cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kefár Nahúm
Kefár Nahúm (hebr. כְּפַר נָחוּם [Kəfar Nāḥūm]) eller Kapernaum (frå gr.), var ein by ved Jam kinnéret (Genesaretsjøen i Galilea som var busett frå kring 150 fvt. til byen vart øydelagd av jordskjelv i 746 evt.. Kefár Nahúm er i dag kjend både for ein godt bevart synagogeruin og for si rolle i Det nye testamentet.
Kefár Nahúm (Kapernaum) i Det nye testamentet
Byen er nemnd i dei nytestamentlege evangelia. I Lukasevangeliet er byen omtala som heimstaden åt apostlane Peter, Andreas, Jakob og Johannes — og dessutan skatteoppkrevjaren Matteus. I Matteus 4:13 er byen omtala som heimstaden åt Jesus sjølv. Etter Lukasevangeliet underviste Jesus i synagogen i Kapernaum, og ruinar av bygningen frå den tida er funne under ruinen av ein seinare synagoge. Eitt hus i byen vart æra som huset åt fiskaren Peter så tidleg som 100-talet evt., og to kyrkjer vart seinare bygd på den staden.
NSB type 18
Type 18 var ein damplokomotivtype hos NSB produsert i perioden 1900 til 1919 hos Hartmann og Hamar Jernstøberi. Typen var opphavleg ment for Nordbanen, men dei vart tatt i bruk på dei fleste linjer rundt kring om i Noreg. Det vart bygd 35 stk av denne typen i modellane 18a, 18b og 18c, der den seinaste modellen c var noko tyngre og hadde eit større sylinderdiameter og slagvolum. Dei tidlege modellane, 18a og 18b, vart seinare oppgradert til c-standard. Type 18 har rundt 825 hestekrefter og ei tjenestevekt på 81 tonn inkludert tenderen. Topphastighet er på 65 km/t. Etterkvart som jernbanetrafikken tok seg opp vart desse maskinene erstatta av kraftigare lokomotiv.
Det siste lokomotivet av NSB Type 18c nummer 255 bygd i 1913 av Hamar Jernstøberi vart utrangert den 25. august 1969 og har sidan vore tatt vare på av Bergen Teknisk Museum. Dette lokomotivet vart òg restaurert i perioden 1980 til 1992 av Norsk Jernbaneklubb og blir i dag disponert ved Gamle Vossebanen der det er i drift kvar sommar. 18 255 var opphavleg stasjonert ved Eidsvold – Ottabanen, men vart seinare nytta i Drammen, Oslo og Trondheim distrikt. I Trondheim distrikt trafikkerte det linja mellom Grong og Namsos.
Type 18a
Lokomotiva av typen 18a var eigentleg meint for Nordbanen Distrikt (Grefsen-Røykenvik, Grefsen-Gjøvik og Reinsvoll-Skreia). Lokomotiv 134 var i tida frå 1964 til det vart utrangert i 1968 det eldste lokomotivet i drift hos NSB. Lokomotiva 131-134 vart bygd på Hartmann Chemnitz i 1900, lokomotiva 135-138 vart bygd av same fabrikant til same bruk i 1901, og lokomotiva 157 og 158 hos Hamar Jernstøberi i 1903. Alle lokomotiva av typen 18a bortsett frå lokomotiv 135 og 157 ble ombygd til 18c.
Type 18b
Type 18b vart bygd av Hamar jernstøberi i 1907 for bruk på Gjøvik- og Bergensbanen. Lokomotiva fekk nr 184-189. Dei vart stasjonerte både i Bergen, Hamar, Trondheim, Kristiansand, Arendal, Eidsvoll-Otta banen og Otta-Dombåsbanen. Dei to siste lokomotiva av typen 18b var lokomotiv 184 og 186 som vart utrangert i 1962. Lokomotiv 184 vart i 1938 bygd om til 18c og 186 vart ombygd til 18c i 1948.
Sideelv
Ei sideelv er ei elv eller ein bekk som ikkje renn direkte ut i havet, men munnar ut i hovudelva i eit vassdrag. I større vassdrag kan ei sideelv òg ha eigne sideelver, og ho vert dermed hovudelva i eit sidevassdrag.
Saman med hovudelva drenerer sideelvene det omkringliggande nedslagsfeltet for overflatevatn ved å føre vatnet ut til havet. Staden der to elver renn saman vert kalla eit «samløp».
Uttrykka «høgre sideelv» og «venstre sideelv» skildrar den relative posisjonen til sideelva i forhold til hovudelva, sett i den retninga elva renn.
Fylkesveg 402 i Hordaland
Fylkesveg 402 i Hordaland (Fv402) går mellom Seim og Vollum i Lindås kommune. Vegen har ei lengd på 6,3 km.
No Tell Lover
«No Tell Lover» er ein song skriven av Peter Cetera, Lee Loughnane og Danny Seraphine for gruppa Chicago og spelt inn for albumet deira Hot Streets (1978), med Cetera og Donnie Dacus på solovokal. Det var den andre singelen deira frå albumet og han nådde 14. plassen på den amerikanske Billboard Hot 100-lista og femteplassen på adult contemporary-lista.
Etter «No Tell Lover» klarte ikkje Chicago å få singlar inn på topp 50 i USA i nesten fire år. Dei klarte det til slutt med den store hitten «Hard to Say I'm Sorry» i 1982.
Jákup Dahl
Jákup Dahl, eigentleg Jacob Dahl var prost på Færøyane og færøysk bibelomsetjar. Han skreiv òg den første skoleboka til undervisning i færøysk, Føroysk mállæra til skúlabruks. Politisk sett var han ein forkjempar for nasjonalrørsla.
Port de Pailhères
Port de Pailhères (òg Col de Pailhères) er eit  høgt fjellpass i den franske delen av Pyreneane. Passet ligg ved vegen D25 i département Ariège. Aust for passet ligg landsbyen Mijanès og i vest Ascou i nærleiken av Ax-les-Thermes.
848
848 (romartal DCCCXLVIII)
Port de Pailhères
Frå Mijanes er distansen til Col de Pailhères 10,6 km med ein høgdeskilnad på 871 m, dvs. med eit snitt på 8,2 %. Maksgradienten er 10,2 %. Frå Ax-les-Thermes er det 18,6 km til passhøgda. Høgdeskilnaden er 1 281 m, dvs eit snitt på 6,9%. Maksimum er 10,4 % i nærleiken av toppen.
Jákup Dahl
Liv
Jákup vart fødd i Vágur på Suðuroy som son av kjøpmannen Peter Hans Dahl og kona hans, Elisabeth Súsanna, f. Vilhelm. Begge foreldra stamma òg frå Vágur. Sonen hans Jákup Dahl, Regin Dahl, vart fødd i 1918 og er ein av dei viktigaste komponistane og diktarane på Færøyane.
Jákup var skulekamerat med Janus Djurhuus og inspirerte han til å bli diktar da han ein dag resiterte Jóannes Patursson sitt dikt «Nu er tann stundin komin...». I 1896 vart han lærar og i 1905 Cand.theol. Frå 1907 til 1908 var han høgskulelærar i Danmark, deretter realskulelærar i Tórshavn fram til 1912, da han vart tilsett som sokneprest for Streymoy. Frå 1918 til han døydde i 1944 var han prost for Færøyane. Inntil 1923 var han samtidig medlem av lagtinget som medlem av Sjálvstýrisflokkurin.
Som realskulelærar vart han vidkjend i 1909, da han nekta å undervise på dansk. Han vart derfor ein sentral figur i den færøyske målstriden (1908–1938) med stor autoritet som prest.
Den største innverknaden på språket og folket på Færøyane fekk Dahl gjennom bibelomsetjinga. I 1921 var Davidssalmane ferdige; Det nye testamentet vart ferdig i 1937, mens Det gamle testamentet berre var påbyrja da han døydde. Det var Kristian Osvald Viderø som fullendte livsverket åt Dahl i 1961. Kvar gong ei av omsetjingane åt Dahl vart offentleggjort, vart ho straks godkjent av folkekyrkja.
Sjølv om det fanst ei anna bibelomsetjing til færøysk frå 1948 av baptisten Victor Danielsen, så bruka Jákup Dahl dei opphavlege kjeldene på hebraisk og gresk, mens Danielsen si omsetjing stort sett var gjort frå dansk og andre moderne europeiske språk.
William Heinesen om Jákup Dahl
Dette sitatet må sjåast i samanheng med at Heinesen var ein liten gut på den tida at Dahl var lærar og tvungen til å undervise på dansk i staden for morsmålet færøysk. Kanskje var det erfaringar som den skildra her som la sitt preg på Dahl sin språkpolitiske kamp.
Race Today
Race Today var eit politisk tidsskrift som kom ut i Storbritannia mellom 1969 og 1988. Det var eit viktig organ for britisk minoritetspolitikk i på 1970-talet.
Jákup Dahl
Bakgrunnsstoff
'Verk av Dahl på Internett
Race Today
Bladet blei opphavleg gjeve ut kvar månad av Institute of Race Relations, seinare kom det ut annankvar månad. I 1973 blei utgjevinga teken over av Race Today-kollektivet, der kjende figurar som Darcus Howe, Farrukh Dhondy og Linton Kwesi Johnson var med.
Jákup Dahl
Bakgrunnsstoff
Litteratur
Race Today
Historie
Race Today var opphavleg eit akademisk blad, skipa i 1969 av tankesmia Institute of Race Relations. Frå 1973 blei bladet gjeve ut av den Brixton-baserte gruppa Race Today Collective. Denne gruppa gjekk inn for ei meir politisk tilnærming som bygde på ei blanding av libertariansk marxisme og radikal anti-rasisme.
Den første redaktøren for tidsskriftet under denne nye leiarskapen var journalisten og kringkastaren Darcus Howe. Howe var djupt inspirert av den trinidadiske marxisten C.L.R. James, og under hans tid blei Race Today ei leiande røyst for svart politisk journalisme i Storbritannia. Farrukh Dhondy, som seinare skreiv ein biografi om C.L.R. James, byrja karrieren sin som skribent ved Race Today i 1970. Eit anna kjend medlem av Race Today-kollektivet var diktaren Linton Kwesi Johnson, som blei med i 1974.
På midten av 1970-talet knytte Race Today-kollektivet seg til Black Parents Movement skipa av John La Rose, ein trinidadisk-fødd aktivist og tidlegare leiar for Institute of Race Relations in 1972 and 1973. Det hadde også sterke band til Notting Hill-karnevalet.
I 1978 byrja bladet koma ut annakvar månad i staden for kvar månad. Både bladet og Race Today-kollektivet blei oppløyst i 1988.
Race Today Publications var ein av organisasjonane bak International Book Fair of Radical Black and Third World Books, saman med New Beacon Books og Bogle-L'Ouverture Publications. Denne tilstellinga blei arrangert frå 1982 og heilt til 1995.
Vyborg bibliotek
Vyborg bibliotek er eit bibliotek i Vyborg i Russland. Bygget er utforma av den kjende finske arkitekten Alvar Aalto. På finsk heiter biblioteket Viipurin kirjasto.
Retsforbundet
Retsforbundet tidlegare Danmarks Retsforbund er eit dansk politisk parti som vart stifta i 1919. Georgismen er det ideologiske grunnlaget for partiet. Det politiske partiet Danmarks Retsforbund vart stifta 21. oktober 1919. Stiftarane var inspirerte av den amerikanske filosof Henry George, i tillegg til den danske retts- og moralfilosofen Severin Christensen.
Vyborg bibliotek
Aalto vann ein arkitektkonkurranse i 1927. Det tok tid å avgjera om bygget skulle reisast, og teikningane vart endra etter kvart. Bygget vart reist i tida frå 1933 til 1935. På denne tida var Vyborg (finsk Viipuri, svensk Viborg, russisk Vyborg) ein del av Finland. Etter andre verdskrigen vart området ein del av Sovjetunionen.
Retsforbundet
Politikk
Politikken til partiet byggjer på tre hovudpunkt. Frihandel, avgrensing av statsmakta og «full grundskyld» eller «full grunnrente». Med «full grundskyld» vert meint at staten si einaste rettkome kjelde til inntekt er den samfunnsmessige meirverdien av jordrente i staden for skatt på inntekt frå arbeid. All inntektsskatt, moms og toll skal difor avviklast. Rettsforbundet er altså eit utprega liberalistisk parti.
Historie
Danmarks Retsforbund vart første gong vald til Folketinget i 1924. Opp gjennom 1920-talet og 1930-talet var dei representert med ein eller to representantar (dette var før sperrereglane var innført i det danske valsystemet). Under krigen deltok folketingsmedlemmet, og seinare fiskeriminister, Oluf Pedersen som sekretær i det såkalla samarbeidsutvalet.
Vyborg bibliotek
Bygget er sett på som eit tidleg viktig verk av Aalto, med typisk funksjonalistisk arkitektur. Internasjonalt er biblioteket rekna som eit viktig arkitekturhistorisk kulturminne, som bør takast var på nær slik det vart bygd. Aalto teikna og var formgjevar for alt frå sjølve bygget til interiør og møblar. Mykje trematerial vart nytta. Under krigen vart byen utsett for sterk bombing, men bibliotekbygget vart ikkje råka.
Retsforbundet
Historie
Etter frigjeringa medverka partiet sin frihandelsideologi til at ein markerte seg sterkt mot etterkrigsrasjoneringa. Det kom mellom anna til uttrykk ved at regjeringa Hans Hedtoft måtte gå av i 1950 på spørsmålet om oppheving av smørrasjoneringa. Ein tala den gong om at regjeringa «gled i smørret». Retsforbundet opplevde i dei fylgjande åra ein markant suksess, og oppnådde ved valet i 1953 ei folketingsgruppe på tolv medlemer.
Vyborg bibliotek
Etter krigen stod bygget lenge tomt, og det vart gjort lite vedlikehald. På 1950-talet vart bygget på nytt opna som bibliotek, men mykje av innreiinga og interiøret hadde gått tapt. Noko oppussing vart gjort, ut frå fotografi. Ein kunne då, på grunn av politiske tilhøve, ikkje ha kontakt med Aalto sitt arkitektkontor.
Retsforbundet
Historie
Etter folketingsvalet i 1960 rauk Retsforbundet ut av Folketinget.
Vyborg bibliotek
På 1990-talet vart det sett i gang eit prosjekt med å restaurera bygget i høve Aalto sine teikningar. Prosjektet er eit samarbeid mellom Finland og Russland. Det er laga til eit fond for restaureringsarbeidet, som det vert samla inn pengar til.
Retsforbundet
Historie
I samband med avrøystinga om Danmark skulle gå inn i EF i 1972 markerte Retsforbundet seg som det einaste borgarlege motstandarpartiet. Partiet deltok i stiftinga av den danske folkerørsla mot EF Folkebevægelsen mod EF. Ved valet i 1973 fekk ein enno ei gong vald inn folk i Folketinget. Ved valet i 1981 fekk partiet ingen inn i Folketinget. Sidan har oppslutnaden gått ned, og etter 1990 har ikkje partiet stilt liste til folketingsval.
Bauhaus
Bauhaus, eller offisielt Staatliches Bauhaus (statlege Bauhaus), var ein arkitektskule i Tyskland frå 1919 til 1933.
847
847 (romartal DCCCXLVII)
Bauhaus
Skulen vart grunnlagd av Walter Gropius i Weimar i 1919. Skulen vart i 1925 flytta til Dessau. I 1932 skjedde ei ny flytting, til Berlin. Walter Gropius var rektor for skulen frå 1919 til 1928. Etter dette var Hannes Meyer og Ludwig Mies van der Rohe rektorar. Skulen var stengd av nazistane i 1933.
Bauhaus har hatt stor innverknad på moderne kunst og arkitektur. Skulen dreiv i hovudsak med utdanning av arkitektar, men det var òg ei avdeling for utdanning innan kunstfag. I 1996 vart alle bygg i Dessau knytt til Bauhaus tekne opp på UNESCO si liste over verdsarv.
Bauhaus var mellom anna viktig for utviklinga av stilretninga funksjonalisme.
I Berlin vart det på 1970-talet oppretta eit arkiv, Das Bauhaus-Archiv, med teikningar og verk laga ved Bauhaus.
Cooper
Cooper og Couper er engelske slektsnamn med tydinga 'bøkker', eller tønnemakar. Cooper er og namnet på ei rekkje selskap.
Isbrear på Island
Isbreane på Island dekkjer om lag 11 % av landarealet på øya og har hatt stor innverknad på landskapet i landet.
678 Fredegundis
678 Fredegundis er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 22. januar 1909 av Wilhelm Lorenz ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Isbrear på Island
Mange islandske isbrear ligg over vulkanane, slik som Grímsvötn og Bárðarbunga, som ligg under den største isbreen, Vatnajökull. Kalderaen til Grímsvötn er 100 km² stor og den til Bárðarbunga er 60 km². Når det oppstår vulkansk aktivitet under ein isbre kan dette føre til smelting av mykje is og vidare at smeltevatnet brått strøymer ut frå breen i ein katastrofeflom, på islandsk kalla jökulhlaup.
Konsesjon
Konsesjon er eit ord som tyder «løyve» eller «løyvebrev, fullmakt, lisens, lov, einerett, fribrev, privilegium». Ordet kjem frå latin «concedere», 'gå med på, vike'. På engelsk «concession».
I mange samanhenger vert ordet brukt om å få løyve til noko, særleg av staten.
Iskrem
Is er ein søt matrett som blir severt frosen, og som ofte vert brukt som dessert. Han kan serverast i skål/beger, kjeks eller fastfrosen på ein pinne.
Ein kan basera isen på mjølk, fløyte og eventuelt egg, noko som ofte blir kalla iskrem, eller på (saft og) vatn, då han gjerne blir kalla saftis eller sorbet. Retten blir òg smaksett med søtningsmiddel og ymse andre tilsetnader.
For at det skal bli dessertis, lyt ein røra i iskremblandinga medan ho vert vert nedkjølt, for å forhindra at det vert danna store iskrystallar.
Apostelgjerningane
Apostelgjerningane er ei bok i Det nye testamentet. Boka følgjer rett etter dei fire evangelia i Bibelen, og er den siste av dei historiske bøkene i Det nye testamentet. Ho handlar om apostlane og deira verksemd den første tida etter krossfestinga av Jesus.
Peter
Som Lukas-evangeliet vert apostelgjerningane innleia med ein dedikasjon til Teofilus. Så held boka fram med | Kristi himmelferd, i tradisjonen datert til 14. mai år 33. Deretter følgjer forteljinga om den første kristne kyrkjelyden som vart grunnlagt pinsedagen, 10 dagar etter Jesu himmelsferd. Her står apostelen Peter fram som ein leiar i kyrkjelyden, og Peters tale den første pinsedagen er gjengjeve.
Paulus
Boka fortel vidare om Paulus si omvending på vegen til Damaskus. Etter forteljinga om den første heidningkristne kyrkjelyden og forfølgingane som leidde til apostelen Jakobs martyrdød, går forfattaren over til å skildre misjonsferdene til Paulus.
Paulus første misjonsferd, til mellom anna Kypros og Frygia i Litleasia (kap. 13 og 14), er sidan tidfesta rundt år 47, den andre, gjennom Litleasia til Hellas (kap. 15-18), er tidfesta til år 50-52 og den tredje, som òg gjekk gjennom Litleasia til Hellas] (kap. 18-21) er tidfesta til år 53-57.
Boka
Etter tradisjonen er Apostelgjerningane nedskrivne av evangelisten Lukas i Roma rundt år 64. Andre meiner boka er nedskriven i Filippi, Alexandria eller Antiokia) . Hovudargumentet for årstalet er at verken Paulus’ eller Peters martyrdød rundt år 64 eller forfølgingane av dei kristne som keisar Nero starta på slutten av 60-talet er nemnde.
Så kjelder kan Lukas ha bruka dels munnlege opplysningar, dels skriftlege nedteikningar. Han stod i nært samband med Paulus, og kan ha reist i lag med han delar av misjonsreisene. Fleire av skildringane hans kan derfor ha vore sjølvopplevde. Men det kan òg tenkast at desse vi-passasjane berre er eit stilistisk verkemiddel forfattaren brukar.
Schibsted
Schibsted (ose: SCH) er det største mediekonsernet i Noreg, og ein av dei leiande medieaktørane i Skandinavia. Konsernet har etablerte produkt og rettar innanfor media som avis, fjernsyn, film, forlag, multimedia og mobile tenester.
Historie
Selskapet vart grunnlagt av Christian Schibsted i 1839 då han starta ei lita verksemd som boktrykkjar i Oslo. Schibsted overtok eigarskapet til Verdens Gang i 1966, då avisa var i finansielle problem. I 1988 vart det til då familieeigde selskapet omlagt til aksjeselskapsforma og det vart oppretta ulike dotterselskap. I dag eig Schibsted mellom anna Verdens Gang, Aftenposten og Avis1, og er deleigar av svenske Aftonbladet (49,9%), TV 2 (33,3%), Svenska Dagbladet, Metronome Film & Television AB (60%) og Sandrew Metronome (50%).
Konsernet vart børsnotert i 1992, og konsernsjef har sidan det vore Kjell Aamot.
Hovudkontoret ligg i Oslo og det meste av verksemda er knytt til Noreg og Sverige.
Eigarskap
Schibsted ASA er eigd av:
Schibsted ASA eig dette innan norsk presse og fjernsyn:
Andre selskap Schibsted eig:
Krossfestinga av Jesus
Krossfestinga av Jesus er ei særs viktig hending i kristendommen. Innan kristen teologi er Jesu Kristi liding og død sett på som naudsynte for at menneskja skal få syndforlating og frelse. Hendinga er skildra i alle dei fire evangelia i Nytestamentet. Krossen brukt i krossfestinga er blitt eit symbol på kristendommen, og ein finn avbildingar eller skulpturar av Jesus på krossen i og ved mange kyrkjer.
Sjå og
Kreuzigung
Regjeringa i Noreg
Regjeringa i Noreg er den utøvande makta i landet. Regjeringa blir leidd av Statsministeren og har eit varierande tal statsrådar som blir utnemnde av Kongen som medlemmar. Sidan innføringa av parlamentarismen i 1884 er regjeringa avhengig av tillit frå Stortinget.
Statsministeren og statsrådane er medlemmer av statsrådet. Når regjeringa fattar viktige avgjerder som samla kollegium, skjer det som Kongen i statsråd, eit formelt regjeringsmøte hos Kongen. Det blir vanlegvis halde statsråd kvar fredag på Slottet i Oslo.
Ei regjering kan endrast undervegs ved at statsrådar blir skifta ut eller byter departement. Regjeringa blir likevel rekna å vere den same så lenge statsministeren sit.
Statsministerens kontor
Statsministerens kontor (SMK) hjelper Statsministeren med å leie og samordne regjeringa sitt arbeid, blant anna ved å førebu, gjennomføre og følgje opp regjeringskonferansane. Kontoret har også ansvar for å førebu, gjennomføre og følgje opp statsrådet sine møte hos Kongen. Kontoret syter for den formelle kontakten mellom regjeringa og Stortinget, og samordnar regjeringsmedlemmane si deltaking i Stortinget sine debattar og spørjetimar. Kontoret hjelper også til med statsministerens internasjonale arbeid, og har arbeidsgjevarfunksjonar for samtlege politikarar i departementa.
Statsministerens kontor har sidan september 2011 halde til i Forsvarets ledelsesbygg på Akershus festning i Oslo.
Politisk leiing
Statsminister:
Stabssjef:
Administrativ leiing
I tillegg til statsministeren og den politiske staben, har Statsministerens kontor ein fast stab på om lag 55 personar. Staben er delt i tre avdelingar og ein seksjon.
Regjeringsråd Anne Nafstad Lyftingsmo leiar den faste staben ved Statsministerens kontor. Ho har ansvaret for den daglege drifta av kontoret. Dette omfattar også arbeidsgjevaroppgåver for dei politiske stillingane ved Statsministerens kontor og i departementa.
Den administrative leiinga består elles av:
Historie
Statsministerens kontor har ansvar for sentrale sekretariatsoppgåver som har vore utført utan avbrot sidan oppløysinga av det dansk-norske riket vinteren 1814. Eldst er oppgåvene som statsrådssekretariat, som går tilbake til då prins Christian Fredrik oppretta ei sentralforvaltning i Christiania 2. mars 1814. Deretter kjem oppgåvene som sekretariat for statsministeren, som går tilbake til 2. juli 1829. Då vart det oppretta ei stilling som sekretær for den norske statsråden som etter rang vart omtalt som førstestatsråd. Etter eit avbrot i perioden 1906-1939, då statsministeren også var sjef for eit departement og brukte dette som sekretariat for oppgåvene som regjeringssjef, har statsministeren hatt eit eige sekretariat frå oktober 1939. Då vart omgrepet «Statsministerens kontor» første gong tatt i bruk. 6. januar 1956 vart kontoret formelt inndelt i politisk stab og embetsverk. 1. juli 1969 vart Statsrådssekretariatet, som til då hadde vore administrativt underlagt Justisdepartementet, nedlagt. Statsrådssekretariatets oppgåver vart då lagt til den leiande ekspedisjonssjefen, sidan 2001 regjeringsråden, ved Statsministerens kontor. To sentrale funksjonar frå tidleg på 1800-talet var med det samla; Statsrådets sekretariat og statsministerens.
685 Hermia
685 Hermia er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 12. august 1909 av Wilhelm Lorenz ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Leiv Aalen
Leiv Aalen var ein norsk teolog frå Rennesøy. Han var professor ved Menighetsfakultetet frå 1957 til 1976. Aalen stod for streng lutheranisme og låg i strid med dei meir pietistiske representantane på Menighetsfakultetet.
Doktorgradsavhandlinga til Aalen kom i 1952 og heitte Den unge Zinzendorfs teologi. Han gav òg ut Ord og Sakrament i 1966, og i lag med broren Sverre Aalen, gav han ut ''Bakenfor inferno. Oppgjør med tradisjonelle forestillinger om helvete'' i 1955.
846
846 (romartal DCCCXLVI)
Kjemisk reaksjon
Kjemiske reaksjonar skjer når to eller fleire molekyl, atom eller ion reagerer med kvarandre og dannar ei eller fleire nye sambindingar – reaksjonsprodukta. Molekyla kan vera av same eller av ulike stoff.
Det finst mange typar av kjemiske reaksjonar, til dømes redoksreaksjonar, syre-base-reaksjonar, hydrolyse og kondensasjonsreaksjonar.
I dei fleste reaksjonar vil reaksjonsprodukta samtidig brytast ned og gå attende til utgangsstoffa, og det vil etter ei tid oppstå likevekt mellom reaksjonsfarta begge vegar. Reaksjonsfarta er til ei kvar tid avhengig av konsentrasjonen av dei ulike stoffa samt trykk og temperatur. Dette blir kalla likevektsreaksjonar og blir framstilt i reaksjonsformlar etter Brønsted-Lowry-prinsippet.
Eksoterme og endoterme reaksjonar
I somme kjemiske reaksjonar blir energi utvikla og avgitt som varme, såkalla eksoterme reaksjonar. Eit døme på dette ser vi når vi tenner eit magnesiumband. Bandet brenn med ei intens kvit flamme og gjev frå seg energi. (2 Mg + O 2 → 2 MgO + energi). I andre reaksjonar må energi tilførast utanfra for at reaksjonen skal skje, såkalla endoterme reaksjonar. Om til dømes nitrogen og oksygen skal reagera med kvarandre, må det tilførast energi. (N 2 + O 2 + energi → 2 NO).
Fylkesveg 404 i Hordaland
Fylkesveg 404 i Hordaland (Fv404) går mellom Alversund og Feste i Lindås kommune. Vegen har ei lengd på 18,0 km.
845
845 (romartal DCCCXLV)
Birkkarspitze
Birkkarspitze er eit fjell i Tyrol i Austerrike. Det ligg sentralt i fjellkjeda Karwendel, og med sine 2 749 meter over havet er det den høgste toppen i Karwendelområdet.
Nasebløding
Nasebløding, medisinsk kalla epistaksis, er bløding frå tynne blodårer i slimhinna i nasen. Å blø naseblod er vanlegvis heilt ufarleg, og tilstanden går vanlegvis raskt over av seg sjølv.
Det kan vera mange grunnar til at ein blør naseblod. Ei vanleg årsak er slag eller støyt på nasen, eller brot på nasebeinet. Men naseblødingar kan òg koma av trykkendringar, stress, allergi, tørr luft og mange andre små eller store påkjenningar. Nokre personar får lettare nasebløding enn andre, og gjerne utan at ein kan sjå ei klår årsak til blødinga.
Naseblødingar treng normalt ikkje behandlast, men går over av seg sjølve når blodet levrar seg. Nokre velkjende råd er å leggja press på nasen med fingrane og å leggja hovudet bakover eller framover.
Dersom ein blør svært mykje, kan det vera hol i ein arterie bak i nasen. Då må ein kontakta ein lækjar. Om blødinga ikkje vil gje seg i løpet av nokre minutt, eller om ein blør naseblod svært ofte, bør ein òg gå til lækjaren.
Skothyll
Skotthyll er ein trøndersk idrett der ein hiv jernskiver (hyller) mot trekubbar. Poenget er å treffa flest mogleg av tre kubbar («munkar») som er stilte opp på andre enden av banen. Ein har spela liknande kubbespel i Noreg sidan vikingtida.
Mia Hundvin
Mia Terese Hundvin er ein norsk tidlegare handballspelar frå Bergen. Vengspelaren vann i tida 1998-2002 både EM-gull og VM-gull, OL-bronse og EM-sølv.
Landslagsspel
Hundvin debuterte på landslaget mot Litauen 15. januar 1998. I desember same året var ho med på Noregs lag som vann handball-EM 1998 etter suveren finalesiger mot Danmark. Eitt år seinare skåra ho fem mål då Noreg vart verdsmeister på Lillehammer, etter ein høgdramatisk finalekamp mot Frankrike. Under Sommar-OL 2000 i Sydney fekk Hundvin ein bronsemedalje med Noreg, før ho til sist deltok i EM-finalen 2002 i danske Herning, ein kamp som enda med dansk tomålstriumf. Hundvin spelte 72 landskampar og skåra 174 mål for landslaget.
Klubbspel
Hundvin var Tertnes-spelar i den norske toppserien fram til våren 2000, med unnatak for 1996/97-sesongen då ho var aktiv i Gjerpen IF. Ho avslutta tida i Tertnes med finaletap i EHF-cupen mot spanske Mislata. Perioden 2000-04 spelte ho på danske handballklubbar; Frederiksberg, Slagelse og Aalborg. Frå 2004 til 2008 var ho medlem i Nordstrand IF.
Ymse
Hundvin var frå 1999 kjærast og sidan sambuar med den danske handballspelaren Camilla Andersen. Frå 2002 var ho sambuar med snøbrett-utøvaren Terje Håkonsen.
Hot Streets
Hot Streets er det tiande studioalbumet (det tolvte totalt) av det amerikanske bandet Chicago, gjeve ut i 1978. På mange måtar markerte Hot Streets byrjinga på ein ny æra for bandet. Dei byrja å spele disco, noko som vart håna i ettertid, det var det første albumet deira utan den tidlegare gitaristen Terry Kath, det første albumet utan den faste produsenten James William Guercio og det første albumet sidan det andre albumet som ikkje hadde ein tittel med romartal.
Bakgrunn
Etter å ha arbeidd med James William Guercio sidan debutplata i 1969, valde Chicago å avslutte samarbeidet etter Chicago XI i 1977. Ei større endring for gruppa var derimot dødsfallet til gitaristen Terry Kath i januar 1978, som på uheldig vis skaut seg sjølv under ein fest. Dei andre medlemmane var ute av seg etter dødsfallet hans og vurderte å legge ned bandet. Kath var ein av nøkkelpersonane som definerte stilen til bandet, og var ikkje enkel å erstatte. Etter det første sjokket gav seg, valde bandet å fortsette.
Phil Ramone, som hadde miksa somme av dei tidlegare albuma, vart bede om å vere med som medprodusent. Men før Chicago kunne byrje innspelinga måtte dei finne ein ny gitarist. Dei valde den dugande gitaristen Donnie Dacus, som tok med seg sin eigne særeigne stil til gruppa. Før han vart med i Chicago, hadde Dacus arbeidd med både Roger McGuinn og Stephen Stills.
Innspelinga fann stad i både Miami og Los Angeles våren 1978, etter at bandet i fleire år hadde spelt inn musikk i Guercio sin Caribou Ranch i Colorado. Mot slutten av innspelingane, følte bandet at dei framleis hadde noko musikalsk sterkt å by på etter tapet av Kath. Bee Gees spelte inn albumet Spirits Having Flown i studioet ved sidan av i Miami, og dei hadde med seg Bee Gees og klaverspelaren deira Blue Weaver på somme spor. Gibb-brørne song vokal på songen «Little Miss Lovin'», medan Weaver la synth-strykarar på «No Tell Lover» og «Show Me The Way». Blåserekkja til Chicago spelte til gjengjeld på Spirits Having Flown, mellom anna på hitsingelen «Too Much Heaven».
For å markere ein ny start, gav bandet albumet ein tradisjonell tittel i staden for eit nummer. Dei valde tittelen Hot Streets, og på plateomslaget kunne ein for første gongen sjå eit bilete av bandet, staden for berre logoen til gruppa. Då ein marknadsundersøking seinare synte at kjøparane venta å sjå logoen på omslaget, var Chicago-logoen attende for det neste albumet, Chicago 13.
Albumet kom ut i oktober 1978 i samband med den første singelen, «Alive Again». Hot Streets vart ein ny hit for gruppa, som hadde vore uroa om publikum ville godta dei utan Kath. Sjølv om albumet selde til platina, og Chicago fekk ein ny hitt på topp 20 med «No Tell Lover», var Hot Streets det første Chicago-albumet sidan debutplata, som ikkje nådde topp 10 i USA, men stoppa på ein 12. plass.
Etter utgjevinga av Chicago 13 og mot slutten av juleturneen deira i 1979, slutta Dacus i gruppa.
I 2003 vart Hot Streets remastra og gjeve ut på ny av Rhino Records med ein alternativ versjon av Lamm sin «Love Was New» sungen av Dacus, som bonusspor.
Lister
Album - Billboard (Nord-Amerika)
Singlar - Billboard (Nord-Amerika)
844
844 (romartal DCCCXLIV)
Fylkesveg 407 i Hordaland
Fylkesveg 407 i Hordaland (Fv407) går mellom Storheimstø og Lunde i Radøy kommune. Vegen har ei lengd på 5,6 km.
Protistar
Protistar er ei tradisjonell samkjenning for eukaryotar som ikkje kan klassifiserast innanfor rika plantar, dyr eller sopp. Som regel meiner ein mikroskopiske, eincella organismar når ein nyttar omgrepet, men mange klassifiserar òg makroalgar som tang og tare innanfor gruppa.
Ordet «protist» vart først brukt av Ernst Haeckel i 1866. I dag reknar ein omgrepet som parafyletisk, sidan dei ulike organismane me brukar det om ikkje har noko særleg med likskapar utover ei relativt enkel celleorganisering. Dei fleste protistar er anten eincella eller koloniale; som regel alltid utan nokon form for skilnad på cellene innanfor einskildartane.
Tradisjonelt delar ein protistar inn i tre grupper: protozoar (dyreliknande protistar), algar og slimsopp, ut frå kva slags organismar dei liknar mest på. Dette har ikkje noko fylogenetisk grunnlag; «algar» vert til dømes brukt om alle fotosyntetiserande mikroorganismar uavhengig av evolusjonære slektskap.
843
843 (romartal DCCCXLIII)
Ner tamíd
Ner tamíd (hebr. נֵר תָּמִיד nēr tāmīd), eller «det evige lyset» er namnet på det (oftast raude) lyset som alltid brenn i synagogar. Ner tamíd er til minne om den sjuarma lysestaken i Tempelet i Jerusalem, som alltid brann. Tradisjonelt har ein bruka oljelamper for ner tamíd, men i dag er elektriske lamper mest bruka.
Children of Bodom
Children of Bodom er eit finsk melodic death-metal band med ein rå, growl-liknande vokal. Bandet blei stift i 1993 og tok namnet sitt frå innsjøen Bodomsjøen i Esbo, Finland der 3 ungdomar blei knivdrepne på ein campingtur i 1960. Den siste personen overlevde angrepet og hevda han såg Døden. Døden har blitt Children of Bodom sin maskot og er inkludert på dei fleste av bandet sine albumcover.
Då Children of Bodom blei stifta av Alexi Laiho og Jaska Raatikainen kalla dei seg IneartheD, men skifta namn til Children of Bodom same år etter å ha gitt ut deira 3 einaste demoar. Children of Bodom vert ofte forkorta til CoB.
= Medlemmer =
Tidlegare medlemmer
= Diskografi =
842
842 (romartal DCCCXLII)
Cuscoquechua
Cuscoquechua (quechua: Qusqu qhichwa simi) er ein dialekt av sørquechua som blir snakka i Cuzco og Cuzco-regionen i Peru.
Cuscoquechua er det quechua-språket som blir brukt av Academia Mayor de la Lengua Quechua i Cusco, og akademiet bruker det spanskbaserte femvokalsystemet i ortografien sin. Utanningsdepartementet, på si side, bruker eit alfabet med berre tre vokalar.
Fonologi
Cuscoquechua har tre vokalar: /a, i, u/.
Fylkesveg 409 i Hordaland
Fylkesveg 409 i Hordaland (Fv409) går mellom Lundsdalen og Soltveit i Radøy kommune. Vegen har ei lengd på 21,1 km.
Fiskerisona ved Jan Mayen
Fiskerisona ved Jan Mayen på 200 nautiske mil rundt Jan Mayen vart oppretta i medhald av soneloven med verknad frå 29. mai 1980, utan dei avgrensingane som gjeld for fiskevernson ved Svalbard. I likskap med fiskevernsona er sona rundt Jan Mayen ikkje ei full økonomisk sone, men ei sone som er avgrensa til fiskeriformål. I motsetnad til ved det norske fastlandet, er det ikkje fastsett ei særleg fiskerigrense rundt Jan Mayen. Regelverket for utlendingars fiske og fangst i NØS gjeld i utgangspunktet tilsvarande i fiskerisona ved Jan Mayen.
Kjelde
Fiskeri- og Kystdepartementet: Fiskevernsonen ved Svalbard og fiskerisonen ved Jan Mayen
Kjøkemeister
Kjøkemeister (kjøgemeister), kjellarmann, skjenkjarsvein eller kjellarsvein, er tradisjonelle norske nemningar på den som hadde oppsyn med gjestebod og gilde i eldre tid. Ordet er framleis nytta, gjerne som ein heimleg erstatning for toastmaster, som tyder mest det same.
Kjøkemeisteren hadde ei lang rekkje plikter. Han stod for skjenken, sytte for at dei rituelle delane av festen kom i rett skipnad, og laut halde tale ved bordet. Dette var stundom så mykje halde styr på at nokre vart meir eller mindre profesjonelle kjøkemeistrar kringom på bygdene. Det finst ein rad namngjevne menn som var kjende for godt meisterskap i dette yrket. Attmed spelemannen var han den viktigaste pådrivaren i festlyden.
Det finst ei rad kjøkemeisterviser i folketradisjonen, samla frå heile Noreg.
Nightwish
Nightwish er ei finsk musikkgruppe som speler heavy metal av ein type ofte omtala som symfonisk metal.
Brian Lara
Brian Lara er ein trinidadisk cricketspelar som var internasjonalt aktiv frå 1987 til 2010. Han er blitt omtalt som ein av dei beste slagmennene i verda.
Lara har mellom anna rekorden for den høgaste individuelle skåren i ein test-cricketinnings med 400 ikkje ute mot England på Antigua i 2004.
701 Oriola
701 Oriola er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 12. juli 1910 av Joseph Helffrich ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Bøkkar
Ein bøkkar er ein som lagar og tek vare på tønner. Dette var tidlegare eit vanleg handverk, men i takt med utviklinga av nye oppbevaringsmetodar blei det mindre etterspurnad etter tønner, og dermed færre bøkkarar.
Faget
Ein bøkkar må kunne ta ut eigna material, bearbeida desse til tønnestavar og forma dei i ein stavkrakk. Stavane blir tilpassa, og deretter tetta med til dømes siv der det trengst. Deretter blir tønnebanda slått på plass med mokkar og sleggert.
I 1960-åra blei dei fleste tønnefabrikkane i Noreg nedlagde, og faget gjekk ut av lærlingordninga. Det trengst likevel fortsatt bøkkarar, særleg for vedlikehald og restaurering av ulike typar fat og tønner. Mellom anna er eikefat viktige for norsk akevittproduksjon. Vinmonopolet tok derfor initiativ til å få faget innført igjen i 1994. Utdanninga til dette yrket er i Noreg i dag to år på skole og to år i lære ute i bedrift.
På andre språk
På engelsk heiter bøkkar Cooper eller Couper og på nederlandsk Kuiper eller Kuijper. Dette er vanlege etternamn i desse språkområda.
Norsk økonomisk sone
Norsk økonomiske sone vart oppretta ved lov av 17. desember 1976 og med verknad frå 1. januar 1977. Den vart oppretta i medhald av Havrettstraktaten, og etablerte eit område på 200 nautiske mil frå grunnlinja utanfor kysten av det norske fastlandet. Sona grensar opp mot Danmarks, Tysklands og Storbritannias økonomiske soner, og her er midtlinja delelinje. Med Russland var det lenge ikkje semje om grensa mellom de to sonene, og her vart det oppretta ei gråsone medan forhandlingane pågjekk. Noreg og Russland offentleggjorde den 27.04.2010 at landa var blitt samde om ei delelinje i Barentshavet. Gråsona vil eksistere inntil parlamenta i dei to landa har ratifisert avtalen. Innanfor den økonomiske sona har Noreg eksklusiv rett til utvinning av naturressursar som fisk og petroleum.
Det er inngått fiskeriavtalar som regulerer fisketilgang og kvoter for Russland, EU, Færøyene, Grønland, og Island i Norsk økonomiske sone mellom 12 og 200 nautiske mil frå grunnlinjene.
Fiskevernsoner
Noreg har og oppretta to andre soner på 200 nautiske mil:
Desse vart oppretta med heimel i den same loven, men har ei litt anna innretning.
Svartedauden
Svartedauden, også kalla digerdauden eller stordauden, var ein zoonotisk pandemisk sjukdom under mellomalderen som i gjennomsnitt tok livet av kvar tredje person i Europa og så godt som alle som vart smitta. Den ålment aksepterte teorien er at svartedauden var eit særs omfattande utbrot av pest.
Pandemien vart i mange delar av Europa nemna med ein ordkombinasjon som inkluderer ordet 'svart (Black Death, Schwarzer Tod, Mort noire). Dette kan vere basert på dei fysiske forandringane som hende når ein person hadde vorten sjuk, anten i form av byllar eller mørke flekker på huda i eit seinare stadium av sjukdommen.
Årsaka til pesten
Pesten er valda av bakterien Yersinia pestis som er vanleg hos pestloppa Xenopsylla cheopis. Loppa er i sin tur vanleg blant gnagarar, særleg rotter, men også hamstrar og ekorn. I mellomalderen var det hovudsakleg svartrotta som var vert for loppa, ho er også kalla hus- eller skipsrotte og levde tett på menneske. Bakterien vart overført til mennesket anten gjennom bitt frå ei infisert loppe, eller gjennom direktekontakt med ein annan infisert vert, til dømes ei rotte eller eit anna menneske. Loppa åtek i første rekkje ikkje mennesket, men om vertsdyret til loppa døyr søkk kroppstemperaturen til verten og blodet koagulerer, slik at loppa søkjer seg til ein ny vert. Den nye verten er oftast ei anna rotte, men i eit karrig miljø med mange infiserte rotter er sannsynet høgt for at den nye verten til loppa er eit menneske. Når bakterien har infisert mennesket, blir smitten snøgt overført til andre gjennom hoste, oppkast eller nys. Yersinia pestis påverkar også loppa sjølv. Bakterien spreier seg frå infiserte lopper til vertsdyr, og seinare til friske lopper gjennom infiserte vertsdyr. Inne i loppa formeirer bakterien seg til han blokkerer heile mage- og tarmkanalen, og den stadig svoltnare loppa bit då fleire og fleire offer, som også er den medverkande faktoren til den raske spreiinga av pesten.
I 2011 kunne ei gruppe på 16 forskarar slå fast at Yersinia pestis var årsaka til pesten. Dette kom dei fram til etter å ha kunne vinne att DNA frå fire lik frå kyrkjegarden East Smithfield i London. At sjukdommen fekk såpass spreiing og høg døyelegheit skal ha avhange av miljøendringar med kaldare klima og mykje regn, i tillegg til krig med underernæring som følgje, og ikkje endringar som gjorde bakterien meir aggressiv. I mars 2013 vart det funne restar av ein annan kyrkjegard i Londan i samband med ei jernbaneutbygging. Ifølgje arkeologar kan det vere 50 000 offer som hadde vorte gravne ned der etter utbrotet av svartedauden. Analysene viste at dei testa personane bar på pestbakterien. Isotopnivåa i skjeletta og tennene tydde også på at mange var underernærte. 16 prosent leid av rakitt, eller engelsk sjuke, og fleire hadde skadar i ryggen som tyder på hardt arbeid.
Spreiingshistorie
Nestorianske graver frå 1338–1339 ved Issyk-Kul i Kirgisistan har innskrifter som viser til pesten. Dette kan ha vore området der epidemien braut ut, og deretter blitt spreidd til India og Kina. Staden var ein handelspost midt mellom Europa og Asia.
Svartedauden kjem til Europa
Svartedauden skal ha kome til Europa frå byen Kaffa (Feodosija) på Krim. Denne byen var eit viktig handelsknutepunkt og vart omleira av mongolar leidd av Jani Beg, ein etterkommar til Dsjengis Khan. Handelsbyen stod i vegen for utvidingsplanane til Jani Beg mot vest. Pesten braut først ut blant dei åtakande styrkane i 1346, og mongolane vart monnaleg svekka av farsotta. Det er sagt at Jani før tilbaketrekkinga slengde pestlik over bymurane, ved hjelp av ein kastemaskin, som han brukte som «biologisk våpen» for å slå ut byvernet og slik fekk pesten innanfor bymurane. Dette er rekna som usannsynleg, av di ein på den tida truleg ikkje skjønte korleis pesten spreidde seg og lika berre er smittefarlege i ei kort tid, sidan loppene forlét verten når han døyr.
Panikk braut ut blant forsvararane innanfor murane. Skipa som var fanga i hamna vart storma, omleiringa vart broten og mongolane hindra ikkje lenger avgangen deira. Infiserte genoske sjømenn sette kurs frå Kaffa til Genova, uvitande om at dei hadde pesten om bord. Under seglasen vart mannskapet desimert som resultat av pesten, skip forliste eller dreiv i land og spreidde pesten vidare. Minst eitt skip kom til Messina på Sicilia, og spreidde dermed sjukdommen til Sør-Europa. Den store dauden endra også måten folk tenkte på. Dauden fekk meir plass i kunsten, mange kunstnarar laga måleri med dauden og menneske med store byllar frå pesten.
Svartedauden spreier seg nordover i Europa
Frå Sicilia spreidde pesten seg snart til Italia der han spreidde seg vidare nord- og vestover. I vest kom han til Spania og dreidde deretter nordover. I Frankrike kom pesten til Marseille i november 1347, for å nokre månader seinare komme til den dåverande pavebyen Avignon, der pesten først braut ut i eit kloster. Alle [munkane] bortsett frå ein døydde over natta. Sommaren 1348 kom pesten til Paris. England hadde store område sør for Den engelske kanalen ved Calais som smitten nådde og han hadde snart spreidd seg over kanalen til England. Frå Frankrike spreidde farsotta seg også austover mot Nederland og Tyskland.
Svartedauden kjem til Norden
Noreg var det første nordiske landet som vart råka av pesten. Sommaren 1349 kom eit av handelsskipa til Hansaen seglande frå England og la til hamn i Bergen. Det er uklart om skipet hadde nokon overlevande om bord eller om det berre dreiv omkring. Dei nordmennene som lasta av skipet vart raskt sjuke og pesten hadde dimed fått festa seg i byen. Ifølgje tradisjonell historieskriving har pesten spreidd seg austover derfrå. Ifølgje Ole Jørgen Benedictow er det likevel sannsynleg at pesten allereie hadde byrja å spreie seg frå Oslo-området, men at på grunn av ein generell mangel på kjelder, har fokuset vore på Bergen sidan islandske forfattarar har skrive ned historia om skipet i Bergen. Ein reknar med at pesten gjorde at folketalet i Noreg gjekk ned til kring halvdelen, kanskje så mykje som 60 prosent. I fleire bygdelag skal det berre ha vore eitt eller to menneske som overlevde.
Samverkande årsaker som Svartedauden, endringar til det verre i klimaet, og seinare pestepidemiar som kravde mange menneskeliv, leia til at folketalet i Noreg fell med om lag 63 % frå det høgaste ikring år 1300 til det lågaste om lag år 1500. Såleis har ikkje berre Svartedauden, men òg seinare pestepidemiar, gjort sitt til å redusere folketalet i seinmellomalderen her i landet.
Våren 1350 spreidde pesten seg til Sverige. Det finst få kjelder, anna enn eit brev frå kong Magnus Eriksson der han oppmodar kyrkjelyden i Linköpings bispedøme til å delta i kyrkja, donere pengar til kyrkja for å dele ut mellom dei fattige og faste ekstra hardt på fredagane.
Ifølgje ei dansk forteljing kom pesten til landet med eit førarlaust norsk skip frå England som stranda på vestkysten i Jylland. Folket på kysten bringa varene i land og med det pesten. Han fekk feste og spreidde seg over heile Danmark, der han møtte pestbølgja som var på veg nordover frå Tyskland. Frå Tyskland spreidde pesten seg til Russland og Novgorod.
Årsaker til den store spreiinga av pesten
Etter kva ein veit har pest aldri tidlegare vore så omfattande spreidd, og aldri har så mange døydd og så store område vore råka som under svartedauden. Den justinianske pesten på 500-talet var av ein liknande storleik, og ein stor del av innbyggjarane i Mexico – 80 prosent – vart råka av Cocoliztli-epidemien i 1545–1548. Det mellomalderske mennesket reiste i større omfang enn tidlegare, handelen var omfattande og pesten spreidde seg vanlegvis gjennom haldesknutepunkta ved kystane, men han spreidde seg også innanlands. Dei mellomalderske byane var tronge og gatene var stundom berre nokre meter breie. Menneska var fattige og skitne, og det dei ville kvitte seg med vart slengt ut på gata, der svin gjekk rundt og rotter smaug omkring. Dette var eit gunstig miljø for bakteriar å utvikle seg i.
Det finst også teoriar om at immunforsvaret hjå folk vart svekka som følgje av at dyrkande jord vart utradert som følgje av sterk folkevekst.
Byllepest spreier seg med blod av loppa Xenopsylla cheopis som før seg på blodet til gnagarar. Svartrotta, som fungerer som vert for loppa, hadde etablert seg omkring Middelhavsområdet allereie under antikken. Bakteriane er også rekna for å ha vore særleg vondarta denne gongen, som mellom anna syner seg av at pesten arta seg i alle sine tre former. Pesten forsvann ikkje, men kom attende på seinare tidspunkt i form av meir lokal karakter. Pesten vart prøvd motarbeidd gjennom karantene og gjennom betra hygiene. Den svarte rotta vart fortrengd av den sterkare, men også meir folkeskye, brunrotta, som kom til Europa på midten av 1500-talet. Som ved alle andre epidemiske sjukdommar utvikla menneskja sannsynlegvis ein viss resistens.
Følgjene av pesten
Etter svartedauden vart levekåra til folk betre. Kanskje så mange av halvparten av innbyggjarane i Europa døydde. Kjøtt vart mykje meir vanleg mat for menneskja, då storfeavl fekk eit nytt løft på forlatne jorde. Husdyra vart ikkje ramma av pesten, og det var færre menneske som skulle dele på føda, slik at det var mat nok til alle. Dei mest karrige åkrane var ikkje lenger naudsynte som dyrkande mark, og der voks skogen opp att og gav trevyrke, som var eit viktig råstoff for skip, bygningar og mellomalderske reiskapar og maskiner.
Nedgangen i folketalet førte også til mangel på arbeidskraft. Utleigarane vart tvinga til å ta omsyn til kravet frå bøndene om auka løn og betra tilhøve. Bøndene klarte i aukande grad å velje mellom ulike jobbar, og vart dimed meir mobile og sjølvtrygge. Det oppstod motsetningar mellom bønder og utleigarar, som med tida førte til bondeopprør fleire stader i Europa. I Aust-Europa, som vart relativt skåna for smitten, vart bøndene i staden meir liveigne.
Kultur
Mange segner er knytte til svartedauden, og temaet har vore mykje brukt i verdslitteraturen. Eit norsk døme er forteljinga om Jostedalsrypa, som Torill Thorstad Hauger utbroderte i ungdomsboka Det kom et skip til Bjørgvin i 1349. Boka fekk Norsk litteraturkritikerlags barnebokpris i 1980. Andre segner gjev sjukdommen form som Pesta, ei gammal kone med kost eller rive som anten feia bort alle ein stad, eller berre raka bort nokre av dei med riva.