cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eksingadalen
Eksingedalen Bygdaråd
Eksingedalen Bygdaråd er ein organisasjon for alle i dalen. Bygdarådet arbeider aktivt med konkrete saker som gjeld bygdeutvikling og infrastruktur. Nokre få av oppgavene som bygdarådet har arbeidd med og løyst siste tiåret er å utarbeida landskapsplan for Eksingedalen (2003) og Tiltaksplan som gjeld utvikling av Ekso som aureelv spesialtilpassa for flugefiske. Vidare har bygdarådet vore primus motor i arbeidet med å gjera turområda i Eksingedalen kjend gjennom merking av turvegar og stiar, rehabilitering av Reitlevegen og laga ei lang rekkje brosjyrer om stølane. Eksingedalen Bygdaråd har hatt fleire store samarbeidsprosjekt med BKK, mellom anna når det gjeld landskapet knytt til elva.
Eksingedalen Bygdaråd har engasjert seg sterkt i utviklinga av moderne telesamband og stabil straumforsyning i eit område der vintrane kan vera ekstra krevjande, serleg når det gjeld snømengde.
Eksingedalen har no god breibandløysing opp gjennom heile dalen, med fiberkabel frå 2007. Ein del av spreiingsnettet frå telesentralane til det einskilde bustadhus er framleis gamle koparleidningar. Bygdarådet arbeider no for at dette spreiingsnettet skal skiftast ut med fiber fram til kvar bustad.
Næringsvegar
Det er i all hovudsak gardsdrift med hytteutleige og overnattingsstadar ved somme gardar som er hovudnæringa i Eksingedalen. Men den viktigaste arbeidsplassen for folk er i nabokommunen Modalen i dei to databedriftene Uni Micro A/S og Mosoft A/S, i tillegg til kommunale tenester.
Offentleg transport
I Eksingedalen er det eitt busselskap, Modalen-Eksingedalen Billag A/S (MEB). Billaget har transport frå Dale til Gullbrå, og frå Eksingedalen gjennom Modalen til Ostereidet.
Kyrkjer
I Eksingedalen er det to kyrkjer, Eksingedalen kyrkje på Flatekvål og Nesheim kyrkje på Nesheim. I tillegg kjem Eidslandet kapell på Eidsland.
Eksingedalen Naturlosing
Eksingedalen Naturlosing tilbyr guida turar i Eksingedalen, høgfjellsturar, kulturhistorisk vandring i gamle stølstrakter, eller turar etter eige ynskje. Servering av lokalprodusert middag eller lunsj på Grendahuset Ljosheim, etter avtale.
Elvekajakk i Eksingedalen
Ekso har dei siste ti åra vorte kjend som ei padleelv for elvekajakkar (white water kajak). Det er fleire padleruter fordelt nedover elva. Bergofossen på Bergo er den mest kjende og brukte ruta. Denne ruta vert kalla «lake-to-lake» og er å finne i fleire padlehandbøker for Noreg. Ekstremsportveko på Voss trekkjer kvart år fleire og fleire elvepadlarar til elva. Dei mest populære rutene finn ein på Bergo: «lake-to-lake» (der ein padlar frå eit vatn og landar i eit nytt vatn), Fosse: Storeglupen med 24 meter fritt fall og Flatekvålsfossen.
Klatring i Eksingedalen
Bergen klatreklubb har oppretta eit klatrefelt i Hjellaberget på Bergo. Her er det 16 klatreruter og påbyrja prosjekt for klatring med naturleg sikring. Klatrefeltet er omtalt i ”Klatrefører: Bergen, Naturlig sikrede ruter”.
Sportsfiske i Ekso
Eksingedalsvassdraget er rikt på brunaure (fjellaure). Særleg midt i dalen, mellom Lavik og Flatekvål, er elva utvikla for flugefiske på Vestlandet. Men det er også godt med aure i både fjellvatn og andre delar av elva.
Etter at vassdraget vart regulert frå slutten av 1960-talet, gjekk vassmengda i elva ned til om lag det halve. Dermed fekk fisken i både elva Ekso og vatna som Trefallsvatnet og Bergovatnet, dårlegare tilgang på næring. Fisken vart ikkje stor som før, og vassdraget vart etter kvart overfolka av småfisk.
Den største innsatsen for å pleia fiskebestanden var det Helge Bergo som sto for i Bergovatnet, gjennom heile 1990-talet. Han tok opp om lag 500 kilo i året, og dette bidrog til å gjera Bergovatnet godt fiskevatn. Frå 2003 vart det sett i gang eit omfattande kultiveringsprosjekt lenger nede i dalen. Ekso Villfisk DA vart starta, med Bjarne Lavik, som har fått eldsjelprisen, og Rune Nesheim som aktiv drivkraft. Saman har dei tynna elvestrekninga mellom Flatekvål og Lavik med 10.000 – 15.000 småfisk i året. I tillegg har dei teke opp  1 000–2 000 småfisk til fôringsanlegget som dei driv i Sødalen. Her er fisken fôra opp i eitt år, før han vert sett attende i elva. Ute i elva har så fisken auka ytterlegare i vekt, og også halde småfiskbestanden i sjakk. Resultatet av dette kultiveringsarbeidet er at Ekso i dette området er utvikla til eit eldorado for flugefiske etter aure. Sesongen er frå mai til september, med hovudvekt midt på sommaren.
Storstilt elverydding
Ekso har det siste tiåret vore ekstra sterkt råka av attgroing i dei store, flate partia av elva der vatnet renn roleg. På det verste i perioden 2007 til 2010 var store delar av elva grodd til som om elva var dekt av ei grasmatte. Ingen større elvar på Vestlandet har hatt eit så stort attgroingsproblem som Ekso. Gjennom eit samarbeidsprosjekt mellom regulanten BKK og Eksingedalen Bygdaråd, starta eit storstilt oppryddingsarbeid i 2011. 400-500 mål av elvearealet er rydda. Den skjemmande veksten ute i elva er klypt vekk, elvebotnen er fresa opp for å få laus rotsystemet til krypsiv, flotgras og ei rekkje andre planteartar. Resultatet av denne elveryddinga vert følgt med stor interesse både av NVE, Fylkesmannen i Hordaland og Statens Naturoppsyn. Oppryddinga er eit tre års prosjekt frå 2011-2013. Slik det ser ut og erfaringar frå liknande tiltak tyder på, kan det gå opp mot ti år før det vert nødvendig med vedlikehaldsrydding.
Kraftverk
Dei store vassressursane i Eksingedalsvassdraget vert utnytta i to store kraftverk, og fire-fem småkraftverk. Det er overføringa av vatn frå Eksingedalsvassdraget til Evanger kraftverk i Voss kommune som er det dominerande kraftprosjektet i Eksingedalsvassdraget. Våren 1966 fekk BKK konsesjon til å nytta ressursane i Eksingedalsvassdraget, og løyve til å byggja Evanger Kraftverk som ligg i Voss kommune. Hovudinntaket Evanger kraftverk er frå Askjelldalsvatnet, som ligg 750 m.o.h., grovt rekna tre kilometer nordvest for Trefall øvst i Eksingedalen. Frå Askjelldalsvatnet går det ein nær 36 kilometer lang vasstunnel heilt til Evanger. Fram til midten av 1980-talet var dette verdas lengste tunnel fram til eit kraftverk, og BKK trona dermed på topp i Guinness Book of Records. På vegen frå Askjelldalen til Evanger har tunnelen ei lang rekkje inntak frå bekkar og mindre magasin.
Hovudmagasinet for Evanger kraftverk er Holskardvatn. Dette vatnet ligg i Vik kommune i Sogn og Fjordane. Frå Holskard vert vatnet gjennom vinteren tappa over i Askjelldalsvatnet, før det går vidare i tunnelsystemet til Evanger. Evanger kraftverk produserar kvart år i snitt 1 200 GWh, og det er om lag 50 prosent av straumforbruket til Bergen by.
Utbygginga av Evanger kraftverk tok ca. 20 år, og vart avslutta midt på 1980-talet. Nede i vassdraget har BKK Myster kraftverk. Dette er eit elvekraftverk som nyttar fallet frå Nesevatn på ca. 250 m.o.h. til Myster ved Eidsfjorden heilt nede i Eksingedalen. Byggjestart for kraftverket var i 1983, og heile anlegget sto ferdig fire år seinare i 1987. Årsproduksjonen er om lag 300 GWh. At Myster er eit elvekraftverk, vil seia at kraftverket ikkje har magasin, men må produsera straum etter kvart. Det er også bygd fire småkraftverk i Eksingedalen, to på Flatekvål og to i Fjellanger-/Fagerdalsområdet. Kraftverka på Flatekvål er et minikraftverk i Botnaelva på 3,5 GWh som vart sett i drift i 2006, og eit minikraftverk i Sørdalselva på 4 GWh som vart sett i drift i 2007.
På Fjellanger er det bygd eit minikraftverk på 3,5 GWh i 2006 og i Fagerdalen er det bygd eit minikraftverk på 3,5 GWh i 2007. Alle disse fire kraftverka har utlaup til Ekso og virkar difor ikkje inn på den samla vassføringa i Ekso.
Tersklar i elva
Tresklane er ikkje spesifisert i konsesjonen (1966) for den store kraftutbygginga i vassdraget. Dermed kan tersklane justerast og tilpassast endringane som skjer over tiår i vassdraget.
Den lovgjevande makta
Lovgjevande makt er makt til å vedta, endre og oppheve lover. Lovgjevande makt er eit av dei tre maktområda som blir definerte og halde frå kvarandre etter maktfordelingsprinsippet. Lovgjevande makt skal etter maktfordelingsprinsippet ligge hos demokratisk valde nasjonalforsamlingar og parlament, som gjerne også har einerett til å ilegge skattar og avgifter, vedta budsjett og løyvingar, og godkjenne traktatar og krigserklæringar.
I Noreg er den lovgjevande makta Stortinget, i andre land til dømes: I Danmark Folketinget, i Storbritannia Parlamentet og i USA Kongressen.
Den lovgjevande makta i Noreg
I Noreg blir den lovgjevande makta, Stortinget, valde av folket. I § 49 i den norske Grunnlova heiter det at: «Folket utøver den lovgivende Magt ved Storthinget.»
Gjennom parlamentarismen har folket også kontroll over den utøvande makta, regjeringa.
Den lovgjevande makta og den utøvande makta har ikkje innflytelse over korleis den dømmande makta, domstolene, avgjer enkeltsaker. Dette er eit viktig fundament for maktfordelingsprinsippet.
Etter at Noreg har underteikna EØS-avtalen, er det i praksis ikkje alltid Stortinget som er den lovgjevande makta. Noreg si lovgjevande makt, Stortinget, er gjennom avtalen i praksis forplikta til å innføre EU-direktiv i norsk rett. Noreg har ein formell rett til å reservere seg mot å innføre direktiv, men dette er ein rett Noreg til no ikkje har nytta.
EØS-avtalen førte også til at suverenitet i praksis har blitt overført til EFTAs overvåkningsorgan (ESA) og EFTA-domstolen, når det gjeld handheving av konkurransereglane. Dette kan føre til overstyring av lover og reglar som er vedtekne av Stortinget, jfr til dømes Finnanger-saka.
Kiryat Anavim
Kiryat Anavim (hebraisk קִרְיַת עֲנָבִים, tyder Druebyen) var den første kibbutz som vart grunnlagd i Judeafjella. Han ligg vest for Jerusalem og høyrer til Mateh Yehuda regionale kommune. I 2008 hadde han 313 innbyggjarar.
Historie
Området som kibbutzen ligg på vart kjøpt frå nabolandsbyen Abu Ghosh. I 1912 selde Abu Ghosh-familien fleire tusen dekar til Arthur Ruppin, som representerte sionistrørsla. I 1919 slo ei gruppe på 25 pionerar frå den ukrainske byen Zjvanitz seg ned i området, nær ei lita kjelde kalla «Dilb» etter platanen som voks her (arabisk: dilb; hebraiske: dolev).
Den 9. november 1937 vart fem medlemmar av gruppa Gordonia som arbeidde på eit skogplantingsprosjekt for Jewish National Fund nær Kiryat Anavim angripen og drepen av arabarar. Ma'ale HaHamisha kibbutz («Åsen av dei fem»), som vart grunnlagd eit år seinare, vart kalla opp etter dei.
Den 6. september 1996 førte ein skogbrann i Jerusalemkorridoren til store skadar i Kiryat Anavim og området kring. Femten heimar og ti andre bygningar vart skadde i brannen.
Hovden i Antarktis
Hovden er ei lita, rund, klipperik øy i Prydzbukta, som ligg like ved ei lita bretunge frå Hovdebreen. Ho vart kartlagd frå flyfoto teken av Lars Christensen-ekspedisjonen (1936) og namngjeven av dei.
Cape Irwyn
Cape Irwyn er eit nes ved kanten av Rossisen som utgjer nordenden av Lillie Range ved foten av Prince Olav Mountains i Antarktis. Det vart namngjeve av sørlaget til New Zealand Geological Survey Antarctic Expedition (1963–64) etter Irwyn Smith, ein radiotelegrafist ved Scott-basen, 1963–64.
Waitt Peaks
Waitt Peaks er ei samling spisse fjell, stort sett snødekte, ved sørvestenden av ein stor hesteskoforma rygg. Det ligg 4 nautiske mil (7 km) nordvest for Schirmacher Massif aust i Palmer Land. Det vart kartlagd av US Geological Survey (USGS) i 1974. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter geolog Richard B. Waitt, eit medlem av geologi- og landmålingsgruppa frå USGS til Lassiter Coast, 1972-73.
Travancore
Travancore var eit fyrstedøme som fantest frå 1500 til 1949. I 1956 vart det slått saman med fyrstedømet Cochin og delstaten Malabar for å danna den indiske delstaten Kerala.
Forsby i Gästrikland
Forsby er ein tettstad i Gävle kommun i Gävleborgs län i landskapet Gästrikland i Sverige. I 2005 hadde tettstaden 646 innbyggjarar.
Rishon LeZion
Rishon LeZion eller Rishon LeZiyyon (hebraisk skrift רִאשׁוֹן לְצִיּוֹן) er den fjerde største byen i Israel. Han ligg sentralt på Den israelske kystsletta 8 km sør for Tel Aviv i Gush Dan storbyområde.
Pauline Davis-Thompson
Pauline Elaine Davis-Thompson er ein bahamansk tidlegare friidrettsutøvar som i 2009 vart ho kåra til olympisk meister år 2000 på 200 meter, tidlegare hadde ho vunne VM-gull 1999 og OL-gull 2000 i 4 x 100 meter stafett med Bahamas.
Rishon LeZion
Byen hadde eit folketal på 235 123 mot slutten av 2012. Han vart grunnlagd i 1882 av ukrainske jødiske immigrantar, og var den andre jødiske gardsbusetnaden som vart grunnlagd i landområdet Israel på 1800-talet, etter Petah Tikva.
Pauline Davis-Thompson
Aktiv
Pauline Davis deltok internasjonalt frå 1983. Fyrst i 1991 makta ho kvalifisere seg til ein stor meisterskapsfinale på ein av dei to kortaste sprintdistansane, ho enda då på sjuandeplass på 200 m i verdsmeisterskapen. Frå 1995 satsa ho òg på 400 m og lukkast vinne sølvmedaljen på distansen då VM 1995 fann stad i Göteborg. Under dei olympiske sommarleikane i Atlanta i 1996 var ho med på stafettlaget til Bahamas som vann sølvmedaljen i 4 x 100 meter stafett, dei andre på laget var Eldece Clarke, Chandra Sturrup og Sevatheda Fynes.
Rishon LeZion
Etymologi
Namnet Rishon LeZion kjem frå eit bibelvers: «Eg er den første som seier til Sion: 'Sjå, der er dei!' og sender gledebod til Jerusalem.» (Jesaja 41:27) og tyder bokstavleg «Første til Sion».
Historie
Rishon LeZion vart grunnlagd den 31. juli 1882 av ti Hovevei Zion-pionerar frå Kharkiv i Ukraina (då ein del av Det russiske imperiet) leia av Zalman David Levontin. Reuven Yudalevich var òg medlem av gruppa. Pionerane kjøpte 3,38 kvadratkilometer med land søraust for dagens Tel Aviv, som var ein del av den arabiske landsbyen Ayun Kara. Ayun Kara var åstad for eit blodig slag mellom tyrkiske og newzealandske soldatar den 14. november 1917. Det vart reist eit minnesmerke i stein til minne om newzealendarane som fall den dagen, men dette er sidan blitt øydelagd.
Pauline Davis-Thompson
Aktiv
I verdsmeisterskapen 1999 sprang Davis-Thompson den tredje etappen då Debbie Ferguson på den fjerde sprang Bahamas inn til gull i 4 x 100 m stafett, framfor Frankrike og Jamaica. Førnemnde Fynes og Sturrup sprang dei to fyrste etappane for Bahamas.
Rishon LeZion
Historie
Pionerane møtte mange vanskar. Jordsmonnet var sandete, det var lite vatn og nybyggjarane hadde ikkje jordbrukserfaring. Etter det vart grave ein brunn, kom det fleire pionerar, biluar, og kolonien tok sakte form. Kjende medlemmar i denne gruppa var Fani Belkind, Israel Belkind, Shimshon Belkind, Yoel Drubin, dr. Haim Hissin og David Yudilovich. Då baron Edmond James de Rothschild tok over og sende inn administratorane sine, vart det gjort store framsteg innan jordbruket, med sitrus- og vindyrking. Med støtte frå Rotschild vart Carmel-Mizrahi vingard grunnlagd i 1886.
Pauline Davis-Thompson
Aktiv
Eitt år seinare vann den same kvartetten olympisk gull for Bahamas då dei vann den korte stafetten under Sommar-OL 2000, med Jamaica og USA på dei andre medaljeplassane. Tidlegare i sommarleikane i Sydney vart Davis-Thompson nummer to på 200 meter, einast USA-amerikanske Marion Jones sprang fortare. Fleire år seinare vedgjekk Jones bruk av dopingmidlar og 8. desember 2009 tilkjende Den internasjonale olympiske komiteen (IOK) Davis-Thompson sigeren og gullmedaljen på 200 meter for Sommar-OL 2000.
Rishon LeZion
Historie
David Ben-Gurion leia arbeidarunionen ved vingarden før han seinare vart den første statsministeren i Israel. Den første hebraiske skulen i landet opna i Rishon LeZion i 1889. Dov Lubman Haviv var lærar der og Mordechai Lubman Haviv var inspektør. Eliezer Ben-Yehuda, kjend som far til moderne hebraisk, var lærar i Rishon LeZion. I 1890 hadde Rishon LeZion eit folketal på 359. Fem år seinare hadde talet auka til 380, og i 1900 var det 526 innbyggjarar. I 1911 var det planta druer på eit fire tusen mål stort område og 254 mål med andre frukthagar.
Utviklinga vart hindra av mangelen på vasskjelder. Baron Rothschild henta inn ekspertar som fann vatn 42 meter under bakken. Grunnvassnivået i området var ujamt og brunnane var mellom 20 og 25 meter djupe. Frukthagane vart så utvikla kring busetnaden, og seint i 1920-åra hadde byen utvikla ein blømande sitrusindustri. I 1924 fekk området elektrisitet.
Rishon fekk bystatus i 1950. I 1983 hadde han eit folketal på 103 000. I 2006 var folketalet 222 300. Innan 2020 er folkesetnaden venta å nå 315 000.
Byen kan i framtida få ein ny internasjonal flyplass, som skal erstatte Ben-Gurion internasjonale lufthamn og Sde Dov Airport. Planane går mellom anna ut på å byggje flyplassen på ein platform 2 km utafor kysten av Rishon LeZion, med terminalane på land.
Økonomi
Hovudnæringane i Rishon LeZion er i dag vin, bygg og anlegg, handel og tenestesektoren. Fabrikkar og verkstader ligg i det gamle industriområdet som i dag har blitt eit populært område med pubar, klubbar og restaurantar. Industrien i byen er i stor grad delte inn i to industriområde: Det gamle i nord og det nye i vest.
To store kjøpesenter i Rishon LeZion er Rothschild Sentral i sentrum av gamlebyen og Kenyon HaZahav.
Geografi
Rishon LeZion ligg på Den israelske kystsletta ved Middelhavet og det nordlege Shephelah. Byen har varme, tørre somrar, og kjølige, våte vintrar.
Idrett
I handball dominerer Hapoel Rishon LeZion og Maccabi Rishon LeZion handball-ligaen. Hapoel har vunne meir enn sju meisterskap og cupar på rad, med stjerner som målvakta Vladimir Zaikman og utespelarane Idan Maimon og Dudi Balsar. Den største rivalen, Maccabi, vann serien mot Hapoel i 2005/06.
I sjakk er Rishon LeZion Chess Club, som vart grunnlagd i 1939, ein av dei leiande klubbane i Israel. Israelske stormeistrar som Boris Alterman spelte for Rishon. Verdsmeisteren Garry Kasparov var tidlegare medlem av klubben.
Det største stadionet i Rishon LeZion er Haberfeld stadion med 6 000 sete. Her speler Hapoel Rishon LeZion, som i dag speler på det andre nivået i israelsk fotball, men har tidlegare spelt i den øvste divisjonen.
Basketball-laget Maccabi Rishon LeZion har lenge spelt på det øvste nivået i Israel. Dei spelar på Bet Maccabi Arena, som har plass til 2 500 tilskodarar.
Venskapsbyar
Rishon LeZion er venskapsby med:
Nils Hønsvald
Nils Hønsvald var ein norsk pressemann og politikar fødd i Horten. Han representerte Arbeidarpartiet på Stortinget i 24 år. I ni av åra var han parlamentarisk leiar, dessutan statsråd 1948-50.
Liv og gjerning
Frå hausten 1945 til 1969 representerte Hønsvald Arbeidarpartiet på Stortinget. I fyrste omgang var han med i Protokollkomiteen. Frå januar 1948 til september 1950 var han så forsyningsminister i Einar Gerhardsens andre regjering. Etter han steig ut av regjeringa var han medlem av Justiskomiteen resten av valperioden. I 1954-sesjonen var Hønsvald medlem av Utanrikskomiteen. Dei neste fire sesjonane var han atter medlem i Protokollkomiteen, dernest var han med i Administrasjonskomiteen ut 1960/61-sesjonen. Fireårsperioden 1961-65 sat han i Militærkomiteen, sidan var han formann i Militærkomiteen/Forsvarskomiteen den siste fireårsbolken han var stortingsrepresentant. Valbolken 1961-65 var han elles president i Lagtinget, og bolken 1965-69 president i Odelstinget.
Frå 1955 til 1964 var Hønsvald parlamentarisk leiar i Arbeidarpartiet. Det var i denne perioden omgrepet «Den Hønsvaldske parlamentarisme» oppstod. I samband med at det i 1959 vart reist mistillitsforslag mot Arbeidarparti-regjeringa etter våpenleveransar til Cuba, eit land i borgarkrig, kom Hønsvald med ein uttale som opposisjonen i Stortinget tolka som ei tilsidesetjing av Stortinget som maktorgan.
Hønsvald var styreformann i Rikstrygdeverket frå 1946 til 1969, og hadde mange offentlege maktposisjonar i åra etter andre verdskrigen.
Vera Komisova
Vera Jakovlevna Komisova er ein russisk tidlegare friidrettsutøvar frå Leningrad som tevla for Sovjetunionen og vart olympisk meister på 100 meter hekk i 1980.
Komisova vart sovjet-meister på 100 m hekk i 1979. Året etter vann ho den olympiske gullmedaljen i øvinga då dei olympiske sommarleikane 1980 fann stad i Moskva, framfor europameisteren Johanna Klier. Fire dagar etter gulløpet på hekken sprang Komisova den fyrste etappen for Sovjetunionen i 4 x 100 m stafett, ei tevling som enda med sølvmedalje for Komisova og lagveninnene, eit halvt sekund bak Aust-Tyskland. Den 5. august, berre åtte dagar etter OL-sigeren, sette Komisova personleg rekord på korthekken med tida 12,39 sekundar.
Thomasbreen
Thomasbreen er ein nesten Z-forma isbre som drenerer søraustsida av Vinson Massif og flyt 17 nautiske mil (31 km) gjennom den sørlege delen av Sentinel Range i Ellsworth Mountains, og ut av fjellkjeda sør for Johnson Spur. Han vart oppdaga av U.S. Navy-skvadron VX-6 på flyfotograferingsturane 14.-15. desember 1959, og kartlagt av US Geological Survey (USGS) frå bileta. Han vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter kontreadmiral Charles W. Thomas, i USCG, veteran i antarktisekspedisjonane i 1950-åra.
Finsk historie
Finsk historie er historia om ulike innvandra folk i Finland som i eit hardt klima utvikla ein tidleg jordbrukskultur med austlege kulturelle impulsar, men som gjennom årtusena kom i stadig sterkare kontakt med dei germanske nabofolk, og i dag er eit nordisk demokrati. Finland har ein svært lang busetjingshistorie med restar av busetjing frå siste mellomistid for 120 000 til 125 000 år sidan.
Finland har vore utsett for skiftande og sterke stormaktinteresser: Landet var ein del av kongedømmet Sverige frå 1200-talet og fram til 1809 då det vart erobra av Russland – som det sjølvstyrte Storfyrstedømmet Finland. I kjølvatnet av det russiske samanbrotet i første verdskrigen og den russiske revolusjonen i 1917 erklærte Finland sjølvstende. I borgarkrigen mellom sosialistane, «dei raude», og dei konservative, «dei kvite», vant til slutt dei kvite. I løpet av andre verdskrigen var Finland to gonger i krig med Sovjetunionen, og måtte gje opp store delar av det austlegaste landområdet sitt, Karelen. I løpet av 1900-talet utvikla Finland seg frå å vera eit av Eu ropas fattigaste land, til gjennom industrialisering, å verta eit moderne, stabilt demokrati innanfor EU og Norden.
Tidleg historie
Det er funne spor etter busetjing i Finland frå siste mellomistid (om lag 120 000–125 000 år sidan), i Varggrottan (finsk: «Susiluola») ved Kristinestad. Pollen og reiskapar stammar frå inntil 123 000 før vår tidsrekning (f.Kr.), medan det òg er dateringar som kan vera 72 000 før vår tidsregning. Varggrottan inneheldt reiskapar av raud sandstein, og bebuarane var utvilsamt neandertalarar. Det landområdet som i dag utgjer Finland, vart busett på nytt rett etter istida, frå ein gong rundt 8500 f.Kr. I Karelen er det funne fiskegarn som er mellom 8422 og 8107 år gammalt. Vidare er det gjort funn av ein fem meter lang slede i Lappland som er 6000 år gammal.
Finland vart busett frå sør, og frå tida 4200–3200 f.Kr. er det funne kulturelle restar etter den nordausteuropeiske kamkeramikkulturen (finsk kampakeraaminen kulttuuri, engelsk Comb Ceramic Culture). Reiskapane som er funne, vart truleg importert, sidan det ikkje var nokon folkevandring på den tida. Funn av kopar ved innsjøen Onega og usikre lokasjoner i dagens Finland, daterer seg til 3000 før vår tidsrekning.
Det første jordbruket fall saman med ei ny innvandring frå sør omkring 2500 f.Kr. På dette tidspunktet vart bandkeramikken tydeleg etablert som del av Stridsøkskulturen (finsk nauhakeraaminen kulttuuri, engelsk Corded Ware Culture), med funnstadar spesielt i det sørvestre Finland. Jordbruk frå 2500 f.Kr. er nesten utelukkande avgrensa til sørvest, men frå 2000 f.Kr. finst òg jordbruk inst i Bottenviken og lengre aust i det søraustre av dagens Finland rundt Finskebukta. Det vart samstundes drive jakt og fiske. Ved Vanda har ein funne graver, økser og reiskapar av kvarts ved Jönsas. Bronsealderen vert datert til 1500–1300 f.Kr. Omtrent på same tid vart òg Åland permanent busett.
Det første folkesetnaden vi har nokon kjennskap til i Finland var samiskspråkleg. Som dei mest vestlege språka i den uralske språkgruppa vart dei samiske språka i hundreåra før vår tidsrekning snakka nord for Finskebukta og finsk og dei andre austersjøfinske språka snakka sør for Finskebukta. Begge språkgreinene var påverka både av urgermansk og etter kvart av baltiske språk. Frå og med århundra etter vår tidsrekning ekspanderte både dei austersjøfinske språka frå dagens Estland og både nordvestover til den finske vestkysten og nordaustover til det som i dag er Karelen. Dei trengde gradvis samisk nordover, slik at den opprinnelege paleoeuropeiske folkesetnaden på Nordkalotten vart samifisert.
Svensk overherredømme
Erik den heilage la Finland under svensk herredømme rundt 1150, under påskot av å føra eit krosstog. Den svenske erobringa heldt fram med Birger Jarl i 1250 og Torgils Knutsson i 1293. Ved freden i Nöteborg 1323 vart grensa trekt mellom svensk og russisk område. På 1500-talet vart reformasjonen innført av Mikael Agricola. Under Gustav Vasas styre var det ei tid med økonomisk framgang. I perioden 1555–1557 og 1570–1595 var det grensekrigar med Russland. I perioden 1596–1597 var det bondeopprør («klubbkriget»), og på denne tida vart finsk utvikla som skriftspråk. Universitetet Åbo Akademi vart grunnlagt i 1623. Det vart og ført ein ny krig mot Russland i periodane 1700–1721 (Den store nordiske krigen), 1741–1743 og 1788–1790.
Russisk styre, gryande nasjonalkjensle og sjølvstende
Russland erobra Finland i 1808–1809, og Finland vart eit russisk storfyrstedømme, formalisert ved Borgå lantdag. Helsingfors vart hovudstad i 1812. I likskap med ei rekkje andre europeiske land, opplevde òg Finland ein sterk nasjonal rørsle på 1800-talet.
Elias Lönnrot gav ut Kalevala i 1835–1849, eit episk dikt som vert sett på som Finlands nasjonalepos. Diktet er eit av dei viktigaste finske litterære verka og har hatt stor tyding for finsk nasjonalt sjølvmedvit. Johan Ludvig Runeberg gav ut eigne dikt. Ei rekkje reformer vart innført i åra etter 1856. Finsk vart sidestilt med svensk i 1863.
I 1898 vart Nikolaj Bobrikov utnemnt som storfyrstedømmets generalguvernør for å nedkjempa den finske separatist-rørsla. Han førte ein streng politikk, noko som førte til at han vart forhatt og frykta av det finske folket. 16. juni 1904 utførte den unge nasjonalisten Eugen Schauman eit attentat mot Bobrikov, som døydde av skotskadar dagen etter. Attentatet førte til stengere russifisering av landet.
I åra 1905–1907 stoppa russifiseringa opp på grunn av intern uro i det russiske storfyrstedømmet etter ein mislukka krig mot Japan. Detta utnytta finnane, som fekk innført Riksdagen og allmenn røysterett i 1906. Russifiseringen auka att frå 1908.
Under den russiske revolusjonen erklærte Finland seg uavhengig. Den finske borgarkrigen vart utkjempa i 1918 mellom dei raude gardane og «dei kvite» under Carl Gustaf Emil Mannerheims leiing. Dei raude tapte, og mange vart drepne. Etter eit forsøk med å etablera kongeriket Finland med Fredrik Karl av Hessen som konge, vart republikken erklært sjølvstendig i 1919. Åland vart i 1921 gjeve til Finland som demilitarisert og sjølvstyrt område. Detta var òg ein rik periode i finsk kultur, med store kunstnarar som Edith Södergran, Elmer Diktonius, Helene Schjerfbeck, Eero Saarinen og Jean Sibelius.
Finland under andre verdskrigen
I oktober 1939 stilte Sovjetunionen ei rekkje territoriale krav som Finland nekta å gå med på. Dette førte til Vinterkrigen (1939–1940) som igjen enda med at Finland måtte avstå økonomisk viktige landområde. Blant dem var det meste av Karelen med Viborg (finsk: Viipuri), landet sitt nest største by. 450 000 menneske flykta frå dei okkuperte område og til det som vart att av Finland.
Under framhaldskrigen 1941–1944 kjempa Finland på tysk side mot Sovjetunionen. Dette førte at den internasjonale sympatien for Finlands sak vart svekka, særleg fordi Finland under framhaldskrigen invaderte Sovjetunionen som ein del av Operasjon Barbarossa. Denne finske invasjonen skulle vinna tilbake dei områda landet hadde tapt under vinterkrigen. Invasjonen støtta òg tanken om eit Stor-Finland som omfatta Aust-Karelen, der folkesetnaden hadde nære kulturelle band til Finland. Invasjonen av Sovjetunionen førte til at Storbritannia erklærte Finland krig 4. desember 1941.
Våpenstillstandsavtala av september 1944 retta opp att grensene frå etter vinterkrigen i 1940. I tillegg måtte finnane avstå Petsamo og gje Sovjetunionen ein militærbase i Porkala ved Helsingfors. Finland måtte òg betala store krigserstatningar til Sovjetunionen.
Finland i etterkrigstida
Finland vart verande eit sjølvstendig demokrati, sjølv om landet til tider vart påverka av Sovjetunionen under den kalde krigen. I heile etterkrigstida, under presidentane Juho Kusti Paasikivi og Urho Kekkonen, var behovet for eit godt tilhøve til Sovjetunionen avgjerande for finsk utanrikspolitikk. I 1948 hadde dei to landa underteikna ein «venskaps- og bistandpakt» (finsk: YYA-sopimus), og Finland hadde særavtale med COMECON. 1956 fekk Finland Porkala attende. Kekkonen vart avløyst av Mauno Koivisto i 1982. I kulturlivet denne perioden markerte bilethoggeren Wäinö Aaltonen og arkitekten Alvar Aalto seg.
Hasai
Hasai (òg Hasi) er ein landsby i Irak, som ligg i Al Anbar guvernement sør for byen Fallujah og nordvest for Amiriyah Fallujah, kring 3 km frå ein sving i elva Eufrat. Det er ei jordbrukslandsby.
Gösta af Geijerstam
Gösta af Geijerstam var ein svensk forfattar og kunstmålar som kom til Dale i Fjaler i 1905, og vart busett der.
Hasai
Under Irakkrigen i november 2003, vart eit amerikansk Chinook-helikopter skoten ned nær Hasai.
Finsk historie
Finland i etterkrigstida
Dei politiske endringane i Sovjetunionen førte til at Finland i 1991 byrja å definera utenrikspolitikken sin på nytt. Landet innleidde ein prosess i retning av medlemskap i EU. Venskapsavtala med Sovjetunionen vart sagt opp i oktober 1991. Bortfallet av den sovjetiske marknaden og verknadene av den internasjonale krisen, førte Finland inn i ei omfattande økonomisk krise med høg arbeidsløyse frå 1992. Finland vart medlem av EU frå 1995, etter at ja-sida fekk 57 prosent oppslutning under folkerøystinga i oktober 1994. Finland var med i EFTA frå 1986 til 1994.
Gösta af Geijerstam
Gösta af Geijerstam sine bøker handla om jakt, skildringar i roman-form av fjellbondens liv i Gudbrandsdalen og eige liv.
Forserum
Forserum er ein svensk tettstad i Nässjö kommun i Jönköpings län i Småland. I 2005 hadde tettstaden 1 982 innbyggjarar. Forserum ligg cirka 15 kilometer nordvest for Nässjö.
Gösta af Geijerstam
«Levende naturfølelse og humoristisk sans særmerker Geijerstams bøker», skriv litteraturkritikar Erik Bjerck Hagen om forfattarskapen.
Finsk historie
Finland i etterkrigstida
Riksdagsvalet i 1995 vart vunnen av sosialdemokratane, og Paavo Lipponen vart statsminister i ei brei samlingsregjering. Han vart attvald i 1999. Etter valet i 2003 danna ein koalisjon av Senterpartiet, Sosialdemokratane og Svenska Folkpartiet regjering med Anneli Jäätteenmäki (Senterpartiet) som statsminister. Ho gjekk av etter åtte veker etter at ho skulle ha loge for Riksdagen.
Matti Vanhanen (Senterpartiet) vart vald til ny statsminister i juni 2003. Sosialdemokraten Tarja Halonen var president frå mars 2000 til 2012. Sidan då har Sauli Niinistö frå Samlingspartiet vore Finlands president.
Hasai
I 2016 var det intense kampar i området mellom den irakiske hæren og militante frå IS. Det var rapportar om at 2 000 familiar var fanga i to landsbyar, Albu Huwa og Hasai, og brukte som menneskelege skjold.
Thomsonbreen
Thomsonbreen er ein isbre kring 8 nautiske mil (15 km) lang på Bryan Coast som flyt mellom Rydberg Peninsula og Wirth Peninsula ut i Fladerer Bay. Han vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter Janet W. Thomson i British Antarctic Survey, som leia kartleggingsoperasjonane frå 1980-åra til 2002, og medlem av eit samarbeidsprosjekt mellom USA og Storbritannia om å lage glasiologiske og kystendringskart av Den antarktiske halvøya.
Kista Rock
Kista Rock er ei lita øy, den sørlegaste av ei rekkje småøyar, som ligg utanfor kysten av Antarktis 1 nautisk mil (1,9 km) nord for Caroline Mikkelsen-fjellet. Ho vart først kartlagd frå flyfoto teken av Lars Christensen-ekspedisjonen, 1936-37. Eit lag frå ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions) landa eit luftfartøy på Kista Rock i 1957. Ho er kalla opp etter skipet «Kista Dan», som var ekspedisjonsskip for ANARE i 1954-57.
I Dormienti
I Dormienti er eit ambient installasjonsalbum frå 1999 av den britiske musikaren Brian Eno. Det er òg namnet på ei kunstbok av Eno og den italienske kunstnaren Mimmo Paladino frå 2000. Boka kom i lag med albumet og inneheld bilete og teikninar frå Roundhouse-installasjonen.
Musikken på albumet er henta frå ein installasjon, eit sho med musikk og visuell kunst, som fann stad i Roundhouse, Chalk Farm Road i Camden i London, frå 9. september til 6. oktober 1999. Installasjonen omfatta verk av den italienske kunstnaren Mimmo Paladino.
Galali
Galali (arabisk قلالي) er ein liten landsby i kongedømet Bahrain på Muharraq, nord for Muharraq by. Galali brukte å vere det nordlegaste punktet i Bahrain, før ein byrja å utvikle dei kunstige Amwajøyane.
Innbyggjarane i landsbyen er hovudsakleg sunni-arabarar, arabiserte persarar og afrikansk-bahrainarar. Før det vart funne olje i Bahrain, var dei fleste innbyggjarane involvert i perledykkeindustrien.
Mellom 1920 og 1925 vart mange folk her råka av pest. Dette førte til at mange drog der i frå og staden vart fråflytta. Det tok fleire år før folk kom attende.
Stand i astronomi
Stand eller urstand er skilnaden mellom riktig tid og avlesen tid for eit ur. Eit ur som går for fort har negativ stand, og eit ur som går for sakte har positiv stand.
Negativt tal
Negative tal er tal som er mindre enn null, som til dømes −3, −6 og −163. Når eit tal er negativt blir det skrive med eit minusteikn føre. Når negative tal blir skrivne inn i eit reknestykke er det ofte at det negative talet blir skrive i parentes sidan det ikkje er lov å ha fleire rekneteikn etter kvarandre. Skalaen kan samanliknast med ein celsiusgradestokk.
Utrekning av negative tal i eit reknestykke
Døme: 5+(−3) = 5−3 eller 5−(−6)= 5+6
I gonge- og delestykke reknar ein stykka vanleg. Resultatet av reknestykket er då anten negativt eller positivt. Viss reknestykket inneheld både eit negativt tal og eit positivt tal, blir svaret negativt. Inneheld reknestykket to negative tal blir svaret positivt.
Døme: 5*(−5)=(−25) eller −5*(−5)= 25
Walcott Peak
Walcott Peak er ein stor nunatak halvvegs mellom Mount Jukkola og Lokey Peak i sørlege delen av Guthridge Nunataks, sentralt i Palmer Land. Det vart kartlagd av US Geological Survey (USGS) i 1974. Det vart namngjeve av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter løytnant Fred P. Walcott i U.S. Navy, øvstkommanderande på Amundsen-Scott-stasjonen i 1973.
Mark Isham
Mark Ware Isham er ein USA-amerikansk musikar, som speler trompet og synthesizer innan ei rekkje sjangrar, som jazz og elektronisk. Han er òg filmkomponist og har arbeidd på filra og fjernsynsseriar som The Hitcher, Point Break, Of Mice and Men, Warrior, Nell, Blade, Crash, The Lucky One og Once Upon a Time.
Leskov Island
Leskov Island er ei isdekt øy i West isbrem 10 km nordvest for Mikhaylov Island, utanfor kysten av Antarktis. Ho vart oppdaga av den sovjetiske ekspedisjonen i 1956, som namngav ho etter løytnant A. Leskov på sluppen «Vostok» på Bellingshausenekspedisjonen i 1819-21.
Tindley Peaks
Tindley Peaks er ei gruppe fjelltoppar med ei høgd opp mot kring 760 moh mellom Christie Peaks og McArthurbreen i Batterbee Mountains ved Rymill Coast i Palmer Land. Det vart namngjeve i 1977 av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter Roger C. Tindley, ein assistent i British Antarctic Survey (BAS) og mekanikar ved Fossil Bluff, 1973-75.
Rick Grech
Richard Roman «Ric» Grech var ein britisk rockemusikar og multi-instrumentalist.
Grech vart kjend i Storbritannia som bassgitarist i den progressive rockegruppa Family. Han vart med i bandet medan det stort sett var eit bluesband i Leicester kalla The Farinas. Våren 1969 trengde den tidlegare Cream gitaristen Eric Clapton og den tidlegare Traffic-frontmannen Steve Winwood ein bassist til supergruppa Blind Faith og valde Grech. Grech fortalte ikkje dette til Chapman og Whitney i Family før kvelden dei skulle spele Fillmore East i USA. Attende i England spelte Grech på debutalbumet til Blind Faith med Clapton, Winwood og trommeslagaren Ginger Baker. Dei spelte berre inn dette albumet. Grech og Winwood vart verande med Baker og skipa Ginger Baker's Air Force, ei supergruppe med Denny Laine (tidlegare i Moody Blues) på gitar, Chris Wood (tidlegare Traffic) på saksofon og fløyte, og fleire andre musikarar. Då denne gruppa vart nedlagd, skipa Winwood Traffic igjen med Wood og Jim Capaldi, og Grech vart med dei som bassist. Han spelte på to album med dei, før dei måtte gje han sparken på grunn av dop-problem.
Grech vart verande aktiv som studiomusikar og spelte med Rod Stewart, Ronnie Lane, Vivian Stanshall, Muddy Waters, Rosetta Hightower, The Crickets, Bee Gees og Gram Parsons. I 1973 gav han ut det einaste albumet under sitt eige namn, kalla The Last Five Years. Det inneheld songar Grech skreiv og spelte inn med Family, Blind Faith, Traffic, Ginger Baker's Airforce og andre mellom 1968 og 1973.
I 1974 vart Grech med i bandet KGB med Mike Bloomfield, Carmine Appice, Barry Goldberg og Ray Kennedy. Dei gav ut eitt album.
Grech trekte seg frå musikken i 1977 og flytta til Leicester, der han visstnok vart teppeseljar. I 1990 døydde han nyresvikt, 43 år gammal, som følgje av alkoholisme.
The Corrs
The Corrs er ei folkrockgruppe frå Dundalk i County Louth i Irland. Gruppa blei skipa i 1990, og består av tre systrer og ein bror frå familien Corr: Sharon Corr, Caroline Corr, Andrea Corr og Jim Corr. The Corrs har gjeve ut seks studioalbum.
Bakgrunn
Dei fire medlemman av The Corrs er barn av Jean og Gerry Corr. Familien budde i Dundalk i Irland. Jean og Gerry hadde si eiga musikkgruppe, Sound Affair, som spelte songar av ABBA og The Eagles i lokale pubar i Dundalk-området, og ofte tok med seg borna på konsert.
Oppmuntra av foreldra byrja barna å spela ulike instrument. Dei øva ofte i soverommet til Jim i eit hus han hadde leigd. Andrea song hovudvokal, Sharon spelte fiolin og både Caroline og Jim spelte keyboard. I 1990 skipa syskena ei gruppe dei kalla The Corrs.
I samband med ein audition for The Commitments, der Andrea Corr fekk ei rolle, blei gruppa oppdaga av John Hughes, som blei manageren deira. The Corrs skreiv kontrakt med Atlantic Records i 1995 og drog til Nord-Amerika for å spela inn debutalbumet sitt Forgiven, Not Forgotten. Det keltisk-inspirerte albumet inneheldt sjølvskrivne songar som «Runaway» og «Closer», i tillegg til seks instrumentale spor med irsk tradisjonsmusikk. Adrea Corr song hovudvokal og spelte blikkfløyte. Albumet hadde suksess i fleire land, særleg Irland, Australia, Japan og Spania. Det selde til platina i Storbritannia og Australia, og firedobbel platina i Irland, noko som gjorde det til den mest populære debutet av ei irsk gruppe.
Etter suksessen til debutalbumet gav The Corrs ut albuma Talk on Corners i 1997 og In Blue i 2000. Talk on Corners fekk først ein lunken suksess, men etter utgjevinga av ein remiksversjon gjekk det til toppen av salslistene i fleire land, og selde til platina i Storbritannia og Australia. In Blue nærma seg popmusikk, med stor vekt på elektronisk synthesiser. Det hadde suksess, og var på førsteplassen i den første veka i sal i Storbritannia, Irland, Australia, Tyskland, Sveits og Austerrike, og debuterte på andreplassen i Frankrike og Noreg. Det klatra til førsteplassen i den andre veka i sal i Sverige og Spania.
Under produksjonen av In Blue døydde mora til Corr-syskena, Jean, medan ho venta på ein lungetransplantasjon ved Freeman Hospital i Newcastle i England. Ho blei gravlagd ved St. Patrick's gravstad i Dundalk. Bono, Larry Mullen, Brian Kennedy og Paul Brady kom i gravferda. «No More Cry», som Andrea og Caroline Corr skreiv for albumet, var dedisert til far deira i håp om å hjelpa han med sorga.
I 2003 spelte Andrea Corr inn «Time Enough For Tears», ein song skriven av Bono og Gavin Friday til filmen In America. Sporet blei teke med på The Corrs-albumet Borrowed Heaven frå 2004. Borrowed Heaven var dedisert til den avdøde mora deira, Jean, og faren Gerry. Gruppa dediserte også albumet Home frå 2005 til mor si. På dette albumet spelte gruppa ei rekkje irske folkesonga henta frå mora si songbok for å markera dei 15 åra dei hadde vore eit band.
Det sjette studioalbumet til The Corrs, White Light, blei gjeve ut 27. november 2015, og følgd opp med ein verdsturné.
Alle medlemmene i gruppa er blitt utnemnd til Honorary Members av Order of the British Empire (MBE).
Cape James
Cape James er eit nes på sørtuppen av Smith Island i Sør-Shetlandsøyane i Antarktis. Namnet finst på eit kart basert på ein britisk ekspedisjon 1828–31 under kaptein Henry Foster. Neset ligg 4,5 km sør-sørvest for Elin Pelin Point, 6,8 km sørvest for Organa Peak, 3,55 km vest-sørvest for Suhindol Point og 29,5 km nordvest for Low Island.
Spicules
Spicules er element, i røynda supersoniske plasmastråler, som dannar finstrukturen av kromosfæren, den inste delen av atmosfæren til sola.
Skuleval
Skuleval er ei form for prøveval som blir halde ved skular i samband med andre val, som lokalval, stortingsval eller folkerøystingar. Vala er meint å vekkja politisk interesse og engasjement blant ungdom og læra dei noko om den demokratiske prosessen.
Vala spelar ei sentral rolle i det valførebuande arbeidet til skulane, og dei er ein viktig del av valkampen til dei partipolitiske ungdomsorganisasjonane. Formålet er likevel fyrst og fremst å vera eit pedagogisk verkemiddel i arbeidet med å auka den politiske kompetansen og interessa blant dei unge. Gjennom skuleval får elevane praktisk røynsle med livet i eit vallokale, og dei blir direkte eksponerte for politisk argumentasjon. Tanken er at kompetanse og interesse er avgjerande for å få fleire fyrstegongsveljarar til å nytta sin demokratiske rett til å røysta.
Det er blitt halde skuleval i Noreg før kvart lokal- og storingsval frå 1989. Det blei også halde skuleval i samband med folkerøystinga om EU-medlemskap i 1994.
Bakgrunn
På 1980-talet vart det gjennomført prøveval på mange vidaregåande skular i Noreg, men det fanst ikkje noko felles opplegg for rapportering og presentasjon av resultata. Før stortingsvalet i 1989, tok Geir Helljesen i NRK initiativet til å samordna prøvevala på nasjonalt nivå for fyrste gong. Ved å bruke resultattenesta som datafirmaet IBM gjennom fleire tiår hadde bygd opp rundt stortings- og kommunevala, kunne valresultata ved skulane bli rapportert og handsama på ein enkel måte. Skulevalet følgde elles same opplegg som det ordnære valet, med presentasjon av resultata på tekst-TV, i aviser og i Valrevyen på NRK. I tillegg vart skulevalresultata sett inn i ei større pedagogisk ramme. Norsk senter for forskningsdata AS (tidlegare Norsk Samfunnsvitskapeleg Datateneste AS) gjennomførte ei valundersøking blant elevane, og dei distribuerte data og undervisingsmateriell til skulane, slik at det skulle bli lettare å bruka data både frå valet og valundersøkinga i undervisinga. Prosjektet vart støtta av Kunnskapsdepartementet, som gjennom Rådet for vidaregåande opplæring og Datasekretariatet gav viktige tilskot til gjennomføringa.
Gjennomføring og deltaking
Skulevala i Noreg omfattar tre underprosjekt. Dei tre datainnsamlingane gjev eit rikt datamateriale som skulane kan nytta i undervisinga:
Når det er stortingsval skal elevane velja blant dei listene som stiller ved stortingsvalet i det fylket skulen ligg i. I år med lokalval skal elevane velja mellom dei listene som stiller ved fylkestingsvalet i det fylket skulen ligg i. Ved kommuneval kan det vere mange lokale lister som gjer det meir komplisert både å arrangera valet, men også å formidla resultata på tvers av skular og fylke. Alle elevane ved skulen har røysterett.
Skulane kan også delta i sametingsskuleval, som blir avvikla dei åra det er stortingsval. Berre elevar som oppfattar seg sjølv som same, og som let seg føra opp i eit særskilt samemanntal ved skulen, har røysterett ved sametingsskuleval. Elevane skal velja blant dei listene som stiller ved sametingsvalet i den valkrinsen skulen ligg i. Skulane kan også delta i ei valundersøking. Undersøkinga inneheld om lag 50 spørsmål. Blant anna finst det spørsmål om kva haldningar elevane har til aktuelle samfunnsspørsmål, og om kor politisk interesserte og aktive elevane er. Data frå valundersøkinga kan kasta ljos over langt fleire problemstillingar enn det valdata kan gjera åleine. Til dømes kan ein finna ut korleis ungdom stiller seg til miljøvern, eller ein kan undersøkja samband mellom variablar, til dømes om elevar som støttar ulike parti, har det same synet på miljøvern. Samstundes med skulevalet, blir det gjennomført ei valundersøking i eit representativt utval av det norske folket. Denne undersøkinga inneheld somme av dei same spørsmåla som finst i valundersøkinga gjennomført blant elevar. Dette opnar for at ein kan finna skilnader og likskapar mellom elevgruppa og heile folket.
Alle vidaregåande skular i Noreg blir invitert til å bli med på prosjektet. Skulane vel sjølv om dei vil ta del, og om dei skal delta i prøvevalet eller i valundersøkinga (eller båe).
Deltakinga har vore høg heilt sidan oppstarten i 1989. Storparten av alle skular på vidaregåande nivå, vel å vera med på prøvevalet. Færre skular tek del i valundersøkinga, men det er likevel snakk om svært store datamengder. Få skular deltek i sametingsskuleval.
Valform og rapporteringsmåte
Skulevala blei i perioden 1989 – 2001 gjennomført på tradisjonelt vis med stemmesetlar, urne og manuell teljing ved kvar skule. Skulen ringte til valsentralen og las opp resultatet. Ved valet i 2001 vart i tillegg ein ny rapporteringsmåte innført: Skulane kunne logga seg inn på ei resultatrapporteringsside på Internett og registrera resultatet der. 300 skular rapporterte resultatet via nettsida, medan 70 skular valde å ringja inn resultatet slik som før. Valet i 2001 var også det fyrste valet der e-post var ein av dei viktigaste kommunikasjonskanalane mellom arrangøren og skulane.
Tradisjonelt val med papirstemmesetlar og urne, har også etter valet i 2001 vore hovudforma. Skulane har talt opp resultatet manuelt, og registrert resultata i eit skjema på nettsidene til skulevalet.