cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mupe Bay
Ved bukta finn ein stein frå Krittida av Bindon Hill-typen i nord, gjennom Wealden Beds til Purbeck Beds i sør ved Mupe Rocks.
Mupe Bay er berre tilgjengeleg når dei militære skytebanene ved Lulworth er opne for publikum. Ein kan nå bukta ved ein 2,5 km lang gåtur frå parkeringsplassen ved Lulworth Cove.
I sør finn ein Mupe Ledges og til sjøs Mupe Rocks.
Villeurbanne
Villeurbanne er ein kommune i storbyområdet Lyon i regiøn Auvergne-Rhône-Alpes aust i Frankrike. Han ligg rett nordaust for Lyon, og i lag dannar dei det største storbyområdet i Frankrike etter Paris. Med 148,543 innbyggjarar ved byrjinga av 2014 er Villeurbanne den folkerikaste forstadskommunen i landet. Han er den 4. folkerikaste kommunen i Auvergne-Rhône-Alpes og den 20. største i Frankrike. Storbyområdet han dannar saman med Lyon er det andre folkerikaste i Frankrike, etter det til [[Paris].
Historie
Det noverande sentrumet i Villeurbanne har vore busett heilt tilbake til 6000 fvt. Det noverande namnet kjem frå det galloromerske jordbruksomrdået som vart oppretta om lag samtidig med Lyon (då Lugdunum) og var kjend som Villa Urbana («byhuset»). Han vart så Urbanum, så Villa Urbane og til slutt Villeurbanne.
Villeurbanne har vore ein del av kongedømet Frankrike sidan 1349. Han var då fråskild Lyon av elva La Rize, ei tidlegare grein av elva Rhône.
Fram til 1800-talet var byen berre ei samling av forskjellige landsbyar med jorde og uutvikla land mellom. Desse landsbyane har stort sett overlevd, og dannar i dag bydelane Charpennes, Cusset, Croix-Luizet, Maisons-Neuves, osv
I den industrielle perioden skaut økonomien i Villeurbanne i veret. Tekstilindustrien var den første som blømde, etter følgd av mekaniske og kjemiske fabrikkar. Fabrikkane trekte til seg mange imigrantar, hovudsakleg italienarar.
Omvandlinga frå eit bygdesamfunn til ein industriell by førte til at folketalet i Villeurbanne eksploderte frå 3 000 i 1928 til 82 000 i 1931. Ordførar Lazare Goujon (vald i 1924) engasjerte så byen i eit omfattande offentleg arbeidsprogram. Det mest synlege frå denne perioden er Gratte-Ciel, eit bustadkompleks av to art deco-tårn og mindre bygningar rundt langs Henri Barbusse avenue. Desse bygningane vart teikna av Môrice Leroux og er ein av dei mest kjende art deco-bygningane i Frankrike.
Krigsobligasjon
Ein krigsobligasjon er eit gjeldsbrev gjeve ut av staten for å dekkja militære tiltak i krigstid. Kaup av desse vart gjerne oppnått ved å nytta innbyggjarane sin fedrelandskjærleik som eit verkemiddel, då slike obligasjonar gav attende ei lågare rente enn marknadsrenta. Ein stridsobligasjon er i det store og heile eit lån til styresmaktene frå eit land sine innbyggjarar.
Genil
Genil er den største sideelva til Guadalquivir frå venstre i Andalucia i Spania. Ho er 358 km lang.
Elva spring ut i Sierra Nevada nord for den høgaste toppen, Mulhacén. Genil renn gjennom byane Granada, Loja, Puente Genil og Écija. Ho munnar ut i Guadalquivir nær Palma del Río. Ved munningen er elva 41 meter brei.
Salhus Tricotagefabrik
Salhus Tricotagefabrik var ein tekstilfabrikk som låg i Salhus i Bergen. Fabrikken vart starta i 1859 og var i drift fram til 1989. Salhus Tricotagefabrik produserte strikka klede, spesielt undertøy i bomull og ull, ullgenserar, sokkar og fritidsklede – trikotasje tyder strikka stoff. No held Tekstilindustrimuseet til i lokala etter verksemda.
Reorganisering i 1888
Uheldige investeringar i andre føretak førte til konkurs i 1888. Maskiner, anlegg, arbeidarbustadar, skulebygg og direktørbustaden vart lagt ut for sal. Etter dette blei verksemda omorganisert som eit aksjeselskap med Philip Clausen som disponent og etter kvart som dominerande eigar. I 1894 etablerte den eldste sonen til Philip Clausen – Jürg Clausen – Salhus Væverier som ei sjølvstendig bedrift. Bedriftene var to ulike typar føretak, og Salhus Væverier dreiv berre med stoffproduksjon og hadde ein mindre arbeidsstokk enn trikotasjefabrikken. I 1888 blei det vi i dag kjenner som Salhus Tricotagefabrik formelt etablert. Fabrikken sette då i gang med å modernisere produksjonsutstyret og anlegget. Det blei investert i nye maskiner og etter 1900 og utover på 1910-, 1920,- og 1930-talet blei fabrikkanlegget utbetra og bygd ut. I løpet av 1920-talet blei dei fleste maskinene drivne av elektromotorar. På same tid blei det bygd nye arbeidarbustadar nær fabrikken, for å løyse bustadproblemet som kom av veksten i produksjonen og auka tal på tilsette frå slutten av 1890-talet og utover starten på 1900-talet. I 1920 arbeidde rundt 140 menneske ved fabrikken, i 1930 hadde fabrikken mellom 190 og 200 tilsette, og tidleg i 1940 var det nesten 290 tilsette ved fabrikken.
Produksjonslinja
Produksjonslinja gjekk frå ullmottak, vasking av ull, farging, karding, spinning av garn, spoling, og vidare til strikking av stoff. Deretter ble stoffet skore til, sydd saman, kontrollert og pakka. Fabrikken produserte strømper, undertøy, genserar og fritidsklede for kvinner og menn. Kleda var av både ull og bomull. Dersom ein skal anslå noko om mengda ulltøy samanlikna med mengda bomullstøy, blei det i 1930 produsert 80 000 kg trikotasje i ull og halvull, og 140 000 kg trikotasje i bomull. I 1939 blei det òg produsert 80 000 kg trikotasje i ull og halvull, medan bomullsproduksjonen hadde stige til 210 000 kg. I 1950 var det òg mest bomullsprodukt som blei laga ved fabrikken, rundt 110 000 kg ullvarer og 185 000 kg bomullsvarer. Fabrikken etablerte Krone-merket på 1930-talet, og Krone Maco undertøy blei ein av fabrikkens mest kjende merkevarer.
Frå storheitstid til krise
1950- og 1960-talet var fabrikkens storheitstid når det gjaldt sysselsetting og produksjon. I oktober 1957 var talet på tilsette ved fabrikken oppe i 360 personar. Arbeidsstokken var fordelt på 30 funksjonærar og 330 arbeidarar. Blant arbeidarane var det 206 kvinner og 124 menn. Salsverdien av eigen produksjon var dette året på 13 550 546 kroner. Tidleg på 1980-talet kom fabrikken inn i ei økonomisk krise. Grunna salssvikt og auka konkurranse med billigvarer, blei produksjonen i Salhus for dyr. I 1982 blei spinneri- og karderidelen av fabrikken lagt ned, mens resten av fabrikken var i drift fram til 1989.
Calore Irpino
Calore Irpino eller Calore Beneventano er ei elv sørvest i Italia. Ho har utspring i Monte Cervialto (1 809 m) i fjella Monti Picentini i Appenninane. Elva startar frå provinsen Avellino og renn så inn i Benevento, før ho munnar ut i elva Volturno. I antikken vart elva kalla Calor.
8. mai 663 var elva åstad for eit slag mellom ein del av hæren den austromerske keisaren Constans II, som hadde invadert den lombardiske Hertugen av Benevento, og hæren til kong Grimoald under Mitola, greve av Capua, og Grimoald sin son Romuald si leiing. Den austromerske hæren tapte slaget.
Målprisen
Målprisen vert delt ut av Noregs Mållag på kvart landsmøte.
Metz
Metz er ein by nordaust i Frankrike, og hovudstad i regionen Lorraine og préfecture (administrasjonsstad) i departementet i Moselle. Byen ligg der elvane Mosel og Seille renn i hop. Byen har om lag 124 000 innbyggjarar.
Sjølv om Nancy var hovudstad i hertugdømet Lorraine og den seinare franske provinsen Lorraine, vart Metz vald som hovudstad i den nye regionen på midten av 1900-talet.
Metz er ei elvehamn og handelsby og har m.a. mat-, metall- og elektroteknisk industri. Ein del av mellomalderbygningane, murar og byportar er bevart, i tillegg til den store gotiske og vakre domkyrkja.
Historie
Under romartida var den galliske Metz (Mettis) ei viktig grensefestning. Då Frankarriket vart løyst opp i 870 kom byen inn under Lothringen, og seinare under Det tysk-romerske riket der Metz var ein fri keisarby. År 1552 vart byen erobra av franskmennene, som gjorde han til ein sterk festning. Byen vart okkupert av tyskarane under Den fransk-prøyssiske krigen 1870–71 og vart ein del av Tyskland, men etter den første verdskrigen i 1918 vart byen gjeve tilbake til Frankrike.
Sport
Fotballaget FC Metz kjem frå Metz. Dei spelar for tida i Ligue 2, det nest høgaste nivået i fransk fotball.
Sjøkyr
Sjøkyr er havpattedyr av ordenen Sirenia. Dei planteetande dyra held til i kyststrok rundt Atlanterhavet.
Ulike sjøkyr
Ein deler sjøkyrne inn i to familiar, manatar og dugongar. Den største skilnaden mellom dei to familiane er skalleforma, som er meir avrunda hos manatane, og halen, som deler seg i to hos dugongane, men ikkje manatane. Manatane er òg noko meir enn straumlinjeforma enn dei runde dugongane.
Utsjånad og levevis
Sjøkyrne har tilpassa seg livet i havet. Lemmane deira har utvikla seg til årer dei kan padla seg rundt med, men armane kan òg brukast til å «gå» langs botnen og til å bevega mat mot munnen deira. Dyra har få tenner og mykje kroppsfeitt, og brystvortene sit under armane deira. Dei er gråfarga, og kan gjerne sjå ut som store steinar når dei ligg på botnen av hav eller vatn.
Piperfeltet
Piper er eit oljefelt i Nordsjøen mellom Skottland og Noreg. Feltet ligg i sektoren til Storbritannia. Det vert frakta råolje frå feltet via ein røyrleidning til mottaksterminalen på øya Flotta, ei av Orknøyane. På feltet stod oljeplattforma Piper Alpha (Piper A). Den 6. juli 1988 braut det ut brann på plattforma. Ei lekkasje av naturgass gav opphav til ein serie eksplosjonar. I ulukka døydde 167 av dei 229 personane på Piper Alpha.
Sjøkyr
Utsjånad og levevis
Dyra held til under vatn det meste av tida, der dei et eller kviler. Dei må likevel opp til overflata og pusta om lag kvart femtande minutt. Sjøkyrne flyt då rett opp til overflata, dreg pusten, og søkk ned igjen. Tunge bein utan beinmarg, som kan gjera dei lettare, gjer at dei kan halda seg på botnen utan plagsam oppdrift.
Sirener
Klumpete og rare som dyra er, er det kanskje underleg at dei har fått det vitskaplege namnet Sirenia, som er det same ordet som sirene eller havfrue. Men både Columbus og den franske presten Père Labat skildrar havfruer som rett nok ikkje er like vakre som legendene seier, men som lever i sjøen og har menneskelege trekk, som armar og bryst. Det desse oppdagarane såg var truleg manatar og dugongar.
Engelsk opning
Kva som er «engelsk»
Å beskrive nøyaktig kva som er engelsk opning og kva som er noko anna kan vere litt vanskeleg. Nøkkeltrekket er c2-c4 frå kvit, men dette trekket dukkar også opp i mange andre opningar, og difor kan ikkje alle parti som startar med 1.c4 kallast «engelsk». Etter litt ombyte på den vanlege rekkefølgja ein gjer trekka, såkalla trekkomkasting, så er ein inne i stillingar som vanlegvis startar med 1.d4 eller 1.Sf3. For eksempel, etter 1.c4 e6 2.Sf3 Sf6 3.d4 b6 har ein dronningindisk.
Prinsipp
1.c4 er eit fleksibelt trekk. Kvit angrip sentrum med ein løparbonde og har ikkje bestemt kvar sentrumsbøndene skal plasserast enda. Trekket gjer ikkje like mykje for utviklinga som 1.d4 eller 1.e4 gjer, den einaste brikka som blir frigjort er dronninga. Imidlertid kan kvit no spele Sc3 utan at springaren kjem i vegen for c-bonden. Kvit kan halde sentrumsbøndene tilbake og la svart bygge opp eit sentrum som kvit satsar på å bryte ned, ein såkalla «hypermoderne» spelemåte.
Variantar
Svart har mange moglege svartrekk på 1.c4.
Mumle Gåsegg
Mumle Gåsegg er ein norsk eventyrfigur med trekk både frå morosame skrytesoger og helteeventyr.
Mumle var fødd frå eit gåseegg som fem koner hadde ruga på. Han fekk namnet sitt frå dette, og av at han mumla mens han låg i egget. Det guten hadde mumla om, var mat – han hadde ei ovstor matlyst, men var òg utruleg sterk. Eventyret handlar om korleis det går han i livet, i møte med konge, soldatar og djevelen.
Eventyret finst i mange variantar, også på svensk. Det er klassifisert under eventyrkatalog-nummeret AT 650A, under overskrifta Strong John.
Feios
Feios er ei bygd i Vik kommune i Vestland, og eit kyrkjesokn i Indre Sogn prosti. Bygda ligg på sørsida av Sognefjorden, åtte kilometers køyring austom Vangsnes og 17 kilometer nordvest for Fresvik. Busetnaden ligg ved fjorden og oppover dalen der Feioselvi renn ned. I Feios ligg barne- og ungdsomsskulen Feios skule og Feios kyrkje. Feios fekk vegutløysing i 1971, då stod vegen mellom Vangsnes og Feios ferdig. I 1976 vart det vegsamband til Fresvik frå Feios. Vegen frå Vangsnes til Feios er fylkesveg 602, medan vegen frå Feios til Fresvik heiter Fylkesveg 182 i Sogn og Fjordane.
Kommunesoge
Fram til og med 1991 høyrde Feios til Leikanger kommune. Ved i regulering av kommunegrensene vart Feios, saman med Fresvik, overført til Vik kommune 1. januar 1992.
Feios kyrkjesokn
Feios er eit kyrkjesokn i Sogn prosti. Soknet har ei kyrkje, Feios kyrkje frå 1866. Den noverande kyrkja erstatta ei stavkyrkje frå 1200-talet. Rinde stavkyrkje vart truleg riven av to grunnar. For det første var ho i svært dårleg stand ved ei synfaring den 7.september i 1858. Den andre grunnen var truleg at departementet hadde eit ynske om å realisera ein ny type kyrkjearkitektur med utgangspunkt i det som  O.P. Bjerkek skildrar som Eisenach-regulativet. Dette regulativet hadde sitt opphav i Prøysen og Nord-Tyskland. Da den nye Kyrkjelova kom i 1851, førte det til ei storstilt kyrkjebygging i Norge i siste halvdel av 1800-talet.Feios kyrkje er truleg den tredje kyrkja på staden, i fylgje Roar Hauglid. Feios kyrkje er teikna av arkitekt J.W. Nordan.(Rinde 2016).
Feios sokn høyrde til Leikanger prestegjeld i Indre Sogn prosti, men vart overført til Vik prestegjeld i Ytre Sogn prosti 1. august 1999.
Tlumatsj
Tlumatsj (ukrainsk Тлумач, polsk Tłumacz) er ein liten by i Ivano-Frankivsk oblast, vest i Ukraina. Han er det administrative senteret i Tlumatsj rajon (distrikt). Byen har kring 9 000 innbyggjarar (2011).
Fåberg stavkyrkje
Fåberg stavkyrke var ei stavkyrkje i Fåberg, i det som no er Lillehammer kommune.
Kyrkja vart truleg bygd mellom 1150 og 1200. Moglegvis vart ho utvida til krosskyrkje, og ho fekk nytt tårn i 1633. Kyrkjelyden kjøpte stavkyrkja på kyrkjeauksjonen i 1723, og bygging av ny kyrkje på same tomta tok til ganske raskt. Denne kyrkja vart innvigd 23. februar 1727.
Portalen
Det er teke vare på ei rekkje gjenstandar frå stavkyrkja. Best kjent er ein portal på utstilling i Oldsaksamlinga i Oslo. Portalen er av Sogn-Valdres-gruppa. Heile overstykket til portalen manglar. Gangjarna på døra er enkle, men ring- og låsbeslaga er svært kunstneriske. Desse er laga på 1300-talet.
Andre gjenstandar frå stavkyrkja
Oldsaksamlinga skal ha fleire portalar frå kyrkja og andre gjenstandar, blant dei eit krusifiks og ei skapdør som skal ha vore ein del av ei altartavle, truleg eit triptykon av Hitterdalsmeisteren.
Hovuddøra frå den gamle kyrkja vart teken i bruk som hovuddør i den nye kyrkja. Ei gravhelle frå 1202 er å finne i våpenhuset. På Maihaugen finst eit mellomalderkrusifiks frå kyrkja og ei almissetavle frå 1668.
Pia
Pia er eit kvinnenamn med opphav i det latinske ordet pius, 'from, respektfull, heiderleg'. Pia kan òg vera eit slektsnamn.
Pius er eit kjent pavenamn. «Pia» er knytt til Jomfru Maria, som i den katolske bøna «Salve Regina» som endar «O clemens, O pia, O dulcis Virgo Maria».
Pia har namnedag den 22. februar i Sverige og den 12. desember i Noreg.
Bruk
Namnet er kjent over store delar av verda. Det er særleg utbreidd i Danmark, der det var det 17. mest brukte med 24 866 brukarar, 0,91 % av alle kvinner. I Finland same året heitte 13 698 eller 0,52 % Pia og 7 116 eller 0,27 % Piia. I Sverige heitte 23 328 eller 0,51 % Pia i 2006.
President på Sri Lanka
Presidenten på Sri Lanka er vald statsoverhovud og regjeringsleiar for Sri Lanka. Landet har hatt mektige presidentar sidan 1978, då republikken innført i 1972 endra politisk system frå Westminster-modellen til eit som følgde det franske.
Før landet fekk sjølvstende frå Det britiske imperiet i 1972, blei landet styrt av ein general-guvernør som representerte monarken av Storbritannia.
Darro
Darro er ei elv i Granada i Spania og ei av sideelvane til Genil. Det er òg namnet på ein lokal by.
Elva vart opphavleg kalla opp etter det romerske ordet for gull (aurus) fordi folk brukte å leite etter gull ved breidda. Namnet vart så endra av arabarane til Hadarro og etter å ha fått namnet Dauro av dei kristne utvikla namnet seg til Darro.
Det er fem bruer over Darro, mellom andre Puente del Aljibillo, Puente de las Chirimias, Puente de Cabrera (1500-talet) og Puente de Espinosa (1500-talet).
Iddefjordsgranitt
Iddefjordsgranitt er ein type granitt frå Iddefjorden ved Halden. Denne ljosegrå granitten har vore nytta både som gatestein, kantstein, bygningsmateriale og finstein/skulptur.
Gustav Vigeland nytta mykje iddefjordsgranitt i skulpturparken sin i Frognerparken. Mellom anna vart Monolitten hoggen ut av ei svær steinblokk frå Iddefjorden.
Made to Love Magic
Made to Love Magic er eit samlealbum av den britiske musikaren Nick Drake. På albumet er det ein soloakustisk versjon av songen «River Man», som blei spelt inn i 1968. Denne versjonen av songen hadde tidlegare ikkje blitt utgjeven. På albumet var også songen "Tow The Line" som heller ikkje var utgjeven før. Den songen blei spelt inn i i dei siste innspelingane hans i 1974.
Monster (fleirtyding)
Monster kan referere til:
Odins veg i Bergen
Odins veg er ein veg på Nesttun i Fana bydel i Bergen kommune. Han går nordover frå Fanavegen til Brakehaugen og er om lag 600 meter lang.
Vegen er kalla opp etter den norrøne guden Odin og namnet vart vedteke i 1955. Fleire vegar i området har namn frå norrøn mytologi.
Spansk parti
I sjakk er spansk parti eller spansk opning ei sjakkopning som definert av trekka 1.e4 e5 2.Sf3 Sc6 3.Lb5. Opninga blir kalla spansk fordi dette var heimlandet til Ruy López de Segura, ein prest og sjakkteoretiker som i 1561 skreiv ei bok om sjakk, der mellom anna denne opninga blei omtala. Men han var ikkje først ute, opninga var omtala allereie i eit manuskript i 1490. I engelsktalande og spansktalande land blir opninga kalla rett og slett «Ruy Lopez». Spansk er den mest spelte av alle opningar som startar med 1.e4 e5.
Ein av ideane bak 3.Lb5 er at springaren som garderer bonden på e5 no er trua. Sjølv om kvit ikkje direkte truar 4.Lxc6 følgt av 5.Sxe5, fordi 5...Dd4 vinn tilbake bonden, så er dette noko svart er nøydd til å ta omsyn til. Elles er trekket 3.Lb5 generelt nyttig, det utviklar løparen og trekket førebur rokade.
Hovudvariantar
Svart sine vanlegaste forsvar er 3...a6 som tvingar kvit til å anten å trekke løparen til a4, som er det vanlegaste, eller bytte av på c6, avbytevarianten. Blant svart sine alternativ i tredje trekk er dei solide trekka 3...Sf6 (Berlinerforsvaret) og 3...d6 (Steinitz-forsvaret), og dei meir aggressive 3...f5 (Schliemann-forsvaret) og 3...Sd4 (Bird-forsvaret). Også 3...Lc5 og 3...Se7 blir prøvd av og til.
Etter det vanlege 3...a6 4.La4 finst det ein variant som blir kalla «den norske varianten» 4...b5 5.Lb3 Sa5. Langt vanlegare er 4...Sf6 5.0-0 og det er no tre hovudvariantar: Viss kvit ønskjer å unngå hovudvariantane i spansk, kan ein spele 5.De2 «Worrall-angrepet» som dekker e4-bonden igjen.
Calore Lucano
Calore Lucano eller Calore Salernitano er ei elv i provinsen Salerno i Campania sør i Italia med ei lengd på 63 km. Ho er ei av sideelvane til Sele frå venstre. I antikken vart elva kalla Calor.
Calore Lucano har sitt utspring på nordsida av fjellet Monte Cervati i Appenninane og renn gjennom nasjonalparken Parco nazionale del Cilento e Vallo di Diano. I starten renn ho mellom høge klippeveggar, som nær Laurino eller i ravinen Monte Pescorubino mellom Magliano Vetere og Felitto.
Ho munnar ut i Sele ikkje langt frå den antikke byen Paestum.
Calore Lucano er ein av få elvar i Europa der ein framleis finn oter.
Partizan Beograd
Fudbalski klub Partizan Beograd, til dagleg einast Partizan, er ein fotballklubb i Beograd i Serbia. Klubben, som utgjer største avdelinga av Partizan Sportsforeining, vart skipa i 1945. Partizan spelar i toppdivisjonen i Serbia, og har all si tid spela i den øvste divisjonen i tidlegare Jugoslavia og seinare i Serbia. Fotballklubben har vunne 24 seriemeisterskap og tolv nasjonale cupmeisterskap, berre byrivalen Raude Stjerne har sikra seg fleire nasjonale trofe.
Five Hand Reel
Five Hand Reel var eit skotsk/engelsk/irsk keltisk rock-band i slutten av 1970-åra som kombinerte tradisjonell skotsk og irsk folkemusikk med elektrisk rock. Medlemmane i bandet var Dick Gaughan (f. 1948), Bobby Eaglesham (1942–2004), Tom Hickland (f. 1948), Barry Lyons (f. 1950), Dave Tulloch og seinare Sam Bracken.
Bandet vart skipa i 1974 får restane av det britiske folkrockbandet Spencer's Feat. Dei fekk kontrakt med Rubber Records i 1976 og spelte inn debutalbumet Five Hand Reel. Det andre albumet, For A' That kom ut i 1977 og i 1978 kom Earl O'Moray
Seint i 1978 slutta Dick Gaughan i bandet fordi dottera vart utsett for ei bilulukke. Han vart erstatta av Sam Bracken som med den irske aksenten sin brakte med seg noko nytt, men bandet spelte berre inn eit album til, A Bunch of Fives i 1979. Bandet vart så oppløyst.
Vipe
Vipe (Vanellus vanellus) er medlem av underfamilien Vanellinae i lofamilien, og er ein vanleg hekkefugl gjennom den tempererte palearktiske regionen frå Storbritannia og Irland i vest og austover mot stillehavskysten i aust.
Hannen har ein lang fjørtopp på hovudet, hoa ein litt kortare fjørtopp. Oversida på fuglen er grønsvart med metallglans, medan undersida er kvit med ein rustbrun undergump. Andletet er kvitt med svarte striper. Kroppslengda er ca. 30 cm, som gjer vipa til ein mellomstor vadefugl. Ho er lett å kjenne igjen medan ho flyg med dei breie, butte vengene sine.
Vipa er ein sterkt trekkande fugl over det meste av det omfattande utbreiingsområdet sitt, og overvintrar lenger sør så langt som til Nord-Afrika, Nord-India og delar av Kina og sørlegaste Japan. Ho trekker hovudsakleg om dagen, ofte i store flokkar. Hekkefuglar i låglandet i dei vestlegaste områda av Europa er standfuglar. Arten er klassifisert som globalt nær truga, frå 2021 er vipa ført opp i kategorien kritisk truga på norsk nasjonal raudliste for artar.
Dette er ein vadefugl som hekkar på dyrka mark og andre habitat med lågtveksande vegetasjon. Dei legg typisk 4 egg i eit reir, som kan vere berre ei senking i bakken, og forsvarer reirplassen mot alle inntrengarar med  støyande og aggressiv åtferd, til og med mot hestar og storfe. Om vinteren dannar dei enorme flokkar på ope land, spesielt på dyrkbar mark og i mudderområde.
Taksonomi
Vipa vart formelt skildra av Carl von Linné i 1758 i den tiande utgåva av hans Systema Naturae under binomialnamnet Tringa vanellus. Arten er no plassert saman med dei andre vipene i slekta Vanellus som vart introdusert av den franske zoologen Mathurin Jacques Brisson i 1760. Det vitskaplege namnet Vanellus er mellomalderlatin for vipe og stammar frå vannus, ei vifte. Arten er monotypisk, ingen underartar er kjente.
Skildring
Vipa er ein 28–31 cm lang fugl med 82–87 cm vengespenn og ein kroppsmasse på 128–330 gram. Ho har avrunda og uvanleg breie venger og ein karakteristisk fjørtopp. Vipa har relativt korte bein i høve til andre artar i slekta si. Fjørdrakta gjev i hovudsak svart og kvitt inntrykk, men oversida har grønskjær. Hannen har ein lang fjørtopp og ei svart krone, strupe og bryst i kontrast til eit elles kvitt ansikt. Hoa har kortare fjørtopp og er ljosare ved nebbrota og på strupen, og har altso ein mindre kontrastrikt utsjånad. Nærast kroppen har vengen eit tydeleg, breitt, kvitt band, som er lett synleg i flukta. Undergumpen er rustraud. Båe kjønna får i vinterdrakta i juli-februar ljos strupe og ein gulbrun andletsfarge.
Dette er ein mykje vokal fugl i hekkesesongen, med konstant rop medan den vanvitige akrobatiske spelflukta blir utført av hannar. Det typiske varsellætet er eit klagande «kvæ-i», «tjææ-ech» eller «veeh-ah».
Vipa et i stor grad meitemakk, men ho tek også ein god del insekt og andre små virvellause dyr som sniglar. I vinterkvarter i Afrika kan dei ete froskar, småfisk og plantematerialar. Denne arten lever ofte i blanda flokkar med heilo og hettemåsar, sistnemnde ranar ofte dei to i lofamilien.
Til liks med heilo kan denne arten òg være nattaktiv og beite om natta, i størst grad om det er månelyst og ikkje for låg bakketemperatur.
Global utbreiing
Vipa hekkar over store delar av Europa. Vidare i eit breitt belte over sørlege Russland, Kasakhstan, Mongolia, gjennom nordaustre Kina mot Peter den store-bukta på stillehavskysten og litt nordover frå Vladivostok. Ho er ein sjeldan hekkefugl på Island. Overvintringsområda inkluderer Vest-Europa, Kanariøyane, Nord-Afrika frå Marokko og austover langs Middelhavskysten, Anatolia, frå Midt-Austen fragmentert gjennom Iran, nordlege India, Nepal, Bhutan, søraustre Kina, Sør-Korea og Sør-Japan.
Vipa kan streife langt utanfor normalområdet sitt og er til dømes observert på Jan Mayen og Svalbard, og i Amerika nord til Alaska og sør til Karibia.
Forplanting
Reiret er lagt i ei grop i bakken, fora med tørt gras, om underlaget er fuktig kan reiret vere bygd meir solid av tørre strå. Hoa rugar på egga medan hannen jagar vekk inntrengjarar, hannen er aggressiv i hekketida. Egga blir lagde i april – mai og dei blir ruga på opp mot ein månad. Mest vanleg er kullet på 4 egg, men det førekjem òg 2-3 eller 5 egg. Ungane forlet reiret ganske fort. Dei blir passa nøye på til dei er 33–40 dagar gamle og flygedyktige.
Vipa i Noreg
Vipa kan ein sjå i store delar av Sør-Noreg, ho hekkar sjeldan over 1000 moh. Frå Nordland og lenger nord, ser ein ho mest med kysten, men ho hekkar òg sørover Pasvikdalen. Av alle norske vadefuglar er vipa den som ein finn mest nær jordbruk og i landskap med kort gras og myrar. Dette er område som vipa blir knytt til.
I mars kan ein sjå hannen med eit akrobatiske spel, som er eit teikn på at våren har kome. Saman med tjeld og stare er vipa ein av dei fyrste som kjem tilbake til Noreg etter at alle trekkfuglane reiste til varmare strøk.
Bestanden i Noreg er i all hovudsak trekkfuglar, og trekkjer til atlanterhavskysten frå Dei britiske øyane i nord til Marokko i sør. Hausttrekket frå Noreg føregår frå august til slutten av oktober, dei returnerer i mars og april. Fåtalige individ har overvintra i landet, så langt nord som til Nordland fylke.
Eit estimat på populasjonen av hekkande viper i Noreg frå 2015 er på 15 000-20 000 individ og minkande.
Vipa er fylkesfugl i Rogaland fylke.
Status og trugsmål
Vipa er raudlista som sårbar på den europeiske raudlista, oppdatert i 2022. Ho er kategorisert som nær truga globalt. I Sverige er statusen sårbar, men i Noreg kritisk truga.
I tillegg til intensivering av landbruket og endring av arealbruk, bidrar eggsanking og predasjon av reir og ungar til nedgang. Det er kommersiell jakt på vipe i Iran og per 2003 var det jakt i europeiske land som Hellas, Italia, Frankrike og Spania.
Hausting av egg
«Plover's eggs» var ein kostbar delikatesse i det viktorianske Europa, nemnd i Evelyn Waugh sin roman Brideshead Revisited, om det aristokratiske britiske samfunnet i perioden 1920–40.
I Nederland er det ein kulturhistorisk konkurranse om å finne årets første vipeegg. Frå og med 2006 er det tillate å leite etter vipeegg mellom 1. mars og 9. april, sjølv om hausting av egga no er forboden. I løpet av det siste hundreåret har det første vipeegget blitt funne tidlegare og tidlegare på året. Etter at egghausting først blei forbode i Friesland, blei påvising av egg vidare avgrensa i 2017 for å unngå uro. Reir kan no berre søkast opp i samband med vern av reirplassar og av godkjent, registrert personell.
Peggy
Bruk
Namnet blei vanleg som døypenamn i USA, og blei særleg mykje brukt i 1930- og 1940-åra, då det var blant dei 50 mest gjevne namna. Sidan 1990 har det vore mindre brukt. Det var dette året 314 009 eller 0,2 % kvinner som heitte Peggy i USA, og namnet var det 101. mest brukte.
I Noreg var det 369 kvinner som heitte Peggy i 2008.
Kjende namneberarar
Personene i listen er ordnet kronologisk etter fødselsår.
Mariann Vestbøstad Marthinsen
Mariann Vestbøstad Marthinsen er ein norsk symjar og langrennsløpar frå Fitjar. Ho er mellom dei beste handikapsymjarane i verda. Ho tevlar for klubben Vestkantsvømmerne i Bergen, der ho også bur og er vernepleiarstudent. Då Vestbøstad var to år gamal, måtte ho amputera høgrefoten. Til vanleg brukar ho ei beinprotese. Hausten 2009 gifte ho seg og tok namnet til ektemannen, Marthinsen.
Mariann Vestbøstad har vunne drøye tretti NM-gullmedaljar og ei VM-gullmedalje og ein sylmedalje, og har sytten verdsrekordar i ulike øvingar. I Paralympics i Beijing 2008, tok ho bronsemedalje på 100 meter rygg. I 2004 deltok ho i Paralympics i Aten og i Beijing i 2008. Ho vart kåra til årets funksjonshemma utøvar i Noreg for 2005 på Idrettsgallaen i 2006.
Under Paralympics i Vancouver i 2010 var Vestbøstad norsk flaggberar. Her deltok ho i langrennspigging, og tok ein femteplass. I februar tok ho sin fyrste gullmedalje i langrenn, under sprint i Oberried i Tyskland. Under Ridderrennet i april same året vart ho tildelt Erling Stordahls ærespris for prestasjonane sine som handikappa idrettsutøvar. I mai 2013 vart ho tildelt Egebergs Ærespris.
Mads Wiel
Mads Wiel var ein norsk handelsmann og industrigrunnleggjar (gründar).
Mads Wiel vart fødd i Fredrikshald i 1791. Far hans, Truels Wiel, var ein velståande kjøpmann, skogeigar, trelasthandlar, sagbrukseigar og skipsreiar, og sonen arva ei omfattande forretningsverksemd berre 16 år gamal: ein stor bygard, løkker, sjøbu, arbeidarbrakker og mindre husvære, lastetomter, sagbruk, møller, gardar og to skip, samt eit reipslageri og eit tobakkspinneri.
I 1812 vitja Mads Wiel København. Der fekk han høyre at det gjeldande importforbodet på bomull skulle opphevast. Straks etter kontakta han mekanikaren og industrispionen Charles Axel Nordberg og tinga av han eit komplett bomullspinneri og nokre vevemaskiner. I 1814 freista Wiel å frakte maskineriet til Noreg med sitt eige skip, men skipet og lasta vart konfiskert av svenskane. Fyrst i 1815 kom produksjonen ved bomullsspinneriet i Tistedalen i gang, men då òg med kongeleg privilegium frå den nye unionskongen i Sverige. Spinneriet vert rekna som den fyrste mekaniske industriverksemda i Noreg. Dei fyrste åra vart maskinane drivne med mekanisk kraftoverføring frå Tistafossen. Seinare vart det elektrifisert. Spinneriet vart lagt ned i 1971.
Wiel sjølv tente aldri særleg på industriproduksjonen. Marknaden var enno ikkje mogen for industriprodukt, og drifta låg ofte nede i dei fyrste åra.
Innsjøar i Telemark
Innsjøar i Telemark er innsjøar der størstedelen av innsjøen ligg innanfor grensene til Telemark fylke.
Anders Lange
Anders Sigurd Lange var ein norsk politikar og kjend agitator.
Bakgrunn
Han vart fødd i Aker i Akershus. Lange vart ferdigutdanna skogteknikar i 1926 og arbeide nokre år som lærar på ein planteskule i Argentina før han vende heim i 1929.
Jean-Baptiste de Lamarck
Arbeidet Lamarck gjorde for å fremja tankar om gradvis forandring av artane var særs viktig, så mange meiner det er litt urettvist at han i dag først og fremst vert hugsa for å ha teke feil. Lamarck sine teoriar om kva som var hovuddrivkraften i evolusjonen (lamarckisme, arv av tileigna eigenskapar) vert i dag sett på som nesten intuitivt feil.
Anders Lange
Bakgrunn
I mellomkrigstida var Anders Lange aktiv i Fedrelandslaget, eit lag som ynskte å skipa ein borgarleg front mot kommunismen. Om Fedrelandslaget i 1930-åra seier Norgeslexi dette: «I 1930-årene var Fedrelandslaget tydelig inspirert av italiensk fascisme og tysk nasjonalsosialisme, men samtidig ble organisasjonen politisk sett en mer marginal foreteelse i Norge.» Lange var sekretær i Fedrelandslaget frå 1930 til 1938. Under krigen fekk Lange nokre mindre fengselsopphald i Møllergata 19.
Anders Langes Avis
I 1947 vart Lange sekretær i Norsk Kennelklubb og skipa seinare ein eigen kennel i Oppegård kommune. I 1948 tufta han Hundeavisa. Avisa handla i byrjinga hovudsakleg om hundehald, men vart meir og meir open for politiske ytringar. Utover 60-talet vart den redaksjonelle profilen heilt endra og avisa vart omdøypt til Anders Langes Avis. Avisa hadde ein krass brodd mot det rådande politiske miljøet, og hovudsakleg retta mot skattar og avgifter og alle former for avgrensingar av det frie næringslivet. Lange var sjølv kritisk til å føre utviklingshjelp, og redaksjonelt stod Anders Langes Avis for ei sterk politisk støtte til det Sør-Afrikanske apartheidregimet.
Anders Langes Parti
Tidleg på 1960-talet stod Lange bak partiet Frihetsvernet, som stilte liste i Oslo ved stortingsvalet i 1965 utan suksess. Tidleg på 1970-talet prøvde han seg igjen. Han tufta det politiske partiet Anders Langes Parti til sterk nedsettelse av skatter, avgifter og offentlige inngrep (ALP) under eit folkemøte i Saga Kino i Oslo den 8. april 1973. Partiet endra seinare namn til Framstegspartiet. I Stortingsvalet 1973 kom Lange inn i Administrasjonskomiteen. Han heldt fram som stortingsrepresentant og formann i partiet fram til han døydde i 1974.
Corbones
Corbones er ei elv i Spania og ei av sideelvane til Guadalquivir. Ho spring ut i provinsen Malaga nær landsbyen La Atalaya. Elva er 177 km lang og har eit fall på 780 meter. Nedslagsfeltet hennar dekkjer eit område på 1826 km². Elva munnar ut i Guadalquivir ovanfor landsbyen Alcolea del Rio.
Tête de Valpelline
Tête de Valpelline er eit 3 802 meter høgt fjell i Wallis-Alpane. Grensa mellom Italia og Sveits går over toppen.
Fjellet ligg på fjellryggen mellom toppane Tête Blanche og Dent d'Hérens.
Dalen på italiensk side av fjellet heiter Valpelline, på sveitsisk side av fjellryggen ligg Mattertal.
Teplodar
Teplodar (ukrainsk Теплодар) er ein liten by i Odessa oblast i Ukraina. Byen har kring 9 000 innbyggjarar (2011).
Besançon
Besançon (tysk Bisanz) er ein by nordaust i Frankrike, og kjend som den grønaste byen i landet. Han er hovudstad i regionen Bourgogne-Franche-Comté og har om lag 220 000 innbyggjarar i storbyområdet. Byen ligg nær grensa til Sveits og er prefecture (hovudstad) i departementet Doubs.
Geografi
Besançon ligg i den nordaustlege delen av Frankrike ved elva Doubs og foten av Jurafjella. Han ligg om lag 325 km frå hovudstaden Paris og 100 km frå Dijon i Bourgogne, Lausanne i Sveits eller Belfort i Franche-Comté.
Byen ligg ved ein nesten perferkt naturleg meander i elva Doubs med ein diameter på 1 km. Den indre svingen, eit flatt område, har ei høgd på om lag 250 meter, og er lukka av ein ås kalla Mont Saint-Étienne, med ei maksimal høgd på 371 m. Byen er omringa av seks andre åsar med høgder mellom 400 og 500 meter.
Besançon har ei blanding av maritimt klima (forholdsvis mykje nedbør) og kontinentalklima med harde vintrar og varme og tørre somrar. Årsmiddeltemeraturen er 10,2 °C. Den varmaste månaden er juli (18,9 °C) og den kaldaste er januar (1,6 °C). Besançon har ein årleg nedbørsnormal på 1 108 mm. Den våtaste månaden er mai (111,4 mm), medan juli er den tørraste (80,5 mm).
Historie
Som ein del av Det heilage romerske rike frå 1034 vart byen Erkebispedøme Besançon, og fekk status som fri keisarby med sjølvstyre i 1184. På 1400-talet kom Besançon under hertugane i Burgund. Etter at Maria av Burgund gifta seg med Maximilian I av det tysk-romerske rike vart byen i realiteten ein lensgård i Habsburg og byen fekk spansk påverknad. I 1526 fekk byen lov til å lage sine eigne myntar, noko dei gjorde fram til 1673. Spanjolane bygde det store festningsverket i byen i 1668, etter modell frå den franske militærarkitekten Vauban. I 1674 tok franske troppar over byen, og Vauban kunne sjølv oppgradere festningane, noko som tok 30 år. Etter Freden i Nijmegen vart byen gjeven til Frankrike.
Friggs veg i Bergen
Friggs veg er ein veg på Nesttun i Fana bydel i Bergen kommune. Han går nordvestover frå Odins veg til Stasjonsvegen og er om lag 300 meter lang.
Vegen er kalla opp etter den norrøne guden Frigg og namnet vart vedteke i 1958. Fleire vegar i området har namn frå norrøn mytologi.
Pierre André Latreille
Pierre André Latreille var ein fransk entomolog. Han beskreiv ei rekkje ulike grupper, både av insekt, krepsdyr og edderkoppdyr, for første gong, og mykje av dette arbeidet er gyldig den dag i dag.
Liv
Latreille vart fødd i fattige tilhøve og vart tidleg foreldrelaus. I 1778 tok han til å studera teologi i Paris, og i 1786 vart han prestevigd. Han reiste så attende til heimstaden Brive-la-Gaillarde for å praktisera der, og brukte all fritida si på å studera insekt. I 1788 flytta han derimot til Paris og vart aktiv i vitskapsmiljøet der, og med Mémoire sur les mutilles découvertes en France, ein tekst om kvefsefamilien Mutillidae, fekk han innpass i det franske Selskapet for Naturhistorie.
Keltisk rock
Keltisk rock er ein sjanger innan folkrock, og ei form for keltisk fusion som blandar keltisk musikk, instrument og tema innan rock. Det har blitt laga mykje musikk innan sjangeren sidan tidleg i 1970-åra og har vore eit nøkkelbidrag i utviklinga av særs populære keltiske band og artistar, i tillegg til å skape andre avleiingar der sjangeren er blanda vidare med andre sjangrar. Han har spelt ei viktig rolle i å oppretthalde og definere regionale og nasjonale identitetar og fostre ein pan-keltisk kultur. Sjangeren har òg vore med på å kommunisere desse kulturane til eksterne publikum.
Pierre André Latreille
Liv
I revolusjonsåra forlet han byen, og seinare vart han sett fange i Bordeaux. I 1796 publiserte han Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel i Brive.
I 1798 fekk han oppgåva å organisera dei entomologiske samlingane ved Muséum National d'Histoire Naturelle i Paris; i 1814 vart han medlem av det franske vitskapsakademiet, og i 1821 vart han slått til riddar av æreslegionen. Han var òg professor i zoologi ved veterinærskulen på Alfort nær Paris. Då Jean-Baptiste Lamarck døydde i 1830, vart han vald ut til å overta halvparten av professoratet i virvellause dyr; han fekk hovudansvaret for leddyr, medan Henri Marie Ducrotay de Blainville fekk ansvaret for blautdyr, mark, koralldyr osb.
Ei slekt krabbar, Latreillia er oppkalla etter han.
Paul Breitner
Paul Breitner er ein tysk fotballspelar. Han var med i 48 landskampar og laga 11 mål for Tyskland. Med laget sitt blei han verdsmeister i 1974 og europameister i 1972.
Canal Digital
Canal Digital var ein skandinavisk distributør av kabel- og satellitt-tv. Føretaket starta i mars 1997 som eit samarbeid mellom franske Canal+ og Telenor. Frå og med 2001 var føretaket fulleigd av Telenor. I 2021 slo Canal Digital seg saman med Viasat Consumer, og bytta namn til Allente.
Paul Breitner
I 1970 gjekk han frå ESV Freilassung til Bayern München (255 kampar og 83 mål). Han blei spansk meister med Real Madrid 1975 og 1976. Breitner var innom Eintracht Braunschweig i 1978, før han gjekk tilbake til Bayern.
Kipa
Kipa eller kippa, på jiddisk også kalla yarmulke, er ein kalott brukt av jødiske gutar og menn i samband med bøn, religiøse studiar og måltid. Fleire ortodokse jødar kan bruka ein kipa heile dagen.
Ein kipa kan vera av ulik storleik og farge, av stoff eller hekla, enkel eller brodert, avhengig av kva retning innan jødedommen ein høyrer til. Han skil seg frå ein hatt ved at han ikkje har nokon brem.
Vasskoppar
Vasskoppar (varicella simplex) er ein utbreidd smittsam barnesjukdom som dei fleste ungar får og overlever.
Sjukdommen er forårsaka av varicella-zoster-viruset (VZV), også kjent som humant herpesvirus 3 (HHV-3), som er eitt av åtte herpesvirus som råkar menneske. Smitten blir overført gjennom dropar eller kroppskontakt med ein smitteberar, og har ei inkubasjonstid på 2–3 veker. Ein er smittefarleg frå opptil ei veke før koppane utviklar seg og til den siste er uttørka.
Vasskoppar tek gjerne til med ein mild feber. Etter nokre dagar får ein raudt utslett, koppar, først på overkroppen, deretter i fjeset og til slutt på armar og bein. Koppane er først små raude prikkar som utviklar seg til kløande blemmer. Etter eit par dagar får desse skorper og tørkar ut.
Sjukdommen gjev livslang immunitet, men hjå nokre personar kan viruset bli aktivt igjen og føra til helveteseld.
Tistedalen
Tistedalen, /'tistæN/, er ein gamal sagbruksstad i Halden kommune, om lag fire km frå Halden sentrum. Her har det vore saga plank sidan 1600-talet og her starta Mads Wiel Bomullspinneriet i 1815, den fyrste industriverksemda i Noreg.
Tistedalen har med tida vakse i hop med busetnaden i Halden, men er jamvel som eigen tettstad å rekne. Her er eige friluftslag, eige fotballag, ymse partilag og eigen frelsesarme.
Øyarvatnet
Øyarvatnet er ein innsjø som ligg i kommunane Valle og Sirdal i Agder fylke.
Buttwil
Buttwil er ein kommune i distriktet Muri i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 641 meter over havet.
Kommunen ligg på austsida av Lindenberg. Han består av landsbyen Buttwil.
Reformpartiet (1974-1975)
Reformpartiet var den første utbrytargruppa frå Anders Langes parti (no: Framstegspartiet). Partiet eksisterte mellom 1974 og 1975, då størsteparten av medlemsmassen tok imot eit tilbod om å verte ein del av Frp igjen. Tidlegare formann i Frp, Carl I. Hagen var ein del av Reformpartigruppa.
Petit Mont Collon
Petit Mont Collon er eit 3 556 meter høgt fjell i Wallis-Alpane i Sveits. Fjellet ligg sør for feriestaden Arolla i Evolène, nær grensa mot Italia.
Fjelltoppen vart kliven fyrste gongen i 1905.
Skomer
Skomer er ei 2,92 km² stor øy utanfor kysten av det sørvestlege Wales. Ho er ei av fleire som ligg på rekkje ein kilometer utanfor kysten av Pembrokeshire i det farlege farvatnet i Jack Sound.
Skomer er om lag 2,4 km frå nord til sør og 3,2 km frå aust til vest.
Øya vart fråflytta i 1958 og er kjend for ein steinsirkel, ein ståande stein og restane etter førhistoriske hus, i tillegg til eit yrande dyreliv. Skomer er eit nasjonalt naturreservat, Site of Special Scientific Interest og Special Protection Area. Det meste av Skomer har òg status som Ancient Monument. Det er omgjeve av eit marint naturreservat. Heile øya vert forvalta av Wildlife Trust of South and West Wales.
Dyreliv
Skomer er mest kjend for dei store koloniane med sjøfugl som hekkar her, mellom anna havlire, teist, alke, storkarv, krykkje, lundefugl, havsvale, toppskarv, tjeld og måse, samt rovfugl som jordugle, tårnfalk og vandrefalk. På øya finst òg gråsel, padde, stålorm, sankthansorm og mange villblomar.
Det er over 10 000 hekkande par med lundefugl på Skomer og Skokholm, noko som gjer kolonien til ein av dei viktigaste lundefuglkoloniane i heile Storbritannia. Dei kjem i midten av april og hekkar i holgangar. Dei siste lundefuglane forlet øya i juli.
Av havlire er det estimert kring 128 000 hekkande par på Skomer og Skokholm, noko som er den største havlirekolonien i verda. Dette utgjer om lag halvparten av alle havlirer som finst. Dei hekkar òg i holgangar og er ikkje lette å få auge på, fordi dei ofte dreg og kjem attende i skumringa.
Cesano
Cesano er ei elv i Marche i Italia på grensa mellom provinsane Pesaro e Urbino og Ancona. Elva har utspring i Monte Catria og renn i 62 km før ho munnar ut i Adriahavet nær Senigallia.
I romarrtida vart Cesano kalla Suasanus sidan ho rann igjennom byen Suasa.
Under elveleiet er det funne restar av ein 50 000 år gamal forsteina skog.
Albumet Man on the Moon
Man on the Moon er eit album med filmmusikk frå filmen med same namn, regissert av Miloš Forman. Både albumet og filmen vart utgjevne i 1999. Det kom ut på Warner Bros. Records i samarbeid med Jersey Records.
Det tsjekkiske riksvåpenet
Det tsjekkiske riksvåpenet viser dei tre historiske regionane i Sentral-Europa som utgjer landet.
Våpenet til Bøhmen er med to gonger (i øvre venstre og nedre høgre hjørne) for å symbolisere kor tradisjonelt viktig den regionen har vore. Det viser ei sølvfarga, tohala løve på ein raud bakgrunn. I øvre høgre hjørne, er den mähriske raud- og sølv-sjakkmønstra ørna på blå bakgrunn. I nedre venstre hjørne er våpenet til Schlesien, ei svart ørn på gylden bakgrunn, sjølv om berre ein liten del av den historiske regionen Schlesien høyrer til Tsjekkia.
Årstid
Ei årstid er ei av dei store inndelingane av året, generelt basert på årlege endringar i vêret. I område med temperert og arktisk klima har ein generelt fire årstider: vår, sommar, haust og vinter
I enkelte tropiske og subtropiske område har ein gjerne berre to årstider, regntid (eller monsuntid) og tørketid, der nedbørsmengdene ofte varierer mykje meir enn middeltemperaturen gjennom året.
I andre tropiske område har ein tre inndelingar av året, ei varm årstid, ei regntid og ei kald årstid. I enkelte delar av verda har ein spesielle «årstider» eller sesongar basert på spesielle hendingar som tropiske syklon-, tornado-, skogbrann-, eller sportssesongar.
Årsak og klimaeffekt
Årstidene oppstår fordi jorda sin rotasjonsakse heller i forhold til banen jorda følgjer rundt sola. Rotasjonsaksen heller med om lag 23,5 grader. Derfor vil ein del av planeten få meir direkte solstråling ei viss tid på året enn andre stader (sjå Fig. 2). Staden med mest solstråling vil derimot variere når jorda krinsar rundt sola. Den nordlege og den sørlege halvkula har alltid motsette årstider, når som helst på året (sjå Fig. 3 og Solvinkelen sin effekt på klima).
Korleis vêret endrar seg gjennom årstidene er òg avhengig av faktorar som kor nærme eit område er havet eller store innsjøar, havstraumar i desse hava, El Niño/ENSO og andre havsyklusar og framherskande vindsystem.
I tropane endrar derimot ikkje sollyset seg stort gjennom året, men fleire tropiske område er påverka av forskjellige vindregime, som til dømes monsunen i Søraust-Asia.
Samanlikna med hellinga til jordaksen medverkar andre faktorar lite til temperaturvariasjonane gjennom året. Det er ei vanleg mistyding at årstidene kjem av jorda sin varierande avstand til sola som følgje av den elliptiske banen jorda følgjer rundt sola. Eksentrisiteten til jordbanen kan påverke temperaturane på jorda, men effekten er liten, og vert motverka av andre faktorar. Forsking har vist at jorda faktisk er eit par grader varmare når den er lengst borte frå sola. Planeten Mars har derimot store temperaturvariasjonar og kraftige sandstormar kvart år ved perihel.
Polarnatt og midnattssol
Enkelte trur at innanfor polarsirklane så står sola opp om våren og går ned att om hausten, slik at ein har ein dag som varer eit halvt år, etterfølgd av ei natt som varer like lenge. Dette skjer derimot berre like nær sjølve polane. Områda innanfor polarsirkelen vil likevel ha ein periode på sommaren der sola aldri går ned, kalla midtnattssol, og denne perioden er lenger jo nærmare polane ein kjem. Det motsette gjeld om vinteren, der ein vil ha ein periode der sola aldri står opp, kalla mørketid eller polarnatt. I Noreg går polarsirkelen over Saltfjellet i Nordland. Ved Hammerfest (70°39′) er det midnattssol frå ca. 14. mai til ca. 29. juli, og mørketid frå ca. 22. november til ca. 19. januar.
Astronomiske, meteorologiske og historiske årstider
Datoane for når dei forskjellige årstidene byrjar er avhengig av korleis dei er definert. Enkelte stader definerer ein årstidene ut i frå astronomisk solkverv og jamdøger. Desse vert av og til kalla astronomisk årstid. Ut i frå denne definisjonen byrjar sommaren ved sommarsolkverv, vinteren ved vintersolkverv, våren ved vårjamdøger og hausten ved haustjamdøger.
Andre stader brukar ein kalendermånadane for når årstidene byrjar, der våren på den nordlege halvkula er mars, april og mai, sommaren juni, juli og august osv. Denne inndelinga vert kalla meteorologisk årstid.