cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norwich
Mellomalder
Rikdomen som finansierte bygginga av mange vene kyrkjer, kom frå ullhandel opp gjennom mellomalderen. Norwich har enno fleire mellomalderkyrkjer enn nokon annan by i Vest-Europa nord for Alpane. Gjennom denne perioden skapte Norwich handelssamband med store delar av Europa der marknaden strekte seg frå Skandinavia i nord til Spania i sør. Rundt denne tida vart byen eit «county corporate» (noko som tilsvarar den noverande sameinte styresmakta) og vart hovudstad for ein av dei tettaste folkesette velståande grevskapa i England.
Den store immigrasjonen i 1567 førte med seg eit vesentleg vallonsk vevarsamfunn til Norwich. Norwich har vore heim til fleire ulike minoritetar, blant anna for dei franske hugenottane og dei belgiske vallonske samfunna på 1500-talet og 1600-talet. Desse immigrantane var i lokalsamfunnet kjende som Strangers (framande). Kjøpmannshuset som no er eit museum, var den tidlegaste tilhaldsstaden deira i byen, og han er enno kjend som Stranger's Hall (Hallen til dei framande). Det virkar slik at the Strangers var integrert i lokalsamfunnet utan nokre store problem frå begge sider, kanskje minst hos forretningsfolket som hadde mest å tene på dugleiken deira. Då the Strangers kom til Norwich, auka handelen med fastlands-Europa, noko som la til rette for religiøse reformer og radikal politikk i byen. Under denne perioden var Norwich den nest største byen i landet, berre London var større.
Den engelske borgarkrigen til viktoriansk tid
Dei austlege grevskapa i England var djupt parlamentarisk, og Norwich følgde etter. Dette skapte noko ubehag til visse høgtståande menneske, særleg borgarmeisteren i Norwich som var rojalist, og biskopen Joseph Hall på grunn av posisjonen hans.
Norwich-kanarifuglen vart først innført i England av flamske flyktningar som flykta frå spanjolar som forfølgde dei på 1500-talet. Dei førte ikkje berre med seg vidarekomne teknikkar innanfor tekstilproduksjon, men òg kjæledyra sine, kanarifuglane, som dei byrja å avle opp lokalt. Kanarifuglen har vorte eit emblem på fotballaga til byen, Norwich City F.C., og laget blir på folkemunne kalla The Canaries (Kanarifuglane).
I 1797 grunnla Thomas Bignold, ein 36 år gammal vinhandlar og bankmann, det første Norwich Union Society. Nokre år tidlegare, då han flytta frå Kent til Norwich, fann ikkje Bignold nokre som kunne forsikre han mot faren for landevegsrøvarar. Med den nyskapande ideane om at inkje var umogleg, og klår over at innbyggjarar i ein by av trebygningar, som Norwich, var svært redd for brann, danna Bignold Norwich Union Society for the Insirance of Houses, Stock and Merchandise from Fire. Dette nye føretaket vart kjent som Norwich Union Fore Insurance Office, og vart seinare det største forsikringsselskapet i landet.
Fram til den industrielle revolusjonen var Norwich hovudbyen i det mest folkesette og velståande grevskapet i England, Norfolk, og kappast med Bristol som den nest største byen i England.
Norwich låg ganske isolert til i England, så fram til 1845, då eit jarnbanesamband vart laga, var det ofte raskare å reise med båt til Amsterdam enn til London. Jarnbana vart innført i Norwich av Samuel Morton Peto, han som òg bygde banen til Great Yarmouth.
Frå 1808 til 1814 styrte Norwich ein optisk telegrafstasjon som knytte marineministeriet i London til skipa i hamnebyen Great Yarmouth.
1900-talet
På starten av 1900-talet hadde Norwich framleis fleire store føretak som laga varer. Blant desse vart sying av sko (til dømes Start-rite-merket), klede, snikkararbeid, bygningsingeniørar, samt flydesign og -produksjon. Viktige bedriftseigarar var Boulton & Paul, flyprodusentar, Barnands (oppfinnarar av maskiner som produserte ståltrådnetting), og elektroingeniørane Laurence Scott & Electromotors.
Norwich har òg hatt ein lang tradisjon med sjokoladeproduksjon, hovudsakleg gjennom det lokale firmaet Caley's. Firmaet byrja som produsent av mineralvatn, og seinare endra dei produksjonen til sjokolade og knallbongbongar. Caley's vart oppkjøpt av Mackintosh rundt 1930. Det fusjonerte med Rowntree's i 1969, og vart Rowntree-Mackintosh før det igjen vart oppkjøpt av Nestlé. Då vart fabrikken i Norwich nedlagt og flytta til York, noko som avslutta ei 120 år gammal tilknyting til Norwich. Området der fabrikken låg er no Chapelfield-senteret. Caley's-sjokoladen har sidan kome attende som merke, og er framleis produsert i Norwich.
Her Majesty's Stationery Office (HMSO), ein gong styresmakta for den britiske regjeringa med ansvar for all publikasjon av dokument og liknande i Storbritannia, flytta det meste av drifta frå London til Norwich på 1970-talet.
Norwich leid omfattande bombeåtak under andre verdskrigen, noko som råka store delar av sentrum av gamlebyen og viktorianske hus rundt sentrum. Industri og tog-infrastruktur vart òg skadd. Dei største skadane skjedde nettene 27.-28. og 29.-30. april 1942. Bygningar som tok stor skade av åtaka var Morgan's Brewery-bygningen, Colman's Wincarnis-bryggeriet, bystasjonen, Mackintosh sjokoladefabrikk og shoppingdisktikt som St. Stephen's Street, St. Benedict's Street, tomta til Bonds varemagasin og Curls varemagasin (no Debenhams).
Samfunns- og lokalstyredepartementet i Storbritannia la fram eit forslag i 2007 om at Norwich skulle bli ei sameint styresmakt, separert frå bystyret i Norfolk. Det vart ikkje vedteke sidan byen ikkje oppfylte dei strenge krava.
Økonomi
Næringslivet i Norwich var før hovudsakleg industri og skoproduksjon. Dette endra seg i åtti- og nittiåra til sørvisbasert næringsliv. Norwich Union, ein Aviva-føretak, dominerer enno tertiærnæringa, men har òg vorte følgt opp av andre forsikring- og finansselskap.
Nye utbyggingar på den tidlegare Boulton and Paul-tomta omfattar underhaldningskomplekset Riverside med nattklubbar og dei største klubbane i Storbritannia. Ved sida av Riverside ligg det nyoppgraderte fotballstadionet, og vidare ved sida av elva Wensum finn vi eigedomsutviklarar.
Archant, tidlegare kjent som Eastern Counties Newspapers (ECN) er eit nasjonalt avisforlag som voks ut av Norwichs lokalavis, Norwich Evening News og regionsavisa Eastern Daily Press (EDP).
Norwich har lengje vorte assosiert med sennepsproduksjon. Det verdskjende merket Colman's, med den gule innpakninga, vart grunnlagt i 1814 og blir no betent frå fabrikken i Carrow. Colman's blir eksportert over heile verda gjennom moderselskapet Unilever (Unilever UK Export), og set Norwich på kartet over tradisjonelle britiske selskap. Ein kan òg finne Colman's gåvebutikk i sentrum av Norwich, og butikken sel all slags Colman's-produkt.
Handel
Norwich var den åttande mest ynskte reisemålet for shopping i Storbritannia i 2006. Det gamle torget i byen, Norwich Market, vart laga av normannarane mellom 1071 og 1074. Torget er i dag den største seksdagars friluftsmarknaden i England. Marknaden vart i mars 2006 oppussa og forminska, og dei nye torgbuene har vorte omstridde. Med 20 % mindre golvplass, høgare leiger og andre kostnadar, og ein utilstrekkeleg regnvasshandtering, har dei vorte upopulære både hos mange torghandlarar og kundar. Lokalavisa Norwich Evening News karakteriserer Norwich Market som ein pågåande konflikt mellom torghandlarane og Norwich bystyre som styrer torget.
The Mall Norwich (Castle Mall fram til 2007) er eit kjøpesenter opna i 1993, og vart designa av det lokalet arkitektfirmaet Lambert, Scott & Innes. Kjøpesentret viser ei smart byggeløysing som opptek minst mogleg plass i den historiske byen ved å la bygningen i stort sett vere skjult under jorda og innbygd i ei åsside. Kjøpesentret har ein offentleg park på taket på området sør for Norwich Castle.
Kjøpesentret Chapelfield vart bygd på plassen der sjokoladefabrikken Caleys (seinare Rowntree Mackintosh og Nestlé) ein gong stod. Chapelfield vart opna i september 2005. Kjøpesentret har vorte kritisert for å vere unødig og øydeleggjande for det lokale næringslivet sidan at det har tvinga småhandlarar og detaljistar å samle seg saman for å promotere småhandel for folket. Trass i dette vart det i august 2006 lagt fram ei undersøking av Javelin Group at Norwich var éin av dei fire mest ynskte reisemåla for detaljinnkjøp i Storbritannia, og i oktober same år vart det gjennom ei avstemming gjennomført av Goldfish Credit Card stemt fram at Norwich var den beste shoppingbyen i landet.
Kultur
Universitetet i East Anglia (UEA) i utkanten av Norwich er eit av dei såkalla glasplateuniversiteta som vart grunnlagt i 1963 som følgje av Robbins Report. UEA vidareførte mottoet til byen Do different, og universitetet er særleg kjent for linja for kreative skriving (forfattarstudie). Skulen vart etablert av Malcolm Bradbury og Angus Wilson, og skulen har blant anna lært opp Kazuo Ishiguro og Ian McEwan. Kunstmuseet Sainsbury Centre for Visual Art si held til på universitetsområdet. Byen har òg eit kunstfakultet, Norwich School of Art & Designar, som ligg i bykjernen. I tillegg vart Norfolk and Norwich University Hospital opna i 2001 i Colney rett sør for Norwich.
Norwich Theatre Royal har lege på det noverande området sitt for over 250 år. Teateret har 1300 sete og set opp ei blanding av musikalar, dans, drama, familieframsyningar, stand-up-komikk, opera og pop.
The Forum vart designa av blant andre Michael Hopkins og opna i 2002. Bygningen er ei erstatning for Norwich Central Library som brann ned i 1994, og han vart laga for å huse Millennium Library og dei regionale hovudkvartera og fjernsynssenteret for BBC East. The Forum er ein samlestad for kunstutstillingar konsertar og attraksjonar, sjølv om byen enno manglar eit tileigna konserthus. Millennium Library inneheld 2d Air Division Memorial Library, ei samling av gjenstandar om amerikansk kultur og tilhøvet til USA til East Anglia, særleg rolla United States Air Force spelt på britiske luftbaser gjennom andre verdskrigar og den kalde krigen. Ein stor del av samlinga vart tapt i brannen i 1994, men samlinga har vorte gjenoppretta ved hjelp av bidrag frå mange krigsveteranar, både europeiske og amerikanske.
I det siste her det vore forsøk på å fjerne inntrykket mange har av Norwich som ein stilleståande by. Norwich City Council har marknadsført byen som ein populær turistdestinasjon, og likt som eit sentrum for forsking, handel, kultur og kunst. Med dette vart Norwich Castle Museum sanert og The Forum opna. Det vart òg foreslått eit nytt slagord for Norwich, England's other City, og dette har medført mykje diskusjon og kontrovers. Det gjenstår enno å sjå om det blir vedteke. Fleire skilt inn imot byen viser enno det tradisjonelle slagordet Norwich - a fine city.
Media
Den satiriske komikaren Steve Coogan avgjorde at den skrytande karakteren hans «Alan Partridge» skulle vere busett i Norfolk, der han var radiovert for før-frukostprogrammet på den oppdikta uavhengige radiostasjonen «Radio Norwich». Coogan drog nytte av ryktet til fylket om å vere noko avskilt frå moderne trenden, forbi sine stordomsdagar og meir eller mindre litt i ytterkanten av eit normalt engelsk liv. Sidan då har Radio Norwich slutta å vere ein oppdikta radiokanal - den nye kanalen 99.9 Radio Norwich byrja kringkastinga i 2006, sjølv om, ikkje overraskande, Up With The Partridge ikkje var med på sendelista.
Andre komikarar som har latterleggjort denne oppfatninga av Norwich er Allan Smethurst med The Singing Postman og The Kippe Family, seinare representert av «sonen» Sid Kipper, sjølv om desse generelt er assosiert med Norfolk og ikkje berre byen. Seinare har òg The Nimmo Twins gjort narr av Norwich.
Det er òg ein blomstrande lokalradiokanal som i august 2007 vart den nyaste sjølvstendige kringkastaren i Norwich. Kanalen heitte Future Radio og sende på 96,9 FM.
Sport
Det største fotballaget i Norwich er utan tvil Norwich City F.C., òg kjent som The Canaries. Laget har heimestadionet sitt på Carrow Road og det er blant andre eigd av TV-kokken Delia Smith og mannen Michael Wynn-Jones. Norwich City har ein sterk, aust-engelsk erkerival Ipswich Town F.C. Laget må ikkje blandast med Norwich United F.C. som spelar kampane sine på Plantation Park i Blofield omtrent åtte kilometer austom byen.
Norwich har òg eit idrettslag kalla City of Norwich AC (CoNAC), ein rugbyklubb kalla Norwich Lions og fem landhockeylag, University of East Anglia Hockey Club], Norwich City Hockey Club, Norwich Union Hockey Club, Norfolk Nomads Hockey Club og Norwich Exiles.
Norfolk Ski Club ligg utanfor bygrensene ved Whitlingham Lane i Trowse, og den har omtrent 4000 medlemmer. . Like ved Whitlingham ligg Whitlingham Nasjonalpark. The Great Broad høyrer til Whitlingham Outdoor Education Centre. Byen har òg mange idrettslag som tilhøyrer University of East Anglia.
Byen har òg sitt eige ishockeylag, Norwich North Stars. Klubben er samansett av nybyrjarar og halvproffar, og han vart starta i november 2006 av målvakten Nicholas Simones.
Speedway var populært i Norwich både før og etter andre verdskrigen på The Firs Stadium i Holt Road. Norwich Stars var med i Northern League i 1946 og National League Division Two frå 1947 til 1951 (vinnarar i 1951). Dei rykte opp til National League Division One i 1952 og var ein av dei beste fram til stadionet vart lagt ned på slutten av 1964-sesongen.
Omdøme
Norwich blir iblant skildra i det britiske media som ein by som er vidt ulik, usofistikert, klossete og ein som ikkje følgjer med på kva som skjer i resten av landet (sjå Alan Partridge). Dette er kanskje først og fremst på grunn av den geografiske plasseringa til Norwich der han er isolert frå andre storbyer, og at ein tenkjer på Norwich som eit samandrag av Norfolk, som er eit fylke med svært mykje jordbruk. Likevel var Norwich den nest største byen i England etter London i fleire hundreår før industrialiseringa, som kom seint til Norwich grunna isolasjonen.
Norwich har ei lang historie med radikal politikk, og er på ingen måte ein konservativ by. Innanfor Norwich City Council tevlar Green Party, Labour Party, Liberaldemokratane og Concervative Party om å ha flest av dei 39 plassane i byrådet.
I november 2006 vart Norwich røysta fram som den grønaste i Storbritannia.
I folketeljinga i 2001 svarte 27,8 % i Norwich at dei ikkje var religiøse, den høgaste prosentdelen i England.
Ein stor del av innbyggjarane i Norwich brukar Internett ofte. Ein artikkel har indikert at Norwich samanlikna med andre byar i Storbritannia, er på topp av lista for dei som brukar den populære auksjonsnettstaden eBay. Byen har òg sidan juli 2006 det største trådlause nettverket i Storbritannia.
I august 2007 vart Norwich silt ut som ein av ni finalistar innanfor si innbyggjartalsgruppe for International Awards for Liveable Communities. Byen vann til slutt sølv i småbykategorien.
Samferdsel
Norwich ligg rett ved hovudvegen A47 (passarar sør for byen) som knyter saman Great Yarmouth i aust og King's Lynn og Peterborough i vest. Norwich blir forbunde til Cambridge via A11 som fører til motorvegen M11 til London og M25. Han fører til Ipswich i sør gjennom A140 til Lowestoft i søraust via A146. Norwich er den byen som har flest innbyggjarar som ikkje er knytt til nokon annan by av ein uavbroten tofelts motorveg.
I 2005 hadde Norwich det største tilbodet for innfartsparkering i Storbritannia. Han blir driven av Norwich kommune, og bussane køyrer frå seks spesialbygde parkeringsplassar inn mot Norwich busstajon. Bussane brukar ulike fargekoder: Til saman er det bygd nesten 5000 parkeringsplassar, og i 2006 brukte 3,4 millionar passasjerar tilbodet.
Jernbane
Jernbanelinjene frå Norwich til resten av landet går til Liverpool Street stasjon og Petersborough. Interne spor går til Great Yarmouth, Lowestoft, og Sheringham og Cambridge. Tidlegare hadde byen tre jernbanestasjonar med eigne spor som gjekk til tettstader ikkje såg langt frå, men no er all verksemda flytta til Norwich jernbanestasjon, tidlegare kjend som Norwich Thorpe jernbanestasjon.
Dei tidlegare stasjonane Norwich City jernbanestasjon og Norwich Victoria jernbanestasjon er no nedlagt.
Buss og rutebil
Norwich har fleire busselskap som konkurrerer om passasjerane. Det største selskapet er First Eastern Counties. Frå Norwich går det òg busser til Peterborough, Lowestoft og Thetford. I tillegg har rutebusselskapet National Express ti busser om dagen til London Stansted lufthamn, fire til London, og éin kvar dag til Birmingham. Dei fleste bussane og rutebilar går frå Norwich bussentral i Surrey Street.
Luftfart
Norwich internasjonale lufthamn nyttar Manchester - og Schiphol lufthamn som mellomlandingsstasjonar, og derifrå kan ei ferd til omtrent 650 reisemål rundt om i verda. FlyBe, Air Southwest, Eastern Airways og Bristol Helicopters brukar alle Norwich, i tillegg til ein sterk charterturisme. Flyhamna var opphavleg flyplassen til det tidlegare Royal Air Force Horsham St. Faith. Ein av dei tidlegare RAF-hangarane var ein gong heimebasen til Air UK som fisjonerte frå Air Anglia, og deretter gjekk inn i det nederlandske flyselskapet KLM.
Sykkel
Den første ruta i National Cycle Network går gjennom Norwich; han kjem frå Dover i sør til Shetlandsøyane i nord, og landsbyane før og etter Norwich er Beccles og Fakenham. Byen har òg fleire lokale sykkelvegar.
Vasstransport
Ein kan segle opp elva Yare frå sjøen ved Great Yarmouth og heile vegen opp til Trowse sør for byen. Derifrå er Wensum seglbar inn til Norwich, og han blir kryssa av Novi Sad Friendship Bridge. Det finst organiserte båtturar gjennom byen og ut til nasjonalparken The Broads.
Turisme
Norwich er eit populært reisemål i Storbritannia særleg på grunn av alle dei historiske bygningane som er verna. Blant dei store attraksjonane er Norwich-katedralen, brusteinsgatene og musea om det gamle Norwich, Norwich Castle, Cow Tower, Dragon Hall og The Forum. Byen er òg ein av dei største shoppingbyane i Storbritannia, og har ei blanding av kjedebutikkar og uavhengige forretningar i tillegg til eit av dei største friluftsmarknadane i England. Byen er no rangert som den 377. største byen i Europa.
I oktober kvart år vert matfestivalen The Bidwells Norwich & Norfolk Food Festival arrangert. I tillegg til at festivalen trekkjer mange turistar, fremjar han òg matkultur frå Norfolk og omland.
Arkitektur
Norwich har særs mykje historisk arkitektur. Mellomalderen blir representert av Norwich-katedralen frå 1000-talet, Norwich Castle frå 1100-talet (no eit museum), og fleire soknekyrkjer. Under mellomalderen var det 57 kyrkjer innanfor bymuren, og av desse er det enno 31 igjen. Dei fleste mellomalderbygningane ligg i sentrum. Frå 1700-talet bygde den framifrå byggjaren Thomas Ivory Assembly Rooms (1776), Octagon Chapel (1756), St. Hela's House (1752) der Great Hospital no ligg, og nokre nyskapande bustader i Surrey Street (1761). Ivory må ikkje forvekslast med han irske arkitekten med det same namnet og frå same periode.
På 1800-talet ekspanderte Norwich raskt i storleik, og mykje av bustadene og forretningsbygga i sentrum kjem frå denne perioden. Den lokale arkitekten George Skipper (1856-1948) var viktig for blant anna viktoriansk arkitektur; nokre av dei store arbeida hans som står i dag er hovudkontoret til Norwich Union i Surrey Street, Art Nouveau Royal Arcade, og Hotel of Paris ved sjøsida i Cromer. Han nygotiske romersk-katolske katedralen St John the Baptist Cathedral på Earlham Road vart bygd frå 1882 til 1910, og vart teikna av George Gilbert Scott Junior og broren John Oldrid Scott.
Byen fortsette å vekse gjennom 1900-talet, og mange bustader, særleg i områda litt lengre frå byen kan daterast herfrå. Den første kjende bygningen etter Tida til skipper var rådhuset av CH James og SR Pierce, opna i 1938. Bombinga under han andre verdskrig øydela mange bustadhus i sentrum, men resulterte i relativt få tap av liv. Mykje av gjenoppbygginga etter krigen vart teikna av myndighetsarkitekten David Percival. Likevel vart den store utbygginga etter krigen, frå eit arkitektonisk synspunkt, opninga av Universitetet i East Angila i 1964. Han vart opphavleg designa av Denys Lasdun, men teikningane hans vart aldri heilt fullført, og etter fleire tiår har dei store namna vore Norman Foster og Rick Mather.
Venskapsbyar
Offisielle:
Uoffisiell:
Padling under Sommar-OL 1968
Padling under Sommer-OL 1968 i Mexico omfatta fem tevlingar i kajakk og to i kano og fann stad på Xochimilco-vatnet sør om Mexico-byen. Menn og kvinner tevla i høvesvis tre og to fartøyklassar i kajakk, medan begge kanoøvingane gjaldt for menn åleine. Ungarn og Sovjetunionen vann begge kvar sine seks medaljar. Noreg vann gull i firarkajakk/K4.
K1 1000 meter
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
K2 1000 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
K4 1000 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
K1 500 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
K2 500 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
Kano 1 1000 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
C2 1000 m
Dato: 25. oktober 1968 <br style="clear:both;" />
Isca Valley
Isca Valley er ein smal, isfri dal som ligg like vest for Ituna Valley og 3 km aust-nordaust for Haven Mountain i Britannia Range i Antarktis. Han vart namngjeven i samband med «Britannia» av ei geologgruppe frå University of Waikato, 1978–79, leia av M.J. Selby. «Isca» er eit historisk namn i Romersk Britannia for River Exe.
Stjernekatalog
Ein stjernekatalog er eit systematisk ordna register over stjerner etter koordinatar (rektascensjon og deklinasjon) på himmelkvelvinga, saman med oppgåve over storleiksklasse, spektrum, parallakse og meir. Utanom generelle stjernekatalogar har ein spesialkatalogar over fundamentalstjerner, dobbeltstjerner, variabel stjerner, eigenrørsle, parallakse, radialsnøggleik og fleire.
Kjende stjernekatalogar
Mykje brukt er Bonner Durchmusterung, der til dømes BD+50°3410 tyder stjerne nr. 3410 mellom 50 og 51° nordleg deklinasjon. I Henry Draper-katalogen er stjernene nummerert etter aukande reaktscensjon, til dømes HD206570.
Messierkatalogen er ein katalog over 103 diffuse objekt som ein alltid kan sjå på himmelen, slik som stjernehopar, tåker og galaksar, utgjeven av Charles Messier. Objekta vert oppført med bokstaven M og eit nummer. Messier var eigentleg interessert i å oppdage kometar. For å skilje kometar frå andre objekt utarbeidde han ei liste basert på eigne observasjonar på observatoriet til den franske flåten på Hotel de Cluny i Paris. Han publiserte katalogen i tre deler: den første kom i 1774 og inneheld M 1–45, andre del kom i 1780 og inneheld ytterlegare 25 objekt (opp til M70), tredje del kom i 1781 og inneheld objekt til og med M 103. Messier planla òg ei fjerde utgåve, men denne vart aldri realisert. Katalogen inneheld òg tilvising til objekt som var oppdaga av andre astronomar. Visse av katalognumra er synlige for det nakne auga, som til dømes stjernehopen Pleiadane (M 45) og Andromedagalaksen (M 31).
Namnet Kristen
I Noreg har Kristen namnedag 14. mai.
Stjernekatalog
Kjende stjernekatalogar
Dagens Messierkatalog inneheld 110 objekt. Messier hadde kjennskap til òg dei siste sju, men dei vart føydd til av seinare astronomar.
Namnet Kristen
Bruken av namnet i Noreg
Bruken av namnet gjekk jamt attende gjennom heile 1900-talet.
Andre kjelder:
Kristen (disambiguasi) Kristen
Tur'an
Tur'an (arabisk طرعان, hebraisk תֻּרְעָן) er ein israelsk-arabisk lokal kommune i Nord distrikt i Israel. Han ligg ved foten av fjellet Tur'an og Tur'andalen, nær hovudvegen frå Haifa til Tiberias, og kring 7 km nord for Nasaret. I følgje Israelsk statistisk sentralbyrå, Tur'an hadde eit folketal på 11 100, hovudsakleg muslimar, i 2005.
Historie
Landsbyen vart i romersk og bysantinsk tid kalla Tir'an. Det var ein jødisk landsby og innbyggjarane konverterte truleg til islam på slutten av den tidlege islamske tida (800-1100-talet) i Palestina.
I 1517 vart Tur'an i lag med resten av Palestina ein del av Det osmanske riket etter han vart erobra from mamelukkane, og i 1596 stod han oppført i osmanske skattelister som ein del av Tabariyya nahiya i Safad liwa. Han hadde eit folketal på 48 hushaldningar, alle muslimar. Innbyggjarane betalte skatt for kveite, bygg, oliventre, frukttre, geiter og/eller bikubar.
Den franske oppdagaren Victor Guérin vitja Tur'an i 1870, og estimerte at han hadde 350 muslimar og 200 «grekarar». I 1881 skildra Survey of Western Palestina han som «Ein steinlandsby, delvis bygd av basalt, med kring 300 innbyggjarar, halvparten kristne, halvparten muslimar.[..] Landsbyen ligg ved foten av åsane og er omgjeve av olivenlundar. Det ligg ei god kjelde i nordvest.»
I ei folketeljing i 1922 utført av Dei britiske mandatstyresmaktene, hadde Tur'an eit folketal på 768; 542 muslimar og 226 kristne. Folketalet hadde auka i folketeljinga i 1931 til 961; 693 muslimar og 268 kristne, i alt 188 busette hus.
I 1945 var folketalet 1 350, alle arabarar, med 29 743 dekar land, i følgje ei offisiell landmåling. Av dette var 1 153 dekar for plantasjar og irrigert land, 11 909 for korn, medan 34 dekar vart utbygd land.
Den 18. juli 1948 erobra israelarane Tur'an under den andre delen av Operasjon Dekel. Husa til dei som hadde flykta frå landsbyen vart seinare nytta til å huse arabiske flyktningar frå nabolandsbyar. Landsbyen vart verande i unntakstilstand fram til 1966.
Fallujah
Fallujah (arabisk الفلوجة) er ein by i provinsen Al Anbar i Irak, kring 69 km vest for Bagdad ved Eufrat. Historia til busetnaden går attende til babylonsk tid. Viktige jødiske akademi låg her i mange hundreår.
Fyresdal Bygdemuseum
Fyresdal Bygdemuseum er eit museum som ligg i Øyskogen, eit parkområde i sentrum av Fyresdal i Fyresdal kommune. Kvart år vert Olsokspelet spela og det vert arrangert bygdedagar (marknad) og aktivitetsdagar. Museet ligg under Vest-Telemark Museum, men har eit lokalt styre.
Fallujah
Byen voks fram frå ein liten by i 1947 til eit folketal på kring 275 000 innbyggjarar i 2011. I Irak vert byen kalla moskébyen på grunn av dei over 200 moskeane som finst i byen og dei kringliggjande landsbyane.
Gånghester
Gånghester er ein svensk tettstad i Borås kommun i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. I 2005 hadde tettstaden 1 549 innbyggjarar.
Fyresdal Bygdemuseum
I parkområdet Øyskogen ligg eit omfattande gravfelt med freda furutre. Fyresdal Bygdemuseum har ei rekkje gamle bygningar og utstillingsbygg i same område.
Fallujah
I januar 2014 vart byen erobra av Den islamske staten og mange innbyggjarar mista livet. Den 23. mai 2016 annonserte irakiske styrkar at dei prøve å ta Falluja attende. Den 26. juni 2016 vart byen frigjord av den irakiske hæren.
Fyresdal Bygdemuseum
Fyresdal Bygdemuseum er tusenårsstaden til Fyresdal kommune.
Sialkot
Sialkot (urduskrift سیالکوٹ) er ein by i den nordaustlege delen av provinsen Panjab i Pakistan, nær grensa til det India-kontrollerte Jammu. Byen er administrasjonssenter i distriktet med same namn. Han har rundt 420 000 innbyggjarar, og er den 12. største byen i Pakistan. Sialkot ligg nær Chenab-elva, ved foten av fjella i Kashmir. Byen ligg rundt 110 km nordaust for Lahore.
Næring og kultur
Industri er ei viktig næring i byen, der det blir laga sportsartiklar, musikkinstrument, klede og kirurgiske instrument. Mange av produkta blir eksporterte. Byen har også keramikkproduksjon.
Ina Kringlebotn
Ina Kringlebotn var ein norsk sopran. I utlandet nytta ho òg artistnamnet Ina Kringelborn.
Familie
Ina Kringlebotn vaks opp på Kråkstad i Ski kommune. Ho var niese av sopranen Solveig Kringlebotn.
Malahameh
Han må ikkje forvekslast med Malahma, som ligg sør for Malahameh.
Sialkot
Næring og kultur
Under den britiske kolonitidia blei det byrja å laga sekkepiper i byen. Det finst i dag rundt 20 sekkepipekorps her.
I Sialkot finst eit mausoleum til guru Nanak, grunnleggjaren av sikhismen.
Isadore Singer
Isadore Manuel Singer er ein amerikansk matematikar.
Han er professor ved Massachusetts Institute of Technology (MIT). Han tok doktorgraden ved University of Chicago i 1950. Singer har det meste av det yrkesaktive livet sitt arbeidd ved MIT. Han har motteke mange prisar, mellom anna American Mathematical Society sin pris for stor teneste for ålmenta i 1992, Steel-prisen for Lifetime Achievement i 2000, National Medal of Science i 1983 og Abelprisen i 2004, saman med Sir Michael Francis Atiyah. Dei fekk prisen for å ha oppdaga og bevist indeksteoremet, som knyter topologi, geometri og matematisk analyse til kvarandre, og den viktige rolla dei har hatt når det gjeld å byggje nye bruer mellom matematikk og teoretisk fysikk. Singer har òg skrive påverknadsrike lærebøker som har vore til inspirasjon for fleire generasjonar av matematikarar.
János Bolyai
János Bolyai var ein ungarsk matematikar. Bolyai er mest kjend for arbeida sine innanfor den ikkje-euklidske geometrien. I ikkje-euklidske geometriar forkastar ein, eller prøver å finne andre alternative formuleringar av Euklids parallellaksiom. Dette arbeidet vert rekna for eit av den hyperbolske ikkje-evklidske geometrien sine kjeldeskrifter, og har vore vore teoretisk viktig.
Ina Kringlebotn
Familie
Kringlebotn starta songstudiane sin ved Norges musikkhøgskole i Oslo. Seinare studerte ho ved Operaakademiet i København og ved Det Kongelige Danske Musikkonservatorium.
János Bolyai
Bolyai vart fødd i Kolozsvár i Transilvania (i dag Cluj-Napoca, Romania), og han var son av matematikaren Farkas Bolyai.
Ina Kringlebotn
Karriere
Ina Kringlebotn starta den musikalske karrieren sin i hip hop/RnB-duoen Gulltoppane, saman med Christine Dancke. Dei var ein del av undergrunnsmiljøet til norsk rap tidleg på 2000-talet. Etter kvart gjekk dei i kvar sin retning, og Ina satsa på opera. Ho debuterte ved Den norske Operaen i 2004, i rolla som Valencienne i Den glade enke. I 2007 vart ho invitert til å synga ved Academie européenne de musique i Aix-en-Provence. Der vart ho kåra til «Laureat HSBC», og drog deretter på turné i Kina. I Aix song ho året etter rolla som Sandrina i Haydns L'Infideltà Delusa, og denne oppsettinga gjesta òg Monaco, Sceaux, Bilbao, Valladolid og Bremen. I 2009 song ho hovudrolla som Mimi mot Marius Roth Christensen i Puccinis La Bohème på sommaroperaen på Oscarsborg festning. Same haust var ho gjestesongar i Poppeas kroning på Den norske Operaen, og drog så til Bremen der ho medverka i Haydns L'Infedeltà Delusa.
Fjernsynsopptrededanr
I 2003 stilte Ina Kringlebotn og Mari Eriksmoen som lag i ein NRK-produksjon der dei konkurrerte med andre kunstnarar om støytte vidare til utdanning.
I 2011 spelte NRK inn Den norske Opera sin produksjon av operaen Poppeas kroning, med Ina Kringlebotn i rolla som Fortuna. Førestillinga, som vart sendt i to delar, er tilgjengel på NRK-TV fram til 1. april 2026.
Tadas Labukas
Tadas Labukas er ein litauisk fotballspelar. Hausten 2011 spelte han i angrep for Brann i den norske Tippeligaen. Ved sidan av fotballen har han også arbeidet på Røyrås Treindustri under sitt opphald i Noreg. Han spelar òg for det litauiske landslaget. Labukas har spelt for fleire klubbar i heimlandet, mellom anna toppklubben Žalgiris Vilnius, og for klubbar i Russland, Hellas, Romania, Aserbajdsjan og Polen før han kom til Noreg. Han kom til Brann frå Arka Gdynia sommaren 2011. Han hadde spelt i Gdynia i to sesongar i den polske toppdivisjonen og i 2010/11-sesongen var han klubben sin toppskårar med 8 mål i ein sesong som enda med nedrykk. Labukas stod då utan kontrakt og gjekk gratis til Brann på ein korttidskontrakt. Han debuterte i Tippeligaen 7. august 2011 som innbytar i ein heimekamp mot Strømsgodset. Kontrakten hans vart ikkje forlenga etter 2011-sesongen.
Ugbad Mustafa
Ugbad Mustafa Yusuf Noor er ein norsk rappar og songar, kjend under artistnamnet Musti eller Mu$ti.
All In Your Head
Die grosse Entscheidungsshow 2013
I 2012 vart songen vald ut til å delta i ei internettrøysting der ein kunne røyste han vidare til finalen i Die grosse Entscheidungsshow, den sveitsiske uttakinga til Eurovision Song Contest 2013 i Malmö i Sverige. Songen gjekk ikkje vidare til finalen og fekk heller ikkje representere Sveits i Eurovision Song Contest 2013.
Ugbad Mustafa
Musti vart kåra til årets nykommar under P3 Gull 2020 for debutalbumet Qoyskayga (somali for 'min familie') og EP-en Mellom høyblokkene som vart utgjeven same året. Ho vann to prisar under Spellemannprisen 2020: klassa hiphop for albumet Qoyskayga og klassa årets gjennombrot med Gramostipend. I tillegg var Musti nominert i klassa årets tekstforfattar for Qoyskayga. Ho fekk Oslo bys kunstnerpris for 2020 og vart nominert til Bendiksenprisen som vert delt ut av GramArt og Kulturdepartementet i 2021 og til Nordic Music Prize i 2021 for Qoyskayga.
All In Your Head
Die grosse Entscheidungsshow 2013
Assia har tidlegare vunne Eurovision Song Contest 1956 og delteke i Eurovision Song Contest 1957 og 1958 for Sveits. Ho har òg delteke i den nasjonale finalen til Vest-Tyskland i 1956 og den nasjonale finalen til Sveits i 2012.
Ugbad Mustafa
Musti har somaliske foreldre og er oppvaksen på Tøyen i Oslo, Milton Keynes nord for London og i Somalia. Ho har fem brør og to systrer.
Dewey Bunnell
Lee Merton «Dewey» Bunnell er ein britisk-amerikansk musikar, songar, gitarist og låtskrivar, mest kjend som medlem av folkrockbandet America.
America
Etter eit første forsøk på å danna eit band i slutten av 1960-åra, danna Bunnell, Beckley og Peek America i 1969 og gav ut sitt første album i 1971. Til liks med dei andre medlemmene skreiv, song og spelte Bunnell gitar. Hans mest kjende komposisjonar inkluderer «A Horse with No Name», «Ventura Highway» og «Tin Man». Bunnell har forklart at «A Horse with No Name» var «ein metafor for eit køyretøy for å komma seg bort frå forvirringa i livet til ein stille, fredeleg stad», medan «Sandman» var inspirert av dei uformelle samtalane hans med heimvende Vietnam-veteranar. Av frykt for å bli angripne og drepne i søvne valde mange av dei å halda seg vakne så lenge som mogleg, anten naturleg eller med legemiddel. Dermed «flykta dei frå Ole Lukkauge.»
Bunnell er framleis medlem av America, saman med Gerry Beckley. America har laga meir enn 20 album med originalt materiale, saman med ei rekkje hitsamlingar, mellom 1960-åra og i dag. Gruppa fekk ei stjerne på Hollywood Walk of Fame i februar 2012.
Privatliv
Bunnell vart fødd i Harrogate i Yorkshire i England, av ein amerikansk militærfar, stasjonert på United States Air Force-basen RAF South Ruislip, og den engelske kona hans. Som ung musikar vart Bunnell inspirert av The Beatles og The Beach Boys. Medan han gjekk på London Central High School i England møtte han Gerry Beckley og Dan Peek. I 1973 flytta han til Marin County i California med den dåverande kona si, Vivien. Dei fekk to barn, Dylan og Lauren. Dei to vart skilde i 1999, og han gifta seg med Penny i 2002. Han adopterte deretter dotter til Penny, Destry.
Crude
Crude er ein dokumentarfilm av Joe Berlinger frå 2009. Han følgjer eit gruppesøksmål mot oljeselskapet Chevron i Ecuador.
Dokumentarfilmen følgjer framdrifta av ei juridisk sak på 27 milliardar US-dollar klaga mot Chevron Corporation etter oljeverksemd i oljefeltet Lago Agrio, eit tilfelle òg kjent som «Amazonas sitt Tsjernobyl».
Søksmålet er på vegne av om lag 30 000 menneske av siona, cofán, kichwa og lokale bønder som lever i Amazonas-regnskogen. Dei hevdar jorda har vorte ureina av oljeindustrien. I tillegg til den juridiske kampen, viser Crude intervju frå begge sider, og utforskar påverknaden av mediestønad, kjendisaktivisme, makta til multinasjonale selskap, dei skiftande makttilhøva i ecuadoriansk politikk, og kulturar av urfolk som er i ferd med å gå under.
Filmen blir avslutta med ymting om at den juridiske saka ikkje vil bli løyst før om eit tiår eller så.
Stemning av opptaka
Den 6. mai 2010 tok den føderale dommaren Lewis Kaplan parti for eit rettsleg krav sendt inn av Chevron og avgjorde at Berlinger skal overlevere meir enn 600 timar med originale opptak gjort for filmproduksjonen. Chevron hadde prøvd stemninga av opptaka som ein del av det pågåande søksmålet diskutert i filmen.
Mottak
Per 23. mars 2010, gav filmen samla ein 95 % gradering på Rotten Tomatoes, 100 % er topp kritikk.
Prisar
Vinnar av
Gantofta
Gantofta er ein tettstad i Helsingborgs kommun i Skåne län i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 1 387 innbyggjarar.
Rooibos
Rooibos er ein plante i erteblomefamilien som veks i Sør-Afrika. Namnet er afrikaans for 'raudbusk' og siktar til fargen når ein tørkar han og trekk han ut i varmt vatn. Uttrekket er blitt brukt som teerstattting i lange tider, og teen har etterkvart oppnådd utbreiing i fleire land, inklusive Sør-Amerika, der han mellom anna blir behandla tilsvarande espressokaffi og seld som «raud espresso». I Noreg får ein han som posete, og i boks/pakke.
Rooibos kan leverast i ein grøn eller fermentert variant. Begge variantar inneheld antioksidantar, men studiar indikerer at grøn rooibos er rikare på antioksidantar ettersom antioksidantane blir oksiderte under fermenteringsprosessen.
Namnet rooibos kan bli beskytta tilsvarande varemerke som cognac, champagne m.fl. og ikkje kunne brukast av produsentar utanfor det opphavlege distriktet.
Saxicolinae
Saxicolinae er ei gruppe insektetande fuglar i flugesnapparfamilien som held til i Europa og Asia. Dei fleste nordlege artane er trekkfuglar.
Grava til den ukjende soldaten i Moskva
Grava til den ukjende soldaten vart teikna av arkitektane D.I. Burdin, V.A. Klimov, Yu.R. Rabayev og skulptøren Nikolai Tomsky, og vart avdekt for allmugen den 8. mai 1967.
Saxicolinae
Dette er ei homogen gruppe av relativt små artar, mange har ei mykje fargerik fjørdrakt og dei har spinkle bein. Songen er godt utvikla hos somme artar, hos andre berre svakt. Nebbet passar til insektetande diett, nett og slankt. Einskilde artar har utvikla fjørbustar ved nebbrota. Hannane til nokre artar - som svartraudstjert - syner utsett modning av fjørdrakta, første året ser dei ut som hoer, jamvel om dei allereie er kjønnsmodne.
Artar
Rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.4 frå desember 2009 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.
Ferguslie Peninsula
Ferguslie Peninsula er ei 1,5 nautiske mil lang halvøy som ligg mellom Browns Bay og Macdougal Bay på nordkysten av Laurie Island i Sør-Orknøyane. Ho vart kartlagd i 1903 av Den skotske antarktisekspedisjonen under William Speirs Bruce, som namngav ho etter Ferguslie, bustaden til sir James Coats, som var den viktigaste bidragsytaren til ekspedisjonen.
Glostrup kommune
Glostrup kommune er ein dansk kommune som ligg i Region Hovedstaden på Sjælland. Før kommunereforma i 2007 høyrde kommunen til det no oppløyste Københavns amt.
Administrasjonsenteret ligg i Glostrup.
Virtual Console
Virtual Console (バーチャルコンソール, Bācharu Konsōru) er ein serie av dataspel for Nintendo-konsollane Wii, Wii U og Nintendo 3DS som kan lastast ned frå internettet.
Utvalet av Virtual Console-spel omfattar dataspel som opphavleg har vorte utgjevne på tidlegare stasjonære og handhaldne spelkonsollar. Desse spela køyrer i sine opphavlege utgåver gjennom programvareemulering, og er dimed hovudsakleg uendra, og kan i dag lastast ned frå Nintendo eShop for Nintendo 3DS og Wii U (tidlegare òg Wii Shop Channel for Wii). Virtual Console femner spel frå Nintendo Entertainment System, Super Nintendo Entertainment System, Game Boy, Game Boy Color, Nintendo 64, Game Boy Advance og Nintendo DS, i tillegg til SEGA-konsollane Master System og Mega Drive, NEC-konsollen TurboGrafx-16 og SNK-konsollen Neo Geo AES. Tenesta til Wii femna òg spel frå plattformer som i si tid berre vart utgjevne i nokre utvalde marknader, som Commodore 64 (Europa og Nord-Amerika) og MSX (Japan). Virtual Console-titlar har vorte lasta ned over ti millionar gonger.
I slutten av januar 2019 starta Nintendo utfasinga av Virtual Console ved å leggje ned nettbutikken til Wii.
Isokron kurve
Ei isokron kurve er ei kurve med den eigenskapen at eit massepunkt som glir langs ei kurvegrein utan friksjon, under påverknad av tyngdekrafta har ein konstant horisontal snøggleikskomponent.
Gottfried Leibniz foreslo problemet om avgjersla av den isokrone kurva i 1687, og løysingar vart funnen kort tid etter han sjølv av Christiaan Huygens og Jakob Bernoulli. Kurva er ein kubisk parabel
Kjelder
Zykloide
UTZ Certified
UTZ, tidlegare UTZ Certified, er ei merkeordning og eit program for berekraftig jordbruk som blei lansert i 2002, som hevdar å vere det største programmet for kaffi i verda. Det var tidlegare kjent som UTZ Kapeh. 7. mars 2007 skifta Utz Kapeh Foundation offisielt namn og logo til UTZ Certified. UTZ Certified er ei stifting for verdsomspennande implementering av ein standard for ansvarleg kaffi-, kakao, te og rooibosjordbruk. UTZ-sertifiserte kooperativ og produsentgrupper må rette seg etter ein Code of Conduct for dei respektive produkta. Denne koden er eit internasjonalt anerkjent sett av kriterium for berekraftig og profesjonell kaffidyrking, som inkluderer sosialt og miljømessig riktig kaffidyrkingspraksis, og effektiv gardsdrift.
UTZ-sertifiserte produkt skal vere sporbare frå dyrkarar til sluttprodusentar. Organisasjonen opererer eit avansert web-basert sporingssystem som visar kjøparar av UTZ-sertifiserte produkt truverdig lenkar til den sertifiserte kilda. Nokre kaffimerke og detaljhandlarar gir også kundane sine denne gjennomsiktigheita gjennom online sporing. UTZ-sertifisert kaffi vert seld i nesten 50 land, blant andre Nederland, Belgia, Frankrike, Storbritannia, Sveits, Japan, USA, Canada og dei skandinaviske landa. UTZ Certified hjelpar produsentar i Latin-Amerika, Asia og Afrika. Med eit veksande utval av program for landbruksprodukt, som kakao, te, rooibos og sporbarheitstenester for palmeolje og bomull, er nærvær av UTZ Certified aukande både blant produsentar og konsumentland.
I januar 2018 slo UTZ seg saman med Rainforest Alliance. Dei to sertifiseringane blei ei tid drivne parallelt, men frå 2020 innførte organisasjonen eit felles Rainforest Alliance-merke. Dette blei fasa inn frå juli 2021.
Hjerkinn
Hjerkinn er ei bygd i Dovre kommune i Oppland i Innlandet fylke. På Hjerkinn ligg Hjerkinn stasjon som er den høgstliggjande stasjonen på Dovrebanen. På lokal dialekt (dovring) vert namnet uttala /sjærkjinn/.
Historie
Hjerkinn er ein gamal skyssstasjon med tradisjonar attende år midt på 1200-talet. Han låg ved pilegrims- og kongevegen åt Trondheim og var det høgste punktet på Dovrefjell. På 1800-talet kom det òg skulemeistar åt Hjerkinn i sesongen og staden var midtpunktet på fjellovergangen. Engelske turistar var i dette hundreåret dei fyrste som oppdaga staden og la grunnen for vidare hotelldrift her. Då jernbanene frå Oppdal og Dombås vart ferdige og knytt saman i 1921 fekk området ein ny oppsving med hotelldrift både der og på Fokstua litt lengre vest. Folldal gruvar dreiv gruvedrift på Tverrfjellet fram til 1993. Forvaret hadde eit øvingsfelt, Hjerkinn skytefelt, i nærleiken som no er i ferd med å returnerast åt naturen (2017).
UTZ Certified
UTZ Certified i Noreg
I Noreg tilbyr fleire merke UTZ-sertifiserte produkt. Både Joh. Johannson Kaffe og Kaffehuset Friele har utvalde sertifiserte produkt, og sjokoladeprodusenten Nidar brukar berre UTZ-serfifisert kakao.
Superkjempe
Ei superkjempe er ei stjerne med særs store dimensjonar, relativt stor masse, svært liten middeltettleik og særs stor lysutstråling. Eit døme er Antares, som er ei raud superkjempe med spektralklasse M1 Ib. Med sola som eining er diameteren 280 og den absolutte lysstyrken meir enn 10 000.
Gaspard Monge
Gaspard Monge, Comte de Péluse var ein fransk matematikar og skaparen av deskriptiv geometri.
Han var professor i Mézières i 1768 og i Paris frå 1780, først delt mellom dei to universiteta, og frå 1783 berre i Paris. Monge slutta seg med begeistring til den franske revolusjonen og vart seinare ein ven og medarbeidar av Napoleon Bonaparte, som han følgde til Egypt. Monge var marineminister 1792–1793. I 1795 vart han professor ved École normale og han var seinare hovudmannen bak opprettinga av École polytechnique, der han òg var professor. Etter Napoleon fall, kom han i unåde og levde tilbaketrekt.
Tagalog
Tagalog er eit austronesisk språk som er blant dei mest utbreidde på Filippinane. Den standardiserte versjonen av tagalog, filipino, er offisielt språk i landet og blir brukt som lingua franca i øyriket.
Historie
Ordet «tagalog» kjem frå tagá-ílog som tyder 'elvefolket', av tagá, 'å koma frå', og ílog, 'elv'. Lite er kjent om opphavet til språket, ettersom ingen nedteikningar frå før koloniseringstida har overlevd. Lingvistiske spekulasjonar går ut på at forfedrane til tagalogane og deira sentral-filippinske slektningar opphavleg kom frå nordaustlege Mindanao eller austlege Visayas.
Klassifisering
Tagalog er eit sentralt filippinsk språk innan den austronesiske språkfamilien. Det er i nært slektskap med språk brukt i Bicol- og Visayas-regionane som bicol, hiligaynon, waray-waray og cebuano.
Andre språk som har vore med på å forma tagalog er spansk, hokkien, kinesisk, engelsk, malayisk, sanskrit (via malayisk), arabisk (via malaysisk/spansk) og nord-filippinske språk som kapampangan.
Utbreiing
Kjerneområdet til tagalog, kalla, Katagalugan, dekkjer det meste av dei sentrale til dei sørlege delane av øya Luzon, og i hovudstaden Manila. Tagalog blir også snakka av dei opphavlege innbyggjarane på øyane Lubang, Marinduque og dei nordaustlege delane av Mindoro.
I 2000 hadde nær 24 millionar menneske tagalog som førstespråk. Rundt 96 % av befolkninga på Filippinanae (folketal 92 millionar) kan snakka språket til ei viss grad.
Det finst også ei rekkje talarar i land filippinarar har utvandra til, som Canada, Guam, Saudi-Arabia, Dei sameinte arabiske emirata, Storbritannia og USA.
Offisiell status
I 1961 fekk språket namnet «pilipino», som seinare blei endra til «filipino» i 1987. I den filippinske grunnloven av 1987 blei språket anerkjend som nasjonalspråk og definert som offentleg språk saman med engelsk.
Tagalog hadde allereie vore brukt i skulane sidan 1940-åra. Det er det einaste språket av totalt 160 språk på Filippinane som blir brukt offisielt i undervising.
Litteratur
Den første kjende boka skriven på tagalog er Doktrina Cristiana frå 1593. Boka var skriven på spansk og i to versjonar på tagalog; ein med baybayin og ein med det latinske alfabetet. Gjennom åra som spansk koloni skreiv spanske prestar fleire ordbøker for tagalog, som Vocabulario de Lengua Tagala (1613), Vokabularia de la lengua tagala (1835) og Arte de la lengua tagala y manual tagalog para la administración de los Santos Sacramentos (1850).
Poeten Francisco «Balagtas» Baltazar (1788–1862) blir gjerne sett på som tagalogs svar på William Shakespeare. Hans mest kjente verk frå tidleg på 1800-talet er Florante at Flora.
Stormuslingkreps
Stormuslingkreps (Herpetocypris reptans) er ein muslingkreps som er ljost grøn med mørkegrøne flekkar. Han har ei skallengd på opp til 2,6 millimeter, og er med det den største arten av muslingkreps i Noreg. Hannar er ikkje kjende for denne arten. Stormuslingkreps kan vanskeleg forvekslast med andre artar.
Stormuslingkreps lever i botnsediment i næringsrike dammar med stabil vass-spegel og i verna, næringsrike viker i større innsjøar. Han ser ut til å føretrekkja leirrike sediment med mykje vassplantar, gjerne i tjørner og støre parkdammar i kulturlandskap, der han beitar på visnande plantar og detritus.