cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rosenlundsalen
Salen, og resten av huset, var opphavleg lokale for Den Civile Klub Selskab også kalla Harald Haarfagers Klub. Namnet har salen etter S. Rosenlund, som eigde huset i 1842. Salen inneheld ein original proscenieboge som syner at den har vorte nytta som teatersal. Dei opphavlege dekorasjonane vart elles borte då Den Civile Klub slo seg saman med Den Militære til Haldens Klub.
I 1849 heldt Marcus Thrane det fyrste folkemøtet i det som skulle verte kjend som Thrane-ria i Rosenlundsalen. Vi har dimed grunnlag for å seie at ikkje berre norsk teater, men også norsk arbeidarrørsle, kan føre historia si attende til dette rommet.
Ekteskap
Folk som kan få ungar saman
Likevel finst det døme på at ungar er blitt gifte, med kvarandre eller med vaksne, men som regel utan å fullbyrda ekteskapet før dei nådde puberteten. At ei kvinne gifter seg etter menopausen er uvanleg, men ikkje utenkjeleg.
Medan ekteskap mellom folk av same kjønn har vore uvanleg, har dei òg eksistert i ulike former. I fleire afrikanske kulturar kunne ei rik einsleg kvinne, til dømes ei enkje, betala brurepris for ei anna kvinne og gifta seg med henne på same måte som ein mann kunne. Mange stader har menn kunna gifta seg med andre menn, då som regel yngre gutar, for ei viss tid.
Rosenlundsalen
I 1852 var salen igjen innreidd som teater, og frå 1856 finst det detaljert oversikt over teppe, dekorasjonar og sufitter.
Ekteskap
Folk som ikkje er nært i slekt
Ein naturleg motvilje mot incest er nedfelt i menneskja som ein måte for å unngå innavl på. I tillegg har mange samfunn utvikla reglar som oppmuntrar til å spreia arvestoff, som at ektefellen må koma frå ein annan klan eller stamme.
Rosenlundsalen
Ved overgangen til det tjuande hundreåret vart salen teken over av Den konservative Arbeiderforening og fekk etter det rykte som ølbule. Frå 1961 vart salen nytta som møbellager, mens huset gradvis forfall.
Ekteskap
Folk som ikkje er nært i slekt
Slektskap som gjer ekteskap forbode treng ikkje vera kjødeleg, men kan òg vera tenkt eller andeleg. Til dømes kan ein ha forbod mot å gifta seg med svigerfamilie, sjølv om ein òg har tradisjonar i jødisk og tildels kristen kultur i Midtausten og Europa for at ei enkje gifter seg med ein bror eller son av den avdøde ektemannen. Islam lærte at dei som har dia same kvinna er å rekna som søsken og dermed ikkje kan gå inn i ekteskap saman. Den katolske kyrkja heldt føre at dei som hadde same gudforeldre ikkje kunne gifta seg, medan hinduar som høyrde til same guru ikkje kunne gifta seg fordi dei alle var rekna som hans andelege ungar.
Folk frå same kultur
Om ikkje lovane gjev påbod om det, har mange samfunn uskrivne reglar om at ein helst skal gifta seg innanfor si eiga gruppe, om det er samfunnsklasse, religion, språksamfunn eller etnisk gruppe. Slike ekteskap vernar om tradisjonar, og gjer det gjerne lettare for ektefellane, som veit kva som er venta av dei i den nye stillinga si. Globalisering har gjort det vanlegare å gifta seg med folk frå andre delar av verda i dagens samfunn, men det er framleis uvanleg å gifta seg på tvers av svært store skilnader, som rikdoms- og utdanningsnivå.
Rosenlundsalen
I 1987 kjøpte Halden kommune huset og sette delar av huset i stand som kontor for Østfold Teater. Sjølve salen vart ståande urørt.
Ekteskap
Folk frå same kultur
Nokre religionar forbyr ekteskap med folk av visse andre religionar. Ofte kan ein av partane konvertera for å gjera ekteskapet godteke.
Moderne lovar som avgrensa ekteskap ut frå til dømes rase, som Nazi-Tyskland, Sørstatane i USA fram til 1960-talet og Sør-Afrika underapartheid, blir i dag sett på som brot på menneskerettane.
Usemje
Ekteskapet er i dag under debatt i store delar av verda. Mange meiner det vestlege ekteskapet er blitt for svakt, at det for lett ender med skilsmisse. Av nokon blir arrangerte ekteskap sett opp som eit meir stabilt alternativ til det sjølvvalde kjærleiksekteskapet.
Eit anna stridspunkt gjeld om personar av same kjønn skal ha tilgang til ekteskap. I nokre få vestlege land er det opna for homofile ekteskap, medan homofile andre stader må nøya seg med den ekteskapsliknande partnarskapsordninga.
Claudia Olsen
Claudia Ambrosia Olsen var ein norsk politikar for Høgre. Ho var innvald på Stortinget frå Vestfold 1945–1961 og markerte seg som Høgre sin fremste sosial- og kvinnepolitiske talsperson i heile perioden sin der. Allereie frå ungdomen var ho sterkt interessert i humanitære, sosiale og religiøse spørsmål. Ho vart òg rekna som ein feminist lengje før kvinneopprøret i 1970-åra. Olsen var den første kvinna som vart formann i ein av Stortinget sitt fagkomiteer, nemleg i Stortingets helsekomité i 1945. Seinare var ho 2. viseformann i Høgre 1954–1958 og formann i Høyrekvinnene 1958–1966.
Bakgrunn og yrkeskarrière
Ho var dotter av sjømann Andreas Olsen (1848–1910) og Tellefine Christensen (1865–1939). Claudia Olsen vart verande ugift livet ut. Utdanninga hennar bestod av, forutan folkeskolen, folkehøgskole 1914–1915 og deretter handelsskole 1917–1918. Ho var assistent ved Tønsberg rasjoneringskontor i 1916, bokhaldar i firmaet Hans A. Bugge Co. 1918–1922, sekretær ved Tønsberg likningskontor 1922–1927 og dessutan kasserar ved Tønsberg Aktietrykkeri, der Tønsbergs Blad vart trykt, frå 1927.
Politisk arbeid
Føre stortingsvalet 1945 vart Olsen løfta fram som kandidat under nominasjonen av Realph Norland. Ved valet same år vart ho innvalgt på Stortinget frå kjøpstadene i Vestfold, altså Holmestrand, Horten, Larvik, Sandefjord, Stavern og Tønsberg. Den første talen sin på Stortinget vigde ho sjømennene og kåret til ektefellane deira. Sjøfolka og især krigsseglarane vart Olsens merkesak attåt trygdepolitikken. Ved handsaminga av saka om Nortraships løynlege fond i Stortinget i 1948 røysta Olsen mot regjeringa og saman med kommunistane for at sjøfolka skulle få utbetalt dei hyrene som hadde vorte halde attende.
Ho var tungt involvert i det trygdepolitiske arbeidet fram til innføringa av Folketrygda i 1967, men ho var òg spesielt engasjert i forsvarspolitikk. Under ein debatt i 1950-åra vart Olsen skildra som «det eneste mannfolk i Høyres stortinggruppe» av Sverre Løberg frå Arbeidarpartiet. Olsen vart formann i Stortingets helsekomité i 1945, som den første kvinnelege komitéformannen i Stortingets historie, og heldt fram som nestformann og medlem i Stortingets sosialkomité då Helsekomiteen inngjekk i denne frå 1950.
Christian Horneman
Christian Hersleb Horneman var ein norsk jurist, eidsvollsmannn og stortingsmann frå Trondheim.
Horneman var fødd i Trondheim. Han gjekk på katedralskulen i heimbyen, der han vart student i 1798. Tre år seinare vart han cand. jur. i København. Deretter var han auditør ved kongens regiment i Helsingør, og garnisonsauditør på Kronborg slott. 1806 vart han auditør ved 2. jydske infanteriregiment. Frå 1810 var han byfut og byskrivar i Kragerø.
I 1815 slo Horneman seg ned i fødebyen som assessor ved stiftsoverretten. Her praktiserte han dei neste førti åra. Formann i representantskapen i Noregs Bank, medlem av styret i same banken 1832-48, preses i kongelige Videnskabers Selskab 1833-38, var mellom dei verva han hadde i denne perioden.
På riksforsamlinga på Eidsvoll i 1814 var Horneman utsending frå Kragerø. Han slutta seg der til sjølvstendepartiet.
Horneman var stortingsrepresentant for Trondheim i 1824, 1827, på det overordentlege storting 1828, i 1830, 1836, på overordentleg storting 1836-37 og i 1839. I 1824 var han sekretær i konstitusjonskomiteen og medlem av Lagtinget. Gjennom posisjonen i konstitusjonskomiteen fekk han stor innverknad i handsaminga av grunnlovsforslaga. Han var av dei som sterkast slo ring om grunnlova, noko som og gjaldt på seinare storting.
Også i 1827 var Horneman medlem av i Lagtinget, i tillegg var han formann i komiteen om brennevinsbrenning, samt sekretær i både fullmaktskomiteen, konstitusjonskomiteen og traktatkomiteen. I 1828 var han sekretær i fullmaktskomiteen og revisjonskomiteen. Han var i 1830 formann i protokollkomiteen. I 1836 og 1836-37, då han møtte som varamann, var han medlem av protokollkomiteen. Atter medlem av Lagtinget i 1839, og formann i gasje- og pensjonskomiteen.
Horneman vart vald til stortinga i 1833 og 1845. Ved det fyrste høvet sa han frå seg valet, siste gongen hadde han sjukdomsforfall.
Horneman døydde i Trondheim i 1860, og vart gravlagd på kyrkjegarden ved domkyrkja.
Froan
Froan, Froøyane eller Froværet er ei øygruppe i Frøya kommune i Trøndelag som ligg ute i havet vel 40 kilometer vest for Fosenhalvøya. Namnet «Froan» kjem truleg av fraade, som er eit uttrykk for skummet på havet når det slår mot land.
Froan utgjer ein del av øyrekkja nordvest for Frøya med fiskeværa Sula, Bogøy og Mausund i sør, vidare Froan med Gjæsingen, Sørburøy og Sauøy, for deretter å ende ytst i det gamle fiskeværet Halten med Halten fyr.
Mange ferierer på øyane i sumarhalvåret.
Froan har fleire hundre øyar, i tillegg til ei mengd holmar og skjer. For det meste er øyane låge og småkuperte, med Kunna på 49 moh. som det høgaste punktet. Nokre av øyane har små innsjøar eller tjørn som resultat av tidlegare torvuttak for brensel. Nokre få av øyane har beiteland og dyrka areal, og det vert halde sau på fleire av øyane.
Historie
I 1694 selde den dansk-norske kong Christian V Froøyane til stiftsmann og justisråd Hans Kaas i Trondheim. Henrik Borthen kjøpte Froværet i 1779, og familien hans selde været vidare i 1923 til staten som selde vidare til oppsitjarane få år etter.
Edellauvskog
Edellauvskog er ein rik vegetasjonstype med stort biologisk mangfald og høg produksjon. Dette er ein varmekrevande vegetasjonstype som i Noreg ofte ligg i sørvendte og solrike lier. Vanlege treslag i edellauvskog er eik, lind, hassel, alm, lønn, bøk og ask.
Froan
Busetnad
Det finst derimot ingen faste haldepunkt til fast busetnad før fyrste halvdel av 1700-talet. Truleg var det fastbuande på Halten før det. Det finst kjelder som seier at Halten vart nytta som fiskevær heilt tilbake til 1548. Rike fiskeførekomstar medverka til folkevekst og høgt innbyggjartal i høgsesongen som gjorde Halten til det største og viktigaste fiskeværet i Fosen. På det meste skal 900 mann ha overnatta i skreisesongen tidleg på året.
Levevegar
Folk i Froan har levd av fiske og den vesle landsbruksjorda og få husdyr kunne gje. I tillegg var jakt på sel og fugl viktig, men særleg egg og dunsankinga som vart drive i svært organiserte former. Tidlegare væreigar Borthen organiserte det heile slik at innbyggjarane fekk sine øyar dei kunne sanke på. Folk fekk ha egga, Borthen sjølv tok duna. Rettane til egg og dunsanking vart fleire gonger rettsleg stadfesta ettersom det til tider var stor tilstrøyming frå folk utanfrå. Dokument viser at fredlysing mellom anna skjedde i 1756, 1781, 1801 og i 1810.
Naturreservat
Froan har det største samanhengande havområdet som er freda som naturreservat i Noreg. Froan naturreservat og landskapsvernområde vart oppretta i 1979. Det er avgrensingar i den frie ferdsla på land i somme tider av året.
Det er båtsamband mellom Froan og Dyrøya på Frøya eit par gonger i veka med MS Vetlefjord, noko oftare i sumarhalvåret.
Bogøy
Bogøy eller Bogøyvær er ei øygruppe som ligg i Frøya kommune i Trøndelag. Bogøy består av dei to øyane Bogøy og Smaløy, som er knytt til kvarandre med hengebru. I dag er staden nesten fråflytta men vel 20 personar er framleis fastbuande.
Mila Kunis
Milena Markovna Kunis er ein amerikansk filmskodespelar fødd i Ukraina.
Herøyfjorden i Møre og Romsdal
Herøyfjorden er ein fjord som deler kommunen Herøy på Sunnmøre i Møre og Romsdal. Han ligg sør for Bergsøya og nord for Gurskøya. Midt i fjorden ligg dei små øyane Herøya og Nautøya. Den fyrste av desse har gjeve kommunen namn. Fjorden er om lag 8 km lang og mindre enn 2 km brei. Den største djupna i fjorden er 175 m.
Fiskevêret Flåvær er ei gruppe øyar og skjer vest i fjorden. Av øyar her finn ein Flåvær, Husholmen, Torvholmen og Varholmen.
Nixon Perea
Nixon Perea er ein tidlegare colombiansk fotballspelar.
Han spela for klubben Vegalta Sendai.
Kateket
Kateket (gresk: kathekein, «undervise») er ein kyrkjeleg tilsett med undervisningsoppgåver i kyrkjelyden.
Den norske kyrkja
Katekettenesta vart innført i Den norske kyrkja ved lov av 19. juni 1969, ei lov som vart oppheva då kyrkjelova trådde i kraft 1.1.1997. Kateketar er utdanna spesielt for undervisningsarbeidet, spesielt konfirmantundervisning og ungdoms- og studiearbeid, men òg anna dåpsopplæring.
Kateketar i Den norske kyrkja er tilsette med Kyrkjeleg fellesråd som arbeidsgjevar. Kateketen kan verte vigsla etter forodna liturgi, og han står under tilsyn av biskopen.
Bakgrunnsstoff
Den norske kyrkja
Julisk Venezia
Julisk Venezia (kroatisk og slovensk Julijska Krajina; italiensk Venezia Giulia; tysk Julisch Venetien; venetiansk Venesia Jułia; friulisk Vignesie Julie; latinsk Carsia Julia) er ein tidlegare politisk region i Søraust-Europa på grensa mellom det som i dag er Italia, Slovenia og Kroatia. . Det italienske namnet på regionen, 'Venezia Giulia' vart gjeve området så seint som 1863 av språkforskaren Graziadio Isaia Ascoli frå Gorizia, som laga eit namn på alle områda i Austerrike-Ungarn som Italia gjorde krav på. .
Eidstod
Eidstod er sentrum i Vrådal i Kviteseid kommune i Telemark-området i Vestfold og Telemark fylke. Staden ligg ved nordenden av innsjøen Nisser.
Delstaten Oaxaca
Oaxaca [wɑˈxɑkə] (Estado Libre y Soberano de Oaxaca) er ein av Mexicos 31 delstatar som ligg i den sørlege delen av landet. Han ligg òg i Oaxacadalen som ligg i dei sørlege Sierra Madre fjellkjedene.
Hovudstaden og største byen er Oaxaca.
Delstaten har om lag 3 506 821 innbyggjarar og arealet er 93 952 km².
Oaxaca grensar til Veracruz i nord, Chiapas i aust, Stillehavet i sør, Guerrero i vest, og Puebla i nord-vest.
Lauritz Haaland
Lauritz Haaland var ein norsk målar. Han var fødd på Kvitsøy i Rogaland. Han var utdanna som skipsbyggar i Bergen, men vart etter kvart meir oppteken av biletskapande arbeid. Han fekk undervisning på Knud Bergslien sin målarskule og Den Kongelige Malerskole i Oslo. Han drog på ulike studiereiser i Europa.
Guri Johannessen
Guri Johannessen var ein norsk politikar for Arbeidarpartiet. Ho var stortingsrepresentant frå Buskerud frå 1957 fram til ho døydde.
Lauritz Haaland
Haaland var representert ved mange utstillingar, mellom anna haustutstillinga i 1884–1891, Chicagoutstillinga i 1887 og Fiskeriutstillinga i London 1893. Der fekk han sølvmedalje. Haaland er i dag representert i fleire biletgalleri og sjøfartsmuseum i Noreg. Han selde bilete til Tyskland, England, Frankrike og Amerika.
Guri Johannessen
Johannessen jobba i unge år som servitør og dreiv på 1930-talet ei kaffistove. Frå 1935 var ho husmor. Ho var medlem av Hol kommunestyre frå 1952 til 1959, dei siste para åra òg av formannskapet. I 1957 vart ho vald inn på Stortinget for første gong, og ho vart gjenvalgt tre gonger, men døydde i løpet av den siste perioden. Dei tre første periodane var ho medlem av sosialkomiteen, den siste av landbrukskomiteen.
Ho var medlem av landsstyret i Arbeidarpartiet frå 1963 til ho døydde.
Lauritz Haaland
Haaland var ein meister i å skildre sjø og hav under alle vêrtypar. Skutene han måla er svært korrekt og nitid attgjeve. Måleria har funne vegen til mange sjøfartsmuseum som døme på ulike skipstypar. Haaland har som marinemålar hatt svært mykje å seie reint kulturhistorisk. Han har gjennom måleria sine skildra dei forskjellige fiskeria, fartøytypar, hustypar, natur og livet mellom kystfolk rundt hundreårsskiftet på ein framifrå måte.
Skora
Skora er eit bustadområde og gatenamn i Sunnfjord i Vestland der bygginga starta i 1998. Det ligg langs Angedalsvegen, heilt aust i Førde. Det er om lag 50 hus i området, dei fleste einebustader. Ungane som bur der soknar til Slåtten skule.
År 0
Det finst ikkje noko «år 0» i vår tidsrekning. Ho gjekk rett frå år 1 fvt. (år 1 f. Kr.) til år 1 (år 1 e. Kr.).
Dette har ingenting med fråveret av talet 0 i romartal å gjera; Ein kjende godt til talet 0 i Europa på den tida den kristne kalenderen først blei brukt om årstal før Kristi fødsel (det var i verket Ecclesiastical History of the English People i 731). Men år er ikkje punkt på ei tidsline, dei er intervall. 1|År 1 er det første intervallet etter starten på tidsrekninga, 2|år 2 er det andre intervallet. Det første intervallet før starten på tidsrekninga er år -1, eller år 1 fvt.. (Det gjev ikkje meining å snakka om «det nullte intervallet».)
Alpilles
Alpilles er ei lita fjellkjede i Provence, sør i Frankrike, om lag 20 km sør for Avignon.
Geografi
Fjellkjeda er eigentleg ei forlenging av den mykje større kjeda Luberon. Sjølv om ho ikkje er særleg høg, berre 387 meter på det høgaste, er ho lett synleg der ho stig bratt opp frå den flate sletta i Rhônedalen. Kjeda er om lag 25 km lang og mellom 8 og 10 km brei, og går frå aust til vest mellom elvane Rhône og Durance.
Jakob våthatt
Primstavmerket er ein hatt og eit muslingeskal (pilegrimane brukte ofte muslingskal som drikkebeger). I folkeleg tradisjon er muslingskalet omtolka til ein vassdrope, derav namnet Jakob våthatt.
Sidan 25. juli i det gamle landbruket fall midt i slåttonna, var merkedagar som spådde veret viktige. Denne dagen venta folk regn.
Alpilles
Geografi
Landskapet i Alpilles er tørre kalksteinstoppar med tørre dalar i mellom.
Dyre og planteliv
Dei lågare fjellsidene er planta med oliven og mandeltre med kermeseik og furu i tillegg. Mykje av fjellkjeda består derimot av berr stein eller steinete overflater med kratt og underskog.
Marit vassause
Det finst ikkje historisk dokumentasjon om den heilage Margareta, men ut frå legenda er det rekna med at ho lei martyrdøden i 290 under keisar Diokletian (284-305) i Antiokia i Pisidia (i dag ruinar nord for Yalvaç ved Aksehir i Tyrkia).
Alpilles
Ymse
Vincent van Gogh måla fleire landskap i Alpilles medan han var i Saint-Rémy-de-Provence på nordsida av fjella.
Marit vassause
Tradisjonar
I Trondenes sa dei:
EØS
Det europeiske økonomiske samarbeidsområdet (EØS) er eit frihandelsområde i Europa som vart etablert via EØS-avtalen, ein folkerettsleg avtale mellom Den europeiske unionen (EU) og tre av medlemslanda i Det europeiske frihandelsforbundet (EFTA). EØS utvidar den indre marknaden i EU med dei tre EFTA-landa Island, Liechtenstein og Noreg, som saman utgjer éin marknad styrt av dei same grunnreglane. Desse reglane har som føremål å gjere fri flyt av personar, varer, tenester og kapital mogeleg i den europeiske fellesmarknaden, inkludert å fritt kunne velje opphald i kvart land i området. Det europeiske økonomiske samarbeidsområdet vart etablert 1. januar 1994 etter at EØS-avtalen tredde i kraft.
Alpilles
Ymse
Dei tolv kommunane som ligg i området rundt Alpilles vart erklært «Regional Parc» i 2007, slik at det vert verna av EU sin miljøvernsplan Natura 2000.
Marit vassause
Tradisjonar
Dette kan ein tolka som at om det regna denne dagen, blei det ein våt haust, noko som truleg har samanheng med dei såkalla hundedagane. Norsk folkekalender oppgjev dette om dagen:
Alpilles
Ymse
Alphonse Daudet sin roman Tartarin sur les Alpes frå 1885, som er oppfølgjaren til Tartarin de Tarascon frå 1872 finn stad i Alpilles.
Den franske motstandsrørsla mot den tyske okkupasjonen av Frankrike under den andre verdskrigen byrja i desse fjella.
EØS
EØS-avtalen er ein kommersiell traktat og skil seg frå EU-traktatane på nokre hovudområde. Ifølgje artikkel 1 er føremålet å «fremje ei kontinuerleg og balansert styrking av handel og økonomisk relasjon». EFTA-medlemmene deltek ikkje i den felles landbrukspolitikken eller den felles fiskeripolitikken i EU. Retten til å fritt reise mellom EØS-landa og dei relevante vedtektene om tryggingstiltak er identiske med dei som gjeld mellom medlemmer av EU. Retten og reglane som gjeld i alle EØS-land, inkludert dei som ikkje er medlemmer av EU, er spesifisert i direktiv 2004/38/EF og i EØS-avtalen. EØS-avtalen er dynamisk av di nye reglar for den indre marknaden skal utformast og gjerast gjeldande for heile EØS. Avtalen har også klausular som inneber at nye område kan bringast inn, eller at eksisterande område kan takast ut.
Bakgrunn
I mellomtida likte ikkje Jacques Delors, som var president i Europakommisjonen på den tida, ideen om at EØF skulle utvidast med fleire medlemsland, då han frykta at det ville hindre evna til samfunnet i å fullføre interne marknadsreformer og etablere pengeunion. Han føreslo eit europeisk økonomisk område i januar 1989, som seinare vart kalla det europeiske økonomiske samarbeidsområdet, slikt det er kjent som i dag.
EØS-avtalen vart underskriven i Porto 2. mai 1992, men kom formelt ikkje i kraft av di Sveits vraka framlegget i ei folkerøysting. Noreg, Finland, Sverige og Austerrike skreiv under på avtalen i 1992, men etter fleire forhandlingsrundar tredde han først i kraft frå 1. januar 1994. Då EØS tredde i kraft, var EØS-partane 17 statar og to europeiske fellesskap: Det europeiske økonomiske fellesskapet (EØF), som seinare vart absorbert i det breiare rammeverket til EU, og det no nedlagde europeiske kol- og stålfellesskapet. Medlemskapet har vakse til 30 statar per 2020: 27 EU-medlemsland, i tillegg til tre av de fire medlemslanda i EFTA (Island, Liechtenstein og Noreg). Avtalen er førebels brukt med omsyn til Kroatia – det resterande og nyaste EU-medlemslandet – i påvente av ratifisering av tiltredinga av alle EØS-partar.
Då EØS vart etablert i 1994, hemma likevel fleire utviklingar truverdet til avtalen. Først og fremst avviste Sveits EØS-avtalen i ei nasjonal folkerøysting den 6. desember 1992, noko som hindra full EU-EFTA-integrasjon innan EØS. Vidare hadde Austerrike søkt om fullt EØF-medlemskap i 1989, og vart etterfølgt av Finland, Noreg, Sverige og Sveits mellom 1991 og 1992. Den norske EU-tiltredinga vart avvist i ei norsk folkerøysting og Sveits fraus sin EU-søknad etter at EØS-avtalen vart avvist i ei sveitsisk folkerøysting. Motstandarar av EØS i Noreg hevda at inngåinga av EØS-avtalen ville stri mot utfallet av folkerøystinga om norsk medlemskap i EU frå 1972 og kravde ei ny folkerøysting om Noreg skulle innlemmast i EØS. Stortinget avviste dette og stemte inn EØS-avtalen med naudsynt fleirtal før Stortingsvalet 1993. Hadde stortingshandsaminga av EØS vorte utsett til etter valet, ville ikkje EØS-avtalen fått naudsynt fleirtal i Stortinget.
Fallet av jernteppet hadde gjort EU mindre nølande med å akseptere desse høgt utvikla landa som medlemsland, sidan det ville avlaste presset på budsjettet til EU når dei tidlegare sosialistiske landa i Sentral-Europa skulle verte med.
Organ
EØS-samarbeidet byggjer på to pilarar, der EU og EFTA utgjer dei to pilarane. Samarbeidet har fire felles organ, der representantar frå EFTA/EØS-landa og representantar for EU møtest. Det dreier seg om EØS-rådet og EØS-komiteen, som kan reknast som ei overbygning mellom dei to pilarane. I tillegg kjem Parlamentarikarkomiteen for EØS og Den konsultative komitéen for EØS (partane frå arbeidslivet).
Utforming av reglar
EFTA-landa handsamar sakene i sine nasjonale politiske system. I Noreg konsulterer regjeringa Stortinget ved å leggje saka fram for Europautvalet.
Medlemsskap
2. mai 1992 vart EØS-avtalen underskriven i Porto av dei då sju statane i det europeiske frihandelsforbundet (EFTA), det europeiske fellesskapet (EF) og dei tolv medlemslanda på den tida. Den 6. desember 1992 avviste veljarane i Sveits ratifiseringa av avtalen i ei konstitusjonell mandatavrøysting, og oppheva effektivt søknaden om EF-medlemskap som vart send inn tidlegare på året. Sveits er i staden knytt til EU gjennom ei rekkje bilaterale avtaler. 1. januar 1995 slutta tre tidlegare medlemmer av EFTA – Austerrike, Finland og Sverige – seg til EU, som hadde erstatta det europeiske fellesskapet etter at Maastricht-traktaten tredde i kraft 1. november 1993. Deltakinga til Liechtenstein i EØS vart forseinka til 1. mai 1995. Alle europeiske statar som blir medlem av EU skal, eller dersom dei vert medlem av EFTA kan, søkje om å bli part i EØS-avtalen i høve artikkel 128 i avtalen.
John Hansen Sørbrøden
John Hansen Sørbrøden var ein norsk gardbrukar, eidsvollsmann og stortingsmann frå Berg i Østfold.
EØS
Medlemsskap
EØS-avtalen presiserer at medlemskap er ope for medlemslanda anten i EU eller EFTA. EFTA-statar som er part i EØS-avtalen deltek i den indre marknaden i EU utan å vere medlemmer av EU eller tollunionen i EU. Dei vedtek det meste av EU-lovgjevinga om den eine marknaden, med nokre tydelege unntak, inkludert lover om felles landbrukspolitikk og felles fiskeripolitikk. Avgjerdsformingsprosessane i EØS gjer det mogeleg for EØS-EFTA-medlemslanda å påverke og bidra til ny EØS-politikk og lovgjeving på eit tidleg stadium. Tredjelandsvarer er ekskludert for desse statane på opphavsreglar.
John Hansen Sørbrøden
Sørbrøden stamma frå ei gammal lensmanns-slekt, som hadde flytta til Østfold frå Båhuslen då dette området vart innlemma i Sverige i 1658. Han tok over farsgarden Sørbrøn i 1807. I krigsåra 1808-09 reiste han fleire gongar over riksgrensa mot Sverige, for å orientere seg om kva fienden føretok seg og kvar styrkane låg. Informasjonen formidla han til leiande norske aktørar, som kommandør Juul og kanselliråd Dahl.
EØS
Traktatar
Forutan 1992-traktaten vart det underteikna 1 endringsavtale, i tillegg til 3 traktatar for å mogeleggjere tiltreding av nye medlemmer av EU.
Framtidige utvidingar
Artikkel 28 i EØS-avtalen seier at kvar europeiske stat som vert medlem av EU, skal søkje om å verte part i EØS-avtalen. På same måte kan Sveits, og kvar europeiske stat som vert medlem av EFTA søkje om å verte part i avtalen. Vilkåra for tiltreding er fastsette i ein avtale mellom søkjarstaten og avtalepartane.
John Hansen Sørbrøden
Sørbrøden var ein kjend, omreisande predikant, og stod sentralt i Hauge-rørsla. Slektsgarden Sørbrøn vart eit haugiansk sentrum i området.
EØS
Framtidige utvidingar
I samband med utvidinga av EU med 10 nye land 1. mai 2004 vart vilkåra for tiltredinga av desse landa forhandla i EØS-avtalen. Utvidinga av EØS-avtalen vart handsama i Stortinget 29. januar 2004. Det vart då fremja forslag om å seie opp avtalen, som fekk berre ei stemme (Kystpartiet). SV og SP hadde alternative forslag, men desse fall, og avtalen vart til slutt vedteken mot den eine stemma frå Kystpartiet.
1. januar 2007 vart Romania og Bulgaria medlemmer av EU. Dei vart provisoriske medlemmer av EØS 1. august 2007, og fulle medlemmer 9. november 2011. På same måte vart Kroatia EU-medlem 1. juli 2013 og provisorisk EØS-medlem 12. april 2014. Alle EØS-land må ratifisere avtalen før fullt medlemskap.
John Hansen Sørbrøden
Med sine kontaktar i ulike miljø, var Sørbrøden ein viktig aktør i det lokale, politiske landskapet i 1814. Til riksforsamlinga på Eidsvoll var han utsending frå Smaalenenes amt. Han slutta seg der til sjølvstendepartiet, i dei andre politiske sakene fylgde han trufast den lokale prosten, Peter Hount.
Sørbrøden var vararepresentant til stortinga i 1815–16 og 1818. Han var stortingsrepresentant i 1833, medlem av konstitusjonskomiteen.
EØS
Uttrekkinga av Storbritannia
Ein forskingsartikkel frå 2013 presentert for parlamentet i Storbritannia føreslo ei rekkje alternativ til EU-medlemskap som framleis ville gje det tilgjenge til den indre marknaden i EU, inkludert vidare EØS-medlemskap som EFTA-medlemsland, eller den sveitsiske modellen av ei rekkje av bilaterale traktatar som dekkjer vedtektene i den indre marknaden. Storbritannia var medgrunnleggjar av EFTA i 1960, men slutta å vere medlem då det vart medlem av Det europeiske fellesskapet. I det første møtet sidan Brexit-avrøystinga reagerte EFTA med å seie både at det var ope for at Storbritannia returnerte og at dei hadde fleire saker å jobbe seg gjennom sjølv om den norske regjeringa seinare uttrykte atterhald. I januar 2017 kunngjorde Theresa May, dåverande britisk statsminister, ein 12-punktsplan med forhandlingsmål og stadfesta at regjeringa i Storbritannia ikkje ville søkje vidare permanent medlemskap i den indre marknaden. Storbritannia kan få løyve av andre medlemsland til å slutte seg til EØS og EFTA, men eksisterende EØS-medlemmer som Noreg kan ha bekymringar om å ta risikoen for å opne ei vanskeleg forhandling med EU som kan føre til at dei mister sine noverande føremoner. Den skotske regjeringa har sett på medlemskap i EFTA for å halde på tilgangen til EØS. Likevel har andre EFTA-statsr uttalt at berre suverene statar er kvalifiserte for medlemskap, så Skottland kunne berre verte med dersom det vart uavhengig av Storbritannia.
Bøvra
Bøvra kan visa til:
Fønvind
Ein fønvind er ein varm og tørr, ofte kortvarig, vind som fell nedover ei fjellside, på motsett side av fjellet enn der vinden kjem frå. Uttrykket fønvind blir særleg brukt i Alpane, men det finst òg ei rekkje andre namn på dette fenomenet i andre fjellområde. Her i Noreg oppstår ofte fenomenet på Austlandet i vestavindssituasjonar, og på Nordvestlandet i situasjonar med mild og fuktig luft frå sør.
EØS
Uttrekkinga av Storbritannia
EØS-EFTA-statane (Noreg, Island, Liechtenstein) underteikna ein separasjonsavtale med Storbritannia 28. januar 2020, som er forstått å segle dei EØS-relevante delane av utmeldingsavtalen mellom EU og Storbritannia. Utmeldingsavtalen fastsette ein overgangsperiode, etter den formelle utmeldinga av Storbritannia den 31. januar 2020 og fram til 31. desember 2020, der både Storbritannia og dei andre EØS-medlemmene vart bundne av dei eksisterande forpliktingane som stammar frå internasjonale avtalar inngått av EU, inkludert EØS-avtalen. I januar og februar 2020 utelukka regjeringa i Storbritannia ei framtidig tilpassing til reglane for den indre marknaden, og utelukka EØS-medlemskap etter slutten av overgangsperioden 31. desember 2020.
Fønvind
Tafjord, som er omringa av fjell på over 1500 m høgde, er ein kjend plass når det gjeld fønvind i norsk samanheng. Her kan temperaturen av og til komme opp imot 20 grader i november-desember når det bles kraftig frå sør. Maksimumstemperaturen i Tafjord for november er til dømes 21,8 °C sett i 2003. Verdsrekorden for raskaste temperaturendring var som følgje av ein fønvind, og vart sett i Spearfish i Sør Dakota. Her steig temperaturen 27 °C på berre to minutt, frå −20°C til 7 °C.
Fønvind, eller fallvind, oppstår frå atmosfærisk uro og er eit fysisk betinga vêrfenomen som skjer over heile verda. Det finst knapt eit fjell som ikkje har sin eigen lokale fallvind, og fønvind, chinook og bora er blant dei mest kjende av desse vindane.
EØS
Kritikk av EØS-avtalen
EØS-avtalen vert kritisert av både tilhengjarar og motstandarar av norsk EU-medlemskap. I og med at veto-tilgangen ikkje er brukt, er det hevda at avtalen i praksis (men altså ikkje formelt) har overført suverenitet til EU. Professor i offentleg rett, Eivind Smith, brukte på denne bakgrunnen uttrykket «konstitusjonell katastrofe» om avtalen i ei høyring i Stortinget den 5. mai 1997.
Både tilhengjarar og motstandarar av norsk EU-medlemskap peiker på suverenitetsproblema med avtalen. Motstandarar ønskjer å tre ut for å ta attende den reelle suvereniteten, medan tilhengjarar meiner det berre er ved EU-medlemskap at Noreg sjølv kan påverke rammevilkåra. EØS-avtalen vert òg kritisert fordi han inneber at Noreg gjennom ein traktat har slutta seg til dei fire fridommane i EU og det som er hevda å vere eit marknadsliberalistisk system.
Fønvind
På 1920-talet vart varemerket Fön registrert for ein maskin som tørka håret ved å blåse varm luft på det – i dag kjend som hårfønar.
EØS
Kritikk av EØS-avtalen
Nokre EU-motstandarar ønskjer at Noreg skal tre ut av EØS-avtalen og basere seg på bilaterale frihandelsavtaler etter mønster frå Sveits. Det er vorte peikt på at dersom Noreg seier opp EØS-avtalen, så vil handelsavtalen av 1972 ta over i og med at denne framleis er gjeldande. EØS-avtalen har likevel støtte frå EU-motstandarar som legg vekt på at han sikrar Noreg marknadstilgjenge, skjermar fisk og landbruk, gjev ei viss mogelegheit til påverknad gjennom deltaking i komitear og held landet utanfor den felles forsvars- og utanrikspolitikken i EU. At avtalen omfattar mange viktige samarbeidsområde vert òg vektlagt.
Ei undersøking frå 2021 før Stortingsvalet 2021 viste at nordmenn hadde vorte meir skeptiske til EØS-avtalen. 44 prosent av respondentane svarte at dei var for avtalen, ein nedgang frå 67 prosent nokre månader tidlegare. Forskaren Øyvind Svendsen kommenterte at den aukande skepsisen kunne ha samanheng med at aktuelle kontroversielle politiske tema over tid hadde påverka opinionen, som implementeringa av ACER og utbygginga av vindkraft.
Fønvind
Etymologi og regionale namn
Uttrykket føn kjem frå latin favonius – ein roleg vestavind – kan hende via alperomansk til gamalhøgtysk phōnno til moderne tysk Föhn, som i alpelanda vart det framherskande uttrykket, og som òg har festa seg som ein over-term for dette fenomenet. Mellom anna på norsk og engelsk er lånorda føn og föhn (foehn) i bruk.
EØS
EØS-midla
I EØS-avtalen har EFTA-landa (Island, Liechtenstein og Noreg) forplikta seg til å bidra økonomisk til å redusere økonomiske og sosiale ulikskapar innan EØS. Opphavleg var ordninga avgrensa til dei fem første åra etter at EØS-avtalen tredde i kraft, men EFTA-statane gav etter for kravet til EU om å føre ordninga vidare etter at perioden hadde gått ut. I perioden frå 2004 til 2009 vart 1,3 milliardar euro gjorde tilgjengelege for prosjektfinansiering i dei då 15 mottakarlanda i Sentral- og Sør-Europa.
I tillegg til finansieringsordninga («EEA Grants») har Noreg eit eige bidrag («Norway Grants»). Overføringane har auka kraftig etter at EU utvida i 2004, 2007 og 2013. Til dømes bidrog Noreg med kring 200 millionar kroner årleg dei første fem åra frå avtalen starta, medan bidraget i dag ligg på nesten 4,3 milliardar kroner årleg. Noreg står for kring 97 prosent av bidraga frå EFTA-landa. Landet som fekk mest stønad i 2015 var Polen, etterfølgt av Romania.
Fønvind
Etymologi og regionale namn
Ved sida av dette finst det regionale uttrykk for ulike fønvindar; andes-fønen i sør-Chile og Argentina blir kalla for puelche og zonda; fønen frå Rocky Mountains på austsida og i California og i Mexico blir kalla for chinook, Santa Ana og chanduy; i Polen halny wiatr; i det franske sentralmassivet aspr; og i New Zealand-alpene Canterbury Northwester. Også i fjella i midt-Tyskland, t.d. i Erzgebirge, kan det førekomma kortvarig fønvind, og i Kärnten blir fønen frå sør kalla Jauk, frå slovensk jug, sør. Andre lokale uttrykk er til dømes afghan, oroshi, kata kaze, papagayos, tehuantepecers, norte eller northers, kachchab, Laos-vind, bohorok, sarma og kachchan.
Ein liknande, men kald og katabatisk fallvind er bora ved kysten av Adriahavet i Kroatia og Montenegro.
Definisjon
Føn og bora er hovudtypane av varme og kalde fallvindar som finst over heile verda. Fordi dei påverkar landskapet og miljøet på forskjellig vis er det fornuftig med ei inndeling i føn- og boratypar. Ut frå verknaden er det lett å sjå skilnaden, m.a. ifølgje Yoshino (1976):
Alle fallvindar er resultat av ei «fjellbølge». Denne bølgja oppstår idet ein straum i atmosfæren treffer ei hindring. Ein må såleis ha ein synoptisk straum vinkelrett på ein fjellkjede, og ein atmosfære med stabile lag. Typen av atmosfærisk aksjonssentrum avgjer kva type fallvind det blir. Men for at det skal oppstå fallvind må visse fysikalske eller strøymingsdynamiske føresetnader òg vera oppfylte. På lesida av fjellet oppfører fallvindar seg som vasstraumar som banar seg veg nedetter visse korridorar eller tomrom, til tider med orkans styrke.
Definisjon ifølgje World Meteorological Organization:
Alle vindar som oppfyller desse krava er fønvindar, uavhengig av lokale namn.
Historia bak fønteorien
I lærebøker, jamvel i dag, blir fønvindar oftast forklart ut frå Ficker og De Rudders (1943) sin framstilling Julius Hanns termodynamiske teori. Denne er likevel ikkje korrekt og har i dagens forstand berre historisk interesse. Kjernen i teorien er at nedbør på losida av fjell åleine forklarer dei relativt høge temperaturane som oppstår på lesida, og dessutan turbulensen i samband med fjellprofilen på begge sider. I mange tilfelle skjer likevel ikkje dette.
Den termodynamiske fønteorien
Ifølgje den termodynamiske fønteorien oppstår fønvind som alle vindar på grunn av trykkforskjellar, med lågare trykk på lesida av fjellet. Når forholdsvis fuktig luft stig på losida, blir lufta først nedkjølt tørradiabatisk med om lag 1 grad Celsius per 100 meter stiging, medan den relative luftfuktgraden stig opp mot 100%. Dette er fordi vassdampkapasiteten til luft søkk med søkkande temperatur, og luftfukta når metting ved doggpunktet. Om lufta stig vidare, følgjer fukt-adiabatisk nedkjøling med berre 0,6 °C/100 m. Ved denne avkjølinga blir luftfuktgraden verande på 100 %, men lufta kan ikkje halda på alt vatnet og det vil då kondensera og danna skyer. Dette pågår heilt til lufta når fjellkammen, og det kan òg førekomma til dels kraftig nedbør, som blir kalla stigingsregn. I store høgder kan regnet gå over i snøfall. Typisk for fønforhold er dermed ein vegg av skyer, fønmuren, framfor nesten klar himmel, fønvindauget. Ved særs sterk vind, fønstorm, kan fønmuren jamvel bryta over på lesida og gje nedbør der også.
Frå kammen tar lufta til å søkka nedetter fjellet på andre sida. Fønvinden er såleis, til tross for stabile atmosfærelag, ein katabatisk vind ifølgje den termodynamiske fønteorien. Lufta søkk etter denne teorien på grunn av trykkforskjellar mellom dei to fjellsidene. Medan lufta søkk, stig lufttemperaturen tørradiabatisk med 1 °C/100 m, altså vesentleg raskare enn nedkjølinga skjedde på veg opp. Luftfukta som fall som nedbør under oppstiginga gjer at den relative luftfuktgraden blir dramatisk lågare på lesida, og dette er årsaka til tørrleiken og varmen i fønvinden.
Problem med termodynamisk forklaring på fønvind
Den termodynamiske teorien som forklaring på fønvind, basert på ulike temperaturforhold i luft og vertikale rørsler, er svært utbreidd særleg i lærebøker på grunn av den pedagogiske klarheita. I mange lærebøker vart kondensasjonseffekten presentert som «den termodynamiske føneffekten», som om det ikkje skulle vera nokon annan grunn til temperaturauken ved fønvind. Denne effekten har lenge vore overdriven, truleg av pedagogiske årsaker, men fleire observasjonar viser at han ikkje i utgangspunktet er knytt til fønvinden:
Det at søkkande varm luft strir mot det arkimediske prinsipp er problematisk. Dynamiske kriterium manglar i denne teorien, og korkje hydrauliske sprang som er observert, eller fjellbølgjer eller rotorar – som blir diskutert nedanfor – kan forklarast ut frå den termodynamiske teorien.
Dynamiske fønteoriar
Sjølv om atmosfæren består av gassar, oppfører han seg i mange høve som ei væske. Dermed kan vi ofte sjå atmosfærisk turbulens i form av bølgjer. Atmosfæriske bølgjer kan kome av fleire typar krefter, som trykkgradientkrafta, Corioliskrafta, gravitasjon og friksjon. Lenge var det berre den termodynamiske teorien som vart fullt ut akseptert som forklaringa på fønvind. I dag står derimot generell bølgjedynamikk i senter for forklaringa av fallvindar i fjellområde.
Hydrologiske/hydrauliske analogiar til fønstraum
Hydrologiske modellar er dei mest nyttige når ein skal forklara fallvindar i eit komplisert tredimensjonalt system med dalar, fjellpass og fjelltoppar. I dag blir topografiske forhold som vind i tronge dalar (gap flow) tatt med i utrekningane. Luftstraumar vil alltid gå gjennom tronge pass og dalar i staden for å gå over fjellet som ligg rundt. Pga av massekonserveringsprinsippet vil vindstyrken auke på gjennom den tronge dalen. Dette er svært viktige forhold for fallvindar som føn og bora.
Fleire hydrauliske omgrep blir brukt i fønvindteori. Bl.a. omgrep som flytande vatn med kritisk fart, der Froude talet F blir brukt på likande måte som Mach talet blir brukt om lydfarten.
Gassdynamikk i straumar med under- og overlydsfart er analogt til hydraulikken i vasstraumar med fri overflate og fart som er mindre eller større enn bølgjefarten ved overflata. Vatn som strøymer med ein fart som er mindre enn farten til bølgjene på overflata, blir kalla roleg eller subkritisk straum. Vatn som strøymer raskare enn bølgjene på overflata blir kalla «skytande vatn» (shooting water), rask straum eller overkritisk straum. Når straumen og overflatebølgjene har same fart, seier ein at straumen har kritisk fart. Froude talet F uttrykker forholdet mellom kinetisk energi (farten til vinden) og potensiell energi (stabilitet og fjellhøgda).
Modellforsøk at har vist at problemet med denne forklaringa er at roleg og sterk straum over hindringar oppfører seg annleis analogt til fønvinden. Når vatn strøymer over ei hindring er det i hovudsak to krefter som verker på den: Gravitasjonskrafta og tregleikskrafta. Vi kan no sjå på to regime:
Visst straumen akselererer kraftig nok, og visst reduksjonen i tjukkleiken på vassjiktet er stort nok (som kan skje ved store hindringar), kan det oppstå ein overgang frå subkritisk straum til overkritisk straum. Når straumen på lesida då har blitt overkritisk akselererer han, og sidan potensiell energi blir omgjort til kinetisk energi heile vegen over hindringa kan dette produsere kraftig fallvind på lesida. Væska tilpassar seg omgivnadane ved å gjere eit hydraulisk hopp, og går med det over til å bli subkritisk igjen. Her kan vi sjå ein analogi til gassdynamikken: Der kan ein straum med underlydsfart også bli omforma til straum med overlydsfart, og går tilbake igjen til sin opphavlege tilstand ved hjelp av ei Riemann sjokkbølgje. Når vatn strøymer over ei hindring mister den varme produsert av turbulensen som oppstår, medan gass som strøymer over ei hindringar bevarer denne varmen som indre energi. Altså er ikkje ein luftstraum likevel heilt analogt til ein straum av vatn. Så med ein fønvind der luftstraumen har overkritisk fart vil det oppstå ein roterande turbulens i den oppoverretta straumen nær overflata på lesida av fjellet. Dette kan ein av og til sjå igjen som rotorskyer.
Ståande bølgjer
Dei små atmosfæriske bølgjeforstyrringane som kjem av orografiske hindringar liknar på graviatasjonsbølgjene vi ser på hav og vatn over heile Jorda. I sjøen ligg vatnet i ro medan det er bølgjene som forflyttar seg. Med fjellbølgjer er det heilt motsett, og mens bølgja meir eller mindre stasjonær, strøymer lufta igjennom bølgja. Fjellbølgjer kan oppstå overalt der ein kraftig luftstraum i ein stabil atmosfære møter ein topografisk barriere.
Dynamikk i dalføre
I dag har ein følgjande bilete på prosessane som skapar fønvind. I utgangspunktet er det ein tilnærma horisontal temperaturinversjon i fjellandskapet og omgivnadane rundt, der det i ein dal og kanskje like framfor dalen er eit kaldt luftlag. Eit nærliggande lågtrykk byrjar å suge luft gjennom ein kanal mellom overflata av kaldlufta og inversjonslaget som ligg over fjellet. Farten til denne straumen aukar stadig. Visst sugeverknaden til lågtrykket er kraftig nok, vil luftstraumen nærmast fjellet først bli kritisk. Luftstraumen kan også fort bli kritisk i eit pass fordi luftstraumen blir kraftigare når den strøymer gjennom passet. På lesida av dette strekket vert inversjonen dradd nedover, og nærmar seg også grunnstraumen eit stykke bortanfor, medan straumen under inversjonen vert overkritisk. Fønvinden startar i passet og held fram ned dalen nedanfor, der han også drar med seg kaldlufta som ligg langs botn av dalen. Mens dette skjer kan lufta på begge sider av denne kraftige luftstraumen strøyme uhindra over fjellet sidan ho ikkje har oppnådd den kritiske farten enno. Lågtrykket vil derimot byrje å dra til seg meir og meir luft slik at den omliggande straumen etter kvart også aukar i styrke. Gradvis vil straumen langsetter fjellet ha nådd det kritiske nivået, og fønvinden vil då gradvis ha breidd seg til heile fjellet.
Forskjellige mistydingar i samband med temperaturauke som følgje av sørfønen treng ei nærmare forklaring. I prinsippet er den adiabatiske oppvarminga avhengig av at atmosfæren mellom dalbotn og toppen av fjellryggen er stabilt lagdelt (stratifisert). Særleg på varme sommardagar med eit djupt og godt blanda grenselag og superadiabatiske gradientar nær overflata, kan fønvinden faktisk vere kaldare enn lufta den erstattar. Dermed blir den grunnleggande oppvarminga og opptørkinga av lufta på lesida av fjellet som følgje av fønvinden forveksla med det faktum at fønlufta i utgangspunktet er varmare og tørrare enn dei luftmassane som blir bytta ut. Statistikk frå Innsbruck viser ein klar trend med høgare temperaturmaksimum i episodar om sommaren med sørleg føn. På sørsida av Alpane er effekten av den nordlege fønvinden større enn kaldluftsdveksjonen. I Tirolområdet i austlege delar av Alpane gir luftstraumen i situasjonar med sørleg fønvind alltid ein auke i temperaturmaksimumet.
Orografisk nedbør
Statistikk frå Fliri (1984) viser at ein ikkje nødvendigvis får nedbør i fønvindsituasjonar. Ved sørleg fønvind er det 70 % sannsyn for nedbør i dei austlege områda av Alpane, 80 % sannsyn i vestlege område med eit maksimum på 90 % i Tessin, der nedbøren også er meir intens. Den termodynamiske effekten av stigande luft frå Poslettene kan bli påverka av lokale effektar. For delar av Vestalpane kan den fuktigadiabatiske komponenten spele ei rolle. I samband med ALPEX-programmet fann ein kaldluftssøkk på sørsida av Alpane. Med denne oppdaginga blei den ikkje heilt nye teorien til Hann (1866) generelt akseptert i staden for teorien til Ficker & De Rudder (1943). Her blir dei kaldare luftlaga i botn av søkket fanga, og vil dermed ikkje strøyme over fjellet til den andre sida.
Verknad på menneske
I fønvindsituasjonar kan ei få auka tal på hjarte- og karsjukdom, i tillegg til andre plager. Desse plagene vert kalla «fønsjukdom».
Bakgrunnsstoff
Místní názvy větrů
Kunta Kinteh-øya
Kunta Kinteh-øya, tidlegare kalla James Island, er ei lita øy midt i Gambiaelva. Ho ligg 30 km frå elvemunninga, nær byen Juffure i Gambia. Som senter for europeisk innmarsj og slavehandel på det afrikanske kontinentet er ho peikt ut av UNESCO som ein del av verdas kulturarv.
Historie
Dei første europearane som busette seg på øya, i 1651, var kurlendarar, som kalla henne opp etter den heilage Elisabeth. Ho blei deretter innteken av britane i 1661. Namnet blei endra til James Island, etter den seinare engelske kongen James.
Britane bygde Fort James på den strategisk plasserte øya som gav dei kontroll over det meste av handelen på Gambiaelva. James Island blei stasjon for handel med gull, elfenbein, krydder, voks, tømmer og pels. Seinare samla ein slavar på fortet før ein sende dei til Amerika. Rundt 600 slavar blei frakta derfrå kvart år.
Toshihiko Uchiyama
Toshihiko Uchiyama er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Montedio Yamagata, Vissel Kobe, Ventforet Kofu og Vegalta Sendai.
Kunta Kinteh-øya
Historie
Øya og fortet opplevde stadig uro, og blei øydelagd og gjenoppbygd fleire gonger. Fleire slaveopprør fann stad der, og britane var stadig i konflikt med franskmennene, som hadde ein koloni i Albreda. Franske troppar tok kontroll over øya i 1695, men gav henne tilbake to år etter før dei tok henne nok ein gong i 1702. Under den amerikanske sjølvstendekrigen tok franske styrkar øya og brann fortet ned til grunnen.
Då Storbritannia forbaud menneskehandel i 1807 tok dei i bruk James Island igjen, og fortet blei no eit senter for soldatar som hadde i oppdrag å stoppa andre land frå å eksportera slavar. Øya blei fråflytta for siste gong i 1829, då vaktarane blei flytta til den endå meir strategiske St. Mary's Island, som er blitt til dagens Banjul.