knivsflå. Dei turka høyet, førte det til fjorden med løypestrengar, og rodde det inn til dei nye heimane sine. Det vart drive slått heilt opp på 1960-talet.
926 Imhilde
926 Imhilde er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 15. februar 1920 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Nemunėlis
Nemunėlis (latvisk Mēmele) er ei elv nord i Litauen og sør i Latvia. Ho spring ut 6 km sør for Rokiškis og renn 191 km før ho renn saman med Mūša nær byen Bauska og dannar den nye elva Lielupe. 75 km av elva renn i Litauen, 76 km langs grensa mellom dei to landa og resten berre i Latvia.
Fjellet Sermitsiaq
Sermitsiaq ('evig is') er eit stort fjell i Nuuk på Grønland.
Det er 1210 meter høgt. Det ligg på Sermitsiaq-øya i Nuup Kangerlua-fjorden, og er synleg frå det meste av Nuuk.
Det danske namnet er Sadlen ('Salen'), fordi fjellet liknar på ein sal sett frå Nuuk.
Avisa Sermitsiaq er kalla opp etter fjellet.
Josef Romano
Josef Romano (hebraisk יוסף רומנו‎) var ein libysk-israelsk vektløftar. Han var den andre av elleve frå den israelske OL-troppen som vart drepen i München-massakren under sommar-OL 1972.
Islandsk
Islandsk (islandsk íslenska) høyrer til den vestnordiske greina av dei germanske språka.
Skrive islandsk språk har endra seg særs lite frå det norrøne skriftspråket på 1300-talet, og islendingar kan utan større problem lesa dei gamle sogene, som verka åt Snorre Sturlason. Derimot har islandsk uttale endra seg så mykje at ein islending frå 1200-talet og ein frå 1900-talet truleg ville ha hatt store problem med å forstå einannan. Den rike og innfløkte grammatikken er jamt over uendra frå norrøn tid, i alle fall når vi ser bort bort frå vokalane i språket.
Islandsk har til liks med norrønt mellom anna fire kasus for substantiv, konjunktiv modus for verb, bøying av verb etter personar, bøying av talord etter kasus og tal opptil og med fire og så bortetter. Island fører dessutan ein aggressiv og særs konservativ språkpolitikk. Islandsk er såleis eitt av dei mest konservative språka i heile Europa.
Islandsk har ingen store dialektskilnader, men einskilde variasjonar i uttale finst. Éin skilnad er at nokre dialektar uttalar /hv/ som /hv/, medan dei fleste uttalar konsonantsambandet som /kʰv/.
Utanfor Island er språket berre nytta sporadisk bortsett frå eit område i Manitoba i Canada. Dit utvandra ei større gruppe islendingar på slutten av 1800-talet. På Island blir desse referert til som vesturíslendingar (vestislendingar).
Islendingar og færøyingar kan til ein viss grad forstå einannan, med litt trening.
Alfabet
Det islandske alfabetet er som fylgjer:
Uttale
Det er ikkje lett for nordmenn å uttale islandsk med ein gong, men her kjem eit utval av hovudreglane, skrivne for det meste med vanlege bokstavar.
á = diftongen /ao/, i der vi har /å/. Jfr. det norske «sognamaolet». é = /jeː/ – islandsk mér vert uttala /mjɛːr̥/, ikkje /meːr/. ð = /th/ eller [ð], klangfør (stemd), slik som i engelsk the. þ = /th/ eller [θ], klanglaus (ustemd), slik som i engelsk thing. f = klanglaus (ustemd) [f] nokre stader, men elles klangfør [v], gjerne i ord der vi på norsk òg har /v/. Døme: norsk sova, islandsk sofa. Vi får klangfør [v] i båe språka. Ljoden er helst klangfør mellom vokalar; klanglaus elles. g = klanglaus [k] i framljod, men elles ein frikativ (spirant): [ɣ]. Ljoden [g] finst ikkje på islandsk. k = [kʰ]. d = klanglaus [t]. Ljoden [d] er ikkje til på islandsk. t = [tʰ]. b = klanglaus [p]. Ljoden [b] finst ikkje på islandsk. p = [pʰ]. í = /i/, anten lang eller stutt avhengig av stavinga. i = /i/, anten lang eller stutt avhengig av stavinga. o = /å/, som 'sova' eller 'over' på norsk. ó = diftongen /ou/, som engelsk lang /o/ (t.d. go). ú = /o/ som i nummer eller to. u = stutt, trykklaus /u/, som i maður, vert uttala om lag [ʏ]. y, ý = i, í – vokalane /y/ og /i/ har falle saman. Dei er lange eller stutte avhengig av stavinga. æ = /ei/ eller /ai/, som austlandsk /ei/. ö = /ø/, anten lang eller stutt avhengig av stavinga. Ljoden dukkar gjerne opp der vi har /a/ eller /ø/ på norsk. au = /øy/ ei = /ey/ – trøndsk eller nordnorsk /ei/ ey = /ei/ – diftongane var opphavleg ulike, men dei har falle saman i nyislandsk. ll = /tl/, som jærsk fjedl eller adle, men med klanglaus /d/ = [t]. Ofte òg med klanglaus /l/ = [l̥], altså: [tl̥]. fl = /pl/, ofte òg med klanglaus /l/ = [l̥], altså: [pl̥]. fn = /pn/, som jærsk 'nabn', men med klanglaus /b/ = [p]. Ofte òg med klanglaus /n/, altså: [pn̥]. rn = /rtn/ – ofte berre /dn/, som jærsk badn, men med klanglaus /d/ = [t]. Ofte òg med klanglaus /n/, altså: [rtn̥] eller [tn̥]. hv = /kv/ – i dei aller fleste dialektane har gamalt /hv/ gått over til /kv/, slik som i nynorsk og nyfærøysk. /h/ før andre konsonantar skal ikkje uttalast, men bokstaven gjer fylgjande konsonant klanglaus: /hr/ = [r̥], /hl/ = [l̥], /hn/ = [n̥]. Dette kan vera særs vandt for norskspråklege. På gamalislandsk var uttala [hr], [hl], [hn]; h-ane i desse orda forsvann allereie i gamalnorsk. (Døme: islandsk hrafn, norsk ramn. Dette er eit viktig skiljemerke mellom gamalislandsk og gamalnorsk.) k før ein vokal skal uttalast [kʰ]. I islandsk står /hj/ for den norske kj-lyden: hjól, hjálp, Hjalti. kk = /hkː/, med såkalla preaspirert /h/. pp = /hpː/, med såkalla preaspirert /h/.
Konsonantar vert gjerne klanglause når dei kjem i slutten av ei staving, jamfør dømet mér = /mjɛːr̥/ ovanfor, i dette dømet med klanglaus [r̥]. Slike klanglause konsonantar har ei sann uttale, og dei lagar ein sann ljod, men desse sanne ljodane kan framstå som nesten umerkande for utlendingar. Dei er vande for nordmenn å uttala reint.
Islandsk har nesten alltid trykk på fyrste staving. Nokre låneord utgjer unnatak til denne regelen. (Sjå nedanfor om islandsk purisme.)
Lengda på vokalar fungerer i regelen etter akkurat same reglar som vi finn i norsk. Det vil seia: trykksterke stavingar må ha anten 1) ein lang vokal, eller 2) anten ein lang konsonant eller eit konsonantsamband. Om ei trykksterk staving manglar lang konsonant og konsonantsamband, må vokalen i stavinga vera lang. Vokalen er då lang, uavhengig av om vokalen var lang på norrønt. Såleis er vokalen i ordet þig lang, sjølv om vi ikkje skriv *þíg. (Jamfør víg og vík, som «alltid» har hatt lange vokalar.) G-en i ordet vert dessutan uttala som ein klanglaus spirant, altså: [θiːɣ̥], eller [θiːx], avhengig av korleis ein ser på det.
Purisme
Den islandske språknemnda foreslår, i samråd med fagekspertar, nyord (nýyrði). Islendingar aksepterer vanlegvis nyskapnadene. På heile 1900-talet har ein difor funne opp mange ord for nye omgrep basert på det urnordiske ordstammeutvalet. Ei viss språkleg isolering blir balansert av at termar og omgrep blir sjølvforklarande og gjennomskinlege, ofte òg for andre nordbuarar. Døme:
Ei spesielt puristisk form av islandsk kallar vi høgislandsk eller háfrónska.
Oksygenkatastrofen
Oksygenkatastrofen var ei massiv miljøendring som ein meiner skjedde i den geologiske perioden siderium i byrjinga av den geologiske æraen paleoproterozoikum i prekambrium for om lag 2,4 milliardar år sidan. Hendinga vert òg kalla oksygenkrisa, oksygenrevolusjonen eller den store oksidasjonen.
Då livsformene på jorda utvikla fotosyntese for om lag 2,7 milliardar år sidan vart det produsert store mengder molekylært oksygen. Oksygenet skapte etter kvart ei økologisk krise for det biologiske mangfaldet på denne tida, sidan oksygen var giftig for dei mikroskopiske anaerobe organismane som dominerte då.
Denne endringa førte òg til nye høve for biologisk diversifisering, samt andre enorme endringar i den kjemiske vekselverknaden mellom stein, sand, leire og andre geologiske substrat og lufta i jorda, i havet og andre vassflater. Trass i naturleg resirkulering av organisk stoff hadde livet vore energisk avgrensa fram til oksygenet dukka opp. Dette gjennombrotet for utviklinga til stoffskiftet auka den tilgjengelege energien for levande organismar og hadde ein enorm miljømessig innverknad på jorda.
Tidsforskyving
Det var ei forskyving på om lag 300 millionar år mellom dei første fotosyntetiske organismane startar å produsere oksygen til oksygenkatastrofen slo til.
Eit fenomen som forklarer denne skilnaden er at oksygenet ikkje starta å auke før ein hadde hatt tektonisk drivne endringar i oppbygginga av jorda, inkludert grunnbrott der organisk karbon kunne nå sedimenta og verte gravlagd. Det første oksygenet som vart tilgjengeleg vart òg først teke opp av forskjellige kjemiske reaksjonar i havet, hovudsakleg sambindingar med jern. Spor av dette fenomenet finst i eldre berglag som inneheld massive lagdelte jernrike bergartar som vart lagt ned i denne perioden då jern og oksygen først inngjekk i kjemiske sambindingar. Det meste av jernmalmen på jorda finst i desse laga. Desse kjemiske fenomena ser ikkje ut til å stå for heile tidsforskyvinga.
Fotosyntetiske organismar var òg ei kjelde for metan, som fanga opp mykje molekylært oksygen, fordi metan og oksygen lett dannar karbondioksid (CO2) når det finst ultrafiolettstråling. I 2006 vart det utført eit modelleksperiment som kan forklare noko av tidsforskyvinga. Etter kvart som det kom til nok oksygen i atmosfæren oppstod etter kvart ozonlaget som dempa UV-strålinga, og dermed minka danninga av karbondioksid.
Larvik kommune
Larvik er ein kommune i Vestfold og Telemark fylke. Han grensar i nord mot Kongsberg, i aust mot Sandefjord, og i vest til kommunane Porsgrunn og Siljan i Telemark fylke. Kommunen har hatt to store utvidingar i 1988 og 2018. Først da Tjølling, Hedrum, Brunlanes og Stavern blei slått saman med bykommunen Larvik, seinare i 2018 da Lardal blei innlemma i same kommune. Larvik var den største kommunen i Vestfold fylke etter areal.
Busetnad
I Larvik kommune ligg au tettstaden Nevlunghavn. «Hamna» har ein befolkning på ca 700 fastbuande, men i sommarmånadene gangast dette talet med 10. Hamna er ein gammal losstad, og i starten var det berre losar med familiane deira som budde her. Men ettersom folk begynte med fiske, veks hamna fram til den perla og tettstaden ho er i dag. Hamna er au nemnt på listene SN har over verneverdige stader, og omtrent 120 av husa er freda.
Natur
Ellers domineres landskapet av skogkledde, avrunda åsar med sparsamt morenedekke. Dei høgste åsane i kommunen er i nordvest (Vettakollen, 456 m o.h.). Klimaet er gunstig med eit stort tal årlege soldagar og lang vekstsesong. Årleg nedbør er 1050 mm, med hausten som mest nedbørrike årstid. Månadsmiddeltemperaturen varierer frå -3° i januar til 17° i juli. Om sommaren og hausten er sørvest den dominerande vindretninga; på kysten kan sørvesten ofte komme opp i kuling styrke i haustmånadene. Vinter og vår dominerer ein nordleg frålandsvind.
Heile Larvik ligg i den boreonemorale sona med edellauvskog i solvendt terreng med godt jordsmonn, mens barskog og bjørk pregar landskapet elles. Bøkeskogen er eit kjennemerke for Larvik og ligg over byen som eit grønt tak. Her finn ein restaurant, musikkpaviljong og ei rekke tur- og trimstiar. Eit anna populært turområde er Vestmarka, som ligg mellom Larvik by og Farris.
Stavern er eit populært turistmål om sommaren. «Brunlanes-rivieraen» har eit stort tal campingplassar og hytter. I gamle Hedrum renn den nedre delen av Numedalslågen. Lågen er ei lakseelva og i sesongen kjem det i tillegg til nordmenn spesielt mange danskar og tyskarar hit for å fiske laks.
Kultur
Larvik er kjent for familieverksemda Treschow-Fritzøe, ein tidlegare industrigigant innanfor trelast og tresliperi, jernverk, mølle m.v. I dag utgjer store skogseigedomar og store areal rundt Farriselva firmaet. Fritzøe Brygge, eit kompleks med husvære, kontor og butikkar, stod ferdig i 2003.
Vitjande i Larvik kan sjå Herregården der grev Ulrik Fredrik Gyldenløve hadde residensen sin. I fjellveggen i Herregårdsbakken finn ein ei rekke inskripsjonar med helsingar frå tidlegare kongebesøk. Larvik kirke er au verd eit besøk, her finn ein blant anna eit unikt bilete måla av Lucas Cranach. Avisa i byen heter Østlands-Posten og kjem ut kvar dag i eit opplag på om lag 14 500 eksemplar.
Fylkesveg 883
Fylkesveg 883 (Fv883) går mellom Lauvås og Sandbukta i Alta kommune. Vegen er 36,9 km lang.
Vegen tar av frå E6 ved Lauvås og går mot norvest på austsida av Altafjorden til Sandbukta.
Holmen i Asker
I tidlegare tider var Holmen eit komunikasjonssenter, basert på båttrafikk på Oslofjorden sumarstid. Brygga på Holmen, på det såkalla Presteskjæret, no ofte kalla Holmenskjæret, var viktig både for persontransport og godstransport, og isblokker frå kunstige isdammar, tømmer frå skogane i Asker og anna vart utskipa herfrå til utlandet. Men vinterstid er og var som oftast fjorden islagt her.
På Holmen låg det i gamal tid ein folkeskule; skulebygningen står enno og har vorte kunstgalleri og kunstnarverkstader med namnet Det gule huset. Holmen skule vart flytta til ein ny og stor skulebygning i mur på Nesbru i januar 1932, men namnet vart framleis Holmen skole, sjølv om Nesbru låg eit godt stykkje unna det opphavlege Holmen. Soleis vart Holmen òg namnet på ein stor, tidlegare skulekrins i Asker kommune, og ei kyrkje i Asker kommune fekk namnet Holmen kyrkje, sjølv om ho ligg langt frå sjølve Holmen, men innanfor den dåverande Holmen skulekrins, som strekte seg heilt til grensa mot grannekommunen Bærum og femna om mellom anna Nesøya.
Malmö FF
Malmö Fotbollförening, til dagleg Malmö FF, er ein fotballklubb frå Malmö i Sverige, stifta 24. februar 1910. Klubben har vunne Allsvenskan seksten gongar, og den svenske fotballcupen fjorten gongar. Ingen annan klubb har så mange svenske meisterskapstitlar. Malmö FF vann også Allsvenskan tre gongar i perioden då laget som vann sluttspelet vart kåra til seriemeistrar.
Malmö FF spela i 1979 finale i Europacupen, der det vart tap 0–1 mot den engelske klubben Nottingham Forest. For den prestasjonen vart klubben tildelt Svenska Dagbladets gullmedalje for 1979. Malmö FF er den einaste svenske klubben som har nådd finalen i turneringa.
Klubben debuterte i Allsvenskan sesongen 1931/32 og vart seriemeistrar fyrste gongen i 1944. I 2013 vann Malmö FF Allsvenskan for syttende og hittil siste gong. Klubben hadde si stordomstid på 1970-talet; med fem seriemeisterskap og fire cup-titlar. Og med Europacup-finale attåt. Malmö FF spelar heimekampane på Swedbank Stadion, ein tribune med plass til 24 000 tilskodarar.
Perekopeidet
Perekopeidet (ukrainsk Перекопський перешийок; Perekopskyj peresjyjok; russisk Перекопский перешеек; Perekopskij peresjejek krimtatarisk Or boynu, tyrkisk Orkapı) er den smale landtunga som knyter Krimhalvøya til fastlandet i Ukraina i nord. Eidet er mellom 8–23 kilometer breitt og 30 kilometer langt og går mellom Svartehavet i vest og Azovhavet i aust.
Over den nordre delen til eidet går grensa mellom Den autonome republikken Krim og Kherson oblast. På eidet ligg byane Perekop, Armjansk, Suvorovo og Krasnoperekopsk. Gjennom eidet går Krimkanalen som er vassforsyninga til Krim frå Dnepr.
Eidet har namn frå tatar-festninga i byen Perekop, ved inngangen til eidet frå fastlandet.
Myting
Myting eller fjørfelling hos fuglar er ein prosess der gamle fjør fell av og nye fjør veks ut.
Ferdig utvakse fjører er daude strukturar som gradvis vert slitne og treng fornying. Dei fleste fugleartar bytar ut fjørene kvart år, sjølv om enkelte artar myter to eller fleire gonger i året og store rovfuglar kan la det gå fleire år mellom kvart fjørskifte. Hos mange artar medfører mytinga skifte av fjørdrakt.
Skildring av myting
Mønstret i mytinga varierer frå art til art. Sporvefuglar myter flygefjørene ved å byte ut ei fjør om gongen. Hovudmønsteret er at primære svingfjører vert byta frå inste fjør og utover, medan sekundære fjører vert byta ut frå ytste og innover. Dei startar med den inste primære. Når den femte av dei seks primære fjørene blir erstatta, startar dei ytste tertiære fjørene å falle av. Når dei inste tertiære er mytt, vil dei inste sekundære begynne å felle, og dette held fram til den ytre fjøra, ei sentrifugal myting. Dei store primære handdekkfjørene vert byta ut synkront med primærfjørene som dei overlappar.
Perekopeidet
Sør for Perekop er det rike saltførekomstar som enno er ein viktig handelsvare frå denne regionen.
Den strategiske og økonomiske viktige plasseringa har ført til at denne landtungen har vore skodeplass for ei rekkje blodige kampar, særleg som inngangsport til Krim. Både grekarane og tatarane hadde festningar i området, og frå 1400-talet var området ein koloni under Genova. Frå 1783 høyrde området til Russland, og frå 1954 vart det saman med Krim overført til Den ukrainske sovjetrepublikken. Av den grunnen tilhøyrer dette enno til Ukraina.
Myting
Skildring av myting
Eit lite tal av artar, som ender og gjæser, mister alle flygefjørene samstundes og manglar derfor flygeevne i perioden medan nye fjører veks ut.
Halen
Som ein generell regel, starar mytinga av halefjørene med det inste paret. Dette mønsteret ser ein til dømes hos sporvefuglar. Blant fasanar kan ein observere sentripetal myting av halefjørene, det vil seie prosessen startar med det ytste paret. Hos spettefamilien og trekryparar er rekkjefølgja annleis. Dei startar mytinga med det nest inste halefjørparet og sluttar med det sentrale paret. Medan halefjørene myter er halen likevel fullt funksjonell som stø når fuglen kryper eller arbeider på trestammar.
Perekopeidet
I den russiske borgarkrigen mellom den raude armeen og Den kvite garden var det i 1920 eit større slag i dette området, der den raude armeen vann, men førte til at rundt 140 000 menneske flykta over Svartehavet til Istanbul.
Teikoidsyre
Teikoidsyrer er viktige komponentar i selleveggene og sellemembranane i dei fleste gram-positive bakteriane. I hovudsak er dei polymerar av glyserol-fosfat eller ribitol-fosfat med glykosyl- og D -alanyl-ester-restar feste til seg. Det finst to typar teikoidsyrer, veggteikoidsyre og lipoteikoidsyre, som skil seg ved kva molekyl dei er feste til. Lipoteikoidsyre er fest til den cytoplasmatiske sellemembranen gjennom eit glykolipidanker, medan veggteikoidsyre er fest til peptidoglykan gjennom ei disakkarideining.
Teikoidsyrer er vortne identifiserte som reseptorar for bakteriofagar.
Byggjemateriale
I dag nyttar menneske hovudsakleg desse materiala for å konstruere byggverk:
Laborec
Laborec (ungarsk Laborc) er ei elv sentralt i det austlege Slovakia som hovudsakleg renn gjennom Košice region. Elva er 129 km lang og ei av sideelvane til Latorica Ho renn gjennom byane Michalovce og Strážske.
Av sideelvar til Laborec finn ein Uzh, som ho møter nær byen Drahňov i Michalovce distrikt.
Salaca
Salaca (estisk Salatsi jõgi) er ei elv i Latvia som munnar ut i Rigabukta. Elva er 90 km lang og renn ut frå innsjøen Burtnieks i Nord-Latvia. Salaca vert rekna som ei av dei beste lakseelvane i landet.
Den litle byen Salacgriva med hamna si ligg ved munningen av Salaca. Salacgriva ligg 13 km frå grensa til Estland.
Pigg
Pigg eller skarp er eit ord som vert brukt om dei spisse romma under dekk i endane på eit fartøy. Er rommet heilt framme på fartøyet vert det kalla ein forpigg og ligg mellom baugen og kollisjonsskottet. Som regel vert dette brukt som ein vasstank, då kalla forpiggtank, men på seglbåtar er det gjerne nytta som lugarar for overnatting. Er det heilt akter på eit fartøy vert det kalla ein akterpigg eller akterskarp.
Ordet kjem av det engelske ordet peak for spiss eller topp.
927 Ratisbona
927 Ratisbona er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 16. februar 1920 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Skattelister
Kjelder
Income_tax
Ernst Kirchner
Ernst Ludwig Kirchner var ein tysk ekspresjonistisk målar og grafikar frå Aschaffenburg, ein av grunnleggjarane av den tyske kunstnargruppa Die Brücke. I 1933 vart arbeida hans merka som «entartete» av nazi-regimet i Tyskland og i 1937 vart meir enn 600 av verka hans anten selde eller øydelagde. Året etter tok Kirchner livet sitt i Davos i Sveits.
Måsar
Måsar, måkar eller måker er mellomstore til store fuglar som saman med terner, noddyar og saksenebbar utgjer måsefamilien. Dei fleste måseartane lever ved kyst og hav, få måseartar treffast langt til havs, krykkje som beitar pelagisk utanom hekkesesongen er eit unntak. Nokre artar kan treffast i innland, tildels langt frå hav, elvar og innsjøar. Måsar er utbreidde over heile verda, jamvel i Arktis og i utkanten av Antarktis. Det finst rundt rekna 50 artar, dei fleste vaksne måsar har drakter med kvit eller lys grå kropp, mørkare venger med mørke kanter, og nokre artar som hettemåse har mørkare hovud i sommardrakt. Unge, umodne måsar har gråbrune drakter, generelt finn ein frå ein til tre ulike årsklassar umodne fjørdrakter i tillegg til juvenil drakt og vaksen drakt, varierande med art.
Skildring
Måsar er vanlegvis gråe eller kvite, ofte med svarte merke på hovudet og på vengene. Dei gjev ofte kraftige klagande rop, dei har kraftig, langt nebb og symjehud på føtene. Måseartane varierer i storleik frå dvergmåse på 120 gram og 29 cm til svartbak på 1,75 kg og 76 cm.
Ernst Kirchner
Liv og gjerning
Kirchner var fødd i Aschaffenburg i Bayern. I 1901 byrja han å studere arkitektur på Königliche Technische Hochschule i Dresden. Lærestaden baud på ei rad studietilbod ved sidan av arkitektur, som til dømes frihandsteikning, perspektivteikning og kunsthistorie. Der vart han ein nær venn av Fritz Bleyl, som han møtte det første semesteret. Dei diskuterte kunst i lag og studerte elles naturen, med ei radikal oppfatning dei var samde om. Kirchner heldt fram studiane i München 1903–04, i 1905 returnerte han til Dresden for å fullføre studiane.
Die Brücke
I 1905 danna Kirchner, Bleyl og to andre arkitekturstudentar, Karl Schmidt-Rottluff og Erich Heckel, kunstnargruppa Die Brücke. Gruppa sette seg mål om å halde seg unna den rådande, tradisjonelle stilen og finne ei ny kunstnarisk uttrykkform, ei form som kunne vere ei bru mellom fortida og samtida. Dei var inspirert av tidlegare kunstnarar som Albrecht Dürer, Matthias Grünewald og Lucas Cranach den eldre, til liks med dei samtidige, internasjonale avantgarde-rørslene. Som ei forsikring om at dei tok i vare den nasjonale arven, tok dei i bruk att eldre kunstformer, i særleg grad tresnitt.
Måsar
Skildring
Dei fleste måseartane, spesielt Larus-artar, er predatorar i fuglefjell som tar levande føde eller åtsel når dei får høve. Av levande mat inngår òg krabbar og småfisk. Bortsett frå krykkja er måsar typiske kystfuglar eller dei lever i innland og vågar seg sjeldan inn i lauvskog eller langt til havs. Hos dei store artane tar det opptil fire år å oppnå fullvaksen fjørdrakt, men to år er typisk for små måsar. Dei store artane har vanlegvis høg levealder, opptil 49 år registrert for gråmåse.
Måsane hekkar i store, tettpakka og støyande koloniar. Dei legg to-tre flekkete egg i reir som er fora med vegetasjon. Ungane er tidleg utvikla, dei er fødde med mørke flekkar og kan gå straks etter klekkinga.
Ernst Kirchner
Die Brücke
Då tida var mogen fekk kunstnargruppa monaleg innverknad på utviklinga av moderne kunst i det 20. hundreåret, gjennom den ekspresjonistiske stilen ein fremja. Gruppa møttest til å byrje med i Kirchners fyrste atelier, eit lokale som i førevegen hadde vore ein slaktarbutikk. Atelieret vart ein åstad der sosiale konvensjonar vart kasta om koll. Til aktmodellar nytta gruppemedlemene kvinner og jenter frå den sosiale omgangskrinsen og frå samfunnet elles. For å fremje spontaniteten vart aktstudiane gjennomført på eit kvarters tid.
Gruppa laga eit manifest, som vart gravert i tre, og hevda tilhøyre ein ny generasjon «som ynskjer fridom i våre arbeid og i våre liv, og frittståande i høve eldre, etablerte krefter». I september og oktober 1906 heldt gruppa si fyrste utstilling, med fokus på den nakne kvinnekroppen, i utstillingslokala til K.F.M. Seifert & Co. i Dresden.
Somrane mellom 1907 og 1911 budde Kirchner, saman med andre Brücke-medlemer, ved Moritzburg-sjøane og på øya Fehmarn; arbeida hans syner den nakne kvinna omgjeven av natur. I 1911 flytta han til Berlin, der han grunnla ein privat kunstskule, MIUM-Institut, i samarbeid med Max Pechstein med mål om å fremje ei modernistisk undervisning innanfor målarkunsten. Skulen var ingen suksess og vart stengd året etter. Han innleia då eit forhold med Erna Schilling, eit forhold som varte livet ut.
Måsar
Taksonomi
Måsar er ei samling av artar i familien Laridae, som igjen er medlemmar i ordenen vade-, måse- og alkefuglar, Charadriiformes. Familien Laridae inneheld òg terner, noddyar og saksenebbar. Fram til ca. 2005 - 2008 var dei fleste måseartane plasserte i same slekta Larus, men denne inndelinga vart funnen å vere polyfyletisk og førte til at tre nye slekter blei oppretta. BirdLife International held framleis på systematikken som samlar dei fleste måsar i Larus.
Artsliste
Måsar i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.8 frå august 2013 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler. Slekt Creagrus
Slekt Rissa
Slekt Pagophila
Ernst Kirchner
Oppbrot frå Die Brücke
I 1913 skreiv han Chronik der Brücke som leia til at gruppa vart oppløyst. Kring den tid etablerte han ein individuell identitet med si fyrste soloutstilling. Gjennom dei neste to åra måla han ein serie med storbybilete som syner gatene i Berlin, med gatejenter som sentrale figurar.
Måsar
Artsliste
Slekt Xema
Slekt Saundersilarus
Ernst Kirchner
Oppbrot frå Die Brücke
Etter utbrotet av fyrste verdskrigen melde Kirchner seg friviljug til militærteneste, men fekk eit nervøst samanbrot i 1915 og vart dimittert. Dei neste to åra kom han til hektene i sanatorium i Taunus og Davos i Sveits.
Måsar
Artsliste
Slekt Chroicocephalus
Slekt Hydrocoloeus
Ernst Kirchner
Davos. Stigande ry
I 1918 busette han seg i Davos, på ein bondegard i Alpane. Frå den tid og framover var fjellmotiv hovudemne for målinga hans. Den 3. juli 1919 skreiv han i eit brev frå Davos; «Kjære Van de Velde skriv i dag at eg bør returnere til det moderne livet. For meg er det heilt utelukka. Eg angrar heller ikkje.... Det herlege verda byr er det same overalt, skilnaden ligg einast i dei utvendige forma. Her lærer ein å sjå vidare og å gå djupare enn det såkalla moderne liv, som oftast er så mykje meir overflatisk, trass sin rikdom av ytre former».
Måsar
Artsliste
Slekt Rhodostethia
Slekt Leucophaeus
Ernst Kirchner
Davos. Stigande ry
Ryet til Kirchner voks etter fleire utstillingar i Tyskland og Sveits i 1920. I 1923 flytta han til grenda Frauenkirch i Davos. Kunstmuseum Basel sette i stand ei større utstilling, noko som førte til at den sveitsiske kunstnargruppa Rot-Blau, beståande av Paul Camenisch, Albert Müller og Hermann Scherer, vart danna. Kirchner vitja Tyskland siste gongen i 1925–26. Hans kunstnariske ry heldt fram å vekse tiåret ut. Dette synte seg både ved at ein monografi kom ut, samt fyrste delen av ein catalogue raisonné over grafikken hans i kom 1926. Han fekk i oppdrag å lage eit veggmåleri til Folkwang-museet 1927, og og vart presentert på Biennalen i Venezia i 1928. År 1931 vart han medlem av det prøyssiske kunstkakademiet.
Måsar
Artsliste
Slekt Ichthyaetus
Ernst Kirchner
Nazisme mot Kirchner
I 1933 fekk Kirchner merkelapp som ein «degenerert kunstnar» av det tyske nazistyret og vart bedd om å trekke seg frå kunstakademiet i Berlin. Fire år seinare vart over 600 verk som han hadde laga, fjerna frå offentlege museum i Tyskland og vart anten seld eller øydelagde. Traumatisert av desse hendingane, jamsides nazi-okkupasjonen av Austerrike, ganske nær heimen hans i Davos, enda med at han tok livet sitt.
Måsar
Artsliste
Slekt Larus
Måsar som er hekkefuglar i Noreg med Svalbard og Jan Mayen er krykkje, ismåse, sabinemåse, hettemåse, dvergmåse, fiskemåse, gråmåse, grønlandsmåse, sildemåse, polarmåse og svartbak.
Siderium
Siderium (gresk sideros, tyder «jern») er den første geologiske perioden i æraen paleoproterozoikum. Han varte frå tida 2500 millionar år sidan til 2300 millionar år sidan. I staden for å vere basert på stratigrafi er tidsperioden definert kronometrisk.
Det vart danna mykje lagdelte jernrike bergartar (BIF) tidleg i denne perioden. Desse berglaga vart danna av anaerobe algar som produserte oksygen som inngjekk i kjemisk sambinding med jern og dannar magnetitt (Fe3O4, eit jernoksid). Denne prosessen fjerna jern frå hava, som ein meiner på grunn av jernet til då hadde har ein grønaktig farge. Utan oksygensluket i havet, byrja prosessen å danne den oksygenrike atmosfæren ein har i dag. Denne hendinga vert kalla oksygenkatastrofen.
Huron-istida byrja i siderium for 2400 millionar år sida nog enda seint i rhyacium for 2100 millionar år sidan.
Vagina
Vagina, slir eller skjede, er eit røyr frå livmora til det ytre av kroppen hjå pattedyr av hokjønn.
Funksjonen til skjeden er å leide sæd inn i livmora etter paring. Når avkommet blir født, blir det pressa ut gjennom skjeden.
Tan Son Nhat internasjonale lufthamn
Tan Son Nhat internasjonale lufthamn (offisielt: Cảng Hàng không Quốc tế Tân Sơn Nhất, IATA: SGN, ICAO: VVTS) er den største flyplassen i Vietnam både i flatevidd og passasjertal. Han tener som flyplass for Ho Chi Minh-byen og Dong Nam Bo. Flyplassen ligg i Tan Binh, ein del av Ho Chi Minh-byen.
Viroid
Viroidar er små (246–401 nukleotid) enkelttråda RNA-molekyl som kan øksla seg i planter, der dei valdar symptom som liknar på virusinfeksjon. Viroidane er sirkulære og kodar ikkje for protein. Dei nyttar RNA-polymerasar i verten under prosessen med å laga kopiar av seg sjølve.
Artar av viroidar vert delte opp i to kategoriar etter kvar dei økslar og samlar seg:
Den fyrste viroiden som vart oppdaga var Potato spindle tuber viroid (PSTVd), ein viroide som valdar sjukdom i potetplanta.
Det finst teikn på at viroidar kan ha eit evolusjonært opphav uavhengig av virusa.
Martin Ryle
Martin Ryle var ein britisk fysikar og nobelprisvinnar. Ryle og landsmannen Antony Hewish mottok Nobelprisen i fysikk i 1974 «for banebrytande arbeid innan radioastrofysikken: Ryle for observasjonane og oppfinningane sine, særskild apertursynteseteknikken, og Hewish for innsatsen sin ved oppdaginga av pulsarane».
Etter å ha teke ein fysikkgrad ved University of Oxford i 1939 jobba Ryle ved Telecommunications Research Establishment med design av antenner for flygande radarutstyr under andre verdskrigen. Etter krigen vart han partnar ved the Cavendish Laboratory. Ryle var direktør for Mullard Radio Astronomi Observatory i Cambridge, og frå 1958 professor i radioastronomi ved Cambridge University. Han var Astronomer Royal 1972–1982.
Fokuset i hans tidlege arbeid ved Cambridge var på radiobølgjer frå sola. Ryle si interesse flytta seg derimot raskt til andre område og å utforske dei han tidleg bestemte at Cambridge-gruppa skulle utvikle nye observasjonsteknikkar for. Som eit resultat vart Ryle drivkrafta i etableringa og forbetringa av astronomisk interferometri og apertursyntese som har medverka til å oppgradere kvaliteten på radioastronomiske data.
Ribitol
Ribitol (kjemisk formel ) er ein fleirverdig alkohol som er skyld sukkerarten ribose. Han er med i den biokjemisk viktige sambindinga riboflavin og dimed òg i flavinadenindinukleotid (FAD) og flavinmononukleotid (FMN).
Venta
Venta  (tysk Windau, polsk Windawa) er ei elv nordvest i Litauen og vest i Latvia. Elva har kjelda si nær Kuršėnai i Šiauliai fylke i Litauen og renn ut i Austersjøen ved Ventspils i Latvia.
Av byar langs Venta finn ein Mažeikiai (Litauen), Kuldīga og Ventspils (Latvia). Av sideelvar finn ein Abava som er lenger 100 km og Virvyčia på 99,7 km. Ei anna sideelv er Varduva som er 96 km lang og munnar ut i Venta ved grensa mellom dei to landa.
Lurvika
Næringsverksemda på 1800-talet
Ut over 1800-talet auka verksemda: skysstasjonen vart flytta fra Klaksvika til Lurvika, bakarmeister Johs Lockwood frå Kristiansund starta bakeri der og i 1838 tok Lurvika over som tingstad. I 1850 var Lossius utnemnd til undertollbetent i Bergen og selde til brorsonen sin, Marcus Hegge Lossius. Sist på 1870-talet var det 23 bygningar i Lurvika. I 1864 budde det fast 55 personar der og i 1885 var talet på fastbuande oppe i 63.
Lurvika i nyare tid
Frå 1935 til 1952, var det, med unnatak av krigsåra, krabbeproduksjon i Lurvika. Lurvika hadde òg dampskipsekspedisjon, og ein periode var ferja Aure - Ånes innom Lurvika.
929 Algunde
929 Algunde er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 10. mars 1920 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Rhyacium
Rhyacium (gresk Ρυαξ (rhyax), tyder «lavastraum») er den andre geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 2300 millionar år sidan og enda for 2050 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.
Bushveldkomplekset og andre liknande intrusjonar oppstod i denne perioden.
Huron-istida enda seint i rhyacium for 2100 millionar år sidan.
Dei første kjende eukariotane oppstod i rhyacium.
Vengsøyfjorden
Vengsøyfjorden er ein fjord mellom Vengsøya i nord og Kvaløya i sør i Tromsø kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 12 km austover til Kaldfjorden som går sørover på Kvaløya.
Fjorden har innløp i vest mellom Gjøssøya i nord og Madsengodden i sør. Sørvest for Madsengodden går Sessøyfjorden sørover. På sørsida av fjorden ligg bygda Tromvik og like aust for denne bygda går Grøtfjorden sørover. Her ligg òg bygda Grøtfjord. Fjorden endar i aust mellom Vågsøya i nord og Røsnes i sør.
Nålefisk
Nålefisk (Syngnathiformes) er ein orden beinfisk som lever i tropiske eller tempererte vatn over heile verda. Fiskane i familien er som regel særs tynne og avlange, og lever ofte mellom tang og ålegras på grunt vatn. Det er registrert om lag 240 artar, ved norskekysten finst sju av dei.
Orosirium
Orosirium (gresk ὀροσειρά (oroseira), tyder «fjellkjede») er den tredje geologiske perioden i paleoproterozoikum. Han varte i perioden som byrja for 2050 millionar år sidan og enda for 1800 millionar år sidan. Perioden er ikkje basert på stratigrafi, men definert kronometrisk.
Nålefisk
Kjenneteikn
Nålefisk har avlange kroppar som er pansra med ein serie beinringar. Dei har små munnar som sit ytst på ei røyrforma snute (bortsett frå i slekta Bulbonaricus). Bukfinnane manglar eller sit langt bak på kroppen, medan brystfinnane sit oppe med gjellene. Eit særtrekk med gruppa er at dei manglar ribbein, men har fått dei 3-6 første ryggvirvlane forlenga.
Orosirium
Siste halvdel av perioden var ein periode med omfattande orogense (fjelldanning) på nesten alle kontinent.
Nålefisk
Systematikk
Standardverket Fishes of the World av Joseph Nelson reknar nålefiskane som ein underorden av stiklingfiskane; og det er brei semje om at dei to gruppene er nærskylde kvarandre. I FishBase vert dei rekna som systergrupper. Det er òg usemje om kva for familiar ein bør rekna med i kva for orden/underorden, Nelson reknar til dømes dei tradisjonelle stiklingfamiliane Pegasidae og Indostomidae til nålefiskane.
FishBase reknar med fem familiar:
Orosirium
Jordatmosfæren utvikla seg truleg til ein oksygenrik atmosfære i denne perioden på grunn av fotosyntesen til cyanobakteriar.
Polysakkarid
Polysakkarid er karbohydrat bygde opp av eit større tal monosakkarid bundne til kvarandre gjennom glykosidbindingar. Vanlege døme er cellulose og stive. Syntesen av polysakkarid hender ved at monosakkaridet er aktivert i form av eit nukleosiddifosfatmonosakkarid. Uridindifosfatglukose fungerer slik som donor i glykogensyntesen.
Kongens Grubes bane
Historie
Etableringa av Rørosbanen i 1877 revolusjonerte kommunikasjonane for Røros-distriktet generelt og Kobberverket spesielt, og sidebanen vart bygd for transport av koparmalm og vel så viktig svovelkis frå gruvene i Nordgruvefeltet. Banen vart bygd som ein lokomotivbane med same profil og sporvidde som Rørosbanen og kosta i alt 180 000 kr. Den vart opna for trafikk 11. oktober 1886 etter ei byggetid på eitt år, inklusive ein byggestopp i fleire månader pga. streng vinter med mykje snø. Banen var verket sin eigedom, men vart trafikkert med Rørosbanen sitt materiell etter reglar fastsette ved kongeleg resolusjon same år.
Kuopio
Kuopio er ein by og ein kommune i Finland, i landskapet Norra Savolax. Kuopio er den åttande folkerikaste byen i Finland, med vel 97 000 ibuarar. Byen har eit samla areal på 2 317 km², etter at Karttula kommune var ein del av bykommunen frå 1. januar 2011.
Gwiazdasjøen
Gwiazdasjøen er ein innsjø i Pommerske voivodskap i Bytów fylke i Polen. Elva Chocina har utspring sitt frå denne innsjøen. Han dekkjer eit areal på 0,21 km² og er 5,7 km lang. Breidda er 0,2-0,7 km. Middeldjupet er 3 meter og den største djupna er 10 m.
Kuopio
Kuopio er omgjeven av innsjøen Kallavesi, og fleire delar av byen er bygde på øyar.
Kongens Grubes bane
Historie
Frå Tyvold vart svovelkisen send vidare til Trondheim med tog for eksport, og med denne transportmoglegheita vart kisproduksjonen fordobla og vart i praksis hovudproduktet til Kobberverket. I 1889 vart det produsert 27 484 tonn kis, i tillegg til 4828 tonn kopparmalm som vart sendt til Røros for smelting til kopar. Koparmalmen var fattig (ca. 4 % kopar), men til gjengjeld billeg då han for det meste vart utvunne som biprodukt til kisproduksjonen.
Kuopio
Soge
Gjennom perioden 1809–1917 vart Kuopio utvikla til ein skule- og kulturstad.
Kongens Grubes bane
Historie
Endestasjonen på fjellet var stollmunningen på Arvedalsgruva, som vart knytt saman med Kongens i 1886 og deretter vart begge gruvene drivne under sistnemnde namn. Stiginga til banen var opptil 40 promille, og ifølge gamle beretningar kunne det henda at kistoget frå Arvedals ikkje fekk stoppa på Tyvold sjølv med fulle bremser på, og dermed dundra det forbi stasjonen og langt nedover hovudlinjen på Rørosbanen før det fekk rygga tilbake. Derfor skulle det vere klar bane på hovudlinja før kistoget vart sloppe nedover Arvedalslinja. Det var dei første åra store problem med å halde banen open om vinteren, mykje vind og snø gjorde at banen fauk att like fort som han var spadd fram med handkraft. Det betra seg ein del då det etter nokre år vart montert snøfangarar på dei mest utsette stadene.
Kuopio
Næring
40 prosent av arbeidsstokken arbeider i offentleg sektor, 17 prosent i finansnæringar, 16 prosent innan handel- og hotellnæring, 12 prosent med tillverknad, el- og vassforsyning, 7 prosent i transportnæringar, 6 prosent i bygg og anlegg og 2 prosent med jord- og skogbruk.
Kongens Grubes bane
Historie
Både Arvedalslinja og Rørosbanen erstatta mykje av den gamle hestetransporten av malm og proviant mellom gruvene inne på fjellet, smeltehytta på Røros og eksporthamna i Trondheim, og medførte på kort sikt stort inntektstap for småbrukarar og andre i distriktet som hadde tent til livets opphald gjennom transportoppdrag for Kobberverket. Over tid førte dette imidlertid til ei betring for jordbruket, ettersom småbrukarane no kunne konsentrere seg om gardsdrifta.
Kuopio
Næring
Kuopio universitet vart grunnlagt i 1966 har om lag 6000 studentar spreidd på fem fakultet.
Kongens Grubes bane
Historie
Det kom etterkvart kritikk mot anlegget av jernbanen til Kongens gruve, ettersom ein taubane ville vore billegare både i anlegg og drift. Dette vart tilbakevist med at då jernbanen vart planlagt var «taubanens innretning ikke så fullkommen som nu» (i 1902). Overgangen til taubaner var likevel uunngåeleg, Kobberverket bygde taubanar frå gruvene i Nordgruvefeltet, frå Kongens gruve via Sextus til Harborg stoppestad ved Rørosbanen, og i mars 1910 tok denne over og Arvedalslinja vart nedlagt. Taubanen viste seg å vere billegare og meir driftssikkert enn bruk av jernbane (taubanen var i mindre grad utsett for snø og vind), og var i drift heilt til Nordgruvefeltet vart nedlagt i 1948.
Skinnene på Arvedalslinja vart tatt opp utpå 1920-talet, og i 1931 vart traseen grusa opp som veg og er i dag ein populær tur- og sykkelveg.
Antony Hewish
Antony Hewish er ein britisk radioastronom og nobelprisvinnar.
Saman med landsmannen Sir Martin Ryle vart han tildelt nobelprisen i fysikk i 1974 for banebrytande arbeid innan radioastrofysikken: Ryle for sine observasjonar og oppfinningar, særskilt apertursynteseteknikken, og Hewish for innsatsen sin ved oppdaginga av pulsarane.
Etter utdanninga ved University of Cambridge slutta Hewish seg i 1946 til ei gruppe radioastronomar som vart leia av Sir Martin Ryle. Medan han leia eit forskingsprosjekt ved Mullard Radio Astronomy Observatory ved Cambridge i 1967, observerte ein av hans studenter, Jocelyn Bell, regelmessig pulserande radiosignal frå ei ukjend kjelde. Hewish forstod tydinga av observasjonen, og lukkast å konstatere at signala ikkje var interferens frå noko kjelde på jorda, men at dei måtte kome frå ei hittil ukjend type stjerne. Seinare har ein fastslått at denne typen signal vert sendt ut av hurtig rotererande nøytronstjerner. Tildelinga av nobelprisen til Hewish og Ryle, utan å verdsette innsatsen til Jocelyn Bell, er i ettertid blitt kritisert.
Desiree Bjerke
Desiree Bjerke Andersen frå Fredrikstad, er ein norsk skeleton-utøvar, som representerer Lillehammer Skeletonklubb.
Første gong Bjerke deltok i OL var i 2006. Ho har og delteke i VM, men har ingen internasjonale topplasseringar.
Massakren ved My Lai
Massakren ved Mỹ Lai var ein massakre utført av USA sine soldatar på fleire hundre uvæpna vietnamesiske sivile, dei fleste kvinner og barn, den 16. mars 1968, under den USA sin krig i Vietnam. Massakren blei eit symbol på amerikanske krigsbrotsverk i Vietnam, den førte til sterke reaksjonar over heilt verda og reduserte den folkelege støtta for krigen i USA.
Bakgrunn
Under Vietnamkrigen var Quang Ngai-provinsen i Sør-Vietnam mistenkt for å vere ein tilfluktsstad for geriljasoldatar frå FNL, Front National de Liberation på fransk, også kjend blant amerikanarane som «Viet Cong» (eigentleg Viet Nam Cong San - «vietnamesiske kommunistar»). Provinsen blei ofte bomba, og i 1969 var nesten alle heimar i provinsen øydelagde eller skadde.
Det amerikanske militæret målte suksess i krigen mot FNL ut frå ein «body count», talet på antatte Viet Cong-medlemmer dei drap. Det var eit press på soldatane om å ha høge tal i «body count». Derfor var det ofte stor skilnad på den erklærte «body count» og talet på våpen som var funne. Amerikanske soldatar skal ha hatt som standard spøk at «anything that's dead and isn't white is a VC (Viet Cong)» når det skulle teljast for «body count». Det er ikkje tvil om at mange sivile hadde blitt drepne i provinsen, noko som gav grorbotn for anti-amerikanske kjensler. Opprørarar fekk somtid husly blant dei sivile i området, og dette frustrerte amerikanske soldatar. Frå før var dei frustrerte fordi dei ikkje fekk tak på fienden, dei frykta bakhald og begynte å få ei kjensle av at krigen var tapt. Det låg an til hemn og vald mot dei sivile i området.
Massakren
Charlie-kompaniet i den 11. brigaden kom til landet i 1967. Under Tet-offensiven i 1968 blei åtaka på invasjonsstyrkane utførte av den 48. bataljonen av FNL sine væpna styrkar. Etterpå meinte amerikansk etterretning at denne bataljonen skjulte seg i landsbyen Sơn Mỹ. Dei grendene i landsbyen som blei kalla My Lai blei spesielt mistenkte for å hyse denne FNL-bataljonen. Ein offensiv mot desse grendene blei planlagd. Rett før åtaket hadde Charlie-kompaniet mista ein populær sersjant i ei felle. Dei var sinte og frustrerte over at dei ikkje kunne ta hemn på ein fiende dei ikkje fann.
Dagen åtaket på My Lai skjedde, fekk Charlie-kompaniet beskjed av overordna offiserar at «ekte sivile» hadde fare frå landsbyen for å vere med på ein marknad. Dei fekk vite at alle som var att kunne reknast som Viet Cong-medlemmer eller sympatisørar. Dei fekk ordre om å øydelegge landsbyen. På briefinga blei kaptein Ernest Medina spurd om ordren omfatta dreping av kvinner og barn. Dei som var til stades hugsa forskjellig når det gjeld Medina sitt svar på det.
Soldatane fann ingen opprørssoldatar i landsbyen om morgonen den 16. mars 1968. Ein tropp leidd av løytnant William Calley drap da hundrevis av sivile, først og fremst gamle, kvinner, barn og babyar. Somme blei torturerte og valdtatt. Fleire dusin blei samla i ei grøft og skotne ned med automatgevær. Calley sjølv deltok aktivt i dette. Det nøyaktige talet på drepne varierer frå kjelde til kjelde, med 347 og 504 som dei vanlegaste tala som blir oppgitt, med offer frå 82 til 1 år gamle.
Enda fleir kunne blitt drepne viss ikkje mannskapet på eit amerikansk speidarhelikopter hadde stansa massakren ved det at dei med vilje landa mellom dei gjenverande vietnamesarane og dei amerikanske soldatane. Piloten, 24 år gamle Hugh Thompson Jr., trua offiserane som leidde desse soldatane med at han og medhjelparane hans i helikopteret ville opne eld mot dei om dei ikkje stansa åtaket på sivilistane. Mannskapet på helikopteret redda minst 11 menneskeliv, men blei i lang tid etterpå hetsa som svikarar for det dei hadde gjort.
Avsløringa
Hendinga blei etterpå forsøka tilslørt. Hæren kom med ein rapport der det heitte at om lag 20 sivile tilfeldigvis hadde blitt drepne i operasjonen mot My Lai, som elles var ein siger med 128 fiendesoldatar drepne.
Seks månader seinare skreiv ein ung soldat som heitte Tom Glen eit brev der han skulda fleire avdelingar av den amerikanske hæren for rutinemessig brutalitet mot vietnamesiske sivile. Colin Powell, som da var ein ung major, skreiv: «Ei direkte tilbakevising av denne framstillinga er det faktum at forholdet mellom amerikanske soldatar og det vietnamesiske folket er utmerka.» Dette blei sidan kalla ei kvitvasking, men utanriksminister Powell meinte så seint som 4. mai 2004 i samtale med Larry King at «slike beklagelege ting hender når det er krig».
Det var journalist Seymour Hersh som slo til med My Lai-historia den 12. november 1969. Avisa The Plain Dealer i Cleveland trykte fotografi av drepne bygdafolk, og utanriksminister Henry Kissinger måtte innrømme overfor forsvarsminister Melvin Laird at ein tildekkingsoperasjon var blitt umuleg.