cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Musala
Musala er ein del av Rila nasjonalpark, og er kjend for ein rik flora, inkludert artar som makedonsk furu og bulgarsk gran, og fauna. Området er eit av dei beste for å sjå fuglen murkrypar. Det vert sagt at frå toppen av fjellet kan ein sjå all dei store fjellkjedene i Bulgaria. Desse inkluderer Vitosja i nordvest, Sredna Gora mot nordaust, Balkanfjella i den nordlege horisonten bak Vitosja og Sredna Gora, Rodopifjella i søraust, Pirin i sør, Osogovo og Ruj i vest, i tillegg til sjølve Rila.
Impuls i fysikk
Impulslova
Av den andre lova til Newton
Musala
Den lettaste ruta til topps er anten ein direkte gåtur frå skisenteret Borovets, 10 km lenger nord. Det finst òg ein hengebane frå Borovets til Jastrebts på 2 369 m og ei rekkje fjellhytter. Frå Jastrebets er det ein times gåtur opp til fjellhytta Musala på 2; 430 meter, og frå her tar det 1,5-2 timar opp til uvêrshytta Everest, den høgastliggande fjellhytta i Bulgaria. På toppen står det òg ein vêrstasjon.
Impuls i fysikk
Impulslova
Me veit at rørslemengd er definert som
Musala
Dei høgaste toppane er Musala 2 925 m, Litle Musala 2 902 m og Iretsjek 2 852 m.
Impuls i fysikk
Impulslova
Når ein lekam er påvekra av krefter, gjev resultantkrafta lekamen ein impuls som er lik forandringa i rørslemengda til gjenstanden.
Musala
Tre av dei største elvane i Bulgaria, Iskar, Maritsa og Mesta har alle sitt utspring nær Musala.
USA
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
Den 7. desember 1941 blei den amerikanske flåtebasen på Hawaii angripen av japanske bombefly, og USA kom med i den andre verdskrigen.
Frå andre verdskrigen til no
USA bar hovudbøra i andre verdskrigen sin asiatiske del, i kampen mot den japanske imperialismen. I Europa var krigen mot Hitler-Tyskland langt på veg avgjord av Sovjetunionen da nordamerikanske, britiske og andre allierte styrkar landa i Normandie sommaren 1944. Men USA si økonomiske og militære makt medverka til at det sovjetiske maktområdet ikkje breidde seg enda lenger vestover i Europa etter krigen.
Men samtidig som USA i hovudsak støtta demokratiet i Vest-Europa, heldt dei fram med å støtte undertrykkjande og korrupte regime i andre verdsdelar, og mange av USA sine delstatar hadde eit valdeleg og diskriminerande åtskiljingssystem (segregation, apartheid) som i praksis stel grunnleggjande menneskerettar frå afroamerikanarane. Under den kalde krigen blei òg den politiske fridommen i landet innskrenka, gjennom ein hysterisk kampanje mot alt venstreorientert, som blei kalla «kommunistisk». Særleg 1950-åra var prega av slik «mccarthyisme», etter senator Joseph McCarthy som leidde denne heksejakta.
Afroamerikanarane måtte føre ein langvarig og hard kamp for å få slutt på den opne diskrimineringa i landet. Ein av dei fremste leiarane deira var Martin Luther King jr. Ikkje før midt på 1960-talet hadde nye føderale lover sørgd for at diskriminering og formell åtskiljing blei ulovleg. Men fattigdomsproblemet er framleis stort blant afroamerikanarane, relativt mykje større enn for den kvite befolkninga, og fleire tilfelle av rasistisk politivald er blitt avslørt dei seinare åra.
Etter den kalde krigen er USA den einaste militære supermakta i verda. Men økonomisk er bildet meir tvitydig, for landet har konstant store underskot på handelsbalansen og statsbudsjettet, og dei sosiale skilnadene mellom fattige og rike blir stadig større. Store grupper lønnstakarar har hatt reallønnsnedgang dei siste åra, og ein ny kategori fattige i USA har fått namnet «working poor». USA sin status som supermakt kjem også under press frå utvidinga av EU; økonomisk framdrift i slike land som Russland, Kina og India; og tap av politisk prestisje etter negative reaksjonar til USA sin utanrikspolitikk dei siste åra.
Klima
USA er eit svært stort land med mange forskjellige geografiske landskap, og landet inneheld derfor nesten alle klima ein har i verda. Klimaet er temperert dei fleste stader, tropisk på Hawaii og sørlege delar av Florida, arktisk i Alaska, halvørken på Great Plains, ørken i sørvest, middelhavsklima i kystområda av California og tørt i Great Basin.
Klimaet i USA er kjenneteikna med nokre av dei mest ekstreme vêrfenomena ein har på jorda, som tropiske orkanar, tornadoar, snøstormar, store temperaturskilnadar, og enorme nedbørsmengder. Landet har ein minimums- og maksimumstemperatur som varierer frå -62 °C til 57 °C, og stader har fått 1000 mm på mindre enn ein dag, medan andre område har fått 25 meter snø på berre ein vinter.
Dei 48 samanhengande statane ligg alle innanfor den tempererte sona, så ein kan vente seg både behagelege temperaturar og stundom svært kalde eller varme forhold så godt som alle stader. Miami Beach har hatt snøfall (januar 1977), medan temperaturen har vorte så høg som 49 °C i North Dakota, som ligg på same breiddegrad som Frankrike. Mexicogolfen sender opp mykje fukt over dei austlege områda av landet, slik at Minneapolis kan vere like fuktig som New Orleans midtsommars. Forholda er tørrare og friskare i Rocky Mountains, og vêret i California er ei verd i seg sjølv. I dei indre områda her finn ein både den steikande varme Death Valley, eit av dei varmaste områda på jorda, og dei snøkledde fjella Sierra Nevada.
Delstatar
USA består av 50 delstatar:
Politisk
Dei sameinte statane er den eldste eksisterande føderasjon, og er eit representativt demokrati basert på De sameinte statane si grunnlov. Grunnlova blei vedteken i 1789, då den erstatta Articles of Confederation.
Det er tre eller fire forvaltningsnivå i USA. Det føderale nivået står øvst, men delstatane (nokre få av delstatane er formelt Commonwealths og ikkje states) har svært stor makt. Statar er inndelt i fylke (i dei fleste delstatar kalla «counties»). Oppgåvene til fylka varierer frå delstat til delstat. Mange stader har eit òg kommune- og/eller bystyre som eit fjerde nivå, mens nokre tettstader ikkje har noko slikt nivå og ligg direkte under fylket.
På alle nivå blir politikarar valde direkte av veljarane i hemmelege fleirtalsval, med unnatak av ordninga med valmenn som indirekte peikar ut presidenten. På føderalt nivå og i dei aller fleste tilfelle på delstats- og lokalpolitisk nivå vel veljarane leiaren for den utøvande makta (president, guvernørar, byrådsleiarar o.l.), mens desse igjen peikar ut medlemmane av administrasjonen. Det er ikkje parlamentarisme i USA, og regjeringsmedlemmar står i hovudsak ansvarleg berre overfor presidenten. Mange stader blir òg dommarar og påtalar valt, men i dei fleste statar blir desse peika ut av guvernøren. Det er svært mange embetsmenn og råd/styre som blir valde direkte av folket i USA, slik som for eksempel lokale skolestyre.
Dei føderale styresmaktene følgjer maktfordelingsprinsippet, og er inndelt i tre delar. Denne inndelinga blir kalla «checks and balances» i USA, då inndelinga er meint å sørgje for at ingen av delane blir for sterke i høve til dei andre.
Den utøvande makta blir leidd av presidenten. Presidenten peikar ut regjeringsmedlemmane, som òg må godkjennast av Senatet. Presidenten har svært vide fullmakter utanrikspolitisk, og er øvstkommanderande for dei væpna styrkane. Presidenten kan òg leggje ned veto mot lov- og budsjettvedtak i Kongressen. Det blir kravt 2/3 fleirtal i båe kammer av Kongressen for å oppheve eit veto.
Den dømmande makt består av eit system med føderale domstolar, med høgsterett på toppen. Høgsterett har stor makt, og kan erklære lover forfatningsstridige. Høgsterett i USA er og i stor grad lovskapande gjennom si fortolking av grunnloven. Til dømes kom den føderale abortlovgjevinga til gjennom ein dom (Roe vs. Wade) og er aldri vedtatt av eit politisk organ. Dette tyder og at det står stor politisk strid om utpeikinga av høgsterettsdommarar.
Grunnlova ligg til grunn for det amerikanske systemet, og regulerer dei fleste tilhøve mellom dei dei føderale styresmaktene og folket. Delstatane har sine eigne grunnlover, som likevel ikkje kan overstyre den føderale grunnlova. Den føderale grunnlova kan endrast på to måtar, båe måtane krev at tre firedelar av delstatane godkjenner tillegg. Grunnlovstillegg blir kalla «amendments» i USA. Det har vore 27 grunnlovstillegg, der «Bill of Rights» er det mest kjende. Bill. of Rights er dei ti første tillegga, ratifiserte i 1791. Dei garanterer grunnleggjande demokratiske rettar som ytringsfridom, religionsfridom og pressefridom, i tillegg til ting som retten til å bere våpen. Andre viktige grunnlovstillegg er det trettande som oppheva slaveriet, og det nittande som gav kvinner stemmerett.
Amerikansk politikk blir dominert av to parti, Det republikanske partiet i USA og Det demokratiske partiet. Desse to partia deler dei aller fleste posisjonar mellom seg, sjølv om uavhengige kandidatar er noko vanlegare på lokalt nivå. Generelt sett er republikanarane konservative og demokratane det som i amerikansk språkbruk blir omtalt som «liberale» (sentrum-venstreorienterte), men båe partia rommar eit vidt spekter av ulike politiske oppfatningar.
Mekanisk likevekt
Likevekt er ein lekam eller tilstanden til system når det er i ro og det ikkje føregår nokre endringar innanfor systemet. Likevekt er i mekanikken kjenneteiknet ved at summen av alle krefter som verkar på lekamen eller systemet er null. Ein skil mellom stabil, labil og indifferent likevekt der understøttingspunktet ligg høvesvis rett over, rett under, eller i tyngdepunktet til lekamen.
Kjelder
likevekt. (28.02.2013) I Store norske leksikon. Henta frå: http://snl.no/likevekt
Likevekt
Likevekt kan syne til:
Monte San Salvatore
Monte San Salvatore (912 moh) er eit fjell i Dei lepontinske Alpane ovan om Luganosjøen og byen Lugano i Sveits.
Stephen J. Walton
Stephen J. Walton er ein britisk-norsk språkforskar og forfattar. Han er professor i nynorsk skriftkultur ved Høgskulen i Volda og har mellom anna skrive biografiane Ivar Aasens nedre halvdel (1991) og Ivar Aasens kropp (1996). I 2012 debuterte han som skjønnlitterær forfattar med romanen Roadmovie.
Utdanning og arbeid
Walton tok doktorgrad ved University of Cambridge i 1986 med avhandlinga Farewell the spirit craven : Ivar Aasen and national romanticism om Ivar Aasen og nasjonalromantikken. Før det hadde han studert nordisk og tysk ved University College London. Der byrja han sjølv å undervise i 1983 og han vart etter kvart professor i norsk. Frå 1984 underviste han også årleg ved den internasjonale sommarskulen ved Universitetet i Oslo. Frå 1997 var han professor II i nynorsk skriftkultur ved Høgskulen i Volda og frå 2000 har han vore professor i nynorsk skriftkultur og leiar for Ivar Aasen-instituttet ved høgskulen.
Forfattarskap
Walton har skrive to biografiar om Ivar Aasen, Den teksta versjonen om amerikanisering, Skaff deg eit liv! om biografisjangeren og romanen Roadmovie. Han har også skrive for Klassekampen og Dag og Tid.
I 2009 fekk han Språkprisen for «framifrå nynorsk i sakprosa» og Melsom-prisen for boka Skaff deg eit liv!.
Gross Bielenhorn
Gross Bielenhorn er eit fjell i Urner-Alpane.
Ionøya
Ionøya er den einaste øya i Okhotskhavet som ligg i ope hav. Alle dei andre øyane i dette havet ligg anten ved kysten eller høyrer til øygruppa Kurilane.
Den fjernliggande og isolerte Ionøya er yngleplass for stellers sjøløve.
Karasu
Karasu er ein by vest på kysten av Svartehavet i provinsen Sakarya i Tyrkia. Byen har kring 30 000 innbyggjarar.
Byen er eit handelssenter basert på dyrking av hasselnøtter og turisme.
Vernskog
Vernskog er etter norsk skogbrukslovgiving skog som anten: eller
Vernskog er ikkje freda, men hogst i vernskog skal følgje retningsliner gitt av fylkeslandbruksstyret. Retningslinene kan innehalde reglar om meldeplikt.
Fylkeslandbruksstyret avgjer etter framlegg frå kommunen kva for skogområde som skal vere vernskog.
Tungekyss
Ein tungekyss (au kalla fransk kyss) er ein kyss der tungone på dei som kysser rører ved einannan. I ein tungekyss kjem det gjerne føre at ein let tunga glide inn i munnen på hin, eller at ein syg og småbit på leppene.
Denne måten å kysse på er meir intim enn kyssing berre på leppene, og er å rekne for ei kjønnsleg gjerning. Tungekyssing vert ofte nytta i samband med nærare kjønnsleg samkvæme, so som samlega, eller som førespel til dette.
Kuss
Mobiltelefon
Mobiltelefon (ofte berre mobil) er ein berbar kombinert radiosendar og -mottakar, med mikrofon og høgtalar for samtalar via eit mobilnett. Framover i 2000-talet vart mobiltelefonane etter kvart utstyrt med skjerm for å kunne nyttast til andre tenester enn berre samatalar, som til dømes sendingar av tekstmeldingar og bilete, og fekk dessutan innebygde miniatyrkamera. Etter kvart kom såkalla smarttelefonar på marknaden som gav full tilgang til internett, e-post, bank- og betalingstenester, internettspel, overføring av filmar og nyhendeprogram som kunne sjåast på telefonen og mykje meir, og med kamera som gjorde telefonen til eit digitalt miniatyrkamera av god kvalitet.
Mobiltelefonar og stråling
Ein telefon som er på, men ikkje i bruk, sender ut signal i samband med oppgradering av programvaren som ligg i telefonen, og dessutan ein signaturpuls til næraste basestasjon for å melde frå kvar telefonen er i landskapet. Strålinga som desse funksjonane gjev er så kortvarig at det ikkje er grunn til å bry seg om dette.
Men det har vore diskutert mykje om det kan vere helsefare ved stråling frå telefonen når han er i bruk. Verdsorganisasjonen for helse (WHO) har eit internasjonalt kreftforskingsinstitutt, IARC, som har vurdert risikoen for kreft i samband med å verte utsett for stråling frå elektronisk kommunikasjonsutstyr (til dømes mobiltelefonar og trådlause nettverk) og klassifisert det som mulig kreftframkallande (gruppe 2 B). WHO presiserer at det kan vere mogleg at det er ein årsakssamanheng, men at det ikkje kan avvisast at metodeproblem kring denne forskinga har ført til denne konklusjonen. WHOs vurdering av klassifiseringa er at det ikkje er grunnlag for å forvalte dette meir varsamt enn det vert gjort i dag.
Mobiltelefonen sender ut radiofrekvente signal. Når telefonen vert halde nær kroppen, vil noko av denne feltenergien vert teke opp av kroppen. Dette kan føre til oppvarming av vevet i kroppen, og kan gje akutte biologiske effektar dersom denne oppvarminga er stor nok. Omgrepet SAR (Specific Absorption Rate) vert nytta for den mengda energi per tids- og masseeining som vert absorbert, og vert rekna i watt per kilo (W/kg). ICNIRP (den internasjonale strålevernkommisjonen for ikkje-ioniserande stråling) tilrår at SAR-verdien ved eksponering av hovudet på eit menneske ikkje bør overstige 2 W/kg som gjennomsnittsverdi over 10 gram vev og midlet over ein periode på 6 minutt. I desse grenseverdiane er det innrekna ein tryggingsmargin, og temperaturstigninga ved dette nivået vert rekna som trygt. Mobiltelefonprodusentane må følgje denne standarden. I Europa er det forbode å selje mobiltelefonar som overstig 2 W/kg, og alle produsentar må fylgje dette pålegget for å kunne påføre CE-merket på produktet.
SAR-verdiane vert oppgjeve for maksimal sendereffekt, og er for mobiltelefonar mellom 0,1 og 1,9 W/kg. Normalt vil SAR-verdiene for trådlause telefonar liggje mellom 0,05 - 0,1 W/kg. Det er produsentane som har ansvaret for å godgjere at desse krava er stetta før mobiltelefonane vert marknadsførte. Opplysningar om SAR-verdiar for dei einskilde modellane bør finnast i dei manualane som følgjer med telefonen, og på internettsidene til produsentane. Det er altså dei låagste SAR-verdiane som vitnar om minst stråling.
Dersom det er dårlig dekning, skrur mobiltelefonen automatisk opp styrken, og strålinga aukar. Difor er det alltid ein føremon om det ikkje er langt til næraste basestasjon når mobiltelefonen er i bruk, då det både syter for mindre stråling for brukaren, og gjev ei problemfri dekning. Det er elles fleire faktorar som påverkar kor mykje energi som vert absorbert av kroppen. Dess mindre avstand der er mellom kropp og telefon, dess meir effekt vert absorbert. Berre ved å halde telefonen nokre centimeter vekk frå hovudet, vert absorpsjonen redusert monaleg. Men òg utforminga av telefonen, materialet i han, utforminga av antenna og plasseringa av antenna i telefonen, verkar inn på absorpsjonen. Telefonens frekvens er likeeins avgjerande for kor langt inn i kroppen energien vert avsett, og jamvel storleiken på personens hovud og dei elektriske eigenskapane i vevet speler ei rolle. Mest effekt vert absorbert i vasshaldig vev, som hud, musklar, blod og hjerne, medan fett og bein absorberer mindre.
Den danske Sundhedsstyrelsen tilrår at ein held seg til eit føre var-prinsipp ved bruk av mobiltelefonar: Ein bør nytte hovudsett eller handfrifunksjonen, avgrense lengda på samtalane og heller sende meldingar enn å samtale; unngå lange samtaler under dårlege dekningstilhøve (sjå markeringa av dekningstilhøva på displayet på telefonen) og i transportmiddel; ikkje dekke til telefonen med sølvpapir eller særlege futteral eller liknande; ikkje sove med telefonen nær hovudet. Før kjøp av telefon bør ein samanlikne SAR-verdiane for dei ulike telefonane, ettersom lågare SAR-verdiar medfører lågare eksponering.
Historie
Det første handhaldne mobiltelefonapparatet vart produsert i 1983 (Motorola DynaTAC), men større einingar, som var mobile fordi dei kunne takast med i ein bil eller ein båt, har eksistert heilt sidan 1950-åra, og var i utstrekt bruk blant visse yrkesgrupper i Noreg frå midten av 1970-åra.
21. februar
21. februar er den 52. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 313 dagar att av året (314 under skotår).
Namnedag
Helgendag i den katolske kyrkja:
Morten Moldskred
Morten Opsahl Moldskred er ein norsk fotballspelar. som sidan januar 2012 har hatt kontrakt med den dansk klubben AGF Århus. Han har tidlegare spela for ei rad norsk fotballklubbar, så som Hødd, Aalesund, Tromsø og Rosenborg BK. Norsk seriemeister med Rosenborg i 2010. Mellom 2009 og 2011 spela han ni landskampar for Noreg.
Statistikk
(Sist oppdatert 23. november 2013) * Kun seriekampar.
Tidlegare karriere
Moldskred starta på ungdomsakadimiet i Haddal IL, rett utanfor Ulsteinvik. Vidare gjekk han til spela for Hødd på nivå to i norske seriefotball frå 1997 til ut 2001-sesongen. I 2002-sesongen spela han for Moss i toppdivisjonen, ein klubb som ved sesongslutt rykte ned ein divisjon.
Aalesunds Fotballklubb og Haugesund FK
Moldskred vart overført til Aalesund før 2003-sesongen, og spela den sesongen alle kampane til Aalesund i eliteserien. Moldskred opplevde for andre året på rad å vere med på eit nedrykk frå eliteserien. I 2004-sesongen gjorde han sin til då beste sesong, då han skåra 15 mål på 29 kamper i Adeccoligaen, og ytte sitt til at AaFK rykte opp att i toppdivisjonen. Moldskred skåra eitt seriemål i 2005, og AaFK rykte på ny ned att til nivå to.
Før 2006-sesongen vart Moldskred vraka av AaFK og han gjekk då til FK Haugesund. Kort etter overgangen fekk han ein korsbandskade og vart operert.
Tromsø Idrettslag
Sommaren 2006, før han hadde spela ein kamp for Haugesund, vart Moldskred overført til Tromsø IL. Bak overgangen stod Tromsø sin trenar, Ivar Morten Normark, som hadde vore AaFK-trenar då Moldskred spela for sunnmørsklubben. Moldskred fekk sin debut i tromsøtrøya allereie 30. juli 2006 i heimekampen mot Molde. Etter berre to kampar vart Moldskred skadd, og var ute resten av sesongen. Etter Ole Martin Årst vart overført frå Tromsø til Start sommaren 2007 fekk Moldskred sitt store gjennombrot. Ein skadefri Moldskred danna i lag med Sigurd Rushfeldt eit av dei beste spisspara i eliteserien, og enda med å skåre 12 seriemål i 2007-sesongen. I 2008-sesongen sleit han med skadar i den fyrste delen av sesongen, men skåra etter kvart til mål i serien, nok til åp sikre Tromsø ein bronsemedalje.
Rosenborg og AGF
Sesongane 2010 og 2011 spela Moldskred for Rosenborg. Han fekk ein heil del speletid, men sleit med å markere seg som ein sentral spelar for trønderklubben. Han var likevel delaktig i å sikre Rosenborg eit nytt seriegull i 2010 og ein seriebronse i 2011. I januar 2012 gjekk Moldskred til den danske toppserieklubben AGF Århus. Her har han vore plaga med skadar, og har knappast spela på fyrstelaget.
Landslagsspel
Moldskred debuterte for Norges landslag 5. september 2009, som innbytar for Thorstein Helstad i ein VM-kvalfiseringskamp mot Island. Det einaste landslagsmålet hans kom i femte kampen, då han i ein vennskapslandskamp på bortebane mot Slovakia skåra kampens seinaste mål. Fram til 2011 aksla han den norske landslagstrøya ni gongar.
Bakgrunnsstoff
Alt om fotball
Lierelva i Buskerud
Lierelva i Lier i Viken, er ei elv i Drammensvassdraget som strekkjer seg frå Sylling i nord til Lier ved Drammensfjorden i sør.
Mobiltelefoni
Mobiltelefon er eit system for telefoni ved hjelp av radiosendarar og -mottakarar i eit bakkenett, i staden for det tradisjonelle elektriske trådnettet for fasttelefonar. Eit telefonapparat som kan brukast utomhus og inneheld ein bærbar radiosendar i staden for å vera kopla til telefonnettet med ein leidning, vert til vanleg kalla «ein mobil», kort for mobiltelefon[apparat].
Prinsippet er enkelt: Kvar brukar (eller mobilabonnent) ber med seg ein mobil, som er ein liten radiosendar som heile tida kommuniserer med dei basestasjonane som ikkje er for langt unna. Kvar basestasjon dekkjer eit visst geografisk område, som vert kalla ei celle. Når mobiltelefonapparatet vert flytta frå ei celle til ei anna (roaming), vert dette detektert i systemet, slik at mobiloperatøren alltid veit kvar mobilabonnenten er. Dette er naudsynt for å veta kva for ein basestasjon signala skal rutast til når nokon vil ringja til abonnenten.
Det er mykje billigare å setja opp eit trådlaust bakkenett enn å byggja infrastruktur for fasttelefoni med kopartrådar mellom alle abonnentane. Difor kan eit mobilnett ofte vera lønsamt sjølv på stader der det ikkje ville svara seg å byggja ut fasttelefonnettet, t.d. i u-land med få betalingsdyktige abonnentar.
Radionettet av basestasjonar er på visse punkt kopla til telefonnettet via kablar eller mikrobølgjekanalar, så det er problemfritt for abonnentane å ringja mellom systema, eller t.d. frå ein mobil til eit heilt anna mobilnett i eit framandt land.
Fram til 1981 måtte radiosamtalane setjast opp manuelt, og abonnenten måtte sjølv stilla inn mobiltelefonapparatet sitt på rett frekvens (kanal) etter at samtalen var bestilt. Norden og Saudi-Arabia var først i verda med automatisk mobiltelefoni. Det fellesnordiske systemet Nordisk MobilTelefon (NMT 450 og NMT 900, som hadde namn etter radiobølgjefrekvensane dei brukte) utgjorde eit analogt radionett som gjennom heile åttitalet vart sett opp til som verdas beste mobiltelefonisystem. Frå midten av nittitalet har det digitale GSM raskt teke over og er no verdas mest brukte system for mobiltelefoni.
Medan det for berre 15 år sidan var svært uvanleg å ha det viss ikkje jobben kravde det, eig dei aller fleste innbyggjarar i Noreg i dag eit mobiltelefonapparat. Noreg er faktisk det første landet i verda der ein har registrert at 100 prosent av innbyggjarane innanfor ei viss aldersgruppe har mobil.
Ifølgje ei undersøking gjort av Norstat for Telenor Mobil og DJuice i 2005, har alle nordmenn mellom 16 og 19 år sitt eige mobiltelefonapparat. 98 prosent av ungdom mellom 14 og 15 år har mobil i 2005, mot 55 prosent i 1999. 93 prosent av dei mellom 12 og 13 år, 65 prosent i aldersgruppa 10–11 år, 21 prosent av born mellom 7 og 9 år, og 6 prosent av alle born mellom 5 og 6 år har sin eigen mobil.
Utbygginga av basestasjonar tok av over heile verda på 1990-talet, og i dei fleste befolka område av Europa kan ein no få kontakt med (GSM-)mobilnettet. Norske mobiloperatørar har inngått avtalar med mange utanlandske, slik at norske brukarar som oftast ikkje treng kjøpa lokale mobilabonnement når dei er på reise, dei kan berre bruka mobilen sin som vanleg.
Med GSM fekk mobilbrukarane mangee nye tenester. Spesielt ei slik teneste har raskt vorten umåteleg populær. Dét er SMS.
Handspreca هاتف نقال 휴대전화
Osj
Osj er ein by i Kirgisistan, og den nest største i landet. I byen vert det produsert silke og bomull, og han er ein av dei eldste byane i Sentral-Asia, kjent frå 700-talet.
Hn/Tungekyss
Ein tungekyss (òg kalla fransk kyss) er ein kyss der tungone på deim som kysser rører ved einannan. I ein tungekyss kjem det gjerne fyre at ein lèt tunga glida inn i munnen på hin, eller at ein syg og småbit på lippone. Denne måten å kyssa på gjev større kroppsleg njoting en einfelde lippekyssar, og er å rekna for ei kynsleg gjerning. Tungekyssing vert ofte nytta i samband med nærare kynslegt samkvæme, so som samlega, eller som fyrespel til dette.
Osogovo
Osogovo (bulgarsk og makedonsk Осогово) eller Osogovska Planina (Осоговска планина eller Осоговска Планина) er eit fjell på grensa mellom Bulgaria (provinsen Kjustendil) og Nord-Makedonia (kommunane Kočani og Kriva Palanka). Fjellet er om lag 110 km langt og 50 km breitt, og den høgaste toppen er Ruen (Руен) på 2 251 meter. Den brattaste fjellsida er mot vest, og strekkjer seg ned frå Tsarev Vrv (Царев Врв; «Tsarens topp»).
Osogovo er den nordlegaste og høgaste delen av Osogovo-Belasitsa-gruppa, og ligg mellom dalane Kjustendil og Kamenitsa, og elvedalane Dobro pole, Bregalnitsa og Kriva Reka. Vestsida av fjellet er bratt, medan søraust sida er slak, og fjellet inneheld mykje polymetall.
Det er mange segner knytte til opphavet til namnet Osogovo, men den mest vidkjende er soga frå saksiske gruvearbeidarar som grov etter gull og sølv i området. I følgje denne soga kjem namnet av dei gamle germanske orda «osso» (gud) og «gov» (stad), som i lag tyder «ein gudommeleg stad».
Plantelivet inkluderer tre som eik, alm, agnbøk, ask, hassel og andre opp til om lag 1000 meter. Over her finn ein stort sett bøketre, og over 1 800 meter finn ein stort sett gras og einer. Fjellbekkane inneheld barbe, årbuk og fjellaure. Området inneheld òg den sjeldne alpine salamanderen.
Ann Wilson
Ann Dustin Wilson er ein USA-amerikansk musikar, mest kjend som frontkvinne og låtskrivar for rockebandet Heart. Wilson vart oppført som ein av dei beste heavy metal-vokalistane gjennom tidene av magasinet Hit Parader i 2006.
Sandhornøy bru
Sandhornøy bru er ei bru som kryssar Tverrsundet mellom fastlandet og Sandhornøya i Nordland. Brua er 374 meter lang og har eit hovudspenn på 154 meter. Ho har tre spenn. Brua vart opna i 1989 og er ein sidearm av Fylkesveg 17.
Krönten
Krönten er eit fjell i Urner-Alpane. Det har ei høgd på 3108 meter over havet og er det austlegaste i fjellkjeda over 3000 moh. Fjellet ligg om lag sju kilometer vest for Silenen i Reussdalen.
Leiv
Ein leiv viser til ei stor skive brød, til dømes ei heil skive flatbrød, lefse eller anna brød. I moderne tid kan det også visa til ei skive oppskore brød.
Ordsoge
På tysk kan Laib visa til heile brød eller heile, store ostar.
Fiksjon
Fiksjon (frå latin ficti, fictin, som tyder 'innbilning, funne på') vert ofte nytta innanfor litteratur der det tyder den litteraturen som er oppdikta, altså skjønnlitteratur, i motsetning til fag- og dokumentarlitteratur.
Fiksjon kan tyde fylgjande:
Fiktive personar
Skjønnlitteratur kan omhandle verkelege personar, medan ein oppdikta person då er ein fiktiv person. Nokre fiktive personar vert oppfatta som om dei er faktiske og reelle personar når enten detaljane i skildringane blir omfattande nok til at lesaren er i tvil. Slike personar er for eksempel:
Naustdalstunnelen
Naustdalstunnelen er ein 5970 meter lang tunnel på riksveg 5 i Naustdal og Flora kommunar i Sogn og Fjordane fylke. Tunnelen går mellom Jonstad i Naustdal og Svarthumle i Flora, og erstatta den gamle vegen over snøtunge Ramsdalsheia. Bygginga starta 7. juni 1993 på Svarthumle-sida, og tunnelen vart opna 18. august 1995. Tunnelen var finansiert med ein bom på Svarthumle, ått av Sunnfjordtunnelen AS. Bomstasjonen vart stengd 20. mars 2010 etter at han hadde samla inn 250 millionar kroner.
Naustdalstunnelen er stengd for syklistar og fotgjengarar.
Den gamle vegen over Ramsdalsheia vart opna for trafikk i 1945 (offisiell opning først i 1952). Etter at Naustdalstunnelen vart opna, vart Ramsdalsheitunnelen (230 m) på gamlevegen stengd. Gamlevegen (i dag kommunal veg) og tunnelen vart seinare opprusta, og gjenopna for sommartrafikk i august 2006.
Tyrkia Grand Prix
Tyrkia Grand Prix er eit Formel 1-løp som har blitt arrangert på Istanbul Park sidan 2005.
Schwalm
Schwalm er ei elv i Hessen i Tyskland og ei av sideelvane til Eder frå høgre med ei lengd på 97 km. Ho har sitt utspring nord for Vogelsberg og renn nordover gjennom Alsfeld, Schwalmstadt og Borken. Schwalm munnar ut i Eder nær Wabern, aust for Fritzlar.
Peel Island i Cumbria
Peel Island (tidlegare kalla Montague Island eller Gridiron ) er ei av tre øyar i Coniston Water i Lake District i Cumbria i England. Dei to andre er Fir Island (som er landfast så lenge vasstanden ikkje er høg) og Oak Island. Ho er kjend for å ha inspirert til Wild Cat Island i bøkene Swallows and Amazons av Arthur Ransome. I dag er øya ein populær turistdestinasjon, og høyrer til National Trust.
Peel Island vart gjeven til National Trust av hertug John Montagu-Douglas-Scott av Buccleuch, i lag med 4,5 hektar skog i 1932.
Babaeski
Babaeski er ein by og eit distrikt i provinsen Kırklareli i Marmararegionen i Tyrkia. Byen har kring 30 000 innbyggjarar.
I austromersk tid var området kjend som Boulgarofygon (Βουλγαρόφυγον), og var åstad for nederlaget til austromarane mot bulgarane i 896.
Landselva
Landselva er ei lita elv i Ringerike kommune. Elva startar ved Stallmyrene på Holleia og renn ut sør i Torevannet, vest for Sokna i Soknedalen.
Engesund
Engesund eller Engesundsøyo er ei øy i Fitjar kommune, vest for Fitjar sentrum ved den eldgamle skipsleia. Han var tidlegare ein gjestgjevarstad og kræmmerleie. I aust og sør grensar øya til Engesundsleia med Teløyno og Smedholmen på andre sida, i vest ligg Ivarsøy og i nord ligg Selbjørnsfjorden på andre sida av Dyrholmen. Stora Eldøy ligg søraust for Engesund.
Geografi
Øya har eit areal på 0,78 km² og langstrekt. Ho er kring 2,2 km lang og kring 600 meter på det breiaste. Det høgaste punktet ligg 33,5 meter over havet.
Historie
Garden er ikkje særskild gammal og vart rydda som eit plass under Ivarsøy av den første gjestgjevaren her på 1600-talet. I 1723 betalte plasset skatt som ein sjølvstendig gard.
På 1800-talet hadde garden eiga kvern og ein hage som berre kunne nyttast av dyra 12 veker av året. Garden fekk etter kvart tre husmannsplassar, Flatholmen, Gassen og Revet. Plassa gav noko inntekt av bygselpengar, årleg avgift og arbeidsplikt.
Garden Ivarsøy med Engesund var Allehelgensgods, men vart kjøpt av gjestgjevar Lars Madsen i 1670-åra. Seinare kom garden i brukarane si eige.
Handelen på Engesund vart lagt ned i 1974.
Namn
Namnet har alltid vorte skrive på same måte, og ein kjenner ikkje til opphavet til namnet.
Seglet
Seglet (frå latin Vela) er eit stjernebilde på den sørlege himmelhalvkula. Det var opphavleg ein del av det større stjernebiletet Argo Navis, som seinare vart delt inn i fire delar: Kjølen, Akterstamnen og Kompasset. Med ein tilsynelatande storleik på 1,8, er den mest lyssterke stjerna den varme blå, multiple stjerna Gamma Velorum, der den eine komponenten er den mest lyssterke Wolf-Rayet-stjerna på himmelen. Delta og Kappa Velorum, i lag med Epsilon og Iota Carinae, dannar ein asterisme kjend som Den falske krossen. Delta har storleiksklasse 1,95 og er i røynda eit trippelt eller kvadruppelt stjernesystem.
Kollsjøelva
Kollsjøelva er ei lita elv i Ringerike kommune. Elva, som ligg i Strømsoddbygda i Soknedalen, renn frå dammen i sørenden av Øvre Kollsjø og sør til nordenden Nedre Kollsjø.
Swalm
Swalm (tysk Schwalm) er ei elv i Tyskland og Nederland, og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Ho har sitt utspring nær Wegberg i landkreis Heinsberg, sørvest for Mönchengladbach i Nordrhein-Westfalen. Swalm renn gjennom Wegberg og Brüggen før ho munnar ut i Maas like over grensa til Nederland ved Swalmen. Den totale lengda hennar er 46 km.
Salbitschijen
Salbitschijen er eit fjell i Urner-Alpane, oppfor Göschenen i kantonen Uri. Det ligg heilt sør i Fleckistock-fjella.
Fjellet er eit kjent klatrefjell og ryggane frå sør vart først klatra i 1935, medan vestryggen, som ein lenge trudde var umogeleg å klatre opp, vart klatra i 1948. I 2009 vart det bygt ei hengebru, Salbitbrücke, på vestsida, slik at ein kan gå rundt fjellet utan å nytte klatreutstyr.
Malkara
Malkara (gresk Μάλγαρα, Malgara) er ein by og eit distrikt i provinsen Tekirdağ i Marmararegionen i Tyrkia. Han ligg 55 km vest for Tekirdağ og 190 km frå Istanbul. Byen ligg kring 30 000 innbyggjarar (2009).
Toblerone
Toblerone er ein sjokolade laga av Kraft Foods i Sveits. Den er best kjend for sine triangelforma bitar, som skal representere Matterhorn i dei sveitsiske alpane, og den særprega pakninga.
Samansetninga av original Toblerone er sveitsisk mjølkesjokolade, honningnougat og mandlar. Sidan 1970-talet er det også produsert andre variantar. Desse inkluderer rein (mørk) sjokolade i ein grøn og svart pakning, ein «snøtoppa» versjon med sjokoladetoppar og ein «ein-og-ein» pakning med individuelt pakka sjokoladetrianglar. Størrelsen på Toblerone varierer frå ca. 10 cm til store «festpakningar» på over 1 m. Alle pakningane har dei same triangulære proporsjonane.
Etnisk reinsing
Etnisk reinsing er eit samleomgrep for forskjellige aktivitetar med det primære formålet å sikre ei utreinsking av uønskte etniske grupper i eit gitt område.
Hypsometer
Hypsometer (av gresk: ὕψος, hypsos = høgd) er eit måleinstrument for å kalkulere høgder. I hovudsak er det snakk om to vidt ulike innretningar med ulik bruksområde; anten eit vanleg vinkelhypsometer eller eit termobarometer.
Triangulasjonshypsometer
Ein vanleg hypsometer (spegelhypsometer, laserhypsometer) er eit apparat konstruert for å måle høgda på hus, tre, osv. ved hjelp av triangulering. Ein stiller seg i målt avstand frå gjenstanden som skal målast og peilar ved hjelp av apparatet frå grunnen til toppen slik at ein finn vinkelen (sjå illustrasjonen). Apparatet består av eit peilerøyr, ein fast horisontalskala, og ein justerbar eller stillbar vertikal skala med loddlinje. Deretter blir sidene berekna som i ein geometrisk trekant.
Som vist som første trinn i illustrasjonen går den eine siktelinja til toppen av objektet som ein vil berekne høgda på, medan linja h' går horisontalt mot objektet. Frå observatøren synsrand skal punktet h stå vinkelrett på gjenstanden. Dermed kan ein kalkulere høgda frå h til toppen. Tilsvarande i neste trinn på illustrasjonen, der ein siktar inn grunnen kor objektet er plassert mot punktet d'. Berekninga av denne trekanten vil angje verdien av målet frå augelinja og ned. Til slutt treng ein avstanden x frå observatøren til objektet. X er avstanden mellom måleinstrumentet og gjenstanden som skal målast.
På trinn a på skissa til høgre har vi to rettvinkla trekantar, vist her med identiske små vinklar i gult. I skisse b ser vi at dei to trekantane er identiske vinklar – kvar har ein rett vinkel, den same vinkelen vist i gult, og den same større vinkelen vist i oransje. Difor i skisse c ser vi at ved nytte prinsippet om like trekantar, gjeve at kvar trekant har like vinklar, vil sidene vere i forhold: avstanden x til objektet i tilhøve til x ', høgda h på lekamen over augelinja til observatøren i forhold til h ', som ein les frå den horisontale skalaen på hypsometeret.
Tangens til liten gul vinkel er lik den motsette sida delt på dei like sidene. Difor er tangens til liten gul vinkel lik h / x = h' / x'. Det vil seie h = h'x / x'.
På tilsvarande måte finn ein høgda d, under augelinja til observatøren: tangens til liten oransje vinkel er d / x = d' / x'. Som vil seie d = d'x / x'. Samla høgd på objektet er x (d' + H') / x'
Termobarometer
Termobarometeret er konstruert for å måle høgda til ein stad over havet. Eit slikt trykkhypsometer er vist på skissa til høgre. Det utnyttar prinsippet om at kokepunktet for vatn blir lågare under mindre barometertrykk. Kokepunktet for vatn er 100 °C ved 1 atmosfære trykk. Det barometriske trykket blir lågare dess høgare opp ein kjem.
Instrumentet består av ein sylindrisk markør der væska, vanlegvis vatn, blir kokt, korresponderande med ein lufttrykkstabell. I den ytre skiljeveggen sirkulerer gassen og i denne delen er det òg plassert eit termometer. For å utleie høgda på staden etter kokepunktet er det naudsynt å kjenne tilhøvet mellom høgd og trykk i atmosfæren, men òg mellom trykk og høgd i atmosfæren.
Moderne hypsometer brukar kombinasjonen av ein laseravstandsmålar og eit klinometer for å måle distansen mellom grunn og topp, og vinkelen til vinkelen mellom linjene frå observatøren til kvar enkelt å berekne høgda.
22. februar
Namnedag
Helgendag i den katolske kyrkja:
Grasdalstunnelen
Grasdalstunnelen er ein tunnel på riksveg 15 i Stryn kommune i Sogn og Fjordane. Tunnelen går under Sætreskarsfjellet mellom Grasdalen og Skjerdingsdalen, og er 3720 meter lang. Gjennomslaget i tunnelen kom i 1975. Grasdalstunnelen og resten av heilårsvegen over Strynefjellet vart opna for trafikk 11. september 1977 og offisielt opna av kong Olav V den 17. oktober 1978.
Uri Rotstock
Uri-Rotstock er eit fjell i Isenthal i Uri i Sveits.
I Alan Dean Foster-romanen The I Inside frå 1984, er superdatamaskinen The Colligatarch, som i røynda styrer heile verda, plassert inne i Uri-Rotstock.
Elektrisk dobbeltlag
Det elektriske dobbeltlaget er ei samling av ion rundt suspenderte partiklar i ei løysning. Partiklane har lada overflate. Denne tiltrekk ion med motsett ladning. Dobbeltlaget består av sternlaget, der iona følgjer partikkelrørslene og det diffuse laget. I det diffuse laget vert iona både tiltrekte av partikkelen og fråstøytte av sternlaget. Dette vert gradvis tynnare til ionekonsentrasjonen er som i resten av løysninga, og ion med same ladning som partikkelen kan finnast her.
Omklamringsrefleksen
Omklamringsrefleksen, eller Moro-refleksen, er ein refleks hos spedborn som finst fram til dei er 4-5 månader gamle. Refleksen har tre delar:
Om refleksen ikkje opptrer i eit spedbarn, kan det vera teikn på problem i sentralnervesystemet.
Çan
Çan er ein by og eit distrikt i provinsen Çanakkale i Marmararegionen i Tyrkia. Byen har kring 28 831 innbyggjarar (2011). . Byen ligg 129 meter over havet.
Henåa
Henåa er ei grenseelv mellom Ringerike og Modum i Viken fylke. Elva startar i området rundt Grønknuten på Holleia. Den første strekninga vert kalla Granavollelva, men ved Sørli, der ho renn saman med ei anna mindre elv, går ho over til å heite Henåa. Elva, som renn i sør‑søraustleg retning, kryssar under riksveg 35 like sør for Nakkerud og renn ut vest i Tyrifjorden.
Gloppholmen
Gloppholmen er ei øy eller ein holme i Fitjar kommune. Ho ligg sør for Engesund i Engesundsleia, vest for Fitjar sentrum.
Geografi
Holmen har eit areal på kring 3,9 hektar, er kring 400 meter lang og kring 150 meter på det breiaste.
Holmen ligg like vest for Stora Eldøy med Litla Eldøy i sør. I vest ligg Flatholmen og Ivarsøyo, medan Skatholmen og Engesundsøya ligg i nordvest.
Historie
Garden er ikkje særskild gammal og vart rydda på 1600-talet. Han var husmannsplass under Vestbøstad fram til 1723, då han vart skattlagd som ein eigen gard. Garden høyrde då til Lyse kloster. Seinare kjøpte familien Formann godset, men utpå 1800-talet vart brukarane her òg eigarar av garden.
Det ligg ei langrøys på Gloppholmen, forma som ein båt med ei lengd på 41 meter og ei breidde på 8 meter. Røysa vart grave ut i 1906 og her vart funne trekol og bein.
Namn
Garden har skifta namn fleire gonger. Han vart truleg opphavleg kalla Gloppholmen fordi garden Gloppen nytta holmen som beite. Seinare vart han kalla Rasmusholmen etter den første brukaren, og seinare Skaffarholmen etter skysskaffaren som budde her. Etter kvart vart namnet endra til Gloppholmen att.
Svalbardtraktaten
Svalbardtraktaten er ein traktat inngått 9. februar 1920 i Paris mellom fleire land om øygruppa Svalbard. Avtalen gjev Noreg suverenitet over Svalbard: Spitsbergen og øyane omkring, Bjørnøya og Hopen.
Traktaten blei fyrst signert av Noreg, USA, Storbritannia og Irland og Det britiske samvelde, Danmark, Frankrike, Italia, Japan, Nederland og Sverige.
I dag har 39 land skrive under traktaten: Afghanistan, Albania, Argentina, Australia, Belgia, Bulgaria, Canada, Chile, Danmark, Den Dominikanske Republikk, Egypt, Estland, Finland, Frankrike, Hellas, India, Island, Italia, Japan, Kina, Latvia, Litauen, Monaco, Nederland, New Zealand, Nord-Korea, Noreg, Polen, Portugal, Romania, Russland, Saudi Arabia (Hijaz), Spania, Storbritannia, Sveits, Sverige, Sør-Afrika, Sør-Korea, Tsjekkia, Tyskland, Ungarn, USA, Venezuela og Austerrike.
Traktaten tek sikte på å trygge utviklinga på Svalbard og ei fredelege utnytting av naturressursane der. Norsk suverenitet, er avgrensa på ein slik måte at alle statane som har underteikna Svalbardtraktaten har rett til å drive næringsverksemd, jakt og fiske på øyane og i territorialfarvatnet. I tillegg kan ikkje norsk skattelegging vere høgare enn det det kostar å administrere øygruppa. Frå norsk side har det vore hevda at traktaten ikkje gjeld på kontinentalsokkelen og i den økonomiske sona rundt Svalbard og at norsk suverenitet er uavgrensa her. Noreg har fått liten aksept for dette synspunktet internasjonalt, men ingen land har ført Noreg inn for ein internasjonal domstol om saka. Frå norsk side blir det hevda at norsk suverenitet gjeld uavgrensa der det ikkje er sett konkrete sperrar mot dette i traktaten og at internasjonal rett har utvikla seg mot at kyststaten skal få større suverenitet og kontroll over hava og at det ville vere urimeleg om ikkje same utviklinga skulle gjelde på Svalbard. Noreg har valt å ikkje setje desse spørsmåla på spissen. Noreg har ikkje oppretta ei vanleg økonomisk sone rundt Svalbard, men heller valt ei ikkje-diskriminerande fiskevernsone. I denne sona blir fiskerireglane handheva utan sideblikk til nasjonalitet.
Eventuelle konfliktar i sona går i hovudsak mellom Noreg og Russland, men også Island, Grønland, USA og EU har interesser. Russland har i praksis akseptert norsk forvaltning av fiskerireglane i sona, men Noreg har vore svært forsiktig i sine inspeksjonar av russiske skip i sona. Med få unnatak arresterer ikkje norsk kystvakt utanlandske fartøy i vernesona, men nøyer seg med å gje åtvaringar.
I nyare tid er det nokre heilt få unnatak frå dette. I 1994 arresterte den norske kystvakta ein islandsk-ått trålar som var registrert under flagget til Belize. Grunnen til arrestasjonen var at Belize ikkje har kvote i Barentshavet og heller ingen historiske rettar. I 1998 vart ein russisk trålar kverrsett for ikkje å ha akseptert forbod mot fiske i eit område med for stor innblanding av småfisk. Trålaren vart slept fri av kystvakta etter diplomatiske samtalar på høgt nivå. Også i 2001 arresterte kystvakta ein russisk trålar. Dette førte til brot i fiskerirelasjonane mellom Noreg og Russland. Etter 2001 har det ikkje vore liknande situasjonar i vernesona før trålaren Elektron vart forsøkt arrestert og stakk av frå kystvakta med to norske fiskeriinspektørar om bord.
Svalbard er avmilitarisert sone. På 1950-talet erklærte den norske regjeringa Svalbard som nøytralt område, med den avgrensinga at NATO vart gjeven rett til å gripe inn dersom nøytraliteten skulle bli krenkt på nokon måte.
Fransk Polynesia
Fransk Polynesia (fransk Polynésie française, tahitisk Pōrīnetia Farāni) er eit fransk oversjøisk land (Pays d'outre-mer) i Stillehavet. Fransk Polynesia består av fem polynesiske øygrupper: Selskapsøyane, Tuamotuøyane, Tubuaiøyane, Gambierøyane og Marquesasøyane. Hovudstaden er Papeete, på øya Tahiti.
Åre
Åre eller år (norrønt ár) er ein reiskap som vert nytta til anten å styre ein farkost med, eller til å drive han fram. Ei år har to hovuddelar, åreskaftet og årebladet. Åreskaftet kan ha eit handtak som roaren dreg eller dyttar. Utforminga av dei ulike delane ymsar etter kva for farkost åra er laga til.
Opphavleg vart årar laga av tre, og det er framleis vanleg. Men anna vyrke som glasfiber, plast og metall er vel så vanleg i dag.
Tre typar utforming
Det er tre typar årar. Det er særs ulik utforming av dei, men føremålet er det same. Åra skal nyttast til å drive fram og styre farkosten.
Roår
Åreskaftet til ein robåt vert inndelt i lunn, legg, hals og handtak. Handtaket vert au kalla lom. Årebladet som sit ytst på åra tek opp om lag 1/3 av heile årelengda.
Forma på årebladet ymsar stademellom. Somme stader var det vanleg med smale blad, andre stader var det helst breie blad. Årebladet er tjukkast midt på og smalnar mot kantane so det skal skjera reint i vatnet og ha god jamvekt.
Til tevlingsroing er åra noko annleis utforma, men har framleis dei same lùtene. Største skilnaden er vyrket, og forma på årebladet. Forma er ofte stuttare, breiare og tunnare.
For robåtar til arbeidsføremål vart åra ofte utforma etter føremålet med arbeidet. Åreskaftet (lunnen) kan vera rundt eller kantete. Kantete årar vert ofte kalla vestlandsårar og er mest nytta på robåtar med keip og hamleband. Dei kantete årane er høvelege under fiske med di åreblada vert ståande beint ned i vatnet medan ein dreg dorg, snøre eller garn.
Runde årar er mest nytta på båtar med tollegang (tollepinnar) og på båtar med hòl åt årane. Dei høver til meir moderne åregaflar laga i metall eller plast au. Desse årane er gjerne runde frå handtaket og til eit stykke nedan tollegangen (lunnen). Deretter får dei ei oval form (leggen) som gjev ein mjuk overgang (halsen) til årebladet.
Handtaket har ein diameter på mellom 3 og 4 cm og ei lengd på kring 15 cm slik at det skal gje godt grep og liggje godt i handa.
Årø
Årø er ein stad i utkanten av Molde. Årø har ein del industri og nokre handelsbedrifter og er eit viktig trafikknutepunkt der riksveg 64 mellom Åndalsnes og Kristiansund kryssar E39 like ved Molde lufthamn, Årø.
Åre
Kanoår
Skaftet til ei kanoår har eit tverrgåande handtak, so det vert godt å halde åra med båe hender. Eine handa på handtaket, og hi eit stykke ned på skaftet. Årebladet fører ein beint ned i vatnet og skuvar det baketter for framdrift.
Årø
Namnet
Norrønt Árøy, samansett av ár, genitiv av å (mindre elv) og øy, flat strekning ved vatn. Offisiell skrivemåte var til 1995 Årøy, i samsvar med eldre uttale.
Åre
Kajakkår
Ei kajakkår har to åreblad, eitt i kvar ende av skaftet. Desse åreblada er vinkla litt i høve til einannan (sjå figur b i illustrasjonen). Når ein fører eine årebladet opp av vatnet, er det andre bladet vinkla slik at det kan førast ned i vatnet utan å vride åra noko meir.
Årø
Namnet
I matrikkelen består staden av Årø ytre (gnr. 33), Årø indre (gnr. 34) og Årøneset (gnr. 35) i Molde kommune.
Åre
Kajakkår
Hendene legg ein på kvar ende av åreskaftet, ein 10 cm frå åreblada. Det gjev god jamvekt, og god kraft til framdrift.