cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sture Pedersen
Høgre og Arbeidarpartiet stilte fellesliste ved kommunevalet 2007, dette utradisjonelle samarbeidet vekte oppsikt og møtte noko motstand og kritikk før valet.
Sophus Bugge
Elseus Sophus Bugge var ein norsk språkforskar og folklorist.
Bugge la ned det viktigaste arbeidet sitt i studia av den nordiske kulturutviklinga, men han stod også for viktige bidrag innan samanliknande lingvistikk, latinsk filologi, dei gamalitaliske språka oskisk og umbrisk, etruskisk, armensk, romansk etymologi og sigøynarspråket. Som tekstkritikar er han særleg kjend for si utgåve av den eldre Edda frå 1867.
Allereie som student drog Sophus Bugge til Telemark for å samle norske folkevisor. Han vart ein viktig bidragsytar til Danmarks gamle Folkeviser, som Svend Grundtvig hadde teke til med å gje ut i 1853. Bokverket, som er det viktigaste referanseverket i Norden for mellomalderballadar, vart først avslutta med bind XII i 1976.
Kongen utnemnde Bugge den 21. januar 1896 til storkrossen av St. Olavs Orden for vitskapleg forteneste.
U2-saka
U2-saka under Den kalde krigen starta i 1960, då eit amerikansk rekognoseringsfly av typen U-2 vart skote ned over Sovjetunionen på veg frå ein NATO-base i Peshawar i Pakistan til Bodø. Amerikanske styresmakter nekta for hendinga inntil det vart klårt at flygaren Francis Gary Powers var teken til fange. Han vart dømd til 10 års fengsel for spionasje. U2-saka førte direkte til at Nikita Khrusjtsjov avlyste eit toppmøte i Paris. Hendinga forverra tilhøvet aust-vest under den kalde krigen. Noreg protesterte overfor USA mot at flyet skulle ha landa i Bodø.
Hendinga
Den 1. mai 1960, femten dagar før den planlagde opninga av Aust-Vest-konferansen i Paris, letta eit amerikansk spionfly frå Peshawar i Pakistan, med Francis Gary Powers ved spakane. Planen var at flyet skulle fly over Sovjetunionen og deretter landa i Bodø. Oppdraget gjekk ut på å fotografera ICBMer under utplassering i området rundt Sverdlovsk og Plesetsk i Arkhangelsk-området.
Flyet vart ført ut av Pakistan av Francis Powers, medan oberst Marty Knutson venta i Bodø, for å overta flyet og fly det vidare, ut av Noreg.
Det hadde tidlegare vorte gjort fleire forsøk på å skyta ned flyet, men dette hadde mislukkast fordi flyet opererte i ei ekstrem høgd i tilhøve til dei fleste andre kjende fly. Nokre få typar rakettluftskyts var istand til å nå opp til flyet, men ved å unngå å koma for nær rampene, og ved å unngå å gje desse nok varslingstid, hadde dei tidlegare flygningane lukkast. Under denne flyturen var det lagt inn ein sving som førte flyet innom rekkjevidda til eit rakettbatteri to gonger.
Då flyet vart oppdaga, vart det skote til saman 14 SA–2 Guideline bakke-til-luft-missil, og eitt av desse detonerte tilstrekkeleg nær flyet. Viktor Belenko, ein russisk avhoppar, har seinare fortalt at ein sovjetisk jagar som forfølgde flyet vart treft av eit av missila. Flyet vart kraftig skadd og krasja djupt inne i Sovjetunionen, nær Sverdlovsk. Powers hoppa ut og landa i fallskjerm, utan å utløysa sjølvøydeleggingsmekanismen til flyet. Det er seinare trudd at han frykta at mekanismen ikkje hadde den påståtte forseinkinga.
Amerikanske forsøk på å dekka over hendinga
Då dette vart kjent, fortalde Khrusjtsjov det øvste sovjetet at eit spionfly var vorte skote ned. Kort etter kom det ei amerikansk utsegn om at flyet var eit forskningsfly, brukt for å samla inn værdata, og at det hadde kome på avvegar og hamna i Sovjetunionen etter at piloten fekk problem med oksygentilførselen. Det kvite hus antok at Powers var død og antok at Khrusjtsjov refererte til det same flyet. Samstundes uttalte dei at «there was absolutely no deliberate attempt to violate Soviet airspace and never havast been», og annonserte at dei gjenverande flyene var sett på bakken og vart grundig undersøkt for moglege «oxygen problem sitt».
Ringverknader
Møtet mellom Dwight Eisenhower og Nikita Khrusjtsjov under Aust-vest-konferansen i Paris fall saman. Det er trudd at hovudgrunnen var at Eisenhower ikkje gav nokon innrøming eller beklagelsar ovanfor Khrusjtsjov, noko han kravde. Khrusjtsjov forlét samtalane 16. mai.
Powers sa seg skyldig i tiltalene og vart dømt for spionasje 19. august, og vart deretter idømt 3 års fengsel og 7 års tvangsarbeid. Han sona eitt år og ni månader før han vart utveksla med Rudolf Abel, den 10. februar 1962. Utvekslinga skjedde på Glienicker Brücke, som går frå Potsdam i tidlegare DDR til Vest-Berlin.
Eit anna resultat av nedskytningen var at det amerikanske spionsatellittprogrammet Corona vart akselerert, samstundes som at CIA akselererte utvikling og utstasjonering av A–12 OXCART. Dette flyet vart seinare omarbeidd til det meir kjende SR-71. For operasjonar i spesielt utsette område vart den umanna dronen Lockheed D-21/M-21 utvikla.
Filmatisering
Hendinga vart i 2015 dramatisert for film av Steven Spielberg, under tittelen Bridge of Spies.
Selmer Nilsen
Sverre Ingebregt Selmer Nilsen var ein norsk fiskar frå Bakfjorden i Måsøy i Finnmark. Han verka som spion for GRU og KGB under Den kalde krigen.
Biografi
Etter krigen vart Selmer Nilsen mot sin eigen og viljen til familien tvinga til å samarbeida med russarane. Ein skal i denne samanhengen heller ikkje gløyma korleis oppfatninga om russarane som frigjerarar frå 1944 sat djupt i folk i Finnmark. Hundreår med pomorhandel mellom folka på Nordkalotten hadde skapt ein fellesskap som vart avbroten av revolusjonen i november 1917. Til og med emigrasjon til det før-revolusjonære Russland frå Aust-Finnmark fann stad slik folk lengre sør ellers reiste og hadde reist til Amerika. Morten Jentoft si bok 'De som dro østover' frå 2001 fortel historia om korleis dei klarte seg i det nye landet.
Spionasje
Selmer Nilsen vart rekruttert av KGB i 1948, etter at familien hans hadde hatt kontakt med sovjetiske agentar sidan den andre verdskrigen. Mellom anna hadde to av brørne hans vore i Sovjetunionen under krigen, med det føremålet å sidan kunna brukast som spionar mot dei tyske troppane i Finnmark. Han vart utdanna i radiotelegrafi og etterretning, særleg HUMINT i Murmansk frå hausten 1948 til april 1949. Offisielt hadde han vore i Bergen på skule i skipselektro i denne tida. Han byrja straks med regulære sendingar frå ein radiosendar han hadde fått med seg, og danna ein spionring saman med broren og svogeren. Det var ikkje mykje nytte av denne spionringen den fyrste tida, og i 1950 vart dette sambandet og radiosendaren i Bakfjord lokalisert ved radiopeiling. KGB sende strakst melding tilbake til Selmer om dette, og han fekk ordre om å stoppa sendingane. Politiet kom på besøk, men berre Selmer var heime, og politiet trudde ikkje han kunne vere syndaren.
I 1952 reiste faren, broren Edmund og Selmer til Vajda-Guba og gav beskjed til KGB om at det var slutt på avtalen om spionering mot NATO og Tyskland frå Noreg, og dette vart godteke av KGB med eit pålegg om å teie med det dei visste om spioneriet til KGB i Noreg. KGB hevda dei hadde gode kontaktar i heile Noreg, og at brot på avtalen vil føre til alvorlege konsekvensar for heile familien.
Selmer var på rekruttskule på Sætermoen i 1952, men greidde å sleppe unna resten av verneplikta. Hausten 1953 reiste han over til Murmansk og rapporterte at han ville taka opp att arbeidet med spioneriet, men åleine utan at familien skulle vita noko. Dei neste 12 åra brukte Selmer radiosendaren kvar veke til faste tider med kryptograferte meldingar frå Nord-Noreg til Murmansk, og ein gong kvar haust reiste han til Vajda-Guba for å levera resultat frå spioneringa og motta pengar og utstyr til å fortsette arbeidet. Han brukte ei 19 fots snekke utan store metallflater slik at han ikkje skulle oppdagast på kystradar, og han vart heller ikkje oppdaga av norsk kystvakt på denne tida. I 1959 undersøkte han om det fantes atombomber inne i eit tilfluktsrom i Tromsø som ein anna agent hadde rapportert, og kunne fastslå at det berre var påfunn. Same hausten fekk han ein meir moderne radiosendar med snøggsending av morse, og no gjekk det berre eit par minutt å senda rapportar over til Murmansk. Sendingane var krypterte med kodepapir i små strimlar med tusenvis av tal, og saman med ei enkel kode som han måtte hugsa, skulle det ikkje vera lett å dekryptera meldingane. Dette kodepapiret var i regelen rulla saman slik at det likna ein blyant. KGB sa òg at overvakingspolitiet i Nord-Noreg ikkje tok arbeidet sitt særleg alvorleg, så han kunne føla seg ganske trygg.
Fengsling og dom
I 1967, etter nesten 20 år i sovjetisk teneste, vart Selmer Nilsen avslørt ettar at Dagbladet og andre media byrja å interessera seg for saka. Det var fremst funnet av rullen med kodepapir som vart vanskeleg å forklara. Selmer vart arrestert i Havøysund i Finnmark den 7. april 1967. Han vart teken til forhøyr, og der tilstod han alt, men vart ikkje trudd av politimeisteren og sorenskrivaren. Etter dette trekte Selmer forklaringa si attende. Seinare vart han teken med til stader i Nord-Noreg der han sa at han hadde vore, mellom anna der lyttekabelen for ubåtar på Nordkyn låg. Etter kvart byrja politiet òg å tru på det Selmer hadde fortald. Seinare same år fall dommen. For dette vart Nilsen den 19. desember 1967 dømd til sju og eit halvt års fengsel og inndraging av 75.000 kroner.
{| style="margin-bottom: 10px;" Dømde
Dokumentarfilm
NRK-programmet Spekter sende hausten 2007 ein dokumentarfilm som opphavleg vart laga i 1971, men aldri vist, der ein i eit langt intervju med Selmer Nilsen fekk bakgrunnshistoria for kvifor han valde å gå i sovjetisk teneste. Som det gjekk fram av programmet vart det rekna som for farleg å senda det på eit tidspunkt der den kalde krigen var på sitt kaldaste. Forfattaren Kjell Fjørtoft har òg omtalt Nilsen i sina bøker.
Selmer Nilsen døydde i 1991 etter lang tids sjukdom.
Selmer Nilsen i populærkulturen
Den norske filmen Brent av frost (1997) var lauseleg basert på Nilsen sitt liv.
Kosaku Masuda
Kosaku Masuda er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Verdy Kawasaki og Yokohama FC.
Tyrrenhavet
Tyrrenhavet eller Det tyrrenske havet (Mar Tirreno på italiensk) er ein del av Middelhavet utanfor vestkysten av Italia. Det grensar til Korsika og Sardinia i vest, Liguria i nord, Toscana, Lazio, Campania og Calabria i aust og Sicilia i sør.
På det djupaste er havet 3 785 meter djupt. Tyrrenhavet ligg nær den afrikansk-europeiske forkastinga, og derfor finn ein undervassfjellkjeder og aktive vulkanar under havnivå. Av vind i området finn ein mistralvinden frå Rhônedalen, libeccio frå sørvest, sirocco og Ostro frå sør.
Det er fem vegar ut av Tyrrenhavet:
I gresk mytologi trudde ein at klippene ved Tyrrenhavet var heimstad for dei fire vindane til Aeolos. Namnet på denne delen av Middelhavet kjem frå det greske namnet på etruskarane, som skal ha vore emigrantar frå Lydia og styrt av Tyrrhenos. Etruskarane slo seg ned langs kysten av det som i dag er Toscana og refererte til havområdet som «Etruskarsjøen».
Bel canto
Bel canto (italiensk for 'vakker song') er eit musikkuttrykk som viser til kunsten og teorien bak songteknikk som oppstod i Italia mot slutten av 1500-talet og nådde høgdepunktet sitt tidleg på 1800-talet. Han viser til eit ideal der ei ekspressiv og fleksibel røyst blir brukt til å uttrykka vene klangfargar. Rossini, Bellini og Donizetti er dei best kjende eksponentane for denne stilarten. Dei tidlege operaene til Verdi kan også reknast til stilen.
Mežakla
Mežakla er eit langt, kupert platå oppfor Jesenice i Slovenia. Det er om lag 15 km langt og om lag 1200 til 1400 meter over havet. Det er hovudsakleg dekt av gran og bøk, samt mange enger og klåre elvar. Mežakla er ein del av Triglav nasjonalpark, men turismen her er lite utvikla.
Statsminister
Ein statsminister, òg kalla premierminister, konseilpresident eller ministerpresident, er ein skandinavisk tittel på regjeringsjefen i ein stat.
Statsminister i Noreg
Statsministeren er den fremste blant regjeringsmedlemmane, såkalla primus inter pares. I Noreg leiar ikkje statsministeren eit departement, i staden for er han leiar for Statsministerens kontor (SMK). I samband med SMK har statsministeren i oppgåve å leia arbeidet til Regjeringa, samordna statsrådane på tvers av fagfelta – hermed departementa, førebu, gjennomføra og fylgja opp regjeringskonferansane, i tillegg til å halda kontakt med andre statsleiarar. I Noreg lyt Regjeringa ha ein statsminister i tillegg til minst sju andre regjeringsmedlemmar, jf. Grunnloven §12.
Statsminister i Tyskland
I andre land har ordet statsminister ei anna tyding. I Tyskland er statsminister (Staatsminister) den offisielle tittelen på alle medlemmane av regjeringane i delstatane Bayern, Hessen, Rheinland-Pfalz og Sachsen. Det er òg tittelen for enkelte parlamentariske statssekretærar, til dømes statsminister hjå kanslaren.
Kjelder
Premierminister Primer Ministro Premier ministre Perdana Menteri 首相 Pääministeri นายกรัฐมนตรี
Smålom
Smålommen har ein stor global populasjon og ei monaleg global utbreiing, men nokre delar av bestanden er minkande. Oljesøl, habitatsøydelegging, ureining og fiskegarn er blant dei største trugsmåla denne arten står overfor. Naturlege predatorar inkluderer ulike måseartar, og både raudrev og fjellrev tar egg og ungar. Arten er verna av ei rekkje internasjonale avtalar.
Skildring
Smålommen er den minste og lettaste av verdas lomartar. Kroppslengda er ca. 53 til 69 centimeter, vengespennet ca. 106-116 cm og kroppsvekta 1-2,4 kilogram. Han er korthalsa, har langstrekt kroppsform med beina festa langt bak på kroppen. Kjønna er like i utsjånad, men i gjennomsnitt er hannar litt større med kraftigare hovud og nebb enn hoene. Hekkedrakta har mørk grått hovud og hals med fine svarte og kvite striper på baksida av halsen, ein trekanta raud halsflekk, kvit underside og ei mørk gråbrun overside. Utanom hekketida er fjørdrakta mindre iaugefallande med hake, framsida av halsen og mykje av andletet er kvitt, oversida av hovudet og nakken er grå, og oversida har monaleg mengd av små kvite flekker.
Nebbet er tynt, rett og skarp, og fuglen held ofte nebbet i ein oppløfta vinkel. Sjølv om farga på nebbet endrar seg frå svart om sommaren til bleikgrått om vinteren, er taiminga av fargeendringa ikkje naudsynleg i samsvar med fuglen si samla fjørdraktendring. Iris er raudleg.
I likskap med dei andre medlemmene av slekta, er smålom godt tilpassa vassmiljøet: skjellett med bein som har høg densitet hjelper han til å dukke, symjeføtene festa heilt bak på kroppen gjev utmerkt framdrift og kroppen er lang og straumlinjeforma. Føtene er store, opninga mellom dei fremre tre tærne har komplett symjehud, og tarsen er flat, noko som reduserer motstand og lèt beina røra seg lett seg gjennom vatnet.
I flukt har smålom ein særeigen profil; føtene stikk ikkje veldig lang bak kroppen, hovudet og halsen ligg under ei linje gjennom kroppen, det gjev den flygande fuglen ei utprega pukkelrygga form, og dei tynne vengene er vinkla litt bakover. Han har raskare og djupare vengeslag enn andre lomartar.
Vaksne smålommar har ei rekkje vokaliseringar brukt i ulike situasjonar. I flukt, når ein smålom passerer ein artsfrende eller sirklar over hekkeplassen, gjev han ein serie av raske rytmiske gåseliknande kaklingar. Varsellætet er eit kort kvekkande bjeff. Songen er høglydde, jamrande 'aarOOao ... aarOOao ...' i duett mellom partnarane, hoa sterkast og mest skringrande 'arro-arro-arro'.
På kort eller middels lang avstand er vaksne smålommar i begge fjørdrakter vanlegvis enkle å artsfastsette. Men under visse lysforhold, på bestemte fasar av mytesyklusen, eller ved større avstandar, kan han forvekslast med storlom, og stundom toppdukkar. Smålom viser meir kvitt på hovud og nakke enn storlom, og vanlegvis syner dei meir lyse parti på kroppssidene enn storlom. Ein annan skilnad er at smålommen vanlegvis held nebbet meir oppeikande enn storlommen.
Koreakrigen
Koreakrigen er ei nemning på ein krig i Korea frå 1950 til 1953. Nord-Korea fekk støtte av Folkerepublikken Kina og Sovjetunionen, medan Sør-Korea fekk støtte frå USA og fleire andre land i dei sameinte nasjonane (SN).
Smålom
Habitat og utbreiing
Smålommar hekkar først og fremst i dei arktiske regionane i nordlege Eurasia og Nord-Amerika, vanlegvis nord for 50 ° N breiddegrad, og overvintrar i nordlege kystnære farvatn, inkludert Dei store sjøane, Svartehavet og Kaspihavet. I motsetnad til andre lommar, brukar han regelmessig svært små innsjøar som hekkeplassar.
Koreakrigen
Noreg sende i 1951 eit mobilt militærsjukehus, det såkalla NORMASH. Ei avtale om våpenkvile vart inngått den 27. juli 1953, men krigen har formelt ikkje teke slutt.
Smålom
Habitat og utbreiing
Han trekker regelmessig sørover langs begge kystar av Nord-Amerika, utbeiingsområdet strekkjer seg så langt sør som Californiahalvøya og Californiabukta i nordvestlege Mexico, og til Florida på atlanterhavskysten. I Europa hekkar arten på Island, nordlege Skottland, nokre få på nordvestlege Irland, Fennoskandia og tvers over nordlege Russland. Dei overvintrar langs kysten så langt sør som til kysten av Portugal; han kan òg sjåast jamleg langs kystar av Middelhavet, Egearhavet og Svartehavet, og dessutan i store elver, innsjøar og dammar. I Asia hekkar han i nordaustlege Sibir, og overvintrar langs stillehavskysten så langt sør som Kina, Japan og Taiwan.
Koreakrigen
Koreakrigen kan i ettertid sjåast som ein del av den kalde krigen, i og med at kommunistiske land stødde opp om nord, medan kapitalistiske land stødde styrkane frå sør.
Smålom
Smålom i Noreg
Smålommen har hatt hekkeområde spreidd over heile landet, no er tyngdepunktet i Trøndelag og kysten frå Møre til Vesterålen. Bestanden er estimert til totalt mellom 1000 og 5000 hekkande par, men storleiken på populasjonen i landet er trudd å ha vore langt høgare tidlegare, særleg i Sør-Norge. Årsaker til nedgangen er jakt, sur nedbør, uro og tap av hekkelokalitetar. På Svalbard hekkar eit ukjent tal par, truleg færre enn 1000 par.
Ute ved kysten kan smålommen hekke ved særs små og fiskelause tjern, også på øyar. Dei vil då hente næring frå havet også i hekketida.
Koreakrigen
Krig
25. juni 1950 gjekk nordkoreanske styrkar over grensa til Sør-Korea. Fleirtalet i Tryggingsrådet, med Sovjetunionen sin representant ikkje til stades ettersom landet på den tida boikotta rådet, vedtok ei oppmoding til regjeringa i Pyongyang om å trekka troppane sine tilbake. Det skjedde ikkje, og same dagen gjekk USA til aksjon for å støtta Sør-Korea.
Smålom
Smålom i Noreg
Trekket av smålommar i Noreg går sørover, og mange endar truleg med overvintring rundt Nordsjøen, inkludert norskekysten, eller nokre så langt sør som til Biscayabukta. Det lever smålom langs norskekysten frå Andøy kommune og sørover i månadene november til februar. I 1951 vart det funne eit individ i Vest-Agder som var ringmerkt ved Grønland.
Koreakrigen
Krig
Seoul fall tidleg i juli 1950, og snart var dei sør-koreanske styrkane pressa ned til den søraustlege kystbyen Pusan. Der blei SN-styrkane forsterka medan amerikanske marinestyrker starta eit motåtak ved Inchon utanfor Seoul. Dette kutta dei nord-koreanske forsyningslinene og gjorde at dei måtte gjera rask retrett.
Smålom
Åtferd
Fordi føtene er plassert så langt bak på kroppen, er smålommar ganske klønete gå på land, men dei kan bruke føtene til å skyve seg framover på buken. Det er den einaste lomarten som er i stand til å gå rett opp i lufta når dei tar til flukt, og kan jamvel ta av direkte frå land. Om han blir skremd, kan han senke seg i vatnet slik at berre hovudet eller nebbet blir synleg over vassoverflata.
Koreakrigen
Krig
I november 1950 dukka dei første kinesiske troppane opp i felten, og det kinesiske engasjementet auka sterkt etter kvart. Frontlinja flytta seg både sørover og nordover, men sommaren 1951 stabiliserte SN-styrkane stillingane sine omtrent langs den gamle grensa.
Smålom
Åtferd
Smålom er ein dagaktiv flyttfugl, som reiser åleine eller i lause grupper, ofte høgt. Sibirske populasjonar kan flyge hundrevis av kilometer over land på veg til overvintringsområdet, elles vil dei trekke langs kystar. Han er ein sterk flygar, og har vore målt i mellom 75 og 78 kilometer i timen. Som alle medlemmer av familien, går smålom gjennom ein samtidig vengemyting, mistar alle vengefjørene på ein gong og blir ute av stand til å flyge for ein periode på tre til fire veker.
Koreakrigen
Følgjer
Tala for kor mange ein meiner omkom under Koreakrigen varierer frå 2 til over 3 millionar. Dei fleste kjeldene meiner talet ligg rundt 2,5 millionar. Vel 800 000 soldatar døydde som følgje av krigen (Kina ca. 170 000, Nord-Korea ca. 350 000, Sør-Korea ca. 220 000, SN-styrkane ca. 55 000), medan over halvannan million koreanske sivile blei drepne (Nord-Korea mellom 700 000 og 1 000 000 og Sør-Korea ca. 550v000).
Smålom
Hekking og overleving
Smålom er ein monogam art som dannar langsiktige parforhold. Begge kjønn byggjer reiret, som er ei grunn senking i bakken, av og til ei plattform av gjørme og vegetasjon, fôra med vegetasjon og nokon gongar eit par fjører. Reiret er gjerne plassert innanfor ein halv meter frå vasskanten. Hoa legg vanlegvis to egg, sjølv om kull på eitt og tre egg òg har vore registrert. Egga blir ruga i 24-29 dagar, først og fremst av hoa. Ruginga byrjar så snart det første egget er lagd, slik at ungane blir klekt asynkront. Viss eit kull går tapt før klekking, til dømes av predasjon eller flom, vil smålommar vanlegvis legge ein nytt kull, gjerne i eit nytt reir. Ungane har opne auge ved klekking, er dunete og klare til å symje.
Gjennom dei første dagane etter klekkinga, fôrar begge foreldra smålomungane med vasslevande insekt og små krepsdyr. Etter 3-4 dagar, blir dietten utvida med aukande mengd fisk i små nok storleik for ungane til å svelgje heile. Men frå firevekersalderen, får ungar fisk av same storleik som foreldre et. Begge foreldra matar ungane i opptil 38-48 dagar. Lengste kjente levealder er 23 år.
Koreakrigen
Følgjer
Over 7 millionar koreanarar lever med kjend eller ukjend familie på andre sida av grensa. De fleste har ikkje hatt kontakt siden krigshandlingane slutta.
Smålom
Bevaringsstatus og trugsmål
Sjølv om smålom ikkje er ein globalt truga art, har ein stor populasjon og er vidt utbreidd, synast bestandar å vere avtakande. Estimert global populasjon ligg mellom 200 000 til 590 000 individ og utviklinga er negativ.
Koreakrigen
Følgjer
Mange ungar som var blitt foreldrelause under krigen blei adopterte til vestlege land, mellom anna Noreg. Det finst derfor ei relativt stor gruppe nordmenn av koreansk opphav.
Ekstremvêret Mona
Mona var eit ekstremvêr som råka Helgeland, Saltfjellet, Salten og Lofoten søndag den 11. desember 2005. Meteorologisk institutt sendte ut ekstremvarsel der dei varsla full storm mellom sørvest og nordvest. Ekstremvarselet gjaldt ikkje for Lofoten, sjølv om det òg her var varsla kraftig vind. I tillegg var det venta store nedbørsmengder med 50 mm på 24 timar.
Årsaka til uvêret var ein kraftig ekstratropisk syklon i Norskehavet.
Verknader
Uvêret vart ikkje så kraftig så venta, men skapte likevel særs vanskelege køyreforhold med særs glatte vegar, mykje vatn i vegbanen, og dette i kombinasjon med kraftig vind. Som følgje av dette vart E6 over Saltfjellet stengd, medan fleire vogntog køyrde av vegen. Fleire ferjsamband vart stengde.
Hundrevis av husstander og fleire skular og barnehagar vart straumlause på Helgeland etter uvêret, hovudsakleg av tre som velta over straumlinjene.
I Lofoten reiv vinden ned eit ungdomshus på Kleppstad som var under oppføring.
Vind
Lista under viser dei kraftigaste vindmålingane i landet under uvêret. Ikkje alle stadane, som på Nordvestlandet, vart rekna som ein del av området som fekk ekstremvêr, sidan kriteria her for å varsle ekstremvêr er annleis.
Nedbør
Nedbøren er målt mellom kl. 07 den 11. desember og kl. 07 den 12. desember.
Foldfjorden
Foldfjorden skjer seg inn i og deler den ytre delen av Ertvågsøya i Aure kommune på Nordmøre i to. Foldfjorden er på to stader så smal at det oppstår tidvasstraumar. Den ytre straumen er sterkast og når han ber på det sterkaste er det berre så nettast at ein kjem seg gjennom med ein 5 hk påhengsmotor på ein færing. Den indre straumen, som ligg mellom Myllåvågjen og Foldvågjen er ikkje sterkare enn at han kan roast. Fjorden utvidar seg i Mellomvågen, som ligg mellom dei to straumane. Follvåjen ligg mellom den indre straumen og eit smalvore sund som vert kalla Kjeftainn. Den indre delen av fjorden er om lag ein km brei. Foldfjorden er om lag sju km lang. med eit største djup på rundt 100 m.
Hydrologi
Dei to straumane fører til at vatnet i Foldfjorden ikkje er så salt som vanleg sjøvatn, noko som i stor grad påverkar fisk og anna fauna. Dette gjeld særleg den indre delen av fjorden, der det knapt nok veks tang og tare. Torsk som vert fiska i Foldfjorden er ofte mager og høver best som kattmat, medan lyr og sei ofte held bra kvalitet. Det låge saltinnhaldet fører òg til at isen legg seg tidleg på Foldfjorden, særleg om det vert kaldt rett etter at det har vore stor vassføring i elvene.
Samferdsel
Fylkesveg 682 går på austsida av fjorden, frå Espset til Ålmo og vidare innover til Vågosen (Aresvik ferjekai), der det er ferje til Hendset. Frå Ålmo går det veg på vestsida av fjorden til Bårdset. Tidlegare gjekk vegen til Bårdset frå Husby, men denne vegen er berre vedlikehalden til Vikan og vegen frå Vikan til Bårdset er ikkje lenger farande med køyretøy. Det er bru over den ytre straumen og Fylkesveg 680 går frå Espset til Sagvågen, Vingsternes og vidare over til Tustna, via Imarsundbrua over Imarsundet. Vegen held fram til Tømmervåg, der det er ferje til Seivika, der vegen held fram til Kristiansund. Andre vegen frå Espset går Fylkesveg 680 til Giset og over Mjosundbrua, Smalsundbrua og Aursundbrua, til Kjelklia på fastlandet. Frå Giset går Fylkesveg 362 inn Mjosundet og til Vågosen.
Smålom
Bevaringsstatus og trugsmål
Trugsmåla for smålommen er kystnære vindparkar under trekket, forsuring av innsjøar og høge nivå av kvikksølv i miljøet har ført til reproduksjonssvikt i enkelte område. Raudrev er store predatorar av egg, medan storjo, tjuvjo og ulike arter av Larus-måsar, inkludert svartbak og polarmåse er predatorar av både egg og ungar.
Arten er kjent for å fungere som vert for over 50 artar av parasittar. I løpet av ein algeoppbløming i 2007, døydde ei stor mengd fuglar av hypotermi, etter at fjørdrakta vart samanfiltra av eit proteinbiprodukt av algar, som reduserte dei isolerande eigenskapane til fjørene deira.
I kulturen
Urfolk i enkelte delar av verda jaktar framleis smålom, både egg og fuglar blir nokre gonger tatt i monaleg mengd. Somme stader i Russland blei smålomskinn tradisjonelt brukte til å laga hovudklede og diverse klededekorasjonar, inkludert halsband. Arten var òg sentral i mytologiar hos urfolkgrupper over heile holarktis.
Så seint som på 1800-talet, vart åtferda til smålom brukt til å føreseia vêret i samsvar med den konvensjonelle visdomen på den tida. Om fuglar flaug innover i landet eller gjorde korte rop spådde det godt vêr, men om dei flaug ut i havet eller gav lange, klagande rop, ville det bli regn. På Orknøyane og Shetlandsøyane i Skottland er arten framleis kjent som 'regngås' i respekt for evna til å føreseie vêret. Folk på Færøyane meinte at viss smålommen mjaua som ein katt, så var regnvêr i vente, medan rop som 'gaa-gaa-gaa' eller 'turkatrae-turkatrae' spådde fint vêr.
Bhutan, Japan og Komorane har brukt smålom i frimerkemotiv.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1996
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1996 vart vunnen av Tromsø etter at dei slo Bodø/Glimt i cupfinalen. Dette var første gong to nordnorske lag møttest i cupfinalen.
Semifinalar
Semifinalene i NM vart i perioden 1994 til 1997 spelt som dobbeltkampar.
Returkampar:
Finalen
Tromsøs vinnarlag: Tor Andre Grenersen, Jonny Hanssen, (Bjørn Ludvigsen frå det 76. min), Arne Vidar Moen, Steinar Nilsen, (Stian Larsen frå det 46. min), Morten Kræmer, Robin Berntsen, Bjørn Johansen, Per Egil Swift, Thomas Hafstad, Sigurd Rushfeldt, Ole Martin Årst, Roar Christensen, Stein Berg Johansen og Ole Andreas Nilsen.
Bodø/Glimts lag: Rohnny Westad, Ola Haldorsen, Bent Inge Johnsen, Cato André Hansen, Andreas Evjen, Runar Berg, Ørjan Berg, Thor Mikalsen, Aasmund Bjørkan, Stig Johansen, Jan Derek Sørensen og (Terje Ellingsen frå det 77. min).
Kjell Harald Trælnes
Kjell Harald Trælnes var ein norsk bonde og senterpartipolitikar. Han blei vald til ordførar i Brønnøy kommune i fire periodar, men døydde i løpet av den fjerde perioden.
Trælnes var fødd og oppvaksen i bygda Trælnes i utkanten av Brønnøy like ved Berg i nabokommunen Sømna. Der dreiv han ved sida av ordførararvervet ein gard med storfe.
Sihltal
Sihldalen eller Sihltal er ein dal som høyrer til regionen Zimmerberg-Sihltal i distriktet Horgen i kantonen Zürich i Sveits.
Sihl er ei 68 km lang elv i kantonane Schwyz (SZ) og Zürich (ZH). Dalen utgjer delar av distrikta distriktet Einsiedeln (øvre Sihldalen), Horgen (ZH) og Zürich.
Området langs Zürichsjøen er forma av den venstre morenen etter isbreane i istida, og leiet er i dag Zürichsjøen og Sihldalen. Sihldalen er skogkledd, men det finst òg oppdyrka område. Den nedre delen av dalen er tett folkesett. Sihltal er eit velkjent fritidsområde og populært for fot- og sykkelturar.
Fylkesveg 50
Fylkesveg 50 (Fv50) går mellom Fossheim i Aurland og Hol. Veglengda er 94 km, av dette 42,4 km i Sogn og Fjordane og 51,6 km i Buskerud.
Historikk
Vegen hadde tidlegare riksvegnummer 288. Vegen vart opna til Flåm i 1987 og vidare til Gudvangen då Gudvangatunnelen opna i 1991. Mellom 1991 og 2000 var riksveg 50 det første og einaste ferjefrie vegsambandet mellom Austlandet og Bergen. I november 2000 opna Lærdalstunnelen til Aurland, og riksveg 50 fekk endepunkt på Fossheim i Aurland.
Før 1962 var riksveg 50 namnet på vegen som i dag er europaveg 6 i Noreg, bortsett frå strekninga mellom Oslo og Svinesund i Østfold (då riksveg 1).
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Enontekiö
Enontekiö (nordsamisk Eanodat, enaresamisk Iänudâh, svensk Enontekis) er ein kommune i Lapplands län i Finland. Kommunen er tospråkleg med finsk som majoritetsspråk og nordsamisk som minoritetsspråk.
Kommunen er forma som ein slags arm som strekkjer seg nordvestover frå resten av Finland. Han grensar til Sverige (Kiruna) i sørvest og Noreg (Storfjord, Kåfjord og Kautokeino) i nord og nordaust. Det er her grensene mellom dei tre landa Finland, Sverige og Noreg møtast.
Skrue McDuck
Skrue McDuck er ei oppdikta and i Disney-teikneseriar og teiknefilmar. Skrue er onkel til Donald Duck. Han dukka fyrste gong opp i Carl Barks si historie Jul på Bjørnefjell som kom ut i 1947. Opphavleg hadde Barks berre tenkt å bruka Skrue i denne historia, men han vart snart ein av dei mest brukte figurane i Donald-universet. Don Rosa har skrive ein lang serie om livet til Skrue McDuck, med utgangspunkt i detaljar frå historiene til Barks.
Enontekiö
Administrasjonsstad og største tettstad er Hetta (nords. Heahttá, d.s. som det vanlege nords. etternamnet Hætta) som har om lag 800 innbyggjarar. Den nordvestlegaste tettstaden i Finland, Kilpisjärvi, ligg like ved norskegrensa. På grunn av prisskilnaden mellom Noreg og Finland kjem mange nordmenn hit for å handla. Kaaresuvanto er ein annan viktig tettstad som ligg like ved grensa til Sverige.
Skrue McDuck
Skildring
Skrue McDuck, med det opphavlege namnet Scrooge McDuck, er basert på den gamle gniaren Ebenezer Scrooge i A Christmas Carol (Ei juleforteljing) av Charles Dickens.
Enontekiö
Kommunen husar både det høgaste fjellet i Finland, Haltiatunturi (nordsamisk Hálddičohkka), på 1 328 m, og den største fossen i landet, Pihtsusköngäs.
Skrue McDuck
Skildring
Skrue er verdas rikaste and. Han bur i ein diger pengebinge der han sjølv kan passa på og nyta rikdommen sin – til dømes ved å symja i pengane. Skrue tevlar stadig med Gulbrand Gråstein og Rikerud om kven som er den rikaste, medan B-gjengen stadig truger med å ta pengane hans. Magica fra Tryll er ein annan erkefiende som stadig prøver å ta frå Skrue den første mynten han tente, den magiske lykkeskillingen.
Enontekiö
Enontekiö vart skapt i 1747 då han vart skild frå soknet Jukkasjärvi. Under freden i Fredrikshamn i 1809 vart han delt i den noverande finske kommunen aust for elvane Muonionjoki og Torneelva, og den svenske kommunen Karesuando som i dag er ein del av Kiruna.
Skrue McDuck
Liv etter framstillingane til Don Rosa
Skrue vart fødd inn i ein fattig arbeidarfamilie som eldste born av Fergus McDuck og kona hans Dawny (i norsk omsetjing kalt "Myra"), i 1867. Slekta hadde før vore ein mektig skotsk klan, men var jaga frå ættlandet sitt av dei samvitslause whiskervillane. På tiårsdagen fekk Skrue eit skopussarsett av faren, for at han skulle læra å tene pengar sjølv, og om mogleg vinne fram i verda. Den første mynten han tente var ein amerikansk ti-cent, og denne fekk Skrue til å arbeide di hardare. Få år seinare tok han hyre på eit kvegskip og reiste til New Orleans. I Louisville i Kentucky møtte han farbroren Angus McDuck, og vart tilsett på elvebåten hans. Her råka han ut for den første B-gjengen.
Seinare arbeidde Skrue i mange ulike leier, som driftekar og som skjerpar etter kopar, og som fyrbøtar. Etter ei nær-døden-oppleving heime i Skottland fekk han det føre seg å leite etter gull. Dette dreiv han med dei neste åra, i Transvaal, i Australia, i ulike delar av Amerika, og endeleg i Yukon under Gullrushet i 1898. Her fann han den store Gåsegg-klumpen han tufta rikdomen sin på. Skrue var kjend som ein sparsam og nøyereknande kar som ikkje nytta gullet sitt på moro og fåfengde gleder, og dette gjorde han rik.
Kring 1902 var Skrue milliardær, og reiste heim til Skottland for å grunne rikdomen sin vidare derfrå. Men han vart ikkje vel motteken og reiste av med søstrene sine etter at faren var daud. I Klondike hadde ein annan gullgravar, bror av bestemor Duck, selt han ei tomt i ei lita bygd kalla Andeby. Her, på tufta av eit gamalt fort, bygde Skrue pengebingen sin same året, og reiste vidare ikring i verda etter meir forretningar og rikdom. Han kom endeleg heim om lag 1930, og då var Andeby vaksen stor, sameleis som han sjølv.
Då Skrue kom heim greidde han å støyte frå seg søstrene sine (og dei to borna til yngstesøstera, Donald og Della). Skrue heldt fram åleine, og vart meir og meir lik namnen Ebenezer Scrooge, til han la ned heile forretninga og drog seg attende til eit stort hus utanfor byen. Her var det han møttest med søstersonen Donald Duck og dei tre søstersønene hans att, Ole, Dole og Doffen, jula 1947. Frå då av var det som Skrue fekk att meininga med livet, og tok fatt på forretning og reising att.
Personlegdom
Skrue var først tenkt som ein gnikar, ein pengegirug gamal knark utan syn for andre verdiar i livet. Med tida vart dette skift noko, slik at ein ofte kan sjå korleis Skrue står framfor avgjerande val, der han ofrar rikdomen ein augneblink, for eit større gode. Oftast vel han å dekkje over dette, slik at andre skal tru han berre er den gamle knarken utan medkjensle. Sanninga er at Skrue har mykje skam i livet, og høg moral. Hjå Don Rosa er det tydeleg han set meir pris på opplevinga enn vinninga i siste runde, og lèt rikdomen gå til andre som treng han meir (til dømes staten Haiti ved eit høve).
Det har vore grunna på om haldninga til Skrue har samanheng med oppveksten i Skottland og ein sterk presbyteriansk tankegang der. Soleis har det vore drøfta samanhengar mellom tankegangen hjå Skrue og framveksten av vestleg kapitalisme, sett i lys av filosofen Max Weber.
Hiroaki Tanaka
Hiroaki Tanaka er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Verdy Kawasaki.
Rolf Presthus
Rolf Presthus var ein norsk advokat og mangeårig politikar for Høgre, partiformann 1986-88. Han var finansminister i Willochregjeringa 1981–86, og stortingsrepresentant for Akershus fylke frå 1969 til han døydde i 1988.
Presthus var fødd i Oslo, men voks opp i Oppegård i Akershus. Han var medlem av kommunestyret 1960-75, og ordførar 1968-69. Frå hausten 1961 var han varamann til Stortinget, og 25 år gammal møtte han nokre dagar på Tinget, som den aller yngste sidan 1814.
Temperatur
Temperatur er den fysiske eigenskapen som er grunnlaget for om ein lekam vert oppfatta som varm eller kald. Lekamen med høgast temperatur vil oppfattast som varmast. Temperatur er direkte knytt til mengda varmeenergi i systemet, det vil seia tilfeldige rørsler i atom og molekyl i systemet. Ein auke i temperaturen tilsvarar ein auke i den absolutte gjennomsnittsfarten til atoma og molekyla.
Rolf Presthus
Presthus møtte fast på Stortinget frå hausten 1969. I den fyrste fireårsperioden var han medlem av samferdslekomiteen, dei to neste periodane av finanskomiteen, nestformann 1977-81. Då Kåre Willoch danna ei rein Høgre-regjering i oktober 1981, vart Presthus sett til å styre Finansdepartementet. Gjennom sine fire-og-eit-halvt år som finansminister stod han bak fleire endringar i spare- og skattepolitikken i Noreg.
Temperatur
Temperatur blir målt med eit termometer og kan kalibrerast til å gjelde for forskjellige temperaturskalaer. I dei fleste områda av verda bruker ein Celsiusskalaen, bortsett frå USA som brukar Fahrenheit. SI-eininga for temperatur er derimot kelvin (K).
Rolf Presthus
I april 1986 vart Presthus vald til formann i Høgre etter Erling Norvik. For å frigjere tid til partiarbeid vart Presthus flytta til Forsvarsdepartementet, men allereie to veker seinare var Willoch-regjeringa felt og avgått. Sidan var han medlem av landbrukskomiteen, og etter stortingsvalet 1987 av energi- og industrikomiteen. Heile perioden han var formann vart det lagt press på Presthus om å få danna ei regjering som kunne ta landsstyringa frå mindretalsregjeringa utgått frå Arbeidarpartiet.
Temperatur
Oversikt
Molekyl som O2 har fleire fridomsgrader enn enkle atom: Dei kan ha både roterande og vibrerande rørsle i tillegg til at dei kan flytte på seg. Ein auke i temperaturen fører til at farten dei flyttar seg med aukar. Det vil òg auke energien i samband med vibrasjonen og roteringa. Dermed vil ein diatmoisk gass, med fleire fridomsgrader som rotasjon og vibrasjon, krevje meir energi for å endre temperaturen. Den vil altså ha høgare varmekapasitet enn ein monatomisk gass.
Rolf Presthus
Presthus døydde brått av hjerneblødning 1. januar 1988.
Saltenergi
Saltenergi eller saltkraft er ei nemning på ei type fornybar energi. Det skjer forsking på korleis denne energikjelda kan utnyttast til generering av elektrisk energi. Energien kjem av utnytting av osmose når ferskvatn frå elver møter saltvatn frå havet.
Temperatur
Oversikt
Avkjøling omfattar at ein fjernar energi frå eit system. Når det ikkje er meir tilgjengeleg energi som kan fjernast, seier ein at systemet er ved det absolutte nullpunktet, som er det punktet på den termodynamiske (absolutte) temperaturskalaen der partiklane er fullstendig i ro utan noko form for kinetisk rørsle. Per definisjon er det absolutte nullpunktet eksakt 0 kelvin (-273,15 °C).
Bjelopavlićisletta
Bjelopavlićisletta (òg kalla Zetadalen) er ei stripe med dyrkbar lågland i Montenegro. Ho strekkjer seg langs elva Zeta og nedover mot elva Morača nær Podgorica. Bjelopavlići-klanen er opphavleg frå denne dalen.
Temperatur
Detaljar
Eigenskapane til temperatur er eit studie av termodynamikk og statistisk mekanikk. Temperaturen til eit system i termodynamisk likevekt er definert som forholdet mellom varme \delta Q som blir tilført systemet i løpet av ein infinitesimal kvasistatisk transformasjon, og entropiendringa \delta S i løpet av transformasjonen.
Saltenergi
Ein kan nytta saltenergi ved elveutløp som renn ut i havet. Det er ein osmotisk trykkforskjell mellom ferskvatn og saltvatn på om lag 27 bar. Dette svarer til om lag 270 meters fall. Det finst fleire metoder for å vinna ut denne energien. Dei to måtane som er mest aktuelle er trykkretardert osmose og omvendt elektrodialyse. Begge teknikkane er membranprosessar. Saltenergiteknologien er blitt utvikla i Noreg sidan 1997. Energiselskapet Statkraft har samarbeidd med forskingsstiftinga SINTEF og fått støtte frå Norsk Forskingsråd og NTNU. Det er framleis knytt uvisse til denne energiforma, men optimistar peiker på at det same gjaldt den no svært utbreidde vindenergien.
Bjelopavlićisletta
Zetadalen har gjennom historia vore tett folkesett sidan det er få frodige lågland i det fjellkledde Montenegro.
Saltenergi
Korleis vinn ein ut saltenergi?
Prinsippet ved saltkraftverk kallar ein trykkretardert osmose (TRO). Dette går ut på å utnytta energien som blir frigjeven når saltvatn og ferskvatn blir blanda med kvarandre. Dette skjer ved at dei to vasstypane blir førte inn i kvart sitt kammer skilt av ein membran. Salt vil ikkje kunne trenga gjennom membranen, så ferskvatnet vil danna eit så stort trykk at det kan driva rundt ein turbin. Brakkvatnet som blir produsert ved dette høge trykket kan bli utnytta til å generera elektrisk energi.
Bjelopavlićisletta
Ei anna viktig slette i Montenegro heiter Zetasletta, men forvirrande nok renn ikkje elva Zeta over denne.
Bjelopavlićisletta er ein korridor for veg og jernbane mellom dei to største montenegrinske byane, Podgorica og Nikšić. Den største busetnaden på sletta er byen Danilovgrad, som er kalla opp etter knjaz Danilo Petrović.
Sønnstaulen
Springaren Sønnstaulen finst først og fremst i Telemark, der han er knytt til den eldste tradisjonen i Tinn. Namnet på slåtten er etter spelemannen Knut Sønnstaul, son av Brynjulv Olsson, første spelemann i området. Knut var bestefar til Knut Dale. Slåtten er og kalla Kjosen, noko som tyder på at han og finst i tradisjon etter Jon Kjos. Han ber dette namnet i Seljord. Nærliggjande former av slåtten finst i Hallingdal, der han oftast er kalla Kåte-Reiar eller Vissebrøten. Dette er ein gamal Tvibeitslått som har vore kjend i fleire område. Namnet Kåte-Reiar knyt slåtten til Sigdal med.
Variantgruppa
Hovudgruppa har nr 475 i hardingfeleverket. Tre variantar står under nr 420.
420:
475:
.
Sjokoladen Smil
Smil er namnet på ein sjokoladetype laga av Freia som blei laga for første gong i 1955. Sjokoladen har form som ein smalnande sylinder og består av ei kjerne flytande toffee med eit skal av Freia Melkesjokolade rundt. Han blir som regel selt saman med fleire andre innpakka i ein rull. Først var bitane ovale, men frå 1978 fekk dei den noverande runde forma dei har i dag.
I 2017 inneheldt ein Smil-sjokolade tretten bitar. Dette talet har variert mellom elleve og tretten opp gjennom historia. Smil har vorte marknadsført under slagordet «smart å dele».
Temperatur
Detaljar
Når eit system får tilført varme stig temperaturen, medan temperaturen minkar når systemet mistar varme (bortsett frå i det sjeldne tilfellet med negativ temperatur, sjå under).
Når to system har same temperatur, skjer det ingen varmeoverføring mellom dei. Når det eksisterer ein temperaturskilnad, vil varme flytte seg frå systemet med høgast temperatur til systemet med lågast temperatur heilt til dei er i termisk likevekt. Denne varmeoverføringa kan skje via varmekonduksjon (direkte kontakt), konveksjon eller varmestråling.
Temperatur er òg relatert til den indre energien og entalpien til eit system. Jo høgare temperaturen er, jo høgare er den indre energien og entalpien.
Temperaturen si rolle i naturen
Temperatur spelar ei viktig rolle i nesten alle felt innan vitskapen, inkludert fysikk, kjemi og biologi.
Mange fysiske eigenskapar til forskjellige stoff, inkludert aggregattilstanden (fast stoff, væske, gass, eller plasma), tettleik, evna til å løysast opp, damptrykk og elektrisk konduktivitet, er avhengig av temperaturen. Temperaturen spelar òg ei viktig rolle i kort fort kjemiske reaksjonar skjer. Dette er årsaka til at menneskekroppen har fleire omstendelege mekanismar for å halde temperaturen på 37 °C, sidan ein temperaturauke på berre eit par grader kan føre til skadelege reaksjonar med alvorlege konsekvensar. Temperaturen avgjer òg kor mykje varmestråling som blir emittert frå ei overflate.
Temperaturmåling
Temperatur blir målt med eit termometer. Temperaturskalaer går tilbake til tidleg på 1700-talet då Gabriel Fahrenheit brukte kvikksølv i termometer og utvikla ein skala i lag med Ole Christensen Rømer. Celsiusskalaen vart utvikla nokre år seinare, medan Kelvinskalaen først kom på 1800-talet.
Temperatureiningar
SI-eininga for temperatur er kelvin (K). Kelvin- og Celsiusskalaen er begge definert ved hjelp av to punkt: Det absolutte nullpunktet og trippelpunktet til standardisert (VSMOW) vatn. Det absolutte nullpunktet er definert som eksakt 0 K og –273,15 °C. Ved det absolutte nullpunktet er eit stoff utan varmeenergi. Trippelpunktet til vatn er definert som 273,16 K og 0,01 °C. Denne definisjonen tyder at skilnaden mellom desse to skalaen er nøyaktig 273,15.
I plasmafysikk er det vanleg å uttrykke temperaturen i elektronvolt (eV) eller kiloelektronvolt (keV) på grunn av dei svært høge temperaturane som er involvert. 1 eV = 11605 K.
Fahrenheitskalaen er mykje brukt i USA. På denne skalaen er frysepunktet til vatn 32 °F og kokepunktet 212 °F. Den følgjande formelen kan brukast til å konvertere Fahrenheit til Celsius.
Negativ temperatur
For enkelte system og med spesifikke temperaturdefinisjonar kan ein få ein negativ temperatur. Eit system med negativ temperatur er ikkje kaldare enn det absolutte nullpunktet, men er på eit vis ’’varmare enn ein uendeleg høg temperatur’’.
Temperatur definert ut frå den nulte lova
Dei fleste har ei viss forståing av kva temperatur er, men den formelle definisjonen er heller komplisert.
Viss to lukka system med fast volum blir sett inntil kvarandre, slik at dei har termisk kontakt, kan eigenskapane til dei to systema endre seg. Desse endringane oppstår på grunn av varmeoverføring mellom dei to systema. Når det ikkje lenger skjer endringar i systema er dei i termisk likevekt.
Ut i frå dette kan ein definere temperatur ved hjelp av termodynamikken si nulte lov som seier at viss to system, A og B, er i termisk likevekt, og eit tredje system er i termisk likevekt med system A, så er system B òg i termisk likevekt med C. Dette er ein empirisk kjensgjerning basert på observasjonar og ikkje teori. Sidan A, B og C alle er i termisk likevekt kan ein sei at dei deler dei same eigenskapane. Me kallar denne eigenskapen temperatur.
Det er derimot tungvint å plassere to forskjellige system ved sida av kvarandre for å sjå om dei er i termisk likevekt, og dermed har same temperatur. Derfor har ein etablert temperaturskalaer basert på eigenskapane til eit referansesystem. Så kan ein kalibrere eit måleapparat ut frå referansesystemet og så måle temperaturen til andre system. Eit slikt referansesystem er ei viss mengd med gass. Den ideelle gasslova indikerer at produktet av trykket og volumet (P • V) til ein gass er direkte proporsjonal med temperaturen: