cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Utviklinga av traktoren
1910-åra
Men ikkje alle europeiske traktorar frå denne perioden var motorplogar. Som døme på «konvensjonelle» traktorar kan ein nemna den russiskbygde Mamin frå 1912 og dei svenske Munktells Type 20-30 frå 1913 og Munktells Type 20-24, som alle hadde glødehovudmotorar. I Frankrike tok de Mesmay til å produsera ein firehjulsdriven traktor, med mindre framhjul enn bakhjul.
I 1913 introduserte Wallis Tractor Company den fyrste traktoren i historia utan ramme. I staden for ramme hadde Wallis Cub ein berande U-profil som var valsa ut av kjelestål, som motoren og girkassen var bolta til. Med unnatak av den siste utvekslinga til drivhjula var heile drivverket innkapsla og gjekk i oljebad. I 1915 kom Wallis Cub Junior, der den siste utvekslinga òg var innkapsla. Denne konstruksjonen tente som mal for blokkbygde traktorar, som Fordson F, som kom i 1917, den finske traktoren Kullervo, som kom i 1918, og so vidare.
I tillegg til dei store prærietraktorane, kom det òg mange mindre traktorar på marknaden i denne perioden. International Harvester Mogul 8-16 og Allis-Chalmers 10-18, som begge kom i 1914, var mellom desse. Andre kjente «småtraktorar» var Bull frå 1913, Happy Farmer frå 1915 og Waterloo Boy frå 1916. På denne tida var det ikkje semje om kva som var den beste byggemåten og det dukka opp mange rare framtoningar. Ein type hadde eit stort drivhjul bak og to mindre framhjul, som styrte og heldt balansen. Ein grunn til at denne byggemåten fekk ei viss utbreiing var at når det var berre eit drivhjul trong ein ikkje differensial, så prisen vart lågare. Men sjølv med stor sporvidd på framakselen var stabiliteten ikkje den beste og nokre produsentar, som til dømes Bull nytta to bakhjul og eit framhjul, men berre eit av bakhjula hadde drift. Denne byggemåten vart gradvis mindre utbreidd utover mot 1920, men nokre føretak heldt fram med å laga slike traktorar noko inn på 1920-talet.
I 1917 tok produksjonen av Fordson F til, men den britiske regjeringa kjøpe dei 6000 fyrste traktorane, så han vart ikkje allment tilgjengeleg før i 1918. På same vis som Wallis Cub hadde ikkje Fordson F ramme, men motor, girkasse og bakaksel var bolta saman til ei stiv eining. I tillegg til ein moderne konstruksjon vart Fordson F produsert på samleband og var difor mykje billigare enn konkurrerande traktorar. For å halda prisen låg var han òg svært enkelt utstyrt. Dei fyrste versjonane hadde ikkje ein gong skjermar.
Det vart importert nokre traktorar til Noreg i perioden 1912 til 1923, men det vart eit opphald under 1. verdskrig. Etter krigen tok importen seg opp og mange ulike traktorar vart importerte. International Harvester Mogul 10-20 og den svenske motorplogen Malcus var mellom desse, men mange andre merke var òg representerte.
1920-åra
I dei fyrste åra etter 1. verdskrig var det stor etterspurnad etter traktorar, men ut på 1920-talet vart det dårlegare lønsemd i jordbruket og traktorsalet gjekk treigare. Mange produsentar gjekk konkurs og andre vart overtekne av tidlegare konkurrentar. Særleg ille gjekk det føretak som produserte store prærietraktorar i USA, som vart utkonkurrerte av mindre og meir moderne traktorar.
Då Fordson F kom på marknaden i 1918 var han ein av dei mest moderne traktorane på marknaden. På denne tida vart dei fleste traktorane handlaga, medan Fordson F var masseprodusert i ein samlebandsfabrikk og vart seld mykje billigare enn konkurrerande traktorar. Dette førte til at mange konkurrentar ikkje fekk seld traktorane sine og gjekk konkurs eller var overtekne av andre. Men Fordson F var ikkje utan lyte og mange dyrare traktorar klarte seg i konkurransen. Nokre store føretak, som International Harvester, hadde økonomisk ryggrad til å ta opp konkurransen med Ford og senka prisane på produkta sine. Ein annan faktor var at Fordson F ikkje vart oppdatert, så noko ut i tiåret held han på å verta gamaldags og salet gjekk tregare. I 1928 var produksjonen av Fordson F lagt ned i Nord-Amerika og det vart starta produksjon av ein noko oppdatert modell, Fordson N, i Cork i Eire. Det totale produksjonsvolumet i perioden 1917 til 1928 var på over ¾ million einingar, noko som langt overgjekk alle andre produsentar. I tillegg til vanleg sal fekk Ford nokre store ordrar: i tillegg til at den britiske regjeringa kjøpte dei fyrste 6000 traktorane som vart produserte bestilte den sovjetiske regjeringa 25000 traktorar i 1925.
1920-talet var tiåret då blokkbygde traktorar, som hadde motor, girkasse og bakaksel bolta saman til ein berande konstruksjon, slo gjennom. I tillegg til rasjonell produksjon var denne byggemåten robust, men at heile drivverket var innkapsla og gjekk i oljebad var kanskje det viktigaste føremonet med denne byggemåten. I Sverige kom Munktells Type 22 i 1922, som nytta den nye byggemåten. Det engelske føretaket Austin hadde teke til å produsera ein traktor i 1919 som var svært lik Fordson F, men klarte ikkje å halda like låg pris som Fordson. Produksjonen vart difor flytta til Frankrike, men etter nokre år vart han lagt ned.
I 1921 innførte International Harvester den blokkbygde modellen 15-30. Som ekstrautstyr kunne han leverast med kraftuttak, noko som vart standard i 1922]. Gougis hadde rett nok laga traktorar med kraftuttak alt i 1906, men det var fyrst då det vart tilgjengeleg på International Harvester 15-30 at det vart teke i bruk i større målestokk. Truleg hong dette saman med at International Harvester òg tok til å produserte sjølvbindarar som vart drivne frå kraftuttaket og etter kvart andre reiskapar. Det var likevel ikkje før ut på 1930-talet at det vart vanleg med kraftuttak på alle traktorar.
Det var òg på 1920-talet at den fyrste traktoren med dieselmotor kom på marknaden. Han kom i 1922 og vart produsert av Benz-Sendling i Tyskland. Det var ein tosylindra framkammermotor med ein effekt på 25 hk. BS 6, som traktoren heitte, hadde ein noko utdatert byggemåte, med eit drivhjul bak og to framhjul for å halda balansen. I 1925 kom ein meir moderne versjon, Benz-Sendling BK, som hadde fire hjul. I 1927 kom Deutz MTH 222 på marknaden, som hadde ein einsylindra dieselmotor på 14 hk. Dei fyrste dieselmotorane var vanskelege å starta og den høge kompresjonen førte òg til at dei var tunge å sveiva i gang. Det var difor vanleg at dei hadde ein dekompresjonsventil som vart opna når dei skulle sveivast i gang.
1930-åra
I byrjinga av 1930-talet var det nedgangstider og mange av dei små traktorprodusentane forsvann. Utviklinga med overgang til blokkbygde traktorar heldt fram og fleire tyske traktorar vart utstyrte med dieselmotorar. I USA tok og nokre produsentar, som Caterpillar, til å nytta dieselmotor.
Ei viktig utvikling på 1930-talet var at det vart mogleg å nytta luftfylte dekk. Den franske produsenten Latil var tidleg ute med luftfylte dekk, men dei hadde liten diameter og høgt lufttrykk, så dei vart ofte nytta med kjettingar. Det skal ha vore fruktdyrkarar i California som fyrst monterte lågtrykksdekk, frå fly, på traktorar. Allis Chalmers vart merksame på desse eksperimenta og innleia eit samarbeide med dekkprodusenten Firestone, som tok til å produsera modifiserte flydekk med det ein i dag kjenner som «traktormønster». Allis Chalmers var òg den fyrste produsenten som tilbaud lågtrykksdekk som ein opsjon på ein serieprodusert traktor: Allis Chalmers U, som kom i 1932 kunne leverast med jarn- eller gummihjul. Gummihjula var kostbare i starten og det tok nokre år før kundane såg nytten av å bytta ut jarnhjula med lågtrykks gummihjul. Kvaliteten var òg dårleg i starten, så punkteringar var vanleg. Men etter som kvaliteten auka og prisen gjekk ned gjekk fleire og fleire over til gummihjul. Dette førte til at traktorane kunne nyttast til transport på offentleg veg og bruksområdet vart med eitt kraftig utvida.
Ei anna viktig utvikling var innføringa av trepunktsopphenget og automatisk djupnregulering. Det var iren Harry Ferguson som i 1933 presenterte ein prototype med trepunktsoppheng og automatisk djupnregulering. «The Black Tractor», som han vart kalla, lyfta reiskapen med ei kraft akkurat stor nok til at han heldt seg på rett djup, utan bruk av djupnhjul. Momentet om bakakselen på grunn av den nedoverretta krafta i trekkstengene førte til ei oppoverretta kraft på framparten på traktoren som reduserte marktrykket på framhjula. Resultatet var at marktrykket på bakhjula auka, noko som i sin tur førte til auka trekkraft. Samstundes førte trykket i toppstaget til at traktoren ikkje stegla. Ferguson utførte mange demonstrasjonar og tilskodarane var ofte imponerte over trekkrafta til ein så liten traktor. Likevel var det få som skjøna kor revolusjonerande dette systemet var og gardbrukarane var lite huga på å investera i nytt reiskap, som var naudsynt for å dra nytte av trepunktsopphenget. Det var fyrst i 1936 at traktoren vart sett i produksjon og da saman med tannhjulsprodusenten David Brown i Huddersfield. Traktoren var kostbar i høve til konkurrentane og salet gjekk tregt. Trepunktsopphenget fekk difor ikkje noko særleg betyding på 1930-talet. Det vart levert 29 Ferguson-Brown til Noreg.
Andre utviklingstrekk på 1930-talet var at mange traktorar kunne leverast med dynamo og elektrisk ljos. Somme kunne òg verte levert med elektrisk startmotor, men i byrjinga var dette ofte ekstrautstyr.
1940-åra
Under andre verdskrigen vart dei fleste traktorprodusentane pålagde å produsera militært utstyr og utviklinga av nye modellar vart stort sett lagt på is. Det vart òg innført rasjonering på råmateriale, som stål, gummi, osb. På grunn av mangel på gummi vart mange traktorar leverte med jarnhjul i staden for gummihjul. Koppar var òg mangelvare, så få traktorar vart leverte med elektrisk utstyr.
Mangelen på drivstoff var eit stort problem under krigen og det vart naudsynt å køyra motorane på vedgass, som ein fekk ved å brenna «knott», med underskot på oksygen. Knott var tre frå lauvtre, helst osp, som var kutta opp i småbitar. Det vart utvikla vedgassaggregat (òg kjent som «knottgeneratorar») som vart monterte på traktorane. Desse aggregata hadde eit forbrenningskammer og filter som fjerna vassdamp og tjære frå gassen før han vart leia inn i motoren. For å pressa gassen gjennom filtera vart det nytta elektriske vifter, så traktorane som gjekk på vedgass måtte ha elektriske anlegg. Vedgassen inneheldt 20–30 % av den giftige gassen CO. Det gjekk med mykje tid for å fylla etter med knott, halda forbrenningskammeret reint, reinska filtera, osv. Dessutan var det arbeidskrevande å fella osp og hogga ho opp i høvelege bitar. Aggregata var store og klumpete og tok mykje plass på traktoren. Det var òg eit problem at motoreffekten gjekk ned når det vart nytta vedgass. Å køyra på vedgass var difor ei naudløysing, som tvinga seg fram på grunn av mangel på andre alternativ.
I 1938 gjekk Ford Motor Company og Ferguson inn ein samarbeidsavtale, som gjekk ut på at Ford skulle produsera traktorar med fergusonsystemet og Ferguson skulle marknadsføra dei. Denne avtalen vert ikkje skriven ned, men vart inngått ved at Henry Ford og Harry Ferguson tok kvarandre i handa. Avtalen har i ettertid vorte kjent som «handtrykkavtalen». Produksjonen av ein modifisert traktor, Ford-Ferguson 9N, tok til i 1939 ved Ford sin fabrikk i Dearborn i USA. Det vart etter kvart innført endringar på traktoren og mangel på gummi og kopar førte til at det vart innført ein enklare modell, 2N, med jarnhjul og utan elektrisk anlegg. 2N vart produsert fram til 1947, då ein modifisert versjon, 8N, vart sett i produksjon. Same året sa Ford opp avtalen med Ferguson, men heldt fram med å nytta fergusonsystemet. Dette førte til ei lang og svært kostbar rettssak, som tok til i 1951 og enda med eit forlik som gjekk ut på at Ford betalte Ferguson 9 250 000 $ som erstatning for ulovleg bruk av patenta til Ferguson. Ferguson gjekk då inn i eit samarbeid med Standard Motor Car Co. i Coventry i Storbritannia. Produksjonen av Ferguson TE20, som i røynda var ein modifisert versjon av Ford-Ferguson 9N, tok til i 1946. Ferguson produserte òg traktoren, med typebeteikninga TO20, ved fabrikken sin i Detroit. Då produksjonen tok slutt i 1956 var det produsert rundt ein million traktorar. Ferguson TE20 viste seg å høva svært godt på dei mange små og mellomstore (ofte òg brattlendte) gardane i Noreg og «gråtassen», som han vart kalla, vart svært utbreidd.
Rett etter krigen var det framleis mangel på råstoff, men det tok ikkje lang tid før rasjoneringa av råvarer vart oppheva og traktorane atter kunne leverast med gummihjul og elektrisk ljos. I etterkrigstida tok gummihjula heilt over for dei tidlegare jarnhjula. Etter som produsentane klarte å omstilla seg til sivil produksjon tok dei etter kvart til med å utvikla nye traktorar. Dieselmotorane tok meir og meir over for bensindrift utover mot [1950-talet. Men nokre produsentar, som Bolinder Munktell, Lantz, med fleire heldt fram med å nytta glødehovudmotorar, som gjekk på billig råolje. Tyske føretak vart pålagde å produsera sivile produkt og mange føretak såg den veksande traktormarknaden som eit attraktivt alternativ. På slutten av 1940-talet og utover 1950-talet kom det difor mange nye traktormerke på marknaden, både i Tyskland og i andre land.
1950-åra
På 1950-talet vart dieselmotorane meir og meir einerådande og det var berre småtraktorar som vart leverte med bensin- eller parafinmotorar. Mot slutten av tiåret kom det fleire nye traktorar med høg/låg-gir, som førte til at talet på hastigheiter vart fordobla. Mange nye traktorar vart leverte med differensialsperre, som var til stor hjelp ved køyring på sleipt underlag og i ulendt terreng.
Ei anna forbetring var at det byrja å verta vanleg med totrinnskoplingar, som kopla frå framdrifta når koplingspedalen vart trykt halvvegs ned og når han vart trykt heilt ned vart òg drifta til kraftuttaket kopla frå. Førmonen med desse var at ein kunne kopla frå framdrifta for å lata til dømes ei slåmaskin arbeida seg fri i tjukt gras. Den danske traktoren Bukh hadde separate koplingspedalar for framdrift og kraftuttak.
Patenta til Ferguson gjekk ut på 1950-talet og dei fleste produsentane innførte hydraulisk trepunktsoppheng med automatisk djupnregulering. Det vart òg semje om standard mål for trepunktsopphenget, slik at reiskapsfabrikantane slapp å tilpassa produkta sine til dei ulike traktormodellane. Dette kom kundane til gode ved at utvalget av reiskap auka og ved at dei kunne bytta traktormerke utan å måtte modifisera dei ulike reiskapane dei hadde frå før.
Det kom mange små traktorar på 1950-talet, noko som førte til at òg mindre gardsbruk kunne bytta ut hestane med traktor. For mange var den fyrste traktoren ein brukatraktor, som eit større gardsbruk hadde bytta inn for ein større modell. Mange av dei nye traktoreigarane hadde lita eller inga erfaring med motorkøyretøy før dei kjøpte eigen traktor. Dette førte til mange stygge ulykker, der velteulykkene var dei verste. For å redusera skadane innførte Sverige i 1959, som det fyrste landet i verda, påbod om at alle nye traktorar skulle vera utstyrte med godkjent veltesikker vernebøyle. I Noreg kom det eit slikt påbod i 1964.
Det var òg på 1950-talet at jordbrukstraktorane fekk gjennomslag som skogstraktorar. I fyrstninga vart dei utstyrte med kjetting og eintromla vinsjar og/eller tilhengarar, men etter kvart vart det meir vanleg med halvbelte, totromla vinsjar, lunningspanner, tømmerkraner, bukplater, og so vidare. Dette var starten på meir spesialiserte skogsmaskinar som vart utvikla utover 1960-talet. Det var òg i dette tiåret at ein tok til med å montera gravemaskinar og frontlastarar på jordbrukstraktorar.
1960-åra
Noko ut i tiåret kunne fleire traktorar leverast med elektro-hydraulisk operert snøggir, som kunne betenast i fart og med full trekkraft. Dei ulike traktormerka nytta ulike namn på smøggira: Massey Ferguson kalla det Multipower, BM Volvo kalla det Trac-Trol, osb. I tillegg til å fordobla talet på utvekslingsforhold hadde snøggira den føremonen at ein kunne auka trekkrafta utan å stogga. Med manuell girkasse har ein ikkje tid til å gira ned før traktoren stoggar når farten er liten.
Nokre traktorprodusentar, som til dømes SAME, kunne levera traktorar med firehjulsdrift på 1950-talet og utover 1960-talet kunne fleire traktorar leverast med firehjulsdrift. Det var ofte andre føretak som produserte drivakslingar, som så vart tilpasse dei ulike traktormodellane. Den vanlegaste typen var framhjul med mykje mindre diameter enn bakhjula. Drifta var teken frå bakkant av girkassen via ein modifikasjon som ofte vart laga av same produsent som framakselen. Overføringa skjedde så med kardanaksling til framakselen. Dei fyrste framakslingane med drift var ikkje så driftsikre som resten av traktoren og det var fyrst mot slutten av 1960-talet at denne typen firshjulsdrift tok til å verta akseptert. Då traktorprodusentane såg at det var ein marknad for firehjulsdrift tok fleire av dei til å produsera framakslingane sjølve, men mange heldt fram med å nytta framakslingar produserte av andre føretak, som til dømes ZF. MTZ Belarus hadde automatisk innkopling av firehjulsdrifta når bakhjula tok til å slura.
Nokre føretak som bygde om standardtraktorar til firehjulsdrift nytta like store framhjul som bakhjul. I Noreg er County, som var ombygde Fordson- og Ford-traktorar, best kjend. Andre kjente produsentar var Doe og Muir-Hill, som òg nytta Ford-traktorar. Ford County var ein populær gravemaskintraktor i Noreg, men han vart òg nytta i skogen. I Nord-Amerika vart rammestyrte firehjulsdrivne traktorar teke i bruk, men i Europa var det firehjulsdrift med mindre framhjul som slå gjennom.
Traktorar som vart nytta i jordbruket vart som oftast leverte med totrinns kopling eller med uavhengig kraftuttak, som vart kopla inn med ei hydraulisk operert fleirlammelkopling i oljebad.
På 1950-talet hadde mange traktorar dårleg løfteevne på trepunktsopphenget, men ut over 1960-talet auka løfteevna på nye traktormodellar, etter som det vart vanleg med større reiskapar. Automatisk djupnekontroll vart levert som standard og det vart vanleg med fleire hydrauliske ventilar for eksterne uttak for tippsylindrar, frontlastar, og so vidare.
Mange traktorar kunne leverast med hydraulisk hjelpestyring som ekstrautstyr, noko som kunne vera godt å ha ved bruk av frontlastar og ved køyring i terrenget. I byrjinga var hydraulikksylinderen til hjelpestyringa ofte plassert direkte på styrestaget, men etter kvart fekk han ei meir beskytta plassering integrert i traktoren. Det var (og er framleis) vanleg med eit separat hydraulikksystem for styringa.
I 1964 kom det påbod om veltesikre vernebøyler i Noreg og det vart vanleg å kle inn førarhytta. I byrjinga vart det nytta segelduk til innkledninga, men etter kvart vart det nytta metallvegger og det vart installert varmeapparat.
1970-åra
Fleire og fleire traktorar kunne leverast med firhjulsdrift, men framhjula var framleis mykje mindre enn drivhjula bortsett frå enkelte produsentar. Mange produsentar utvikla eine eigne framakslar og girkassane var førebudde for firehjulsdrift. At firehjulsdrifta vart planlagt under utviklinga av traktoren førte til meir heilheitlege konstruksjonar og driftsikkerheita vart betre. Nokre traktorar vart utstyrte med synkronisert girkasse.
Tilhøva for føraren vart betre ved at førarhyttene fekk flatt golv, lydisolering og betre oppvarming og det vart vanleg med hydraulisk styring på middelstore og store traktorar. Valmet i Finland og Volvo BM i Sverige var av dei fyrste produsentane som tok til å levera vibrasjonsdempa førarhus som hadde om lag same standard som på lastebilar.
1980-åra
Den gjennomsnittlege storleiken på traktorane auka og for å omsetta den auka effekten til trekkraft auka òg dekkdimensjonane og fleire traktorar vart utstyrte med firehjulsdrift. Framhjula på firehjulsdrive traktorar auka i dimensjon, men var framleis mindre enn bakhjula på dei fleste traktorane. Det vart vanleg med heilsynkroniserte girkassar og talet på gir auka. Uavhengig kraftuttak, som kunne koplast inn/ut under last vart vanleg. Førarkomfort vart viktigare, både på grunn av nye føreskrifter og på grunn av kundane var villige til å betala for det.
Etter år 2000
Utviklinga frå 1990-talet held fram, med større maskinar, meir sofistikerte girkassar og auka førarkomfort. Fleire av dei store produsentane kunne tilby modellar med motoreffekt på opp mot 600 hk. Etter som myndigheitene innførte strengare krav til utslepp vart produsentane nøydde til å laga motorar med meir fullstendig forbrenning og reinare eksos. Dei auka òg modellutvalget ved at dei produserte nokre få grunnmodellar, som vart tilbydde med mange forskjellige kombinasjonar av motorstorleikar, girkassar og anna utstyr. Elektronikken vart gradvis meir avansert og i dag er det vanleg at større traktorar er utstyrte med Can bus. På store bruk har satellittnavigasjon vorte teke i bruk for å dosera gjødsel og ugrasmiddel ved at posisjonen til traktoren vert kopla til elektroniske kart krysskopla mot statistikk som synar kor mykje gjødsel og/eller ugrasmiddel som trengst.
Tarja Halonen
Tarja Kaarina Halonen er ein finsk politikar og jurist. Ho var presidenten i Finland frå 1. mars 2000 til 1 mars 2012.
Halonen vart fødd i arbeidardistriktet Berghäll (finsk Kallio) i Helsingfors. Ho tok jussutdanning ved Universitetet i Helsingfors (Helsingin yliopisto) og engasjerte seg samstundes i det nasjonale studentlaget. I 1970 vart ho tilsett som advokat for hovudorganisasjonen for finske fagforeiningar, SAK, og i 1971 gjekk ho inn i det sosialdemokratiske partiet. Ho var medlem i den finske Riksdagen frå 1979 til ho vart president. Halonen har også hatt tre ulike ministerpostar, helseminister (1987–1990), justisminister (1990–1991) og utanriksminister (1995–2000).
Halonen vart i 2000 tildelt storkrossen av St. Olavs Orden.
Arverett
Reglane om arv er i første rekkje gjevne i arvelova.
Arven kan ikkje bli herrelaus
Når folk døyr, er ein nøydd å ha reglar om kven som formuen deira skal gå til. Ein kan ikkje godt late han falle i det fri, så kven som helst kan forsyne seg av han. Det ville for det første vore omsynslaust mot avdøde sine kreditorar, og dessutan dukkar ei rekkje andre pretendentar opp ved dødsfallet, som med større eller mindre grunn meiner å ha krav på å overta den avdøde sin formue. Ein arvelott kan representere store verdiar, og samfunnsomsyn tilseier at overgangen til nye eigarar må skje i ordna former. Det er dei reglane som avgjer kven som skal ha eigedelane til den avdøde, og korleis overgangen skal skje, som vert omhandla i arveretten.
Testamentsarv eller legalarv
Spørsmålet er framleis kven arven skal gå til. Både når ein ser historisk på spørsmålet, og når ein stiller det i moderne rett, står to synsmåtar mot kvarandre: Anten kan ein byggje arveretten på testamentsprinsippet, slik at ein i første rekkje spør etter kva arvelataren har ønskt og gjeve uttrykk for i testamentet sitt. Eller ein kan gå ut frå at formuen bør førast vidare til dei som normalt er arvelataren sine nærmaste - slekta, ektemaken eller sambuaren. Slekta si sterke stilling prega gammal germansk rett, medan testasjonsfridommen tidleg trengde gjennom i Romarriket.
Det har stått stor strid mellom desse to prinsippa. Eit langt stykke følgjer dei likevel kvarandre på vegen. Når lova kallar barn og ektemake til arv, stemmer det som regel over eins med viljen til arvelataren, så lenge familielivet er slik som det ideelt sett bør vere. Men det finst sjølvsagt unntak, og kollisjonen mellom dei to prinsippa tilspissar seg då i pliktarverettens problem: om slekt eller ektemake skal ha eit vilkårslaust krav på arven (eller ein del av han) sjølv om arvelataren ønskte at andre skulle gå framfor dei i arverekkja.
Dette problemet er svært viktig. Løysinga avheng ikkje av abstrakte spekulasjonar over averetten sin natur, ideen om eigedomsrett eller liknande. Det er klart at ein ikkje kan gje noko allmenngyldig svar. Mange faktorar speler inn, tradisjon, folkesetnadskontroll, tilhøvet mellom by og land, mellom jordbruk og industri osb. I dei fleste land er spørsmålet løyst slik at retten til å testamentere er innskrenka til føremon for visse nære slektningar eller ektemaken, som har vilkårslaust krav på ein del av arven.
Slik er tilhøva hjå oss, òg. Lina bakover til den gamle germanske retten har aldri vore broten. Fram til 1937 kravde den norske arvelova at ein større pliktdel enn dei fleste andre moderne arvelover, men ganske visst berre til føremon for livsarvingane - det vil seie slektningar i rett nedstigande line - som står i ei klar særstilling i arveretten. Born og foreldre høyrer då som regel saman, både når det gjeld kjensler og økonomi. Når borna arvar, får formuestilhøva - blir det gjerne halde fram - difor den kontinuiteten som i dei fleste tilfelle er naturleg, og som gjerne tryggjer at midlane kjem på hender som kan og vil halde fram der arvelataren sleppte. På den andre sida kan det reisast motførestillingar mot desse synspunkta: Når borna normalt er rundt femti år når arven fell, og arvelataren ønskjer at andre skal arve han, er det ikkje alltid lett å sjå kvifor livsarvingane gjennom pliktdelen skal ha ei så sterk stilling som dei har i norsk rett i dag. Kontinuitet kan medføre at verdiane (t. d. for ei bedrift) går over på ein person som ikkje er eigna til å forvalte dei. Utviklinga i dei siste hundreåra har klart gått i retning av å redusere livsarvingane sin pliktdel, samstundes som ektemaken si - og etter kvar òg sambuaren si - stilling er blitt styrkt.
Livsarvingane sin pliktdelsrett og ektemaken sin rett til minstearv er dei banda arvelova legg på arvelataren sin testasjonsfridom. Slekta trør elles berre inn i den utstrekninga testamentariske føresegner ikkje står i vegen for dei. Det gjer likevel ikkje at den eine eller andre forma for arveåtkomst haldast for den beste eller den «prinsipale». Innanfor den ramma som lova gjev testasjonsfridommen, er arv basert på lova si arvetavle og testament likeverdige.
Litteratur
Oversikt
Arvelova
Skiftelova
Før 1970 :
North Ronaldsay
North Ronaldsay er den nordlegaste i Orknøyane i Skottland og har eit areal på 6,9 km² og er den fjortande største i øygruppa.
Geografi
Hollandstoun sør på øya er den einaste større grenda på øya, om lag midt mellom flystripa og kaien på øya. Øya har òg eit fugleobservatorium.
North Ronaldsay har eit unikt steingjerde som går rundt heile øya for å halde sauane som lever av sjøvokster borte frå dyrkbar mark.
Historie
I følgje Orknøyingasoga tok Torv-Einar jarl på 900-talet livet av Halvdan Langbein på North Ronaldsay som hemn for at Halfdan og bror hans Gudrød Ljome tok livet av Ragnvald Øysteinsson, far til Torv-Einar. Halfdan og Gudrød var sønene til kong Harald Hårfagre av Noreg og hadde stengd Ragnvald inne i huset sitt og sett fyr på det. Harald var visstnok sjokkert over oppførselen til sønene og gav landområda til Ragnvald tilbake til sonen hans, Tor Ragnvaldson, medan Halfdan flykta vestover til Orknøyane og dreiv bort Torv-Einar. Frå ein base i Caithness kjempa Torv-Einar i mot Halfdan på øyane. Etter eit sjøslag og ein omsynslaus kamp på land, fann Torv-Einar ut at Halfdan gøymde seg på North Ronaldsay. I følgje sagaen vart Halfdan fanga og ofra til Odin ved blodørn-straff.
Holland House vart bygt i 1727 og Old Beacon frå from 1789 var det tredje fyret bygt av Thomas Smith for Commissioners of the Northern Lights.
Kjelder
''
Lauvsongar
Utsjånad
Fuglen er liten og nett, om lag 13 cm lang, med lyst grøngul fjørdrakt og smal spiss nebb. Rygg og isse er olivengrøne. Over augebryna ein kraftig markerat lysgul strek. Strupen er lyst grøngul og brystet, buken og undergumpen kvit eller gulkvit. Vengane manglar vengeband. Beinea er lysbrune men kan også ha ein mørkare brun tone.
Læte
For ein uvand lyttar kan sangen minne om bokfinken sin. Lauvsongaren har ei tydeleg mjukare, vemodigare røyst og sangen saknar bokfinken sitt avsluttande, crescenderande "knorr". Lauvsongarstrofen vert innleia med nokre høge toner, for sidan å avrundast med ein grasiøst forsvinnande musikalsk gest ut i inkje. Songen høyrest ofte om våren og på føresommaren.
Vanlegaste læta er ei mjuk tostava visling huit, oftast med trykk på første stavinga. Denne vert bruka som lokkelæte og kan minne om raudstjerten som likevel ofte avsluttar meir smekkande. Det er lett å forveksle lauvsongaren med gransongaren. Ein kan finne lauvsongaren over heile Noreg. Han likar seg nesten like godt i lauv- som i barskog.
Taksonomi
Lauvsongaren vart skildra taksonomisk første gongen i 1758 av Linné i Systema Naturae og han plasserte då arten i slekta Motacilla. I 1826 flytta Friedrich Boie arten til slekta Phylloscopus der lauvsongaren utgjer typearten.
Tidlegare vart lauvsongaren plassert i den no oppdelte familien songarar, Sylviidae, men vert no plassert i slekta bladsongarar, i familien Phylloscopidae.
Utbreiing
Fuglen hekker i Storbritannia, i sentrale og nordlege delar av Europa (dei sørlegaste hekkeplassane finst nord i Spania) i heile Skandinavia, og austover gjennom Russland nesten til Beringstretet. Vinterkvartera ligg i det sørlege og midtre Afrika.
Lauvsongaren vert delt i tre underartar:
Populasjonen i Skandinavia gjekk sterkt attende i perioden 2002 til 2012. Forskarane meinte at nedgangen kan vere relatert til klimaendringar.
Hekking
Lauvsongaren hekkar frå fjøresteinane til 1000 moh. Det er vanskeleg å finne reiret til denne fuglen. Reiret ligg direkte på bakken, er overbygd og har inngang frå sida. Byggematerialet er strå og mose og det vert fôra med fjør. Hoa legg 6-7 kvite egg med raudbrune prikkar og rugar i om lag 13 dagar. Ungane er i reiret i om lag 14 dagar. Lauvsongaren kan ha eit-tre kull i mai-juni og juni-august. Han lever av insekt. Lauvsangaren er ein trekkfugl som kjem i april/mai og reiser til Sør-Afrika i august/oktober.
Trekkvanar
Somme fuglar flyg sørover allereie i juli, men største trekket går i august. Lauvsongarar frå den nordlege delen av Fennoskandia flyg mot sør og søraust og overvintrar i det austlege og sørlege Afrika, medan fuglar frå den sørvestlege delen av den skandinaviske halvøya flyg mot sørvest og overvintrar i områda rundt Guineabukta. Lauvsongarar frå Sør-Noreg til og med Trøndelag flyg gradvis langs vestkysten av Europa til vinterkvartera som truleg i hovudsak er landa på nordsida av Guineabukta. Ein har funne ei gjennomsnittleg distanse på 53 km per døgn, og ut i oktober har dei fleste truleg nådd Afrika. Lauvsongarane flyg frå vinterkvartera i februar-mars, til Noreg kjem dei i slutten av april og i mai.
Kremenets
Kremenets (ukrainsk Кременець, polsk Krzemieniec) er ein by i Ternopil oblast (provins) vest i Ukraina. Han er det administrative senteret i Kremenets rajon (distrikt) og ligg 18 km nordaust for Potsjajiv kloster. Byen ligg i den historiske regionen Volhynia.
I følgje somme kjelder vart Kremenets festning bygd på 700- eller 800-talet og vart seinare ein del av Kiev-riket. Under mongolinvasjonen i 1240-1241 var Kremenets ein av få byar som Batu Khan ikkje klarte å ta. I 1382 gjekk byen til Litauen. Byen fekk Magdeburgrettar i 1431 og i 1569, etter Lublinunionen vart han ein del av Polen, kalla Krzemieniec. I 1795 vart byen annektert av Det russiske imperiet etter den tredje delinga av Polen og vart verande russisk fram til første verdskrigen. I 1921, etter freden i Riga, gjekk byen attende til Polen, før han under andre verdskrigen kom til Sovjetunionen.
I 1941 budde det 15 000 jødar i Kremenets, men under den tyske okkupasjonen vart så godt som alle myrda.
Celluloid Heroes
«Celluloid Heroes» er ein song av The Kinks frå albumet Everybody's in Show-Biz i 1972. Han er skriven av Ray Davies og nemner mange kjende filmstjerner. Av skodespelarar som vert nemnd finn ein Greta Garbo, Rudolph Valentino, Bela Lugosi, Bette Davis, Marilyn Monroe, George Sanders og Mickey Rooney. Det sentrale temaet i songen er den umenneskelege måten filmindustrien i Hollywood slit ut og utnyttar stjernene sine, medan filmane dei medverkar i varer.
Sjølv om songen ikkje vart ein hitsingel, vart han mykje spelt på radio i USA gjennom 1970-åra og i 1980-åra.
«Celluloid Heroes» vert ofte trekt fram som ein av dei flottaste Kinks-songane og vert både tekstmessig og melodisk rekna som ein av dei mest modne og stemningsfulle songane til Davies. Songen er ein av få der talentet til John Gosling er eit viktig element i songen. «Celluloid Heroes» syner ei sensitiv, kjenslemessig side hos Davies, som han ikkje hadde vist i så stor grad tidlegare. Då songen kom ut var han ein den lengste songen bandet hadde gjeve ut til då med ei lengd på over seks minutt. Dei fleste songane til Davies går sjeldan over 4 minuttar. Songen har vore ein standard på konsertane deira fram til dei gav seg i 1996.
Andre utgåver
Joan Jett spelte inn songen på albumet hennar The Hit List. Bon Jovi gav ei konsertutgåve av songen ut som B-side på ein singel i 2002. Steve Vai spelte songen på albumet sitt The Elusive Light and Sound, volume 1.
In My Room
«In My Room» er ein song skriven av Brian Wilson og Gary Usher for det amerikanske popbandet The Beach Boys. Songen vart gjeven ut på albumet Surfer Girl 1963. Seinare same året kom han ut som B-side til singelen «Be True to Your School». Singelen nådde sjetteplass i USA. Ei utgåva av songen av Sagittarius, bandet til Usher, nådde 86. plass i 1969.
Låtskrivinga
Gary Usher skreiv delar av teksten i lag med Brian Wilson, medan Wilson skreiv heile melodien.
Brian Wilson har forklart at det er ei soge bak songen. Då han og brørne Dennis og Carl budde i Hawthorne som born, søv dei alle i same rom. Ein kveld song han songen «Ivory Tower» til dei og dei likte det. Eit par veker seinare lærte han dei å synge harmonivokalar til songen. Dei song denne songen kveld etter kveld, og gav dei ro. Då dei spelte inn «In My Room» var det berre Dennis, Carl og Brian på førsteverset. I følgje Brian høyrdest dei akkurat ut som dei gjorde på soverommet sitt alle dei kveldane.
Skytopp
Ein skytopp (eller toppen av ei sky) er den øvste synlege delen av ei sky. Den blir vanlegvis uttrykt i meter over jordoverflata eller lufttrykket i skytoppen i hektopascal.
Roterande referansesystem
Eit roterande referansesystem er eit koordinatsystem som roterer relativt til eit tregleikssystem. Eit daglegdags døme på eit roterande referansesystem er overflata på Jorda.
Fiktive krefter
Alle ikkje-tregleikssystem innehar fiktive krefter. Roterande referansesystem er karakterisert av tre fiktive krefter:
og for ikkje-uniforme roterande referansesystem
Skytopp
Målingar
Skytopphøgda kan ein estimere frå bakken ved triangulering, men denne metoden kan berre brukast når ein kan sjå heile isolerte skyer eit stykke frå observatøren. Av instrument kan radar brukast til å måle høgda til skytoppen.
Roterande referansesystem
Fiktive krefter
Forskarar på eit slikt roterande referansesystem kan måle farten og retninga til rotasjonen sin ved å måle desse fiktive kreftene. T.d kunne Léon Foucault vise corioliskrafta som kjem av jordrotasjonen ved å bruke Foucaultpendelen. Viss Jorda plutseleg byrja å rotere tusen gangar raskare (slik at kvar dag berre var om lag 86 sekund lang), ville folk lette ha merka dei fiktive kreftene som dreg i dei, akkurat som på ein spinnande karusell.
Skytopp
Målingar
Ein alternativ, men dyrare metode, er å bruke observasjonar frå lufta, enten visuelt eller med instrument som skyhøgdemålarar. Denne teknikken er nyttig når ein skal måle individuelle skyer og for å kontrollere kor nøyaktig andre metodar er, men det blir svært vanskeleg å kontinuerleg overvake skyer over store område.
Roterande referansesystem
Forhold mellom posisjonar i to referansesystem
For å utleie desse fiktive kreftene er det lurt å kunne transformere likningane mellom koordinatane i det roterande referansesystemet og koordinatane  i eit tregleikssystem med same opphav. Viss rotasjonen er om z-aksen med vinkelfarten \omega og dei to referansesystema samsvarar ved tida t=0, så kan transformasjonen frå dei roterande koordinatane til tregleikskoordinatane skrivast:
og den reverse transformasjonen er
Dette resultatet får ein ved å bruke ei roasjonsmatrise.
Skytopp
Målingar
Skytopphøgda kan òg målast frå satellittar, en gjennom stereofotogrammetri (som brukar to bilete frå forskjellige vinklar) eller ved å omforme temperaturmålingar til å estimere høgda.
Roterande referansesystem
Generell utleiing i eit roterande referansesystem
Visst vi har einingsvektorane i, j, k til å representere dei tredimensjonale vektorane, kan vi la desse rotere fordi dei vil bli verande normalisert. Viss vi lèt dei rotere med farten \omega så vert kvar einingsvektor styrt av likninga: der l=\{i,j,k\}. Så viss vi då har ein funksjon, og vi vil utforske den førstederiverte, har vi: Der er endringsraten med omsyn på det roterande koordinatsystemet. Det vil sei at viss f(t) roterer med same fart som einingsvektorane (\omega) så er.
Forhold mellom snøggleik i dei to referansesystema
Snøggleiken til ein lekam er den tidsderiverte av posisjonen til lekamen eller
Skytopp
Påverknad på vêr og klima
I konvektive skyer er det vanlegvis styrken på konveksjonen som avgjer kor høg skya kan bli. Dette kan igjen vere avhengig av faktorar på overflata, særleg transport av varme og vassdamp frå overflata til atmosfæren. Skytopphøgda varierer ofte mykje meir, og er meir ujamn enn det skybasen er.
Stråling i atmosfæren er sterkt påverka av skyer. Skyalbedo er direkte avhengig av storleiken og forma til skypartiklane, i tillegg til om partiklane er av flytande vatn eller iskrystallar, og desse faktorane er igjen avhengig av skyhøgda. Vatn absorberer og sender tilbake stråling. Derfor blir skytoppane avkjølt ved at infraraud stråling går ut i atmosfæren. Men jo høgare skytoppen er jo kaldare er partiklane i skya, og dermed blir det sendt ut mindre infraraud stråling jo høgare skya er.
Roterande referansesystem
Forhold mellom snøggleik i dei to referansesystema
Den tidsderiverte til posisjonen i eit roterande referansesystem har to komponentar, ein frå den tidsderiverte i tregleikssystemet, og ein anna frå sin eigen rotasjon. Forholdet mellom desse har ein i likninga
der vektoren peikar i same retning som rotasjonsaksen med same storleik som vinkelfarten. Derfor er forholdet mellom snøggleiken i dei to referansesystema:
Prov av likninga
La oss tenkje oss ein vektor atregleik i tregleikssystemet, og aroterande er den same vektoren i det roterande referansesystemet. Pt er posisjonen til vektoren a ved tida t i tregleikssystemet, Q ere it punkt som har same startposisjon som P0 (Q0 = P0) og roterer i forhold til tregleikssystemet som om det var stasjonært på det roterande systemet. .
Etter ei svært kort tid δ t, har vi at vektoren Q0 Qδ t er ved å bruke nokre enkle vektoroperasjonar har vi deriverar vi på tid får vi og ser at
Forhold mellom akselerasjon i dei to systema
Akselerasjon er den andre tidsderiverte av posisjon, eller den første tidsderiverte av snøggleik
Ved å utføre deriveringa og omarrangere nokre av ledda får ein akselerasjonen i det roterande referansesystemet
der er den tilsynelatande akselerasjonen i det roterande referansesystemet.
Dei tre ledda på høgre side kjem av dei fiktive kreftene i eit roterande referansesystem. Ved å bruke Newton si andre rørslelov F=ma, får vi
der m er massen til lekamen desse tre fiktive kreftene virkar på.
Tregleiksakslerasjonen kan ein finne ut frå den totale fysiske krafta  (t.d. den totale krafta frå fysiske vekselverknadar som elektromagnetisme) og bruke Newton si andre rørslelov
Langtjern
Langtjern (eller Langtjenn) er eit vatn på Mangenskogen i Aurskog-Høland kommune i Viken. Langtjern ligg innanfor grensa av naturreservatet Midtfjellmosen.
Svensk
Svensk (svenska) høyrer til språkgruppa nordiske språk, som er ei undergruppe av den germanske greina av den indoeuropeiske språkfamilien. Såleis er svensk nærast i slekt med, og i dei fleste fall gjensidig skjønleg med, dansk og norsk.
Svensk, dansk og norsk bokmål blir historisk sett rekna som austnordiske språk, medan nynorsk saman med færøysk og islandsk høyrer til dei vestnordiske språka, men likevel skjønar dei fleste svenskane tala norsk mykje betre på grunn av den like uttalen. Svenskar og danskar har problem med å skjøne kvarandre, medan nordmenn skjønar både svensk og dansk godt.
Etter ei anna inndeling, blir svensk, dansk og norsk kalla fastlandsskandinaviske språk, i motsetning til dei øyskandinaviske, islandsk og færøyisk. Da legg ein vekt på at dei tre førstnemnde i dag er gjensidig forståelege i større grad, og at dei fekk dei same forenklingane ved inngangen til nyare tid (frå 1500-talet, om lag) - som bortfall av kasusbøyingar og verbbøyingar i person.
I Noreg er det likevel vanlegast å tale om dei nordgermanske språka som nordiske språk, medan dei tre fastlandsspråka blir omtala som skandinaviske språk, rett og slett.
Grammatikk
I forskjell til nynorsk, men likt riksmål og dansk, har svensk einast to grammatiske kjønn: felleskjønn og inkjekjønn.
Språkhistorie
Dei tre fastlandsskandinaviske språka var kring år 1000 det same, men begynte deretter å utvikle seg separat og var alle under sterk innverknad frå lågtysk.
Det skrivne svenske riksspråket tok til å bli utvikla av Magnus Eriksson på 1300-talet, først og fremst frå sveamål, men òg frå götamål. Det svenske tala riksspråket er monaleg yngre, og vart utvikla først i samband med industrialismen på 1800-talet og med radioen frå 1920-talet. Den normerande effekten av radio og fjernsyn kan ventast å få ein annan karakter, i og med at dialektar no er tillatne i desse media.
Svensk er nasjonalspråk i Sverige, der det blir skjøna og bruka av så godt som alle åtte millionar innfødde svenskar og enda ein million innvandrarar. Svensk er òg det mest tala språket på Åland, som er ein sjølvstyrt del av Finland. Svensk er det offisielle språket på Åland og morsmål for dei aller fleste. På det finske fastlandet blir svensk tala som morsmål av knapt seks prosent av folket, mest avgrensa til kystområda og på øyar utanfor sør- og vest-Finland.
I Estland vart dei svensktalande behandla godt i mellomkrigstida. Dei fleste flykta under eller etter andre verdskrigen, og i dag finst det berre ei handfull eldre svensktalande personar i live der.
Det fanst tidlegare ein svensktalande minoritet på Dagö, men denne vart tvangsflytta til Ukraina etter at dei svensk-kontrollerte områda i Baltikum vart tapte til Russland tidleg på 1700-talet, og mest alle desse ukrainske svenskane fór til Sverige etter den russiske revolusjonen i 1917. Den dialekten som dei tala vart kalla gammalsvensk. I dag finst det berre eit fåtal eldre medlemmer av denne minoriteten att i Gammalsvenskby i Ukraina, men desse talar framleis ei alderdomleg form av svensk og feirar helgedagar i samsvar med svensk tradisjon og kalender.
Det finst mindre svensktalande grupper i mange land, til dømes i nordstatane i USA, Brasil og Argentina.
Det er eit omfattande samarbeid mellom dei nordiske landa, og det er semje om at medborgarane i dei tre landa skal kunne studere og arbeide i heile Skandinavia utan å ha nokre spesifikke språkkrav på seg.
Den felles historia med Sverige har sett djupe spor i Finland, og den største innvandrargruppa i Sverige er finnar.
Det svenske høgspråket skil seg mykje ut frå dalmål, gutnisk, norrländsk og finlandssvenske dialektar.
Babafjella
Baba-fjella (pasjto بابا غر Bâbâ Ǧar, farsi کوه بابا Koh-e Bâbâ) er ei fjellkjede i Afghanistan som er ei vestleg forlenging av Hindukush. Kjeda er rundt 6 mil lang. Den høgaste fjelltoppen i kjeda, Shah Fuladi, er 5143 moh. og ligg like sør for Bamiyan.
Babafjella dannar eit vasskilje og er opphavet til alle dei større elvesystema i Afghanistan: Kunduz-Amu-Darja i nord, Harirud i nordvest og Helmand i sør.
Shibarpasset på rundt 3 000 moh. skil Babafjella frå resten av Hindukush, og er éin veg mellom Kabul og Bamiyan. Hajigakpasset på rundt 3 500 moh. er kortare, men mindre farbar, og del av hovudvegen mellom byane.
Oseltamivir
Oseltamivir er eit lækjemiddel til behandling av virusinfeksjonar. Det blir produsert av firmaet F. Hoffmann-La Roche AG og selt under namnet Tamiflu.
Langsjøen i Aurskog-Høland
Langsjøen (eller Store og Lille Langsjøen) er eit vatn aust for tettstaden Bjørkelangen i Aurskog-Høland kommune i Viken. Langsjøen er drikkevasskjelde for kommunen.
Henitsjesk
Henitsjesk (ukrainsk Гені́чеськ) er ein hamneby ved Azovhavet i Kherson oblast (provins) sør i Ukraina. Han er det administrative senteret i Henitsjesk rajon (distrikt), medan sjølve byen er eit eige rajon i oblastet.
Zanamivir
Zanamivir er eit lækjemiddel til behandling av virusinfeksjonar. Det blir produsert av firmaet GlaxoSmithKline og selt under namnet Relenza.
M45
Oppslagsordet M45 kan ha fleire tydingar:
Blokkene i periodesystemet
Ei blokk i periodesystemet er ei gruppe av grunnstoff som har felles kva type orbital elektronet med høgast energi er i. Kvar blokk har namn etter orbitaltypen.
Tempo motorsyklar
Tempo motorsyklar og mopedar vart produserte av Jonas Øglænd AS på Sandnes. Motorsykkelproduksjonen starta sist på 30-talet og held fram i etterkrigstida.
Bakgrunnsstoff
Tempo (motorsykkel)
Ole Berg
Berg var fødd i Våler i Østfold, der far hans var prest. Sjølv vart han student i 1811. I 1819 vart han cand. jur. og i 1827 cand. theol. Sakførar var han i tre år. Etter han hadde studert teologi var han sokneprest i Evje 1828-40. Derettet var han i lang tid, 1840-70, sokneprest i Frosta.
Skyhøgd
Skyhøgda (eller høgda til ei sky) er avstanden mellom skybasen og skytoppen. Den blir vanlegvis uttrykt i meter eller trykkskilnaden i hektopascal (hPa). Av og til er derimot skyhøgda og skybasen brukt om ein annan, og då må ein ut frå samanhengen finne ut om det er høgda opp til skybasen eller storleiken på skya.
Målingar
Skyhøgda blir ikkje målt direkte, men ut frå separate målingar av skybasen og skytoppen.
Påverknad på vêr og klima
Skyhøgda er ofte avgjerande for kor kraftig nedbøren frå skya er. Djupare skyer produserer kraftigare nedbør. Ei cumulonimbussky kan strekke seg gjennom nesten heile troposfæren og føre til torevêr med lyn og kraftige byger. Tynne skyer (som cirrusskyer) dannar ikkje nedbør.
Certara
Certara er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1025 meter over havet.