cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marie Corelli
Trass i motgang frå kritikarane var Corelli svært populær i samtida si; ho selde i større opplag enn til dømes Arthur Conan Doyle og H. G. Wells, og ho skal ha vore yndlingsforfattaren til dronning Victoria.
Biller
Utvikling
Larvane skiftar hud vanlegvis tre til fire gongar før dei forpuppar seg. Dei fleste biller har såkalla «frie» puppar, det vil seie at puppehinna omsluttar kvart bein for seg slik at dei ligg laust inn til kroppen. Somme kortvengjebiller har mumiepuppar, som snører seg tett rundt heile dyret så beina vert klistra inn mot sjølve insektet.
Marie Corelli
Liv
Mary var fødd utanfor ekteskap, truleg i London, som dotter av Mary Elizabeth Mills, tenestejente for faren den skotske diktaren og doktoren Charles Mackay. Dei to gifta seg etter at den første kona hans døydde.
Biller
Utvikling
Ofte klekkar vaksne biller frå puppen seint på året, før vinteren kjem. Dei overvintrar difor som regel før dei kjem fram til neste vår.
Marie Corelli
Liv
Unge Mary blei send til ein klosterskule i Paris i 1866, og var der i fire år. Ho tok først kunstnarnamnet Marie Corelli som pianist, men brukte det seinare som løyndenamn då ho tok til å skriva.
I 1899 flytta Corelli til Stratford-upon-Avon, heimstaden til Shakespeare, der ho gjekk inn for å ta vare på minna om den store skodespelforfattaren, og oppfordra folk til å vitja landsbyen. Han er i dag ein av dei mest kjende turistattraksjonane i England.
Biller
Levesett
Det finst over 350 000 beskrivne billeartar, og dei er kjende frå så godt som alle habitat der ein kan venta å finna insekt. Dei fleste biller er landdyr som lever i skog, åker og eng, på stepper eller i ørkenar. Mange artar har òg tilpassa seg ferskvatn og brakkvatn, men ingen er kjende frå havet.
Dei aller fleste biller er planteetarar. Mange brukar til dømes larvestadia sine inne i plantevev, særleg under bark og i ved. Det finst òg mange som grev i bladvev eller dannar gallar.
Asparuhov most
Asparuhov most er ei bru i Varna ved Svartehavet i Bulgaria, som knyter bydelen Asparauhovo saman med resten av byen på andre sida av kanalen mellom Svarteahvet og Varnasjøen.
Biller
Levesett
Det finst òg mange biller som lever av kjøt. Løpebiller, vasskalvar og mange kortvengjer er døme på aktive predatorar som jagar og fangar bytteorganismane sine, medan til dømes åtselbiller og stumpbiller hovudsakleg lever av åtsel. Berre nokre særs få biller lever parasittisk.
Asparuhov most
Brua er 2,05 km lang, 50 meter høg og veg 3 200 tonn. Ho har 38 pålar, som kvar ber 2 400 tonn. Brua er svært trafikkert og meir enn 10 000 kryssar ho i døgeret.
Martin Kellerman
Martin Kellerman er ein svensk teikneserieskapar. Kellerman er fødd og oppvaksen i Växjö, men budde ei tid i Nord-Noreg før familien flytta til Upplands-Väsby då han var 13 år. Det var på denne tida han byrja å selje sine eigne teikneseriar. Den mest kjende serien hans er Rocky, om ein om lag 30 år gamal serieteiknade og hiphopelskande hund som bur i Stockholm.
Asparuhov most
Ein byrja bygginga av brua i 1973, etter at ein måtte utvida kanalen mellom Varnasjøne og havet. Opninga av brua skulle opphavleg skje 30. september 1976, men brua vart ferdig før tida og vart opna 8. september av Todor Zjivkov. Samtidig vart den nye kanalen under brua opna 1. september.
Martin Kellerman
Rocky har vorte publisert i svenske aviser sidan 1998, og har også fått eigne albumutgjevingar og sitt eige teikneserieblad i Sverige. Serien har også vorte publisert i Norden elles, i tillegg til i Slovenia, Sveits, Spania og Italia. I USA har det vorte gjeve ut eit album.
Asparuhov most
Etter 20 år utan reparasjonar, byrja ein å restaurere brua mellom 1996 og oktober 1998, men brua vart ikkje opna på ny før 17. september 1999, ein dato langt etter dei opphavlege planane.
I dag er ikkje Asparuhov most berre ei viktig transportåre, men òg ein stad for tilhengjarar av ekstremsport sidan brua er ein ideell for strikkhopping.
Martin Kellerman
Konseptet og figurane har også vorte nytta i eit skodespel som vart sett av til saman 40 000 i Stockholm. Kellerman skreiv både manus og hadde regien. Stykket vart fyrste gong sett opp i Noreg av Nordland Teater i Mo i Rana og vart i 2004 også sett opp i Oslo.
Prisar og utmerkingar
(utval)
Kjelder
og artiklane «Martin Kellerman» og «Rocky» henta frå Wikipedia på bokmål 25. nobember 2006.
Siamesar
Siamesar er ein katterase som stammar frå Thailand, tidlegare kjend som Siam. Siamesaren er ein av dei eldste katterasane ein kjenner til, med mellomstor, lang og slank kropp og ein særs kort, fin pels utan underpels. Han er som regel maskefarga, det vil seia lys (kvit) på kroppen og mørkare ved snuten, øyra, potane og halen. Augo er blå. Halen er lang og avsmalande mot enden. Hovudet smalnar mot snuten i rette linjer, og katten har lang rett nase.
Historie
Den maskefarga siamesarkatten er kjend frå den illustrerte diktsamlinga Tamra maew ('Kattedikt'), som ein reknar med blei skriven frå 1300- til 1700-talet. Kattane hadde høg status og blei typisk berre haldne av kongelege eller munkar. Dei ver vernande vesen for buddhisttempel og sjelane til avdøde.
Katten kom til Vesten på slutten av 1800-talet. I 1878 mottok den amerikanske presidenten Rutherford B. Hayes den første dokumenterte siamesarakatten i USA, ein katt kalla Siam send av den amerikanske konsulen i Bangkok. I 1884 tok den britiske konsulen i Bangkok, Edward Blencowe Gould (1847–1916), katteparet Pho og Mia med seg tilbake til Storbritannia. Han gav dei i gåve til syster si, Lilian Jane Gould, som seinare var med på skipinga av ein engelsk siamesarkatteklubb i 1901. Kattane fekk tre kattungar i 1885. Familien blei stilt ut ved Crystal Palace-utstillinga same året, og vekte oppsyn gjennom den uvanlege utsjånaden og oppførselen sin. Alle kattungane døydde ikkje lenge etter utstillinga av årsaker som er ukjende i dag. Rundt elleve nye kattar blei innførte gjennom dei neste tiåra, og danna grunnlaget for den britiske stammen av siamesarar. Dei var kjende som «kongskattar frå Siam» (Royal Cat of Siam) ettersom ein meinte dei berre var blitt haldne av thailandske kongelege.
Kommandosoldat
Ein kommandosoldat er ein type lettvæpna soldat som finst i ein militær spesialstyrke. Dei vert sette til å utføra mindre sjølvstendige oppdrag.
Synonym
I norske media vert omgrepet òg nytta som synonymt med spesialsoldat og spesialjeger.
Kommandosoldatar
Noreg:
Storbritannia:
Sjå òg
קומנדו
Annik Saxegaard
Anna Constance Saxegaard, kjend som Annik Saxegaard, var ein norsk forfattar. Ho skreiv i fyrste rekkje barne- og ungjentebøker. Bøkene hennar er kjende også utanfor Noreg, særleg i Tyskland, men dei har ofte kome ut under eit av dei fleire pseudonyma ho nytta, til dømes Berte Bratt, Nina Nord eller Ulla Scherenhof.
Oppvekst og utdanning
Ho var fødd i Stavanger. Familien flytte seinare til Oslo og ho tok artium før ho ei kort tid prøvde seg som skodespelar. Ho var mellom anna med i stumfilmen Brudeferden i Hardanger i 1926, men så vende ho scena og filmen ryggen. Ho arbeidde som journalist, tekstforfattar og som programmedarbeidar i Bergen kringkaster, og etterkvart byrja ho å skrive skjønnlitteratur.
Forfattarskap
Den fyrste utgjevinga frå hennar hand kom i 1933 og var ei samling dramatikk for amatørteater; Fem sketcher for unge piker. Året etter kom Katten Busters opplevelserden, den fyrste av ei rekkje bøker med dyreforteljingar for born. I 1935 kom vaksenromanen To værelser og kjøkken. Sjølv om Saxegaard hadde skrive boka for vaksne vart ho oppfatta som ei ungjentebok, og den liberale haldninga til kjærleik og seksualitet samtida meinte å finne i boka, gjekk ikkje like godt heim hjå alle. Boka fekk likevel merksemd og alt same året kom ho ut i svensk omsetjing. Året etter kom ho òg ut på dansk.
Tittelsnes
Tittelsnes ligg heilt nord i Sveio, i det som tidlegare var Valestrand kommune. Neset ligg der Bømlafjorden møter Ålfjorden, rett sør for Leirvik. Tittelsnes vert rekna som ein del av tettstaden Valevåg.
Annik Saxegaard
Forfattarskap
I tiåra som kom fekk ho utgjeve ei, eller helst fleire, nyskrivne bøker kvart år, og mange vart omsette og utgjevne i andre land. I 1958 flytta ho til Kiel i Tyskland, og etterkvart byrja ho skrive bøkene sine på tysk, og ein del av desse har aldri kome ut på norsk. Annik Saxegaard døydde i Kiel 16. august 1990.
Leppebjørn
Leppebjørn (Melursus ursinus) er ein mellomstor bjørneart som held til på det indiske subkontinentet frå Sri Lanka til Nepal. Bjørnen har lang pels og er nattaktiv. Han er den einaste arten i slekta Melursus. Leppebjørnen kan minna om asiatisk svartbjørn, men dei er ikkje nært i slekt.
Tittelsnes
I dag er Tittelsnes ei lita bygd med lite næringsaktivitet. Det er nokre småbruk på staden, eit ridesenter på garden Eidsvåg og barneskulen Valestrand skule. Elles er staden eit populært turistmål om sommaren, med fine badeplassar og lang strandlina.
Leppebjørn
Skildring
Leppebjørnen veg 80–150 kg og har ei lengde på 140–190 cm. Hoa er litt mindre enn hannen. Pelsen er lang og kan variera frå svart til kastanje i farge med nokre brune eller grå hår. Snuten er kvitleg og nasen svart, medan dyret har ei y-forma markering på brystet med same farge som snuten.
Tittelsnes
Under andre verdskrigen hadde tyskarane eit anlegg på Tittelsnes. Dette anlegget vart bygd i 1941 og skulle vera ein del av Artilleriundergruppe Bømlafjord, som skulle sikra innløpet til den indre skipsleia mellom Haugesund og Bergen. Etter krigen vart dette overteke av Forsvaret, og fungerer i dag som øvingsområde for Heimevernet.
Leppebjørn
Skildring
Bjørnen er bygd for å grava ut insekt frå tuer, under jorda og inne i tre. Store føter med enorme klør som vender innover er gode gravereiskapar. Luktesansen er velutvikla, mens synet og høyrsla er dårlege. Snuten er særskild utvikla for å suga termittar ut av tuene sine. Han er lang og rørleg, manglar framtenner oppe, og har nakne lepper, som har gjeve bjørnen namnet sitt. Leppebjørnen kan òg eta smådyr, andre insekt, frukt og anna.
Tittelsnes
Historisk har Tittelsnes vore eit viktig knutepunkt i Sunnhordland. I etterkrigstida var det daglege avgangar med båt til Bergen, med buss vidare til Haugesund. Dette var då den raskaste vegen mellom dei to byane, med ei reisetid på fem timar. Det var òg bakeri og postkontor der. Tittelsnes brevhus vart opna i 1924, og lagt ned då Tittelsnes Postopneri opna i 1936. Postopneriet vart lagt ned i 1991.
Leppebjørn
Leveområde
Det naturlege leveområdet til bjørnen er i skogar i låglandet i India, Nepal, Bangladesh og Sri Lanka, med nokre observasjonar frå Bhutan. Det ein gong talrike dyret er blitt sjeldan, og ei tid trudde ein at bjørnen var utrydda. Totalbestanden i dag blir rekna til å vera 7 000-10 000 individ.
Annik Saxegaard
Dyreforteljingar for born
<!--
Leppebjørn
Leveområde
Det finst mellom 170 og 200 bjørnar i dyrehagar, og på grunn av problem mellom bjørnar og menneske kjem stadig nye dyr i fangenskap. Desse blir mellom anna brukt til avl for å sikra arten.
Bjørnen liker best naturlege grasmarker og skogsområde. Slike stader er i ferd med å bli borte, og saman med tjuvjakt som forsyner den alternative medisinmarknaden gjer det leppebjøren til ein truga art. Det at bjørnen kan vera aggressiv mot menneske hjelper heller ikkje framtidsutsiktene hans.
Annik Saxegaard
Andre bøker
-->
Mosterhamn
Mosterhamn er ein tettstad i Bømlo kommune i Sunnhordland i Vestland. Staden ligg på øya Moster søraust i Bømlo kommune. Tettstaden har.
Leppebjørn
Levesett
Det nattaktive dyret søv i jordholer om dagen, særleg ved elvebreidder. Bjørnane søv ikkje om vinteren, men har ein kvileperiode i regntida. Dei skil seg frå dei fleste andre bjørnar ved å vera sosiale dyr som trivst i selskap med kvarandre.
Mosterhamn
Det er snøggbåtsamband til Bergen og Haugesund/Stavanger frå Mosterhamn. Riksveg 541 gjev vegsamband til resten av Bømlo.
Leppebjørn
Levesett
Leppebjørnane parar seg i mai–juli. Paringa tek 2–7 dagar og inneber ofte mykje støy. Binna er vanlegvis drektig i 6–7 månader. Bjørnen kan også ha embryonisk diapause, der fosterutviklinga blir sett på vent ei viss tid. Studiar frå India peikar mot at det er mest vanleg at leppebjørnen parar seg i juni, medan tilsvarande studiar på Sri Lanka konkluderer med at dei parar seg året rundt.
Før fødselen søker binna til ein trygg stad, ofte ei jordhole, der ho normalt føder 1-2 ungar og ein sjeldan gong også tre ungar. Ungane er blinde ved fødselen. Augo opnar seg etter fire veker. Samanlikna med andre bjørneartar utviklar ungane seg rask. Dei byrjar å gå ein månad etter fødselen. Deretter følgjer dei mora i to til tre år, ofte ved å sitja på ryggen hennar. Dei er kjønnsmogne når dei er tre år gamle. Tidsrommet mellom kull kan vera to-tre år.
Bjørnen påverkar økosystemet sitt ved å spreia frukttre gjennom å eta fruktene deira, og ved å halda termittbestanden nede.
Bjørn og menneske
Bjørnetemming har lange tradisjonar i India, og leppebjørnar er blitt fanga og trente til å opptre som «dansande bjørnar» av dei nomadiske kalandarfolka. Praksisen med å trekka ei snor gjennom snuten på bjørnen og tvinga han til å opptre for folk blir i dag rekna som dyreplageri, og er i dag ulovleg i India.
I den alternative medisinen er det særleg galleblæra på bjørnen som blir verdsett.
Bjørnen er vanlegvis fredeleg, men er meir aggressiv enn andre bjørnar. Han er kjent for å forsyna seg av avlingar, og blir han forstyrra av menneske då kan han gå til åtak. Situasjonen har blitt verre etter kvart som fleire menneske har busett seg og dyrka land i bjørneområde. I tida 1989–1994 blei det registrert 735 åtak på menneske frå leppebjørn; 48 av desse førte til at menneska døydde.
Selfjorden i Lofoten
Selfjorden er ein fjord i Flakstad kommune i Lofoten. Han strekkjer seg 5 km sørvestover til Laukvika på Moskenesøy.
Fjorden har innløp mellom Andopsneset i sør og Krystad i nord. Sundstraumen går sørover mellom Moskenesøy og Flakstadøy. På nordsida av fjorden finn ein grenda Krystad og mindre gardsbruk som Litlekrystad, Marka og Selfjord. Sør for Selfjord går Stormarkpollen ein kilometer vestover som ein fjordarm.
Fv986 går langs nordvestsida av fjorden.
Nord-Dakota
Nord-Dakota er ein delstat i den nordamerikanske staten USA. Han ligg i den delen av USA som vert kalla Midtvesten og har grense mot Minnesota i aust, Sør-Dakota i sør, Montana i vest og mot Canada i nord. Den vestlege halvdelen av staten er òg ein del av The Great Plains. Hovudstaden er Bismarck, medan den største byen er Fargo. University of North Dakota ligg i byen Grand Forks, medan North Dakota State University ligg i Fargo.
Historie
Nord-Dakota var opphavleg busett av mandanfolk. Nybyggarane busette seg seinare og nokre av desse var mellom anna nordmenn. I dag har 30 % av befolkninga norske anar. Nord Dakota vart opptatt som den 39. delstaten i USA den 2. november 1889. På 1800-talet vart Nord-Dakota rekna som ein del av den ville vesten. Tidlegare var staten ein del av Dakota-territoriet (oppkalla etter dei innfødde dakotafolka).
Geografi
Elva Missouri renn gjennom den vestlege delen av delstaten, og dannar innsjøen Lake Sakakawea. Den vestlege delen av staten har eit kupert landskap, og har naturressursar som kol og olje. I aust har Red River of the North forma Red River Valley. Denne regionen er eit fruktbart jordbruksområde. Landbruk har lenge dominert økonomien og kulturen i Nord Dakota.
Økonomi
Nord-Dakota har det sjuande største jordbruksarealet i USA, med fokus på kornproduksjon - kveite, mais og soyabønner. Med 1,9 millionar storfe er staten mellom dei større kjøttprodusentane i USA. Gardsbruka er relativt store, slik at behovet for landbrukssubsidiar er mindre enn i mange andre av dei store amerikanske jordbruksstatane. Nord-Dakota har den nest største bygg-produksjonen og har den største produksjonen av kveite i USA.
Kilde: The World Almanac 2008, side 45 og 555-587.
545 Messalina
545 Messalina er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 3. oktober 1904 av Paul Götz ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Lotka-Volterra-likning
Lotka-Volterra-likningane er to økologiske matematiske modellar. Dei vart begge utvikla av Alfred J. Lotka og Vito Volterra, som jobba uavhengig av kvarandre men kom fram til dei same resultata.
Lotka-Volterra-likninga for interspesifikk konkurranse
Lotka-Volterra-likninga for interspesifikk konkurranse er ein modell for korleis to ulike bestandar av samlevande artar som konkurrerer om ein felles ressurs påverkar kvarandre. Her nyttar ein ulike variablar for å spegla dei ulike artane sin bestandstorleik, bestandstilvekst per tidseining (fødselstal minus dødstal), økologisk bereevne og negativt konkurrerande effekt på kvarandre.
Denne likninga botnar i ein logistisk modell for bestandsvekst,
, der «N» er bestandstorleik, «r» er tilvekst per tidseining og «K» er økologisk bereevne.
I likningane
for høvesvis art 1 og art 2 vert den negative effekten bestandane har på kvarandre lagt til i reknestykket som «α». α12 er verknaden art 1 har på 2, og omvendt.
Korleis denne modellen oppfører seg vert som regel vist med null-isoklinar; ein lagar diagram over dei ulike bestandane og teiknar opp ein graf for når. Når N-verdiane til art 1 ligg over denne linja, vil dei minke, og når dei ligg under ho vil dei auka. Ein kan gjera det same for \. Kombinert vil desse isoklinane vise kva for effekt dei to bestandane har på kvarandre.
Lotka-Volterra-likninga for predator/bytte-tilhøve
Lotka-Volterra-likninga for predator/bytte-tilhøve, som ofte berre vert kalla Lotka-Volterra-likninga, tek for seg predasjon og korleis det verkar inn på bestanddynamikken. Her tyder N byttebestand og P predatorbestand, medan a er leite- og åtaks-effektiviteten til predatoren. Det er verdt å merka seg at denne likninga ikkje tek høgd for intra- eller interspesifikk konkurranse, men føreset eksponentiell vekst i byttebestanden.
syner korleis byttebestanden utviklar seg. rN er bestandstilvekst gonger bestandstorleik, medan aPN viser kor mykje bestanden minkar på grunn av predatoren P.
syner korleis predatorbestanden utviklar seg. f står då for kor gode predatorane er til å omsetja innteke føde aPN til avkom. Samla gjev faPN bestandstilveksten til predatorane. q er dødsraten til predatorane.
Som med modellen for interspesifikk konkurranse nyttar ein modellen ved å laga null-isoklinar. For bytteorganismar vert når \ rN = aPN, som kan skrivast om til. Sidan både r og a er konstantar, vil P vera konstant gjennom heile null-isoklinen til bytteorganismane og danna ei rett linje.
For predatorane vil null-isoklinen når \ faPN = qP, det vil seie når. N er altså konstant for P-null-isoklinen, og dannar ei rett linje i diagrammet på tvers av N sin null-isoklin.
Det ferdige diagrammet lagar ein perfekt kross der vinklane mellom P og N sine null-isoklinar ligg på nøyaktig 90 gradar. Predatorbestandar aukar når det er mykje bytte, noko som fører til at byttebestandane går ned, noko som igjen fører til at predatorbestandane går ned, og så bortetter. Samla fører dette til at dei to bestandane følgjer kvarandre, noko ein kan framstilla grafisk som ein figur av tid.
Predator/bytte-modellen er frykteleg enkel, og har eit særs avgrensa bruksområde. Ofte vil ikkje bestandane følgje dei enkle kurvene ein ser i grafane, av den enkle grunn at predator/bytte-tilhøve berre er delar av eit større økosystem - båe bestandane vert påverka av konkurranse, andre predatorar, sjukdom, fysiske tilhøve og liknande. Nye og meir realistiske modellar har kome til seinare, mellom anna den grafiske Rosenzweig-MacArthur-modellen.
Kapsja
Kapsja (russisk Вишера) er ei elv i Leningrad oblast i Russland og ei av sideelvane til Pasja frå høgre. Elva er 115 km lang og renn frå innsjøen Kapsjozero.
Izjora
Izjora (russisk Ижóра, finsk: Inkereenjoki), òg kalla Inger, er ei elv i Leningrad oblast i Russland og ei av sideelvane til Neva frå høgre. Elva er 150 km lang og har eit nedslagsfelt på om lag.
Kapsja
Elva er 10-15 meter brei i øvre del, men vert opp mot 50 meter i den nedre delen.
Izjora
Elva spring ut like vest for byen Gattsjina, og renn nordaustover til ho munnar ut i Neva midt mellom St. Petersburg og Sjlisselburg, ved Ust-Izjora (direkte omsett som «Izjora sin munning»), der slaget ved Neva fann stad i 1240. Byane Kolpino og Kommunar ligg òg ved Izjora. Elva er kjend som det lengste svenske styrkar nokon gong kom mellom vikingtida og den store urotida.
Elva får vassføring både frå grunnvatn, snøsmelting, og regn. Grunnvasskjeldene er stabile både sommar og vinter, og sikrar at elva aldri tørkar ut eller frys til botn.
Songen Five Miles Out
«Five Miles Out» er ein song av den engelske musikaren Mike Oldfield, gjeve ut i 1982 på Virgin Records. Han er henta frå albumet Five Miles Out og vert sungen av Maggie Reilly, i tillegg til at Oldfield òg syng litt sjølv.
B-sida er eit konsertopptak av «Punkadiddle», som vart spelt inn under turneen til Oldfield i 1980.
Kríkello
Kríkello (gresk Κρίκελλο) er ein landsby i periferieininga Evrytanía i Sentral-Hellas i Hellas. Kríkello var hovudsete i den tidlegare kommunen Domnísta, som no er ei kommunaleining i kommunen Karpenísi.
Auschwitz
Auschwitz (tysk: Konzentrationslager Auschwitz) var eit tysk nazistisk konsentrasjonsleir-kompleks i det okkuperte Polen under den andre verdskrigen. Det fanst eit heilt system av slike leirar, men Auschwitz var den største og er blitt eit symbol på Holocaust, folkemordet på europeiske jødar og sigøynarar (roma, sinti).
Bakgrunn
I 1939 var Polen underlagt «Det tredje riket», som Tyskland då kalla seg. Tyskarane tok til å drøfta ein ny fangeleir, med grunngjevinga at fengselet i Schleisen var overfylt. Den polske byen Oświęcim var eit sentralt jernbaneknutepunkt, og dessutan budde det få folk her. Tyskarane tok over ein liten militærleir som blei gjort om til fangeleir i 1940. Dei brukte det tyske namnet på Oświęcim, Auschwitz, og gav leiren det offisielle namnet KL Auschwitz I. Seinare bygde dei Auschwitz II (Birkenau) på andre sida av byen, og Auschwitz III (Monowitz), ein arbeidsleir.
Planen var at leiren skulle brukast til tortur og drap av polakkar, men staden blei endestopp for jødar, sigøynarar, krigsfangar, homofile, og folk fra mange nasjoner. I 1941 bestemte Heinrich Himmler, leiaren av SS, at Auschwitz skulle bli sentrum for utryddinga av jødar.
Organisasjon
Mellom 1 og 1,5 millionar menneske blei drepne i Auschwitz, dei fleste jødar frå mange land, mellom dei Noreg, men og sigøynarar, politiske fangar frå Polen og andre land, og krigsfangar frå den sovjetiske hæren.
Om lag 7000 overlevande fangar i Auschwitz blei frigjorde av sovjetiske soldatar frå Den Raude Armeen den 27. januar 1945. Dette er sidan blitt den internasjonale Holocaustdagen.
Sandane kyrkje
Sandane kyrkje, tidlegare kalla Sandane arbeidskyrkje og Mona kyrkje, står på Mona i Sandane i Gloppen kommune, og er ei arbeidskyrkje frå 1997.
Kyrkja er teikna av Helge Hjertholm og har sitjeplassar til 300 personar.
26. juni
26. juni er den 177. dagen i den gregorianske kalenderen (178. under skotår). Det er 188 dagar att av året.
Lava i Leningrad oblast
Lava (russisk Ла́ва) er ei elv i Kirov og Leningrad oblast i Russland. Elva er 51 km lang og munnar ut i innsjøen Ladoga.
Delar av elva renn gjennom ei kløft med framskot av bergartar frå ordovicium.
Vitskap i 1885
Vitskapsåret 1885 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1885.
Yeniçiftlik
Yeniçiftlik er ein by i distriktet Marmaraereğlisi i provinsen Tekirdağ i Tyrkia. Han ligg nokre få kiloemter frå kysten av Marmarahavet, 10 km frå Marmaraereğilisi og 30 km frå Tekirdağ. Han har kring 7000 innbyggjarar (2011) Byen hadde stort sett gresk folkesetnad under Det osmanske riket, men med folkeutvekslinga mellom Hellas og Tyrkia vart grekarane tvangsflytta.
546 Herodias
546 Herodias er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 10. oktober 1904 av Paul Götz ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Vitskap i 1886
Vitskapsåret 1886 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1886.
Turunçova
Turunçova  er ein by i distriktet Finike i provinsen Antalya i Tyrkia. Han ligg 8 km frå Finike og har kring 8000 innbyggjarar (2011).
Filmen Elling
Elling er ein norsk, Oscar-nominert film frå 2001 regissert av Petter Næss og basert på den tredje romanen om «Elling», Brødre i blodet, av Ingvar Ambjørnsen.
Elling er den første filmen i trilogien om Elling. Filmen vart Oscar-nominert for beste utanlandske film i 2002. Han kom derimot ikkje med på lista då Dagbladet i 2007 kåra dei 15 viktigaste filmane sidan 1982.
Handlinga
Elling skildrar korleis to tidlegare pasientar ved «Brøynes behandlingshjem» skal klare seg åleine i ei trygdeleilegheit på Majorstua i Oslo, med noko hjelp frå sosialarbeidaren Frank. Medan eine av dei, Elling, slit med angst og fikse idear, er den andre, Kjell-Bjarne, nokså enkel og sexfiksert. Etter kvart lærer dei seg til å takle verda og møter andre menneske.
John Cleese
John Marwood Cleese er ein britisk komikar og skodespelar fødd i Weston-super-Mare i Somerset.
Det komiske talentet utvikla Cleese som medlem av Cambridge Footlights Revue under studiane ved Downing College i Cambridge.
Han vart internasjonalt berømt som medlem av Monty Python og med fjernsynsserien Fawlty Towers (Hotell i særklasse).
5. juni
5. juni er den 156. dagen i den gregorianske kalenderen (157. under skotår). Det er 209 dagar att av året.
Rubbestadneset
Rubbestadneset er ein tettstad i Bømlo kommune i Vestland. Staden ligg på nordaustsida av øya Bømlo. Tettstaden har.
Rubbestadneset har grunnskule, vidaregåande skule, nærbutikk, hotell, bedehus, hurtigbåtstopp, frisørsalong og idrettshall med fotballbane. Rubbestadneset skulekorps vart stifta i i 1958.
Industri
Bygda vaks fram rundt Wichmann Motorfabrikk som produserte båtmotorar frå 1903 til 1978. Då selskapet gjekk konkurs, vart det innlemma i finske Wärtsilä Norway AS, som i dag produserer propellar, gir og framdriftssystem, samt vedlikehald på Wichmannmotorar.
Den gamle smia der ein starta produksjonen av motorar står framleis i sentrum, og er i dag nytta som museum og utstillingslokale.
Titanic
Titanic er nytta som namn i fleire samanhengar:
547 Praxedis
547 Praxedis er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 14. oktober 1904 av Paul Götz ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Szinva
Szinva er ei elv nord i Ungarn og ei av sideelvane til Sajó. Elva har utspring i Bükkfjella og er 30 km lang. 20 km av elva renn gjennom byen Miskolc. Meir enn 70 bruer er bygd over elva og i delar av byen renn ho under bakken.
Dimítris Salpingídis
Salpingídis sin første klubb var PAOK i heimbyen Thessaloníki. Som ung spelar vart han lånt ut til Lárisa og Kavála, der han vart toppskårar i gresk andredivisjon. Tilbake i PAOK vart Salpingídis fast på laget i 2002, og vart klubbkaptein som 21-åring. I 2005/06-sesongen vart han toppskårar i den greske toppdivisjonen for PAOK. 16. august 2006 gjekk han til Panathinaikós, og 20. august same året skåra han hattrick i ligadebuten sin for Panathinaikós mot Egáleo. Han var med på å vinna den greske ligaen med Panathinaikós i 2009/10-sesongen.
Szinva
Ei demning er bygd på Szinva og elva Garadna og dette danna Hámorisjøen i Miskolc-Lillafüred rundt 1770. Den høgaste fossen i landet (20 meter høg) høyrer til Szvina like i nærleiken og er ein stor turistattraksjon. Vatnet er ei viktig vasskjelde til byen og om sommaren kan derfor dei øvre dalen av ho stundom verte tørrlagd. Då vert det pumpa vatn frå innsjøen for å få vatn i fossefalla. Garadna renn ut i Szinva om lag 100 meter etter fossen.
Szinva førte til ein stor flaum i 1878, ein av dei største flaumane på 1800-talet. Flaumen tok 400 liv og nesten øydela heile sentrum av Miskolc.
Før 1990, då Miskolc vart eit senter for tungindustri, var elva svært forureina, hovudsakleg på grunn av papirfabrikken i Diósgyőr. I dag er ho mykje reinare og dette har ført til at det i dag er noko fisk i elva.
Fourná
Fourná (gresk Φουρνά) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Evrytanía i Sentral-Hellas i Hellas. Fourná inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Karpenísi.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Fourná 625 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 298 innbyggjarar.
Trekt
Ei trekt eller trakt er ein kjegleforma reiskap med med ein hol tut som vert brukt til å hella væsker eller pulver over i behaldarar med trong opning.
Trekter vert brukte på kjøken og i laboratorium.
Trekter til laboratoriebruk er oftast laga av glas eller plast, og vert gjerne brukt til å overføra stoff til målekolbar.
Mylne
Ei mylne, mølle eller kvern er ei maskin som vert nytta for å mala korn. I tradisjonelle kvernar vert kornet knusa mellom to horisontale møllesteinar, der den eine steinen er stasjonær og den andre vert driven rundt. Ein annan type hadde eit tungt steinhjul som vart rulla over kornet for å knusa det.
Kvernsteinane
Kvernsteinane vart hogne ut frå fjell med kyanittførande granatglimmerskifer, og i Noreg er det funne spor etter kvernsteinindustri heilt frå rundt 700. Ein trur at denne industrien auka og var på det største i mellomalderen. Selbu skal ha hatt den største produksjonen, men det vart òg brote kvernstein i Åfjorden i Hyllestad kommune i Sogn og Fjordane, Sømna, Salvær, Sørreisa, Rana og Vågå.
Drift av mylner
Større kvernar vart drivne med ymse typar energikjelder, som rennande vatn og vind, alt etter kva naturen hadde å by på.
Vassmylner
I land med rikeleg tilgang på elvar og bekker, som i Noreg, har vasshjul og kvernkallar vore mest utbreidd. I Noreg har vasskvernar vore i drift frå høgmiddelalderen. Vasskvernar har òg vorte kalla bekkekvernar, fossekvernar og flaumkvernar. Den siste nemninga tyder på at kvernane har stått ved flaumbekker. Det var difor vanleg å mala kornet på hausten når det ofte var mykje regn, eller i vårflaumen. Medan ein treskte manuelt, var det ofte for seint å mala om hausten.
Medan det i andre skandinaviske land var godseigarar og storgardar som gjennom privilegium åtte mylnene, hadde alle norske bønder høve til å halda seg med eiga kvern. Det vart sagt at «kjerring, hest og kvern høyrde til kvart bruk». Ein reknar med at det rundt 1830 var mellom 25 000 og 30 000 kvernar i Noreg, eller rundt 30 % av alle gardar i landet. Men framover mot år 1900 minka talet på grunn av at ein gjekk over til større bygdekvernar, som gav finare mjøl, og ut på 1920-talet var talet nede i rundt 7000. Gardsbruk som rådde over ei elv eller ein bekk med nok vassføring til å mala meir enn sitt eige korn, kunne få ei ekstrainntekt ved å mala for andre som ikkje hadde eiga kvern. Eiker skal ha vore tidleg ute med å utnytta vasskrafta til å driva kvernane.
Vindmylner
I flatt lende ute ved kysten er det ofte stabil vind, og vindenergi vart ei turvande energikjelde for kvernane. Vindmøller vart utbreidde, og i fleire hundre år prega dei kystlandskapet. Sjølv om ein i dag ofte forbind vindmøller med Nederland, var dei òg i bruk mange andre stader, som Danmark, Sverige, Nord-Tyskland og Iberia. Dei var og utbreidde på slettelandskap med stabil vind, som i Ukraina.
Fleire typar var i bruk. På stubbmøllene roterte heile mølla, slik at ho kunne snuast etter som vinden snudde. Namnet kjem av at tidlege stubbmøller vart bygde rundt ein stubbe, eller eit tre, som tente som fundament og opplagring. Denne typen kvernar var ofte ikkje så store. På vindmøller av hollandsk type var det berre den øvre delen av huset som roterte. Denne typen var ofte bygd av murstein og var så stødig at det var mogleg å byggja store møller. Ein tredje type, kalla «paltrockkvern», likna på stubbkvernane på det viset at heile huset roterte, men i staden for eit sentralt lager kvilte huset på ein hjulkrans under ytterveggene.
Hestevandringar
Der ein ikkje hadde tilgang korkje på rennande vatn eller stabil vind, var ein nøydd til å nytta hestevandringar. Dette var ei kostbar løysing, både på grunn av at det sleit på hestane, og på grunn av at det gjekk meir fôr når hestane arbeidde hardt.
Motordrift
Då dampmaskinar vart tilgjengelege på 1800-talet, vart hestevandringane i stort mon bytte ut med dampmaskinar. Der kol var lett tilgjengeleg, vart det nytta som brensle for dampmaskinane, men det var òg vanleg å nytta halm som brensle. På slutten av 1800-talet tok ein òg til å nytta råoljemotorar, som var lettare å flytta frå gard til gard, eller mellom treskjeverk og kvern. Bensinmotorar var mindre attraktive, både på grunn av at bensin var dyrare enn råolje, og på grunn av brannfaren.
Bygdekvernane
Mot slutten av 1800-talet auka kravet til kvaliteten på mjølet, og finare mjøl enn ein fekk frå gardskvernane, vart etterspurt. Dette førte til at det vart bygd større bygdekvernar. Desse kunne vera eigde av fleire gardbrukarar, som hadde midlar å skyta inn. Men det var heller ikkje uvanleg at ein pengesterk handelsmann bygde kvern og leigde ein mylnar og hjelparar.
Pigghaiar
Pigghaiar eller taggpansarhaiar (Acanthodii) (av gresk: akantha - «torn», «pigg») er ein klasse av fiskar som levde frå silur til og med perm. Pigghaiane ser ut til å ha felles forfedrar med dagens beinfiskar. Klassen hadde både ferskvass- og saltvassartar. Namnet pigghai fekk dei fordi finnane framme var støtta av ein pigg. Pigghaiane er den einaste fiskegruppa som har opp til seks par finnar mellom bryst- og bukfinnane.
Hovudet var dekt av små beinplater, medan kroppen hadde eit dekke av små, tjukke og firkanta skjel. Finnane var i forkant støtta av ein kraftig pigg, som har gjeve dei namnet. Hos dei fleste artane fanst det mellom bryst- og bukfinnane frå eitt til seks par små, finnepar med pigg i forkant. Ein del arter hadde utvikla gjellelokk.
Ein har funne finnepiggar i devon-avsetjingar i Noreg og på Svalbard.
Kjende slekter av taggpanserhaiar er Acanthodes og Climatius.
Mannskoret A Cappella
A Cappella er eit norsk mannskor som vart stifta av A. Guldberg i 1921.
Kjelde: caplex.no
Kielland
Kielland er eit etternamn, gardsnamn og eit slektsnamn. Slekta Kielland var særleg på 1800-talet mellom dei leiande slektene i Stavanger.
Dilek
Dilek er ein by i Malatya i Tyrkia. Han har kring 9000 innbyggjarar (2009).
Kielland
Bustadplattforma «Alexander L. Kielland» vart oppkalla etter forfattaren Alexander Lange Kielland. Den 27. mars 1980 velta plattforma i Nordsjøen. Ulukka vert omtala som Kielland-ulukka eller «Alexander L. Kielland»-ulukka.
Ein gard med namnet Kielland ligg i Rogaland fylke, sør for Hauge i Dalane i Sokndal kommune. Namnet kan knytast til ei jettegryte fylt av vatn. Gryta vert omtala som ei Kjelle eller kjelde. Til saman skal det vera 11 norske gardar som med namnevariantane Kielland, Kjelland eller Tjelland.
Gülşehir
Gülşehir, tidlegare Arapsol, i antikken Zoropassos (gammalgresk Ζωρόπασος), er ein by og eit distrikt i provinsen Nevşehir i Sentral-Anatolia i Tyrkia, i nærleiken av Eventyrskorsteinane i Göremedalen. Byen har kring 8 000 innbyggjarar (2010), medan distriktet har kring 25 000. Byen ligg 885 meter over havet.
Mgaelva
Mga (russisk Мга; finsk Mujajoki) er ei elv i Leningrad oblast i Russland og ei av sideelvane til Neva frå venstre. Elva er 77 km lang.
Under den andre verdskrigen låg Mga langs frontlinja. På venstresida av elva er det framleis synlege skyttergraver.
Byane Mga og Petrovo ligg langs elva.
Lerkendal stadion
Lerkendal stadion er eit fotballstadion i bydelen Lerkendal i utkanten av Trondheim sentrum, og er heimebanen til Rosenborg Ballklub. Det vart opna 10. august 1947. Tilskodarrekorden er 28 569 og vart sett i seriefinalen mot Lillestrøm Sportsklubb den 15. oktober 1985. I dag er kapasiteten berre 21 850 tilskodarar (21 620 internasjonalt). Dette skuldast at det var ein stor ståtribune på Lerkendal før, og at det var ståplassar i klokkesvingen. Etter fleire ombyggingar på 1990- og byrjinga av 2000-talet framstår stadionet som eit av dei mest moderne i Noreg.
I 2005 vart det òg gjort initiativ for å gjere Lerkendal til ein nasjonal konsertarena, og 19. august same år gjekk Lerkendal Live '05 av stabelen. På programmet stod Kaizers Orchestra, Hellbillies, Wig Wam, D.D.E. og Ravi & DJ Løv, som til saman heldt ein konsert på mellom fire og fem timer. 22 juli 2008 spelte òg Iron Maiden på Lerkendal.
Store deler av verksemda til Rosenborg skal flyttast til Lade. Der skal Rosenborg bygje ein ny storhall i samsvar med krava til UEFA, og det skal òg pussast opp fleire treningsbaner til idretten. På Lerkendal-området skal framleis dei store kampane til Rosenborg spelast, men dei tidlegare treningsbanane skal omgjerast til næringsbygg og storhotell.
I samband med ein felles norsk-svensk søknad om å arrangere fotball-EM i 2016, var Trondheim kandidat for å vere ein av vertsbyane. Lerkendal skulle då utvidast til å romme 40 000 sitteplassar, noko om vil si ein stor utbygging av dagens stadion. Etter at det vart annonsert at fotball-EM 2016 gjekk til Frankrike, vart desse planane skrinlagt.
Vitskap i 1887
Vitskap i 1887 er ei oversikt over hendingar, prisvinnarar, fødde og døde personar tilknytte vitskap i 1887.
Bebresj viadukt
Bebresj viadukt er ei bjelkebru på motorovegen Hemus (eller A2) i Bulgaria. Ho ligg i Vitinja-passet i Balkanfjella, om lag 60 km aust for Sofia i ei høgd 1 050 meter over havet. Brua vart opna i 1985 og vart teikna av D. Dragoev, P. Mintsjev and Y. Todorov frå Moststroj AD.
Viadukten er 720 m lang og har 12 spenn, som kvar er 60 meter lange. Ho stig 120 meter over bakken på det høgaste, og vert rekna som den høgaste brua på Balkan og i Bulgaria. Brua er ein ynda stad for strikkhopping på grunn av den store høgda over bakken.
Rick Fenn
Richard Fenn er ein engelsk rockegitarist. Han er mest kjend som medlem av bandet 10cc sidan 1976. Han har òg samarbeidd med Mike Oldfield, Rick Wakeman, Hollies-songaren Peter Howarth og Pink Floyd-trommeslagaren Nick Mason.
Pyttis
Pyttis på svensk (og Pyhtää på finsk) er ein kommune i Finland. Kommunen ligg i landskapet Kymmenedalen (finsk: Kymenlaakso) i lenet Södra Finlands län (finsk: Etelä-Suomen lääni). Han grensar mot Strömfors (finsk: Ruotsinpyhtää) i vest og i nord og mot Kotka i aust.
Kommunen er tospråkleg, med ein minoritet (11 %) som talar svensk.
The New Folk Sound of Terry Callier
The New Folk Sound of Terry Callier er debutalbumet til den amerikanske visesongaren Terry Callier gjeve ut i 1968, kring tre år etter albumet vart spelt inn. Dette var truleg nokre år for seint, då visesongen var blitt mindre populær.
Alle songane på albumet er coverversjonar av folkeviser, ofte framført med eit visst jazzpreg med Callier på vokal og akustisk gitar og stundom bass frå anten Terbour Attenborough eller John Tweedle.
Callier byrja å spele på viseklubbar og kafear i Chicago i midten av 1960-åra, der han vart sterkt inspirert av musikken til John Coltrane. Han møtte Samuel Charters i Prestige Records i 1964, og året etter spelte dei inn debutplata hans. Charters skal ha blitt så rørt av musikken at han forsvann til Mexico med masterlydbanda. Callier sa: «Alt eg veitt er at eg hadde spelt inn noko for Prestige og at det ikkje kom ut. Kring eit og eit halvt år seinare møtte eg Samuel og spurte han kva som hadde skjedd. Han sa han hadde reist til Mexico i ein provins der det var mange indianarar og han berre lytta til musikken og åt sop.» Albumet vart derfor ikkje gjeve ut før i 1968.
I oktober 2018 gav Craft Recordings ut albumet på ny i høve 50-årsjubileumet til utgjevinga. Plata kom då i ei luksusutgåve med sju bonusspor. Fem av desse var ikkje gjevne ut før.
Innhald
Alle songane er tradisjonelle, utanom der anna er nemnt.
Maestro av Kaizers Orchestra
Maestro er det tredje albumet frå den norske alernative rockegruppa Kaizers Orchestra, utgjeve 15. august 2005 gjennom Universal i Tyskland.
Albumet debuterte på førsteplass på den norske albumlista Topp 40. Tre av songane på plata vart utgitt som video: «Maestro», «Knekker Deg til Sist» og ein live-versjon av «Blitzregn Baby» frå konserten i Vega i København. Plata blei også utgitt seinare som Limited Edition, med ein bonus-cd med uutgitt materiale og videoar.
Medverkande
{|
Sandnesgauk
Sandnesgauk kan vera ei nemning på ein person som kjem frå Sandnes. Nemninga kjem frå ein type leirgauk som kan nyttast som eit leiketøy til å spela på. Sandnesgauken er attgjeve i kommunevåpenet til Sandnes. Ved tettstaden og byen Sandnes har det opp gjennom tidene vore mykje tegl- og kjeramikkproduksjon frå leir. Leirgaukar vart laga som eit lite musikkinstrument slik at ein kunne blåsa i dei og få fram ulike tonar. Ved å blåsa i ein Sandnesgauk kan ein laga tre forskjellige tonar, og gaukegalen er særskilt lett å få til. Leirgauken minner òg om ein fugl som står med hovudet under vengen. Slik kunne handelsfolk frå Sandnes få åtgaum for varene sine. Det første teglverket kom i Sandnes i 1783, og var då noko med den største industrielle verksemda på heile Vestlandet. Sjølv om keramikkverksemda ikkje pregar byen som før, er sandnesgauken eit varemerke for byen og kommunen.
Drit
Drit, skit og møkk er ord som viser til ekskrement eller noko som liknar, som søle. Orda blir brukt i fleire norske banneuttrykk, men blir gjerne rekna som mildare på norsk enn dei tilsvarande uttrykka på fleire andre språk, som tysk, engelsk og fransk.
LIBOR
LIBOR (frå London Inter Bank Offered Rate) er ein referanseverdi for den renta bankane krev når dei gir kortsiktige, usikra lån til andre bankar i pengemarknaden i London (pengemarknadsrente). Med andre ord er LIBOR den renta som bankane krev for utlån seg imellom.
Drit
Bruk
Møkk eller møk kan brukast til naturgjødsel. Ofte kan ein kalla slik gjødsel møkk, som i møkkakjellar, møkkaspreiar eller å kjøra møkk. Andre nemningar på dette er frau og hevd.
LIBOR
LIBOR vert oppdatert dagleg av British Bankers' Association i London, og er eit gjennomsnitt av rentene som dei 16 største bankane krev for sine usikra innskot av dollar i Interbank-marknaden. Behovet for ein slik standard melde seg først i 1984 på grunn av den store veksten i talet på bankar, samt stadig nye, varierte og relativt uoversiktlege finansielle instrument i marknaden.
Drit
Bruk av orda
Drit, skit og møkk finst i mange uttrykk der det kan ha ulik tyding.
LIBOR
Den norske parallellen er NIBOR (Norwegian Interbank Offered rate) som er den norske pengemarknadsrenta.
Drit
Ordsoge
Alle desse orda har gamle germanske røter og har hatt om lag same tyding i lang tid.
Ktiménia
Ktiménia (gresk Κτημένια) er ein tidlegare kommune i periferieininga Evrytanía i Sentral-Hellas i Hellas. Ktiménia inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Karpenísi.
Drit
Ordsoge
Skit stammar frå gammalnorsk skīta, som kan sporast tilbake til protogermansk *skit- og vidare til protoindoeuropeisk *skheid-, som tyder 'å dela'. Dette kan visa til at ein delte skiten frå resten av kroppen. Skit finst på tysk som Scheisse og på engelsk som shit.
Me finn former av ordet att i fleire indoeuropeiske språk, til dømes gresk, der rotforma skato- er blitt teken inn som framandord i ord som skatologi og liknande omgrep.
Drit kjem frå oldnordisk drîta som har germansk rot *drît-an, drait, dritan-. Ordet er teke opp på engelsk som dirt.
Også møkk (norrønt mykr) har germanske røter og er blitt rekonstruert som *mukî. Det har samanheng med å måka.
Isaac Asimov
Isaac Asimov var ein russisk-amerikansk sciencefictionforfattar. Asimov skreiv og under pseudonyma H.B. Ogden og Paul French. Filmen I, Robot er laust inspirert av Asimovs novellesamling ved same namn. Asimov er kanskje likevel mest kjend for bokserien om Foundation (Stiftelsen).
Biografi
Asimov var fødd omkring den 2 januar i 1920 i Petrovichi nær Smolensk i Russland. Familien emigrerte til USA då Asimov var tre år gamal, og han voks opp i Brooklyn, New York.
Han tok eksamen ved Columbia University i 1939 og doktorgraden i kjemi i 1948. Han var tilsett ved Boston University, han vart der sidan. Etter 1958 underviste han ikkje lenger, og nytta tida si til å skrive.
Han tok til å skrive science fiction omkring 1940. I 1941 kom novella "Nightfall", av mange rekna som ei av dei beste i science fictionlitteraturen. Novella handlar om ein planet i eit komplisert stjernesystem der det er natt berre ein gong kvart 2000ande år.
Frå 1958 skreiv han mest populærvitskap. Dei neste tiåra skreiv han fleire hundre bøker. Han gjekk tilbake til skjønlitteraturen på 80-talet og skreiv bøker som bant saman Foundationtrilogien og Robotserien. Isaac Asimov døydde den 6. april 1992 av AIDS. Han hadde fått sjukdomen gjennom ei infisert blodoverføring under ein by-passoperasjon i 1983.
Prisar
I 1972 fekk han Nebulaprisen for romanen "The Gods Themselves" og i 1976 for langnovella "The Bicentennial Man". I 1986 vart han utnemnd til stormeister av SFWA (Science Fiction an Fantasy Writers of America)
Robotikkens tre lover
Som barn var Asimov særs fascinert av science-fiction-historier om robotar, men han klarte ikkje å akseptere samtidas framstillingar av metallmennene som destruktive monster som til slutt tek livet av skaparane sine. For Asimov var det langt meir interessant å framstille sympatiske, meir menneskelege robotar.
23. desember 1940 diskuterte Asimov sin idé for ei historie om ein tankelesande robot med utgjevaren sin John Campbell. Diskusjonen spora inn på reglane som styrer åtferda og oppførselen til robotane. Det stod klårt for Asimov at robotane hadde innebygde tryggingsrutinar, og saman med Campbell formulerte han det som har blitt kalla robotikkens tre lovar (The Three Laws of Robotics):
Oredezj
Oredezj (russisk О́редеж) er ei elv i sørvest i Leningrad oblast i Russland og ei av sideelvane til Luga frå høgre. Elva er 192 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 20 m³/s.
Isaac Asimov
Bibliografi
Asimov hadde som mål å skrive 500 bøker, og sjølv om han ikkje nådde dette målet, publiserte han over 463 skrifter. Lista nedanfor tek berre for seg science fiction-tekstane hans, men merk at Asimov òg skreiv i andre sjangrar og format, deriblant ein del sakprosa. Tatt i betraktning at han var ein respektert vitskapsmann, er det ikkje så rart at han var ein god popularisator, som kunne forklåre både kosmologi og kvanteteori på ein måte som gjorde lesaren litt klokare.
Oredezj
I 1948 stod ei rekkje vasskraftverk ferdig i den øvre delen av elva.
Isaac Asimov
«Greater Foundation»-serien
The Robot serien var eigentleg separat frå Foundation-serien, og Galactic Empire-bøkene blei opphavleg publisert som frittståande historier. Seinare sydde Asimov desse inn i én samanhengande historikk i utvidinga av Foundation-serien.
Robotserien:
Galactic Empire-serien:
Den opphavlege Foundation-trilogien:
Den utvida Foundation-serien: