cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Den store hunden
Djupromsobjekt
Mjølkevegen går gjennom Den store hunden, med berre få uklåre område av interstellare støvskyer. Han er lys i det nordaustlege hjørnet av stjernebiletet, og i eit trekanta område mellom Adhara, Wezen og Aludra, og mange stjerner er synlege i kikkert. Den store hunden har fleire opne hopar. Det einaste Messier-objektet er M41 (NGC 2287), ein open hop med ein smala visuell storleiksklasse på 4,5, kring 2300 lysår frå jorda. Han ligg 4 grader sør for Sirius, med blå, gule og oransje stjerner, og dekkjr eit område med tilsynelatande storleik lik fullmånen, i røynda kring 25 lysår i diameter. Dei mest lyssterke stjernene har alt utvikla seg til å bli kjemper. Den mest lyssterke er ei stjerne med storleiksklasse 6,3 og spektralklasse K3. Ho ligg i feltet 12 Canis Majoris, men stjerna er berre 670 lysår unna. NGC 2360, kjend som Caroline-hopen, etter oppdagaren Caroline Herschel, er ein open hop som ligg 3,5 grader vest for Muliphein og har ein samla tilsynelatande storleiksklasse på 7,2. Han er kring 15 lysår i diameter og ligg 3700 lysår frå jorda, og er datert til å vere kring 2,2 milliardar år gammal. NGC 2362 er ein liten, kompakt, open hop, 5200 lysår frå jorda. Han inneheld kring 60 stjerner, der Tau Canis Majoris er den mest lyssterke. Han ligg kring 3 grader nordaust for Wezen, og dekkjer eit område som er 12 lysår in diameter, men stjernene verkar å vere samla kring Tau når ein ser dei med kikkert. Han er ein særs ung, open hop og medlemmane er berre nokre få millionar år gamle. 2 grader sørvest for NGC 2362 is NGC 2354 ligg ein svakare open hop med storleiksklasse 6,5, og kring 15 stjerner er synlege med kikkert. Han ligg kring 30 minuttar nordaust for NGC 2360, NGC 2359 (Tors hjelm eller Andetåka) er ei relativt lyssterk emisjonståke i Den store hunden, med ein tilnærma storleiksklasse på 10, 10 000 lysår frå jorda. Stjernetåka er forma av HD 56925, ei ustabil Wolf-Rayet-stjerne som ligg i tåka.
NGC 2207 og IC 2163 er eit par vekselverkande spiralgalaksar som ligg 125 million lysår frå jorda. For kring 40 million år sidan, hadde desse to galaksane ei nær passering, og dei flyttar seg no bort frå kvarandre. Til slutt vil den mindre IC 2163 bli ein del av NGC 2207. Vekselverknaden mellom dei to vil halde fram å forstyrre gass og støv i galaksane og skape omfattande stjernedanning i begge galaksane. Supernovaer har blitt observert i NGC 2207 i 1975 (type Ia SN 1975a), 1999 (type Ib SN 1999ec), 2003 (type 1b supernova SN 2003H), og 2013 (type II supernova SN 2013ai). 16 millionar lysår unna ligg ESO 489-056, ei irregulær dverg- og LSB-galakse som har den lågaste metallisiteten ein kjenner til.
Claudia Nystad
Claudia Künzel, gift Nystad, er ein tysk tidlegare langrennar, fødd i Zschopau i dåverande Aust-Tyskland. Ho vann OL-gull i 4 x 5 km stafett under Vinter-OL 2002 og VM-gull i same øvinga året etter. I 2010 vart ho olympisk meister i lagsprint saman med Evi Sachenbacher. Individuelt vann Künzel sølvmedaljen på sprintdistansen ved Ski-VM 2003 og i Vinter-OL 2006. Ho vann sølvmedaljar i 4 x 5 km stafett også under Vinter-OL 2006 og Ski-VM 2007, i den sistnemnde meisterskapen også i lagsprinten. Medaljesankinga avslutta Künzel/Nystad i Vinter-OL 2014, då Tyskland kom på bronseplassen i 4 x 5 km stafett.
Aktiv
Künzel deltok i verdscupen i langrenn fyrste gongen i mars 1998. I februar 2001 gjekk ho inn til tredjeplass i ei sprinttevling i Nové Město na Moravě, der einast Julija Tsjepalova og Anita Moen kom i mål før henne.
Etter fire medaljelause år, enda Künzel og Tyskland opp med bronse på 4 x 5 km stafett i Sotsji-OL 2014.
Sørsamar
Sørsamar (sørsamisk åarjelsaemieh) er ei gruppe samar som bur i Noreg og Sverige. Dei tradisjonelle bu- og reindriftsområda deira i Noreg strekkjer seg i dag omtrent frå Ranelva i Rana kommune i Nordland til Elgå austom innsjøen Femunden i Hedmark. I Sverige reknar ein det sørsamiske området til å vera Västerbottens län, Jämtlands län og delar av Härjedalen og Dalarna.
Sørsamar er skilde frå andre samiske grupper gjennom det sørsamiske språket og tradisjonar kring drakt, byggeskikk og andre kulturuttrykk. Sørsamane utgjer ein liten del av den samiske folkegruppa og er blitt kalla ein «minoritet i minoriteten». 500–800 personar snakkar sørsamisk i dag, og om lag 150 personar er sysselsette i reindrift i dei sørsamiske områda i Noreg. Det finst sørsamiske institusjonar som skule, museum og teater i Snåsa, Hattfjelldal, Røros, Røyrvik, Mo i Rana og Östersund.
Historia til sørsamane kan delast i tre store periodar: fangstsamfunn, intensiv reindriftsnomadisme og ekstensiv reindrift. Ein går ut frå at reindriftsnomadismen byrja seint i mellomalderen, kring 1200–1400. Avsluttinga av reindriftsnomadismen er vanlegvis knytt til at ein slutta å mjølka reinsdyra, noko som fann stad mellom 1902 og 1964 i Noreg.
Utbreiingsområdet
Området i Noreg der sørsamane i dag utøver tradisjonell samisk reindrift, strekkjer seg frå Mo i Rana i Nordland sørover til Svahken sijte ved Elgå austom Femunden. Reinbeitedistrikta strekkjer seg frå svenskegrensa og ut til kysten gjennom Helgeland, Namdalen og Fosen. Gjennom Innherred i Trøndelag og Engerdal i Østerdalen ligg reinbeitedistrikta i dei låge fjellområda langs Kjølen. I tillegg er det eit reinbeitedistrikt i Trollheimen (Trollheimen sijte) med eigen lovheimel. Rundt og austom Mo i Rana ligg det tradisjonelle umesamiske området. Samerettsutvalet meiner at «De tradisjonelle samiske områdene i Sør-Norge omfatter brorparten av Nord-Trøndelag fylke, Fosen-halvøya og de indre delene av Sør-Trøndelag fylke, og de nordøstre delene av Hedmark fylke. Fra langt tilbake har det vært samisk bosetning og vært utøvd reindrift og annen samisk bruk i brorparten av disse områdene.» Utvalet nemner òg tamreindrift i Trollheimen, og peikar på at det finst område i randsona til dei noverande reinbeiteområda som «tidlegare låg innanfor dei administrative avgrensa reinbeiteområda, men som har falle utanfor desse etter justeringer av områda #seg yttergrenser». Vidare peikar utvalet på Konsultasjonsavtala mellom Sametinget og Kommunaldepartementet frå 2005, som gjev ei ytste avgrensing av området der det kan finnast «samiske interesser [innenfor] alle ideelle og materielle former for samisk kultur». Dette kan gjelda kunst, kultur, utdanning og arealplanar.
Dei fleste av nasjonalparkane i det sørsamiske området er ein del av kulturlandskapet til reindriftssamane: Gutulia, Femundsmarka, Skarvan og Roltdalen, Blåfjella-Skjækerfjella, Lierne, Børgefjell og Lomsdal-Vista nasjonalpark. I desse nasjonalparkane er tilgjenge til tradisjonell reindrift ein del av verneordninga.
I Sverige reknar ein det sørsamiske området for å vera Västerbotten, Jämtland og delar av Härjedalen og Dalarna. Eller med andre ord frå Umeälven i nord til Dalarna i sør, med Idre sameby i Idre som den sørlegaste. Grensene mellom dei svenske samebyene (siida) er i større grad enn i Sør-Noreg basert på trekkruter langs vassdrag i nordvestleg–søraustleg retning.
Tradisjonelt har fleire av dei samiske reinbeiteområda, også i det sørsamiske området, vore uavhengige av riksgrensene. Ved grensedraginga mellom Noreg og Sverige i 1751 blei vilkåra for reindrift avklart i Lappekodisillen, som var eit tillegg til grensetraktaten mellom dei to landa. Lappekodisillen gav grunnlag for at reindrifta enno kunne ha sesongmessige flyttingar. Han har sidan blitt fornya gjennom ulike reinbeitekonvensjonar, den siste frå 2010. Reinbeitekonvensjonen gjev heimel for grensekryssing med reinflokkar.
Språk
Det sørsamiske språket (åarjelh-saemien giele) er eit samisk språk i den finsk-ugriske og den vidare uralske språkfamilien. I Rana kommune i nord dannar språket eit dialektkontinuum med umesamisk. Enkelte språkforskarar vurderer difor òg umesamisk som ein sørsamisk dialekt. Vanlegvis reknar ein likevel umesamisk som eit eige språk.
Sørsamisk er delt inn i to dialektar. På svensk kallar ein dei høvesvis Jämtland- og Åsele-dialekten, der Jämtland-dialekten blir brukt i sør, medan Åsele-dialekten blir brukt i nord. På svensk side blir den sistnemnde òg kalla for vilhelminasamiska. På norsk side har dei to dialektane fått nemningane rørossamisk og vefsnsamisk (for Vefsn og Namdalen). Knut Bergland meiner at denne dialektinndelinga har visse veikskapar. Ho tek utgangspunkt i språksituasjonen i 1880- og 1890-åra, «den gang da sydsamisk ble brakt til den lærde verdens kunnskap». Seinare mobilitet mellom områda har nyansert denne tradisjonelle dialektinndelinga.
Sørsamisk er rekna som sterkt utrydningstruga av UNESCO. I dei siste åra har språket opplevd ei revitalisering. Ethnologue sine rapportar frå 2013 (17. utgåve) til 2020 (23. utgåve), refererer til ei kjelde frå 1992 som anslår at det finst 600 sørsamisktalande i alt, likt fordelt mellom Noreg og Sverige. I ein rapport frå 2005 opererte Nordisk samisk institutt med 500 personar, likt fordelt mellom Noreg og Sverige. Samiskt informationscentrum anslo i 2012 at det finst 700 sørsamisktalande uspesifisert fordelt mellom landa. Eit fjerde anslag er at det finst 500 sørsamisktalande berre i Sverige.
Tre kommunar i Trøndelag er del av samisk språkforvaltingsområde, der norsk og samisk er likestilte språk: Sørsamisk har vore offisielt språk i Snåsa kommune sidan 1. januar 2008, i Røyrvik sidan 1. januar 2013, og i Røros sidan 1. juli 2018. Den 1. juli 2017 blei også Hattfjelldal i Nordland ein del av det samiske språkforvaltingsområdet. Det svenske Förvaltningsområdet för samiska språket omfattar 19 kommunar (per 2013), av dei er halvparten i det sørsamiske området.
Det blir undervist i språket på fleire skular i det sørsamiske området. I Noreg blei Gaske-Nøørjen Saemienskovle skipa i Hattfjelldal i 1951. Skulen blei foreslegen nedlagt i forslaget til Statsbudsjettet 2016, men i det reviderte statsbudsjettet av 31. mai 2016 blei drifta oppretthalden. Åarjel-saemiej skuvle i Snåsa blei oppretta i 1968.
Av fem svenske sameskular finst éin i Tärnaby i det sørsamiske området. I aukande grad får sørsamiske born undervising i sørsamisk på heimstaden sin, anten via lokale lærarar eller teleundervising. Dette blir kombinert med «språkbad» – leirskuleaktige samlingar. Grong vidaregåande skule og Høgskulen i Nord-Trøndelag har eit særskilt ansvar for undervising på og om sørsamisk språk. Umeå universitet har same rolle i Sverige.
Det finst 13 samiske språksenter i Noreg, tre av dei i det sørsamiske området. I Snåsa blei Gïelem nastedh oppretta i 2008, i samband med at kommunen blei tospråkleg same året. I Røyrvik følgde Gïeleaernie etter i 2013. Det sørsamiske språk- og kompetansesenteret Aajege på Røros blei oppretta i 2005. .
Voss Folkehøgskule
Voss Folkehøgskule på Voss er ein frilynt folkehøgskule som har vore i drift sidan 1895. Skulen ligg på garden Seim like vest for Vossavangen, og har seks linjer:
Sørsamar
Språk
Ein av dei første som brukte eit sørsamisk-liknande språk på trykk, var den svenske presten og poeten Anders Fjellner (1795–1876). Dikta hans var skrivne på eit sjølvutvikla samisk kunstspråk inspirert av samiske dialektar i Jukkasjärvi (Kiruna/nordsamisk) og Herjedalen (sørsamisk). I 1849 publiserte han diktsamlinga Päiven pardne («Sønene til sola»), som bygde på mytologiske soger frå samar i nord og sør.
Dei dinariske Alpane
Dei dinariske Alpane (kroatisk og bosnisk Dinarsko gorje eller Dinaridi, serbisk Динарско горје eller Динариди; slovensk Dinarsko gorstvo; italiensk Alpi Dinariche) er ei fjellkjede i Sør-Europa i landa Slovenia, Kroatia, Bosnia-Herzegovina, Serbia, Montenegro og Albania.
Sørsamar
Språk
Den første som forska eksplisitt på det sørsamiske språket var den ungarske språkforskaren Ignác Halász. I åra 1885–1896 gav han ut seksbandsverket Svéd-lapp nyelv I–VI («Sverige-samisk språk I-VI»). Etter han følgde blant andre Eliel Lagercrantz, Gustav Hasselbrink og Knut Bergland. Bergland gav ut avhandlinga Røroslappisk grammatikk (1946) og tekstprøvar i Røros-samiske tekster (1943).
Voss Folkehøgskule
Skulen tek mot rundt 100 elevar kvart år.
Historie
Skulen vart grunnlagt i 1895 av Lars Eskeland, men ideen om å ta til med folkehøgskule her kom i 1887 då Bjørnstjerne Bjørnson var på Voss. Ei gruppe unge menneske hylla diktaren ved å syngje «Ja, vi elsker» utanfor hotellet der han budde. Bjørnson spurde ved dette høvet dei unge om det var nokon folkehøgskule i bygda. Då svaret var nei, uttalte han: «Ungdom på Voss. Det er mit ønske at det på Voss må bli reist en folkehøiskole.» Skulens ideologi var inspirert av Nikolai Frederik Severin Grundtvigs idè om folkehøgskoler.
Voss Folkehøgskule som sjukehus
Under den andre verdskrigen vart delar av folkehøgskulen tekne i bruk som sjukehus. Dette vara ved heilt til midt på 1950-talet då Fylkessjukehuset på Voss stod ferdig.
Dei dinariske Alpane
Dei dinariske Alpane vart kasta opp i meir eller mindre parallelle fjellkjeder frå Dei juliske Alpane til området i Nord-Albania og Kosovo der fjellterrenget endar i Drindalen og slettene i Kosovo. Šar- og Korab-fjella stig så opp på nytt sør for elva Drin og held fram sørover til Pindus i Hellas, og til fjella i Peloponnes, på Kreta og Ródos til Taurusfjella i sørlege område av Tyrkia.
Sørsamar
Språk
Den første sørsamiske skulebokteksten som blei trykt var Sámien lukkeme-gärjá : sydsamisk lesebok med grammatikk og ordliste (1957) av Knut Bergland og svenske Gustav Hasselbrink. Denne følgde same bokstavbruk som den dåverande nordsamiske rettskrivinga; boka blei gjeven ut i ei svensk parallellutgåve same året. Ella Holm Bull og Knut Bergland gav ut prøvar på den første sørsamiske rettskrivinga i 1974; dei valde ei løysing utan dei samiske bokstavteikna som er karakteristiske for nordsamisk. Bull-Bergland-rettskrivinga blei tilrådd av Samisk språkråd i 1976 og godkjend av Kyrkje- og undervisningsdepartementet og den svenske som læreboknormal i 1978. Sørsamisk-norsk ordbok av Bergland og Lajla Mattsson Magga kom ut i 1993. Lajla M. Magga har òg gjeve ut andre ordbøker og ein sørsamisk grammatikk.
Dei dinariske Alpane
Geologi
Eit geoglogisk trekk med dagens landskap i Dei dinariske alpane er kalksteinsfjella, som er harde og eroderer sakte. Ofte fører dette til skarpe skrentar, ofte med bratte gjel der elvene renn gjennom.
Sørsamar
Sametinget
Under dei fire første vala til det norske Sametinget, frå 1989 til 2005, var landet delt inn i 13 samiske valkrinsar. Krinsen Lullisámeguovlu («Sørsameområdet») bestod av Helgeland – kommunane sørover frå Rana og Rødøy i Nordland fylke, kommunane i Trøndelag, og dessutan Engerdal i Hedmark.
Dei dinariske Alpane
Geologi
Det mest utbreidde dømet på kalksteinsfjella i Europa er karstformasjonane i Dei dinariske alpane. Kalkstein er ein svært porøs bergart, som likevel er vanskeleg å erodere. Vatn er den viktigaste nedbrytingskrafta, som løyser opp kalkstein i samband med kjemiske reaksjonar. Når det siler gjennom sprekker i kalksteinen opnar det opp fleire sprekker og kanalar, som ofte kan gå svært djupt, og ein kan få heile system med underjordiske avløp. I løpet av lang tid kan desse arbeide seg djupare og djupare og etterlate seg tørre grotter og underjordiske labyrintar av kanalar og sjakter. Taket i desse grottene kan til slutt falle ned, og danna djupe gjel, slik at vatnet igjen vert blotta for overflata. Dinariske elvar, som Vrbas, Neretva, Tara og Lim, har t.d. danna praktfulle gjel. Dei dinariske Alpane søkk ned i Adriahavet i vest og dannar her fleire øyar og hamnar langs kysten av Kroatia.
Sørsamar
Sametinget
Ved sametingsvalet i 2009 blei det innført ei ny ordning med sju krinsar. Sørsamisk valkrins (Åarjel-Saepmie veeljemegievlie) eller Lulli-Sápmi (Sørsameland) består av Helgeland, Trøndelag, kommunane Surnadal, Rindal og Sunndal på Nordmøre i Møre og Romsdal, og dessutan Rendalen, Os, Tolga, Tynset og Folldal i Hedmark.
Dei dinariske Alpane
Geologi
Det er berre mogeleg med transport i dei djupe, dinariske elvedalane, og vegar og jarnbanar går gjennom tunnelar og langs smale bergskår med stride elvar under. Samtidig er fjellsidene heilt reine med lite jord og vegetasjon, og elvane er derfor ofte krystallklåre. Den vegetasjonen som er veks som regel i groper og langs smale striper.
Sørsamar
Sametinget
Fire representantar frå dette området blei vlade inn på Sametinget i 2013 og 2017. Åarjel-Saemiej Gielh (ÅSG, Sørsamiske røstar) stiller berre liste i denne valkrinsen; dei fekk éin representant ved sametingsvalet i 2009, to representantar ved sametingsvalet i 2013 og éin representant ved sametingsvalet i 2017. I 2009, 2013 og 2017 fekk Arbeidarpartiet og Riksforbundet til Norske Samar ein representant kvar.
Dei dinariske Alpane
Menneske i Dei dinariske Alpane
Det ligg ruinar av gamle festningar over heile fjellandskapet, som bevis på hundreår med krig. Her gøymde mellom anna illyrarane seg då romarane prøvde å erobre Balkan. Erobringa starta med vestsida av Adriahavet på 200-talet fvt.. Romarane erobra heile Illyria i 168 fvt. Fjella verna motstandsrørsla til illyrarane i mange år før området var heilt undertvinga i år 14 evt.
Sørsamar
Sametinget
Av sørsamiske politikarar sat Thomas Åhrén (NSR og Namdalseid) i Sametingsrådet etter sametingsvalet 2013 og til desember 2016. Ellinor Jåma (ÅSG og Snåsa) sat i Sametingsrådet 2009–13. Ho har vore innvald i tre periodar frå 2009 til 2021.
Dei dinariske Alpane
Fjell i Dei dinariske Alpane
Enkelte av fjella i Dei dinariske Alpane er:
Sørsamar
Historie
Historia til sørsamane kan delast inn i tre store periodar: fangstsamfunn, intensiv reindriftsnomadisme og ekstensiv reindrift. Tida til reindriftsnomadismen blir rekna for å ha byrja seint i mellomalderen, kring 1400; overgangen frå fangstkultur til tamreinhald blir rekna for å blir gjennomført kring år 1600. Avsluttinga av reindriftsnomadismen blir vanlegvis knytt til at ein slutta å mjølka reinen, noko som skjedde i Noreg mellom 1902 og 1964. Sørsamane har ingen segner eller myter om vandringer; etter si eiga sjølvforståing har dei alltid budd i dei noverande områda sine. Av arkeologiske funn knytte til kulturen til dei kan ein nemna gravfunnet frå Vivallen i Funäsdalen i Herjedalen, der det er påvist ei gammetuft med eldstad og graver datert til 800–1200. I 2006 blei det funne samiske buplassar ved Aursjøen i Lesja som er daterte til vikingtid/mellomalder. Runebommehammeren frå Rendalen er datert til 1160–1260. Denne blei funnen i 1939 og blei tolka som eit uttrykk for samisk tilstadevære i Østerdalen på 1400-talet. Registeringane av samiske fangstanlegg i Åmot i Østerdalen i samband med etableringa av Rena leir endra oppfattingane om samisk sørgrense og samisk identitet bakover i tid. Det ser ut til å ha vore ei samisk busetjing i Østerdalen på 500-talet, som livnærte seg ved fangst av elg. Det er òg funne kulturminne frå førhistorisk tid andre stadar i Hedmark som blir tolka som teikn på samisk busetjing.
Det blir vist til samar i Sør-Noreg i fleire mellomaldertekster. Mest kjend er forteljinga i Ågrip og Heimskringla om ekteskapet mellom Harald Hårfagre og samekvinna Snøfrid Svåsedotter frå Gudbrandsdalen. Det blir òg vist til samar i dei gamle mellomalderlovene frå Austlandet. I kapitla som er att av Borgartingsloven og Eidsivatingsloven er det forbod mot å søka trolldomshjelp hjå samane. Desse tekstreferansane må forståast som eit uttrykk for at samane var ei del av den kulturelle referanseramma til lovkrinsen.
Den såkalla «framrykkingsteorien» som Yngvar Nielsen presenterte i eit foredrag i november 1889, blir no rekna som avvist, både på grunn av metodebruken hans, på eit lingvistisk grunnlag og på grunnlag av arkeologiske funn. Nielsen hevda at den sørsamiske folkegruppa hadde oppstått ved innvandring frå Nord-Skandinavia på 1600- og 1700-talet. Få månader tidlegare, i januar 1889, hadde Gustav Storm presentert liknande tankar i eit foredrag om samisk «utbredning och förhållande i politisk afseende» hjå Svenska sällskapet för antropologi och geografi. Nielsen sin teori blei brukt som fagleg grunnlag i fleire rettssaker i 1890-åra og seinare, der samar ved Røros tapte retten til å bruka beiteland. I nyare tid har få støtta teorien til Nielsen. den som tydelegast har arbeidd og publisert ut frå denne hypotesen har vore Kjell Haarstad.
Som fangstfolk utnytta samane rimelegvis alle tilgjengelege ressursar: fangst av store og små dyr, fuglefangst, fiske og bær. Det vanlegaste skatteobjektet var mårskinn. Det fann stad ein glidande overgang frå veidesamfunn til tamreindrift, og ein har truleg lenge hatt nokre tamrein i kvart hushald/siida, som køyredyr, som lokkedyr ved jakt og som kjelde til mjølk. Overgangen frå veidekultur til tamreinhald føregjekk truleg til ulik tid i dei ulike delane av Sapmi. Tradisjonelt har slutten på fangstkulturen blitt knytt til minkande etterspurnad etter skinn og pels. Kring 1600 gjekk klede av skinn og pels ut av bruk i Europa. Det kan òg tenkjast andre forklaringar på overgangen, knytte til økt skattlegging, overutnytting av villreinbestand eller endra, indre strukturar i det samiske samfunnet. Frøyningsfjelltromma er ei av fleire samiske trommer som ved avbilding av båtar speglar at fiske og sjøretta verksemd var ein del av næringsgrunnlaget til sørsamane.
Tamrein og nomadisme
Sidan 1984 har det vore gjennomført fleire prosjekt med sørsamisk kulturminneregistrering, både i Sverige og Noreg. Karakteristiske sørsamiske kulturminne er blant anna aernie (eldstad), som lagar kjenneteikn som endra vegetasjon og kollag like under overflata; boerne (mjølkegrop), gropar i frostfri jord der mjølk blei lagra over vinteren for å syrna; buvrie (forrådsbu), som er kjenneteikna av hella som var underlag for hjørnestolpane; delvis nedraste derhviegåetie (torvgamme); giedtie (inngjerda plass for mjølking av rein), som er lett gjenkjennelege av ein rikare vegetasjon på grunn av gjødsla; Gåetie-sijje (gammetomt), som ein kan sjå som ein ring av torv og never med ein eldstad i midten; og råafa (forrådsgamme). Andre kulturminne er gravplassar, offerplassar, trekkvegaren til reinen og kvileplassar, haustingssteder og fiskestadar.
Pollenanalysar ved Mjölkvattnet i Njaarke sameby i Åre kommune viser at det allereie på 1100-talet fann stad endringar i vegetasjonssammensettinga som avspeglar bruk av giedtieh (reingjerder, innhegningar) for å samla tamrein for tilsyn og mjølking. Dette er moglegvis ei av dei eldste sikre dateringane av tamreinhold; elles er det vanleg å knyta dette strukturskiftet til 1500- og 1600-talet.
Det tradisjonelle tamreinhaldet var arbeidsintensivt og prega av nærleik til dyra og landskapet. Familiane vandra og levde saman med dyra i ei trekkrute med årsrytme basert på åtte årstider. Reinen var svært tam; han blei mjølka, brukt som kløv- og trekkdyr, og dyret gav òg råstoff til mat, klede og reiskapar. Rein gjev forholdsvis lite mjølk, kanskje 3 dl kvar gong, men denne mjølka er feit og næringsrik, og ho blei dels ysta og dels lagra over vinteren i nedgrovne kagger. I samband med mjølkinga blei det utvikla ein heil prosess- og reiskapskultur. Typiske element her var kjevlene, som blei bundne i munnen til reinkalvar for å hindra at dei drakk opp mjølka, osteformer, mjølkebollar og kagger.
Samane hadde eit eige, indre rettssystem som har regulert spørsmål om areal- og annan ressursfordeling mellom individ og grupper. Ein går òg ut frå at denne rettsordninga blei forvalta av «dommarar» som øvste instans, og at slike dommarar kan ha blitt omtalt med tilnamn som «Snåsakongen», men det er ikkje vidare kjend kva for regler som gjaldt eller korleis dei blei handheva. I Sverige blei denne indre samiske justisen innan siidasamfunna utfordra og avskaffa ved lov i 1602.
På 1700-talet intensiverte den dansk-norske staten den «siviliserande» innsatsen i høve til samane, blant anna gjennom misjonering gjennomført av Thomas von Westen og andre. I denne prosessen blei mange runebommer samla inn og øydelagde. Mykje av den kunnskapen ein no har om samisk religion, er basert på oppteikningar frå medarbeidarar av Westen: Nærøymanuskriptet frå 1723, Isaac Olsen sine nedteikningar og Hans Skanke sitt verk Epitomes Historiæ Missionis Lapponicæ frå 1730-talet.
Gjennom 1600- til 1800-talet var det hyppige konfliktar mellom samar og bønder fleire stadar i det sørsamiske området. Ei forklaring er at folkesetnadsauken førte til bureising i bygder som tidlegare hadde vore udyrka utmark og samisk beiteområde, medan ei anna forklaring er at jordbruket fekk større interesser i utmark, knytt til setring og utmarkslåttar. Ofte tok ein i bruk grasvollar som allereie var gjødsla frodige av at reinsdyr hadde stått inngjerda der. Rundt Røros førte Røros koparverk sitt behov for skog og andre ressursar til ekstra konkurranse om ressursane. I overgangen frå fangstsamfunn til tamreindrift var det fleire klagesaker der bønder påpeikte at samane dreiv intensiv overutnytting av gjenverande villreinbestand – noko som var logisk sett frå synspunktet til tamreinhaldet: tamrein blei forstyrra av villrein i nærleiken og villreinen måtte difor desimerast. Frå desse hundreåra er det òg mange historier om overfall, ran, slakting av tamrein og andre valdsepisodar frå bygdefolk, retta mot samane.. Ein av dei meste alvorlege valdsepisodane var overfallet på samane ved Dalbusjøen i 1811
Bygdesamar
Sjølv om samane vanlegvis blir oppfatta som knytte til reindrift, finst det òg fleire døme på bufaste samar som levde heilt eller delvis integrert i bygdesamfunn. Denne bufaste, eller delvis bufaste, bygdesamebefolkninga er kjend og dokumentert så langt attende som dei eldste skriftlege kjeldene om sørsamane, på 1600-talet. Den eldste dokumenterte bygdesamen er ein samisk bureisningsmann i Valdres som er nemnd i eit diplom frå 1485. Eit oversyn frå 1910/1913 tyder på at halvparten av sørsamane levde som bygdesamer, utanfor reindrifta.
Ekstensiv reindrift og den nye tida
Dei store hamskifte-endringane i samisk økonomi og livsform ved overgangen frå 1800- til 1900-talet kan ein sjå i samanheng med felleslappeloven frå 1883, Lappekommisjonen av 1889 og etableringa av reinbeitedistrikt i 1894. Intensjonen bak felleslappeloven var, i tillegg til å oppnå ei einskapleg rettsutvikling i tvillingrika Sverige og Noreg, å etablera eit system med «solidarisk ansvar for skade», det vil seia at det blei lagt til rette for at distrikt med fleire samiske reineigarar måtte stå solidarisk ansvarlege for beiteskader på innmark. Det nye rettsprinsippet er òg skildra som at «jordbruket fikk fortrinnsrett framfor reindrifta». Ein del av mandatet til Lappekommisjonen var «at afgive Forslag til Fastsættelse af Grændserne for Lappernes Betesret», og dette leia fram til etableringa av reinbeitedistrikt i 1894. I store trekk fall etableringa av reinbeitedistrikt saman med dei tradisjonelle inndelingane i sijth som fanst i det samiske samfunnet som etablerte arbeidsfellesskap. Reinbeitedistrikta blei vidare konkretiserte i ein tilleggslov for Hedmark og Trøndelag i 1897; for Innherred og Sør-Trøndelag sin del var dei lagde aust mot svenskegrensa. Reindrift utanfor distrikta blei totalt forbode, noko som ramma reindriftssamane i Hemnefjella, Trollheimen, i Sålåkinna og på Gauldalsvidda. Ved folketeljinga i 1910 fanst det ein samisk folkesetnad i dei fleste kommunane mellom Røros og Oppdal/Surnadal, men denne blei etterkvart anten assimilert eller flytta til reinbeitedistrikta.
Overgangen frå intensiv reindriftsnomadisme til ekstensiv reindrift blir vanlegvis knytt til bortfallet av melking. Enkelte har òg peikt på at endringa har samanheng med at staten innførte ordninga med reinbeitedistrikt i 1890-åra, noko som kravde større reinflokkar. Sverre Fjellheim har samla eit oversyn over kva tid mjølketradisjonane fall bort i ulike sijth. Rørossamane i (noverande) Gåebrien sijte var dei første som avvikla mjølking; det skjedde i 1902. Sijthar i Sør-Trøndelag, Innherred, Indre Namdal og Indre Helgeland avvikla mjølkinga før 1940, mange i 1921. Sijthar i Fosen, Ytre Namdal og kystnære delar av Helgeland avvikla mjølkinga etter 1940, dei siste i 1964.
Ekstensiv reindrift kan definerast frå to innfallsvinklar; dels graden av gjeting og dels korleis dyra blir utnytta i reindriftshushaldet. Ved intensiv gjeting tenker man seg at det er en nær og intensiv kontakt mellom gjeter og rein. Den intensive gjeteren tilbringer mer tid med aktiv gjeting enn den ekstensive. Den ekstensive gjeterens rein er ofte spredt over et stort område, og har en lavere tamhetsgrad enn reinen til den intensive gjeteren.» Utnytting av reinen har to ytterpunkt: anten berre som kjøtprodusent, eller på fleire måtar som transportdyr og anna allsidig utnytting av dyret. Her definerer ein ekstensiv reindrift som reindrift som har som mål å produsera kjøt for ein marknad, medan intensiv reindrift blir definest som subsistensreindrift eller reindrift som naturalhushaldning». Kring 1900–1910 oppstod dei første samiske samskipnadene. Elsa Laula Renberg skreiv kampskriftet Inför lif och död: Sanningsord i de lapska förhållandena og deltok i etableringa av Lapparnas Centralförbund; begge deler i august 1904. I 1907 etablerte Daniel Mortenson Søndre-Trondhjems Amts lappeforening og i 1910 grunnla han avisa Waren Sardne ('Røysta frå fjellet') på Røros. Nordre Trondhjems Amts lappeforening blei skipa i Røyrvik i 1908. Renberg stifta Brurskanken Samiske Kvindeförening i 1910. Renberg og Mortenson var begge aktive under samemøtet i 1917. Finnemisjonen etablerte Sameskulen i Havika ved Namsos i 1910. Skulen blei ein samlingsstad for sørsamane, sjølv om undervisinga på skulen berre føregjekk på norsk.
Skulen i Havika blei vidareført som den statlege skulen Gaske-Nøørjen Saemienskovle i Hattfjelldal frå 1951. I 1968 blei den andre sørsamiske skulen etablert: Åarjel-saemiej skuvle i Snåsa. Begge gav undervising på sørsamisk, og i 1978 vart det vedteke ein eige sørsamisk rettskrivningsnormal. Det samiske samfunnet utvikla gjennom etterkrigstida eigne organisasjonar som Norske Reindriftsamers Landsforbund i 1947. Ved Dunderlandsdal-ulukka i 1948 omkom 16 sørsamiske tillitsvalde på veg heim frå landsmøte i NRL.
Plenumskjenninga til høgsterett i Selbudommen i 2001 er rekna som eit vendepunkt i rettssaker om samisk beiterett i utmark. Her la ein til grunn nye prinsipp for korleis bruksrett oppstår innanfor tamreindrift, med erkjenning av særeigne trekk ved arealbruken til reinen. Det blir òg lagt vekt på ny kunnskap om samisk forhistorie og på Noreg sine forpliktingar i høve til samane som urfolk i lys av ILO-konvensjonen om rettane til urfolk av 1989, som blei ratifisert av Noreg i 1990. I Sverige har ein korkje ratifisert urfolkkonvensjonen eller hatt noka tilsvarande nytolkande rettssak som Selbusaken.
Sørsamisk har blitt brukt regelmessig i NRK frå 1973, først med 5 minutt kvar veke. I 2013 blei det sendt eit kvarter på sørsamisk to gonger i veka. Det sørsamiske museet Saemien Sijte opna i 1980 og byrja blant anna eit arbeid med registring av sørsamiske kulturminne. Per 1. juli 2018 var tre kommunar i Trøndelag del av samisk språkforvaltingsområde: Snåsa, Røyrvik og Røros. Den 1. juli 2017 blei også Hattfjelldal i Nordland ein del av det samiske språkforvaltingsområdet. Det blir undervist i og om sørsamisk i alle nivå av skuleverket, frå barnehage til høgskule.
Kultur
Gaaltije er eit svensk sørsamisk kultursenter i Östersund. Sijti Jarnge er eit samisk kultur- og utviklingssenter i Hattfjelldal.
Åarjelhsaemien Teatere (Sørsamisk teater) har base i Mo i Rana, saman med Nordland Teater. ÅST blei stifta i 1985 som ei amatørteatergruppe.
Samisk menighet i sørsamisk område  er ein kategorialmenighet i Den norske kyrkja. Einar Bondevik arbeider som prest; han redigerer òg det sørsamiske kyrkjebladet Daerpies Dierie. Nettstaden jaahkoe.no har trusopplæringsressursar for barn på sørsamisk. Den første bibelteksten på sørsamisk var ei omsetjing av Markusevangeliet i 1993. I 2009 gav Bibelselskapet ut eit utval tekstar med tittelen Jupmele sjugnede. Innanfor Svenska kyrkan blei Härnösands stifts samiska resurs- och utvecklingscentrum skipa i 2012 med Gabrielle Jacobsson som den første presten.
Den sørsamiske bokbussen Gærjah, med base i Hattfjelldal, tente bygdene i Nordland og Namdalen tilha den blei lagt ned i 2019. Bokbussen i Trøndelag, med base i Trondheim, tener sørsamiske brukarar i det rørossamiske området.
Museum
Museet Saemien Sijte på Snåsa blei grunnlag i 1964 og innvigd i nye lokale i 1980. Museet gjev ut årboka Åarjel-saemieh (Samar i sør) kvart tredje år, med oppstart i 1983. Eit nytt museumsbygg var ferdig prosjektert i 2010. På svensk side finst eit samisk sentralmuseum, Ájtte i Jokkmokk, men dette har ikkje ei særskild sørsamisk basisutstilling. Rørosmuseet på Røros og Västerbottens museum i Umeå har samisk kulturarv som eit av sine oppdrag, og Jamtli Jämtlands länsmuseum har utstillinga «Aajeh – samisk källa».
Nordiska museet i Stockholm har eit omfattande engasjement høve til samisk kultur og historie. Norsk Folkemuseum har òg ei stor samisk samling, med blant anna ein sørsamisk gamme i friluftsavdelinga. Folkemuseet starta i 2012 eit arbeid kalla Bååstede, der ein skal tilbakeføra halvparten av samlingane, kring 2 000 gjenstandar, til dei seks musea som er forvalta av Sametinget. Også NTNU Vitskapsmuseet har ei sørsamisk samling, men denne er ikkje utstilt.
Kunsthandverk – duedtie
Ein reknar med to hovudtypar av samisk ornamentikk; ein med austleg og ein med vestleg innverknad. Medan den nordsamiske ornamentikken har ei floristisk utforming, har den sørsamiske eit meir geometrisk preg: Mønstera er bygde opp av geometrisk rette linjer, med flettemønster, stjernemønster og bordar.
Den første dokumentasjonen av sørsamisk ornamentikk er boka Mönsterbok för lapsk hemslöjd i Västerbottens län (1920), basert på teikningar av kunstnaren Folke Hoving. Maja Dunfjeld er både utøvande kunsthandverkar og den første som tok hovudfag i duodji ved Statens lærerhøgskole i forming, i 1989. Før det var ho konsulent i sami duodji i det sørsamiske området. Doktoravhandlinga hennar om emnet frå 2001 er gjeven ut i bokform.
Kofte – gapta
Den sørsamiske drakten består tradisjonelt av ei hofte- eller knelang kufte; på sørsamisk heiter kufta gapta eller gåptoe. Tradisjonelt er den sørsamiske kufta blå, men i dag blir ho òg sydd i andre fargar. Kufta har farga band rundt handledd og halsopning. Gåptoe er stort sett like i heile det sørsamiske området, men det finst nokre variasjonar mellom distrikt og familiar. Den tydelegaste variasjonen er at draktene frå rørosområdet har eit rutemønster på brystkledet, medan draktene frå Vefsn- og namdalsområdet har eit bogmønster/halvsirkelform på brystkledet.
Barne-tv på sørsamisk
Barne-tv-serien Laara & Leisa hadde premiere på NRK Super den 10. februar 2014. Dette var første gongen ein hadde laga barne-tv med sørsamisk tale. Serien bestod av 2 sesongar med 10 episodar på 12 minutt kvar, og var mynta på barn mellom 4 og 8 år. Serien var produsert av Bjørn Tore Hallem ved TMM Produksjon i Levanger, som tidlegare hadde laga barnetv-seriar som Tuva frå Tarva og Fjellgården i Trollheimen. Dei to hovudpersonane Laara & Leisa blei spelte av Piere Åhrèn frå Jorm i Sverige og Hilma Dunfjeld Mølnvik frå Snåsa. Handlinga var lagt til bygda Trones i Namsskogan med Namsskogan Familiepark, og til Børgefjell nasjonalpark i Røyrvik.
Sei Lob und Ehr dem höchsten Gut
Sei Lob und Ehr dem höchsten Gut, BWV 117, er ein koral komponert av Johann Sebastian Bach.
Teksten er skriven av Johann Jakob Schütz. Koraltemaet er basert på kantaten Es ist das Heil uns kommen her.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to tverrfløyter, to oboar, to oboar d’amore, to fiolinar, bratsj og basso continuo, samt fire songsolistar (sopran, alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Det består av ti satsar:
Fyrstehuset Windsor
Fyrstehuset Windsor (engelsk: House of Windsor) er ei grein av adelsslekta Sachsen-Coburg-Gotha. Fyrstehuset er kongehus i Storbritannia. I Storbritannia vart namnet på fyrstehuset endra frå Sachsen-Coburg-Gotha då anti-tyske stemningar under første verdskrig gjorde at kong Georg V av Storbritannia kjende seg tvinga til å endra namnet på kongehuset.
Tilsvarande endra slekta von Battenberg namn til Mountbatten i 1917.
Den greske borgarkrigen
Den greske borgarkrigen (gresk Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος) vart i hovudsak utkjempa mellom 1946 og 1949, og var det første dømet på kommunistopprør etter den andre verdskrigen. Sigeren til dei greske antikommunistiske styrkane førte til Hellas sitt medlemskap i NATO og var med på å definere ein ideologisk maktbalanse i Egearhavet under heile den kalde krigen.
På den eine sida av borgarkrigen stod væpna styrkar frå den konservative greske etterkrigsadministrasjonen, og på den andre sida venstreorienterte og kommunstiske styrkar. Dette inkluderte viktige medlemmer av den største antinazistiske motstandsorganisasjonen (ELAS), under leiing av Kommunistpartiet i Hellas (KKE), og andre personar knytte til venstresida, men som ikkje nødvendigvis var kommunistar.
Den første fasen i borgarkrigen tok form i 1942-1944. Venstresida og høgresida av motstandsrørsla kjempa mot kvarandre for å få styringa over den greske motstandsrørsla. I den andre fasen (1944) vart kommunistane, som hadde militær kontroll over mesteparten av Hellas, møtt av britiske styrkar og styrkar frå den greske regjeringa som kom tilbake frå eksil, og som hadde vorte danna med vern frå vestlege allierte i Kairo. I den tredje fasen (vanlegvis kalla «Tredje runde» av kommunistane), 1946-1949, kjempa ei sentrums- og høgreorientert koalisjonsregjering, vald under unormale forhold, mot væpna styrkar kontrollerte av Kommunistpartiet i Hellas.
Borgarkrigen førte til ei politisk polarisering i Hellas, som vart ein alliert av USA og ein medlem av NATO, medan forholdet til dei sovjet-allierte naboane i nord vart meir spent.
Windsor
Windsor kan syna til:
Tilknytingar til det britiske kongehuset:
Anna:
Kvaløya (fleirtyding)
Kvaløya kan visa til:
Kyndelsmesse
Kyndelsmesse, formelt «Festen for framberinga av Herren i tempelet», er ein kristen feiringsdag til minne om at Jesusbarnet vart boren fram i tempelet i Jerusalem førti dagar etter fødselen. Dagen vert feira 2. februar i vestleg og austleg kristendom, førti dagar etter jul. Dagen er ei av dei tolv store høgtidene i den ortodokse kyrkja, og ein «Principal Feast» i den anglikanske. Framføringa i Tempelet er rekna som eit av «Dei glederike mysteria» på den katolske rosenkransen. I liturgisk samanheng kan han markera slutten på jule- eller epifanitida.
Denne dagen kan mange kristne (særleg anglikanarar, metodistar, lutheranarar, ortodokse og katolikkar) ta med seg lys til kyrkja. Desse blir signa og brukt resten av året. Desse lysa kan vera symbol for Jesus, som omtalte seg sjølv som lyset i verda. Medan nokre land har tradisjon for å ta ned julepynten i samband med heilagetrekongarsaftan, er det i andre vanleg å gjera det ved kyndelsmesse.
Namn
Kyndelsmesse eller kyndelsmess er dei vanlege norske namna. Ordet kyndel (norrønt kyndill) betyr 'fakkel' eller 'lys', og kjem frå det latinske ordet candela, som ein også kjenner i det engelske candle.
Bakgrunn og tidfesting
I følgje Lukasevangeliet bar Maria og Josef Jesus fram i tempelet førti dagar etter fødselen, og sidan ein først feira fødselsfesten den 6. januar vart Hypapante feira den 14. februar. Seinare vart fødselsfesten flytta til den 25. desember, derfor daterer ein framberinga til den 2. februar.
Jomfrua av Candelaria blir særleg feira rundt kyndelsmesse. Dette er ei form av jomfru Maria som blir feira fleire stader i den spansktalande verda.
Historie
Høgtida er ei av dei eldste i den kristne kyrkja, og blei feira på 300-talet i Jerusalem. Det finst preiker om høgtida frå biskopane Methodius av Patara (d. 312), Kyrillos av Jerusalem (d. 360), Gregorios av Nazianzos (d. 389), Amphilokios av Ikonium (d. 394), Gregor av Nyssa (d. 400) og Johannes Chrysostomos (d. 407). Ho er også omtalt av pilegrimen Egeria (381–384), som stadfester at feiringa fann stad til ære for framføringa av Jesus i tempelet, og nemner møtet med Simeon. Egeria skreiv at dagen vart feira i Jerusalem alt frå om lag år 386 med ein prosesjon som gjekk frå Gravkyrkja til Oppstandelsesbasilikaen. Festen var ikkje kjent for henne frå før, så han hadde truleg ikkje spreidd seg så langt på dette tidspunktet.
Ein heidensk romersk fest, lupercalia, hadde lenge vorten feira den 2. februar med ein prosesjon (amburale) til ære for gudinna Ceres. Ein bar lys med seg, truleg fordi festen var til minne om Ceres som leita etter dotter si, Proserpina. Samanfallet av datoane førte til at kristne tok til seg skikken.
Det vart etter kvart vanleg at ein velsigna lys som skulle brukast i kyrkjene under festen. I Tyskland er det dokumentert at dette vart gjort på 900-talet, og i Roma eit par hundreår seinare. Ein byrja kalla dagen for Maria si reinsing, Festum purificationis Beatae Virginis Mariae, i Frankrike på 900-talet. Dagen vart ein mariafest, og i Missale Romanum frå 1570 er han omtala slik.
Etter det andre vatikankonsilet vart festen på nytt ein kristusfest, på same måte som Maria bodskapsdag som også i lang tid hadde vore feira som mariafest. I 1969 vart det formelle namnet Praesentatio Domini, «Herrens framstilling». Ut frå katolsk teologi er dette meir korrekt, ettersom Den katolske kyrkja ser på Maria som «usmitta», og at ho derfor ikkje treng reinsing.
Kyndelsmesselys
Ein byrja signa alle kyrkjelys ein skulle bruka rituelt på kyndelsmesse tidleg i mellomalderen. Dei lysa som blei velsigna til kyndelsmesse, skulle vara heile kyrkjeåret. Men lysa vart ikkje berre brukte i sjølve kyrkja, dei kunne også takast med til heimane.
Desse lysa rekna ein med hadde ei særskild kraft. I Polen blir dei kalla gromnicy (frå gromnica, 'tore') og sette i vindauge som vern under torevêr. Dei kunne også verna mot sjukdom og vonde makter, og tende ved sottesenger.
I Noreg i seinmellomalderen blei det vanleg å leggja små velsigna lysvoksstykke frå denne kyrkjefesten inne i søljene som pynta kvinnedraktene.
Varsel
Dagen har vore brukt som vêrteikn fleire stader i Europa og Amerika. Teikna kunne endra seg med geografien. På Vestlandet i Noreg rekna ein til dømes med at finvêr denne dagen varsla fint vêr det året, medan det lenger nord, frå Nord-Trøndelag og nordover, heitte at mildvêr denne dagen ville gje dårleg vêr resten av året.
Lenger sør i Europa rekna ein gjerne solskin som eit dårleg teikn, som sa at vinteren ville vara lenger, og overskya vêr som eit godt teikn. Denne skikken er vidareført som amerikanske Groundhog Day, der det blir sagt at om eit murmeldyr ser skuggen sin denne dagen, vil vinteren vara lengre. Er det derimot overskya slik at det ikkje ser skuggen sin, vil det forlata hiet, og vinteren er over.
Noreg
I Noreg var kyndelsmesse, eller kyndelsmess som han gjerne vart kalla, ein viktig festdag. Ein åt gjerne julemat, og hadde storslagne feiringar i kyrkjene. Dagen er avmerkt på primstaven, typisk med ei krone som symbol for jomfru Maria som himmeldronninga, ein kross, ei lilje eller ein sjuarma lysestake.
Feiringa markerte slutten på jula, og på stader der mannfolka var farne på fiske, har festdagen opp mot nyare tid vore kalla «kjerringjuldagen». Ein kunne eta ei kake laga på julekvelden denne dagen, kjend som julebonden.
Snow Hills
Snow Hills er to snødekte åsar, den eine 240 moh og den andre 265 moh og 0,25 nautiske mil (0,5 km) i vest. Dei ligg 400 meter vest for Cemetery Bay aust på Signy Island. Den lågare, austlege åsen vart kartlagd og namngjeven «Snow Hill» av mannskapet på Discovery Investigations på RRS «Discovery II» i 1933. Det lokale namnet som var i bruk var Snow Hills og har sidan vorte godkjend for begge åsane.
Kyndelsmesse
Noreg
I folketradisjonen var det vanleg å sjå på åtferda til borna denne dagen, og lesa varsel av denne. Ein kunne også ta varsel om vêret. Ein tradisjon sa at vêret kom til å vera slik det var på kyndelsmessedagen i sju veker etterpå. Sør i landet rekna ein gjerne mildvêr på kyndelsmesse som eit godt teikn, medan det frå Trøndelag og nordover bar teikn om dårleg vêr resten av året om det var mildt eller fint vêr denne dagen. Ein rekna det som vanleg at det kom hardt vêr ein gong rundt kyndelsmesse, kalla kyndelsmesserykkjen, kyndelsmesseri(d)en eller kyndelsmesseknuten. Ein rekna gjerne med at halvparten av snøen var komen ved denne dagen, noko som er reflektert i eit trøndersk munnhell: «Kyndelmesskåa er midt i snøa.» Dette var gjerne også dagen ein rekna med at halvparten av vinterfôret ville vera brukt opp. Vidare kunne ein seia at bjørnen snudde seg i hiet denne dagen.
Frostatingloven slo fast at høgtida skulle vara frå non på laurdagen til daggry på mandagen. I Noreg heldt ein på kyndelsmessfesten som heilagdag fastsett i Kristian den femtes norske lov under namnet Mariæ Renselsis Dag; han vart fjerna frå 1771 gjennom Festdagsreduksjonen (heilagdagsreforma). Då dagen var heilagdag, vart det på i kyrkja preika over evangeliet etter Lukas, 2. kapittel vers 22-32, med Simeons lovsong.
Frankrike, Belgia og Sveits
Kyndelsmesse, fransk Chandeleur, blir ofte markert med pannekaker eller crêpes i fransktalande område. Dette skal vera til minne om at pave Gelasius I delte ut pannekaker til pilegrimar som kom til Roma. Ein kan også setja skikken i samband med at vestalinnene ofra kaker laga av korn frå fjoråret under lupercalia for å få god haust neste år.
Ein pannekakeskikk knytt til grøderikdom, som går attende til 400-talet, går ut på at ein snur pannekaka i lufta medan ein held ein gullpenge i venstre hand. Dersom pannekaka landar skikkeleg vil ein få overflod heile året. Ein annan skikk gjekk ut på å ta vare på den første pannekaka ein lager i eit skap eller på toppen av skapet for å sikra god haust det påfølgjande året. .
Luxembourg
I Luxembourg feirer ein Liichtmëssdag med ein julebukktradisjon der born ber lanterner eller lys, går i små grupper og syng i hus eller butikkar med håp om å få ei lita løn (i dag godter eller pengar, tidlager kunne dei få erter, flesk eller kjeks).
Mexico
I meksikansk kultur er kyndelsmesse nært knytt til heilagetrekongarsdag. Minnefeiringa om framføringa av Jesus i Tempelet byrjer med at ein tek barnet opp frå krybba (la levantada del niño), kler det opp og tilber det, gjern i lag med fleire songar («Ya vienen los Reyes Magos», «Levantada del niño Dios», «Levantamiento del niño Jesús y Arrullo de Dios»). Dokka som symboliserer jesusbarnet blir teken til kyrkja i påkosta kede og velsigna. Ein feirer også med eit familiemåltid med tamales.
Peru
Jomfrua av Candelaria er vernehelgen for byen Puno i Peru. Ho blir feira dei første to vekene av februar kvart år. Høgtida er ei av dei største for musikk, dans og kultur i Peru, med deltaking frå aymarafolk, quechuaer og mestizoar frå Altiplano. Det blir framført ei rekkje dansar, mange av dei kostymedansar. Desse omfattar rundt 40 000 dansarar og 5 000 musikarar, i tillegg til fleire tusen andre som er indirekte involverte.
Spania
Ifølgje tradisjonen fann to guanchefolk på Tenerife ein statue av jomfru Maria med eit barn på stranden ei tid før 1400. Statuen fekk etterkvart ei stor feiring på kyndelsmessedagen. Gjennom spansk utvandring via Kanariøyane spreidde kulten seg til Amerika og Filippinane.