cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Notre-Dame de Chartres
Ikkje berre Chatreskatedralen, men fleire av dei store mellomalderkatedralane i Frankrike, mellom anna i Tours, var valfartskyrkjer langs pilegrimsvegane til den spanske katedralen Santiago de Compostela, som etter tradisjonen er bygd over grava til apostelen Jakob den eldre. Han vart halshogd i Jerusalem, slik det går fram av kapittel 12, vers 2 i Apostelgjerningane i Det nye testamentet, men legender gjer greie for korleis det hadde seg at liket til slutt vart gravlagd i denne spanske byen, som har fått namnet Santiago etter Sankt Jakob. Avrettinga av Jakob skal ha skjedd i påska i året 44.
Forhistoria
Notre-Dame de Chartres ligg på ein gamal kyrkjestad. Den første kyrkja, cathédrale d'Aventin, namngjeve etter den første biskopen i byen, vart reist på midten av trehundretalet, truleg ved foten av den gallo-romanske muren kring byen. Kyrkja vart brent ned i 743 eller 753 av dei visigotiske troppane til hertugen av Aquitaine, Hunald, under ei plyndring av byen. Den nye kyrkja som deretter vart bygd, vart øydelagt av vikingar 12 juni 858 og erstatta av ei større kyrkje som biskop Gislebert fekk bygd. Av denne kyrkja står martyriet framleis att, vanlegvis kalla chapelle Saint-Lubin.
I 876 gav kong Charles le Chauve (Karl den skallete), barnebarn av Charlemagne (Karl I den store) ein særs heilag relikvie til Chartreskatedralen, Voile de La Vierge eller Sainte Tunique («Jomfru Marias slør» eller «heilage kjortel»), og dette gjorde katerdralen til ein Mariaheilagdom av fremste klasse. Sløret eller kjortelen er ifølgje tradisjonen den klednaden som jomfru Maria hadde på seg då ho mottok bodskapen om å verte mor til Guds son. Eit stykkje av plagget er framleis i katedralen, og vert synt fram i eit av kapella. Etter ei ekspertvurdering frå 1927 kan klednaden skrive seg frå dei første hundreåra av vår tidsrekning, laga av silke som har hatt høgt verde i si tid. Under den franske revolusjonen vart relikvien kutta opp og seld stykkevis.
Katedralen som biskop Gislebert fekk bygd, den tredje katedralen på staden, vart brent ned 5. august 962 i ein krig. Ein fjerde katedral vart reist, men øydelagt av brann 7. og 8. september 1020. Denne gongen var brannen eit uhell, ikkje skadeverk og herjing. På ruinane reiste biskop Fulbert, ein katedral i romansk stil. Han skreiv til fleire kongar for å få finansiert byggverket, og fekk godt med midlar. Arbeidet byrja med krypten, som den dag i dag er den største i Frankrike; ein omgang vart laga ikring martyriet chapelle Saint-Lubin, og slik gjekk det til at dei opphavlege fem vindauga i chapelle Saint-Lubin vart gjenmura. Denne nedre kyrkja vart bygd i åra 1020 – 1024 slik ho framleis står i dag. Heile katedralen, som vart 108 meter lang og 34 meter brei, var ferdig til å kunne vigslast 17. oktober 1037. Biskop Fulbert var då avliden, i 1029, og vart deretter heilagkåra som Saint Fulbert.
Den noverande katedralen
Byen Chartres vart nesten fullstendig øydelagt av brann 5. september 1134. Men den romanske katedralen til biskop Fulbert gjekk fri, sjølv om det er truleg at fasadane kan ha vorte skada. Bybrannen gjorde det i alle høve mogleg å gå i gang med nye byggjearbeid, for brannen hadde frigjort areal framfor skipet på katedralen. I åra 1142 til om lag 1150 vart desse areala nytta til å setje opp den vestfasaden som katedralen framleis har. Arbeidet med å reise det nordre tårnet (omtalt som «clocher neuf», det nye kyrkjetårnet) tok til på denne tida. Tårnet fekk til å byrje med berre to etasjar, med spir av tre tekka med bly, og stod slik fram til 1506. Den rikt skulpterte kongeportalen (portail royal) kom òg til i tida frå 1142 til om lag 1150. Arbeidet med den søndre tårnet (som i vår tid vert omtalt som «clocher vieux», gamletårnet) byrja i 1145, og det stod ferdig i full høgd, med spir og det heile, om lag 1160.
Men 11. juni 1194 brann det att i katedralen. Berre kryptane og vestfasaden med dei to tårna kom frå det utan nemnande skade. Difor kunne kryptane, vestfasaden med tårna, portalen og dei tre vindauga over portalen med glasmåleria l'Arbre de Jessé (Isai-treet/Esaiastreet, «Jesu stamtre»), La Vie du Christ (Kristi liv) og La Passion (Kristi liding), nyttast i den nye katedralen som vart bygd på branntomta, og som er den same som står der den dag i dag. Jamvel eit av dei andre glasmåleria i kyrkja vart berga frå flammene, Notre-Dame de la Belle-Verrière, og kom på plass i den nye katedralen (fleire felt med englar etc. vart føya til).
Relikvien Voile de la Vierge var lukkelegvis brakt til ein trygg stad, chapelle de Saint Lubin, og kom soleis ikkje til skade i storbrannen. Då brannen raste, trudde ein at relikvien hadde gått tapt, og attfinninga vart difor tolka som bodskap frå Maria om at ho ynskte seg ein større katedral for relikvien sin. Kan hende har dette vore årsaka til iveren og entusiasmen for å få reist den nye katedralen så snøgt som det vart gjort. Det viktigaste byggjearbeidet var fullført og katedralen teke i bruk av presteskapet i åra 1220 – 1225. I 1240 var nye glasmåleri allereie på plass, og kyrkja vart høgtideleg innvigd i 1260.
Byggjearbeidet på Chatreskatedralen (og andre mellomalderkyrkjer) stod spesialiserte arbeidarar for, kalla compagnons og samla i sokalla brorskap (confréries eller fraternités), som fekk oppgjerd etter akkordprinsippet. Dei hogg ofte identifikasjonsmerka eller signaturene sine («steinhoggarmerke») inn i steinblokkene i murverket.
Vesttårna
Dei to særs ulike vesttårna gjer det lett å kjenne att Notre-Dame de Chartres, og skilje denne katedralen frå andre gotiske mellomalderkyrkjer. Det søndre av tårna står med si heilskaplege stilistiske arkitektoniske utforming under det høge og særs enkle spiret i markant kontrast til det nordre tårnet med sine små vindauga mellom tunge støttepillarar i det nedste partiet, påverka av den romanske tradisjonen, og det øvre partiet i 1500-tals lettare gotiske stil, gothique flamboyant. Det søndre tårnet er 105 meter høgt, det nordre 115 meter.
Portalane
Vestportalen, eller Portail Royal (kongeportalen), som altså skriv seg frå den katedralen som brann i 1194, stod truleg ferdig om lag på midten av 1100-talet. Portalen er eigentleg eit kompleks av tre portalar, og gjev tilgang til midtskipet i katedralen. Dei er pryda med skulpturar etter eit program som går ut på at den høgre representerer Jesu inngang i den jordiske verda ved å verte knytt til Jomfru Maria, medan den venstre representerer Jesu utfart frå denne verda, himmelfarten. Den midtre av desse tre portalane gjeld Jesu maktutøving som domar på den siste dagen. På kapitela på portalsøylene er Jesu jordiske liv mellom fødsel og himmelfart skildra, basert både på Det nye testamentet og dei apokryfe evangelia, og byrjar allereie med Joakim og Anna, Marias far og mor, tek med alle dei sentrale hendingane, og vert avslutta med Jesu himmelfart. Serien med desse scenene tek til på venstresida av sentralportalen og held fram mot det nordre tårnet, medan resten av skildringa går frå høgre sida av sentralportalen og fram mot det søndre tårnet. Men framstillinga kan i nokre høve avvike frå det kronologisk rette, truleg av di portalen har vore demontert og sett opp på nytt i si tid. Til saman er det ikkje mindre enn to hundre små og store statuar i dette portalkomplekset.
Nordportalen, som gjev tilgang til nordenda av tverrskipet, er likeeins eit kompleks av tre portalar. Denne portalen er frå byrjinga av 1200-talet, og var då enklare enn no, resten har kome til seinare og kravde inngrep i vesentlege konstruksjonselement. Skulpturane knyter seg til forteljingane i Det gamle testamentet og lovprisar Jomfru Maria med ei stor mengd skulpturar som representerer dei patriarkane og profetane som stod fremst med omsyn til å preike om Jesu komme, der Sankt Peter står for sambandet mellom Det gamle og Det nye testamentet. På sentralportalen er Jomfru Maria i armane på mora, Anna, framstilt. I kvelvbogane er verdssoga skildra, heilt frå skapinga og syndefallet fram til Marias himmelfart, mottaking av sonen sin i himmelen, der ho sit ved sida av han og vert velsigna av han. Dette er soleis først og fremst ein Mariaportal.
Sørportalen, som gjev tilgang til sørenden av tverrskipet, er òg ei gruppe av tre portalar som opphavleg har vore enklare utforma. Tema for motivkrinsen på portalen er Jesus og heile kyrkja hans, han har apostlane, martyrar og skriftefedre kring seg; Jesus er framstilt på sentralportalen ståande som himmelsk lærarmeister med boka i venstrehanda og høgre handa løfta til ei gest som krev merksemd og gjev velsigning.
Utvendige og innvendige skulpturar
I tillegg til portalskulpturane er katedralen utstyrt både utvendig og innvendig med ei mengd relieff og skulpturar som alle har si soge å fortelje.
Glasmåleria
Katedralen har 176 vindauge med glasmåleri, tre av dei er rosevindauge, eit i vestfasaden med ei ljosopning med tverrmål på 12 meter og som tema domen som skal seiast på den siste dagen, eit over sørportalen med tverrmål på 10,56 meter og tema frå Apokalypsen, og eit over nordportalen på 10,15 meter med lovprising av jomfru Maria som tema. Under rosevindauget er det fem glasmåleri, med ei monumental Sankta Maria med sonen på fanget avbilda i det midtre Glasmåleria i dei andre fire er noko for seg sjølv, då dei syner dei fire evangelistane som rir på akslane til kvar sin gamaltestamentlege profet, slik små barn rir på akslane til vaksne. Profeten Jesaja ber i det eine av glasmåleria på evangelisten Matteus, og Jeremia ber på evangelisten Lukas i glasmåleriet attmed dette. Esekiel ber på evangelisten Johannes og Daniel ber på evangelisten Markus i dei to andre glasmåleria. Evangelistane ridande på profetane skal symbolisere kontinuiteten mellom Det gamle og Det nye testamentet, men er i fransk samanheng ein underleg og eineståande måte å framstille dette på. Det er rekna med at påverknad frå Roma kan ha hatt sitt å seie. I katedralen i Bamberg i Tyskland er det skulpturar som uttrykker den same bodskapen på tilsvarande vis.
Det midtre av glasmåleria tek for seg Kristi liv frå og med han vart konsipert ved den bodskapen som Maria mottok av engelen om å verte mor for han, til inntoget hans i Jerusalem. Dei mange scenene i dette glasmåleriet skildrar mellom anna Mara og engelen, båe ståande; Maria på vitjing hjå Elisabeth, som vart mor til døyparen Johannes; Jesu fødsel; bodskapen til gjetarane; møtet mellom Herodes og dei tre vise mennene; tilbedinga av den nyfødde; Marias rituelle reinsking etter fødselen; bornedrapa illustrert mellom anna med ei knelande, sørgjande mor som varsamt held handa si over det fredfylte, døde barnet sitt; den heilage familiens flukt til Egypt, hendingane på ferda, og heimkomsten etter opphaldet. Øvst i glasmåleriet er Maria framstilt saman med to englar.
Jesu liding og oppstode er temaet for det søndre av desse tre glasmåleria, som byrjar med Jesu forklåring (transfigurasjon), den hendinga at Jesus vart forvandla framfor auga på Peter, Jakob og Johannes etter at han hadde teke dei med seg opp på eit høgt fjell, skildra i 9. kapittel, vers 2 – 10 i evangeliet etter Markus. Deretter følgjer framstillingar av Jesus som går ned av fjellet saman med dei tre apostlane, av nattverden, fotvaskinga, Judas' svik, piskinga av Jesus, Jesu død på krossen, nedtakinga, gravlegginga, kvinnene ved grava, Maria Magdalena som gjer Jesu oppstode kjent for apostlane, Jesus som syner seg for kvinnene, møtet i Emmaus mellom Jesus og læresveinane, og måltidet som Jesus held saman med læresveinane.
Labyrinten i Charteskatedralen
Labyrinten er ein sirkulær geometrisk figur frå mellomalderen som finst i golvet i skipet, mellom tredje og fjerde søyleparet, forma i mosaikk som eit 261,55 meter langt band i slyngar inn mot sentrum i figuren. Mange tankar og spekulasjonar om meininga med denne labyrinten har vore kasta fram. Vanlegvis vert nok figuren sett på som ei symbolsk framstilling av den vegen mennesket må gå for å nå fram til Gud. Ein kan soleis rekne labyrinten som ein invitasjon til ei pilegrimsvandring for bot og meditasjon. Dei pilegrimane som har lagt ut på denne særs stutte og lokale pilegrimsruta kan ikkje berre gå inn i labyrinten, men må ut att òg. Soleis vert dei oppmoda eller tvungne til å velje den retninga ut av labyrinten som fører til koret og alteret i katedralen, og derfrå leggje ut på den ferda i reell og/eller overført tyding som Vår frue og sonen hennar peikar ut for dei der.
Sukker
Sukker er ein type karbohydrat som gjev menneske og mange andre dyr ein søt smak om dei et dei. Dei er energirike, ofte lett nedbrytbare i kroppen, og er eit viktig drivstoff i livsprosessane. I daglegtale vert ordet «sukker» for det meste brukt om sukrose, bordsukker.
Sukker i kjemien
Sukker er eit fellesnamn på monosakkarid og disakkarid. Monosakkarida fruktose (fruktsukker), glukose (druesukker), og disakkarida sukrose, maltose og laktose (mjølkesukker) er vanlege sukker.
Maliriket
Riket utvikla seg frå malinkestaten Kangaba ved øvre Nigerelva, som skal ha vore grunnlagd før år 1000. Denne staten voks seg rik på gullhandel frå det seine Ghanariket.
Sukker
Sukker i kjemien
Sukker inneheld aldehydgrupper eller ketongrupper.
Maliriket
Sundiata Keita grunnla riket rundt 1230, då han leia eit opprør mot sossohovdingen Sumanguru. Etterfølgarane hans utvida riket gjennom erobringar av store landområde. Riket var på sitt største under mansa Musa (1307–ca. 1332). Han utvida riket til hausaområde i aust og Takrur, fulani- og tukulorland i vest. Mansa Musa tok kontroll over handelsbyane Timbuktu og Gao, der han etter ei hadj-reise i 1324 grunnla muslimske senter.
Sukker
Sukker i kjemien
Deoksyribose, som er ein viktig del av DNA-molekylet er òg eit sukker.
Maiken Caspersen Falla
Maiken Caspersen Falla er ein norsk tidlegare langrennsløpar som representerer Gjerdrum Idrettslag. Ho vart olympisk meister i sprintøvinga under vinter-OL 2014 i Sotsji og tok bronsemedaljen i same øvinga i Ski-VM 2015. Falla har to NM-medaljar i sprint og har kome blant dei seks beste i verdscupen to gongar.
Maliriket
På 1400-talet såg Maliriket opprør og nedgang. Dette blei innleia av eit opprør i Gao rundt 1400, følgd av fleire opprør frå underlagde folkegrupper, som wolofar og mossiar, i løpet av hundreåret. Tuaregar tok over Walata og Timbuktu i 1431. Rundt 1550 hadde riket mist den politiske eininga og tyngda si. Det blei i stor grad erstatta av Songhairiket.
Sukker
Sukker i matlaging
Sukker vert brukt i matlaging for å gje søt smak til mat. Brus og godteri er matvarer som ofte inneheld mykje sukker.
Maiken Caspersen Falla
Aktiv
Falla debuterte i verdscupen den 29. november 2008 på sprinten i Kuusamo. Ho vart nummer 22, men ein månad seinare tok ho ei overraskande tredjeplass på sprinten i Düsseldorf, bak Petra Majdič og Natalja Matvejeva. Falla og makkeren Celine Brun-Lie gjekk dagen etter inn til ein andreplass på sprintstafetten. Falla gjekk ankeretappen, og vart berre slått med to tidelar av Matvejeva.
Maliriket
Ettermæle
Den kortliva Maliføderasjonen og moderne Mali fekk namna sine frå Mali-riket.
Sukker
Sukker i matlaging
Sukrose til bruk i mat vert seld som farin, melis, perlesukker og sukkerbitar. I tillegg kan ein få kjøpt druesukker og fruktsukker.
Maiken Caspersen Falla
Aktiv
Falla, som då representerte Lørenskog Skiklubb, tok si første NM-medalje på sprinten i NM på ski 2009, ein sølvmedalje bak Celine Brun-Lie. Falla tok bronse i klassisk sprint året etter.
Sukker
Produksjon
Sukker kan utvinnast frå plantar som sukkerrøyr og sukkerroe.
Maiken Caspersen Falla
Aktiv
I 2009/10-sesongen opna ho med ein 6. plass i verdscuprennet i klassisk sprint i [Kuusamo, den andre finaleplass hennar i verdscupen. Saman med Brun-Lie vart det tredjeplass i sprintstafetten i Düsseldorf i desember.
Falla deltok under vinterleikane 2014 i sprintøvinga, der ho gjekk heilt til topps framom landsmannen Ingvild Østberg.
Lensmann
I dag er lensmannen ein statstenestemann som har polititenesta og ymse administrative oppgåver i eit lensmannsdistrikt.
Historie
Etter kvart fekk lensmennene auka mynde og autoritet. Dei arbeidde under futane, slik at kvart futedømme hadde mange lensmannsdistrikt. Dei viktigaste oppgåvene var pengeinnkreving og det vi i dag kallar politioppgåver.
Då eineveldet vart nnført i 1660 var det rundt 300-350 lensmenn i Noreg. Eineveldet førte til eit sterkare embetsmannsstyre, og oppgåvene til lensmennene (som ikkje var embetsmenn) som det ytterste forvaltningsleddet vart endå viktigare. Utover 1800-talet byrja lensmennene å tilsette medhjelparar, lensmannsbetjentar, som dei løna sjølve.
I dag er lensmannsetaten ein del av Politiet i Noreg.
Sandfjorden i Karlsøy
Sandfjorden eller Austre Sandfjorden er ein fjord på Vanna i Karlsøy kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 1,5 km sørover til botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Båtneset i vest og Sandvik i aust. Aust for Sandvik går Burøysundet søraustover til Skipsfjorden. På austsida av sundet ligg Burøya.
Dírfys-Messápia
Dírfys-Messápia (gresk Δίρφυς-Μεσσάπια) er ein kommune i periferieininga Évvia i periferien Sentral-Hellas i Hellas. Dírfys-Messápia ligg nord for Khalkída. I nordaust ligg Egearhavet, i vest Nord-Évvia-bukta.
Administrativ inndeling
Kommunen vart danna i 2011 ved at ein slo saman dei tidlegare kommunane Dei to tidlegare kommunane er no kommunaleiningar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Pannotia
Pannotia er eit hypotetisk superkontinent som eksisterte frå rundt 600 millionar år sidan til slutten av prekambrium for om lag 540 millionar år sidan. Det vert òg kalla Vendia.
Danning
For om lag 750 millionar år sidan braut det førre superkontinentet Rodinia opp i tre kontinent, Proto-Laurasia (som braut saman og seinare kom saman att som Laurasia), dei kontinentale kratonane Kongo, og Proto-Gondwana (heile Gondwana bortsett frå Kongo-kratonen og Atlantica).
Proto-Laurasia roterte sørover mot Sørpolen. Proto-Gondwana roterte andre vegen. Kongo-kratonen kom mellom Proto-Gondwana og Proto-Laurasia for om lag 600 Ma. Dette danna Pannotia. Med så mykje landmassar rundt polane er det spor som tyder på at det var meir isbredanning i denne tida enn nokon annan gong i historia.
Geografi og levetid
Pannotia var forma som ein V som peika nordaustover. Inne i denne V-en var eit hav som opna seg opp då Rodinia braut saman. Dette havet vert kalla Panthalassa, eit hav som vart det tidlege Stillehavet. Det var ein midtoseanisk rygg i midten av havet. Utanfor V-en vart eit enormt hav kalla Det panafrikanske havet, som kan ha lege omkring heile Pannotia, som Panthalassa seinare skulle gjere.
Pannotia varte relativ kort tid. Kollisjonane som danna Pannotia berre streifa kvarandre og kontinenta som utgjorde Pannotia hadde alt aktiv riftdanning. For om lag 540 millionar år sidan, eller berre om lag 60 millionar år etter at kontinentet vart danna, braut Pannotia opp i fire kontinent: Laurentia, Baltica, Sibir og Gondwana. Seinare ville desse landmassane slå seg saman att og danne Pangaea.
Minsk
Minsk (belarusisk Менск, Мінск; russisk Минск) er hovudstad og største by i Belarus og Minsk voblast ved elvene Svislotsj og Niamiha. Byen har 2 millionar innbyggjarar (2022). Han ligg ved elva Svislotsj.
1919–1991 var Minsk hovudstad i Kviterussiske SSR. Under andre verdskrigen vart Minsk bomba alt første dagen av det tyske åtaket på Sovjetunionen, 22. juni 1941. Fire dagar seinare vart byen teken. Nokre fabrikkar, museum og titusenvis av sivile hadde likevel alt vorte evakuerte austover. Tyskarane gjorde Minsk til administrasjonssenter for «Reichskomissariat Ostland», og behandla sivilfolket svært brutalt. Kommunistar vart fengsla eller avretta, og tusenvis av sivile vart tvinga inn i slavearbeid både lokalt og i Tyskland. Tusenvis svalt i hel då tyskarane rekvirerte det meste av maten i området og det mest ikkje var betalt arbeid å få. Minsk vart etter kvart eit senter for sovjetisk partisanverksemd. I ghettoen stua nazistane saman over 100 000 jødar. Dei fleste vart drepne. Minsk vart frigjord 3. juli 1944 under den store sovjetiske offensiven Operasjon Bagration. Men då var mesteparten av byen ein ruinhaug, og det meste måtte byggjast opp på ny. Før andre verdskrigen hadde Minsk 300 000 innbyggjarar. Ved frigjeringa i 1944 var det berre 50 000 att.
Minsk er det kulturelle og industrielle sentrumet i Belarus. Industrien omfattar produksjon av transportmiddek, næringsmiddel, kjemikaliar og ulike forbruksvarer. Byen er eit veg- og jernbaneknutepunkt med internasjonal lufthavn. Det finst også ein tunnelbane i byen.
Reisande
Reisande kan visa til nokon som er på reise, til dømes ein pilegrim, ein turist eller ein handelsreisande. Omgrepet kan også visa til fleire grupper av folk som har reise som livsstil; slike samfunn finn ein ei rekke stader i verda. Nomade er eit nærskyld omgrep som i større grad er knytt til folk som vandrar med husdyra sine.
Minsk
Universitetet i Minsk er frå 1921. Byen har også fleire høgskolar og institutt.
Reisande
Skandinaviske reisande
I Skandinavia finst fleire grupper reisande som kallar seg romanifolk. Dei er blitt omtala av fastbuande mellom anna som fantar, tatrar, skøyarar eller splintar.
Minsk
Domkyrkja i byen er frå 1622.
Reisande
Britiske reisande
Reisande i engelsktalande land blir gjerne omtala som travellers eller gypsies (som eigentleg viser til sigøynarar). Døme på folkegrupper er dei engelske romanichals og irske paveefolk.
Kontinentaleuroeiske reisande
I tyskspråklege land bruker ein uttrykket fahrendes volk både om sinti og jenischefolket.
Kerrera
Kerrera (skotsk-gælisk Cearrara, norrønt Kjarbarey) er ei øy i Indre Hebridane i Skottland, nær byen Oban. I 2005 hadde øya om lag 35 innbyggjarar. Det går passasjerbåt til fastlandet ved Gallanach Road.
Øya er kjend for ruinane av Gylen Castle frå 1582. Det var òg staden der Aleksander II av Skottland døydde i 1249. Det høgaste punktet på øya er Carn Breugach på 189 meter over havet. Det meste av øya er eigd av McDougall-familien frå Dunollie, som er etterkomarar etter den skotske prinsen Somerled.
Tu primo grande amore
«Tu primo grande amore» er ein singel av Vincenzo Cantiello, gjeven ut 3. oktober 2014. Songen er skriven av Alterisio Paoletti, Fabrizio Berlincioni, Leonardo de Amicis, Vincenzo Cantiello og Francesca Giuliano.
Junior Eurovision Song Contest 2014
26. september 2014 vart det kjend at Cantiello skulle representere Italia då landet debuterte i Junior Eurovision Song Contest 2014 i Marsa på Malta. Både artist og song vart vald internt av Rai Gulp, og 3. oktober 2014 vart «Tu primo grande amore» offentleggjort som det italienske bidraget. Bidraget vart framført på italiensk og engelsk, og vann tevlinga med 159 poeng; 12 frå barnejuryen, San Marino, Slovenia og Montenegro, ti frå Bulgaria, Kroatia, Kypros, Georgia, Ukraina og Malta, åtte frå Armenia, Serbia og Nederland, sju frå Sverige, seks frå Russland og to frå Kviterussland. I tillegg fekk alle landa tolv poeng før poengutdelinga slik at ingen skulle ende opp med null. Røystesystemet var sett saman av 50/50 telefon- og juryrøyster. Hadde ein berre brukt telefonrøyster hadde bidraget enda på tredjeplass med 100 poeng, og hadde ein berre brukt juryrøyster hadde bidraget vunne med 143 poeng. Sigeren gjorde Italia til det fyrste landet som vann same år som dei debuterte, om ein ser vekk ifrå sigeren til Kroatia i den fyrste utgåva av tevlinga i 2003. Det var òg fyrste gong ein song med tekst på italiensk vann tevlinga.
Johannes Georg Bednorz
Johannes Georg Bednorz er ein tysk fysikar og nobelprisvinnar. Bednorz mottok Nobelprisen i fysikk i 1987, saman med Karl Alexander Müller, «for det viktige gjennombrotet deira i oppdaginga av superleiing i keramiske materiale».
I 1968 starta Bednorz studiane sine i mineralogi ved Universitetet i Münster. Etter å ha jobba ein stund ved IBMs lab i Zürich starta han på sin filosofiske doktorgrad ved EHT Zürich, rettleia av professor Heini Gränicher og Karl Alexander Müller (som var professor ved ETH Zürich i tillegg til å jobbe for IBM).
I 1982 flytta han tilbake til IBMs lab i Zürich. Der deltok han i Müllers pågåande forsking på superleiing.
Eple
Eple er frukta på apalen (Malus domestica). Apal høyrer til rosefamilien og stammar frå Malus sieversii, eit anna tre i epleslekta som framleis veks vilt i Sentral-Asia. Ein dyrkar no eple over heile verda, og det finst over 7 500 ulike eplesortar. Dei kan ha ulike eigenskapar, både i høve til utsjånad, smak og bruksområde. Nokre er gode til å eta rå, andre er betre eigna til matlaging, og andre passar best til å laga sider av.
Ordsoge
Ordet «eple» stammar frå norrønt epli. Opphavleg viste dette til villeple. I tillegg til å skildra eplefrukta, har ordet «eple» òg blitt brukt om alle slags frukter og nokre grønsaker på fleire europeiske språk. På norsk kan «eple» eller «jordeple »vera eit anna namn for potet, som på fransk pomme [de terre]. Ordet «appelsin» tyder eigentleg 'kinesisk eple'. Ordet finst òg i namna til mange andre frukter, som granateple eller stjerneeple.
Noko som har form som eit eple kan også få denne nemninga, som adamseple, augeeple og rikseple.
Skildring
Ulike epleslag skil seg mykje gjennom forma til frukta. Ho kan også ha ulike storleikar. Eple til utsal har som regel ein diameter på 7-8,5 cm.
Eple har ei rund form som kan vera tilnærma kulerund, flattrykt (flatrund) eller egg-, kjegle- eller valseforma. Nokre kan ha ribber eller kantar. Fruktene kan vera regelmessige, eller meir utvikla på ei side. Stilken kan ha ulike lengder og sitja i eit søkk eller på toppen av eplet. Auget på andre sida av eplet er danna av restane av blomen etter at frukta er forma, og desse kan anten stå opp og retta tippane sine mot kvarandre, stå opp utan å møta kvarandre, ligga flatt med spissane innover, ligga bretta og vera opne, delvis opne eller lukka over auget, eller ligga bretta og peika utover.
Skalet kan ha ulike tjukkleikar og vera meir eller mindre glatt, glansa eller voksaktig. Det kan ha ein grunnfarge, som grønt eller gult, og ein dekkfarge som ulike variantar av raudt. Mønster på skalet kan til dømes vera flammar, flekkar, marmorering, striper og prikkar. Ofte kan solsida av eplet vera sterkare farga enn den motsette. Eplene kan også ha eit brunt, kork- eller rustaktig lag som dekkjer delar av skalet.
Bruk
Eple vert ofte etne som rå frukt, men kan òg brukast i matlaging. Eplesafta vert brukt rein eller i enkelte drikker, som sider og calvados.
Eple blir mellom anna etne med honning under rosj hasjaná, den jødiske nyttårsfeiringa, som symbol på eit søtt nytt år.
Eple i kulturen
Den forbodne frukta som Adam og Eva åt av kallar ein me i dag gjerne eit eple, og den gule kveden som sådde splid mellom greske gudinner er òg blitt til eit stridseple.
I norrøn gudetru åtte Idun eple som heldt gudane unge, og eple går igjen som lækjande eller drepande frukter som i boka Draumen om Narnia eller eventyret om Snøkvit. Wilhelm Tell er kjend for å ha treft eit eple på sonen sitt hovud, og vitskapsmannen Isaac Newton skal ha utvikla teorien sin om tyngdekrafta fordi han såg eit eple falla frå eit tre.
Eplesortar i Noreg
Sommareple
Hausteple
Vintereple
Det donauske låglandet
Det donauske låglandet eller Donau-låglandet (slovakisk Podunajská nížina) er ein liten del av Den vesle ungarske sletta (slovakisk Malá dunajská kotlina) i Slovakia, mellom Donau, Dei vesle Karpatane og alle andre delar av Dei vestlege Karpatane.
Geomorfologisk dannar det eit samanhengande område i lag med Neusiedl-bekkenet (Neusiedler Becken) i Austerrike og Győr-bekkenet (Győri-medence) i Ungarn.
Låglandet er ei omfattande tektonisk senking fylt med lag frå neogen opp til ei høgd på mellom 100 og 350 meter.
Låglandet består av to område:
Mange urbane og andre busetnader ligg i dette området, som hovudsakleg er eit jordbruksområde. Byane Topoľčany, Nové Zámky, Komárno, Levice, Dunajská Streda og Galanta er administrasjonssenter. Dei er industrisenter og senter for handsaming av jordbruksprodukt (møller, bryggeri osb.). Gamle vinområde (Svätý Jur, Pezinok, Modra) og kurstader (Piešťany, Dudince) finst òg på låglandet.
Panthalassa
Panthalassa (gresk og tyder «allhavet») var eit enormt verdshav som låg omkring superkontinentet Pangaea i dei geologiske æraene paleozoikum og tidleg mesozoikum. Det bestod av Stillehavet i vest og nord og Tethyshavet i søraust. Det vart seinare Stillehavet etter at Tethyshavet vart lukka og Pangea braut opp i mindre bitar, som danna Atlanterhavet, Nordishavet og Indiahavet. Panthalassa vert stundom kalla Paleo-Stillehavet («gamle Stillehavet»), sidan det var ein forgjengar for Stillhavet.
I kartet til høgre gjekk ekvator om lag over der Spania, Marokko (Casablanca) og Boston møtte kvarandre. Sør for denne linja var landmassen Gondwana og landmassen i nord var Laurasia.
Danning
For 900 millionar år sidan danna det seg eit trippelpunkt då superkontinentet Rodinia startar å rive seg sundt. Mellom om lag 800 og 700 millionar år sidan delte det seg i to. Dette var ein av dei viktigaste riftdanningane i historia fordi det opna Panthalassa vest for Laurentia, eit kontinent som vart Nord-Amerika. Verdshavet Mirovia, eit hav som låg omkring Rodinia, starta å krympe fordi Det panafrikanske havet og Panthalassa ekspanderte. Mellom 650 og 550 millionar år sidan danna eit anna superkontinent seg, Pannotia, som var forma som ein V. Inne i V-en låg Panthalassa og utanfor låg Det panafrikanske havet og restar av Mirovia.
Det meste av havbasseng og havbotn av Panthalassa har i dag hamna under den nordamerikanske og den eurasiatiske plata. Restar av Panthalassa-plata kan i dag vere Juan de Fuca-plata, Gorda-plata, Cocos-plata og Nazca-plata. Alle desse fire var ein del av Farallon-plata. Stillehavet utvikla seg frå Panthalassa etter at Pangaea, som tyder «heile jorda», braut opp i mindre kontinent.
Derivasjon
Derivasjon er i matematikken eitt av to sentrale emne innan differensialrekning. Det andre er integrasjon.
Den deriverte gjev den momentane endringa til ein funksjon. For reelle funksjonar av ein variabel vert denne verdien kalla for funksjonen sitt stigningstal. Stigningstalet er definert som stigninga til tangenten til funksjonen i punktet og kan estimerast ved hjelp av sekantar. Ikkje alle funksjonar er deriverbare overalt. Til dømes for ein funksjon funksjon som er diskontinuerleg eller har ein loddrett tangent i eit punkt, vil den deriverte vere udefinert for dette punktet.
Terminologi
Diskontinuerleg; ein funksjon som har eitt eller fleire verdiar der han ikkje er definert.
Kritisk punkt; eit punkt der den deriverte er lik 0.
Lokalt maks/min punkt; eit eller fleire kritiske punkt som har dei høgaste eller lågaste verdiane innanfor eit avgrensa definisjonsområde.
Absolutt maks/min punkt; eit eller fleire kritiske punkt som har dei høgaste eller lågaste verdiane, for alle definerbare verdiar. Absolutte maks/min punkt kan i mange tilfelle ikkje eksistere i det heile tatt t.d.:
Lagrange sin notasjon
For ein reell funksjon av ein variabel, \ f(x), er det vanleg å skrive \ f '(x), \ f''(x), \ f'''(x) og, \ n\geq4, for respektive første-, andre-, tredje- og høgare-ordens deriverte.
Leibniz sin notasjon
I Leibniz sin notasjon vert symbolet nytta for derivasjon med omsyn på \ x. Vi skriv då  eller  for den deriverte til \ f(x). Dei høgare ordens deriverte vert skrive eller. Ideen bak denne notasjonen er at differensiala \ df og \ dx representerer «infinitesimale endringar» i verdiane til respektive \ f og \ x.
Newton sin notasjon
Newton sin notasjon vert nytta innan fysikk og mekanikk, og spesielt når variabelen omhandlar tid. I denne notasjonen vert derivasjon skrive ved å sette prikkar over funksjonen. Til dømes om \ x er ein funksjon av \ t, så er \dot{x} og \ddot{x} respektive den første- og andre-deriverte av \ x.
Å finne den deriverte
Ofte vil ein funksjon \ f(x) vere gjeve ved ein formel, bygd opp frå kjende funksjonar ved operasjonane addisjon, subtraksjon, multiplikasjon, divisjon og samansetting. Derivasjonsreglane viser oss samanhengane mellom den deriverte til formelen og dei deriverte til bestanddelane. Så søker ein i lista over derivasjonsformlar for å finne dei deriverte til bestanddelane (dei kjende funksjonane som inngår i formelen).
Derivasjonsreglar
Tenk at funksjonane \ f og \ g er deriverbare i punktet \ x og at \ c er ein konstant. Då er òg \ cf, \ f+g, \ f-g, \ f\cdot g og \frac{f}{g} (føresett at ) òg deriverbare i \ x, og den deriverte er gjeve ved:
Kjerneregelen: Tenk at \ g er deriverbar i \ x og \ f er deriverbar i \ g(x). Då er den samansette funksjonen gitt ved  òg deriverbar i \ x og den deriverte er gjeve ved:
Døme
La. Vi finn den deriverte ved å bruke derivasjonsreglane for sum og differanse:
DS «Pallas» (1879)
DS «Pallas» (kallesignal JQVL) var eit dampskip bygt i 1879 som eit lasteskip for Det Bergenske Dampskibsselskab. Skipet vart bygd ved Bergen Mek. Verksted og levert i mars 1879 til ein kostnad på 191 121 kroner. Skipet hadde to dekk med lang poop og bakk.
Derivasjon
Døme
La. Her må vi bruke produktregelen og kjerneregelen:
DS «Pallas» (1879)
2. april 1886 forliste «Pallas» på Prestøgalten ved Nerøysundet på reise frå Kristiania til Vadsø med stykkgods. Skipet vart vrak.
Derivasjon
Å finne tangenten til \ f(x) i eit punkt
Om \ f er deriverbar i \ x=a, så er likninga for tangenten til \ f i \ a gjeve ved:
Ekstremalpunkt
Kandidatar til minimums- og maksimumspunkt er dei \ x der \ f'(x)=0.
Vendepunkt
Kandidatar til vendepunkt er dei \ x der \ f''(x)=0.
Krumming
Grafen til \ f krummar oppover når \ f(x)>0, og grafen krummar nedover når \ f(x)<0.
Definisjon
Hovudideen bak definisjonen av den deriverte er at f'(x_0) er stigningstalet til tangenten til grafen av f i punktet, og at sekanten gjennom punkta og  er ei god tilnærming til denne tangenten når \Delta x går mot 0. Stigningstallet til sekanten er gjeve ved: og vi definerer den deriverte av f i x_0 til å vere grenseverdien dersom denne grenseverdien eksisterer, og vi skriv då f'(x_0) for dette talet. Om grenseverdien ikkje eksisterer er funksjonen f ikkje deriverbar i x_0.
Deriverbar funksjon
Ein funksjon f vert kalla deriverbar i punktet x_0 dersom f'(x_0) eksisterer. Ein funksjon vert kalla deriverbar dersom han er deriverbar i alle punkt i definisjonsmengden. Ein funksjon f vert kalla C^1 dersom den deriverte f' er ein kontinuerleg funksjon.
Middelverdisetninga
Dersom er ein kontinuerleg funksjon, og deriverbar på det opne intervallet, så finst eit punkt c mellom a og b slik at:
Bakk på skip
Bakk eller bakkdekk er ei nemning på eit fremre overbygg (dekk) på eit skip som strekkjer seg frå forstamna og akterover. På seglskip er bakken føre fokkemasta.
Bakken på seglskip var som regel opphalds- og sovekvarter for underordna mannskap. Uttrykket «å segla føre masta» inneber å ha fartstid som underordna sjømann. Den svenske visa Han hade seglat för om masten er innspelt på plate både av Harry Brandelius og Fred Åkerström med 40 års mellomrom.
«Å slå bakk» er eit uttrykk som blir brukt om å bremsa eller bakke skipet ved hjelp av propellen.
«Bakk» er òg ei nemning på eit djupt fat, opphavleg laga i tre, som vart brukt til å servere mat om bord i skip. I nyare tid vart matbakkar laga i rustfritt stål i ei rekkje storleikar og format og nemninga blir brukt åleine og i ei rekkje samanstillingar som potetbakk, suppebakk, sausebakk osb. Desse bakkane vart brukte til oppbevaring av varme matretter som var ferdiglaga i kjelar, panner og gryter i byssa fram til og under servering frå varmediskar eller vassbad.
I marinen er mannskapet delt inn i bakklag (bakkar) på 8 à 10 mann. Kvar bakk har ein formann, bakkformann, som held orden innan laget. Medlemmene i ein bakk henta før mat og vaska opp etter tur, og blei då sagt å ha bakkstørn. Offiseren som har spesielt tilsyn med eit eller flere bakklag blir kalla bakksoffiser.
Nantes
Nantes er ein by i det vestlege Frankrike. Byen har 280 600 innbyggjarar (2004), 711 120 med forstadene. Dette gjer Nantes til den sjette største byen i Frankrike.
Historie
Byen blei romersk i 56 f.Kr. med namnet Portus Namnetum etter ein gallisk stamme kalla namnetes. Nantes blei kristna på 300-talet og blei i åra etter åtaka av saksarar, frankarar og normannarar. I 1066 blei Nantes del av hertugdømet Bretagne, og var i lang tid hovudstad for regionen. I 1460 blei det grunnlagt eit universitet her som eksisterte fram til til den franske revolusjon. Hertugdømet Bretagne var til tider sjølvstendig og til tider underlagt England, og kom ikkje inn under Frankrike før 1532. Området har framleis ein sterk bretonsk identitet med sitt eige språk, bretonsk.
Byen blei skild ut frå Bretagne av Vichy-regjeringa i 1941. Sidan 1971 har han vore del av regionen Pays-de-la-Loire, men mange innbyggjarar føler seg framleis kulturelt heime i Bretagne. Byen er òg préfecture (administrasjonstad) i departementet Loire-Atlantique.
I 1962 blei universitetet i Nantes grunnlagt på nytt. I 2016 hadde det cirka 38 000 studentar. Verftskrisa på 1980-talet ramma byen hardt. Tiltakt som flytting av delar av sentraladministrasjonen frå Paris og gode infrastrukturtiltak som TGV-tilknyting revitaliserte byen, og han er i dag ein av dei fremste byane i Vest-Frankrike ved sida av Bordeaux. I 2004 blei han kåreat av magasinet Time til den beste staden i Europa å bu i.
Ymse
Den bretonske musikkgruppa Tri Yann heitte opphavleg Tri Yann an Naoned, som er bretonsk for «tre Janar frå Nantes».
Asker Trekkhundklubb
Asker Trekkhundklubb (ATK) er ein hundekøyringsklubb frå Asker som høyrer inn under Akershus Hundekøyrarkrets. Asker Trekkhundklubb bruker opphavleg Vorstehhundar i tevlingar, men ein kan bruke dei fleste rasar.
Asker trekkhundklubb blei stifta i 1946 av lokale hundekøyrarar i tilknyting til Norsk Trekkhundklubb og Asker Skiklubb. Nokre av stiftarane dreiv med motstandsarbeid under den andre verdskrigen, der dei mellom anna tok imot flyslepp med containerar med våpen og utstyr i Vestmarka. Etter krigen heldt dei fram med ambulansekøyring ved hjelp av trespannsleiar.
Tevlingsstilen ATK satsar hovudsakleg på, er nordisk stil. Det tyder at hunden trekkjer ein pulk og løparen i eit tau. Samstundes går løparen på langrennski (skøyting) bak pulken og hunden. I rekruttgruppa startar ein med snørekøyring. Der dreg hunden køyraren som bruker ski, men dei har eit snøre seg i mellom.
Asker Trekkhundklubb har fått fram løparar nasjonalt og internasjonalt. Klubben eig ei hytte i Vestmarka, som vert kalla Askerhytta.
Medlemskap
Ved årsskiftet 2006/2007 hadde klubben 216 medlemmer, der heile 41 deltok aktivt i løp i sesongen. Klubben driv eit aktivt barne- og ungdomsarbeid og har treningar og aktivitetar heile året.
Økonomi
Ein vesentleg del av inntektene til klubben kjem frå drifta av kiosk og parkering på Sjøstrand bad. Dei har i ei årrekkje hatt avtale med eigaren, Asker kommune, om denne ordninga. Takka vere denne avtalen og hjelp frå medlemmer, kan «ATK» arrangere renn og samlingar. Dei har mellom anna arrangert det tradisjonelle «Askerløpet», NM i 2006 og EM/NM i 2007 på Skåbu i Nord-Fron (saman med idrettslaget STEIL).
Skipsfjorden i Karlsøy
Skipsfjorden eller Skipfjorden er ein fjord på Vanna i Karlsøy kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 6 km sørover til Skipfjord i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Kuhammaren i vest og Skotallneset i aust. Det ligg enkelte gardsbruk i den indre delen av fjorden, men ingen av desse har vegsamband til resten av øya. Ein av desse gardane er Røyrnes like vest for Skipfjord. Spesielt vestsida av fjorden er høg og bratt der Kvalkjeften stig til 609 meter over havet.
Det panafrikanske havet
Det panafrikanske havet var eit mogeleg hav som låg omkring superkontinentet Pannotia. Havet kan ha eksistert i tida før superkontinetet Rodinia braut opp. Havet forsvann i byrjinga av fanerozoikum då Panthalassa ekspanderte og til slutt erstatta det.
Eivind Eriksen
Eivind Kristoffer Eriksen var ein norsk mekanikar frå Gjøvik, stortingsrepresentant 1945-49 for Vestfold og Arbeidarpartiet.
Malvin
Malvin er eit mannsnamn av engelsk eller tysk opphav. Malvin har norsk namnedag den 11. mai.
Som engelsk namn kan Malvin vera ein variant av Melvin, eit skotsk slektsnamn som igjen kan vera avleidd av Melville. Som tysk namn kan Malvin eller Malwin vera ei samansetjing av mahal, 'rettsplass' eller mal, 'marknad' og winni, 'ven'.
Eivind Eriksen
Eriksen var son til ein skomakarsvein. Sjølv gjekk han i unge år i lære på ein mekanisk verksted i heimbyen Gjøvik. Sidan arbeidde han ved Stavern motorverksted i 20 år og reiste i 10 sesongar som reparatør på kvalfangst i Sørishavet. Han var formann i Tønsberg-avdelinga av Norsk Sjømannsforbund og fastløna tillitsmann i Sjømannsforbundet i Tønsberg og Larvik i perioden 1938-40 og på ny 1945-49. Krigsåra 1940-45 var han tilsett på Henriksens mekaniske verksted i Tønsberg.
Malvin
Mal er ei kortform av namnet og Malvina er eit avleidd kvinnenamn.
Malvin var mest brukt i Noreg i tiåra rundt 1920, då rundt 0,1 % av nyfødde gutar kunne få namnet. I 2010 var det 532 norske menn som heitte Malvin.
Magda
Magda har norsk namnedag den 11. mai.
Magda var mest brukt i Noreg i tiåra rundt 1900, då over 0,4 % av nyfødde kunne få namnet. I 2010 var det 572 norske kvinner som heitte Magda.
Kjelder
Magda
Kristian Forsberg
Kristian Forsberg er ein norsk ishockeyspelar frå Oslo. Per 2010 spela han forward for den svenske eliteserieklubben Modo. Han kom frå Storhamar Dragons før 2009/2010-sesongen.
Nagorno-Karabakh
Nagorno-Karabakh ('Fjellrik svart hage»' er eit autonomt område i Aserbajdsjan som har vore okkupert av Armenia sidan 1993. Majoriteten av befolkninga er armenarar (95%), med mindre grupper aseriar (eller aserbajdjanarar), russarar og kurdarar. Det bur rundt 145 000 menneske i området. Hovudstaden er Stepanakert, og presidenten i den ikkje anerkjente republikken heiter Arkadi Gukasian.
Historie
Sidan antikken har Nagorno-Karabakh vore ein del av andre, mektige statar, som Armenia, Kaukasisk Albania og Persarriket, før området blei overført til Russland ved Gulestan-freden ved slutten av den første russisk-persiske krigen i 1813. I 1822 blei området ein del av den russiske og seinare sovjetiske provinsen Aserbajdsjan. Tilflytting av armenarar førte til at denne folkegruppa var i fleirtal (76 %) då Sovjetunionen blei oppløyst i 1991, og krav om overføring av området førte til ei folkeavstemming i desember same året. Eit stort fleirtal stemte for sjølvstende frå Aserbajdjan, men avstemminga blei boikotta av det aseriske mindretalet (23 %). Den aukande spenninga i området førte til valdsaksjonar mot armenarar i Aserbajdsjan og aseriar i Amenia, deretter flyktningestraumar begge vegar. I 2001 var 95 % av innbyggjarane armenarar. Konflikten førte etter kvart til open krig mellom Armenia og Aserbajdsjan. Med russisk hjelp kom partane fram til ei uoffisiell våpenkvile den 12. mai 1994. Våpenkvila gjeld enno, men situasjonen mellom dei to landa er framleis spent.
Maisild
Maisild (Alosa alosa) er ein anadrom sildefisk som lever vest i Middelhavet og i Atlanterhavet ved Europakysten. Arten skal visstnok smaka særs godt, men inneheldt mange bein. I norske farvatn førekjem han som ein sjeldan gjest.
Kjenneteikn
Maisild kan bli opp til 83 cm lang og når ei vekt på 3-4 kg.
Levesett
Maisilda er ein stimfisk som lever pelagisk i kystnære farvatn i saltvatn. Her lever dei av dyreplankton, særleg raudåte og kril.
I mai går stimen opp i elver for å gyta. Dette skjer om natta nær overflata, helst i sterk straum. Ei ho kan gyta mellom 50 000 og 600 000 rogn med ein diameter på 1-2 mm. Etter tre døger til ei veke klekkar den 7-12 mm lange yngelen, som vanlegvis heldt seg i elva i om lag eit år. I førstninga etter at dei har vandra ut lever dei helst i elvemunninga.
Carl A. Olsen
Carl A. Olsen var ein norsk gullgravar, jordomseglar, skipsførar og eventyrar. Han vart fødd i Mandal. Han busette seg seinare i Smørhamn i Bremanger kommune, der han frå 1897 arbeidde som fyrvaktar.
Olsen gav ut fem bøker om opplevingane sine.
Ófærufoss
Ófærufoss er ein foss i gjelet Eldgjá sentralt på Island. Fram til tidleg i 1990-åra gjekk det ei naturleg bru over fossen, men ho kollapsa under ein flaum på grunn av kraftig snøsmelting.
Bakgrunnsstoff
Eldgjá
Kaldmathøgtida
Kaldmathøgtida er ei austasiatisk feiring markert i Kina, Korea og Vietnam. Ho finn stad like før den klare og lyse høgtida (qingming), og er ei vårhøgtid der ein feirar nytt liv. Bortsett frå i skotår ligg høgtida på den 5. april i den vestlege kalenderen, den 105. dagen etter vintersolkverv (dongzhi).
Bakk
Bakk kan visa til:
Themsen
Themsen (engelsk: River Thames, uttale: ) er ei elv i den sørlege delen av England. Elva er best kjent fordi den nedre delen renn gjennom sentrum av London, men elva renn òg gjennom mange andre byar, som Oxford, Reading, Henley-on-Thames, Windsor, Kingston upon Thames og Richmond upon Thames. Themsen er 346 kilometer lang, med eit nedbørfelt på 12 935 km².
Themsen er den nest lengste elva i Storbritannia og den lengste elva som i heilskapen sin ligg i England. Han har utspringet sitt ved Thames Head i Gloucestershire, og munnar ut i Nordsjøen gjennom Themsenestuaret mellom Kent og Essex. Elva er påverka av tidvatnet opp til Teddington Lock i dei vestlege forstadane til London. I London har tidvatnet ei høgd på opptil 7 meter. Nedbørfeltet omfattar ein stor del av det søraustlege og vestlege England og elva har over 20 sideelvar. Det ligg over 80 øyar langs elva, og han er heimstad for eit rikt dyre- og planteliv.
Elva har understøtta menneskeleg aktivitet frå kjelde til munning gjennom mange tusen år, og har gjeve folk bustader, vasskraft, mat og drikke. Han har òg fungert som ei hovudferdselsåre for internasjonal handel gjennom London hamn, både direkte til stader langs sine eigne breidder og gjennom tilknytingane til elva til det engelske kanalsystemet.
Traismauer
Traismauer er ein by og ein kommune i distriktet St. Pölten-Land i forbundslandet Niederösterreich i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 43 km² og i kring 6 200 ibuarar. Byen Traismauer ligg på sørsida av Donau, 20 km nord om Sankt Pölten.
Themsen
Themsen var under mellomalderen og seinare ei særs forureina elv. Dette var fordi alt av søppel og kloakk vart tømt i ho. Først på midten av 1800-talet anla Metropolitan Board of Works eit kloakkanlegg i London slik at utsleppa i elva vart sterkt avgrensa. Elva har i seinare år vorte eit viktig fritidsområde som understøtter turisme, båt- og friluftsliv, og andre aktivitetar som roing, segling og padling. Elva har hatt ein spesiell tiltrekking på forfattarar, kunstnarar, musikarar og filmmakarar, og han er godt representert innan kunst.
Blant dei mange bruene som kryssar Themsen er Tower Bridge den mest kjende. Populære landemerke som Big Ben, Houses of Parliament, London Eye og Tower of London ligg òg ved Themsen.
Donausletta
Sletta grensar til Donauåsane og strekkjer seg om lag langs linja Bratislava – Senec – Sereď – Nové Zámky – Patince.
Ho har oppstått av greinene til Donau (Vesle Donau og andre) og av dei sørlege elvane Váh, Nitra og Žitava. Sletta består av store mengder grus frå Donau og andre elvar i området. Denne grusen er dekt med løss og andre særs rike jordsmonn.