cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Real Me
Townshend har alltid kalla songen «Can You See the Real Me», i staden for den kortare tittelen.
Bandet spelte ikkje songen på fleire år etter at John Entwistle døydde i 2002, men starta å spele han igjen i 2007 med Pino Palladino på bass, dog med ein mindre utprega bassgang enn i originalen.
Andre versjonar
Songen er òg spelt av W.A.S.P. i 1989, som laga ein eigen musikkvideo til han, samt Pearl Jam under ein konserthyllest til The Who på VH1 i 2008.
Parts per million
Parts per million eller ppm (engelsk for delar per million) er ei eining for konsentrasjon. En ppm er lik ei eining per million, altså ein milliondel. På norsk blir anten «ppm» eller «delar per million» brukt.
ppm tilsvarar milliliter per kubikkmeter (ml/m³) og er i samband med erosjonsintensitet rekna som ppm = tørrvekt/vekt av prøve. Dette vil seie at delane per million er målt i milliondelar som volumeiningar.
Av og til førekjem eininga ppb, parts per billion, altså milliarddel.
Uttrykt i prosent er 1 ppm = 0,0001 %.
10 000 ppm = 1%
ppb
1 ppb = 1/1 000 000 000.
Chennai
Chennai, tidlegare Madras, er ein hamneby på Koromandelkysten i India, ved Bengalbukta. Han er hovudstaden i delstaten Tamil Nadu og er med sine 7,6 millionar innbyggjarar (est. 2007) den fjerde største byen i India, etter Mumbai, Delhi og Kolkata.
Chennai er eit kulturelt og økonomisk senter. Han har flyplass, hamn, jarnbanestasjon og er eit vegknutepunkt med fem nasjonale motorvegar som går derfrå til byar som Kolkata, Bangalore, Trichy, Tiruvallur og Puducherry. Bil- og dataindustri og finans er dei viktigaste næringsvegane.
Byen har eit universitet og fleire høgskolar og er ein viktig arena for karnatisk musikk, dans, tamilsk film og teater. Han har fleire gamle hindutempel, som Kapaleeswarar og Parthasarathy, og den eldste britiske festninga i India, Fort St George, ligg her. Chennai er kjend for den 12 km lange sandstranda Marina Beach og for Guindy nasjonalpark, eitt av få slike område som ligg innanfor ei bygrense. I november 2013 er byen vertskap for verdmeisterskapen i sjakk mellom Magnus Carlsen og Viswanathan Anand
Historie
Området har vore hamn og bysenter for fleire sørindiske rike, som Pallava-, Tsjola-, Pandya- og Vidjayanagar-rika. Mylapore, som i dag er ein del av storbyen Chennai, var ein viktig hamneby for Pallavariket. Portugisiske sjøfarar grunnla hamna São Tomé der i 1522, etter apostelen Thomas som skal ha misjonert i området, og nederlendarane slo seg ned nær Pulicat, nord for byen, i 1612.
Dagens by blei grunnlagd som ein handelsstasjon av det britiske austindiakompaniet i 1639 og fekk namnet Madras etter fiskarlandsbyen Madraspatnam. Britane bygde festninga Fort St. George, og busetjinga voks etterkvart saman med småbyen Chennapatnam i sør, som gav opphav til det tamilske bynamnet Chennai. Dette blei offisielt namn i 1996, i samband med ei rekke andre endringar av namn frå kolonitida. Byen blei utnemnd til presidency (ein slags provins) i 1654, og la som Madras Presidency gradvis under seg store delar av Sør-India. Frankrike tok kontroll over byen i 1746, men gav han tilbake til Storbritannia gjennom freden i Aachen i 1748.
Etter at India fekk sjølvstende i 1947 blei Madras hovudstaden i Madras State, som i 1968 fekk namnet Tamil Nadu.
Geografi
Chennai ligg på ei kystslette ved den indiske Koromandelkysten. Det renn to elvar gjennom byen, Koovam og Adyar, som begge er svært ureina.
Klima
Chennai har eit tropisk klima som hovudsakleg er varmt og fuktig. Byen ligg på varmeekvatoren og ved kysten, slik at han unngår dei verste temperatursvingingane. Den varmaste delen av året er slutten av mai og byrjinga av juni (kjend som Agni nakshatram ‘eldstjerna’ eller kathiri veyyil ‘skjerande varme’), då maksimaltemperaturen kan ligga på 38–42 °C. Den kjøligaste delen av året er januar, med minimumstemperaturar på 19–20 °C. Den gjennomsnittlege nedbørsmengda er om lag 1 300 mm med ein rekord på 2 570 mm i 2005. Nordaustmonsunen er frå midten av september til midten av desember
Vasstilførsel
Historisk har Chennai hatt stadig vassmangel ettersom ingen store elvar renn gjennom han, og hovudtilførselen av vatn har vore den årlege monsunen. Grunnvatnet har sokke fleire stader, og ibuarane i byen har måtta kjøpa eller få vatn køyrt inn med tankbilar. Fleire prosjekt utvikla i løpet av 2000-åra, som regnhausting, nye kanalar, utbygging av Veeranam-reservoaret og drikkevassutvinning frå sjøvatn, har betra vasstilførselen.
Busetjing
Frå 1600-talet utvikla byen seg ved at lokale folk busette seg i området rundt Fort St. George. Dagens bysentrum er framleis prega av landsbyane som voks fram utan nokon byplan. Seinare har ein laga eit gatenett som går nord-sør og aust-vest. Dei viktigaste bustadsområda er vest og sør i byen, medan nord og nordvest er prega av industri.
Dagens Chennai er delt inn i fem talukaer: Egmore-Nungambakam, Fort Tondiarpet, Mambalam-Guindy, Mylapore-Triplicane og Perambur-Purasawalkkam. Det samanhengande byområdet inkluderer også byane Mahabalipuram i sør, Chengalpattu i sørvest og Kanchipuram, Sriperumpudur, Tiruvallur og Arakkonam i vest.
Innbyggjarar
Chennai hadde i 2001 4,2 millionar innbyggjarar i bykjernen og 6,4 millionar i det samanhengande byområdet. Heile 18 % bur under tilhøve klassifisert som slum. Lese- og skrivekunna 80,14 % er derimot god samanlikna med det nasjonale snittet på 64,5 %.
Størsteparten av innbyggjarane er tamilar med tamil som morsmål. Mange kan engelsk, og Chennai-dialekten er kjend for å ha mange engelske lånord. Det bur større grupper telugu-, malayalam og urdu-talande her, og på grunn av Chennai sin sentrale posisjon for transport under kolonitida finst det også grupper av anglo-indarar, bengalarar, godjaratiarar marwariar og pandjabarar.
Økonomi
Chennai har fleire store industriar som særleg blir støtta av hamnene Chennai og Ennore. Børsen Madras Stock Exchange er senter for finansmiljøet i Sør-India.
Verksemder som har fabrikkar i Chennai er køyretøyfabrikantane Ashok Leyland, BMW, Caterpillar, Ford, Hyundai, Mitsubishi og Royal Enfield, elektronikkverksemdene Dell, Cisco, Infosys, Flextronics, Motorola, Nokia, Sun Microsystems, Samsung, Siemens, Sony-Ericsson og TVS Electronics, programvarefirma som Cognizant, Covansys, IBM, Verizon og iSoft, og andre verksemder, som Accenture og Saint-Gobain.
Byen eksporterer mykje lêr, jernmalm og bomullstøy. Andre viktige industriar er produksjon av køyretøy, elektronikk, gummi, gjødsel, petroleumsprodukt og programvare. Tradisjonelt fiske blir stadig utført frå strendene ut mot Indiahavet.
Kultur
Byen husar fleire kulturelle institusjonar, som Madras Music Academy for den klassiske sørindiske musikken, Kalakshetra-senteret for dans og musikk og Rasika Ranjini Sabha i Mylapore som tek for seg teater. Den tamilske filmindustrien har hovudsete i forstaden Kodambakkam, og både staden og industrien er kjend under namnet «Kollywood».
Vanlege indiske og tamilske høgtider blir feira i stort mon i Chennai, særleg dipavali, tamilsk nyttår, thaiposam og pongal, den sistnemnde også kjend som tamiḷar thirunal, 'festivalen åt tamilane'. Muslimsk id og kristen jul blir også tydeleg markerte. Det blir feira fleire store høgtider blir feira i samband med dei ulike templa,
Av nyare festivalar kan nemnast den karnatiske musikkfestivalen Madras Music Season i desember, ungdomsfestivalen Saarang som finn stad i januar, og Chennai Sangamam i februar som er skapt for å visa fram tamilsk kultur av alle slag.
Utdanning
Madras Medical College blei grunnlagd i 1835 og Universitetet i Madras i 1857, medan den juridiske institusjonen som no er kjend som Dr. Ambedkar Government Law College blei grunnlagd i 1891. Nyare utdanningsinstitusjonar i byen er Anna University, Indian Institute of Technology (IIT) og forskingssentera Central Leather Research Institute og Regional Laboratories of the Council of Scientific and Industrial Research.
Bygningar
Det ligg fleire gamle tempel spreidd utover i byen. Dei best kjende er Kapaleeswarar-tempelet i Mylapore og Marundeeswarar i Tiruvanmyur frå 1000-talet, som begge er vigde til Sjiva, Krisjna-tempelet Parthasarathy i Tiruvallikeni, Palaniandavar-tempelet til Murugan i Vadapalani, og Ashtalakshmi-tempelet i Besant Nagar, som er tileigna alle dei sju formene av Laksjmi. Santhome-basilikaen er ei portugisisk kyrkje frå 1300-talet.
Monumentalarkitektur i ei blanding av indisk og europeisk stil minner om kolonitida, til dømes gjennom jarnbanestasjonen Chennai Central frå 1873, rettsbygningen Madras High Court frå 1892, eller administrasjonsbygget Ripon Building frå 1913.
Falstad
Falstad var fram til 1941 ein skuleheim i Levanger i Trøndelag, før dei tyske okkupasjonsmaktene gjorde han om til ein konsentrasjonsleir under andre verdskrigen. Der var det både norske politiske fangar, sovjetiske og jugoslaviske krigsfangar og jødar, før dei blei sende til dei tyske dødsleirane i Polen. Forholda i Falstadleiren var verre enn i Grinileiren, der berre norske politiske fangar sat.
Logroño
Logroño er ein by nord i Spania ved elva Ebro. Han er hovudstad i den autonome regionen La Rioja, tidlegare kalla provinsen Logroño.
Byen har kring 150 000 innbyggjarar og er handelssenter for Rioja-vinen, som området er kjent for. Her vert òg produsert tømmer, metall og tekstilar.
Geografi
Logroño ligg nord i regionen La Rioja, ved elva Ebro, 384 meter over havet. Camino de Santiago går gjennom byen. Byen ligg 152 km frå Bilbao, 336 km frå Madrid og 468 km frå Barcelona.
Historie
Logroño er ein gammal busetnad, først under romarane med namnet Vareia, og så av keltarar. Frå 900-talet kjempa Kongedømet Navarra og Kongedømet Castila om byen. Regionen vart til slutt annektert av Castilla. Alfonso VI av Castilla gav Logroño byrettar i 1095 som fungerte som modell for andre spanske byar. I 1609 og 1610 var Logroño hovudsete for inkvisisjonen, der påståtte baskiske heksar vart brende.
Hafrsfjord
Hafrsfjord er ein fjord på Nord-Jæren i Rogaland. Fjorden ligg mellom Sola og Stavanger, og fungerer som ei grense mellom Sola kommune og Stavanger kommune. Fjorden er kjend for slaget i Hafrsfjord, som ifølgje sogene samla Noreg til eitt rike.
Namn
Hafrsfjord har fem konsonantar etter kvarandre, «frsfj». Det kan vere at Hafrsfjord er det stadnamnet i Noreg og som har flest konsonantar etter kvarandre.
Den nedervde namneforma er Haffjord, og Hafrsfjord er oppatt-teke frå norrønt Hafrsfjǫrðr. Stadnamnet er samansett av orda hafr (‘geitebukk’) og fjǫrðr (‘fjord’). På moderne norsk tyder Hafrsfjord «Bukkefjord».
Truleg kjem namnet av at ein samanlikna horna til geitebukkar med den farlege traséen i fjordmunningen der det var ein stein som skapte vanskelege seglingsforhold.
Historie
Ved Slaget i Hafrsfjord, som fann stad omkring 872, samla Harald Hårfagre Noreg til eitt rike. Det vart reist eit monument for slaget og samlinga av Noreg kalla «Sverd i fjell». Monumentet står heilt nord i den indre delen av fjorden.
Skildring
Fjorden har innløp mellom Smiodden ved Kvernavik i nord og Fjørnesholmane i sør og strekker seg 9 km sørvestover. Den første halvdelen av fjorden er smal og ligg mellom Kvernavik og Madla i nord og aust og Tananger i sør og vest. Mellom Kvernavik og Tananger går Hafrsfjord bru over fjorden. Brua er om lag 500 meter lang, men går over Prestaskjær som ligg midt i fjorden.
Etter at fjorden har passert Madlasandnes i nord og Hagøya i sør opnar fjorden seg opp og strekker seg her 3,5 km sørover til Stavanger lufthamn, Sola og 2 km nordvestover til Madlamark og Madlamoen. Denne indre delen av Hafrsfjord er om lag 5 km frå nord til sør. På austsida av denne indre delen ligg Forus, Jåttå og Sørnes. I sørenden av fjorden ligg sjølve Sola og flyplassen.
Geografisk eining
Hafrsfjord er òg eit delområde i Madla bydel i Stavanger kommune. Området har eit areal på 5,78 km² i 2005 hadde det 4003 innbyggjarar. Hafrsfjord er igjen inndelt i 8 grunnkretsar.
International Commission on Stratigraphy
International Commission on Stratigraphy (ICS, «Den internasjonale kommisjonen for stratigrafi») er den største einskilde gruppa innan International Union of Geological Sciences (IUGS). ICS er den einaste organisasjonen som arbeider med stratigrafi på ein global skala og eitt av hovudmåla deira er å skape ein standardisert stratigrafisk skala.
Den olympiske eiden
Den olympiske eiden er eit sentralt olympisk symbol og eit fast rituale ved opningsseremonien ved alle olympiske leikar. Ein utvald utøvar avlegg eiden på vegner av alle idrettsutøvarane, medan ein ein utvald dommar avlegg eiden på vegner av alle funksjonærar og dommarar. Det har vore praksis at ein utøvar og dommar frå arrangørlandet avlegg eiden.
Det olympiske idealet om god sportsånd står sentralt i den olympiske eiden.
Utøvareiden
Utøvareiden vert avlagd av ein utøvar frå arrangørlandet, mens han held i eit hjørne av det olympiske flagget. Eiden har ved dei siste leikane oftast vore avlagd på engelsk, men under sommar-OL 2004 i Aten vart han avlagd på gresk.
Dommareiden
In the name of all the judges and officials, I promise that we shall officiate in these Olympic Games with complete impartiality, respecting and abiding by the rules which govern them in the true spirit of sportsmanship.
Historie
Ordlyden i den olympiske eiden blir vanlegvis tillagt David O'Connor, andre meiner han er skriven av Ethelbert Talbot. Norges Olympiske Museum skriv derimot på si nettside at Pierre de Coubertin både formulerte og innførte eiden i sommar-OL 1920 i Antverpen.
Hypermetamorfose
Hypermetamorfose er ei form for fullstendig forvandling i insekt der det førekjem to eller fleire ulike larveformer. Larvane endrar utsjånad fullstendig ved skalskifte. Fenomenet er vanlegast i parasittoide insekt som billefamiliane Meloidae og Ripiphoridae, flugefamilien Acroceridae, snyltekvefsane i Eucharitidae og ordenen Strepsiptera.
Den olympiske eiden
Historie
Den allsidige belgiske utøvaren, Victor Boin (1886-1974), med medaljar frå både 1908, og 1912 i vasspolo avla den første eiden.
Love, Reign O'er Me
«Love, Reign o'er Me» er ein song av det engelske rockebandet The Who. Han er skriven av gitaristen Pete Townshend og vart 23. oktober 1973 gjeven ut som den andre singelen frå albumet og rockeoperaen Quadrophenia (1973). Han er den siste songen på albumet og har vore eit fast innslag på konsertane deira i årevis. Songen nådde 76. plass på Billboard Hot 100 i USA og 54. plass på Cash Box.
Opphav og innspeling
«Love, Reign o'er Me» vart skriven av Pete Townshend. Denne songen og «Is It in My Head?» går tilbake til 1972, og begge var opphavleg meint for eit forkasta sjølvbiografisk album kalla Rock Is Dead—Long Live Rock!, som etterkvart utvikla seg til Quadrophenia.
Den olympiske eiden
Historie
Utøvareiden har endra ordlyd nokre gonger gjennom tidene. Den eiden Victor Boin las i 1920 var slik:
Love, Reign O'er Me
Tekst
«Love, Reign o'er Me» omhandlar hovudrolla i Quadrophenia, Jimmy, som har personlege problem og stel ein båt for å dra ut til ei lita øy. Utan noko å leve for finn han andeleg ro i det kraftige regnet.
Utgjeving og mottaking
«Love, Reign o'er Me» vart gjeven ut som singel, ei noko kortare utgåve enn albumutgåva. B-sida til singelen var songen «Water». Songen nådde 76. plass på Billboard Hot 100. Utanom USA vart singelen berre gjeven ut i Belgia og Nederland.
Den olympiske eiden
Historie
Seinare vart ordet swear (sver) erstatta med ordet promise (lover) og country (land) med team (lag). Til eiden avlagd under sommar-OL 2000 vart det lagt til ein bolk om doping.
Love, Reign O'er Me
Utgjeving og mottaking
Vokalen til Roger Daltrey på songen er trekt fram som særleg god. Mark Deming frå Allmusic skriv at Daltrey var på sitt aller beste på Quadrophenia og at «Love, Reign o'er Me» er eit av augneblikka der han verkeleg gjev alt han er god for.
Songen var òg ein del av filmutgåva av Quadrophenia, samt filmmusikkalbumet som følgde. Denne utgåva av songen hadde med ekstra strykarar og er nokre sekund kortare enn på originalen. Songen var inspirasjon for tittelen på filmen Reign Over Me frå 2007 og vart mykje nytta i filmen.
Den olympiske eiden
Eidsavleggarar
Lista er ei oversikt over utøvarar og dommarar som har avlagt den olympiske eiden.
Love, Reign O'er Me
Konsertar
«Love, Reign o'er Me» vart første gong spelt av The Who på Quadrophenia-turneen deira i 1973 og 1974, men vart etter kvart teken bort. Songen var ein av fire som vart framført av The Who på Live Aid-konserten på Wembley Stadium i London i 1985. Då The Who framførte heile Quadrophenia i 1996 var Pink Floyd-gitarist David Gilmour med på songen. Songen er òg spelt på seinare turnear.
Little Colonsay
Little Colonsay (skotsk-gælisk Colbhasa Beag) er ei busetnadslaus øy vest for øya Mull i Skottland. Ho består av søyleforma basalt, på liknande vis som på naboøya Staffa.
Love, Reign O'er Me
Pearl Jam-utgåva
Det amerikanske rockebandet Pearl Jam gav ut ei utgåve av «Love, Reign o'er Me» for filmen Reign Over Me frå 2007, som tok tittelen frå same song. Dette kom til etter at skodespelar Adam Sandler spurte vokalisten Eddie Vedder etter ein Pearl Jam-konsert i Los Angeles i 2006 om dei ville spele inn songen for filmen. Vedder var først tilvande, og ville ha godkjenning frå Daltrey først, noko han fekk.
Little Colonsay
Øya er i dag eigd av Michael Hare, 2. vicomte Blakenham, men har ikkje vore busett sidan 1940-åra.
Dalane
Dalane er ein region sør i Rogaland fylke, sør for Jæren. Egersund by fungerer som regionalt sentrum i Dalane. Dalane omfattar kommunane Bjerkreim, Eigersund, Lund og Sokndal.
Avisa Dalane Tidende har hovudkontoret sitt i Egersund. Dalane folkemuseum har to avdelingar i Egersund. Ei avdeling er fajansemuseum, medan hovudutstillinga er eit folkemuseum.
Mellom transportsambanda i Dalane er til dømes jernbane (Sørlandsbanen og Jærbanen), ferje til Danmark, og to viktige vegar, Europaveg 39 og Nordsjøvegen (riksveg 44).
Egersund
Egersund er ein by på det norske Sørvestlandet, i Rogaland fylke, med. Egersund vart ladestad 1798, og frå 1965 er han sentralstad i Eigersund kommune.
Byen var før kjend for fajansefabrikken Egersunds Fayancefabrik, som vart etablert i 1847 og lagd ned 1979. Byen ligg ved sjøen og har mykje verksemd knytt til hamna, mellom anna fiskeri, og dei siste tiåra har verksemd knytt til oljeutvinninga i Nordsjøen vorte ein viktig del av næringslivet.
Egersund har ein jarnvegsstasjon, slik er byen knytt til Jærbanen og Sørlandsbanen.
«Okka by»
På folkemunne vert Egersund kalla «Okka by». Nemninga kjem av at det lokale talemålet merkjer seg ut med at ein seier «okka» i staden for «vår». «Okka by» tyder altså «vår by». Kommunen brukar nokre gonger slagordet «Okka by e dokka by».
Egersund i Dalane
Egersund ligg i Dalane-regionen sør i Rogaland, sør for Jæren. På mange vis er Egersund by ein slags «hovudstad» i Dalane. Dalane omfattar kommunane Bjerkreim, Eigersund, Lund og Sokndal. Avisa Dalane Tidende har hovudkontoret sitt i Egersund. Dalane folkemuseum har to avdelingar i Egersund. Ei avdeling er Egersund Fayancemuseum, medan hovudutstillinga er eit folkemuseum.
Daniel C. Tsui
Daniel C. Tsui er ein kinesisk-amerikansk fysikar.
Han vart løna med Nobelprisen for å ha oppdaga at elektron opptrer saman i sterke magnetiske felt, og kan danne nye typar «partiklar» med ladningar som er ein brøkdel av ladningen i elektronet. Störmer og Tsui gjorde oppdaginga i 1982 under eit eksperiment der de utnytta ekstremt sterke magnetfelt og låge temperaturer. Innan eitt år etter oppdaginga lukkast det Laughlin å forklare resultatet dei fekk. Gjennom teoretisk analyse viste han at elektrona i eit sterkt magnetfelt kan kondensere og danne ein slags kvantevæske, nærskyld dei kvantevæsker som oppstår ved superleding og i flytande helium.
Tsui tok doktorgrad i fysikk ved University of Chicago i 1967, og har vore professor ved Princeton University sidan 1982.
Horst Ludwig Störmer
Horst Ludwig Störmer er ein tysk fysikar.
Störmer vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 1998, saman med Robert B. Laughlin og Daniel C. Tsui, for oppdaginga deira av ei ny form for kvantevæske med fraksjonelt ladde eksitasjonar.
Störmer fekk doktorgrad i fysikk i 1977, ved Universität Stuttgart i Tyskland. Han var direktør for Physical Research Laboratory i Bell Laboratories i perioden 1992–97. Han er professor ved Columbia University i New York, og direktør for fysikk ved Lucent Technologies' Bell Labs sidan 1998.
Suzuka Circuit
Suzuka International Racing Course (japansk skrift 鈴鹿サーキット) eller Suzuka Circuit er ei resarbane i Suzuka, Japan. Det er ein av dei eldste og mest kjende resarbanane i japan og vart designa av John Hugenholtz i 1963 som testbane for bilprodusenten Honda. Bana er forma nokolunde som eit åtte-tal og kryssar seg sjølv med ei bru. Banedesignet er utfordrande og gjev mange moglegheiter for forbikøyringar. Suzuka circuit er ein av dei eldste banene i formel 1 sirkuset som framleis vert køyrd, men vart fjerna frå kalenderen i 2007- og 2008-sesongen og erstatta av Fuji Speedway, som er eig av Honda sin erkerival Toyota Motor Corporation. Suzuka kom derimot attende i 2009 sesongen.
Suzuka Circuit var i mange år vert for den japanske VM-runden i MotoGP, men etter dødsfallet til den tidlegare verdsmeisteren Daijiro Kato i 2003 har japanske Grand Prix runden vorte arrangert på andre baner istaden.
České Budějovice
České Budějovice (kort form Budějovice; tysk Budweis (òg brukt på ei rekkje andre språk)) er ein by i Tsjekkia og den største byen i Sør-Böhmen med nesten 100 000 innbyggjarar. Byen er òg det politiske og kommersielle sentrumet i området, men er ikkje den same byen som Moravské Budějovice i Mähren.
Byen har gjeve namn til eit vidkjend ølmerke, Budweiser, som fabrikken Pivovar Budějovický Budvar har brygga sidan 1200-talet.
Jarnbanen til Linz i Austerrike er den eldste på det europeiske kontinentet, og vart konstruert i perioden 1824-1832.
Raymond Chandler
Raymond Thornton Chandler var ein amerikansk forfattar, best kjend for dei «hardkokte» krimforteljingane om privatdetektiven Philip Marlowe.
Chandler var fødd i Chicago i USA men hadde irsk mor, og han budde med henne i England mellom 1896 til 1912. Her utdanna han seg innan klassiske språk. Under første verdskrigen tenestegjorde han først for den kanadiske hæren og seinare for det britiske luftvåpenet.
Etter krigen gjorde han godt arbeid som oljedirektør i California, fram til den store depresjonen. Han mista jobben i 1932 for alkoholbruk og forsømming, og prøvde seg deretter som forfattar. Han fekk gjeve ut den første novella si i bladet Black Mask. Frå 1943 var han manusforfattar i Hollywood.
Medan Chandler skreiv innan ulike sjangrar er han blitt best kjend for novellene og romanane sine om Philip Marlowe, ein vanskelegstilt, men ærleg privatdetektiv i eit brutalt Los Angeles. Alle romanane Chandler gav ut, var om Marlowe, og bygde gjerne på tidlegare noveller. Dei er blitt rekna som klassikarar innan krimsjangeren, og er blitt knytt til film noir-sjangeren gjennom kjende filmatiseringar.
Bibliografi
{{kolonnar|width=400px| col1=
Manus
(ufullstendig)
Noveller
}}
Matterhorn
Matterhorn (fr.: Mont Cervin eller Le Cervin, it.: Monte Cervino) er eit av dei best kjente fjella i Alpane. Fjellet ligg på grensa mellom Sveits og Italia og er 4 478 m.o.h. Pyramideforma er svært karakteristisk og har mellom anna vore inspirasjon for Toblerone-sjokoladen.
Fjellet kan sjåast godt frå den sveitsiske tettstaden Zermatt i Valais og den italienske tettstaden Breuil-Cervinia i Val Tournanche.
Matterhorn har fire sider, som kvar vender mot kvar sin himmelretning. Nordsida vender mot Zmuttdalen, sørsida mot Breuil-Cervinia, austsida mot Gornergrat og vestsida mot Dent d'Hérens. Sidene er bratte og berre små område med snø og is dekkjer dei. Det går ofte snøras slik at det samlar seg snø på isbreane ved foten av fjellet. Hörnliryggen frå nordaust er den vanlegaste ruta til toppen. Nordsida av Matterhorn vert rekna som ein av Dei seks store nordsidene i Alpane.
Klatring
Først i 14. juli 1865 klarte Edward Whymper, Charles Hudson, Francis Douglas og Robert Hadow, saman med Michel Croz og to stykk Peter Taugwalder (far og son med same namn) å nå toppen. Dei gjekk langs Hörnliryggen og oppdaga at dette var lettare enn dei trudde på førehand. På veg ned døydde glei Hadow, slo Croz overende og drog Hudson og Douglas med seg. Tauet som hang fast i dei tre andre slitna og dei fire fall ned på Matterhornbreen 1 400 meter under dei og omkom. Likene til alle bortsett frå Douglas vart funne og gravlagd på kyrkjegarden i Zermatt. Klatreturen vert rekna som den siste i den såkalla gullalderen i britisk/europeisk fjellklatring. Tre dagar seinare, 17. juli nådde eit lag leia av Jean-Antoine Carrel toppen frå den italienske sida. I 1871 vart Lucy Walker den første kvinna på toppen av fjellet, eit par veker før rivalen hennar Meta Brevoort.
Gerardus 't Hooft
Gerardus 't Hooft er ein nederlandsk fysikar og nobelprisvinnar. Han vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 1999 for hans avgjerande bidrag innan kvantestrukturen og teorien for elektrosvak vekselverknad i fysikken. Han delte prisen med landsmannen Martinus J.G. Veltman, som òg var hans doktorgradrettleiar.
't Hooft tok ein doktorgrad i fysikk ved Universitetet i Utrecht i 1972 og har vore professor ved dette universitetet sidan 1977. Han har vore representant for det nederlandske vitskapsakademiet sidan 1982.
't Hooft og Veltman utvikla dei matematiske årsakene for den såkalla Standardmodellen for elementærpartiklar som skildrar og grupperer alle kjende slike partiklar. Gjennom arbeidet deira kan eigenskapane til partiklane reknast ut og føreseiast på ein betre måte. Mspesifikt utvikla dei ein metode for å demonstrere at gaugeteoriar med spontant symmetribrot er renormerbare. Det viktigaste dømet frå ein slik teori er teorien for den svake vekselverknaden som vart fremma av Sheldon Glashow i Steven Weinberg og Abdus Salam. Dette beviset var det avgjerande steget som førte til at Standardmodellen vart akseptert blant deo allmenne fysikarane.
Gymnaslærer Pedersen
Gymnaslærer Pedersen er ein norsk spelefilm som først vart vist på kino 24. februar 2006. Filmen tek utgangspunkt i romanen Gymnaslærer Pedersens beretning om den store politiske vekkelsen som har hjemsøkt vårt land, skriven av Dag Solstad. Handlinga krinsar kring miljøet knytt til partiet AKP på 1970-talet. Hans Petter Moland regisserte filmen.
Det osmanske dynastiet
Det osmanske eller ottomanske dynastiet var ei slekt som styrte Det osmanske riket i 600 år, frå 1281 til 1923. Det blir rekna for å ha teke til med Osman I, som både riket og dynastiet blei kalla opp etter.
Titlar
Dei to første herskarane, Osman I og Orhan, brukte berre nemning «hovding» (bey), men i 1383 let Murat I seg krona til sultan. Frå 1517 var sultanane også muslimske kalifar. Det vil seia at dei blei rekna som det andelege overhovudet for islam, med rett til å utropa djihad, heilag krig.
Med den tyrkiske revolusjonen i 1922 blei sultantittelen avskaffa. Kaliftittelen blei avskaffa to år seinare.
Tilhøyrsle
Opphavleg var dynastiet av tyrkisk opphav, men etter omfattande politiske giftarmål kom det snart til å vera i slekt med dei fleste folkeslaga innan det veldige riket.
Etter at dei erobra Konstantinopel i 1453, tok osmanarane til seg mykje av den bysantinske kulturen, og etter kvart rekna dei seg ikkje som tyrkarar, som blei sett på som udanna bønder.
Blomberg
Blomberg er ein fjellgard ved Geirangerfjorden i Stranda i Møre og Romsdal fylke. Garden ligg på eit platå 450 moh. på sørsida av fjorden. Garden Syltavik ligg nede ved sjøen (sjå bilete) og er einaste grannegarden ein kan kome til utan å måtte i båt. Den bratte sjøvegen går i 28 svingar opp langs eit gjel. Husa ligg trygt, men sjøvegen har vore utsett for snø- og vassfonner.
Yamoussoukro
Yamoussoukro er hovudstaden i Elfenbeinskysten. Byen har rundt 100.000 innbyggjarar og ligg 24 mil nord for Abidjan. I byen ligg basilikaen Notre Dame de la Paix, som er verdas største kyrkjebygg.
Historie
Då Frankrike gjekk inn og koloniserte området, var N'Gokro ein landsby med om lag 500 innbyggjarar som vart styrt av dronning Yamousso. I 1909 gjorde akouê-folket, som òg budde i N'Gokro, opprør mot kolonimakta. Den franske handelsstasjonen vart sett i flammar og den administratoren, Simon Maurice, berga livet berre fordi den tidlegare kongen Kouassi N'Go, som var onkelen til Yamousso, mana til fred.
Etter kvart som situasjonen roa seg flytta administrasjonen og hæren til N'Gokro, som vart omdøypt til Yamoussoukro til ære for dronninga. Ein pyramide til ære for Kouassi N'Go vart òg reist her. Deretter vart byen stort sett gløymd.
Yamoussoukro-distriktet
Yamoussoukro er òg hovudby i District de Yamoussoukro, som inneheld dei mindre kommunane Attiégouakro, Yamoussoukro, Didiévi og Tié-n'diékro. 55 % av dei 300.000 innbyggjarane i distriktet bur i byar. Området har tropisk klima med fire årstider; to tørkeperiodar og to regntider.
Folkegruppa som bur i distriktet vert kalla Baoulé, og er delt inn i fire stammar: Akouê, Nanafouê, N'zikpli og Ngban.
The Hollywood Years Vol. 2
The Hollywood Years Vol. 2 er det 63. albumet og det 27. studioalbumet til det tyske electronicabandet Tangerine Dream, gjeve ut i juni 1998.
Det var den andre plata i det som skulle bli ein lengre serie kalla «The Hollywood Years» med musikk som var til overs etter innspelingane til Tangerine Dreams sidan 1992. Det vart berre to plater i serien. Tangerine Dream skreiv mykje musikk til filmar gjennom åra. Noko av musikken vart aldri nytta, medan noko kom med i suksessrike filmar, utan å kome ut på noko album. Denne og Vol. 1 i serien inneheld musikk komponert av Edgar Froese og sonen Jerome Froese. Songtitlane referer ikkje til titlar i filmane dei vart skrivne for.
Materialet på denne plata består av spor som tidlegare ikkje var utgjevne, med unntak av «City Monk», som er utgjeven som «Ulan-Ude» på filmmusikkalbumet Transsiberia, og «Token from Birdland» som finst som ein tungt remiksa versjon med same tittel på Ambient Monkeys. Sporet «Riding the Lizard Overland» er i røynda musikken under rulleteksten til filmen Red Heat frå 1986. Filmmusikken til denne filmen er aldri gjeven ut, sjølv om Tangerine Dream annonserte sommaren 1997 at albumet skulle kome ut på deira eige selskap, TDI, tidleg i 1998. «Rose of Babylon» er ein av få spor av Tangerine Dream med vokal. Teksten var skriven og sungen av Vicki McClure, kjend som songaren av den olympiske hymnen for sommar-OL i 1984 i Los Angeles.
Albumet kom ut på ny i 1999 og 2009, begge gongane med nye plateomslag.
International Union of Geological Sciences
International Union of Geological Sciences (IUGS, «Den internasjonale unionen for geologiske vitskapar») er ein av dei største ikkje-statlege forskingsorganisasjonane i verda og har i dag 117 medlemsland. Fortida held sekreteriatet til i Trondheim ved Noregs geologiske undersøkingar (NGU). Organisasjonen vart etablert i 1961.
IUGS er medlem av International Council of Scientific Unions. IUGS støttar arbeidet med å utvikle geovitskapane gjennom å støtte vitskaplege studiar i heile verda. Ein skal nytte desse resultat for å bevare det naturlege miljøet på jorda, nytta naturressursane på jorda på ein klok måte og betre velstanden for land og livskvaliteten til alle menneske. Ein skal òg auke folk sitt medvit om geologi.
I lag med UNESCO har organisasjonen såkalla Joint programs. Desse er til dømes International Geoscience Programme (IGCP), UNESCO Geopark Network og IGC, International Geological Congress, den største internasjonale geologiske kongressen i verda.
Ein har òg gjort ulike initiativ for å spreie geovitskap, som til dømes International Year of Planet Earth, 2007-2009. SN si generalforsamling avgjorde i 2005 at 2008 skulle vere geovitskapen sitt år.
Kultur i 1974
Kultur i 1974 er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1974.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1906
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1906 vart vunnen av Odd etter finalesiger 1-0 over Sarpsborg den 9. september. Kampen vart spelt på Gamle Frogner stadion i Kristiania. Dommar var Sverre Strand, Mercantile. Dette var fjerde gong (på rad!) Odd vann ein noregsmeisterskap.
Odds vinnarlag: Jacob Abrahamsen, Guttorm Hol, Øivind Gundersen, Bernhart Halvorsen, Fritjof Nilsen, Øivind Stensrud, Otto Olsen, Harbo Madsen, Johan Nilsen, Berthold Pettersen, Daniel Gasmann.
Sarpsborgs lag: J. Jørgensen, Christian Berg, Erling Mathieassen, Einar Andvik, Ole Iversen jr., Thorvald Holth, Hugh William Kennworthy, Herbert Scott, Trygve Jølstad, Karl Johansen, Hans Slang.
Semifinalar
8. september
Finale
9. september
Våtgass
Våtgass vert ofte forkorta til CNG (Compressed Natural Gas). Våtgass er flytande ved normale trykk og temperaturar medan tørrgass er i gassform ved normale trykk og temperaturar. Våtgass er hovudsak samansett av ein eller fleire tyngre hydrokarbon som etan, propan, butan og nafta. Våtgass blir brukt som drivstoff i miljøbussar og miljøbilar.
Robert Bylot
Robert Bylot var ein britisk oppdagar som levde på byrjinga av det 1600-talet. I perioden 1610-16 var han med på fire sjøferder til Arktis. Han var av lågare stand, men makta å avansere til skipskaptein i den kongelege britiske marinen.
Sjøferdene
Bylot var fyrstestyrmann på Henry Hudson sitt skip Discovery på Hudsons 1610-11-ekspedisjon til det som i dag er kjent som Hudsonbukta. Våren 1611 ynskte Hudson å halde fram med ekspedisjonen, medan mannskapet ville returnere heim. Usemje mellom kapteinen (Hudson) og medlemer av mannskapet enda med at Bylot vart fråteken sin rang. Sidan kom det til mytteri og Hudson, sonen hans og fleire sjømenn vart sett om bord i ein open båt. Ved hjelp av sine evner som navigatør makta Bylot å føre skipet trygt heim frå Arktis. Etter heimkoma til England vart Bylot rettsforfylgd for mytteri, men frikjend.
Bylot returnerte til Hudsonbukta i 1612 med Sir Thomas Button. Ekspedisjonen overvintra ved munningen av Nelsonelva, og våren 1613 heldt dei fram mot nord. Skipa kom så langt nord som 65° nordleg breidd, før dei la kursen heim til England.
I 1615 vart Bylot hyra av Muscovy Company til å finne Nordvestpassasjen som kaptein på Discovery. Under denne sjøreisa prova Bylot at Hudsonsundet ikkje kunne vere skipsrute til Asia.
Muscovy Company hyra Bylot også året etter, for å halde fram søket etter Nordvestpassasjen. På denne turen hadde han assistanse frå losen William Baffin. Bylot-Baffin-sjøferda kartla det som i dag heiter Baffinbukta. Sjøferda oppdaga elles både Smithsundet og Lancastersundet. Gjennom det siste skulle ein tre hundreår seinare finne Nordvestpassasjen. Bylot nådde heilt nord til 77° 45' nord, så langt nord skulle ingen europear nå før 236 år seinare.
Den britske offentlegheita gav all æra for oppdaginga til Baffin, Bylot vart rett og slett oversett. Historikaren Farley Mowat har opna for to forklaringar til dette. Ein grunn kan vere at Bylot kom frå eit lågare lag i det standsorienterte engelske samfunnet enn Baffin, andre grunnen kan vere hans medverknad i mytteriet under Hudsonekspedisjonen.
Bylotøya i kanadisk Arktis er oppkalla etter han.
Johan Oscar Smith
Johan Oscar Smith var ein norsk militær- og kyrkjelydsleiar, mest kjend som grunnleggaren av den frikyrkjelege kyrkjelyden Smiths venner.
Smith blei fødd i Fredrikstad i 1871 og voks opp i ein kristen heim. Seinare flytta han til Horten. Deretter verva han seg i marinen som 17-åring, og tenestegjorde der i nesten 40 år. 26 år gammal, i 1898, omvende han seg til Gud og kom fram til den forståinga som er grunnlaget for Smiths venner sin doktrine i dag. Seinare danna han ein kyrkjelyd, blant anna saman med sin bror Aksel Smith, som då var tannlege, og Elias Aslaksen. Aslaksen blei den leiande personen i kyrkjelyden etter at Johan Oscar Smith døydde i 1943.
Edda Media
Edda Media er den norske delen av det engelske mediekonsernet Mecom. Mecom kjøpte i 2006 det norske medieselskapet Orkla Media som hadde mesteparten av sine mediaktivitetar i lokale og regionale aviser i Noreg, Danmark og Polen. Dei norske aktivitetane vart samla i Edda Media, dei danske aktivitetane i Det Berlingske Officin og dei polske i CEE (Central and Eastern Europe).
James Maxton
I 1904 melde han seg inn i Independent Labour Party ILP, som var kollektivt tilslutta Labour Party, Det britiske arbeidarpartiet.
Maxton var motstandar av første verdskrigen og måtte sitte eit år i fengsel på grunn av det.
Han blei innvald i det britiske parlamentet for kretsen Glasgow Bridgeton i 1922, og leidde ILP frå da av. Han var på denne tida tilhengar av at ILP skulle halde fram med å vere tilslutta Labour Party, men endra syn sidan, og leidde det venstresosialistiske partiet ut av sambandet med Labour Party i 1932.
James Maxton var rekna som ein av dei største talarane på si tid, både i parlamentet og utanfor.
Kristoffer Joner
Kristoffer Joner er ein norsk skodespelar frå Stavanger. Han debuterte i 1996 i fjernsynsserien Offshore, som gjekk på NRK. Gjennombrotet fekk han i 2000 med filmen Detektor.
Filmar
Den Siste Revejakta (2008)
961 Gunnie
961 Gunnie er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 10. oktober 1921 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Fredrik
Fredrik og Frederik er skandinaviske mannsnamn sett saman av 'fred' og -rik, 'herskar', 'mektig'. Fredrik har norsk namnedag den 14. november.
Dei eldste formene av namnet er gammaltysk Frithuric og angelsaksisk Freodheric. Ein finn att namnet som forledd i nokre eldre norske stadnamn, noko som tyder på eit tilsvarande norrønt namn, men dette er ikkje kjend. Ein kjenner til bruk av namnet i Noreg sidan om lag 1060.
Namna har ei rekke ulike skrivemåtar, avleidde former og kortformer. På tysk er det Friedrich og Friederich, på engelsk Fredric(k) eller Frederick, på fransk Frédéric, på italiensk Frederico eller Federico, osb. Kortformer er mellom anna engelske Fred og Freddy, norske Frikk og tyske Fritz. Kvinnenamn forma av Fredrik er mellom anna Frederica, Fredrikke, Frida og Rikke.
Bruk
Fleire kongar, keisarar og adelsmenn har hatt dette namnet, noko som har hjelpt utbreiinga.
Regentar
Fredrik (dansk stavemåter Frederik) er namnet på fleire danske regentar:
Fredrik er namnet på to svenske regentar:
Fredrik er også namnet som blir brukt på norsk om tyske regentar som eigentleg heitte Friedrich:
François Rabelais
François Rabelais var ein fransk forfattar.
Johan Golden
Johan Derussy Golden er ein norsk komikar med stor suksess frå spesielt radio, der han mellom anna har vore programleiar for radioprogrammet Kommisjonen i Kanal 24 saman med Atle Antonsen. Hausten 2006 var han òg programleiar for TV-programmet Golden Goal på TV2 saman med Henrik Elvestad.
Ved Stortingsvalet i 2001 var han statsministerkandidat for Det Politiske Parti.
Fonotaks
Med fonotaks meiner vi prinsippa for korleis fonema i eit gjeve språk kan kombinerast med kvarandre. På norsk kan eit ord byrje med mellom anna sp, pr, spr, st, tr, str, sk, kr og skr, men ikkje med mellom anna fp, fpr, mr, smr eller rp.
Transsiberia av Tangerine Dream
Transsiberia er det 64. albumet og det 23. filmmusikkalbumet til det tyske electronicabandet Tangerine Dream, gjeve ut i juni 1998.
Bakgrunn
Sommaren 1997 byrja Edgar Froese og sonen Jerome Froese ei «rar musikalsk og geografisk reise» då dei komponerte musikken for den eksperimentelle svartkvitfilmen Transsiberia om ei reise på den kjende transsibirske jernbanen frå Moskva til Vladivostok. Det er ukjend om filmen nokon gong kom ut offisielt. Albumet inneheld originale komposisjonar, utanom «The Golden Horn», som i røynda er ein remiks av sporet «Turning Off the Wheel» frå albumet Optical Race (1988), og «Ulan-Ude», som kom ut på albumet The Hollywood Years Vol. 2 under tittelen «City Monk».
Nyutgjevingar
I januar 2007 vart albumet tilgjengeleg for nedlasting frå nettbutikken til Tangerine Dream. Medan alle komposisjonane på originalplata var tilskriven både Edgar Froese og Jerome Froese, var alle spora oppførte som berre komponerte av Edgar Froese på den nedlastbare grafikken. I mars 2009 kom albumet ut på ny med nytt design igjen og i september kom albumet ut som ein del av plateboksen The Electronic Journey.
Haitisk økonomi
Haitisk økonomi er prega av at landet etter dei fleste økonomiske mål er det fattigaste i Amerika. Det hadde eit bruttonasjonalprodukt på 11 610 millionar USD i 2009, og dermed BNP per innbyggjar på 1 300 USD – om lag 3,50 USD per person per dag.
Det er eit fattig land – eit av dei fattigaste og minst utvikla i verda. Samanliknande sosiale og økonomiske mål viser at Haiti har lege under andre lågkost- og utviklingsland (særleg på den vestlege halvkula) sidan 1980-åra. Haiti er no på 149. plass av 182 land på HDI-lista til SN (2009). Om lag 80 % av folkesetnaden i landet lever under fattigdomsgrensa, og 54 % i ekstrem fattigdom. Den økonomiske veksten har vore negativ eller berre ørlite positiv dei siste åra. Fattigdom har tvinga minst 225 000 barn i byane i Haiti til slavearbeid som ubetalte hushjelper og tenarar. Landet har lenge lege mellom dei mest korrupte i verda på CPI-lista til Transparency International.
Om lag 66 % av haitiarane arbeider i landbrukssektoren, som hovudsakleg omfattar små sjølvforsynande bruk, men dette utgjer berre 30 % av BNP. Landet har opplevd lite formell auke i arbeidsplassar det siste tiåret, sjølv om den uformelle økonomien er i vekst. Mango og kaffi er to av dei viktigaste eksportprodukta til Haiti. Bistand frå utlandet utgjer 30–40 % av budsjettet til regjeringa i Haiti. Den største gjevaren er USA, etterfølgt av Canada, og EU bidreg også. I tillegg bidreg Venezuela og Cuba til den haitiske økonomien, og spesielt har dei gjort det sidan alliansane mellom landa vart fornya i 2006 og 2007.
Den USA-amerikanske bistanden til den haitiske regjeringa vart stoppa heilt i 2001–2004, etter det omstridde valresultatet i 2000, der president Aristide vart skulda for valfusk. Etter at Aristide forlét landet i 2004, fekk Haiti igjen pengar frå USA, og den brasilianske hæren leidde fredsstyrken MINUSTAH.
Haiti var venta å få ettergjeve gjeld på om lag 525 millionar USD, eller om lag 3 milliardar norske kroner, gjennom Heavily Indebted Poor Countries (HIPC) i løpet av sommaren 2009 – dei fekk ettergjeve heile 1,2 milliardar dollar (om lag 70 milliardar kroner).
Gjerdesmettfamilien
Gjerdesmettfamilien er ein familie av sporvefuglar, ordenen passeriformes, Troglodytidae. Dette er ein familie med utbreiing i «den nye verda», eit unntak er gjerdesmett som lever i Eurasia inklusive Noreg. Dei rundt 80 artar av gjerdesmettar er spreidd på om lag 20 slekter.
Det vitskaplege namnet på familien kjem frå Troglodyte som tyder «dei som bur i hòl», og ymtar om tendensen som somme artar har til å søkje mat i mørke fjellsprekker. I hovudsak er dette artar av små og lite augefallande fuglar, men dei kan ha høge og ofte detaljrike songar. Dei har korte venger og eit kort nebb som peikar ned. Stjerten er kort og ofte oppreist for mange artar. Alle er insektetarar sjølv om enkelte kan supplere med vegetabilsk føde. Dei største artane særleg i slekta Campylorhynchus tar også virveldyr som for eksempel små øgler.
Artane i alvesmettfamilien og tornsmettfamilien (Australia) er ikkje relatert til gjerdesmettar.
Artsliste
Gjerdesmettar i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2017 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler:
Slekt Salpinctes
Slekt Microcerculus
Slekt Odontorchilus
Slekt Catherpes
Slekt Hylorchilus
Slekt Ferminia
Slekt Thryorchilus
Slekt Cistothorus
Slekt Thryothorus
Slekt Thryomanes
Slekt Campylorhynchus
Slekt Pheugopedius
Slekt Thryophilus
Slekt Cantorchilus
Slekt Cinnycerthia
Slekt Henicorhina
Slekt Cyphorhinus
Knelarnettvenger
Knelarnettvenger (Mantispidae) er ei familie insekt som høyrer til nettvengene. Namnet sitt har dei fått fordi dei har fått forbeina sine omdanna til fellklør som ser ut som dei knelarar har. Gruppa finst normalt ikkje i Noreg, men førekjem stundom på importert tropisk frukt.
Det er kjend rundt 350 artar på verdsbasis, fordelt på 45 slekter og fleire underfamiliar. Fem artar er kjende frå Europa, men berre Mantispa styriaca førekjem nord for Middelhavsområdet. Denne er funnen så langt nord som nord i Tyskland.
Kjenneteikn
Knelarnettvenger har kraftige fellklør på det første beinparet og ber det som regel opp mot mellomkroppen. Forbrystleddet er alltid tydeleg forlenga, men med ein del variasjon mellom ulike undergrupper. Elles liknar dei ganske mykje på andre nettvenger, både når det kjem til kropp, bein og venger. Dei kan stundom ha markerte fargeteikningar i gult og svart for å imitera kvefsar, men som oftast er dei ganske lite iaugefallande fargemessig. Ofte har dei eit tydeleg pterostigma eller vengemerke.
Hovudet har relativt korte, men velutvikla følehorn og store metalliske fasettaugo. Munndelane er ikkje spesialiserte, og punktaugo ocelli manglar heilt.
Gruppa omfattar for det meste middels store insekt, frå 20 til 47 millimeter i lengd.
Levesett
Desse insekta flyg ikkje vidare godt, men er flinke til å springa. Gruppa er elles ganske dårleg kjend biologisk sett.
Paringa er ritualisert. Partnarane står nokre centimeter frå kvarandre og viftar med følehorn og forbein i om lag ti minutt først, kanskje for å visa kvarandre at dei ikkje er potensielle byttedyr. Sjølve paringa tek om lag ein time, og hoene flyg for å legga egg umiddelbart etterpå.
Utvikling
Knelarnettvenger legg særs mange egg. Somme artar kan legga så mange som 8000 av gongen. Ofte legg fleire hoer egga sine samla på same stad. Rekorden for tal på egg på ein yngleplass ligg på 150 000.
Som andre nettvenger har knelarnettvengene tre larvestadium. Det første, det compodeiforme stadiet, er heilt annleis frå dei to andre og er slankt med fireledda følehorn. Det har velutvikla løpebein og hardt og tjukt skal på forbrystet. Stadiet tek ikkje til seg næring, men er likevel særs aktivt og kan røre mykje på seg.