cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Frudalstunnelen
Frudalstunnelen er ein vegtunnel på riksveg 5 i Sogndal kommune i Sogn og Fjordane. Tunnelen går mellom Frudalen og Berge. Han er 6758 meter lang, og vart opna 29. oktober 1994. Frudalstunnelen er ein del av vegsambandet mellom Sogndal og Fjærland.
Det er ikkje tillate for fotgjengarar og syklistar å ferdast i Frudalstunnelen.
19. februar
19. februar er den 50. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 315 dagar att av året (316 under skotår).
Lauchert
Lauchert er ei elv i Baden-Württemberg i Tyskland, og ei av sideelvane til Donau frå venstre. Ho har sitt utspring frå fleire småelvar ved Melchingen i Zollernalbkreis. I Sigmaringendorf munnar ho ut i Donau.
Leif
Namna er danna som kortformer av namn med denne endinga, som Torleif, Oddleiv og liknande. Det norrøne namneleddet -leifr eller -láfr er eit norrønt adjektiv som tyder 'som blir igjen', altså 'etterkomar' eller 'arving'.
Namnet har vore kjend i Noreg sidan mellomalderen. Leif var svært mykje brukt i Noreg på 1920-talet, då rundt 2,0 % av nyfødde kunne få namnet. Bruken har deretter gått ned. I 2009 var det 15 203 norske menn som heitte Leif og 1 410 som heitte Leiv.
Selma Lønning Aarø
Selma Lønning Aarø er ein norsk forfattar og spaltist frå Stord. Ho har ei fast spalte i laurdagsutgåva av Dagbladet.
Ho debuterte med romanen Den endelige historien i 1995, som fekk Cappelen sin pris for beste debutroman. Etter den tid har ho gjeve ut fire romanar og ein lettlest roman for ungdom. I tillegg har ho saman med Nils-Øivind Haagensen redigert tre årgangar av Cappelens debutantantologi.
Lønning Aarø-romanen Vill ni åka mera? (2003) har vorte rekna som gjennombrotet hennar som forfattar. Med denne romanen vart ho òg nominert til Brageprisen. Aarø er omsett til dansk og nederlandsk.
Inger Marie Spange
Inger Marie Spange er ein norsk forfattar busett på Krapfoss.
Ho debuterte som skjønnlitterær forfattar i 2012 med kriminalromanen Grand Marine. Tidlegare hadde ho skrive sakprosaboka Den hvite vinden.
Spange arbeider som fagleiar i eit designbyrå.
Prion
Prion er smittestoff som einast er samansett av protein. Dei kan valde ei rekkje sjukdomar hjå både dyr og menneske, som til dømes skrapesjuke og Creutzfeld-Jakob-sjukdomen. Prionet vart oppdaga av den amerikanske nevrologen Stanley Prusiner, som fekk Nobelprisen i medisin i 1997 for arbeidet.
Prionsmitte kan kort forklarast som at priona - dei muterte proteina - modifiserar andre, nærskylde protein til å bli kopiar av seg sjølv. Smitta går gjennom proteinopptak i nærskylde artar, t.d. når storfe får beinmjøl i kosten.
Yerköy
Yerköy er ein by og distrikt provinsen Yozgat i Sentral-Anatolia i Tyrkia. Byen har kring 30 000 innbyggjarar.
Vatsvatnet
Vatsvatnet er eit vatn i Vindafjord kommune i Rogaland. Det går fisk i vatnet og det vert drive fritidsfiske etter sjøaure, røyr og ål.
Åkermans Verkstad
Åkermans Verkstad AB er ein tidlegare gravemaskinprodusent i Eslöv i Sverige. Åkermans utvikla seg til den fremste gravemaskinprodusenten i Sverige i etterkrigstida.
Tidleg historie
I 1872 starta Nils Håkansson ei smie i Eslöv, som han i 1878 selde til J. Ljungberg, som endra namnet til Ljungbergska Gjuteriet. I 1889 kjøpte Lars Petter Åkerman, ein av eigarane av Hvilans Mekaniska Verkstad i Kristianstad, føretaket og endra namnet til Åkermans Gjuteri och Mekaniska Verkstad. På denne tida var hovudprodukta glaskarmar av støypejarn, brannpumper, torvmaskiner og oppføring av brenneri. Åkerman døydde i 1897, og året etter vart føretaket gjordt om til aksjeselskap og fekk namnet Aktiebolaget Åkermans Gjuteri och Mekaniska Verkstad. I 1906 vart føretaket omorganisert endå ein gong og fekk namnet ''Nya A.-B. Åkermans Gjuteri och Mekaniska Verkstad, men i 1923 vart namnet endra attende til det tidlegare Aktiebolaget Åkermans Gjuteri och Mekaniska Verkstad''.
I 1907 byrja føretaket produksjon av delar til dampkjelar, og i 1910 tok dei opp produksjon av støypte dampkjelar. Men fram til 1918 var det torv- og brennerimaskiner som var hovudprodukta. Produksjonen av dampkjelar vart lagd ned i 1923. På 1920-talet vart det produsert veghøvlar og vegvalsar.
Gravemaskinproduksjonen
I 1938 flytte Åkermans frå Eslöv sentrum, der Medborgarhuset ligg i dag, ut til lokale på Bruksgatan aust i Eslöv. I 1939 tok Åkermans til med gravemaskinproduksjon, og det var dette produktet som gjorde Åkermans internasjonalt kjend. Den fyrste gravemaskina, ei Åkerman 300, vart levert til Sjöbo Cementgjuteri. I desember 1965 vart føretaket børsnotert, men fram til 1988 var familien Linander den største eigaren. I 1971 kjøpte Åkermans gravemaskinavdelinga til Kockum-Landsverk og i 1981 kjøpte dei ein monaleg aksjepost i Brødrene Søyland A/S. I 1991 vart Åkermans sjølv kjøpt opp av VME Group og namnet vart endra til VME Excavators AB. Men Åkerman vart framleis nytta som varemerke fram til Volvo seks år seinare byrja å selja gravemaskiner under sitt eige namn. I 1995 kjøpte Volvo VME Group og endra namnet til Volvo Construction Equipment.
I 1999 var gravemaskinproduksjonen i Eslöv nedlagd.
Vokalharmoni
Vokalharmoni er eit fonologisk fenomen som krev at alle vokalane innanfor eit domene, til dømes innanfor same ordform, skal vere av same slag.
Nesten alle uralske og altaiske språk har vokalharmoni. I tillegg er fenomenet dokumentert i fleire bantuspråk, akanspråk, yokutsanspråk, maiduanspråk, utianspråk, coosanspråk, dusunspråk, nilotiske språk, og i enkeltspråka telugu, koreansk takelma, nez percé og coeur d'alene.
Omlyd, som ein finn i dei fleste nolevande germanske språka, er eit liknande fenomen. Andre språk har også konsonantharmoni, men det er mykje mindre vanleg på verdsbasis.
Velar vokalharmoni
I velar vokalharmoni kan alle vokalane vere berre fremre eller berre bakre. Eit døme på eit slikt system er finsk. Her kan ordet ha dei bakre vokalane /a, o, u/, som i kalu «reiskap; penis» eller dei fremre vokalane /ä, ö, y/, som i käly «ektefelles søster; brors kone, ektefelles brors kone», men ikkje begge delar. *kaly og *kälu er dermed umoglege finske ord. Merk at vokalane /i, e/ i finsk er nøytrale, og kan opptre i lag med bakre vokalar (som i Suomi «Finland»), men ord med berre nøytrale vokalar i stammen krev fremre vokalar i suffiksa, dvs. vi har tili «konto», og tilillä (men ikkje *tililla) «på kontoen».
På grunn av dette kan finsktalarar ha problem med å uttala utanlandske ord som ikkje har vokalharmoni. «Olympia» blir til dømes «olumpia», medan lånord kan takast inn på ulike vis, anten ustandardisert (som chattailla/chättäillä), eller utan vokalharmoni (som polymeeri, autoritäärinen).
330 skvadron
330 skvadron er ein del av Luftforsvaret i Noreg, underlagt Redningshelikoptertjenesten. Skvadronen vart opphavleg oppretta under andre verdskrigen på Island i 1941 og er den eldste operative flyskvadronen som framleis er i teneste. I dagens form vart skvadronen oppretta i 1973, etter å ha vore lagt ned og retta opp igjen fleire gonger. Han har sidan 1973 vore operatør av redningshelikoptera til staten og har som hovudoppgåve å gjennomføra søk- og redningsoppdrag, med ambulanseflyging, katastrofehjelp og spesialoperasjonar som sekundære oppgåver. 330 skvadron er ein av fleire skvadronar som høyrer inn under 139 Luftving ved Bardufoss flystasjon, men leiinga av 330 skvadron er stasjonert på Sola flystasjon.
Fodnestunnelen
Fodnestunnelen er ein tunnel på riksveg 5 i Lærdal kommune i Sogn og Fjordane. Tunnelen går mellom Lærdalsøyri og Aspevik. Han er 6604 meter lang, og vart opna 25 september 1995.
330 skvadron
Avdelingar
330 skvadron har fem avdelingar som er plasserte i Banak, Bodø, Ørland, Sola og på Rygge. Sidan september 2009 har skvadronen Florø operert som detasjement, det vil seia at det ikkje er fast mannskap på denne basen, men at mannskap frå andre avdelingar delar på vaktbelastinga.
Vokalharmoni
Labial vokalharmoni
I labial vokalharmoni kan alle vokalane vere berre runda eller berre urunda.
704 Interamnia
704 Interamnia er ein svært stor asteroide med ein diameter på 316,6 kilometer. Snittavstanden hans frå sola er 3,067 (AE). Asteroiden blei oppdaga 2. oktober 1910 av Vincenzo Cerulli, og namnsett etter det latinske namnet for Teramo i Italia, der Cerulli arbeidde.
Fodnestunnelen
Det er ikkje tillate for fotgjengarar og syklistar å ferdast i Fodnestunnelen.
Vokalharmoni
Blanda system
Det finst også blanda system, som tyrkisk. I rota må vokalane harmonere både etter aksen fremre/bakre og etter aksen runda/urunda. Døme...
It's Raining Again
«It's Raining Again» er ein song av det engelske rockebandet Supertramp frå albumet deira …Famous Last Words… frå 1982. Han er oppført som skriven av Rick Davies og Roger Hodgson, men som plateomslaget indikerer, er han i røynda skriven av Hodgson. Slutten av songen nyttar ein del av ei gammal barneregle, «It's Raining, It's Pouring».
704 Interamnia
Interamnia er den sjette største kjende asteroiden innanfor banen til Jupiter og blei oppdaga overraskande seint til å vera så stor.
It's Raining Again
All vokalen på studioutgåva av songen er Hodgson.
704 Interamnia
... | førre asteroide| 704 Interamnia| neste asteroide| ...
330 skvadron
Sea King
Skvadronen har 12 helikopter av typen Westland Sea King, fordelt på dei fem avdelingane i Noreg. Dei er godt utstyrte og rusta for oppgåvene dei skal gjere. Helikoptera blir brukte i alle moglege redningsoppdrag – alt frå å hente fjellklatrarar til personar i forliste båtar.
It's Raining Again
Musikkvideoen vart regissert av den framtidige Highlander-regissøren Russell Mulcahy med konsept av Keith Williams.
330 skvadron
Sea King
Sea King har lang rekkjevidde og er utstyrte med to radarar, radioar og radiopeilarutstyr​​ for alle frekvensar. I eit søk brukar ein også søkjelys, infraraudt (varmesøkjande) kamera og nattbriller.
Nye helikopter
Dagens redningshelikopter er planlagd erstatta av 16 nye helikopter av typen AgustaWestland AW101. Overgangen vil skje gradvis i perioden 2018-2021. Det nye redningshelikopteret er langt betre rusta til å takle norske vêr- og vindhøve, med auka lasteevne og rekkjevidde. Avanserte søkjesystem vil i tillegg gjere redningstenesta betre i stand til å løyse oppdrag.
Dei nye helikoptera vil ha ei besetning på 6 personar, og kapasitet til 25 passasjerar. Rekkevidde er 266 nautiske mil (omlag 500 kilometer).
Besetning
Den vanlege besetninga på dagens Sea King-helikopter ved oppdrag er to flygarar, ein systemoperatør (navigatør), ein maskinist (heiseoperatør), ein redningsmann og ein anestesilege. Besetninga er tilsett i Forsvaret medan dei regionale helseføretaka i dag er ansvarlege for legetenesta. På Rygge har Helse Sør-Øst ansvar for legedrifta. På Sola har Helse Vest, på Ørland har Helse Midt, og i Bodø og Banak har Helse Nord ansvar for legetenesta.
Only by the Night
Only by the Night er det fjerde studioalbumet frå Kings of Leon, utgjeve internasjonalt i laupet av september 2008.
Rombaksbrua
Rombaksbrua er ei hengebru som kryssar fjorden Rombaken i Narvik kommune i Nordland. Brua er 765 meter lang, med lengste spenn 325 meter og seglingshøgd 41 meter. Rombaksbrua vart opna 26. september 1964, og er ein del av europaveg 6. Brua med tilkomstvegar avløyste ferjestrekninga mellom Narvik og Øyjord, som hadde som hadde vore i drift sidan 1927.
Det vert no arbeidd med planar for ei ny, lang bru mellom Narvik og Øyjord - Hålogalandsbrua. Rombaksbrua har ei vektgrense på 90 tonn, og vegen nordom Rombaksbrua er rasfårleg. Ei ny bru vil fjerne problemet med vektgrensa, men den rasfarlege delen vil framleis vere del av E10. Brua vil òg gjere vegen ein del kortare og ein vil spare 12 - 15 minutt på strekninga Narvik- Bjerkvik. Av det som talar mot Hålogalandsbrua er at ho vil verte 1,55 kilometer lang, med eit fritt spenn på 1350 meter (Noregs lengste), og koste svært mykje (minst 3 milliardar 2008-kroner inkludert tilknytingsvegar og tunellar for å kople henne til vegnettet). Det er truleg at flyplassen i Narvik vil verte nedlagd om brua vert bygd. Difor er det enno helst usikkert om brua vil verte bygd.
20. februar
20. februar er den 51. dagen i den gregorianske kalenderen. Det er 314 dagar att av året (315 under skotår).
511 Davida
511 Davida er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga av R. S. Dugan i 1903. Han er ein av dei største asteroidane, han måler 326 km i diameter, og er ein C-type-asteroide, som tyder at han har ei mørk karbonaldig overflate.
Davida er ein av dei få hovudbelteasteroidane der fasongen har blitt bestemd av jordbaserte visuelle observasjonar. I 2002 nytta astronomar ved Keck-observatoriet Keck II-teleskopet til å fotogravere asteroiden. Dette teleskopet har adaptiv optikk. Bildet avslørte eit semiavlangt object med minst to flate sider. Omløpsperioden er omtrent fem timar.
Malovitsa
Malovitsa (bulgarsk Мальовица) er ein fjelltopp i nordvestlege delar av Rilafjella sørvest i Bulgaria. Han er 2 729 meter høg og eit av dei mest populære turistområda i fjellområdet. Rila kloster ligg ved foten av sørsida av fjellet, og Malovitsa skisenter, med to skitrekk, ligg i nord.
511 Davida
Davida er namnsett etter David Peck Todd, ein astronomiprofessor på Amherst College i USA.
Lord's Island
Lord's Island er ei av fire øyar i Derwent Water i Keswick i Cumbria i England. Ho har fått namnet sitt frå jarlane av Derwentwater som budde her. I tillegg til det fine huset til jarlen, gjekk det ei klaffebru over til fastlandet.
Malovitsa
Malovitsaregionen er sjølve sentrumet for fjellklatring i Bulgaria. Dei første organiserte ekspedisjonane vart gjort i 1921-22 av turistar frå landsbyen Samokov. Nordsida av fjellet vart først klatra i 1938 av Konstantin Savadzjiev og Georgi Stoimenov. Dette var den største bragda til bulgarske klatrarar på den tida, og vert rekna som starten på den bulgarske fjellklatringa. Seinare vart andre fjellveggar i området òg klatra, og dei aller vanskelegaste vart først klatra på 1970-talet. Etter 1990 har ikkje fjellklatring i Bulgaria vore like populært som tidlegare, sjølv om det er fleire vanskelege granittveggar i området.
Lord's Island
Huset på øya forfall etter at jarlane hadde flytta og i dag står berre grunnmuren att. Stein frå huset vart ført inn til Keswick der det vart nytta som byggmaterialet i møtesalen der.
Den siste jarlen, James Radclyffe, vitja berre området ein gong. Han skaffa seg ein hær og tok jakobittane si side i 1714. Han vart derimot slått ved Preston og halshogd i 1716.
Looe Island
Looe Island, eller St George's Island og tidlegare St Michael's Island, er ei lita øy like utanfor byen Looe i Cornwall i England.
I følgje ei lokal segn kom Josef frå Arimatea i land her med Jesusbornet.
Historie
Folk har kome til øya sidan jernalderen. Ein har funne spor etter tidlege busetnader, mellom anna bitar av romerske amforaer og steinanker. . I mellomalderen vart det eit kapell og bustader her.
Seint i mellomalderen kom øya under Glastonbury abbedi. Det var ho fram til klostera vart nedlagde i 1536 og eigedomane kom under krona. På 1600- og 1700-talet vart øya nytta av smuglarar som prøvde å unngå tollskipa til styresmaktene i Plymouth og Falmouth. På 1900-talet var øya eigd og busett av to systrer, Babs og Evelyn Atkins, som skreiv to bøker om livet på øya. Då Babs døydde i 2004 vart øya testamentert til Cornwall Wildlife Trust.
Geografi
Øya har status som særleg vakkert naturområde og er eit fuglereservat. Ho er 91 hektar stor og har ein omkrins på kring 1,5 km. Det høgaste punktet på øya er 47 meter over havet. Øya er normalt tilgjengeleg med båt, men det går an å gå til øya ved fjøre.
Because of the Times
Because of the Times er det tredje studioalbumet frå Kings of Leon. Det vart utgjeve den 30. mars 2007 i Irland og Australia, 21. april 2007 i Storbritannia og 3. april 2007 i USA.
Spor
Alle songane er skrivne av Kings of Leon.
Aqua
Aqua (tidlegare Joyspeed) er ei dansk-norsk pop/dance gruppe.
Gruppa blei kjend over heile verda for songen «Barbie Girl» og har totalt seld rundt 28 millionar album og singlar. Dei song i pausen under Eurovision Song Contest 2001.
624 Hektor
624 Hektor er ein gresk jupitertrojan som ligg i L4-lagrangepunktet til Jupiter. Han har derfor nokonlunde same omløpstid og avstand til sola som denne planeten. Trojanen blei oppdaga den . februar [[1907 av August Kopff frå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg. Han er kalla opp etter Hektor frå gresk mytologi.
Irsk
Irsk (Gaeilge) er eit keltisk språk som vert tala og nytta på øya Irland. Det er det fremste offisielle språket i Republikken Irland, sjølv om eit stort fleirtal av folkesetnaden har engelsk som fyrstespråk. Irsk har fått ei formell godkjenning som minoritetsspråk i Nord-Irland. I Langfredagsavtala av 1998 aksepterte den britiske regjeringa irsk og ulsterskotsk som minoritetsspråk i provinsen. 13. juni 2005 vart det samrøystes vedteke at irsk vert eit offisielt språk i den europeiske unionen. Vedtaket fekk verknad frå 1. januar 2007.
Skriftspråk
Hovudartikkel: Irsk skriftspråk
Det irske skriftspråket går attende til klassisk irsk, frå perioden 1100-1600, sjølv om ei rettskrivingsreform på slutten av 1940-talet moderniserte skriftspråket noko, representerer det (på same måten som for engelsk) eit tidlegare språksteg. Det er stor avstand mellom skrift og tale, men det er likevel eit regelbunde samsvar mellom dei to.
Fonologi
Uttalen i irsk er regelrett etter skriftbiletet, men dette biletet er komplekst. Den fyrste konsonanten i ord kan endra kvalitet, sokalla mutasjonar. Palatalisering av konsonantar er meiningsberande, og kan vera ein del av bøyinga av orda. Somme ord som byrjar på vokalar, kan få førestilte konsonantar i visse høve.
Dette gjer at mange skrivne ord inneheld bokstavar som ikkje vert uttala, men berre indikerer endra uttale av andre bokstavar.
Mutasjonar
Det finst to slag mutasjonar, lenisjon (der konsonantar går til frikativar, t d går p til f (i denne samanhengen stava ph) og eklipse (der konsonanten vert stemd, t d går p til b (i denne samanhengen stava bp) eller vert nasale dersom dei er stemde, t d går f til v (i denne samanhengen stava bhf)). Ved eklipse får vokalar n føre seg.
Døme: tógann fear an t-airgead ó fhear eile (ein mann tek pengane frå ein annan mann, fear -> fhear). thóg an fear an t-airgeaid ón bhfear eile (mannen tok pengane frå den andre mannen, tógann -> thóg, fear -> bhfear).
Mutasjonar gjeld òg personnamn, t. d. i tiltaleform (vokativ) eller genitiv. Snakkar ein til Cáit vert det A Cháit!, uttalen endrar seg frå kait´ til xait´.
Palatalisering
Palatalisering er meiningsberande på irsk. T. d. uttalast beo (levande) og bó (ku) likt, med unntak av at b er palatal i beo og ikkje i bó. Palatalisering vert òg nytta som eit element i bøyinga av ord, då i siste konsonant. I skrift synest palatalisering av konsonantar ved at det står anten e eller i på begge sider av konsonanten, med enkelte unnatak i ofte brukte ord. Døme: fliuch(våt), genitiv hokjønn fliche. Endringa i uttalen er at ch i det fyrste tilfellet uttalast som i tysk Buch, og i det andre tilfellet som i norsk Kjetil.
Trykk
Trykket er i irsk på fyrste staving, bortsett frå i visse engelske lånord, og i ein del viktige tids- og stad-adverbial, som alle har trykk på andre staving: inniu 'i dag', inné 'i går', aréir 'i går kveld/i natt', amárach 'i morgon' osb.
Morfologi
Irsk morfologi, eller bøyingslære, ber preg av at det er eit indoeuropeisk språk. Substantiv vert bøygde i numerus og kasus, og verb for tal og person. Pronomenane vert ogso bøygde i tal og person. I tillegg vert substantiva delte inn i grupper etter genus, og adjektiv og determinativar vert bøygde i genus.
Substantivbøying
Substantiva er delte inn i to klasser etter grammatisk genus, feminin og maskulin. Begge har determinativen an (plural: na), men feminine substantiv blir lenisert etter determinativen.
Den irske kasusbøyinga er i ein oppløysingsfase. Nominativ, genitiv og vokativ er framleis levande, men dativ er nesten heilt forsvunne, og akkusativ skil seg berre med eit par ord frå nominativen.
Verbbøying
Irsk har ikkje infinitiv, i staden nyttar ein verbalsubstantiv. Oppslagsforma på ord i ordboka er difor imperativ, som alltid er det same som stamma av ordet.
Pronomenbøying
Personlege pronomen vert ikkje bøygde i kasus, men dei har tre ulike former, konjunktive, disjunktive og emfatiske former. Den forma av subjektet som kjem rett etter verbet vert kalla konjunktiv. Viss pronomenet ikkje er postverbalt subjekt, er det den disjunktive forma som vert brukt. Eit tredje sett av former er dei emfatiske formene, dei vert brukte der pronomenet har ekstra vekt. Pronomenet for andreperson eintal har t. d. desse formene: tú (konjunktiv), thú (disjunktiv) og t(h)usa (emfatisk).
Syntaks
Irsk er eit VSO-språk. Jf. dette dømet:
Adjektiva kjem etter substantivet dei står til, og til ein viss grad deltek dei i substantivet sine konsonantendringar, t.d. an fear mór «stor mann», éacht an fhir mhóir «den store mannenens resultat». Komparativ og superlativ har berre ei form, og tilhøyraren må ut i frå samanhengen finne rett form, : an fear mór "stor mann" fear is mó ná é" mann som er større enn han "an fear is mó "den største mannen".
Å vera
Irsk har to verb for å vera; is (kalla kopula) og bí. Kopula vert nytta til å definere eller karakterisere ting, medan bí (presens 1. person eintal tá) vert nytta til å skildre tilstandar og haldningar. Skilnaden vert mellom det permanente og det forbigåande. Døme: is bádóir an fear (er sjømann mannen = mannen er sjømann), tá an fear i mbád (er mannen i båt = mannen er i ein båt). Kopula kan òg brukast for å gje ekstra trykk til eit enkelt ord i ei setning: Chuaigh Seán go Doire inné (Seán drog til Derry i går) kan skrivast om til Is é Seán a chuaigh go Doire inné (Det var Seán som drog til Derry i går).
Ja og nei
Irsk manglar ord for ja og nei. I staden tek ein verbet i spørsmålet oppatt i nektande eller stadfestande form. Som «tag» finst is ea eller sea som eit slags «ja», men det er avhengig av konteksten.
Ytre språkhistorie
Carl Marstrander sin gamle påstand om at me ikkje veit noko om kva tid keltarane kom til Irland er framleis sann. Me veit heller ikkje kvar dei kom frå. Me veit berre at dei kom i ei rekkje med invasjonar og at dei truleg var etablert i Irland rundt 300 f.v.t, og at i tidleg kristen tid var Irland for det meste keltisk. Då romarriket spreidde seg over Europa vart keltisk kultur og språk assimilert i fastlands-Europa. Assimileringa var ikkje like sterk i Britannia. Romarane kom heller ikkje til norddelen av Britannia eller til Irland. Folkevandringstida førte til store endringar i irsk.
Som del av den romerske påverknaden vart Irland kristna og irsk tok opp latinske ord, særleg knytte til kyrkja og skrivekunsten. Då romarane trekte seg attende danna keltarane som hadde vore under romersk herredøme nye kongerike. Mange av desse forsvann igjen under press frå piktarar frå nord, keltarar frå Irland og anglarar og saksarar frå fastlandet. Berre walisarane og kornarane vart att. I sør førte presset over irskesjøen til emigrasjon frå Wales og Cornwall til Bretagne. I nord førte presset frå Dál Riata-kulturen i nord-austre Irland til at piktarane i Skottland etter kvart forsvann og irsk vart målet også der.
Den eldste boka som er delvis bevart, der heile teksten er på irsk, er Lebor na hUidre (Boka om den sandfarga kua). Ho vart truleg skriven i klosteret i Clonmacnoise på slutten av 1100-talet. Boka inneheld religiøse tekstar og tekstar frå tidleg irsk mytologi. Den første prenta boka på irsk vart til i 1564 i Edinburgh, og var ei omsetjing av Liturgy av John Knox, omsett av John Carswell, Biskop til Hebridane. Han skreiv ei språkform som var i bruk i Irland og i Skottland på denne tida, og han brukte det latinske alfabetet. I 1568 vart den første boka på irsk i Irland prenta; den var ein protestantisk 'katekisme', og han hadde ei rettskrivingslære og informasjon om irske lydar. Det var John Kearney, skattemeister ved St. Patrick's Cathedral, som skreiv katekismen. Skrifttypen som vart brukt var gælisk skrift.
Perioden 1100-1600 vert sedd på som den irske gullalderen, språket var dominerande i Irland og hadde ein rik litterær tradisjon. Frå og med 1600-talet knuste engelskmennene den irskspråklege overklassa og erstatta henne med engelskspråklege immigrantar. Det klassiske irske språkat var strengt normert. Etter 1600-talet vart irsk omtrent ikkje brukt i skrift i det heile, og då kulturnasjonalismen tok språket i bruk som skriftspråk att på slutten av 1800-talet, vart standardiseringa hindra av striden mellom dei ulike dialektformene. Også i dag er skilnaden mellom Ulster-dialektane og dei sørlege språkformene med og skapar variasjon i det normerte skriftspråket.
Sjølv om irsk ikkje vart skrive så mykje på 1700-talet, heldt det stillinga som talespråk blant det irske folket. Nedgangen for irsk som talespråk starta tidleg på 1800-talet, men han skaut fart med hungerskrisa på 1840-talet og den store utvandringa til USA, det var framfor alt dei irsk-språklege som drog. I Irland vart irsk sett på som eit teikn på fattigdom.
Irsk språkpolitikk i republikken Irland
Då Irland vart fri frå Storbritannia, var det eit mål for republikken å gje det irske språket attende den gamle statusen sin på øya. Irsk vart gjort til offisielt språk, og det vart laga eit skulesystem der alle fekk opplæring i irsk.
Gaeltachtaí
I Republikken Irland er nokre område definert som gaeltachtaí (eintal gaeltacht). Dette er område der irsk framleis vert tala av ein stor del av folkesetnaden. Ein viss del av dei har irsk som fyrste språk. Dei viktigaste områda ligg i Connemara, inkludert Aranøyane i Galway, på vestkysten av Donegal og på Dinglehalvøya i Kerry. Det finst òg mindre slike område andre stader i landet.
I desse områda er det gjort spesielle tiltak for å halda på og fremja det irske språket. Mellom anna er mange skilt einspråklege på irsk. Elles i landet blir det nytta tospråklege eller einspråklege engelske skilt. Medan det elles i landet vert undervist i irsk som andrespråk (og i praksis ofte som framandspråk), er irsk normalt undervisningsspråk i alle fag i gaeltachtaí.
Indre språkhistorie
Eit omtrentleg oversyn over periode-inndelinga i irsk ser slik ut:
Gamalirsk og moderne irsk skil seg frå kvarandre m.a. ved at gamalirsk hadde tre genus, medan moderne irsk berre har to.
Restitusjon i folkloristikk
Ei restitusjon (av latin: Restitutio- setja noko saman att) er eit faguttrykk som er nytta i folkeminneforskinga. Metoden vart særleg nytta i den tidlege fasen, men er ikkje så vanleg i dag.
Restitusjonsarbeidet sprang ut or tanken på at det skulle finnast ei "opphavleg form", som dei andre berre var variantar av - eit syn som var vanleg i nasjonalromantikken. Forskinga skulle finne denne forma.
Restitusjon av Draumkvedet
Nyare forsking har freista på å halde dei ulike formene frå kvarandre, og kvedarar har vald å syngje dei etter dei ulike kjeldene.
Storelva
Storelva er ei elv i Drammensvassdraget. Elvestrekninga startar der Ådalselva (del av Begna) og Randselva renn saman, like nedanfor Hønefossen i Hønefoss, i Ringerike kommune.
Lysåa
Lysåa er ei lita elv i Ringerike kommune. Elva startar ved utløpet av Nedre Kollsjø (som er oppdemd) i Strømsoddbygda, nord for Sokna i Soknedalen. Lysåa renn ned til Sognevannets nordaustbredde.
Storelva
Storelva renn ut i Tyrifjorden, via nordenden av Nordfjorden, mellom det internasjonalt viktige våtmarksområdet Averøya naturreservat (ramsarområde) i Ringerike og Onsakervika (som har ein stor campingplass og sandstrand med flotte høve for bading) på Røyse i Hole kommune.
Langs elvestrekninga mellom Hønefoss og Tyrifjorden finn ein òg dei internasjonalt viktige våtmarksområda Synneren naturreservat, Lamyra naturreservat og Juveren naturreservat, som alle er såkalla kroksjøar (meanderar) og er verna som ramsarområde.
Nord i Nordfjorden renn òg Sogna ut. Ved utløpet finn ein Karlsrudtangen naturreservat, nok eit internasjonalt viktig våtmarksområde som er freda som ramsarområde. Mellom Karlsrudtangen og Averøya ligg Røssholmstranden, ei stor sandstrand som er ein populær badestad sommarstid.
Båttrafikk på elva
Storelva er no gjort framkommeleg for lystbåtar frå utløpet i Tyrifjorden og opp til Hønefossen, der det ved Bilthuggertangen på Nordsiden vert bygd eit nytt bryggeanlegg - Glatved Brygge. Strekninga utgjer om lag 16 km og hele båtleia er merka. Brygga ligg i nær tilknyting til Riddergården og plassen der tidlegare Glatvedts Hotel låg. Dette området vert nytta til konsertar, teater og andre festlege arrangement om sommaren. Brygga ligg òg i gangavstand frå Hønefoss sentrum.
Sogna
Sogna er ei lita elv som startar ved utløpet av innsjøen Sognevannet i Strømsoddbygda, øvst i Soknedalen i Ringerike kommune. I dag er vassføringa liten og ikkje regulert, men i tidlegare tider var Soknavassdraget viktig for tømmerfløytinga, som lokalt vert kalla «brøtning».
Strømsoddbygdvassdraget omfattar ei rekke småvatn og dei mindre elvane Buvasselva (elvestrekninga mellom Buvatnet og Frisvatnet), Frisvasselva, Sandvasselva (elvestrekninga mellom Sandvannet og der elva møter Frisvasselva), Strømsoddelva (oppstår der Frisvasselva og Sandvasselva renn i hop og renn ut nord i Sognevannet) og Kollsjøvassdraget (vass- og elvestrekningene frå Blankvann ned til Sognevannet).
Badeplassar
Sogna er sommerstid ei svært populær badeelv, der det på godværsdagar gjerne yrer av liv langs elvebreidda. Den kanskje mest populære badeplassen er Heiern (òg kalla Heiernstranda lokalt), om lag 6 km frå Hønefoss langs riksveg 7 mot Hallingdal, men det er òg ei rekke andre badeplassar langs elva. I så måte finst det ein flott badeplass ved både Tranby, Kvernvollen på Veme og ved Sørgefoss (den siste langs Sandakerveien mellom Sandaker bru og Ask).
Fjærlandstunnelen
Fjærlandstunnelen er ein tunnel på riksveg 5 i Jølster og Sogndal kommunar i Sogn og Fjordane. Tunnelen går mellom Lunde i Jølster og Bøyadalen i Sogndal, og er 6397 meter lang.
Det er ikkje tillate for fotgjengarar og syklistar å ferdast i Fjærlandstunnelen.
Randselva
Randselva er i dag spesielt kjent for den lokale stamma av storaure, der det er spesielt populært å fiske med stong på strekninga mellom Viulfossen og Hvalsmoen. I dette området driv òg den lokale sportsfiskerforeininga stamfiske kvar haust, for å sikre stammen for framtida. Elverekorden på stong er på omkring 13 kg.
Saltstraumbrua
Saltstraumbrua er ei fritt frambygg-bru som kryssar Saltstraumen mellom Knaplundøya og Straumøya i Bodø kommune i Nordland. Brua er 768 meter lang, lengste spenn er 160 meter og seglingshøgda er 41 meter. Brua har ti spenn. Ho vart opna 1978 og er ein del av Fylkesveg 17.
Brua er teikna av landskapsarkitekt Hindhamar Sundt Thomassen A/S og Ing. A. Aas-Jakobsen A/S. Bygget og arkitektane vart heidra med Betongtavlen i 1985.
Riksantikvaren freda brua 17. april 2008.
Mesopotamia i Oxford
Mesopotamia er ei smal øy (700 meter lang og 27 meter brei) i University Parks i Oxford i England. Ho ligg mellom den øvre og nedre delen av River Cherwell. Namnet Mesopotamia tyder på gresk «mellom elvar» og vart opphavleg nytta om området mellom elvane Tigris og Eufrat i dagens Irak.
Landområdet vart kjøpt av University of Oxford då universitetsparken vart utvida mellom 1860 og 1865.
Domesday Book har registrert ei vassmølle på denne staden fram til 1825.
Brigach
Brigach er ei elv i Baden-Württemberg sør i Tyskland, og er den kortaste av to elvar som dannar Donau. Brigach har sitt utspring i ei høgd 925 meter over havet i St. Georgen i Schwarzwald. Av byar langs Brigach finn ein Villingen-Schwenningen og etter 43 km renn ho i hop med Breg i Donaueschingen og dannar Donau.
My Kind of Lady
«My Kind of Lady» var den andre singelen frå Supertramp-albumet …Famous Last Words… frå 1982. Songen er ein mellomrask kjærleiksballade. Han nådde 16. plassen på den amerikanske Billboard Adult Contemporary-lista og 31. plassen på poplista. Solo- og korvokal var sungen av Davies.
Songen er oppført som skriven av både Rick Davies og Roger Hodgson, men som plateomslaget òg indikerer, så var det Davies som i røynda skreiv songen. På liknande vis som John Lennon og Paul McCartney og Mick Jagger og Keith Richards, delte Davies og Hodgson all låtskrivarkreditering frå 1974 til 1983.
Songen var den siste singelen bandet gav ut med Hodgson i bandet.
Lomma i Buskerud
Lomma er ei elv som startar på Krokskogen i Hole kommune, der Lille Lomma (òg kalla Vesle Lomma) møter Store Lomma.
Idlidlja
Idlidlja (russisk Ostrov Idlidlja) er ei lita øy i Tsjuktsjarhavet i Russland. Ho ligg nær kyste, berre 2 km utanfor Tsjukotkahalvøya.
Øya er berre 1 km lang og det ligg ein liten tsjuktsjisk landsby ved kysten nær øya kalla Nesjkan.
Historie
I oktober 2004 var det eit alvorleg oljeutslepp ved øya og om lag 700 fuglar døydde. Miljøkatastrofen råka heile kysten mellom Nesjkanhalvøya og Idlidja.
Çumra
Çumra er ein by og distrikt provinsen Konya i Sentral-Anatolia i Tyrkia. Han har kring 30 000 innbyggjarar, medan distriktet har litt over 100 000 innbyggjarar.
Rudselva
Rudselva eller Rudsvassdraget er ei lita elv i Ringerike kommune. Elva renn gjennom Brekkebygda, nordvest for Sokna i Soknedalen, og har utløp nord i Torevannet ved Sokna.
Rudsvassdraget, som i sør òg omfattar Torevannet og Verkenselva til denne renn ut i Sogna ved Sokna, renn gjennom fleire mindre innsjøar, som Langvannet og Breivannet, samt Setertjern, Nordtjern og Vettertjern, samt småelvane mellom, frå og med Gjuvdammen.
Hn/Tunga
Tunga er den store muskelsamlingi i munngolvet som handsamar maten til tyggjing og svelgjing. Ho er dessutan eit av smaksorgani; mykje av tungeyta er tekt med smakslaukar. Tunga er viktug i taleframburden, jamfør nemningi tungemål.
Hookerøya
Hookerøya (russisk остров Гукера; Ostrov Gukera) er ei av dei viktigaste øyane i Frans Josefs land i Russland. Ho ligg sentralt i øygruppa ved og er ein del av Arkhangelsk oblast.
Det høgaste punktet på øya er 576 meter over havet.
Nordvest på øya ligg Kapp Alberta Markgama, kalla opp etter Sir Albert Hastings Markham, i nordaust ligg Kapp Ljuis Pul, i vest ligg Kapp Dandy og i sørvest ligg Kapp Ugolnij. Det sørlegaste neset heiter Kapp Sesil Kharmswort.
På vestsida av Hookerøya er det ei bukt i eit isfritt område kalla Tikhajabukta. Her held ein stor fuglekoloni til ved Skala Rubini (Скала Рубини, Rubiniklippa,, ein spektakulær klippeformasjon på Hookerøya.
Det renn ei elv i det isfrie området av øya kalla Helenaelva.
Hookerøya er kalla opp etter den britiske naturalisten sir Joseph Dalton Hooker som reiste med James Clark Ross sin ekspedisjonar på skipa «Erebus» og «Terror» til Antarktis i 1839.
Det er funne restar av ein plesiosaur (Peloneustes philarchus) på Hookerøya. Ein har òg funne gevir frå reinsdyr, som tyder på at dei beita her opp til om lag 1300 år sidan i ein periode med varmare klima.
Historie
Tikhajabukta var ein stor base for mange polekspedisjonar det låg ein vêrstasjon her frå 1929 til 1963. Det er ei anna bukt sør på øya kalla Zaliv Makarova og ei anna i aust kalla Ledn. Elenij.
Øya vart vitja av luftskipet Graf Zeppelin i juli 1931 under eit karleggingstokt frå lufta. Frå 1941 til 1945 under den andre verdskrigen var mannskapet på øya stranda her. I dag står to moderne bygningar og ein gravplass på øya.
324 Bamberga
324 Bamberga er den 16. største asteroiden i hovudasteroidebeltet.
Han blei oppdaga av Johann Palisa 25. februar 1892 i Wien. ... | førre asteroide| 324 Bamberga| neste asteroide| ...
USA
USA (engelsk United States of America eller USA) eller Sambandsstatane er ein føderal republikk (forbundsrepublikk) som ligg i Nord-Amerika. Landet er det tredje mest folkerike i verda og blir rekna som den einaste gjenverande supermakta i dag.
Namn
Landet har tradisjonelt og mindre formelt vert kalla «Statane», «Junaiten» eller «Unaiten».
I USA blir gjerne forkortinga «US» bruka, til dømes i namnet US Army, Den amerikanske hæren. På norsk kan ein bruka «amerikansk» eller «USA-amerikansk» som adjektiv knytt til landet.
Historie
USA oppstod som stat da 12 små britiske koloniar på den nordamerikanske austkysten sør for Canada gjorde opprør mot det britiske styret, erklærte seg sjølvstendige og oppretta ein føderal stat med 13 delstatar. Sjølvstendeerklæringa blei vedteken den 4. juli 1776, og er berømt for innleiinga «alle menneske er fødde likeverdige», som leia vidare til grunngjevinga for opprøret: At det engelske monarkiet var blitt despotisk, og hadde mist retten til å styra over dei amerikanske koloniane. Likeverdsprinsippet og retten til ein stat som er til for å beskytte rettane til innbyggjarane var viktige amerikanske prinsipp som inspirerte resten av verda. Thomas Jefferson vert rekna som «far» til sjølvstendeerklæringa, som han forfatta saman med Benjamin Franklin.
I ettertid vart ikkje alle prinsippa i sjølvstendeerklæringa etterlevde i like stor grad, ettersom USA i åra som følgde heldt fram med å forfølgja indianarar. Det var ikkje forbode å halde slavar og kvinner hadde ikkje røysterett.
Etter starten av sjølvstendekrigen
Sjølvstendeeklæringa vart følgd av ein sju år lang væpna konflikt mellom den revolusjonære amerikanske hæren og britiske styrkar. Dette var Sjølvstendekrigen, eller Den amerikanske revolusjonen. Begge nemningane blir brukte.
I 1783 godkjende Storbritannia den nye staten Flagget til USA fekk 13 striper og 13 stjerner, etter talet på delstatar (no: 50 statar, 50 stjerner). Fargane var raudt, kvitt og blått som i det britiske flagget. Dei fleste av dei 3-4 millionar kvite innbyggjarane i landet kom jo frå Storbritannia.
I 1788 vart den føderale grunnlova vedteken. Året etter vart George Washington vald til USAs fyrste president. I 1800 vann Thomas Jefferson presidentvalet mot sitjande president John Adams. Dette var fyrste gong i historia at makta over ein stat vart flytta frå eit parti til eit anna gjennom eit demokratisk val. Jefferson var demokratisk republikanar medan Adams var føderalist.
Fritt land
I løpet av 1800-talet ekspanderte USA veldig, både i areal og folketal. Indianarane vart drepne eller fortrengde, store område vart tekne frå Mexico, og millionar av innvandrarar i hovudsak frå Europa folkesette landet og fylte dei nye storbyane i nord, der industrien voks fram. Den største territorielle ekspansjonen kom likevel gjennom the Louisiana Purchase, der USA kjøpte dei franske koloniane i Nord-Amerika for 60 millionar franc. Dette området var på 2,14 millionar kvadratkilometer og kjøpet skjedde i 1803. The Louisiana Purchase tilsvarer 22,3 prosent av dagens USA.
I 1830 vedtok Kongressen Indian Removal Act etter framlegg frå president Andrew Jackson. Denne lova gjekk ut på at alle indianarar aust for Mississippielva skulle tvangsflyttast vestover. Jackson argumenterte med sikkerheitspolitiske omsyn for dette tiltaket. Lova fekk sterk støtte frå kongressmedlemmar frå sørstatane, som såg dette som ein moglegheit for å legge nye landområde i vest under USA sin kontroll. Senator Theodore Frelinghuysen og kongressmedlem David Crockett var saman med fleire religiøse grupper, mellom anna Jehovas Vitner, sterke motstandarar av lova.
Indianarane valde å forfølgje lova rettsleg, og vann fram i den føderale høgsterett, men trass i det valde likevell dei aller fleste indianarane å flytte, fordi det var uråd for dei å leve i fred i aust.
Borgarkrigen
Motsetninga mellom det industrialiserande nord og det plantasjebaserte jordbruket i sør auka stadig. Det gjaldt særleg spørsmålet om toll og slaveri. Nord ville ha vernetoll mot britisk industri, eksportjordbruket i sør ville ha frihandel og billige britiske industrivarer.
Sørstatane vart dominerte av det Demokratiske partiet. Dei meinte at spørsmålet om slaveri skulle avgjerast av kvar einskild stat. Det Republikanske partiet vart skipa i 1854 og vart raskt dominerande i nord. Det ville ha eit forbod mot slaveri i den føderale grunnlova. Ved presidentvalet i 1860 vann Republikanarane for fyrste gong, og Abraham Lincoln vart president. I månadane etter presidentvalet vart det klarare og klarare at det gjekk mot borgarkrig. Ein månad før Lincoln vart innsett som president braut 11 sørstatar ut og danna Amerikas Konfødererte Statar, eller rett og slett Konføderasjonen. Dette hadde dei rett til etter Grunnlova, som sa at det var ein friviljug union, sa dei. President Lincoln godtok det ikkje, og ein månad etter at han vart innsett som president braut den amerikanske borgarkrigen ut då styrkar frå Konføderasjonen gjekk til åtak på Fort Sumter i delstaten South Carolina.
I 1863 signerte Abraham Lincoln Frigjeringserklæringa. Den erklæringa frigjorde slavane i dei områda som nordstatane, eller Unionen, erobra frå Konføderasjonen. I november same året heldt han si kjende Gettysburg Address. Dette var ein tale han heldt på slagmarka der slaget ved Gettysburg hadde stått i juli same år. Ved presidentvalet i 1864 gjekk republikanarane saman med den delen av det Demokratiske partiet som støtta borgarkrigen saman i Unionspartiet. Unionspartiet vann valet og krigen fekk halde fram. Dette var det einaste valet Unionspartiet stilte i. Demokraten Andrew Johnson vart vald til visepresident.
Den 14. april 1865 vart Abraham Lincoln skoten under ei teaterframsyning i Washington, D.C. av sørstatssympatisøren John Wilkes Booth. På dette tidspunktet var utfallet av krigen allereie avgjort, og Lincoln vart ein martyr for frigjeringskampen for slavane. I desember same år vart òg eit forbod mot slaveri lagt til den føderale grunnlova.
Den amerikanske borgarkrigen gjaldt mange ting. I botnen låg dei økonomiske motsetnadene mellom nord og sør og det moralske aspektet ved slaveri. Desse motsetnadene vart forsterka av at økonomien i dei sørlege statane var baserte på slaveri medan motstanden mot dette var sterk i nordstatane.
Gjenoppbygging og industrialisering
Borgarkrigen var USA si største krise nokon gong, og den mest blodige krigen dei har vore med i, med minst 600.000 døde. Etter at sørstatane var blitt haldne tilbake i unionen med vald, heldt USA sin ekspansjon fram vestover og frå vestkysten og innover, til dei siste frie indianarane var drepne eller plasserte i småe «reservat».
Etter at konføderasjonen hadde lidd nederlag i borgarkrigen vart Ku Klux Klan danna. Dette var ein organisasjon som terroriserte frigjorde slavar i sør. Andrew Johnson, som vart president etter drapet på Abraham Lincoln makta ikkje å hamle opp med klanen og vart slått i presidentvalet i 1868 av borgarkrigshelten Ulysses Grant. Grant sat føderale styrkar inn mot Ku Klux Klan og klarte å marginalisere dei.
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
Rundt hundreårsskiftet ekspanderte USA vidare, ved å skaffe seg kontroll over tidlegare spanske koloniar som Cuba og Filippinane. Heile Latin-Amerika blei sett på som USA sitt «interesseområde», og USA har sidan gjort ei mengd militære intervensjonar og andre meir indirekte innblandingar i Latin-Amerika. Masseinnvandringa til landet heldt fram til første verdskrigen tok til, men etter den blei det innført strenge kvotar for å hindre vidare innvandring av uønskte folkegrupper som jødar og italienarar. Heile tida sidan starten var den økonomisk, kulturelt og politisk dominerande gruppa i USA dei såkalla WASPane, White Anglo-Saxon Protestants, altså protestantar med britisk opphav. Alle US-amerikanske presidentar til dato har vore menn med slikt opphav, unnateke John F. Kennedy, som var av irsk-katolsk opphav.
Som følgje av kapitaltørka trekte finansinstitusjonar i USA attende låna dei hadde gjeve til europeiske land i gjenoppbyggingsfasen etter 1. verdskrigen. Dette førte til at kapitaltørka spreidde seg til Europa, og ein verdsomspennande depresjon var eit faktum. Eit av landa som vart hardt råka var Tyskland. Depresjonen var ei ulukke for middelklassa som etter børskrakket støtta opp om nazismen og Adolf Hitler.
USA sjølv var og hardt råka av den økonomiske krisa. I tillegg til den økonomiske krisa og arbeidsløysa kom ei økologisk krise: Mange bønder vart råka av «The Dust Bowl», da matjorda bles vekk etter altfor hard utnytting. Støvstormar var eit vanleg syn på landsbygda i USA under depresjonen.
Impuls i fysikk
Impuls eller kraftstøyt er i fysikk kraft gonger den tida krafta verkar. Lekamen som krafta verkar på får ved kraftstøyten ei forandring i rørslemengda si. Forandringa i rørslemengd er ofte misvisande vorte kalla impuls.
I elektrisitetslæra brukast iblant impuls i tydinga kortvarig straumstøyt (straumimpuls), men som regel brukar ein heller nemninga puls i denne samanhengen.
USA
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
Sitjande president Herbert Hoover (R) tapte presidentvalet i 1932 for demokraten Franklin Delano Roosevelt. Roosevelt lanserte eit program mot depresjonen som han kalla for New Deal. Dette var eit todelt program der den eine delen gjekk ut på å få hjula i økonomien i gang igjen. Den andre delen gjekk ut på å yte støtte til folk som mista livsgrunnlaget på grunn av depresjonen.
Impuls i fysikk
Formel
der
USA
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
New Deal var inspirert av den britiske økonomen John Maynard Keynes sine teoriar om ein blandingsøkonomi. Verkemidla for å få fart på økonomien igjen gjekk ut på at staten skulle ta ein langt meir aktiv del i økonomien enn tidlegare. Ein sentral del av New Deal var Work Progress Administration. Det var eit program som vart sett i gang for å investere i vegar, demningar og offentlege bygg, der arbeidsledige fekk jobbe deltid mot det som vart rekna for å vere normal timeløn i området. Det blei også sett i gang landbruksreformer, som m.a. gjekk ut på å betale bønder for å redusere arealet dei dreiv på for å få opp prisane på landbruksvarer slik at lønnsemda i landbruket skulle auke.
Impuls i fysikk
Formel
Viss F er konstant, vert dette redusert til \vec{I} som er lik produktet av krafta \vec{F} og tida t
USA
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
I tillegg vart Social Security skipa som var ei ordning som skulle gje økonomiske ytingar til alderspensjonistar og arbeidslause.
Impuls i fysikk
Formel
Eininga for impuls er newtonsekund, Ns.
USA
Supermakt, fyrste verdskrigen og depresjonen
Roosevelt sine støttespelarar fekk namnet New Deal-koallisjonen. Den bestod i hovudsak av politikarar frå Demokratane, fagforeiningsfolk, bønder, intellektuelle og etniske og religiøse minoritetar. Denne koalisjonen hadde makta i USA fram til Richard Nixon blei vald til president i 1968.
Impuls i fysikk
Formel
Siden tida t er ein positiv skalar, vil impulsen ha same retninga som krafta.
Niers
Niers er ei elv i Tyskland og Nederland, og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Ho har sitt utspring nær Erkelenz, sør for Mönchengladbach, i Nordrhein-Westfalen i Tyskland. Niers renn gjennom Mönchengladbach, Viersen, Wachtendonk, Geldern og Goch før ho munnar ut i Maas like over grensa til Nederland ved Gennep. Den totale lengda hennar er 116 km, der 8 km er i Nederland.
Musala
Musala (bulgarsk Мусала) er den høgaste fjelltoppen i Bulgaria og på heile Balkan med ei høgd på 2 925 meter.
Impuls i fysikk
Impulslova
Ein lekam med masse m blir påverka av ein konstant kraft F_{res} i tida t. Startfarten er v_0 og sluttfarten er v.
Musala
Namnet kjem frå Mus Allah, «fjellet til Allah», og vart namngjeve då Bulgaria var ein del av Det ottomanske riket. Det gamle namnet på fjellet var Tangra.
Impuls i fysikk
Impulslova
Akselerasjonen blir