cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Subterranean Homesick Blues
Inspirasjon
Songen syner òg til striden rundt den amerikanske borgarrettsrørsla, som i «Better stay away from those / That carry around a fire hose» - 'Betre passa seg for dei som fer rundt med brannslangar'. Linja synte til fredelege demonstrantar som vart slått og sprøyta med brannslangar. Trass i den politiske teksten vart songen den første Topp 40-hitten til Dylan i USA.
Ettermæle
Songen er av musikkmagasinet Rolling Stone plassert på 332. plass på lista deira over dei 500 største songane gjennom tidene. «Subterranean Homesick Blues» har hatt stor innverknad og er referert til av både musikarar og andre folk. Til dømes var tekstlinja «you don't need a weatherman to know which way the wind blows» inspirasjon for namnet til den amerikanske radikale venstregruppa Weathermen, som var ein utbrytar av Students for a Democratic Society. John Lennon skal ha sagt at han var så fengsla av songen at han ikkje visste korleis han kunne klare å skrive ein song som kunne «konkurrere» med han. Gruppa Firehose (tidlegare Minutemen-medlemmar) tok namnet sitt frå den kjende åtvaringa i songen: «Better stay away from those that carry around a fire hose...» I tillegg har opninga på siste verset, «Ah get born, keep warm», gjeve namn til debutalbumet til det australske garasjebandet Jet, Get Born.
Songen er òg referert til i andre sine songar, til dømes Radiohead sin «Subterranean Homesick Alien» frå OK Computer, skapunkbandet Mustard Plug sin «Suburban Homesick Blues» frå Evildoers Beware og indiebandet The Grifters sin «Subterranean Death Ride Blues».
Musikkvideo
I tillegg at songen har hatt stor innverknad i musikkhistoria kom songen òg med ein av dei første musikkvideoane som vart laga. Klippet var i røynda opninga på ein dokumentarfilm av D. A. Pennebaker, Dont Look Back. Videoen vart av musikkmagasinet Rolling Stone ramgert på 7. plass i 1993 på lista deira over dei 100 beste musikkvideoane. I videoen held Dylan fram små plakatar med ord og frasar frå teksten. Plakatane vart skrivne av Donovan, Allen Ginsberg, Bob Neuwirth og Dylan sjølv. Medan han ser på kamera snur han plakatane i takt med musikken. Videoen vart filma i ei bakgate ved Savoy Hotel i London der Ginsberg og Neuwirth dukkar opp i bakgrunnen, i ein park og på taket av ein ukjend bygning.
Medverkande
Personell per Olof Bjorner.
Dieselmotor
Dieselmotor er ein stempelmotor med innvendig forbrenning som har så høg kompresjon at drivstoffet sjølvtenner når det vert sprøyta inn. Motoren er oppkalla etter Rudolf Diesel som fekk patent på han i 1892.
Arbeidsprinsipp
I ein dieselmotor vert sylindrane fylt med luft som vert komprimert av stemplet når det går innover i sylinderen. Komprimeringsforholdet i dieselmotorar kan variera frå 16:1 til 25:1. På grunn av den høge kompresjonen stig temperaturen på lufta i sylinderen frå 700 til 1000 °C. Noko før stemplet når øvre daudpunkt vert drivstoffet sprøyta inn, under høgt trykk, gjennom dyser som forstøvar det. På grunn av den høge temperaturen fordampar det forstøva drivstoffet og sjølvtenner.
Dieselmotorar kan vera firetaktsmotorar eller totaktsmotorar. Dei fleste dieselmotorar med effekt mindre enn nokre hundre kW er som oftast firetaktsmotorar, medan store dieselmotorar, som til dømes skipsmotorar ofte er totaktsmotorar. Totakts dieselmotorar har ofte ein mekanisk kompressor som fyller sylinderen med luft og spylar ut gamal eksos.
Termodynamisk syklus
Ein ideell dieselmotor ville arbeida etter dieselsyklusen, der forbrenninga skjer under konstant trykk. Men i praksis aukar trykker i byrjinga av forbrenningstakta, så praktiske dieselmotorar arbeider etter Seiliger-Sabathé-syklusen.
På grunn av at sylinderen vert fylt med ei rein luft breier flammefronten seg ikkje like snøgt i sylinderen som i forgassarmotorar. Forbrenninga tek difor lengre tid enn i forgassarmotorar og sjølv om trykket ikkje er konstant varierer det ikkje så mykje som i forgassarmotorar. At forbrenninga varer lengre fører til at dieselmotorar ikkje kan ha like høgt turtal som forgassarmotorar.
Soge
Den tyske ingeniøren Rudolf Diesel tok patent på dieselmotoren i 1892.
Åråsen Stadion
Åråsen Stadion er heimebanen til Lillestrøm Sportsklubb og kan ta 12 500 menneske. Stadionet vart offisielt opna laurdag 7. juli 1951. Før 1951 nytta fotballen i Lillestrøm fleire forskjellige idrettsplassar kring Lillestrøm. Eigaren er Lillestrøm Sportsklubb.
Åråsen er delt inn i fire forskjellige tribuneseksjonar: Notartribunen (der Kanarifansen har sitt felt), Romerikes Blad-tribunen, Lillestrøm Torv-tribunen, og Legea-tribunen. Dei tre siste vart bygd i 2002.
På slutten av 1990-talet vart Åråsen utbygd til den moderne stadion ein finn i dag. Den gamle sitjetribunen er den einaste som er att av det tidlegare anlegget. I 2005 vart Åråsen ytterlegare utbygd med fleire kvadratmeter med næringslokale. Kapasiteten på stadion i dag er rundt 12 000 etter at heile tribunen vart fylt med sete.
På grunn av nærleiken til Kjeller flyplass er Åråsen ein av særs få stadion der flaumlysmastene vert heist ned etter kvar kamp.
Vulkan
Ein vulkan eller eldberg er ei opning eller sprekk i jordoverflata eller jordskorpa, som gjer at varm, smelta stein, oske og gassar slepp ut frå under overflata. Vulkansk aktivitet der stein vert kasta ut formar ofte fjell eller fjelliknande trekk over ein lengre periode.
Vulkanar finn ein vanlegvis der jordskorpeplater dreg frå kvarandre eller møter kvarandre. Ein midthavsrygg, til dømes Den midtatlantiske ryggen, kan ha vulkanar som vert skapt av jordskorpeplater som dreg frå kvarandre. Eldringen i Stillehavet er døme på vulkanar skapt av møtande plater. I motsetnad vert vanlegvis ikkje vulkanar danna der to tektoniske plater glir på langs av kvarandre. Vulkanar kan òg dannast der jordskorpa vert strekt eller tynna ut, slik som Riftdalen i Afrika og Rio Grande-rifta i Nord-Amerika.
Vulkanar kan dannast av mantelplummar. Desse såkalla heiteflekkane, til dømes ved Hawaii, kan dannast langt frå plategrensene. Heiteflekkvulkanar finn ein òg andre stader i solsystemet, særleg på steinplanater og månar.
Divergerande plategrenser
På midthavsryggar driv to jordskorpeplater frå kvarandre. Ny havskorpe vert danna av varm, smelta stein som sakte vert avkjøla og størknar. Skorpa er svært tynn på midthavsryggar sidan platene dreg i kvar sin retning. Trykket vert frigjeve på grunn av den tynne skorpa og fører til adiabatisk utviding og delvis smelting av mantelen. Denne smeltinga fører til vulkanisme og dannar ny havskorpe. Dei fleste divergente plategrensene finst på havbotn og derfor skjer mesteparten av vulkanaktiviteten under sjøen. Black smoker eller svartrøykarar er døme å denne typen vulkansk aktivitet. Der midthavsryggen kjem over havnivå vert det danna vulkanske øyar, som til dømes Island.
Eigenskapar
Den vanlegaste oppfatninga av ein vulkan er eit kjegleforma fjell som spyr ut lava og giftige gassar frå eit krater på toppen. Dette skildrar berre ein av mange typar vulkanar og eigenskapane til vulkanar er langt meir komplisert. Oppbygginga og åtferden til vulkanar er avhengig av mange faktorar. Nokre vulkanar har kuperte toppar forma av lavadomar i staden for eit krater på toppen, medan andre vulkanar har landskap som massive platå. Ventilar som støter ut vulkansk materiale (lava, som er namnet til magma som har kome opp på overflata, og oske) og gassar (hovudsakleg damp og magmatiske gassar) kan ein finne kor som helst på vulkanen. Mange av desse ventilane dannar mindre kjegler som den i Puu Ōō på eine sida av Kīlauea på Hawaii.
Andre vulkantypar er mellom anna kryovulkanar (eller isvulkanar), særleg på nokre månar av Jupiter, Saturn og Neptun; og slamvulkanar, som er formasjonar som ofte ikkje er assosiert med magmatisk aktivitet. Aktive slamvulkanar har ofte lågare temperaturar enn eldvulkanar, bortsett frå når slamvulkanar eigentleg er ventilar på ein eldvulkan.
Skjoldvulkan
Hawaii og Island er døme på stader der vulkanar støter ut store mengder basaltisk lava i ikkje-eksplosive utbrot som gradvis byggjer opp vide fjell med ein skjoldliknande profil. Lavaen deira er generelt svært varm og flytande og kan derfor strøyme over lange avstandar. Den største skjoldvulkanen på Jorda, Mauna Loa, stig over 9 000 m opp frå djuphavsbotn, er 120 km i diameter og og dannar ein del av sjølve øya Hawaii, i lag med andre skjoldvulkanar som Mauna Kea og Kīlauea. Olympus Mons på Mars er den største skjoldvulkanane i solsystemet. Mindre utgåver av skjoldvulkanar er lavakjegler og lavahaugar.
Sinderkjegle
Vulkankjegler eller sinderkjegler oppstår i samband med utbrot som stort sett kastar ut små bitar av slagg eller pyroklastisk stein (begge ser ut som slagg eller sinders og derfor namnet på vulkantypen), som byggjer seg opp rundt opninga. Desse utbrota kan vere forholdsvis kortvarige og produsere kjegleforma åsar med høgder på 30 til 400 meter. Dei fleste sinderkjeglene har berre eitt utbrot. Sinderkjegler kan dannast som sideventilar til større vulkanar eller oppstå på eiga hand. Parícutin i Mexico og Sunset Crater i Arizona er døme på sinderkjegler.
Stratovulkanar
Stratovulkanar er høge, kjegleforma fjell som består av lavastraumar og anna som er kasta ut av vulkanen i forskjellige lag. Det er dei forskjellige laga (stratum) som har gjeve namn til denne typen vulkanar. Stratovulkanar vert òg kalla komposittvulkanar. Klassiske døme er Fuji-fjellet i Japan, Mayon på Filippinane og Vesuv og Stromboli i Italia.
Supervulkanar
Supervulkan er eit populært uttrykk for ein stor vulkan som vanlegvis har ein større kaldera og som potensielt kan skape katastrofar på enorm, stundom kontinental, skala. Slike utbrot kan føre til lågare global temperatur i mange år etter utbrotet på grunn av dei store mengdene med svovel og oske som vert kasta ut. Dette er den farlegaste av alle vulkantypar. Døme på denne typen vulkanar er Yellowstone Caldera i Yellowstone nasjonalpark vest i USA, Lake Taupo i New Zealand og Tobasjøen på Sumatra i Indonesia. Supervulkanar er vanskeleg å identifisere på grunn av dei store områda dei dekkjer. Store vulkanområde vert òg rekna som supervulkanar på grunn av dei store mengdene basaltisk lava som vert kasta ut.
Undersjøiske vulkanar
Undersjøiske vulkanar er vanlege på djuphavsbotn. Nokre er aktive og i grunt vatn kan dei kasta ut damp og stein høgt over havoverflata. Mange andre ligg på så store djup at den enorme vekta av alt vatnet over dei hindrar eksplosive utbrot av damp og gassar, men ein kan oppdaga dei med hydrofonar og misfarging av vatnet på grunn av vulkanske gassar. Sjølv store undersjøiske utbrot kan oppstå utan at ein merkar det på overflata. Som følgje av rask avkjøling i vatn samanlikna med luft og auka oppdrift dannar undersjøiske utbrot ofte bratte søyler over vulkanventilane deira samanlikna med vulkanar på landoverflata. Dei kan verte så høge at dei bryt havoverflata og dannar nye øyar. Putelava er vanleg i samband med undersjøiske vulkanar.
Subglasiale vulkanar
Subglasiale vulkanar oppstår under ein iskalott. Dei består av flat lavautstrøyming på toppen av utstrekt putelava og palagonitt. Når iskalotten smeltar kollapsar lavaen på toppen og dannar fjell med flate toppar. Så kollapsar putelavaen og gjev ei fjellside med vinkel på 37,5 °. Desse vulkanane vert òg kalla platåfjell, tuya eller (meir sjeldan) moberg. Gode døme på denne typen vulkanar finn ein på Island og British Columbia. Opphavet til uttrykket kjem frå Tuya Butte, som er ein av fleire tuyaer i området ved elva Tuya og Tuyafjella nord i British Columbia. Tuya Butte var den første av denne typen vulkan som vart analysert og namnet har derfor sidan vorte nytta på alle vulkanformasjonar av denne typen.
Lavasamansetting
Ein annan måte å klassifisere vulkanar på er etter kva samansetting lavaen som veltar ut har, sidan dette påverkar forma til vulkanen. Lava kan generelt klassifiserast i fire forskjellige grupper (Cas & Wright, 1987):
Lavastruktur
To typar lava har fått namn etter overflatestrukturen deira: Aa (uttale ) og pāhoehoe (uttalt ). Begge orda har opphav frå Hawaii. Aa har ei ru og klinkeaktig overflate, og dei fleste typar viskøs og varm lava ser slik ut. Sjølv basaltisk eller mafisk straum kan ha lavastruktur som aa, særleg i utbrot der mykje masse vert kasta ut på ein gong og fjellsida er bratt. Pāhoehoe er lava med glatt og ofte trådaktig eller rynktete overflate og oppstår vanlegvis frå meir flytande lava. Vanlegvis er det berre mafiske straumar som dannar pāhoehoe sidan dei ofte har utbrot med høgare temperaturar eller har den rette kjemiske blandinga som gjer at dei er tynnare.
Vulkansk aktivitet
Ein populær måte å klassifisere magmatiske vulkanar på er etter kor ofte dei har utbrot. Dei som ofte har utbrot vert kalla aktive, og dei som har hatt utbrot tidlegare, men som no er rolege vert kalla sovande. Dei som ikkje har hatt utbrot i historisk tid vert kalla utdøydd. Desse populære klassifiseringane, og særleg å klassifisere ein vulkan som utdøydd, har inga meining for forskarar. Dei nytta klassifiseringar som viser til prosessane som forma ein spesifikk vulkan og prosessane under utbrota som skapte forma han har.
Det finst eigentleg ikkje ein konsensus hos vulkanologar om korleis ein skal definere ein «aktiv» vulkan. Levetida til ein vulkan kan variere frå månader til fleire millionar år og slike karakteristikkar er stundom meingingslause samanlikna med levetida til menneske eller til og med sivilisasjonar. Til dømes har mange av Jorda sine vulkanar hatt mange utbrot dei siste par tusen åra, men mange viser ikkje fortida teikn på utbrot. Med tanke på den lange levetida til slike vulkanar er dei særs aktive. I løpet av eit menneskeliv er dei derimot ikkje særleg aktive.
Forskarar reknar vanlegvis ein vulkan som aktiv om han er i utbrot eller syner teikn på uro, som uvanleg jordskjelvsaktivitet eller vesentleg gassutslepp. Mange forskarar reknar òg ein vulkan som aktiv om han har hatt utbrot i historisk tid. Det er viktig å merke seg at lengda på historisk tid varierer frå region til region, i Middelhavsområdet meir enn 3000 år bakover i tid, men på Hawai berre litt meir enn 200 år. Smithsonian Global Volcanism Program sin definisjon for ein aktiv vulkan er at han har hatt utbrot i løpet av dei siste 10 000 åra.
Sovande vulkanar er dei som ikkje er aktive no for tida (som definert over), men kan verte aktive eller få nye utbrot igjen. Det hender derimot ofte at vulkanar som forskarar reknar som aktive vert omtalt som sovande av ikkje-fagpersonar eller i media.
Utdøydde vulkanar er dei som forskarane reknar ikkje vil få utbrot igjen. Om ein vulkan verkeleg er utdøydd eller ikkje er ofte vanskeleg å avgjere. Sidan kalderaen til «supervulkanar» kan ha ein utbrotssyklus på millionar av år kan ein kaldera som ikkje har hatt utbrot på titusenvis av år vert rekna som sovande og ikkje utdøydd. Yellowstone Caldera i Yellowstone nasjonalpark er minst to millionar år gammal, men har ikkje hatt kraftige utbrot i om lag 640 000 år, sjølv om det har vore noko aktivitet i nyare tid. Det har vore hydrotermale utbrot for mindre enn 10 000 år sidan og lavastraumar for om lag 70 000 år sidan. På grunn av dette vert ikkje Yellowstone Caldera rekna som utdøydd. Faktisk produserer kalderaen ofte jordskjelv, har eit særs aktivt geotermisk system og fører til at jordoverflata hever seg.
Kjende vulkanar
Dei 16 noverande dekadevulkanane er:
Konsekvensar av vulkanutbrot
Konsentrasjonen av forskjellige vulkanske gassar kan varierer stort frå ein vulkan til ein annan. Vassdamp utgjer vanlegvis den største delen av vulkanske gassar, etterfølgd av karbondioksid og svoveldioksid. Andre viktige vulkanske gassar er hydrogensulfid, hydrogenklorid og flussyre. Mange andre mindre spor av andre gassar er òg ein del av vulkanutbrot, som hydrogen, karbonmonoksid, halokarbonar, organiske stoff og flytkige metallklorid.
Store, eksplosive vulkanske utbrot sprøytar vassdamp, karbondioksid, svoveldioksid, hydrogenklorid, flussyre og oske (pulverisert stein og pimpstein) inn i stratosfæren til høgder omkring 16-32 km over jordoverflata. Den viktigaste innverknaden av desse injeksjonane er omdanninga av svoveldioksid til svovelsyre, som raskt kondenserer i stratosfæren til ørsmå sulfataerosolar. Aerosolane aukar albedoen til Jorda, altså refleksjonen av solstrålene tilbake til verdsrommet, og på den måten vert den nedre delen av jordatmosfæren eller troposfæren. Dei absorberer også varmestråling frå jordoverflata slik at stratosfæren vert oppvarma. Fleire utbrot dei siste hundreåra har ført til eit fall i den gjennomsnittlege temperaturen på jordoverflata i periodar på eitt til tre år. Sulfataerosolane skapar òg kompliserte kjemiske forhold på overflata si, som endrar dei kjemiske klor- og nitogenstoffa i stratosfæren. Denne effekten, i lag med auka stratosfærisk klornivået frå KFK-forureining, skapar klormonoksid som øydelegg ozon. Når aerosolane veks og koagulerer fell dei ned i den øvre troposfæren der dei fungerer som kondensasjonskjerner for cirrusskyer og slik påverkar strålingsbalansen til Jorda. Det meste av hydrogekloriden og flussyra vert løyst opp i vassdropane og fell ned til overflata som sur nedbør. Den injiserte oska fell òg gradvis frå stratosfæren og det meste av denne er borte i løpet av nokre dagar eller eit par veker. I tillegg til alt dette sprøytar vulkanar ut drivhusgassen karbondioksid og er slik ei kjelde for karbon i biogeokjemiske syklusar.
Gassutslepp frå vulkanar er ein natuleg medverknad til sur nedbør. Vulkanar slepp ut om lag 130 til 230 teragram karbondioksid kvart år. Vulkanutbrot kan sprøyte ut store mengder aerosolar i jordatmosfæren. Store utslepp kan skape visuelle effektar som uvanleg fargerike solnedgangar og påverke det globale klimaet ved nedkjøling. Vulkanutbrot kan òg vere nyttig ved at dei tilfører næringsstoff til jordsmonnet via forvitring av vulkansk stein. Desse frodige jordsmonna gjev gode vekstviklår for planter og forskjellige avlingar. Vulkanutbrot kan òg skape nye øyar då magmaen vert avkjølt når det kjem i kontakt med vatn.
Vulkanar på andre himmelekamar
Månen til jorda har ingen store vulkanar og ingen noverande vulkansk aktivitet, men det er spor her som tyder på at han framleis har ein delvis smelta kjerne. Månen har derimot mange vulkanske kjenneteikn som månehav (dei mørkare felta ein kan sjå på overflata), riller og kuplar.
Venus har ei overflate som består av 90 % basalt, noko som indikerer at vulkanisme spelte ei stor rolle i utforminga av overflata. Planeten kan ha hatt store vulkanske utbrot for om lag 500 millionar år sidan ut frå det forskarane kan sei om tettleiken av nedslagskrater på overflata. Lavastraumane er omfattande og former for vulkanisme som ein ikkje ser på jorda kan òg oppstå. Endringar i planeten sin atmosfære og observasjonar av lynnedslag kan tyde på vulkansk aktivitet, men det er ikkje stadfesta at Venus er vulkansk aktiv. Radarbilete av Magellansonden synte at det nyleg hadde vore vulkansk aktivitet frå den høgaste vulkanen på Venus, Maat Mons, i form av oskestraumar nær toppen og på nordsida.
Jupiter sin måne Io er den mest vulkansk aktive lekamen i solsystemet på grunn av tidvasskreftene frå Jupiter. Han er dekt med vulkanar som spyr ut svovel, svoveldioksid og silikatsteinar og som følgje av dette endrar Io overflate konstant. Lavaen her er den varmaste ein kjenner til i heile solsystemet med temperaturar over 1500 °C. I februar 2001 oppstod det største vulkanske utbrotet i solsystemet på Io. Europa, den minste av dei fire store Jupitermånane ser òg ut til å ha eit aktivt vulkansystem, bortsett frå at vulkanaktiviteten berre består av vatn, som frys til is på den iskalde overflata. Denne prosessen vert kalla kryovulkanisme og er tilsynelatande mest vanleg på dei ytre planetane i solsystemet.
I 1989 observerte romsonden Voyager 2 kryovulkanar (isvulkanar) på Triton, ein av Neptun sin måne og i 2005 fotograferte sonden Cassini-Huygens utbrot av ispartiklar frå Enceladus, ein av Saturn sin månar. Utsleppet bestod av vatn, flytande nitrogen, støv og metansamansettingar. Cassini-Huygens fann òg bevis for ein kryovulkan som slapp ut metan på Saturnmånen Titan, og ein meiner at dette er ei av dei viktigaste kjeldene for at det finst metan i atmosfæren til månen. Det finst òg ein teori om at det kryovulkanisme på Kuiperbeltelekamen Quaoar.
Etymologi
Ein meiner at ordet vulkan kjem frå Vulcano, ei vulkansk øy i Dei eoliske øyane i Italia, som igjen har fått namnet sitt frå Vulcan, eldguden i romersk mytologi. Studiet av vulkanar vert kalla vulkanologi.
Tidlegare tru
Mange kjelder i antikken tileigna vulkanutbrot overnaturlege årsaker, som at det var handlinga til ein gud eller halvgud. Ein av dei første forslaga ein veit om som prøver seg på ein meir vitskapleg løysing er jesuitten Athanasius Kircher (1602–1680), som var vitne til utbrot på Etna og Stromboli, og som så vitja krateret ved Vesuv. Han gav ut ein artikkel der han meinte at ein brann i senter av Jorda var forbunde til fleire andre mindre brannar ved å brenne svovel, asfalt og kol.
Heraldikk
Vulkanar framtrer som eit våpenbilete i heraldikk.
Sjå òg
Lister
Blåstål og raudnebb
Blåstål og raudnebb er høvesvis hannen og hoa av leppefisk-arten Labrus mixtus. Begge kjønna er sterkt farga, og let seg vanskeleg forveksla med andre norske fisk. Lenge trudde ein dei to høyrde til forskjellige artar, sidan fargeskilnaden er så stor - hannen er blåfarga og sterkt marmorert medan hoa er raud med tre mørke flekkar bak på ryggen.
Andre namn bruka i norsk er blågume for hanfisken og raudsnik og sutar (m) for hofisken. Hofisken vert på Sørlandet òg kalla sypike, eit namn som i nomeklaturen er bruka om ein annan art.
Utbreiing og habitat
Arten finst aust i Atlanterhavet frå Senegal, Asorane og Madeira. Han finst både på vest- og austsida av Storbritannia og rundt Island, i Middelhavet og Svartehavet, i Noreg nord til og med Trøndelag.
Han trivst best på hard botn frå 15 - 200 m djup. Om sommaren finn ein gjerne fisken heilt oppe i fjæra.
Formeiring
Mange artar innan leppefiskfamilien lever hermafrodittisk – dei fleste individa startar livet som hoer og vert kjønnsmodne og gyter før nokre få skifter kjønn og vert hannar. Det er dei største eller høgst rangerte hoene som skifter kjønn, i konkurranse med andre hoer. Raunebben begynner livet som ei hoe. Nokre få vert fødde som hannar, men dei liknar hofiskane, truleg heile livet, og det er usikkert i kva grad desse primære hannane i heile tatt deltek i reproduksjonen.
Blåstålen forsvarar eit harem med mange hoer. Raudnebben gyter midtsommars etter langvarig kurtise frå blåstålen. Egga vert lagde i eit reir av algar, og hannane passar på egga til dei vert klekte.
Systematikk
Carl von Linné gav arten to eller tre forskjellige namn i Systema Naturae (1758), kanskje fordi han ikkje forstod at det dreidde seg om éin art. Den internasjonale kommisjonen for zoologisk nomenklatur har i 2000 bestemt at Linnés Labrus bimaculatus skal vise til den søramerikanske cichliden Cichlasoma bimaculatum. Det gyldige namnet til blåstål og raudnebb blir da Labrus mixtus, ettersom dette namnet står før Labrus varius i Systema Naturae.
Tok
Tok (russisk Ток, basjkirsk Туҡ) er ei elv i Orenburg oblast i Russland og ei av sideelvane til Samara frå høgre. Elva er 306 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Skeiselandskampen Sovjetunionen–Noreg–Sverige 1983
Skeiselandskampen Sovjetunionen-Noreg-Sverige 1983 fann stad på Medeo-bana ved Alma Ata i dåverande Sovjetunionen torsdag 18. og fredag 18. mars 1983. Sovjetunionen vann landskampen med 457,5 poeng mot Noregs 370 og Sveriges 167,5 poeng.
Landskampen omfatta åtte tevlingar, likt fordelt på ein sprint-firkamp og ein tradisjonell firkamp. Deltkarlanda mønstra kvar sine fem sprintarar og kvar sine sju utøvarar i den tradisjonelle firkampen. Noregs 12 mann store tropp bestod av Ingemar Bredeli, Kai Arne Engelstad, Bjørn Hagen, Olav Marchini, Frode Rønning i sprinttevlingane, og Rolf Falk-Larssen, Geir Karlstad, Arne Nic. Nilsen, Bjørn Nyland, Tom Erik Oxholm, Frode Syvertsen, Øyvind Tveter i firkamp-øvingane.
500 m
Dato: 17. mars <br style="clear:both;" />
1000 m
Dato: 17. mars <br style="clear:both;" />
500 m
Dato: 18. mars <br style="clear:both;" />
5000 m
Dato: 17. mars <br style="clear:both;" />
1500 m
Dato: 18. mars <br style="clear:both;" />
10 000 m
Dato: 18. mars <br style="clear:both;" />
Fylkesveg 563
Fylkesveg 563 (Fv563) går mellom Storeklubben og Åsebø i Askøy. Delar av strekninga har vegnamna Klampavikvegen, Florvågvegen og Askvegen.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreformen trod i kraft har han status som fylkesveg.
Amfíklia
Amfíklia (gresk Αμφίκλεια) er ein distriktsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Fthiótida i Sentral-Hellas i Hellas. Amfíklia inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Amfíklia-Elátia.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Amfíklia 4 186 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 3 012 innbyggjarar.
Filmfestivalen i Cannes
Filmfestivalen i Cannes er ein velkjend internasjonal filmfestival. Han har blitt halden årleg i den sørfranske byen Cannes sidan 1946, med nokre få unntak. Festivalen er eit samlingspunkt for filmskaparar, distributørar, skodespelarar og andre personlegdommar.
Kvart år blir det delt ut fleire prisar under festivalen. Den mest prestisjefylte er Palme d'Or (Gullpalmen) for beste film. Festivaljuryen er sett saman av ei lita gruppe internasjonale filmpersonlegdommar. Han står også bak fleire andre prisar, som Grand Prix. I tillegg blir det delt ut nokre uavhengige prisar.
Johann Jakob Froberger
Johann Jakob Froberger (døypt 19. mai 1616 i Stuttgart, død 7. mai 1667 på slottet Héricourt ved Montbéliard) var ein tysk komponist og orgel- og cembalovirtuos. 1637–1657 var han hofforganist i Wien og fekk i perioden 1637–1651 stipend for å studere hos Girolamo Frescobaldi i Roma.
Froberger døydde i 1667 medan han var lærar hos hertuginne Sibylla av Württemberg.
Ved sidan av Dietrich Buxtehude var Froberger den mest kjende av dei tyske organistane og komponistane på 1600-talet. Han var òg cembalovirtuos og utvikla ein ny, meir fri stil for klavermusikken (stylus phantasticus). Han skreiv toccataer, canzonaer, ricercarar, capriccioar, orgel- og klaversuitar med meir.
Gruppe 13
Eigenskapar
Utanom halvmetallet bor er alle grunnstoffa i gruppa metall. Alle kan ha oksidasjonstrinn 3 i sambindingar. Thallium kan òg ha oksidasjonstrinn 1. Den kovalente karakteren i bindinga aukar nedover i gruppa.
Guernica
Guernica (baskisk Gernika), er ein by i Baskarland, nord i Spania. Byen vart særleg kjend under den spanske borgarkrigen, då byen den 26. april 1937 vart utsett for bombing av den tyske kondordivisjonen frå Luftwaffe. Tusentals menneske omkom.
Hans Sande
Hans Sande er ein norsk forfattar. Han er utdanna lege med psykiatri som spesialfelt.
Karriere
I 2011 gav han saman med illustratøren Silje Granhaug ut biletboka Pappa er sjørøvar. Boka handlar om Tuva og far hennar, som røvar ein sjø i Finland og køyrer vatnet til ein flyktningleir i Palestina. Den israelske ambassaden i Oslo sende klagebrev til Utanriksdepartementet om boka. Sidan sende ambassadøren også klagebrev til kulturministeren.
Hans Sande bur i Sandvoll i Sunnhordland.
Johs. Bergersen
Johannes Olav Bergersen, meir kjend som '''Johs. Bergersen''', var ein norsk arbeidar, funksjonær og politikar frå Glemmen i Østfold. Han var stortingsrepresentant 1913-18 og 1922-36.
Han var son til sagfilar Berger Olsen på Frydenberg i Glemmen. Sjølv arbeidde han på høvleri frå 1887 til 1906, då han tok til som agent for ein fråhaldsorganisasjon. I 1911 vart han tilsett som forretningsførar for sjukekassa i Borge krins og tilsynsmann ved riksforsikringa. Frå 1918 var han statsrevisor.
Bergersen var medlem av heradsstyret i Borge frå 1904, varaordførar 1907-10, ordførar 1923-28 og 1932-34. Valbolken 1913-15 representerte han einmannskrinsen Glemminge (Glemmen) på Stortinget, der han hadde sete i Lagtinget og i sosialkomiteen. Attvald til perioden 1916-18.
Ved partisplittinga i Det Norske Arbeidarparti i 1921 fylgde Bergersen den sosialdemokratiske fraksjonen. Norges Socialdemokratiske Arbeiderparti gjorde eit godt stortingsval i Østfold hausten 1921, og Bergersen kom tilbake på Tinget som representant for partiet. Dei to valperiodane 1922-24 og 1925-27 var han parlamentarisk leiar i NSA. Etter partisamlinga 1927 heldt han frå 1928 fram som stortingsrepresentant for det samla Arbeidarpartiet, heilt til han døydde i 1936. Han var odelstingspresident 1928-30 og 1934-35. Bergersen var mykje interessert i fredssaka og i interparlamentarisk arbeid. Frå 1926 til han døydde ti år seinare var han formann i sosialkomitéen, og spela i så måte ei rolle i utforminga av alderstrygda og andre sosialpolitiske saker.
Bergersen var elles aktiv fagrørsla. Han var styremedlem i Norsk Arbeidsmannsforbund 1908-12 og i Landsorganisasjonen frå 1912.
Peder Rindarøy
Peder Rindarøy var ein fiskar frå Rindarøya i Aukra kommune. Han er kjend for den avgjerande rolla han hadde som kjentmann på RS «Christian Bugge» under redningsaksjonen av mannskapet på DS «Rokta» på Hustadvika 4. april 1938.
Han fekk Kongens fortenestmedalje i gull for denne innsatsen.
Nord-Troms Museum
Nord-Troms museum er eit desentralisert museum som har dei seks kommunane i Nord-Troms, Lyngen, Storfjord, Kåfjord, Nordreisa, Skjervøy og Kvænangen, som eigarar. Museet blei stifta 20. mai 1979. Vedtektene seier at Nord-Troms museum skal arbeide med kulturelle møte og brytingar i fortid og samtid, og at synleggjering av samisk og kvensk kultur er viktig.
Museet forvaltar 65 bygningar som er historisk viktige i eit område som i stor grad blei brent ned under andre verdskrigen. Nord-Troms museum har ei fotosamling på over 30,000 fotografi, som er tilgjengeleg på digitaltmuseum.no.
Hovudkontoret til museet er i Haltibygget på Storslett i Nordreisa kommune. Her har det ei fast hovudstilling, Møter, og utstillingslokale som viser ulike vandreutstillingar. Halti har også spesialrom som fotomagasin, gjenstandslaboratorium, verkstad og kontor for tilsette.
Hovudmagasinet til museet er i Flerbrukshuset i Burfjord i Kvænangen kommune. Her har museet ei samling på rundt 17 000 regionale gjenstandar som ikkje er stilte ut. Bygget har også utstillingslokale, behandlingsrom for gjenstandar og kontor.
Historie
Museet blei skipa den 20. mai 1979 av Historielaget i Skjervøy. Ved museumsreforma i 2003 blei mange mindre museumseiningar del av denne større administrative eininga.
Tørfoss kvengard
Tørfosstunet ligg i Reisadalen, om lag 15 kilometer frå Storslett i Nordreisa kommune og har som hovudmål å formidle kvensk kultur og historie. Garden Tørfoss blei rydda på 1750-talet og består av våningshus, bårstue, røykbadstue, driftsbygning og tre buer; kjøttbu, oste- og klesbu og reiskapsbu. Røykbadstua er bygd etter den finske skikken i lafta tømmer, og er etter gammal tradisjon plassert i god avstand frå dei andre husa på grunn av brannfaren. Våningshuset på Tørfoss er bygd i 1931, medan ei av buene truleg stammar frå den første busetjinga på 1700-talet. Nært garden finst det også restar av ei tjøremile. Husa er bygd til ulike tidspunkt, og representerer byggemåten i dalen frå 1700-talet til 1940. I husa kan ein finne bygningstrekk som kvenane hadde med seg frå Finland og utvikla i Reisadalen.
Våningshuset på Tørfoss er bygd i lafteverk i 1931 og kledd med ståande panel. Huset er bygd etter krossplanprinsippet med pipa i midten. Eksteriøret er uvanleg med ein langsgåande veranda som vender mot fjøsen, og ein innebygd balkong i kvar gavlende. Desse innebygde balkongane er heilt unike for Tørfoss. Innvendig er det interessante detaljar i vindusposten. Karmane skrår innover mot rommet, og det er ei renne under vinduskarmen for å samle opp smeltevatn.
Homage to Catalonia
På slutten av året 1936 kom Orwell som avisreporter til Barcelona, for å skrive reportasjar om den spanske borgarkrigen. Medriven av den revolusjonære stemninga i byen, slutta han seg til det venstresosialistiske partiet POUM, og slost ved fronten i deira milits mot fascistane.
Nord-Troms Museum
Tørfoss kvengard
Badstua er den første bygningen av tømmer som blei reist på garden, kanskje så tidleg som på 1700-talet. Ho er bygd av lafta furutømmer av kraftige dimensjonar. I Reisadalen var det vanleg å bygge badstua først og så bu der til bustadhuset var ferdig. Badstua på Tørfoss er ei røykbadstue utan pipe, og grua er ein steinomn som består av ein haug lause steinar.
Homage to Catalonia
Tilhøva ved fronten var dårlege. Den verste fienden var ofte kulde, lus og dårlege gamle våpen. Men trass i dårleg utstyr var kampviljen til dei spanske antifascistane, for det meste arbeidarar og ungdom, ubroten. «Fascistane skal ikkje komma gjennom, den sosialistiske revolusjonen skal førast vidare. Den spanske borgarkrigen er ein krig mellom verdssyn.»
Nord-Troms Museum
Maursund handelsstad
Handelsstaden Maursund ligg på Kågen i Skjervøy kommune, sentralt plassert i leia den tida sjøvegen var hovudfartsåre. I dag består anlegget av eit hovudhus frå 1767, eit rekonstruert fembøringsnaust og ein servicebygning. Opphavleg var handelsstaden Maursund ein stor handelsstad. I 1856 blei det tatt branntakst på området, og då var det om lag 20 bygningar som høyrde til handelsstaden. Det blir nemnt stornaust, to fjøs, stabbur, brygge, trandamperi og møllehus. Mot sjøen låg ein stor og typisk nordnorsk hage. Under den tyske tilbaketrekkinga og evakueringa i 1944 blei alle bygningar utanom hovudhuset sprengt bort.
Homage to Catalonia
Då Orwell sidan må sjå på at stalinistiske krefter faktisk går imot revolusjonen og sjaltar ut andre sosialistiske krefter, blir han ein bestemt motstandar av den kommunistiske lina, og ein endå sterkare sympatisør med anarkistane og dei såkalla trotskistane i POUM (Trotskij tok for øvrig avstand frå POUM sin politikk, og meinte han var for moderat og samarbeidsvillig i høve til delstatsregjeringa i Catalonia).
Homage to Catalonia er ei av dei viktigaste og mest rørande skildringane av den spanske borgarkrigen, og særleg den dobbelte borgarkrigen: Antifascistar mot fascistar, stalinistar og borgarlege republikanarar mot anarkistar og POUM-medlemmer.
Nord-Troms Museum
Maursund handelsstad
Hovudhuset er eit midtgangshus med fasade mot sjøen, bygd i louis-seize-stil. Dette er tydeleg særleg i portalen. Huset blei freda i 1942, og under restaureringsarbeidet er det tilbakeført til midten av 1800-talet. Tapetane frå 1870 blei avdekte og sende til Tyskland for reproduksjon. Grua på kjøkkenet er restaurert med 40 tonn skiferstein frå Hamneidet. Den opphavlege peisen var blitt banka ned og erstatta med ein smijernsomn. Huset er kvitmåla mot sjøen og raudt på baksida.
Det har budd folk i Maursundet i mange hundre år, og dei første handelsmennene frå Trondheim slo seg til her i starten av 1700-talet. Omkring 1750 kom Hans Peter Giæver som handelsmann på Skjervøy. I 1776 overtok sonen Niels Giæver, og det var under han at handelsstaden hadde storheitstida si. Maursund gard var eit av dei største og rikaste handelshusa i området. Truleg blei hovudbygningen slik han står i dag bygd i denne perioden. Jektefarten med tørrfisk og skinn til Bergen var utgangspunktet for velstanden, og turen til Bergen kunne ta eit par månader. Alle dei store jektene frå Maursund hadde namnet «Nordstjernen», og Maursund var ein av dei siste handelsstadane som dreiv med jektefart. Frå Maursund blei det drive sommarfiske etter sei og fjordfiske etter torsk. Garden tilhøyrde Giæver-familien fram til 1868.
Gamslett fiskarbondegard
Gamslett fiskarbondegard ligg på Svensby i Lyngen kommune, 500 meter frå ferjeleiet. Gamslett er ein typisk fiskarbondegard som kan daterast tilbake til 1700-talet, og busetjinga i området rundt Gamslett er gammal. Skriftlege kjelder viser at det budde folk her i 1569, og garden hadde fast busetjing i 1610. Gamslett fiskarbondegard består i dag av ei rekke bygningar. Den eldste delen av garden består av stove, stall, lågfjøs, bu og naust. Våningshuset er over hundre år gammalt, og er ei vanleg to-roms stove med bislag, spiskammers og soveloft. Lågfjøsen er ein rekonstruksjon av fjøsen som blei riven under krigen. Naustet som er bygd i 1931 står på same plass som eit åttringsnaust stod tidlegare. På Gamslett er det også ein hage som har tradisjonelle planter og tre frå området.
Gamslett inneheld Alf Gamsletts samlingar. Han levde heile livet på garden, og begynte innsamlingsarbeidet i 1930-åra. Han utførte eit systematisk arbeid som resulterte i utstilling i eige hus, og det blei sett på som eit lite bygdemuseum. Gjenstandane gjev eit innblikk i livet til folka som levde her, og kvardagen til fiskarbonden. Gjenstandane finst i magasinet som er bygd i tilknyting til anlegget
Holmenes sjøsamiske gard
Holmenes ligg i Kåfjorddalen inst i Kåfjorden, og gjev ein dokumentasjon omkring sjøsamisk levesett i Nord-Troms, og er frå midten av 1800-talet. Drifta ved garden var tilpassa dei ressursane som fanst i utmark, innmark og på havet.
På Holmenes er det fleire bygningar som fortel om ulike byggeskikkar og tradisjonar innan den sjøsamiske kulturen. Våningshuset er bygd i lafta furutømmer og er restaurert slik det var omkring 1900. Ved sidan av står ei vedskjå i stavkonstruksjon og to buer i lafta older med skjåer i endane. Buene blei brukt til lagring av klede og til å sove i om sommaren, medan skjåene blei brukt til lagring av mat. I avstand frå våningshuset står ein rekonstruksjon av det eldste driftsbygningsanlegget. Stallen, ein liten lafta bygning i older, gav plass for ein lyngshest. Høyløa er bygd i ein kombinasjon av lafta oldertømmer og stavkonstruksjon. Sau- og kugammen er bygd av krumvekste bjørkesperrer og kledd med trevirke, never og torv. På grensa mellom innmark og utmark står sommarfjøsen. Nede i fjæra i Birtavarre er det ei fjærbu som viser at garden hadde ei tilknyting til havet.
Ved garden held museet i hevd den gamle sjøsamiske tradisjonen med greneveving. Grena blir voven på den spesielle oppstadveven, ein vevtradisjon med røter tilbake til det sentrale Europa
Marknadsplassen i Skibotn
Marknadsplassen ligg inst i Lygenfjorden, like ved dagens E-6. Marknaden som blei arrangert her var den største i Nord-Troms gjennom fleire hundre år, og marknadsplassen hadde ei rekke små og store marknadsbuer der det kvart år blei drive handel. Markandsplassen består av originale og rekonstruerte buer. Dei gamle buene har stått på plassen sidan 1880-åra, og den store Rasch-garden som ligg like ved er frå rundt 1840.
Den læstadianske vekkinga frå 1850-talet fekk tidleg fotfeste i Skibotn. Bedehuset blei reist på 1890-talet, og marknaden blei også samlingsstad for læstadianske stemne.
Dalstuene
Dalstuene, også kalla som Skogstuene, ligg inst i Kvænangsbotn i Kvænangen kommune. Dei omfattar tre tømmerhytter: Gammelstua frå 1880-talet og Stallen og Nystua frå tidleg 1900-tal. Dei er bygde i typisk kvensk stil, av tømmer med bordkleding mellom hyttene. Staden er berre tilgjengeleg til fots.
I 2011 blei området dei ligg i verna som Kvænangsbotn landskapsvernområde.
Gossip
Gossip (tidlegare kalla The Gossip) er ein USA-amerikansk indierocktrio med Beth Ditto som songar. Gruppa gav ut det første studioalbumet sitt i 2001, men vart kjende for eit stort publikum først med tredjealbumet, Standing in the Way of Control, som kom ut i 2006.
Songaren Beth Ditto har fått merksemd på grunn av utsegnene sine om vekta si og feminisme, og openheita om at ho er lesbisk. Etter å naken ha pryda førstesida på det britiske musikkmagasinet NME og førstenummeret på det amerikanske tidsskriftet Love Magazine, har ho vorte framstilt som eit alternativt venleiksikon, i kontrast til det rådane snøretynne kroppsidealet.
Den fyrste tida
Gossip vart danna i 1999 in Olympia i Washington med vokalist Beth Ditto, gitarist Brace Paine, og trommeslagar Kathy Mendonca. I 1999 gav det uavhengige plateselskapet K Records ut den fyrste innspelinga deira, EP-plata, The Gossip.
Den neste utgjevinga vart fyrstealbumet That's Not What I Heard, som vart gjeven ut av plateselskapet Kill Rock Stars 23. januar 2001. EP-plata Arkansas Heat kom ut 7. mai 2002. Andrealbumet Movement kom året etter og vart utgjeve 6. mai 2003. I november 2003, to månader etter at dei hadde sendt ut det fyrste livealbumet sitt, Undead in NYC, forlét trommeslagar Kathy Mendonca gruppa for å arbeide som jordmor. Hannah Blilie, som hadde spela trommer i fleire pønkgrupper, kom med i staden.
Den fyrste utgjevinga der Hannah Billie var med vart tredjealbumet Standing in the Way of Control. Det kom ut 24. januar 2006 på Kill Rock Stars i USA og seinare same året på det britiske plateselskapet Back Yard Recordings.
Kontrakt med stort plateselskap
I mars 2007 underskreiv gruppa kontrakt med Music With a Twist, eit plateselskap som ligg under Sony Music Label Group, og som konsentrer seg om skeive artistar. Beth Ditto var avbilda naken på framsida av den britiske musikkavisa NME i utgåve datert 2. juni 2007. Sommaren 2007 var Gossip del av turneen True Colors Tour 2007, som var innom 15 byar i USA og Canada. Øvst på turneplakaten stod Cyndi Lauper, andre medverkande var Debbie Harry, Erasure, Rufus Wainwright, The Dresden Dolls, The MisShapes og The Cliks. Overskotet frå turneen gjekk til ein kampanje for menneskerettar.
Gossip er heimehøyrande i Portland i Oregon og har spela med grupper som Sleater-Kinney, Le Tigre, CSS, Erase Errata, Mika Miko, Panther, Comanechi, og Mates of State. Gossip var opningsband for Scissor Sisters på tre konsertar under deira turne i november 2006, men i NME fortalde Ditto sidan at ho mislikte å spele for eit publikum som ikkje kunne sin Ramones.
24 juni 2007 var Gossip avsluttingsbandet på John Peel-scenen på Glastonbury-festivalen. Gruppa spelte på festivalen også året etter.
Gossip gav ut livealbumet Live in Liverpool i Storbritannia og USA i april 2008. Det var produsert av Rick Rubin.
Det fjerde studioalbumet deira, Music For Men, kom ut 22. juni 2009.
Atle Neteland
Atle Neteland er administrerande direktør i Bergenshalvøens Kommunale Kraftselskap (BKK). Han er bror til Dagfinn Neteland og Johannes D. Neteland.
Han er utdanna sivilingeniør og har leia BKK sidan 1992. Før det var han administrerande direktør i Akershus Energiverk.
Atle Neteland voks opp i Norheimsund og bur no i Bergen.
Kjelder
Tre brør Neteland
Det Norske Misjonsselskap
Det Norske Misjonsselskap (NMS) er ein luthersk misjonsorganisasjon som vart grunnlagt 9. august 1842.
I 1843 samla organisasjonen seg rundt utsending av den første norske misjonæren Hans Palludan Smith Schreuder til Zululand i dagens Sør-Afrika.
NMS samarbeider med kyrkjer i 13 land på fire kontinent og har rundt 100 misjonærar i arbeid (2006). I dei fleste av desse landa har livskraftige kristne kyrkjer vokse fram som eit resultat av arbeidet. Diakonal og sosial innsats går hand i hand med forkynning av den kristne bodskapen. Dette er eit kjenneteikn ved NMS sitt misjonsarbeid.
NMS er ein sjølvstendig organisasjon innanfor Den norske kyrkja og ser seg som ein reiskap for å realisere misjonsoppdraget sitt. Dette skjer gjennom eit omfattande arbeid i ca 3000 misjonssamband og grupper blant barn, unge og vaksne. I tillegg samarbeider NMS nært med lokale kyrkjelydar i Den norske kyrka og har ei rekkje gjevarordningar som sikrar arbeidet.
Søvn hjå dyr
Søvn hjå dyr kan definerast som ein åtferdsmessig og fysiologisk tilstand hjå organismar, som i hovudsak vert kjenneteikna av reversibelt nedsett medvett, liten eller ingen respons på stimuli frå omgjevnaden, lita rørsle (med visse unnatak), og at han er dagleg regelbunden. Vidare har det sovande individet ei artstypisk kroppsstilling, og om tilstanden vert forhindra fører det til ei kompensatorisk auke i ettertid med lengre og djupare søvn.
Det Norske Misjonsselskap
Generalsekretærar i NMS
Leiarar med tittelen sekretær:
Søvn hjå dyr
Denne definisjonen, med vekt på åtferd, er ulik ein nevrofysiologisk definisjon, der søvn vert definert ut frå hjerneaktivitet, augerørsler og muskeltonus. Etter denne definisjonen må organismar ha eit nervesystem for å sove, men for dyr som manglar dette kan ein berre bruka ein søvndefinisjon med bakgrunn i åtferd. Ein har ikkje kunna påvise at alle dyr søv, men mange ulike slags dyr gjer det. Det er ikkje eingong sikkert at aktivitet hjå dei enklaste dyra er det same som det å vere vaken hjå høgare dyr.
Det Norske Misjonsselskap
Generalsekretærar i NMS
Tittelen blei generalsekretær i Lars Dahle si tid
Søvn hjå dyr
Søvn hjå virvellause dyr
Det er vanskeleg å studera søvn hjå mange virvellause dyr elektrofysiologisk. Likevel har ein påvist og i nokon grad studert søvn hjå mange ulike slags dyregrupper, som leddyr og rundmakk.
Studiar av bananfluger viser at systematisk hindring av søvn fører til nedsett kognisjon. Det er fleire måtar å måle slike funksjonar hjå bananfluger. Ein vanleg metode er å la flugene velje om dei vil flyge gjennom ein lys eller ein mørk tunnel. Fluger vil normalt flyge mot lys. Om noko som flugene ikkje likar er plassert i enden av den lyse tunnelen og sukker er plassert i enden av den mørke, lærer flugene etter kvart å flyge mot mørke heller enn mot lys. Fluger som ikkje får nok søvn brukar lengre tid på å lære seg dette, og dei gløymer det raskare.
Dersom eit leddyr i laboratoriet vert halde vake lengre enn det er van med, vil kvileperioden som følgjer vare lengre enn vanleg. Hjå kakerlakkar er kvileperioden karakterisert ved at antennane ligg nede og responsen på stimuli frå omgjevnaden er nedsett. Søvn hjå kreps har òg vore studert: dyret er passivt, har auka terskel for stimulering av sansane og har eit EEG (elektroencefalogram) mønster som tydeleg er ulik mønstra i kreps når dei er vakne.
Studium som dette syner at søvn er evolusjonært sett særs gamalt, sidan evolusjonslinjene til virveldyr og leddyr skilde lag for særs lenge sidan. Rundmakken Caenorhabditis elegans er den mest primitive organismen ein har påvist søvnliknande tilstandar i. Her førekjem tilstanden Lethargus i korte periodar før kvart hudskifte, noko som kan tyda på at søvn opphavleg er kopla til utvikling i organismen. Resultata til Raizen et al. tyder dessutan på at søvn er naudsynt for endringar i nervesystemet.