cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ålesund
Folketal
Folketalet i Ålesund by:
Visens venner
Visens Venner hadde òg eit fast radioprogram som vart sendt på NRK tidleg i 1950-åra.
Ålesund
Bybrannen
Klokka 02:15 23. januar 1904 kom det fyrste brannsignalet inn til brannstasjonen på Lihaugen. Brannen herja utover natta, formiddagen og ettermiddagen før han gav seg.
Visens venner
Årsmøtet i 2007 gjekk inn for eit forslag om å leggja ned Visens venner. Arkivet til samskipnadne er overteke av Norsk visearkiv.
Ålesund
Bybrannen
Brannen starta på Aspøya, i Aalesund Preserving Co. sin fabrikk, som låg der Nedre Strandgate 39 ligg i dag. Brannen slutta like vest for det som i dag er Brusdalshagen (Borgundvegen 39). Det siste huset som brann stod der Borgundvegen 37 er i dag. Totalt brann omtrent 850 hus og det var berre rundt 230 hus som stod att innanfor bygrensa. Berre ein person omkom under brannen. Dette var den til då største brannen i landet. Forsikringsselskapa sine tap var på til saman 9.459.820 kr (i den tids kroneverdi).
Etter brannen vart byen raskt oppbygd i mur og ny stil. Bygga er dels oppført i murstein kjøpt frå Fredrikstad, Bergen og Sykkylven. Det er og brukt såkalla Ålesundsmur som er stein av gneis får Ålesund med sement mellom steinane og puss utvendig. Ein del bygg er oppført i granitt frå Iddefjorden, og nokre bygg, som kyrkja på Aspøya, er kledd med norsk marmor frå Nordmøre. Arkitektane Hagbart Schytte-Berg, Karl Norum og Jens Zetlitz Monrad Kielland hadde flest oppdrag og fekk sette mest spor etter seg i gjenoppbygginga. Schytte-Berg, Kielland og andre arkitektar var utdanna i Tyskland og tok med seg jugendstilen (art nouveau) heim.
Etter brannen vart det innført murtvang i alle byar og bymessige strok i heile landet, tidlegare hadde berre Kristiania, Bergen og Trondheim hatt murtvang.
Geografi
Ålesund kommune er om lag 98 km² stor. Dette gjer Ålesund til ein av dei minste bykommunane i landet i utstrekning, noko som og gjer at dei omkringliggande tettstadane har eit naturleg og tett forhold til byen. Berre 8 km² er jordbruksareal. Ålesund ligg ytst ved fjordsystema på Sunnmøre. Kystbyen omfatta øyene Hessa (4 km²) i vest, Aspøya (0,5 km²) og Nørvøya (7 km²) i sentrum, samt halve Oksnøya (58 km² tilhøyrer Ålesund kommune) i aust. I nord ligg den langstrakte Ellingsøya (22 km²) åtskilt frå dei andre øyene ved Ellingsøyfjorden. Det er tunnelsamband under fjorden frå Ålesund sentrum. Andre øyer er Humla og Tørla, som ligg sør-aust i kommunen, nær Sula kommune. I tillegg høyrer ei rekke små øyer utan særskilt busetnad.
I nord går kommunegrensa langs grytefjorden mellom Ellingsøya og fastlandet. Valderhaugfjorden dannar grensa mot øykommunen Giske i nordvest, og i sør går Borgundfjorden mellom Ålesund og Sula.
Øyene er langstrakte i aust/vest-retning, ofte med bratte sider mot nord og vest og meir slakke sider mot aust. Landskapet er kupert med til dels markerte fjelltoppar som Sukkertoppen (314 moh.) på Hessa og utsiktspunktet Aksla (189 moh.) på Nørvøya. Berggrunnen er av gneis.
Bydelar i Ålesund
Ålesund er delt inn i sju bydelar :
Det er vanleg å skilje mellom indre, midtre og ytre bydel. Ytre bydel ligg rundt sentrum: Hessa, Aspøy og Nørvøy. Midtre bydel er rundt Nørvasund bydel. Indre bydel er rundt Spjelkavik, Åse, Lerstad, og Indre Borgund. Ellingsøya ligg nord for dei andre bydelane.
Politikk
Eva Vinje Aurdal, representant for Arbeidarpartiet, er sidan oktober 2015 ny ordførar.
Samferdsel
Ålesund er knytt til Europaveg 136, som går frå Dombås i Oppland, og knyter Sunnmøre saman med E6 og Austlandet. Europaveg 39 mellom Bergen og Trondheim går og gjennom kommunen.
Byen er tilknytt Ålesund lufthamn og Giske kommune med undersjøiske tunnelar, som også knyter bydelen Ellingsøya saman med resten av byen.
Båt og buss
Hurtigruta har daglege anløp i Ålesund frå nordsida av sentrum. Om sommaren er det og mogleg å reise til Geiranger med Hurtigruta frå Ålesund. Tide driv fleire snøggbåtruter frå Ålesund sentrum, med båtruter mellom anna til Hareid, Langevåg, Valderøy, Nordøyane, og Brattvåg. Ålesund har bilferjesamband på Riksveg 60 mellom Magerholm og Ørsneset (Aursnes) i (Sykkylven kommune). Dette er den mest trafikkerte ferjestrekninga i fylket, og den tredje mest trafikkerte ferjestrekninga i Norge.
Bussambandet i Ålesund er drive av Nettbuss Møre og har hovudtyngda av bussrutene mellom Ålesund sentrum og Moa. Der er det bussterminalar som knutepunkt for bussrutene mellom bydelane og vidare ut i regionen rundt byen. Det er og bussamband mot Trondheim, Bergen og Oslo.
Religion
Kyrkjer i Ålesund:
Grunnskule
I Ålesund er det 15 barneskular- og 5 ungdomsskular samt nokon private.
Vidaregåande skule
Ålesund har fem offentlege vidaregåande skular og ein privat: Ålesund vidaregåande skule ("Latinskolen"), Fagerlia vidaregåande skule, Nørve vidaregåande skule, Borgund vidaregåande skule, Spjelkavik vidaregåande skule og Akademiet Ålesund (privat).
Høgare utdanning
Høgskolen i Ålesund (HiALS) ligg ved Nørvasundet, 4 km frå Ålesund sentrum. Skulen har om lag 2000 studentar og 200 tilsette. Høgskulen består av fem fagavdelingar med eit breitt spekter av utdanningar på bachelor- og masternivå, i tillegg til vidareutdanningar, språkkurs og kvalifiserande kurs.
Fjernsyn og radio
NRK Møre og Romsdal har sitt hovudkontor i Ålesund, med lokale nyheiter i fjernsyn og radio, i tillegg til vanleg lokalradio. TV2 har og distriktskontor i Ålesund. Den største lokalradioen er Radio Ålesund.
Holgate Shoal
Holgate Shoal er eit område med grunner som ligg aust for Ramp Rocks og kring 1,5 nautiske mil nordvest for Main Island i Willis Islands i Sør-Georgia. Han vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter matrosen Ralph A. Holgate på HMS «Owen», som først kartla grunna i 1961.
Matching Mole
Matching Mole var eit engelsk progressivt rockeband assosiert med Canterbury scene. Robert Wyatt skipa bandet i oktober 1971 etter han slutta i Soft Machine og hadde spelt inn det første soloalbumet sitt, The End of an Ear (4. desember 1970). Han fortsette i rolla som vokalist og trommer, og fekk med seg David Sinclair frå Caravan på orgel og piano, Dave MacRae på elektrisk piano, Phil Miller frå Delivery på gitar og Bill MacCormick frå Quiet Sun på bass. Namnet er eit ordspel på Machine molle, den franske omsetjinga av det førre bandet til Wyatt, Soft Machine.
Karriere
Det første, sjølvoppkalla albumet deira kom ut april 1972 og det meste vart komponert av Wyatt sjølv, med unntak av «O Caroline» (ein song avDave Sinclair med tekst av Wyatt etter det nyleg var slutt med kjærasten Caroline Coon) og Phil Miller sin «Part of the Dance». Sinclair var kort tid etter ute av gruppa og vart erstatta av den newzealandske klaverspelaren og komponisten Dave MacRae, som alt hadde vore gjesteartist på det første albumet. Det andre albumet deira, Matching Mole's Little Red Record var produsert av Robert Fripp frå King Crimson og kom ut i november 1972. Dette albumet bar meir preg av samarbeid, der Wyatt skreiv tekstane og vokalmelodiane, og let dei andre i bandet komponere musikken.
Matching Mole vart oppløyst seint i september 1972 like etter dei fullførte ein turné i Europa som oppvarmingsband for Soft Machine. Sinclair og Miller skipa så det meir sukessrike Hatfield and the North. Ei ny besetning, som bestod av Wyatt, MacCormick, den tidlegare Curved Air-klaverspelaren Francis Monkman og jazzsaksofonisten Gary Windo, var meint å spele inn eit tredje album i 1973. Dette vart skrinlagd då Wyatt falt ut av eit vindauge i juni 1973 og vart lam frå livet og ned, og derrmed ikkje kunne spele trommer lenger.
Koralbok
Koralbok er på germansk språkområde ei nemning ei samling firstemt utsette evangeliske koralar, det vil seie melodiar til bruk ved salmesongen i gudstenesta.
Historie
Etter reformasjonen vart det gjeve ut songbøker og kyrkjesongbøker til hjelp for songen under gudstenesta. Den eldste melodisamlinga som vart trykt under namnet koralbok, var «Choral-Gesangbuch», utarbeidd av Daniel Speer i Stuttgart i 1692. Boka hadde notar med melodi og generalbass til 316 songar, og ho sette standard for utgjevingane i hundreåra som følgde.
Måten salmane var arrangerte på, og måten dei vart sungne på, har skifta gjennom tidene. Opphavleg var songen i tradisjonen etter Martin Luther rikt rytmisk nyansert. Gjennom hundreåra vart rytmen utjamna, slik at alle noteverdiane vart av same lengd, samstundes med at tempoet i songen vart redusert.
Slik vart salmesongen oppfatta som musikalsk «daud». Dette vart i vart forsøkt bøtt på på ulikt vis i folkemusikken og ved orgelimprovisasjonar mellom strofane. På midten av 1800-talet kom det ut koralbøker med melodiar i meir opphavleg form, med rikare rytmikk.
Koralbøker i Noreg
I 1783 kom den første offisielle Choral-Bog, av Niels Schiørring. Den var laga for Guldbergs salmebok av 1778 og hadde besifra bass til 100 melodiar.
I 1801 kom H. O. C. Zincks Koral-Melodier til den Evangelisk-christelige Psalmebog. Denne omfatta 122 melodiar med besifra bass.
Den første norske koralboka var Ole Andreas Lindemans Coral-Bog inneholdende de i Kingos, Guldbergs og den evangelisk christelige Psalmebog forekommende melodier , autorisert ved kongeleg resolusjon 15. juni 1835 til udelukkende Brug ved Gudstjenesten i Rigets Kirker.
Kazuhiro Koso
Kazuhiro Koso er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Koralbok
Koralbøker i Noreg
15.12. 1877 vart Koralbog indeholdende de i Landstads Salmebog forekommende melodier autorisert. Boka var utarbeidd av Ludvig Mathias Lindeman. Boka inneheldt 142 salmemelodiar.
Kazuhiro Koso
Han har trenar Sagan Tosu.
Koralbok
Koralbøker i Noreg
I 1926 kom Koralbok for den norske Kirke med 283 melodiar til salmane i Landstads reviderte salmebok og Nynorsk salmebok.
I 1985 vart Norsk koralbok autorisert, med melodiar til Norsk salmebok.
Mellom desse autoriserte koralbøkene er det gjevne ut fleire private koralbøker. Viktigast av desse var Per Steenberg si koralbok frå 1947. Denne boka gjekk eit lang steg i retning av å restaurere melodiane til dei opphavlege formene, ei line som vart vidareført i Norsk koralbok av 1985.
Kelp Bank
Kelp Bank er ei grunne dekt av tang, som ligg kring 2 nautiske mil nordaust for Cape Crewe, utanfor nordkysten av Sør-Georgia. Namnet vart nytta første gongen på eit kart frå 1931 av Det britiske marinedepartementet.
1361 Leuschneria
1361 Leuschneria er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 30. august 1935 av Eugène Joseph Delporte ifrå Observatoire Royal de Belgique i Uccle.
Stolpehol
Stolpehol er ein arkeologisk nemning på funn av spor og eventuelle restar i grunnen etter stolpar som har vore sett opp i gamal tid, men seinare har vorte fjerna, brent eller har rotna vekk. Særleg vert nemninga stolpehol nytta om spor etter stolpar som er plassert slik i høve til kvarandre at dei vitnar om å ha vore delar av bygningar eller andre konstruksjonar, til dømes stolpar som har halde taket i eit hus oppe. Saman med eventuelle andre spor, kan stolpehola då gje grunnlag for å freiste rekonstruere grunnplanen for bygningen eller konstruksjonen, eventuelt òg gje indikasjonar på korleis han har sett ut over jorda, og kva han har vore nytta til. Av di det ikkje står att bygningar frå førhistorisk tid i Norden, må kunnskapen om byggeskikken, busettinga og levemåten i tidlegare tider baserast på sparsame arkeologiske funn, mellom anna kva dei etter måten mange funna av stolpehol kan gje opplysningar om.
Jorda etter dei vekkrotna, nedbrente eller fjerna stolpane har vanlegvis ein annan farge enn jordmassane elles på arealet, etter at det øvste jordlaget, molda eller åkerjorda, er fjerna. Stolpehola står då fram som flekkar av avvikande farge og eventuelt konsistens i høve til undergrunnen ikring dei. Dersom ein skoning av stein har vore nytta til å halde stolpen oppe, kan dette òg markere stolpeholet, og det same kan trekol i stolpeholet etter brann i bygningen eller som fylgje av at enden på stolpen har vorte svidd for å hindre råte. Ofte vert det nytta gravmaskin for å få fjerna det øvste jordlaget over større flater (sokalla maskinell flateavdekking), slik at dei mønstra som stolpehola eventuelt dannar, kjem fram.
Stolpehol er òg grove fram under ståande kyrkjer frå mellomalderen, og vert då gjerne tolka som spor etter sokalla stolpekyrkjer, som er nemninga på stavkyrkjer der stavane eller stolpane har vore sett ned i jorda, istaden for å ha vore sett på ei treramme på eit fundament av stein, slik som det er gjort i alle dei eksisterande stavkyrkjene her i landet. Det er òg funne stolpespor og andre spor etter heidne bygninger eller konstuksjonar under golvet på mellomalderkyrkjer.
Ved utgraving av stolpehola kan ein i lukkelege høve finne gjenstandar eller restar av gjenstandar som har vorte lagt medvitent i stolpeholet i samband med bygginga av huset, eller som har kome nedi ved eit tilfelle medan huset var i bruk eller stod til nedfalls. Til dømes vart det funne «gullgubbar» (relieffbilete i gullblikk, store som neglen på ein tommelfingar) i stolpehol etter ein heiden konstruksjon under mellomalderkyrkja på Mære i Trøndelag, og i stolpehol etter ei stor vikingtidsbygning på Borg på nordsida av Vestvågøya i Vestvågøy kommune i Lofoten.
Dersom det er trekol i stolpehola, kan ein finne ut kva slags tre det er, og tidsrommet då treet vart felt kan fastsetjast ved radiologisk tidfesting. Pollen og anna materiale som finnast i stolpehola vil kunne gje opplysningar om kva huset har vore nytta til, og soleis òg fortelje litt om dei menneska som har halde til der.
Rümikon
Rümikon er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 343 meter over havet.
Det står eit vakttårn frå romartida ved Sandgraben i kommunen.
Kommunen ligg i mellom Rhinen og Jurafjella. Han består av gatelandsbyen Rümikon.
Birkelandsbotn
Birkelandsbotn er ein blindveg på Kirkebirkeland i Fana bydel i Bergen kommune. Han går sørover frå Totlandsvegen til Kirkebirkeland, men det er ikkje gjennomkøyring. Vegen er om lag ein kilometer lang. Vegen går på austsida av Birkelandsvatnet.
Namnet vart vedteke i 1961.
Schneisingen
Schneisingen er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 493 meter over havet.
Townes Van Zandt
Townes Van Zandt var ein amerikansk musikar.
Van Zandt blei fødd i Fort Worth i Texas, og reiste i ungdommen rundt i Texas og Colorado. Han var ein direkte etterkommar av Isaac Van Zandt, ein framståande leiar av Republikken Texas.
Musikalsk var Townes Van Zandt inspirert av blant anna bluesartisten Lightnin' Hopkins, og hadde alltid songane hans på reportoaret. Tidleg i karrieren skreiv han mange humoristiske songar. Seinare gjekk han meir over til mørke og bittersøte kjærleikssongar og balladar, som «For the Sake of the Song» og «Tecumseh Valley».
For det meste spelte han for små men mottakelege publikum i barar i Texas. Tomato Records slapp eit dobbelt live-album frå Old Quarter i Houston med ein slik konsert. Det inneheld hans mest populære songar som «Lungs», «For the Sake of the Song», «Tecumseh Valley», «To Live Is To Fly», «If I Needed You», og hans mest berømte song, grunna tallause cover-versjoner av blant anna Willie Nelson og Merle Haggard «Pancho and Lefty».
Townes Van Zandt heldt fram med å skrive og opptre i sitt eige tempo gjennom 1990-talet, til han døydde av eit hjarteinfarkt i 1997. Van Zandt har inspirert fleire artistar, blant anna Norah Jones, Bob Dylan, Lyle Lovett, Bright Eyes, Emmylou Harris, Nancy Griffith, Cowboy Junkies og Meat Puppets.
Cape Santo André
Cape Santo André er eit nes nord på kysten av Portugal, i Santo André i kommunen Póvoa de Varzim.
Romarane kalla truleg neset for Avarius/Auarius Promontorium eller Auaron Promontorium, og vart referert til at Klaudios Ptolemaios i området Callaici Bracares. Romaniseringa er synleg på staden. Nær neset står Santo André-kapellet.
Sjakkbrikka bonde
Bonden er den svakaste og mest talrike brikka i brettspelet sjakk. Kvar spelar startar spelet med åtte bønder, ein på kvart felt i den andre rada, sett frå spelaren. På sjakkbrettet startar dei kvite bøndene på a2, b2, c2, ..., h2, medan dei svarte bøndene startar på felta a7, b7, c7, ..., h7. Bøndene vert ofte gjeve namn etter den lina dei står i, ein talar til dømes om "den kvite f-bonden".
Bonden slår ikkje brikker på same måte som han flyttar mellom felt. Bonden slår på skrå, eitt felt diagonalt. Brikker som står like framfor ein bonde, anten dei er eigne eller motstandarane sine, stengjer framvegen for bonden.
Eit meir uvanleg trekk er en passant-slaget. Eit slikt trekk skjer når ein bonde flyttar to felt fram frå utgangspunktet. Om bonden passerer eit felt som er under åtak av ein av motstandaren sine bønder vert det kalla ein passant. Motstandaren sin bonde, som hadde kunna slå bonden om han berre hatt gått eitt felt fram, har lov til å slå bonden som om han berre hadde flytta eitt felt fram. Bonden som slår, vert plassert på det tomme feltet som motstandaren sin bonde flytta over, og sistnemnde bonde vert fjerna frå brettet. Ein passant må nyttast i trekket etter at bonden har flytta to trekk fram, elles misser ein høvet til dette.
Ein bonde som kjem heilt fram til motsett ende av brettet (motstandaren si første rad), blir endra til ei anna brikke etter spelaren sitt eige val. Dette blir kalla bondeforvandling. Bonden vert i same trekket, og før motstandaren sitt neste trekk, erstatta med ei dronning, eit tårn, ein løpar eller ein springar av same farge. I dei aller fleste situasjonar er det mest fornuftig å velja ei dronning, sidan dette er den sterkaste brikka.
Han Berger
Han Berger er ein nederlandsk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Oita Trinita.
Libretto
Ein libretto er teksten til ein opera, operette, musikal, ballett, kantate eller eit oratorium.
Libretto vert stundom òg nytta om teksten til store liturgiske verk, som messer, rekviem og religiøse kantater.
Ordet kjem frå italiensk og tyder 'lita bok'. Ein forfattar av libretto vert kalla ein «librettist».
Knut Eggum Johansen
Knut Eggum Johansen er ein norsk sosialøkonom og embetsmann. Han er direktør i Konkurransetilsynet (konkurransedirektør).
Stortingsval
Stortingsval er ei nemning på det demokratiske valet til den norske nasjonalforsamlinga Stortinget. Etter den andre verdskrigen har det vore stortingsval kvart fjerde år. To år etter stortingsvala er det kommune- og fylkestingsval. Samstundes med stortingsval er det sametingsval. Ved stortingsval utgjer kvart fylke eit valdistrikt. Frå kvart fylke kan det veljast eit visst tal stortingsrepresentantar. Kor mange representantar kvart fylke får velja vert rekna ut etter folketalet i fylket og geografiske omsyn. Fylke med liten folkesetnad og langt frå maktsentrumet i Oslo har fått høvesvis fleire representantar i Stortinget. I dei seinare vala har ei stemme i Finnmark fylke telt dobbelt så mykje som ei stemme i Akershus fylke eller Oslo. Ordninga har vorte kritisert på grunn av skeivdelinga i talet på stemmer ein representant må ha for å koma inn. For å bøta på skeivdelinga er det innført ei ordning med utjamningsmandat.
Knut Eggum Johansen
Johansen vart uteksaminert som sosialøkonom (cand.oecon.) frå Universitetet i Oslo i 1979, men var allereie frå 1968 vikarsekretær i Planleggingsavdelinga i Finansdepartementet. I august 1971 vart han førstekonsulent i same avdeling, der han var fram til 1975 då han tok eit friår for å studere ved University of Minnesota.
Knnut Eggum Johansen gjekk inn i stillinga som konkurransedirektør i 1999, og var før dette i stillinga som ekspedisjonssjef i Toll- og avgiftsavdelinga i Finansdepartementet frå 1990.
Som konkurransedirektør har Johansen hatt ansvar for flyttinga av tilsynet til Bergen, og for saker som bl.a opphevinga av bonuspoengordninga på innanriksfly.
Hans Heiberg
Hans Heiberg var ein norsk kritikar, forfattar og teatersjef.
Tsjarysj
Elva er 547 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Dei største sideelvane hennar er Kumir, Korgon, Sentelek, Inja, Belaja, Loktevka og Maralikha.
Områda rundt Tsjarysj er skogkledd med blandingsskog av bjørk, gran og furu.
Hans Heiberg
Heiberg gav ut to skjønnlitterære bøker og skreiv også skodespel og nokre kunstnarbiografiar, mellom anna Ibsenbiografien ...født til kunstner som han vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris for i 1969 og fekk Bokhandlarprisen for i 1968. Boka har kome i mange nyutgåver, seinast i 2003, og ho vart også omsett til svensk og engelsk.
Arie Schans
Arie Schans er ein nederlandsk fotballspelar og -trenar.
Sukkerspinntåka
Sukkerspinntåka (teknisk nemning IRAS 17150-3224) er ei protoplanetarisk tåka i stjernebiletet Skorpionen. Avstanden til tåka er ukjend.
Tsjulysjman
Vatnet i elva er kaldt og har ein blå- eller grønaktig farge.
Elva er rik på fisk, mellom anna harr, aure, sik, gjedde, åbor og lake.
Reykjanes
Reykjanes (blir uttala rett fram bortsett frå at 'k' og 'j' er separate lydar) er den yttarste delen av Reykjaneshalvøya (isl. Reykjanesskagi). Neset er vulkansk, det er låge fjell og åsar av tuff (moberg), jordvarme, klippestrender og lava som har rent i sjøen. På Reykjanes er Skálafell som er høgast og Valahnúkur som er lengst ut dei mest kjente. Kvart år bryt sjøen av mykje av Valahnúkur, spesielt mykje når det er storm. Somme stader grev sjøen ut mjukt materiale i vasslina medan det hardare berget over held. Da blir det innholt og når det er kraftige bølgjer blir det skapa mykje lyd og kraftige skumfontener som er sjåverdig.
Søraust for Valahnúkur er det eit gjel som heiter Valborgargjá. Her er det ei fordjuping med vatn som tidlegare var lunkent. Det var eit skur her tidleg på 1900-talet og ein hadde symjeundervising her. Dette var før dei mange offentlege bada kom til på resten av Island og stadig lever det gamle folk som hugsar at dei lærte å symje her. Ein reknar med at namnet på juvet opphavleg var Valabjargagjá (samanheng med fjellet Valahnúkur som au heiter Valabjörg), som har forandra seg til Valbjargargjá og vidare til Valborgargjá.
Jens-Petter Johnsen
Jens-Petter Johnsen er ein norsk prest som var direktør i Kyrkjerådet 1. juni 2006 til 2018. Stillinga som kyrkjerådsdirektør er tillagt ansvaret som øvste administrative leiar av verksemda i det felles sekretariatet for Kyrkjerådet, Mellomkyrkjeleg råd og Samisk kyrkjeråd. Kyrkjerådet er Kyrkjemøtets førebuande og iverksetjande organ og leier arbeidet mellom samlingane i Kyrkjemøtet.
Reykjanes
Det første fyret på Island blei reist på Reykjanes i 1878 og blei kalla Reykjanesviti (isl. 'viti' er det same som det gammalnorske 'vete' og tyder 'varde'). Det stod på Valahnúkur til jordskjelvet i 1896 øydela grunnen til fyret. Eit nytt blei bygd på Bæjarfell 400 m frå Valahnúkur, men på grunn at Skálafell delvis skygger dette blei det bygd eit tilleggsfyr på Skemmi.
Cabo da Roca
Cabo da Roca (Kapp Roca) er eit nes som utgjer det vestlegaste punktet på det europeiske og det portugisiske fastlandet. Det ligg i kommunen Sintra vest for Lisboa.
Stad
Neset ligg i distriktet Lisboa, om lag 40 km vest for Lisboa og 18 km vest for byen Sintra i Sintra-Cascais naturpark. Koordinatane,, er skrive inn på ein steinplakett ved monumentet som står på staden. Klippene stig opp av Atlanterhavet til ei høgd på om lag 140 meter over havet.
Historie
Neset vart kalla Promontorium Magnum av romarane. Under seglskutetida var det kjend som Lisboaklippa. Den portugisiske diktaren Luís de Camões (1500-talet) skildra Cabo da Roca som staden «der landet sluttar og havet byrjar» (portugisisk Onde a terra acaba e o mar começa).
Jens-Petter Johnsen
Johnsen har vore formann i Organisasjonenes Fellesråd, medlem av sentralstyret i Kristeleg Folkeparti og medlem av det regjeringsoppnemnde stat/kyrkje-utvalet (Gjønnes-utvalet) 2003-2005.
Énos
Énos (gresk Όρος Αίνος) eller Aenos er det høgaste fjellet på Kefaloniá i Hellas med ei høgd på 1 628 moh.
Det meste av fjellkjeda er eit parkområde. Furuskog ligg på ei høgd mellom 700 til 1 200 meter. På ei høgd opp til om lag 300 meter ligg det strender og jordbruksområde frå Argostóli til Póros. Frå 300 til 500 meter finn ein oliven og laurbærtre. Over 1 200 meter er fjellet stort sett bert, steinete og barskt. Fjellkjeda dekkjer om lag 3/4 av øya frå Póros til Ássos.
Ajía Dynatí
Fjellet strekkjer seg over kommunane Palíki, Pýlaros, Sámi og Argostóli. Ved Ajía Dynatí på 1500-talet vart det bygd eit kloster kalla Panajía Themáton. Mange tradisjonelle landsbyar, som Makryótika, Divaráta og Pouláta, ligg i fjella.
Énos
Frå fjella kan ein sjå det nordvestlege Peloponnes og Etolía i tillegg til dei joniske øyane Zákynthos, Levkáda og Itháki.
Finn Ludt
Finn Ludt var ein norsk komponist og pianist.
Ajía Dynatí
I mytologien er Ajía Dynatí steinen som Kronos kasta på Jorda etter Zevs fekk makt. Rhea, kona til Kronos, gav han steinen inntulla i klede for at han skulle ete han, fordi Kronos hadde ete alle borna hennar. Då Kronos svelte steinen fekk han vondt. Rhea kunne då føde barnet hans Zevs på Kreta utan at Kronos visste om det. Då Zevs fekk makt kommanderte han Kronos til å kaste steinen til Jorda i lag med borna han hadde ete. Opphavet til Ajía Dynatí, Sank Dynati, er ukjend sidan det ikkje finst nokrekjende helgenar med dette namnet.
Énos
Det bur mellom tre og fire tusen innbyggjarar i fjellsidene på Énos, og på 1970-talet vart det bygd eit fjernsynstårn på fjelltoppen, og fleire tårn tidleg på 1990-talet.
Finn Ludt
Som tonesetjar og komponist var Finn Ludt uvanleg produktiv. Han skreiv teatermusikk, blant anna til musikalversjonen av Alf Prøysen sin Trost i taklampa i 1963 og Arnljot Eggens politiske Pendlerne i 1972, ballettar og romansar, men vart særleg kjent for ei rekkje svært populære barnesongar og viser. Han skreiv til saman fleire hundre songar og musikk til blant anna 70 høyrespel.
Finn Ludt var òg musikkritikar i Morgenbladet, der han byrja i 1946.
I 1982 fekk han Alf Prøysens Ærespris
Ole Andreas Lindeman
Ole Andreas Lindeman var ein norsk organist og musikkpedagog. Han var fødd på Øye i Surnadal av foreldra Anne Christine Tangen og Jacob Madsen Lindeman som var sorenskrivar på Nordmøre.
Biografi
Lindemann tok eksamen artium ved Trondheim katedralskole før han reiste til København for å studerte jus. Etter kvart brukte han stadig meir av tida på musikk, og han avbraut jusstudia. Ole Andreas Lindeman vart elev av kapellmester I. C. Wernicke og heldt konsertar med klaver eller fiolin. På oppmoding frå biskop Johan Christian Schønheyder flytta Lindeman til Trondheim for å bli organist i Vår Frue kyrkje.
Ole Andreas Lindeman vart ein dominerande musikkpedagog i Trondheim - «privilegert stadsmusicus» - gjennom eit halvt hundreår. Han var også song- og musikklærar ved Trondhjems Borgerlige Realskole. I 1835 utgav han med offentleg stønad den aller første norske koralboka.
Ole Andreas Lindeman døydde 88 år gammal, og var i heile si tid som organist knytt til Vår Frue kyrkje i Trondheim.
Gyranfisen
Gyranfisen (1127 moh.) er den høgaste fjelltoppen på Vikerfjell, som ligg nord i Ådalsfjella i Ådal, i Ringerike kommune. Toppen er òg den høgaste på Ringerike.
Col legno
Col legno (italiensk, ‘med treet’) er ein speleteknikk på strykeinstrument der ein slår eller stryk bogen over strengene med tresida i staden for hårsida.
Når ein spelar col legno blir tonen nærmast hås og kviskrande med mykje friksjonslyd. Col legno-spel kan vera sul tasto (over gripebrettet) for å gjera tonen meir mjuk og kviskrande eller ponticello (nærme stolen) for å gjera tonen meir sprø og hås. Vanlegvis slår ein strengene med bogen når ein spelar col legno — ein teknikk som meir presist blir kalla col legno battuto; men uttrykka col legno arco eller col legno tratto tyder at musikaren skal draga bogen over strengen, slik ein vanlegvis bruker hårsida. Oppheving av col legno-parti blir markert med col crine (‘med håra’).
Den første komponisten vi veit brukte col legno var Joseph Haydn. Fiolin, bratsj, cello og kontrabass er døme på musikkinstrument som ofte brukar stilen.
Astow Ericson
Astow Ericson var ein norsk tekstforfattar. Han var ein flittig leverandør av humoristiske visetekster til Otto Nielsen sitt program Søndagsposten i NRK. Den meste kjende visa hans er «Julekveld i skogen», men han skreiv også visene «Julekveld i bushen» og «Leif Erikssons vals».
Resitativ
Resitativ er ein komposisjonsteknikk som vert nytta som melodisk tale til musikk eller ei skildrande forteljarform der musikken følgjer orda. Han vert ofte nytta i operaer, oratorium og kantater.
Resitativa lèt seg lett skilje frå dei meir melismatiske ariane sidan rytmane og melodien ofte minner om vanleg tale og ofte består av repeterte tonar. Det vert nytta der dialogar eller monologar er sunge mellom ariane, koralane eller andre nummer og er meint for å få historia til å gå fort framover.
Resitativa har ofte særs enkelt akkompagnement og er ofte ikkje meir enn basso continuo (som ofte berre består av eit cembalo) som spelar ein akkord ein gong i mellom. Omgrepa recitativo secco og recitativo accompagnato (eller recitativo stromentato) vert nokre gonger nytta for å skilje mellom resitativ akkompagnert av berre continuo og resitativ akkompagnert av orkesteret.
Eit kjent døme er byrjinga av siste sats i Beethoven sin 9. symfoni, her vert hovudtemaet Freude, schöner götterfunken... introdusert av eit resitativ.
Odd Hølaas
Oddleiv Sigurd Bang Hølaas, kjend som Odd Hølaas, var ein norsk journalist og forfattar.
Hølaas arbeidde som journalist i avisene Nationen og Tidens Tegn, og var presseattaché i København frå 1946 til 1950 og kulturattaché i Washington D.C. frå 1951 til 1956. Etter det arbeidde han i Dagbladet og han var spaltist i vekebladet Aktuell. I 1968 vart han nominert til Nordisk Råds litteraturpris for essaysamlinga Livstegn og speilinger som mellom anna handlar om Ku Klux Klan og tilhøva dei kvite rasistane i sørstatane i USA stelte i stand for dei afroamerikanske landsmenna sine.
Parma FC
Parma Football Club er ein fotballklubb i Parma i regionen Emilia-Romagna i Italia. Klubben, som spelar i Serie A, vart stifta i 1913 med namnet Verdi Foot Ball Club. I 1968 skifta klubben namn til Parmense, og rykte som Parma i 1990 opp i Serie A for aller fyrste gong.
Parma hadde si stordomstid i åra 1992-2002, då meieriet Parmalat brukte mykje pengar på klubben. I denne perioden vann klubben Cupvinnarcupen i 1993 og UEFA-cupen to gongar, 1995 og 1999. Parma vann også den nasjonale cupen, Coppa Italia, tre gongar (1992, 1999 og 2002). Derimot lukkast laget ikkje å verte italienske seriemeistrar, anedreplassen i 1997 er klubbens fremste prestasjon i Serie A. Etter at Parmalat gjekk konkurs i 2003 var Parma FC under administrasjon til januar 2007.
1362 Griqua
1362 Griqua er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 31. juli 1935 av Cyril V. Jackson ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Pengegaloppen
«Pengegaloppen» er ein norsk song som vart skriven av Vidar Sandbeck. Han gav han ut på singel i 1958. Høgaste plassering på VG-lista var ein andreplass.
Øystein Sunde sin versjon
Øystein Sunde gav ut versjonen sin 18. oktober 2003 på albumet Gull i fra grønne skoger; eit album der ulike artistar bidrog med Vidar Sandbeck-songar.
Nobuaki Yanagida
Nobuaki Yanagida er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Oita Trinita.
Branko Babić
Branko Babić er ein serbisk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Mito HollyHock.
Siglistorf
Siglistorf er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 444 meter over havet.
Sjakkbrikka løpar
Ein løpar er ei brikke i sjakk. Kvar spelar startar sjakkpartiet med to løparar. I startoppstillinga står dei kvita løparane på felta c1 og f1, og dei svarte på c8 og f8.
Løparane vert gjerne omtala med namn som avspeglar kva felt dei kan gå på, svartfeltsløparen og kvitfeltsløparen.
Det er ingen avgrensing for kor mange felt ein løpar kan flyttast i eitt trekk, men den kan ikkje hoppe over andre brikker.
Sidan løparen sin rørslefridom er avgrensa til 32 av brettet sine 64 felt, vert han rekna som svakare enn tårnet, som har tilgang til samtlege felt. På eit tomt brett herskar eit tårn alltid over fjorten felt, medan ein løpar berre herskar over sju til tretten, avhengig av kor nær sentrum den står. Ein reknar med at eit tårn er verdt om lag to bønder meir enn ein løpar. Løparane har om lag same styrke som springarane.
Thore Johnsen
Thore Johnsen er professor i finans ved Noregs Handelshøgskole. Johnsen studerte først til siviløkonom før han tok doktorgraden ved Carnegie-Mellon University i Pittsburgh. Her skreiv han avhandlinga si i industriell økonomi rettleidd av blant anna dei seinare nobelprisvinnarane Edward Prescott og Robert Lucas. Han underviste ved Northwestern University og Columbia University før han returnerte til NHH i 1979.
Kirkby Shoal
Kirkby Shoal er ei lita grunne med ei djupne mindre enn 18 meter som strekkjer seg 140 m vestover og sørvestover, kring 3,4 km frå Shirley Island i Windmill Islands.
Kirkby Shoal vart oppdaga og kartlagd i 1962 under ei sjømåling av Newcomb Bay under ANARE-ekspedisjonen, leia av Phillip Law. Han vart namngjeven av ANCA etter Sydney L. Kirkby, landmålar på Mawson Station i 1956 og 1960.
Kjelder
''
Gram-negativ bakterie
Kjenneteikn
Følgjande kjenneteikn er typiske for gram-negative bakteriar:
Andersnatten
Andersnatten (733 moh.) er eit fjell i Sigdal kommune i Viken.
Søraustveggen av Andersnatten er ein populær klatrevegg. Den første ruta vart gått i 1942 av Einar Hoff Hansen og Egmont Nørregaard. Om vinteren frys delar av veggen til is og vert ei fin rute for isklatring. Den kvite stripa er den mest kjende ruta. Marius Morstad og Ralph Høibakk gjekk denne karakteristiske kvite linja i 1982. Ruta er totalt seks taulengder og er stort sett sikra med naturlege sikringar. Sva-partiet har borreboltar. Den mest kjende segna om namnet på stripa er at ein kar med namn Anders sette utfor søraustveggen på ski og stripa er skisporet hans.
Andersnatten gjev landskapet ein spesiell karakter og var eit ynda motiv for Theodor Kittelsen.
Larsen Bank
Larsen Bank er ei grunne med ei djupne kring 15 meter nord i Newcomb Bay, 0,5 nautiske mil (0,9 km) nord for Kilby Island i Windmill Islands. Ho vart oppdaga og kartlagd i februar 1957 av eit lag frå USS «Glacier». Han vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee (ANCA) etter Ludvig Larsen, førstestyrmann på «Thala Dan», som vart nytta under ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions) i 1962.
Treknatten
Treknatten (1101 moh.) er den nest høgaste fjelltoppen på Vikerfjell, som ligg nord i Ådalsfjella i Ådal, i Ringerike kommune. Toppen er òg den nest høgaste på Ringerike, etter Gyranfisen (1127 moh.).
Norske Naturfotografer
Mange medlemmar er aktive skribentar og forfattarar med stor produksjon. Det har dei seinaste åra kome mange bøker der NN-medlemmane anten har levert bilete eller stått for heile utgjevingar.
Historie
Samskipnaden vart stifta i 1976, etter initiativ frå naturfotografene Dag Kjelsaas og Ole Daniel Enersen. Målsettinga var dels å fremje norsk naturfoto og interessene til naturfotografane, dels å skape salshøve for naturfotografi. To år etter stiftinga vart difor Naturfotografenes Bildebyrå danna.
Leiarar i samskipnaden har blant anna vore Ole Daniel Enersen, Ragnar Frislid, Asle Hjellbrekke, Bård Løken, Jørn Areklett Omre, Magnus Reneflot, Tom Schandy og Rolf Sørensen.
Tårn
Bakgrunnsstoff
Kulla
Livskraftig
Livskraftig, standardforkorting LC for engelsk Least concern, er eit omgrep brukt innan raudlisting av artar. At ein art er «livskraftig» tyder at han er vurdert og ikkje rekna som truga. Global raudliste frå 2006 hadde 15 636 oppføringar under «livskraftig».
Artar som ikkje er rekna som livskraftige kan anten vera truga i ein eller annan grad, eller ein kan mangla data på dei. I nokre høve kan også «livskraftige» artar likevel vera truga, anten innanfor eit mindre område (som Noreg), eller fordi tilstanden deira har endra seg sidan siste vurdering (som i nokre høve kan gå tilbake til 2000) og ikkje blitt oppdatert.
Nær truga artar
Nokre artar kan ikkje kallast truga, men er heller ikkje heilt livskraftige. Desse blir kalla «nær truga» (NT, Near Threatened). Artar som ligg nær nokre av kriteria for sårbare artar, eller artar som er avhengige av tiltak for ikkje å bli truga, kan reknast som nær truga.
Molholm Shoal
Molholm Shoal er ei grunne kring 0,1 nautiske mil (0,2 km) vest for Molholm Island i Windmill Islands. Djupna er mindre enn 11 m og strekkjer seg 0,2 nautiske mil (0,4 km) frå nord til sør. Ho vart oppdaga og klartlagd i februar 1957 av eit lag frå USS «Glacier». Ho vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee (ANCA) etter nærliggande Molholm Island.
1363 Herberta
1363 Herberta er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Koronis. Han blei oppdaga den 30. august 1935 av Eugène Joseph Delporte ifrå Observatoire Royal de Belgique i Uccle.
EM i fotball 1968
Europameisterskapen i fotball 1968 var den tredje europameisterskapen i fotball. Meisterskapen vart avvikla i Italia med fire deltakarland i tida 5. til 10. juni 1968. Omframt vertsnasjonen Italia hadde England, Jugoslavia og Sovjetunionen kvalifisert seg gjennom gruppespel og kvartfinalar i tida hausten 1966-våren 1968.
Italia og Sovjetunionen spela 0-0 i fyrste semifinalen, Italia fekk så finaleplass etter myntkast. I den andre semifinalen sigra Jugoslavia 1-0 over England etter eit mål av Dragan Dzajic. England vann så bronsemedalje i meisterskapen med 2-0 over Sovjetunionen, måla vart skåra av Bobby Charlton og Geoff Hurst.
Finalespel
8. juni 1968 møttest Italia og Jugoslavia og spela 1-1 i den fyrste finalen. To dagar seinare var det klar for omkamp, begge desse kampane gjekk på Stadio Olimpico i Roma. I omkampen gav Luigi Riva Italia leiinga i det 12. minutt og Pietro Anastasi la på til 2-0 etter 31. minutt. 2-0 vart også sluttresultatet.
Italia stilte med fylgjande mannskap i omkampen; Dino Zoff, Tarcisio Burgnich, Giacinto Facchetti (kaptein), Roberto Rosato, Aristide Guarneri, Sandro Salvadore, Angelo Domenghini, Sandro Mazzola, Pietro Anastasi, Giancarlo De Sisti, Luigi Riva.
Jugoslavia mønstra Ilija Pantelić, Mirsad Fazlagić, Milan Damjanović, Blagoje Paunović, Dragan Holcer, Ilija Petković, Vahidin Musemić, Dragan Džajić, Miroslav Pavlović, Jovan Aćimović og Dobrivoje Trivić.
Fjør
Fjør er ein type keratinutvekst frå huda som ein i dag finn på fuglar. Fjørene er ein føresetnad for at fuglen skal kunne flyga, men fungerer også som varmeisolering, vern mot vatn, gjev farge som kan brukast til skjul og kommunikasjon, og pryd. Fjører med ulike føremål har ulik oppbygging, frå store og stive konturfjør til små, mjuke dun.
Fjørene er eit avleidd fellestrekk som kjenneteiknar fuglar, og som ikkje finst på noko anna nolevande dyr. Dei fleste fuglar har ei fjørdrakt som dekker heile kroppen, bortsett frå føtene, nebbet og rundt auga.
Oppbygging
[[fil:Parts of feather modified.jpg|mini|Delane av ei fjør:
1. Fjørfane (Vexillum) 2. Fjørskaft (Rachis) 3. Fjørstrålar (Ramus)
4. Bifane 5. Fjørpose (Calamus)]] Kvar fjør veks inni ein røyrforma utvekst som sit fast i ein fjørsekk i huda. Når fjøra er ferdig utvaksen sprekk røyret og fell av. Lengst ned mot fjørsekken sit fjørposen calamus. Frå denne går fjørskaftet, som fjørstrålar går ut frå på begge sider. På fjørstrålene igjen sit det mindre bistrålar som har små hakar som hekter seg inni nabobistrålane. Dette gjer at fjørstrålane sit saman og dannar ei plan yte, ei fjørfane. Dei nedste bistrålane manglar ofte hakar og ter seg derfor meir som dun som ikkje heng saman. Nokre fugletypar, til dømes strutsefuglar, har ikkje bistrålehakar nokon stad, og har dermed dunaktige fjører overalt.
Typar
Det finst to hovudtypar fjører:
Elles finst det særskilde fjørtypar tilpassa ulike funksjonar, som bustfjører og pudderfjører.
Vengen
[[Fil:wingtopography.jpg|mini|300px|Fjørene i vengen.
Ordforklaring:
mindre täckare = skulderdekkfjør
mellersta täckare = små vengedekkfjør
större täckare = armdekkfjør
tertialer = gøymarar (skjulere på bokmål)
armpennor = armsvingfjør
handpennor = handsvingfjør]]
Dekkfjører er festa oppe på vengen. Frå toppen finn ein små armdekkfjører, midtre armdekkfjører og armdekkfjører. Under desse sit veslevengen (alula), ei lita grupper fjører som blir brukt ved flyging under låg fart.
Tre fjører som sit på vengen nærast kroppen blir kalla tertialar.
Stjerten
Stjerten er bygd opp av ytre halefjører, som er lange, stive og rette. Han har øvre og undre stjertdekkfjører.
Dekkfjørene på stjerten og vengen dekker holrom mellom skafta på hovudfjørene.
Fjører elles
Dei ulike delane av fuglekroppen er dekte av ulike fjørtypar. På hovudet og halsen sit det små fjører og dun og på ryggen mellom vengene sit det ryggfjører. På undersida finn ein halsfjører, brystfjører og bukfjører, medan sidene har sidefjører.
Nokre fuglar har særskilde fjører rundt nebbet eller auga. Til dømes har gaukar stive hårfjører utan dundusk, bustfjører, rundt auga medan ugler har ein fjørkrans kalla slør. Svaler og flugesnapparar har vêrhårliknande bustfjører ved rota av nebbet som gjer at dei kan kjenna om det er insekt i nærleiken.
Pudderfjører løyser seg opp i eit fint pulver i endane som fuglar så dekker resten av fjørdrakta med ved hjelp av nebbet. Dette tek vare på fjørdrakta, og er eit alternativ til feittet som blir skild ut i gumpkjertelen til andre fugleordenar.
Sara Eva Johnsen
Sara Eva Johnsen er ein norsk filmregissør og forfattar frå Nes i Ådal.
Fjør
Fargeavvik
Albinisme, ein total mangel på melanin, finst også i fuglar. Fuglane får då ein heilt kvit fjørdrakt og raude eller rosa auge.
Sara Eva Johnsen
Ho har utdanning innan litteraturvitskap og media, og tok deretter utdanning frå regilinja på Den norske filmskolen i åra 1997 til 2000.
Girma Wolde-Giorgis
Girma Wolde-Giorgis var president i Etiopia frå 2001 til 2013. Han vart vald til president 8. oktober 2001 av parlamentet i landet, og var den andre presidenten i Etiopa sidan landet blei republikk i 1995. Det følgjer lite makt med presidentembetet i Etiopia, det er mest ei symbolsk stilling.
Sara Eva Johnsen
Johnsen er utdanna filmregissør. Ho debuterte som langfilmregissør i 2005 med den kritikarroste Vinterkyss, norsk kandidat til Oscar og Nordisk Råds filmpris same år.
Fjør
Fargeavvik
Leucisme er ein total eller delvis mangel av eumelanin eller feomelanin i fjørene. Til forskjell frå albinoar har leucittiske fuglar normalfarga auge, og kan finnast i delvise tilstander der ein fugl har nokre kvite område og andre med normal farge.
Sara Eva Johnsen
Den siste filmen hennar er Upperdog som hadde premiere i august 2009. Upperdog hadde eit totalbudsjett på 19 millionar kroner. Upperdog vart kåra til beste norske kinofilm på utdelinga av Amandaprisen i 2010. I tillegg vann Johnsen Amandaprisen for beste regi, av nettopp Upperdog. I alt vart fem prisar vunne av filmen i ulike sjangrar dette året.
Girma Wolde-Giorgis
Girma Wolde-Giorgis er av oromofolket i Etiopia.
Fjør
Fargeavvik
Melanisme er ein forhøgd konsentrasjon av melanin, anten av eumelanin (som er vanlegast) der fuglen blir svart, eller av feomelanin, der fuglen blir raudbrun.
Nedsett kvalitet av eumelanin kan også gjera ein normalt svart fugl brun. Fjørene er også meir vare for sollys, og kan bleikast beige eller grå. Denne mutasjonen i melaninproduksjonen er mykje meir utbreidd i hoer enn i hannar, den einaste fargemutasjonen som er kjønnslenka hjå fuglar.
Opphav og funksjon
Det er funne fossil av fjørkledde dinosaurar som ikkje kunne flyga, så dette kan ikkje ha vore den opphavlege funksjonen til fjørene. I staden meiner ein at duna gradvis blei lengre og hjelpte til ved glideflukta til fugleforfedrar med hudmembranar liknande dei flygeekorn har i dag. Dei primitive fjørene fekk skaft og fane og blei etter kvart til viktige hjelpemiddel i flyginga.
Seinare har fjører vidareutvikla seg til å utføra andre oppgåver. Brystfjørene til nokre fuglar er til dømes vassabsorberande, slik at dei kan bera vatn over lange avstandar. Fjører kan endra konturen til ein fugl, som å gjera han straumlinjeforma ved flukt eller oppblåst for å imponera eller skremma. Ein del fuglehannar har utvikla iaugefallande prydfjører som til dømes er svært lange eller fargerike og blir brukt for å trekka til seg maker. Samstundes har fjørene halde på den opphavlege funksjonen med å isolera varme. Dei er særs effektive når det gjeld å binda luft, slik at lufta til dømes blir verande i fjørdrakta til pingvinar når dei dykkar.
Vengefjører overlappar kvarandre delvis slik at ein veng som rører seg oppover kan sleppa gjennom luft ved at fjørene opnar seg. Når fuglen slår vengen nedover igjen, sluttar fjørene seg mot kvarandre slik at vengen blir tett. Lufta blir pressa nedover og fuglen får fart framover.
Fjørdrakt og vedlikehald
Dei første åra av livet har fuglar ulike fjørdrakter, frå dundekte fugleungar til juvenil og seinare vaksen (adult) fjørdrakt. Det er forskjell på kor lang tid det kan ta å få vaksen fjørdrakt. Mange fuglar har også ulike fjørdrakter tilpassa ulike årstider.
Skiftet mellom fjørdrakter går føre seg gjennom myting som kan skje årvisst, typisk ein eller to gonger i året, og i visse periodar i livet til fuglen. Fuglane feller fjørne gradvis slik at dei ikkje får nakne flekkar. Nokre av dei mister flygeevna under mytinga, andre held på henne gjennom ei gradvis felling. Utskiftinga av fjører gjer at slitne fjører kan fornyast. Ei utnappa fjør vil erstattast av ei ny kva tid som helst på året.
Fuglar pussar og steller fjørene sine med nebb og klør for å halda på dei aerodynamiske, vassavstøytande og isolerande eigenskapane deira. Dei ordnar kvar av bistrålane for seg for å sikra at fjøra er tett og har rett form. Mange fuglar bruker eit vassavstøytande sekret frå gumpkjertelen ved byrjinga av halen til å pussa fjørene, andre dannar vernande pulver av pudderfjører. Dei kan fjerna skit og parasittar med nebbet, eller bada fjørene i sand eller vatn.
Menneskeleg bruk av fjører
Fjører har ei rekke bruksområde, både praktisk, som pynt og symbolsk.
Sevan
Sevan kan visa til:
Fjør
Praktisk bruk
Fjører er både mjuke og gode til å isolera, og blir ofte brukt til sengeklede som dyner og puter og i madrassar. Dei kan også brukast til å fora vinterklede og soveposar. Særleg gåsedun har vore mykje brukt til dette, ettersom dei lett fyller seg med luft igjen etter å ha vore samanpressa. Edderdun er også oppskatta som fjørfyll.
Ein finn fjører på ulike bruksområde, som i flugefiske, der dei kan brukast til å laga «fluger», eller i pilskyting der dei gjev pila stabilitet i lufta. Tidlege badmintonballar blei laga med fjører på. Store fjører er lenge blitt brukt til å laga fjørpennar.
Fjører er brukt i ulike seremonielle eller symbolske gjenstandar, som draumfangarar og fredspiper.
Fjørpynt
Med sine sterke fargar og spesielle struktur har fjører lenge vore brukt som pynt på hovud og klede. Ei rekke folkegrupper har brukt fjørskrud til å markera makt og stilling. Urfolk i fleire delar av verda er kjende for utstrekt bruk av fjører, men ein finn dei også i vestleg samanheng. Militærhjelmar er blitt pynta med fjørduskar kalla panasjar medan «fjør i hatten» var brukt som symbol av jegerar og jegersoldatar før det blei ein talemåte.