cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reinbeitedistrikt
Reinbeitedistrikt er i norsk reindriftsforvalting eit geografisk område der reindriftsutøvarar kan drive reindrift.
Kvart av dei seks reinbeiteområde reinbeiteområda i landet er delt inn i fleire reinbeitedistrikt. I kvart reinbeitedistrikt oppretta etter § 2 i reindriftslova, skal det vere eit distriktsstyre valt av og blant dei aktive reindriftsutøvarane i distriktet. Samtidig med valet av medlemmer til distriktsstyret skal det avgjerast kven som skal vere leiar og nestleiar.
Distriktsstyret fører liste over reineigarane i distriktet og talet på rein. Styret skal sjå til at reindrifta i distriktet skjer i samsvar med gjeldande lover og forskrifter og kan påby eller setje i verk samling, merking, skilling og teljing av rein dersom reineigarane ikkje blir samde og sjølv gjennomfører slike tiltak.
Leiaren i distriktsstyret representerer reinbeitedistriktet sine interesser og kan bl.a. inngå forlik, saksøke og verte saksøkt på vegner av reineigarane i saker som gjeld dei alle.
Karakteren non
Non, eigenleg non contemnendus, latin, «ikkje å forakte», er ein tidlegare karakter ved norske universitet. Karakteren blei gitt for resultat mellom 3,3 og 4,0 i det dåverande talbaserte karaktersystemet. Resultat dårlegare enn non var stryk, immaturus. Karakteren over non var haud.
Reinbeitedistrikt
Kvart reinbeitedistrikt kan vere delt inn i fleire driftseiningar. Driftseiningane har løyve til å beite med eit visst tal rein innanfor distriktet sitt beiteland.
Agnar Hagen
Agnar Helge Mauritz Hagen, fødd Hollan, var ein norsk friidrettsutøvar frå Oslo som åra 1928-30 vart noregsmeister på så vel 100 meter som 200 meter, sidan heldt han fram å verte noregsmeister på 200 meter i 1932, 1933 og 1935.
Perioden 1926-36 vann Hagen seks (3-2-1) NM-medaljar på 100 meter, åtte (6-0-2) på 200 m og i 1933 NM-sølv på 400 meter. Han sette personleg rekord på 100 meter med tida 10,8 sekund då han vann gullmedaljen på distansen under NM i friidrett 1929 på Bislett stadion i Oslo. Seinare fekk han notert same tida i fleire tevlingar. Bestetida på 200 m var 22,1 sekund.
Hagen var medlem i Oslo Turnforening.
Călin Popescu-Tăriceanu
Călin Constantin Anton Popescu-Tăriceanu, er ein rumensk politikar som var statsminister i Romania frå 24. desember 2004 til 22. desember 2008. Han leiar det liberale partiet Partidul Naţional Liberal (Det nasjonalliberale partiet), som stilte til val ved parlamentsvalet i 2004 i allianse med det konservative partiet Partidul Democrat (Det demokratiske partiet).
I april 2007 braut Popescu-Tăriceanu samarbeidet med Det demokratiske partiet, og danna ei minoritetsregjering saman med Den demokratiske unionen av ungararar i Romania (Romániai Magyar Demokrata Szövetség/Uniunea Democrată Maghiară din România). Den nye regjeringa fekk støtte i parlamentet av det sosialdemokratiske partiet, Partidul Social Democrat.
Immaturus
Immaturus, frå latin, «umodent», er ein tidlegare strykkarakter ved norske universitet. Den blei gitt for resultat dårlegare enn 4,0 i det dåverande talbaserte karaktersystemet. Det blei ikkje sett nokon talkarakter for strykresultat.
Little Holm ved Scatness
Little Holm er ei lita øy vest for South Mainland i Shetlandsøyane. Ho ligg nær Scatness og Lady's Holm.
Tritéa
Tritéa (gresk Τριταία) er ein tidlegare kommune i periferieininga Akhaía i Vest-Hellas i Hellas. Tritéa inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Erýmanthos.
Unterbäch
Unterbäch er ein kommune i distriktet Vest-Raron i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1193 meter over havet.
Kommunen ligg på ein høg terrasse på venstresida av Rhône.
Fjellklatraren Johann Jaun var fødd i Unterbäch.
Stråleterapi
Stråleterapi er behandling av sjukelege tilstandar med stråling. Særleg brukt om ioniserande stråling mot kreft, (frå til dømes radium, radioaktivt kobolt, fosfor eller jod) og røntgenstråling.
Eit døme på stråleterapi utan ioniserande stråler, er behandling av gulsott (ikterus) hos nyfødde med lys.
Schilter
Schilter er ein tidlegare sveitsisk produsent av traktorar for brattlendte bruk. Føretaket heldt til i Stans i kantonen Nidwalden. Føretaket vart stifta som ei smie i 1952 av Thomas Schilter, saman med broren Josef og faren Alois. I 1958 produserte dei den fyrste transporteren. I tillegg til transporterar vart det òg produsert motorslåmaskinar og seinare meir konvensjonelle, men lågbygde firehjulstraktorar med firehjulsdrift, spesialkonstruerte for å nyttast i bratt lende. Årsproduksjonen var ikkje på meir enn rundt 1000 einingar på det meste, så produksjonskostnadane var høge. I 1976 gjekk føretaket med tap og vert overteke av Maschinenfabrik Grapha, som i 1980 la ned produksjonen.
Kjerringøy
Kjerringøy er ei halvøy, eit fiskevær og ein tidlegare kommune som no ligg i Bodø. Her ligg Kjerringøy gamle handelsstad, som har vorte nytta til mange filminnspelingar, mellom anna filmatiseringa av Jeg er dina av Herbjørg Wassmo.
Tamreinlag
Tamreinlaga er lag som reindrifta organiserer i Noreg utanom dei samiske områda. Tamreindrifta i Sør-Noreg består av fire tamreinlag og eit reinselskap som har ei driftsform som skil seg ut frå tradisjonell reindrift.
Kjerringøy
Poststaden Kjerringøy har i dag ca. 340 innbyggjarar, spreidde over eit stort område. Dei fleste er busette i Kjerringøy sentrum, på Fjære, Alsos, Os, Strandå, Eidet og Nevelsfjord. Kjerringøy har vegsamband til Bodø by via Riksveg 834.
Utanfor Kjerringøy sentrum ligg to øyar som tettstaden har fått namn etter: Store Kjerringøy og Litl-Kjerringøya. Det ligg òg mange mindre øyar, holmar og skjêr utanfor halvøya.
Tamreinlag
Dei fire tamreinlag i Noreg er Lom, Vågå, Fram og Filefjell reinlag. Dei ligg alle i fjellområde i kommunar i Oppland, Buskerud og Sogn og Fjordane fylke. Kvart tamreinlag har frå 10 til nærare 250 medlemmer med felles eigarskap til reinen, og felles reinmerke.
Kjerringøy
Historie
Kommunen blei oppretta då Nordfold-Kjerringøy kommune blei delt 1. januar 1906. Kjerringøy hadde då 857 innbyggjarar.
1. januar 1964 blei det meste av Kjerringøy med 524 innbyggjarar slått saman med Bodin og ein del av Sørfold til Bodin kommune. Denne blei seinare slått saman med Bodø.
Tamreinlag
Dei som vil drive reindrift utanom dei samiske områda må ha avtale med grunneigarane og konsesjon etter reindriftsloven § 5 i Lov om reindrift. Det er spor etter slik tamreindrift i Sør-Noreg attover til 1700-talet. Omfanget var større før enn no. Både samar og folk frå innlandsbygdene har vore med på denne tamreindrifta.
Kjerringøy
Historie
5. desember 1972 havarerte to norske F-5-jagarfly på Kjerringøy.
Tamreinlag
Tamreinlaga er omgitt av område med villrein. Tap til dei store rovdyra, særleg ulven, har òg gitt store problem.
Kjerringøy
Historie
Brennsundområdet i Kjerringøy kommune med 30 innbyggjarar blei på same tid slått saman med Leiranger, Steigen og delar av Nordfold og Hamarøy til den nye Steigen kommune.
Tamreinlag
Ei anna form for reindrift driv Rendal renselskap i Hedmark. Dette har unntak frå merkeplikta i reindriftslova, og driv ikkje tradisjonell reindrift, sidan dei driv jakt på reinstammen.
Totalt er det om lag 11 000 rein i tamreinlaga i Sør-Noreg.
Aldous Huxley
Aldous Leonard Huxley var ein britisk forfattar, best kjend for framtidsromanen Brave New World (Vidunderlige nye verden) frå 1932.
Veijo Meri
Veijo Meri var ein finsk forfattar fødd i Viipuri. Han blei tildelt Nordisk råds litteraturpris i 1973.
Marseille
Marseille, (oksitansk Marselha eller Marsiho, på latin Massilia) er den nest største byen i Frankrike, og har det tredje største storbyområdet med eit innbyggjartal på 1 516 340 i 1999 (berre Paris og Lyon er større). Byen ligg i den tidlegare provinsen Provence ved Middelhavet, og er den største kommersielle hamna i Frankrike. Marseille er hovudstad i regionen Provence-Alpes-Côte d'Azur i tillegg til préfecture (hovudstad) i departementet Bouches-du-Rhône.
Historie
Det var greske kolonistar frå Fokaia som grunnla byen (som Massalia - Μασσαλία) omkring 600 f.Kr. Dei hadde stor sukess her, og gjorde byen til eit stort handelssentrum med ei svært god hamn. Dei var òg dei første i Vest-Europa til å bygge opp eit fungerande kloakksystem. Då moderbyen Phokaia i stor grad vart øydelagd av persarane i 545 f.Kr., kom det mange fleire grekarar til Massalia, noko som stundom vert rekna som den andre grunnlegginga av byen.
Byen fekk sjølvstyre i 1218, men i 1347 kom Svartedauden til Frankrike. Ein meinte pesten kom til landet via hamna i Marseille. Under den tyske okkupasjonen frå november 1942 til august 1944 vart store hamneområde øydelagde. Ved utgravingar etter krigen oppdaga ein spor av den gamle hamna, dokkar og eit teater mellom Quai du Port og Rue Casserie.
Talisman Energy
Talisman Energy er eit kanadisk olje- og gasselskap med føremål å drive oppstraums petroleumsverksemd globalt. Selskapet vart skipa i 1992 etter ein fisjon av selskapet BP då «BP Canada» vart gjort om til det sjølvstendige selskapet Talisman Energy. Talisman har hovudkontor i Calgary, Alberta. I 2007 har dei verksemd i meir enn ti land i fire verdsdelar.
Historie
I byrjinga selde Talisman gruveverksemd som gjekk med tap for å fokusere på større naturgassfelt i Britisk Columbia. Dei starta òg tidleg ein internasjonal ekspensjon mellom anna ved å gå inn i marknader som andre selskap heldt seg borte frå. I 1992 etablerte dei dotterselskapet Fortuna Petroleum Inc., eit av dei første nordamerikanske selskapa som gjorde forretningsverksemd på Cuba etter revolusjonen der.
Den vidare internasjonale ekspensjonen kom etter ei rekkje kjøp. I 1993 dobla dei storleiken og vart eit av dei største oljeselskap i Canada ved kjøp av selskapet Encor. Året etter fekk Talisman eigedelar i ressursar i Nordsjøen og i Søraust-Asia etter kjøpet av Bow Valley Energy frå British Gas PLC. Tidleg i 1995 forlèt dei Cuba for å fokusere meir på dei nye områda i Nordsjøen og Indonesia og i 1997 kjøpte dei det mindre selskapet Pembina Resources.
I Sudan
I 1998 kom ein av dei meir kontroversielle overtakingar då dei kjøpte selskapet Arakis Energy, ein av dei største deltakarane i oljeindustrien i Sudan. Dette skjedde då den andre sudanske borgarkrigen var under utvikling og regjeringa i Sudan var totalt bunden av oljeinntekter til krigsinnsats. Regjeringa vart gjentatte gongar skulda for krigsbrotsverk, brot på menneskerettar og folkemord, og internasjonale observatørar skulda regjeringa for å tvangsflytte folkesetnaden for å gje plass til leiting og utvinning av olje.
Ein høglydd protest frå ikkje-statlege organisasjonar og frå kyrkjesamfunn tvinga dei kanadiske styresmakta til å straffe Talisman for verksemda i Sudan. Den presbyterianske kyrkja i Sudan stemna Talisman for ein domstol i USA med skulding for folkemord, der dei påstod at Talisman hadde hjelpt sudanske styresmakter til å bombe kyrkjer, drepe kyrkjeleiarar og å åtake landsbyar for å gje fri veg for oljeutvinning. I ei avgjersle utan sidestykke i USA-amerikansk kom ein dommar fram til at saka var gyldig. I september 2006 vart saka avvist av ein høgare domstol med grunngjeving av at saksøkjaren ikkje førte prov for skuldinga mot Talisman. I mellomtida hadde store investorar seld seg ut frå Talisman slik at aksjekursen fall. I 2003 selde Talisman interessene sine i Sudan til det indiske selskapet ONGC Videsh og Talisman trekte seg ut frå Sudan.
Landaktivitetar i Sør-Amerika
I nordvestlege Loreto-regionen i Peru har Talisman eigedelar av leiteblokk 64 i våtlandsområde i Marañonbassenget som achuarfolket gjer krav på. Dei har og operatørskap i blokk 101 like ved. I 2007 går det føre seg seismiske undersøkingar i Marañonbassenget. I Colombia har Talisman interesser i Acevedo-blokka i Øvre Magdalena-dalen, i El Caucho-blokka, og i tre blokker i Llanos, Niscota, Tangara og Mundo Nuevo blokkene. Også i Colombia gjer Talisman seismiske undersøkingar i 2007.
Verksemd i Noreg
I Noreg er Talisman representert med dotterselskapet Talisman Energy Noreg AS, registrert i mai 2003. Også i Noreg har veksten komme gjennom kjøp av konkurrentar. Dei kjøpte først 61 % av Gyda-feltet frå BP og har operatørskapen på feltet. I 2005 kjøpte Talisman det britiske oljeselskapet Paladin Resources Plc for meir enn 13 milliardar kroner og fekk gjennom det utvida tilgangen på ressursar både i britisk og norsk del av Nordsjøen. I mai 2007 er Talisman medeigar i åtte felt på den norske kontinentalsokkelen, mellom anna Yme-feltet som dei ønskjer å opne for produksjon etter at det var stengt ned i 2001.
Kjelder
Talisman Energy på engelsk Wikipedia slik han var 1. mai 2007. Artikkelen på engelsk viser til kjeldene:
Atsushi Yoshimoto
Atsushi Yoshimoto er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Thespa Kusatsu, Shizuoka FC og V-Varen Nagasaki.
Porsangmoen kapell
Porsangmoen kapell er eit kapell frå 1987 i Porsanger kommune i Finnmark fylke.
Kapellet har 50 sitjeplassar og er lokalisert i Porsangmoen velferdsbygg.
Yusuke Kondo (1986)
Yusuke Kondo er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Thespa Kusatsu.
Gambia
Gambia (engelsk The Gambia) er ein republikk i Vest-Afrika, og det minste landet på det afrikanske kontinentet.
Internet Explorer
Internet Explorer (IE) var ein nettlesar utvikla av Microsoft Corporation. Han vart seld som ein del av operativsystemet Windows. IE vart levert som ein integrert del av Windows, noko som førte til rettslege tvistar om konkurransevriding. IE er i dag utdatert, men på grunn av at han er installert på eldre versjonar av Windows har han framleis rundt 2,15 % av marknaden (2023).
Internet Explorer er bygd på Spyglass, Inc. sin Mosaic-nettlesar som Microsoft lisensierte i 1995 for å konkurrere med Netscape i det som blei kalla «the browser wars». Avtalen var at Spyglass skulle få ein fast sum fire gonger i året i tillegg til ein avtalt prosent av Microsofts inntekter på nettlesaren. Sidan Microsoft gav ut nettlesaren gratis slapp dei med å betale minimumsbeløpet. Ein tvist i rettssalen mellom Spyglass og Microsoft i 1997 enda med eit forlik på 8 millionar US-dolllar til Spyglass.
Gambia
Geografi
Gambia er eit lite og smalt land med grenser som følgjer det buktande løpet til Gambiaelva. Det ligg mellom breiddegradene 13 og 14°N, og lengdegradene 13 og 17°V. Landet rundt er flatt, og Gambia har ingen naturlege grenser. Elva er farbar gjennom heile landet. Hovudstaden Banjul ligg heilt i vest ved munningen av Gambiaelva i Atlanterhavet.
Landet er under 50 km vidt på sitt vidaste, og dekkjer 10,689 km². Rundt 1,300 km² (11,5 %) av flatevidda er dekt av vatn. Flatevidda er litt mindre enn den til øya Jamaica.
Senegal omsluttar Gambia på tre sider. I vest har landet 80 km kyst mot Atlanterhavet.
Internet Explorer
Sikkerheit
Internet Explorer har lenge vore plaga med dårleg sikkerheit. Ei av dei største svakheitene er bruken av ActiveX, som tillet ein vondsinna nettstad å køyra eit program på maskina til den som vitjar nettsataden. I september 2013 vart det oppdata ei kritisk sårbarheit i Internet Explorer som gjer at andre kan ta over datamaskina. Dette er svært problematisk, etter som dei då kan spionera på brukaren, lasta ned alle dokumenta som ligg på maskina, nytta ho til å senda ut søppelpost og så vidare. Dei mange tryggleiksproblema har ført til at mage har gått over til andre nettlesarar.
Gambia
Geografi
Dei noverande grensene til landet blei stadfesta i 1889 gjennom ein avtale mellom Storbritannia og Frankrike. Under forhandlingar i Paris gav Frankrike fyrst rundt kontroll over 200 mi av Gambiaelva til britane. Ein byrja å setja ut grensemarkørar i 1891, og deretter tok det nesten 15 år etter møta i Paris å fastsetja dei endelege grensene til Gambia. Dei rette linjene og bogane som følgde gav britane kontroll over rundt 10 mi nord og sør for Gambiaelva.
Klima
Gambia har eit tropisk klima med regntid frå juni til september og tørke i tida mellom. Banjul har ein årleg nedbørsnormal på 1296 mm, som er representativt for resten av landet. Temperaturane held seg høge året gjennom, men vert litt lågare frå desember til april. I tørketida bles det stort sett ein nordaustleg vind, kalla harmattan, og denne kan føre med seg sand og støv som set ned sikta. I dei indre områda er fukta mykje lågare i denne tida, og temperaturane mykje høgare enn ved kysten. Nattetemperaturane er derimot lågare i tørketida.
Historie
Steinsirklane i Senegambia er eit breitt band av steinsirklar kring Gambiaelva som blei reist mellom 200-talet f.Kr. og 1500-talet. Ifølge UNESCO representerer dei eit varig, høgt organisert og rikt samfunn. Det er ukjent kva folkegruppe som reiste desse steinane. Det finst arkeologiske prov på at mandingoar og berbarar kom til området kring Gambiaelva på 400-talet. Fleire folkegrupper kom til dagens Gambia på 1100-talet grunna vestsudansk krigsuro.
På 1200-talet var området del av Maliriket. Då dette riket braut saman oppstod dei fleire kongedøme i dagens Gambia. Dei viktigaste var Barra, Kombo og Fulladu.
Kolonitid
På 1400-talet kom portugisarane til munningen av Gambiaelva, og på 1500-talet kom også britar og franskmenn til. Dei oppretta handelsstasjonar og dreiv handel oppover elva. Dei var mest interesserte i å få tak i elfenbein, slavar og gull.
I 1651 sendte hertug Jakob av Kurland ein ekspedisjon under leiing av major Heinrich Fok for å skaffa koloniar i Vest-Afrika. Hertug Jakob kjøpte eigedommar frå fleire hovdingar (Kumbo, Barra og Kasana) ved Gambiaelva for å oppretta festningar og handelsstadane Fort Jakob, Fort Bayona og Fort Jillifree. Hertugen tapte områda i 1661.
Frå 1783 hadde Storbritannia herredøme over Gambia. Fulaniriket Fuladu, som låg ved byrjinga av Gambiaelva, utvida makta si seint på 1800-talet. Heile området blei likevel britisk kronkoloni i 1888, etter at området rundt det britiske støttepunktet Bathurst (dagens Banjul) sidan 1821 hadde vore del av den britiske kolonien Sierra Leone.
Sjølvstende
Gambia blei sjølvstendig i 1965. I 1982 skipa Gambia og Senegal ein føderasjon, Senegambia, som blei oppløyst att i 1989. Dette medførte ein del uro. I 1991 skreiv dei to landa under på ein vennskaps- og samarbeidsavtale.
President Dawda Jawara blei styrta i eit militærkupp i 1994 etter 32 år ved makta. Samtidig blei all politisk aktivitet forboden. I 1996 blei det gjennomført presidentval, og kuppmakaren Yahya Jammeh blei vald til president. Han blei attvald tre gonger til han tapte for Adama Barrow i 2016.
I 2015 utropte president Yahya Jammeh Gambia til ein islamsk republikk for å visa at landet hadde brote bande frå kolonihistoria si. Utropinga blei omgjort av den nya presidenten Adama Barrow i januar 2017.
Adama Barrow vann presidentvalet i byrjinga av desember 2016, men Jammeh nekta fyrst gå av. Han gav fyrst etter då nabolanda truga med militær inngriping. Jammeh drog i eksil til Ekvatorial-Guinea etter 22 år ved makta. Barrow blei president i januar 2017.
Folkesetnad
Gambia er eit av dei tettast folkesette landa i Afrika. Tre femdelar av innbyggjarane i Gambia bur i bymessige område, og elles bur innbyggjarane gjerne i landsbyar. Desse ligg gjerne i veldrenerte område eit stykke opp frå elva, eller i områda mellom opplanda og sumpområda nær henne. Sumpområda som er mest folkesette ligg langs midten av elveløpet, der det er mindre flaumfare.
SN sitt utviklingsprogram (UNDP) rangerte med sin Human Development Report frå 2010 Gambia som 151 av 169 land på si liste Human Development Index, slik at landet blei kategorisert som å ha «Low Human Development». Lista samanliknar forventa levealder, lengd på skulegang, bruttonasjonalinntekt per kapita og andre faktorar.
Samla fødselstal (SFT) blei estimert til 3,98 barn per kvinne i 2013.
Wiler
Wiler (Lötschen) er ein kommune i distriktet Vest-Raron i kantonen Valais i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1421 meter over havet.
Gambia
Folkegrupper
Det bur ei rekkje ulike folkegrupper i Gambia, som kvar har ulike språk og tradisjonar. Mandinkafolk er dei mest talrike, følgd av fulaniar, volofar, jolafolk/karoninkafolk, serahule/jahanka, sererfolk, manjagofolk, bambarafolk, aku marabou, bainunka og andre, som tukulor. Kriofolk, lokalt kjende som aku, utgjer ei av dei minste folkegruppene i Gambia. Dei stammar frå Sierra Leone-kreolar, og har tradisjonelt særleg budd i hovudstaden.
Rundt 3,500 innbyggjarar av ikkje-afrikansk avstamming omfattar folk av europeisk og libanesisk opphav (0,23 % av det totale folketalet).
Språk
Engelsk er offisielt språk i Gambia, og blir brukt i offisielle samanhengar og i utdanningssystemet. Andre språk i landet er mandinka, volof, fula, serer, krio, jola og andre innfødde språk. Mandinka og volof blir brukt som lingua franca. Kjennskap til fransk, som er utbreidd i Vest-Afrika, er også nokså vanleg.
Mandinka er morsmålet til 38 % av innbyggjarane, fula til 21 %, volof til 18 %, soninke til 9 %, jola til 4,5 %, serer til 2,4 %, manjak og bainouk til 1,6 % kvar, portuguisisk kreol til 1 % og engelsk til 0,5 %. Det blir også tala ei rekkje andre språk av mindre grupper. Gambisk teiknspråk blir brukt av høyrslehemma.
Religion
Rundt 96 % av innbyggjarane i landet reknar seg sjølv som sunnimuslimar. Bortsett frå rundt 0,1 % er resten av innbyggjarane, rundt 4 %, kristne. Artikkel 25 i grunnlova vernar om innbyggjarane sin rett til å utøva kva religion dei ønskjer, og det er vanleg for muslimar og kristne å gifta seg med kvarandre.
Dei fleste muslimar i Gambia følgjer den muslimske lovskulen maliki. Det finst også sjiamuslimar i Gambia, hovudsakleg på grunn av libanesiske og andre arabiske innvandrarar til regionen. Dei fleste innbyggjarane av sørasiatisk opphav er også muslimar. Mange av desse tilhøyrer ahmadiyya. Det finst også nokre hinduar og bahaiar av sørasiatisk opphav.
Dei fleste kristne bur vest og sør i landet. Dei fleste reknar seg som katolikkar. Det finst også fleire andre kristne grupper, som anglikanarar, metodistar, baptistar, adventistar, Jehovas vitne og ulike evangeliske grupper.
Det er ikkje klart kor mykje tradisjonelle afrikanske religionar framleis blir praktiserte. Serer-religion har ein kosmologi som omfattar ein øvste guddom kalla Roog.
Økonomi
Gambia har ein liberal, marknadsbasert økonomi som byggjer på tradisjonelt sjølvbergingsjordbruk og historisk på eksport av jordnøtter (peanøtter), gjeneksportshandel bygd opp rundt havhamna, låge tollsatsar, lite byråkrati og ei vekslande valutarate utan offisiell styring, og ein viktig turistindustri. I tillegg til peanøtter og peanøttprodukt blir det særleg eksportert bomull, ris og storfe.
Høgtider
Offisielle høgtidsdagar er sjølvstendedagen 18. februar og opprettinga av den andre republikken den 22. juli. Elles feirar ein muslimske og kristne høgtider. Det meste av økonomisk aktivitet stoppar opp i Gambia under viktige muslimske høgtider, som tobaski (id al-adha) og koriteh (id al-fitr).
Tradisjonelt har ein hatt samlingar med underhaldning i landsbyane under innhaustingstida og i den mindre travle tørketida.
Jolafolk har også sine eigne religiøse skikkar, med boukout som ein viktig religiøs seremoni.
Klede
Tradisjonelle klede omfattar kjolen granbuba for kvinner, brukt i lag med eit skjørt, og ein laus drakt av skjorta turkia og buksene sirwal eller ein kaftan for menn. Kvinner bruker ofte forseggjorte hovudtørkle, gjerne i same mønster som dei andre kleda. Menn kan bera kufi. Sterke fargar er vanlege. Kvardagsklede er enklare, med t-skjorte og vestlege bukser eller skjørt av sarongtype.
Mat
Kosthaldet i Gambia omfattar peanøtter, ris, lauk, tomat, maniok, chili, kjøt, fisk og østers frå Gambiaelva. Ein kan bruka fersk og tørka fisk, og lagar ofte sausar av fisk eller peanøtter. Rettane yassa og domoda er populære. Graut av hirse eller ris er vanlege frukostrettar.
Musikk
Gambisk musikktradisjon er tett knytt til den senegalesiske. Han har også blanda vestlege musikkstilar med sabar, den tradisjonelle tromme- og dansemusikken til volof- og sererfolk. Trommer som djembe, taba, sabar, mblatt og gorong og strengeinstrument som kora, moolo og riti riti og balafon er viktige i tradisjonell musikk. Den vestafrikanske tradisjonen med ein trubadur-forteljar (griot, jali eller gewel) finst også her, og kan både underhalda og formidla historie og slektskap.
Dans er også ein viktig tradisjon, og kan framstilla aktivitetar som jordbruk, fiske og jakt eller vera knytte til seremoniar som bryllaup eller namngjeving.
Sport
Tradisjonelle former for bryting er ein gammal og populær sport i Gambia, og blir akkompagnert av trommer, musikk, kostyme og dans. Andre populære idrettar er fotball, basketball, cricket og friidrett.
Utdanning
Den gambiske grunnloven seier at skulegang skal vera gratis og obligatorisk. Mangel på ressursar og infrastruktur har gjort dette vanskeleg i praksis. I 1995 var utdanningsraten i grunnskulen (gross enrolment rate) 77,1 %. Skulepengar var lenge eit stort hinder for barn i å gå på skulen, men i februar 1998 gav president Jammeh ordre om at dette skulle avskaffast for dei fyrste seks åra av skulegangen.
Iver Aastebøl
Iver Johansen Aastebøl var leiar i Raud Ungdom i perioden 2010-2012. Han tok over vervet etter Mari Eifring. Aastebøl vart medlem av sentralstyret i Raud Ungdom i 2006, og var då miljøpolitisk ansvarleg i organisasjonen.
Harrachov
Harrachov er blant anna kjent for skiflygingsbakken Čerťák.
Instagram
Instagram er eit sosialt fenomen som baserar seg på deling av bilete teke med brukaren sin mobiltelefon, med andre brukarar av Instagram. Bileta vert skore til eit kvadrat, likeins polaroid eller Kodak sitt Instamatic, og brukaren kan legge på enkle effektar og filter. I juni 2013 vart det òg lagt til høve for å ta videoklipp på opp til 15 sekund.
Facebook gav eit tilbod om å kjøpe Instagram (med dei 13 tilsette) for om lag 1 milliard dollar i pengar og aksjar i april 2012. 14. august 2012 kom avtala i hamn og Facebook overtok Instagram.
Celso Moraes
Celso Moraes er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Thespa Kusatsu.
Sevettijärvi
Sevettijärvi (skoltesamisk Čeʹvetjäuʹrr, enaresamisk Čevetjävri, nordsamisk Čeavetjávri) er ein landsby i kommunen Enare i Finland, som er omtrent 120 km nord for tettstaden Enare. Landsbyen ligg omtrent 35 km sørvest for bygda Neiden i Finnmark, og er omgjeve av eit grønt, men likevel nake terreng.
Landsbyen er på det som var havbunn i istida. Området er kjent for fjellformasjonane sine omkring strendene langs innsjøane mellom Sevettijärvi og Neiden.
Sevettijärvi og omgivnadene er eit av kjerneområda for den skoltesamiske busetjinga. Majoriteten av dei omkring 350 innbyggjarar (ca. 90 %) er skoltesamar, sjølv om nokre få finnar har busett seg nord for landsbyen. Nokre få enaresamar og fjellsamar er òg busette der.
Rafsbotn kapell
Rafsbotn kapell er eit kapell frå 1989 i Alta sokn og kommune, i Alta prosti i Nord-Hålogaland bispedømme.
Sevettijärvi
Sevettijärvi har 350 fastbuande. Bygda har skule, sjukeheim, og dessutan post og ein liten butikk i tilknyting til kafeen til staden. Vidare finst det ei ortodoks kyrkje, eit menighetshus og eit skoltesamisk tradisjonshus, som er museum.
Rafsbotn kapell
Rafsbotn kapell er kapellkyrkje for austre fjorddistrikt i Alta sokn. Kapellet vart vigsla av biskop Arvid Nergård 15. søndag etter pinse, 27. august 1989. Kyrkja er bygd i tre og har 100 sitjeplassar.
Stavrodrómi
Stavrodrómi (gresk Σταυροδρόμι) er ein landsby i periferieininga Akhaía i Vest-Hellas i Hellas. Stavrodrómi var hovudsete i den tidlegare kommunen Tritéa, som no er ei kommunaleining i kommunen Erýmanthos.
Sevettijärvi
Historie
Før 1949 budde det nokre få samiske familiar: Aikioane, Kittiane, Sarisane, Holmbergane, Högmanane og Kaarrettiane.
På slutten av 1960-talet vart det bygd veg til Sevettijärvi, som er farbar med bil. Før denne tida nytta innbyggjarane reinsdyr, ski og Bombardier snøscooterar på vinterstid, og sykkel eller båt på sommarstid, som kommunikasjonsmiddel med omverda.
I landsbyen finst eit gammalt tømra bustadhus, med gong, stove/kjøkken og eit kammers. Tømmerhuset er vorte flytta frå Kirakkajärvi og tener som museum. I muséet er det utstilt tradisjonelle skoltesamiske klede, gjenstandar av reinsdyrbein, korger fletta av fururøtter, ein rokk, handarbeid, eldre fotografi og teikningar av bygningar som matlager, sovestabbur, badstu og bakerovn og ein kalender som fortel om livet blant skoltesamane. I kammerset er det verna ortodokse ikon og eit lite heimealter.
På gardsplassen utanfor muséet finst det ein danseplatt der det vert arrangert dans. I lagerbygningane til gardsplassen er det utstilt skoltesamiske vinterklede, varer som er knytt til reindrift og fiskereiskapar.
Staden har òg ei ortodoks kyrkje, som tidlegare var kapell.
Ca. 10 km nord for Sevettijärvi finst fjellet Jänispää. Ved innsjøen Opukas, ca. 15 km frå Sevettijärvi, ligg ei hengebru over Neidenelva.
Verdskrig
Verdskrig er ei nemning på ein krig der mange land i verda er involvert.
Sukhona
Sukhona (russisk Сухона) er ei elv i den europeiske delen av Russland. Ho er 588 km lang og har eit nedslagsfelt på. Ho har utspring frå Kubenskojesjøen i Vologda oblast. Ho renn hovudsakleg nordaustover. Elva frys til seint i oktober eller november og vert isfri igjen i seint i april eller tidleg i mai. Byar langs Sukhona er mellom anna Sokol og Totma. Sukhona renn saman med elva Jug i Velikij Ustyug og dannar Nordre Dvina.
Raufoss
Raufoss er administrasjonssenter i Vestre Toten kommune i Innlandet fylke. Tettstaden har.
Dilbert
Dilbert er ein amerikansk teikneserie, skapt av Scott Adams. Serien tek for seg dataingeniøren Dilbert si vandring gjennom udugskapens kontorlandskap. Lesaren møter ein bedriftskultur der sjefane har makta, men ikkje veit kva som skal gjerast, og arbeidarane som sit på kunnskapen, men ikkje har noko makt. Gjennom denne satiriske og banale settinga tar Dilbert opp mange verkelege problemstillingar sett i samband med verkelege arbeidsplassar.
Mange norske aviser trykker Dilbert som fast seriestripe. Det har kome eigne Dilbertbøker, og teikneserien kan òg finnast som innslag i andre teikneserieblad.
Scott Adams har og skrive faglitteratur om arbeidslivet. I desse bøkene finn ein den same sarkastiske tonen, sjølvsagt illustrert av teikneserien. Her har han stadfest Dilbert-prinsippet, ei lov for moderne leiarskap.
Scenario
Mykje av scena for Dilbert-stripene går føre seg i eit kontorlandskap, der Dilbert og kollegene hans er i arbeid. Elles kan stripa finne stad heime hjå Dilbert eller ute, i samtale med Dogbert (hunden).
Medmor
Medmor er, etter norsk lov, ei kvinne som ei fødande kvinne er gift med. Medmorskap kan også bli fastsett ved at ein kvinneleg sambuar til mora vedgår medmorskapet, tilsvarande reglane som gjeld når ein mannleg sambuar vedgår farskap. I begge tilfelle er det eit vilkår at barnet er avla ved assistert befruktning innanfor godkjent helsestell og med kvinna sitt samtykke til befruktninga.
Eit barn som har ei medmor, kan ikkje samstundes ha ein far.
Omgrepet er ein parallell til pater est-regelen, og lovfesta i den norske barnelova. Reglar i lov eller forskrift som gjeld om eller for ein far, gjeld på same vis om eller for ei medmor.
Medmødrer finnes også i lova i Danmark og Belgia («medmoder», «meemoeder», «coparente»). I Island og Sverige kallar lova ei medmor berre ein forelder («foreldri», «förälder»), i Nederland og Quebec berre ei mor («moeder», «mère»).
Neslandsvatn
Neslandsvatn er ein tettstad sørvest i Drangedal kommune i Vestfold og Telemark fylke med. Neslandsvatn er òg namnet på det vatnet som tettstaden ligg ved. Vatnet drenerer ein del av det sørvestlege Drangedal, og renn ut i nedre Tokke.
Sørlandsbanen har stasjon i Neslandsvatn, og frå her går òg det nedlagde sidesporet til Kragerø (Kragerøbanen).
Neslandsvatn var ein del av Kroken prestegjeld. Fylkesvegen gjennom Kroken går mellom Rv38 ved Heldøla og E18 ved Tangen i Kragerø kommune.
Lunna Holm
Lunna Holm er ei lita øy nær Lunna Ness på Shetland Mainland i Shetlandsøyane i Skottland. Det høgaste punktet på øya ligg 27 meter over havet.
Det står eit fyr på øya.
Napevatn
Napevatn eller Napevatnet er ein innsjø i Vestfold og Telemark. Det vesentlegaste av innsjøen ligg i Fyresdal kommune, mens austspissen ligg i Nissedal kommune, der vatnet har utløpet sitt i elva Frostdøl som munnar ut i Nisser. Systemet høyrer til Arendalsvassdraget.
Pohrebysjtsje
Pohrebysjtsje (ukrainsk Погребище) er ein by i Vinnytsia oblast i Ukraina. Han er det administrative senteret i Pohrebysjtsjensky rajon (distrikt) vest i Ukraina. Pohrebysjtsje ligg nær kjelda til elva Roselva. Byen har kring 10 000 innbyggjarar (2011).
Energidepartementet i USA
Energidepartementet (U.S. Department of Energy) er eit departement i den amerikanske føderale regjeringa som har ansvar for energipolitikk, utvikling av atomvåpen, atomreaktorproduksjon for marinen, energisparing, energiforskning, radioaktivt avfall og energiproduksjon.
Departementet er den største føderale bidragsyteren til forsking innan grunnleggande og praktisk vitskap. Dette vert hovudsakleg gjort gjennom departementet sitt nettverk av nasjonale laboratorium.
Gdynia
Gdynia (tysk Gdingen (fram til 1939), Gotenhafen (1939-1945); kasjubisk Gdiniô) er ein by i Pommerske voivodskap i Polen og ei viktig hamn ved Gdańskbukta på sørkysten av Austersjøen.
Gdynia fekk byrettar i 1926, og er ein av Polens yngste byer. Den har status som distriktsnivåby.
Historie
Namnet Gdynia vart for første gong nytta i 1253 om ein kasjubisk fiskeby. I 1789 var det 21 hus i landsbyen. Som del av Pommern var han ein polsk provins frå om lag 990 til 1308. I 1309-1310 vart han erobra av Den tyske riddarordenen (1309-1454/66), men vart så del av Det kongelege Preussen i Kongedømet Polen (1466-1772). Under den første delinga av Polen i 1772 vart han annektert av Kongedømet Preussen (1772-1870), og vart seinare som del av Preussen del av Det tyske keisardømet (1870-1920). I 1870 hadde landsbyen Gdingen 1200 innbyggjarar.
Etter Versailles-traktaten 1919 vart Gdynia saman med andre delar av det tidlegare Vest-Pommern ein del av den nye Republikken Polen. I 1921 starta konstruksjonen av ei sjøhamn i Gdynia, som vart utvikla til den viktigaste hamna i Den polske korridoren. Byen vart bygd seinare enn sjøhamna, og fekk byrettar i 1926. Gdynia byrja å vokse kraftig etter 1928 med ein folkesetnad på på 120 000 i 1939.
Rognsund kyrkje
Rognsund kyrkje tidlegare Rognsund kapell er ei kyrkje frå 1988 sørvest på Seiland i Alta kommune i Troms og Finnmark.
Gdynia
Historie
Byen og sjøhamna vart erobra og annektert av Nazi-Tyskland i september 1939 og gjeve namnet Gotenhafen. 50 000 polske innbyggjarar vart fordrive til Generalguvernementet og eigedommane deira konfiskert og gjeve til tyske nybyggjarar. Hamna vart i stor grad øydelagd då tyske tropper trekte seg tilbake i 1945 (90 % av bygningane vart øydelagd). I byen vart òg den tyske konsentrasjonsleiren Gotenhafen bygd, ein underleir av Stutthof. I 1945 vart byen erobra av sovjetarar og innlemma i det polske Gdańsk-voivodskapet.
Rognsund kyrkje
Kyrkja er bygd i tre og har 120 plassar. Arkitekt for kyrkja var Nils Henrik Eggen.
Gdynia
Historie
Gdynia er vennskapsby med Kristiansand.
Assessor
Assessor vart i eldre rett nytta som tittel for ein juridisk embetsmann som var medlem av ein kollegial domstol.
I Danmark-Noreg vart emninga først brukt om dommarane i overhoffretten og høgsterett. Frå 1797 vart tittelen assessor også brukt om dommarane i stiftoverretten, og i det sjølvstendige Noreg frå 1814 om dommarane i høgsterett. Assessortittelen vart i 1927 avløyst av nemninga dommar.
Sonstad forlag
Sonstad Forlag kom i 2007 ut med første boka i det som er planlagt som eit samleverk i fire band med dei viktigaste bøkene til Adam Smith. Samleutgåva skal omfatte hovudverka Moralske kjensler og Velstanden til nasjonane.
Forlaget vert eigd av selskapet Sonstad AS, og drive av forlagsleiar Åshild Sonstad.
Villy Sørensen
Villy Sørensen var ein dansk forfattar og filosof. Han debuterte skjønnlitterært i 1953 med novellesamlinga Sære historier. Med novellane han skreiv på 50- og 60-talet markerte han seg som ein fornyar av dansk novellekunst. Han skreiv og biografiske verk om Friedrich Nietzsche, Franz Kafka, Arthur Schopenhauer og Seneca, debattbøker og mytologiske gjendiktningar.
Little Roe
Little Roe er ei øy i Yell Sound i Shetlandsøyane i Skottland.
Historie
Namnet på øya har norrønt opphav, frå Rauðey Litla, som tyder «den vesle raude øya».
Geografi og geologi
Namnet på øya kjem av den raude granitten ho består av. Øya ligg like aust for Northmavine ved innløpet til Sullom Voe. Lamba ligg i nord og Uynarey, Brother Isle og Bigga mellom øya og Yell
Dyreliv
Det finst ein del oter på øya, og lundefugl og havsvale hekkar her.
Fransk geografi
Frankrike har eit totalt landareal på 674 843 km², men dette inkluderer alle dei oversjøiske departementa og områda, men tar ikkje med det franske territoriet Terre Adélie i Antarktis. France métropolitaine (den europeiske delen av Frankrike) dekkjer eit areal på 551 695 km², og om ein ser bort frå innsjøar, vatn, isbrear og elvemunningar større enn 1 km² vert landarealet i Europa 543 965 km².
Geografiske koordinatar:
Grenser
Landgrenser:
grenseland: Andorra 56,6 km, Belgia 620 km, Tyskland 451 km, Italia 488 km, Luxembourg 73 km, Monaco 4,4 km, Spania 623 km, Sveits 573 km, Brasil 673 km, Surinam 510 km, Dei nederlandske Antillane 10,2 km, og formelt sett Storbritannia (via Kanaltunnelen)
Kystlinje: 3 427 km (metropolsk), 378 km (Fransk Guiana), 306 km (Guadeloupe), 350 km (Martinique), 207 km (Réunion)
tilstøytande sone: 24 nautiske mil (44 km) Maritime krav:
tilstøytande sone: 24 nautiske mil (44 km)
kontinentalsokkel: Til djup på 200 meter eller til djup som kan utnyttast
økonomisk sone: 200 nautiske mil (370 km). Dette gjeld ikkje i Middelhavet.
territorialfarvatn: 12 nautiske mil (22 km)
Inndeling
Den europeiske delen av Frankrike er delt inn i 22 regionar (sjølv om Korsika strengt tatt er eit territorium, og ikkje ein region), som igjen er delt inn i 96 departement. Departementa er igjen delt inn i 329 arrondissement, som igjen er delt inn i 3 879 kantonar. Kantonane er igjen delt inn i 36 568 kommunar (2004).
Den franske republikken har vidare følgjande oversjøiske inndeling:
Klima
Sidan høgda aukar sørover i landet mot Alpane og Massif Central er vintrane her like kalde som lenger nord, men avstanden frå havet gjev gjerne fleire klåre sommardagar. I dei austlegaste områda kan ein derimot få kraftig torevêr på sommarstid. Byane som ligg litt opp i høgda, som Le Puy i Massif Central og Grenoble i Alpane kan vere småkalde på sommarkveldar, og i januar er det ofte iskaldt her. På solrike sommardagar vert det likevel som oftast varmt, særleg mot Provence. Sjølv på vinteren kan varme vindar strøyme ned frå Pyreneane og gje over 20 °C i Gascogne-området, t.d. i Toulouse.
Kazuki Sakurada
Kazuki Sakurada er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Fransk geografi
Klima
Somrane langs middelhavskysten er nesten heilt tørre, med ei regnbyge kanskje ein gong i veka. Côte d'Azur (inkludert Monaco) har normaltemperaturar over 10 °C sjølv i januar, og det regnar berre om lag kvar tredje eller fjerde dag om vinteren. Mest regn her er det om hausten, og oktober er den våtaste månaden, gjerne i samband med torevêr. Marseille har ein årleg nedbørsnormal på 546 mm, medan den normale maksimumstemperaturen i juli er så høg som 29 °C. Mistralvinden, ein kald nordleg vind frå Alpane, kan likevel gje ganske så sure forhold, og av og til kan vindstyrken nå full storm (25–27 m/s). Han er vanlegast frå november til april langs kysten frå Toulon til Marseille. Mistralen oppstår ofte brått og varer ein dag og to, før det gjerne vert meir sol, varmare og rolegare vêr.
Kazuki Sakurada
Han spela for klubben Thespakusatsu Gunma.
Fransk geografi
Klima
Mot Pyreneane og vestkysten er klimaet ei blanding av middelhavsklima og atlanterhavsklima. Ein har ofte regnbyer her, som innimellom kan verte kraftige. I sør er Pyreneane både høge nok og nære nok sjøen til at ein kan få snø på dei høgaste toppane, men dei unngår tåka som ein ofte har på atlanterhavskysten. Omkring La Rochelle vert det ein overgang frå dei solrike forholda i Aquitaine til dei meir tempererte forholda i Bretagne. Bordeaux har like milde vintrar som middelhavskysten, men mindre sol og meir regn. Nedbørsnormalen her er 900 mm i året. Somrane er i snitt litt varmare enn i Paris, men austleg vind frå Massif Central kan bringe temperaturane godt over 30 °C. Cherbourg i Normandie har enno våtare klima enn lenger sør, 931 mm i året, og om vinteren regnar det gjerne 2 av 3 dagar. Denne delen av den franske kysten kan òg få ein god dose med vind, særleg når lågtrykka kjem inn i Biascayabukta vinterstid.
Stig Sæterbakken
Stig Sæterbakken var ein norsk skjønnlitterær forfattar og omsetjar, og sakprosaforfattar. Han var fødd på Lillehammer og budde storparten av livet her. Frå 2006 og fram til oktober 2008 var han kunstnerisk leiar av den årlege Norsk Litteraturfestival – Sigrid Undset-dagene, som vert arrangert i byen.
Fransk geografi
Terreng
Frankrike består av flate sletter og rullande åsar i nord og vest, med meir kupert terreng i sør. I sørvest ligg Pyreneane og i søraust Alpane. Den franske delen av Alpane inneheld dei høgaste punkta i det vestlege Europa. Mellom desse to fjellkjedene ligg Massif Central i sørlege delar av Frankrike.
Stig Sæterbakken
Stig Sæterbakken debuterte med diktsamlinga Flytende paraplyer allereie i 1984, berre 18 år gamal, medan han var elev ved Lillehammer gymnas. Som romanforfattar debuterte han i 1991 med romanen Incubus. Han er rekna som ein av dei mest sentrale norske og nordiske skjønnlitterære forfattarane i det fyrste tiåret av 2000-talet.
Fransk geografi
Arealbruk
Irrigert land: 16 300 km² (1995 est.)
Haarlem
Historie
Haarlem vart først nemnd på 900-talet. Namnet kjem frå Haarlo-heim eller Harulahem, som tyder noko slikt som «staden på sand dekt av skog som ligg høgare enn omgjevnadane». Byen låg strategisk plassert ved elva Sparne og ved ein stor veg som gjekk frå nord til sør. På 1100-talet hadde det vorte bygd festningsverk i byen og Haarlem vart residens for grevane av Holland.
Stig Sæterbakken
Stig Sæterbakken hadde òg ein karriere som musikar i ulike band.
Haarlem
Historie
I 1219 vart riddarane av Haarlem hylla av grev Vilhelm I fordi dei hadde erobra den egyptiske hamnebyen Damietta (i dag Dimyat) under det fjerde krosstoget. Haarlem fekk då retten til å bere greven sitt sverd og kross på byvåpenet. 23. november 1245 gav grev Vilhelm II Haarlem byrettar.
Fransk geografi
Miljø
Miljøproblem:
Insulin
Insulin (frå latin insula, 'øy') er eit polypeptid-hormon som vert laga av cellegrupper kalla dei langerhanske øyane i bukspyttkjertelen og vert utskilt til blodet avhengig av matinntak og blodsukkernivå. Insulin står sentralt i kroppen sin sukker-/karbohydrat-/glukose-metabolisme, og underskot på insulin fører til diabetes mellitus, såkalla sukkersjuke. For lite insulin ved diabetes gir høgt blodsukker – hyperglykemi – og for mykje insulin ved diabetesbehandling kan gi lågt blodsukker – hypoglykemi, såkalla føling. Insulin fungerer også som eit anabolt (vevsbyggjande) hormon i feitt- og protein-stoffskiftet. Mangel på insulin kan difor føra til tap av muskel- og feittvev, og vekttap er eit vanleg symptom på diabetes mellitus.
Fransk geografi
Miljø
Noko skog er øydelagd av sur nedbør, og store skogområde vart øydelagd som følgje av ein storm i desember 1999. Luftforureining frå industri og trafikk. Vassforureining frå urbant avfall og overflatevatn frå jordbruksområde.
Haarlem
Historie
Alle bygningane i byen var av tre og faren for brann var stor. I 1328 vart nettopp byen råka av ein stor brann og heile byen brann ned. Kyrkja Sint-Bavokerk vart kraftig øydelagd og det tok nesten 150 år før ho vart bygd opp att. I 1347 vart byen råka av ein ny brann, og nok ein gong i 1351, då mellom anna slottet til greven og rådhuset brann ned. Greven bygde ikkje opp att slottet sidan slottet i Haag hadde tatt over alle funksjonane. Rådhuset vart derimot bygd opp att med støtte frå greven.
Insulin
Humant insulin har den empiriske formelen C254H377N65O75S6. Det består av 51 aminosyrer og er eit av dei minste proteina som er kjent; kortare protein vert vanlegvis kalla polypeptid. Storfeinsulin som først vart nytta i diabetesbehandling skil seg frå humant insulin berre i to aminosyrer, og svineinsulin som vart nytta fram til slutten på 1980-talet er ulikt i ei einskilt aminosyre. Fiskeinsulin er også tilstrekkeleg likt humant insulin til å vera effektivt hos menneske. Styrken av verknaden på karbohydratmetabolismen varierer eindel blant dei ulike typane insulin.
Fransk geografi
Miljø
Internasjonale miljøvernsavtalar:
Haarlem
Historie
På 1300-talet var Haarlem ein storby og var den nest største byen i det historiske Holland etter Dordrecht og større enn Delft, Leiden, Amsterdam, Gouda og Rotterdam.
Insulin
Insulin vert brukt i behandlinga av visse typar diabetes mellitus. Pasientar med type 1 diabetes er avhengige av å få tilført insulin ved injeksjonar fleire gonger dagleg på grunn av total mangel på eigenprodusert insulin. Pasientar med type 2 diabetes har enten for liten insulinproduksjon eller dei har ulike grader av insulinresistens, og i ein del tilfelle vert insulin brukt i behandlinga av desse når anna medisinering og diett ikkje er nok til å regulera blodsukkeret. Bruken av insulin i behandlinga av type 2 diabetes har auka i dei seinare åra, ikkje minst fordi gjennomsnittleg debutalder for denne sjukdommen vert stadig lægre.
Fransk geografi
Byar og landsbyar
Byar eller historisk viktige landsbyar:
Haarlem
Historie
Rundt 1428 vart byen omleira av Jacqueline av Hainaut då Haarlem hadde vald motsett side i krok- og torskekrigen. Heile skogen Haarlemmerhout vart då brend ned av fienden. 11. desember 1572 omleira den spanske hæren Haarlem. Dei første to månadane var situasjonen i balanse. Spanjolane grov tunnelar for å sprenge bymurane, medan innbyggjarane i Haarlem grov tunnelar for å sprenge dei spanske tunnelane. Hæren til Amsterdam støtta spanjolane og kontrollerte innsjøen Haarlemmermeer og blokkerte dermed Haarlem frå resten av verda. Fyrsten av Oranien samla ein hær på 5000 mann for å hjelpe Haarlem, men spanjolane fanga dei og slo hæren. Etter sju månader overgav byen seg 13. juli 1573. Mange av soldatane frå byen vart massakrert eller drukna i Spaarne. Innbyggjarane fekk kjøpe seg og byen fri for 240 000 gylden og byen fekk i krav å huse ein spansk garnison.
Nok ein storbrann råka byen 22.-23. oktober 1576 og om lag ein tredjedel av byen vart øydelagd i brannen og etter omleiringa. Spanjolane reiste frå byen i 1577 og mange flamlendingar og franskmenn flytta inn i byen og han byrja å bløme att.
Fransk geografi
Byar og landsbyar
Abbeville, Ajaccio, Albertville, Albi, Amiens, Angers, Angoulême, Aurillac, Avignon, Bastia, Besançon, Bordeaux, Belfort, Brest, Brive, Caen, Cahors, Calais, Cannes, Carcassonne, Chamonix, Charleville-Mézières, Châtellerault, Chinon, Clermont-Ferrand, Colmar, Deauville, Dieppe, Digne-les-Bains, Dijon, Dole, Domremy, Dreux, Dunkerque, Evreux, Grenoble, La Baule, La Rochelle, Le Havre, Lille, Lyon, Marseille, Mende, Metz, Mont-de-Marsan, Montauban, Montpellier, Nantes, Nice, Nimes, Orléans, Paris, Pau, Perigueux, Perpignan, Poitiers, Quimper, Reims, Rennes, Rodez, Roubaix, Rouen, Saint-Gaudens, Saint-Etienne, Saint-Nazaire, Saint-Tropez, Saumur, Sète, Soissons, Strasbourg, Tarbes, Toulon, Toulouse, Tours, Tourcoing, Valence, Vichy