cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Den franske og indianske krigen
Følgjer
Sjuårskrigen nesten dobla den nasjonale gjelda til Storbritannia. Krona såg etter høve for å hente inn nye inntekter for å betale ned gjelda og la nye skattar på koloniane. Desse forsøka vart møtt med stadig aukande motstand fram til troppar vart kalla inn for å verne skatteinnkrevarane. Desse hendingane førte etter kvart til starten på den amerikanske sjølvstendekrigen.
For mange av indianarane førte dei franske tapa i Nord-Amerika til at dei mista ein sterk alliert og etter kvart til at dei mista landområda sine til britane. At spanjolane overtok Louisiana (først i 1769) berre fekk mindre etterverknader, førte den britiske overtakinga av Spansk Florida til at stammene som ikkje ønskte å gjere handel med britane flytte vestover. Dette førte igjen til spenningar mellom Choctaw og Creek, som var historiske fiendar. Då britane overtok Florida flytta dei fleste spanske katolikkane. Dei fleste reiste til Cuba, medan nokre slo seg ned på kysten av Mexico.
Historia frå sjuårskrigen, særleg omleiringa av Quebec og dødsfalla til den britisk brigadegeneralen James Wolfe og den franske generalen Louis-Joseph de Montcalm, var opphavet til mange balladar, skillingsviser, bilete, kart og andre skriftlege materiell.
Pausanias
Pausanias kan visa til:
Kvalsundfjellet
Fjellet strekkjer seg frå Skageneset i sør til Langeneset i vest. Av toppar på fjellet, finn ein Skagetåa, Rjåhornet, Varden, Hestinghornet, Teigetua og Nerlandshornet. Av desse er Varden det høgaste med 430 meter over havet.
Sjørøveri
Sjørøveri er overfall på sjøfarande for å ta skip, varer eller menneske. Ein som driv med sjørøveri blir kalla sjørøvar eller pirat. Sjørøveri kan føregå frå eigne skip, ved at sjørøvarar gøymer seg ombord eller gjennom mytteri. Sjørøveri har truleg føregått så lenge det har vore sjøfart, og er kjend som eit problem frå antikken til moderne tid. Ei form for sanksjonert sjørøveri er kaperfart.
Historie
Sjørøveri har funne stad til alle tider og på mange ulike hav. Romarriket førte sjøkriger mot sjørøvarar i Middelhavet og vann ein definitiv siger i 67 f.Kr. I mellomalderen dreiv vikingar sjørøveri i store delar av Europa, og seinare var maurarar frå Barbareskkysten aktive i Middelhavet og buccaneers i Det karibiske havet. På 1800- og 1900-talet minka sjørøveri på verdshava, men var likevel lenge eit problem i mellom anna Søraust-Asia og Guineabukta. Malakkasundet hadde mange åtak tidleg i 2000-åra, og i andre halvdel av tiåret voks talet og omfanget på sjørøvaråtak utanfor Somalia kraftig.
Lov og rett
Etter folkeretten er sjørøveri eit internasjonalt brotsverk. Ein kvar stat har rett til å kjempa mot sjørøveri på ope hav utan omsyn til kva land sjørøvarskipet høyrer heime i. Genèvekonvensjon av 1958 om det frie hav og SN sin havrettstraktat frå 1982 slår fast at alle statar skal samarbeida for kjempa mot sjørøveri på ope hav.
Arata Kasagi
Arata Kasagi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben FC Tokyo.
Küttigen
Küttigen er ein kommune i distriktet Aarau i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 408 meter over havet.
Kommunen ligg mellom elva Aare og Jurafjella. Han består av landsbyen Küttigen og grenda Horen.
Gonten
Gonten er eit distrikt i kantonen Appenzell Innerrhoden i Sveits. Gonten har kring 1500 innbyggjarar. Distriktet består av landsbyen Gonten og grendene Gontenbad og Jakobsbad.
Kommunen vart formelt skipa i 1872 då Gonten vart slått saman med Stechlenegg og Rinkenbach
Ole Brumm
Ole Brumm, på originalspråket Winnie-the-Pooh, er hovudfiguren i ei eventyrverd dikta av den engelske forfattaren Alan Alexander Milne. Den første boka, Winnie-the-Pooh, vart utgjeven i 1926. Oppfølgjaren The House at Pooh Corner kom ut i 1928. Bøkene er blitt omsett til ei rekkje språk, fleire gonger til norsk.
I 1961 kjøpte Disney-konsernet rettar til Ole Brumm, og dei har gjeve ut ei rad med teiknebøker og filmar frå Ole Brumm si eventyrverd. Forteljingnane i dei to bøkene er òg gjevne ut som biletbøker.
Figurane
Ole Brumm er ein tøybamse som høyrer til den vesle guten Kristoffer Robin. Kristoffer Robin ber far sin fortelje ei historie for Ole Brumm. Og Ole Brumm liker best å høyre om seg sjølv. Og så får vi høyre om Ole Brumm, kaninen Petter Sprett, grisen Nasse Nøff, eselet Tussi, Ugla, Kengu, Kengubarnet og Tigergutt og dei andre vennene hans i Hundremeterskogen.
Mykje av det som står i bøkene er inspirert av røyndommen. Guten i forteljingane fekk namn etter sonen til Milne, Christopher Robin, og dyrefigurane bygde på kosedyra hans. Hundremeterskogen, eller Hundred Acre Wood som han heiter på engelsk, og andre stader i forteljingane byggjer på Ashdown-skogen i Sussex.
Norske utgåver
Den første boka om Ole Brumm vart utgjeven i Noreg i 1932, omsett av Rikka Bjølgerud Deinboll, under namnet Ole Brumm. Oppfølgjaren frå 1928, The House at Pooh Corner, kom på norsk som Ole Brumm og vennene hans, mellom anna i 1947 omsett av Mathilde Oftedal. Ole Brumm-bøkene har sidan komme i mange utgåver. I 1974 og 1975 vart dei to bøkene fyrste gongen utgjevne i Thorbjørn Egner si omsetjing.
Ole Brumm i ein vidare kontekst
I norsk samfunnsliv har det vore vanleg å snakka om «Ole Brumm-politikk» der ein i staden for å velja mellom to gode vil ha begge. Dette stammer frå svaret «'Ja takk, begge delar'» når Ole Brumm blir spurt om han vil ha mjølk eller honning til brødet. Resten av sitatet, som ofte blir utelate i denne samanhengen, er at «'det er ikkje så viktig med brødet'».
Forlaget Gyldendal Tiden delar ut Ole Brumm-prisen og forfattaren Tor Åge Bringsværd har gjeve ut fleire Ole Brumm-årbøker.
Віні-Пух פו הדוב
Mário Soares
Mário Alberto Nobre Lopes Soares var ein portugisisk statsleiar under den tredje republikken. Etter å ha vore med å grunnleggje det portugisiske sosialistpartiet i Vest-Tyskland i 1973, deltok han i den såkalla nellikrevolusjonen og var Portugals utanriksminister i 1974. I tre ulike periodar var han i 1976-77, 1978 og 1983-85 statsminister i landet. Til sist var Soares frå 1986 til 1996 president i republikken Portugal. Frå 1999 til 2004 var han parlamentsmedlem i Europaparlamentet.
1113 Katja
1113 Katja er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 15. august 1928 av Pelageya Fedorovna Shajn ifrå Krim-observatoriumet i Simeiz på Krimhalvøya.
Agnes Carlsson
Agnes Emilia Carlsson er ein svensk popsongar fødd i Vänersborg i Sverige.
Dokós
Dokós (gresk Δοκός) er ei lita øy i Saroniabukta i Hellas ved sida av Ýdra. Mellom øya og Peloponnes ligg det eit smalt sund, som på enkelte kart vert kalla Ydrabukta. Øya er berre busett av ortodokse munkar og sauegjetarar.
Heidi Marie Kriznik
Heidi Marie Kriznik er ein norsk forfattar og sosionom fødd i Oslo. Ho voks opp i Vestby. Ho debuterte i 2002 med romanen Applaus, som ho fekk Tarjei Vesaas' debutantpris for. I 2007 vart boka Borte en vinter nominert til Ungdommens kritikerpris og P2-lytternes romanpris, og for denne boka vart ho òg tildelt Bokhandelens forfatterstipend i 2008. I tillegg til å arbeide som forfattar, skriv ho mellom anna i Klassekampen og Aktuell. Ho arbeider òg som lærar.
Sander
Sander er eit mannsnamn, ei kortform av Aleksander. Sander har namnedag i Noreg den 18. mars.
Ekstinksjonskoeffisienten
Ekstinksjonskoeffisienten syner til forskjellige mål på absorpsjon av lys i eit medium.
Stein Versto
Stein Versto er ein norsk forfattar, lyrikar, forlagsredaktør og hardingfelespelemann frå Vinje. Han er tilsett i Litterær avdeling i Det Norske Samlaget. Fleire av tekstane hans har Odd Nordstoga tonesett.
Ekstinksjonskoeffisienten
I kjemi er massedempingskoeffisienten og molar ekstinksjonskoeffisient to parametrar som definerer kort mykje eit stoff absorberer lys ved ei viss bølgjelengd per mol eller per molar konsentrasjon.
I fysikk er ekstinksjonskoeffisienten ein imaginær del av refraksjonsindeksen.
Sander
Sander er opphavleg eit tysk kortnamn. Ei tilsvarande engelsk kortform for Alexander er Xander, uttalt med stemd s.
Alegranza
Alegranza er ei øy i Atlanterhavet utanfor kysten av Afrika. Ho høyrer til provinsen Las Palmas i Kanarøyane i Spania og er den nordlegaste av Kanarøyane. Øya er ein del av Parque Natural de Archipiélago Chinijo (Lanzarote) eller Chinijoøyane naturpark.
Geografi
Øya er 10,2 km² stor. Det er ingen innbyggjarar på øya.
Fyret Punta Delgada står aust på Alegranza og vart bygd i 1865. På øya finst eit krater med ein diameter på om lag 1,1 km og ei høgd på 289 m. Dette er òg det høgaste punktet på øya. Det neste høgaste punktet er Montaña de Lobos på 256 moh. Den nordlege delen av øya er hovudsakleg flat.
Øya er ein del av kommunen Teguise på Lanzarote.
Namn
Namnet kjem frå det spanske ordet for «glede» og vart i følgje forskarar gjeven av Jean de Bethencourt fordi han følte glede då han såg land.
Sander
Sander og Sanders kan òg vera eit slektsnamn. Sandra er eit nærskyld kvinnenamn.
Bruk
Sander er eit utbreidd førenamn i Belgia og Nederland.
Drøbak
Drøbak (på gamalnorsk Drjúgbakki, 'dryg-bakken') er ein tidlegare kjøpstad, og no by og administrasjonssenter i Frogn kommune i Akershus i Viken fylke. Han har og ligg på austsida av Drøbaksundet i Oslofjorden. Fram til 1963 var Drøbak eigen kommune.
Sjøkartnull
Sjøkartnull er referansenivået for djupner i sjøkarta og for vasshøgdene i tidvasstabellane.
Sander
Bruk
I Noreg auka namnet kraftig i popularitet etter 1995, før bruken sokk igjen på 2000-talet. Ved byrjinga av 2007 var det nær 5 500 som hadde Sander til første fornamn.
Sjøkartnull
Ved høgt lufttrykk og frålandsvind kan reell vasstand vere lågare enn sjøkartnull, langs kysten av Vestlandet og Nord-Noreg er det observert vasstand meir enn 40 cm under sjøkartnull.
Stein Versto
Versto debuterte som forfattar med novellesamlinga Ho blei borte i trappene, som vart prisløna med Tarjei Vesaas' debutantpris i 1990.
Sander
Bruk
I den norske folketeljinga frå 1801 var 61 personar manntalsførte med dette namnet, av dei 25 i Ål i Hallingdal. Det er vanskeleg å seie kor godt folketeljinga syner utbreiinga av dette namnet; prestane, som hadde ansvaret for manntalsføringa, kan ha vald å skrive inn det fulle namnet Aleksander om folk oppgav namnet Sander. I 1900 var det nær 150 som vart manntalsførte med namnet Sander. Namnet var mest bruka i Nordland.
Odisha
Dagens delstat blei skipa som provinsen Orissa av britane den 1. april 1936, med Cuttack. Kort tid etter at India fekk sjølvstende, 13. april 1948, blei Bhubaneswar utnemnd til hovudstad. Det offisielle namnet på delstaten blei endra til «Odisha» i 2011.
Balearane
Balearane (katalansk og offisielt: Illes Balears; spansk: Islas Baleares) er ei øygruppe vest i Middelhavet, nær kysten av Den iberiske halvøya.
Antikken
Ein kjenner lite til dei tidlegare innbyggjarane på øya, men det finst mange segner.
I antikken bygde øybuarane på Mallorca og Minorca talayotar og var kjende for å vere dyktige med slynger. Med slyngene sine tente dei som leigesoldatar, først under Kartago og seinare under romarane.
fønikarane tok tidleg over øyane og spor etter koloniseringa deira er bevart i byen Mago (Mahon på Menorca). Etter Kartago fall, vart øyane i praksis sjølvstendige. Romarane erobra øyane med Q. Caecilius Metellus, som så fekk etternament Balearicus, i 123 f.kr. Metellus let 3000 romerske og spanske nybyggjarar slå seg ned på den større øya og grunnla byane Palma og Pollentia. Øyane høyrte under Romarriket til Carthago Nova (i dag den moderne Cartagena) i provinsen Hispania Tarraconensis. Dei vart seinare ein eigen provins, truleg i samband med delinga av riket under Konstantin.
Stein Versto
Spelemannen
Som spelemann på hardingfele har Stein Versto særleg interessert seg for felespelet i Vest-Telemark. Han har lært mest av Eivind Mo frå Rauland. I 2011 kom han ut med ein solo-CD der han spilar slåttar av og etter brørne Olav Groven og Eivind Groven. Plata har fått namnet Urjen etter ein av dei slåttane som Olav Groven sette sin stempel på. Versto har slåtten i tradisjon etter Eivind Mo, som var mykje saman med Olav Groven i unge dagar og tok sterke inntrykk av han. Olav Groven døydde berre 33 år gamal.
Balearane
Antikken
Dei to største øyane hadde mange gode hamner, men med mange klipper ved innseglinga måtte ein ofte vere forsiktig. Begge øyane var særs frodige og dei vart godt likt for både det dei dyrka og dyra dei avla. Det viktigaste mineralproduktet var raudjord, kalla sinope, som vart nytta av målarar.
Stein Versto
Spelemannen
På CD-en finn ein òg fleire av slåttane som Eivind Groven skapte, mellom anna storslåttane Sumarmorgon, Brønnslåtten og Regndagen. Versto har teke inntrykk av framføringar med komponisten sjølv på hardingfele, og han har sett på noteoppskrifter. Eïn av Eivind Grovens slåttekomposisjonar, «Kvelding», har Versto lært av Eivind Mo, som hadde han etter Olav Groven som igjen hadde han etter den yngre broren, Eivind. Eivind laga slåtten i 1924. Slåtten er blitt noko omforma på vegen frå fele til fele. Det er interessant å samanlikne opptak med opphavsmannen med framføringa av slåtten slik han er spela av Versto i 2011.
Med plata fylgjer eit hefte om slåttekjeldene, slåttane og om det sterke bandet som lyrikaren Versto opplever mellom musikk og natur.
Balearane
Antikken
Delen av Middelhavet aust for Spania, rundt Balearane, vart kalla Mare Balearicum eller Sinus Balearicus.
Tida etter Romarriket
I kaoset rundt Romarriket sitt fall vart øyane erobra av vandalar. Dei vart så gjenerobra av Austromarriket, men fall raskt til maurarane etter erobringa deira av Iberia
Mellom 1113 og 1115 gjorde ein flåte frå Toscana og Lombardia, leia av Ugo da Parlascio Ebriaco og erkebiskop Pietro Moriconi frå Republikken Pisa, ein suksessrik ekspedisjon til Balearane. Ekspedisjonen vart utført med støtet frå Konstantin I av Logudoro og basen hans i Porto Torres.
På 1200-talet erobra kong James I av Aragon øyane og Kongedømet Mallorca vart oppretta, men dette vart nedlagd i 1344 og ein del av Krona Aragon, som seinare vart slått saman med Krona Castilla etter Isabella av Castilla og Ferdinand II av Aragon gifta seg. Desse danna det nye Spania.
Drøbak
Historie
Drøbak og Frogn sokner vart skilt ut som eige prestegjeld frå Ås prestegjeld ved kgl. res. 8. september 1823.
Yoshinari Takagi
Yoshinari Takagi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Alpe d'Huez
Alpe d'Huez er eit fjell sentralt i Dei franske Alpane. Det ligg i kommunen Huez i departementet Isère. Alpe d'Huez er ein vidkjend skistad i ei høgd på 1 850 meter, og ein av dei mest vidkjende fjelltoppane som har vorte nytta i Tour de France.
Yoshinari Takagi
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Nagoya Grampus og FC Gifu.
Drøbak
Historie
Drøbak fekk kjøpstadsrettar 20. august 1842 og vart med det ein by; den einaste i Akershus på den tida. I 1962 avgjorde Schei-komiteen at Drøbak skulle opphøyre som eigen kommune og innlemmast i Frogn landkommune. Dermed hadde ikkje Drøbak lenger bystatus i juridisk forstand. Drøbak fekk tilbake bystatusen i 2006, etter vedtak i kommunestyret. Den tidlegare motorsagprodusenten Jobu låg i Drøbak.
Blücher
Ei viktig hending i historia til Drøbak var senkinga av den tyske kryssaren «Blücher» under det tyske åtaket på Noreg morgonen den 9. april 1940. Kryssaren transporterte tyske soldatar og byråkratar for planlagt overtaking av Oslo. Men kommandant Eriksen på Oscarsborg festning, på andre sida av Drøbaksundet, gav på eige initiativ ordren om å skyte på kryssaren. Krigsskipet sokk og dette forseinka den tyske invasjonen. Det var nok til at regjeringa, stortinget og kongefamilien kunne evakuerast, og til at gullreservane vart redda unna okkupantane.
Sigma
Sigma (Σ, σ, ς) er den attande bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til S i det latinske alfabetet.
Hikaru Mita
Hikaru Mita er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Drøbak
Turisme og kultur
Drøbak er kjent både som badeby og nisselandsby, og har noko turisme. Byen har mange pittoreske, gamle hus. Dei mange kunstgalleria, småbutikkane og utstillingane trekkjer mange vitjande til byen sommarstid. Då er torget – og særleg stranda – full av menneske. Byen har òg julenissen sitt postkontor.
Balearane
Tida etter Romarriket
Balearane var ofte utsett frå berbiske sjørøvarar frå Nord-Afrika og Formentera vart til og med heilt forlaten av innbyggjarane. I 1514, 1515 og 1521 vart kysten av Balearane og det spanske fastlandet plyndra av tyrkiske kaperar og den osmanske admiralen Hayreddin Barbarossa.
Drøbak
Turisme og kultur
Ved Badeparken ligg Drøbak kyrkje, og kjend som Vår Frelsers kyrkje, som vart vigsla til kyrkje den 29. oktober 1776. Ho er inspirert av Vår Frelses kyrkje i Kristiania, den noverande Oslo Domkyrkje.
Follo Museum ligg i Drøbak.
Drøbak vert gjerne kalla «badebyen», dette fordi byen har mange strender og var i gamle dagar ein populær badestad for Oslofolk. Av strender i Drøbak finn ein mellom anna Badeparken, Parrstranda, Torkhildstranden og Skiphelle.
Chinijoøyane
Chinijoøyane er ei øygruppe nordaust i Kanariøyane. Øygruppa består av øyane Montaña Clara, Alegranza, Graciosa, Roque del Este, Roque del Oeste og fleire mindre øyar av vulkansk opphav. Øygruppa various islands of volcanic origin.
Øyane har eit samla areal på 192,7 km² og høyrer til kommunen Teguise i Las Palmas (Lanzarote). Øyane vart verna i 1986 og omklassifisert og gjort om til eit spesielt verna område for fuglar i 1994.
La Graciosa er den einaste busette øya av øyane med om lag 600 innbyggjarar.
Balearane
Geografi, politikk og kultur
Sjølve Balearane er Mallorca og Menorca, samt andre mindre øyar, som i lag dannar eit autonomt område i Spania. Dei største øyane i regionen er Mallorca, Menorca, Ibiza, Formentera, som alle er populære turistdestinasjonar. Av dei mindre øyane finn ein Cabrera, som ligg i Parc Nacional de l'Arxipèlag de Cabrera. Øyane kan vidare delast inn i Islas Gimnesias med Mallorca, Menorca og Cabrera, og Pityusarane med Ibiza og Formentera.
Enerhodar
Enerhodar (ukrainsk Енергода́р) er ein by nordvest del av Zaporizjzjia oblast i Ukraina.
Enerhodar ligg på venstrebreidda av Dnepr nær Kakhovkareservoaret. Byen vart grunnlagd 12. juni 1970 for bygginga og arbeiarane i Zaporizjzjia atomkraftverk, det største atomkraftverket i Europa.
Hikaru Mita
Han spela for klubbane FC Tokyo, Albirex Niigata, Vegalta Sendai, Shonan Bellmare, Tokushima Vortis og FC Gifu.
Piz Ot
Piz Ot er eit 3 246 m høgt fjell i kantonen Graubünden i Sveits. Fjellet ligg i fjellkjeda Albulafjella.
25143 Itokawa
25143 Itokawa (frå japansk 糸川) er ein Apollo-asteroide og ein marskryssar. Itokawa blei besøkt av den japanske romfartsorganisasjonen JAXAs romsonde Hayabusa og kan koma til å bli den første romsonden som prøvar er blitt henta ned frå.
Gjelleråsen IF
Gjelleråsen Idrettsforening er eit idrettslag heimehøyrande i Nittedal kommune. Laget vart stifta 6. mars 1935 og har i 2020 over 2000 medlemer. Gjelleråsen IF er aktivt med i fotball, innebandy, klatring, skiidrett, symjing, turn og handikapp-idrett. Laga til Gjelleråsen spelar i grøne drakter.
25143 Itokawa
Historie
Asteroiden vart oppdaga i 1998 av LINEAR og gjeve mellombelsnamnet. I år 2000 vart asteroiden vald som mål for JAXAs Hayabusa-sonde, og ikkje lenge etterpå vart asteroiden gitt namnet Itokawa, etter den japanske rakettforskaren Hideo Itokawa
Gjelleråsen IF
Kvinnelaget til Gjelleråsen IF i fotball spelte 1996-sesongen i toppserien. Lagets store profil var då Marianne Pettersen.
Fast stoff
Innan kjemien og fysikken brukar ein å skriva (s), kort for solid, for å visa at eit stoff er i fast form. H 2 O(s) viser til dømes til vatn i fast form, det vil seia is.
Form
Stoff i fast tilstand kan ha ulike strukturar, til dømes krystallform.
Ofte vil den ordna strukturen innehalda tomrom som gjer at det faste stoffet har lågare massetettleik enn væskeforma av stoffet. Dette gjeld til dømes snø og is. Det lettaste faste stoffet skapt av menneske er aerogel. Dette har tettleiken 1,9 mg per cm³, eller 526,3 gonger mindre enn vatn.
Joey Barton
Joey Barton er ein engelsk fotballspelar. Han er fødd i Liverpool og spelar for Newcastle United. I 2006/07-sesongen vart han Manchester City sin toppskårar i Premier League med seks seriemål. Han debuterte for Newcastle i august 2007.
1114 Lorraine
1114 Lorraine er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 17. november 1928 av Alexandre Schaumasse ifrå Observatoire de Nice i Nice.
Haakon Løken
Haakon Løken var ein norsk jurist, pressemann og politikar frå Inderøy i Nord-Trøndelag. Han var son til Herman Løchen og i samtida kjend som ein framifrå folketalar.
Løken var timelærar i språk 1876-81 og redaksjonssekretær i Nyt tidsskrift 1882-83. I 1884 vart han cand.jur. og arbeidde dei neste åra som overrettssakførar i Trondheim. Han var redaktør i Dagsposten frå 1890 til 1902, før han tok med seg staben over i den nystarta avisa Nidaros, der han var fram til 1910. Han var dessutan konstituert borgarmeister i Trondheim eit par år, før han i 1910 blei statsadvokat i Bratsberg og Nedenes (Telemark og Aust-Agder), og frå 1913 i Oslo. Han var konstituert fylkesmann i Oslo i periodane 1918–1920 og 1921–1923.
Løken var formann i Trondhjems liberale forening i tjue år frå 1881, styremedlem i Venstre i 1903. Perioden 1899-1910 var han med i formannskapet i Trondheim. Elles hadde han ei mengd verv, både offentlege og sivile. Han skreiv fleire bøker i ulike sjangrar. Løken er elles kjend for å ha gjeve namn til Trollheimen.
Høland Idrettslag
Høland Idretts- og ungdomslag er eit idrettslag på Høland i Aurskog-Høland kommune. Laget vart stifta 26. februar 1902 og er aktivt med i fotball, handball, skiidrett, sykling og turn.
Poznań
(tysk Posen, latin Posnania) er ein by vest i sentrale område av Polen med om lag 570 000 innbyggjarar (2006). Han ligg ved elva Warta og er ein av dei eldste byane i Polen og er eit viktig historisk senter og eit senter for handel, industri og utdanning. Poznań er den femte største byen i landet og det fjerde største industrielle senteret. Han er òg hovudstad i Storpolske voivodskap.
Domkyrkja er den eldste i landet og inneheld graver for dei første polske herskarane, hertug Mieszko I, Kong Bolesław den modige, kong Mieszko II, hertug Kasimir I, hertug Przemysł I, og kong Przemysł II.
Historie
Mieszko I, den første kjende hertugen over polakkane, bygde ei av borgene sine i Poznań. St. Peter og Pauluskyrkja er den eldste polske katedralen og bygginga av ho starta i Poznań på siste halvdel av 900-talet. Byen vart etter kvart hovudstad i Storpolen. Son til Mieszko I, Bolesław den modige, vart krona til konge i 1025 og Kongedømet Polen vart oppretta. Storpolen vart starten på den polske staten og både Mieszko I og Bolesław I er gravlagd i Poznań. Lubrańskiakademiet, det andre polske universitetet, vart oppretta i 1519.
Poznań var hovudstad i Storpolen fram til det kom inn under Preussen i 1793 og det administrative området vart kalla Sør-Preussen. Under det storpolske opprøret i 1806 gjorde lokale polske motstandsfolk opprør og assisterte på den måten Napoleon med å drive ut dei prøyssiske styrkane. Byen vart då ein del av Hertugdømet Warszawa i 1807 og hovudstad i Poznań department. Napoleon sitt tap førte til Wienerkongressen der landegrensene i Europa vart teikna opp att av sigerherrane. Storpolen gjekk tilbake til Preussen og byen vart hovudstad i autonome Storhertugdømet Posen. Frå revolusjonane i 1848 og framover vart Poznań hovudstaden i den prøyssiske provinsen Posen. Han vart ein del av Det tyske riket under samlinga av Tyskland i 1871.
Kort tid etter Det tyske riket sitt tap i den første verdskrigen oppstod det store polske opprøret i 1918-1919, noko som førte til opprettinga av Den andre polske republikken, der Poznań vart hovudstad i Poznań voivodskap. Under den andre verdskrigen leid Polen under okkupasjonen til Nazi-Tyskland og den jødiske og etnisk polske folkesetnaden vart deportert eller send i konsentrasjonsleirar. I 1945 vart byen erklært ein Festung (ein festningsstad som dei tyske styrkane skulle forsvare til det siste) etter orde frå Hitler. Sidan Poznań låg langs den direkte ruta frå Warszawa til Berlin, omleira Den raude arméen byen og slo ut tyskarane under åtaket på Cytadela (citadellen), noko som førte til store skader på byen. Etterpå var det tyskarane sin tur å bli deporterte, og polakkane kunne fare heim att. Etter krigen har Poznań vore hovudstad for dei omliggande områda og sidan 1999 i Storpolske voivodskap.
Psyttália
Psyttália (gresk skrift Ψυττάλεια) er ei ubebudd øy i Saroniabukta, eit par kilometer frå Pireus i Hellas. Ho dekkjer 0,375 kvadratkilometer, og huser i dag det største kloakkrenseanlegget i Europa  som handsamar 750 tonn kloakk dagleg.
Historie
På denne tida vart øya kalla Lypsokoutála (gresk Λυψοκουτάλα), som tyder «ei halv skei» sidan ho liknar ei halv skei når ein ser ho frå fjellet Egáleo.
Sidan 1990-åra byrja Saroniabukta å verte forureina av kloakk frå Athen og Pireus. For å verne om økosystemet og følgjene dette hadde for turismen vart det bygd eit kloakkrenseanlegg på øya.
Eivind Mo
Eivind Mo, fødd i Rauland 20. november 1904 og daud i Seljord 1995, var ein kjend spelemann frå Telemark.
Eivind vart fødd på garden Øvre Mo av Gunhild og Halvor Mo. Mor hans var syster av spelemannen Høye Kvåle frå Seljord, og Eivind Mo voks opp i eit rikt spelemannsmiljø. Morbroren vart den første læremeisteren hans, og kom på vitjing kvar sommar i oppvekståra. Frå Høye Kvåle fekk Eivind Mo mange slåttar etter Håvard Gibøen. I barneåra råka Eivind òg borti spelemannen Eilev Smedal, som var innom på Mo.
I oppveksten var elles Olav Groven ei viktig kjelde for Eivind Mo, og dei møtte kvarandre mange vender. Det var Olav som sytte for at Eivind fekk seg ei skikkeleg fele.
Då han var seksten år, stilte Eivind på Kappleik fyrste gongen, og vann fyrstepremien i yngste klassa. Frå no av tok han til å reise ute med fela, og vart meir vidgjeten og etterspurd. Nett på denne tida vart det vanleg at spelemenn fekk laga innspelingar, og Eivind Mo var tidleg ute etter desse. Slik fekk han høyre mykje spel frå andre landsluter.
I 20-åra var Eivind mykje på spelferd i lag med Olav Groven, og desse to var både vener og rivalar.
Etter 1930 tok Eivind Mo det meir roleg med spel. Han gifte seg med Tone Knutsdotter Li i 1931, og ho spela òg fele. Ho spela mykje etter Torkjell Haugerud. Eivind lærte seg mange Haugerudslåttar av kona si. Fram til 1959 dreiv Eivind mest gard i Brunkeberg og Seljord, med frå då vart han banksjef i Seljord sparebank, noko han dreiv med til han vart pensjonist i 1974.
Frå han var om lag sytti år, tok Eivind Mo til å spela meir, og tok del i kappleikslivet att. Han heldt det gåande som spelemann til han var om lag nitti år, og vart heidersmedlem i Landslaget for Spelemenn i 1979. Under Landskappleiken på Rauland vart han heidra med ein eigen konsert, og var no ei særs etterspurd kjelde for yngre spelemenn frå Telemark, mellom dei Per Anders Buen Garnås, som seinare omtala Eivind Mo med stor takksemd.
I seinare år var Eivind Mo kjend som ein noko pertentleg spelemann og ein stri kritikar. Han åtte klår formsans, og var mykje nytta som dommar på kappleik. Samstundes var han byrg av stillinga si som tradisjonsberar, og i eit seint intervju tolka den yngre spelemannen Stein Versto spelet hans slik:
Her gjeld ikkje noko utanomsnakk.
Dette er klår tale.
''Eg dreg eit forheng til side og viser dykk noko som ikkje finst ord for. Men her er det. Og nett fordi der ikkje finst ord, nett fordi dette berre kan visast, berre kan spelast, er det at eg held ut å vise det. Det er så sterkt at det berre så vidt er til å bera''.
''Sjå. Og Høyr. Lyd etter. Det er ikkje mitt, einast. Det høyrer til alle''.
Eivind Mo fekk Kongens fortenestemedalje i gull i 1990. Han døydde i 1995.
Slåttar skrivne ned etter Eivind Mo
Hardingfeleverket har trykt opp sju slåttar etter Eivind Mo, skrivne ned av Truls Ørpen, Eivind Groven og Sven Nyhus.
Oberegg
Distriktet Oberegg er eit distrikt i kantonen Appenzell Innerrhoden i Sveits. Han består av to små eksklavar i kantonen, nokre kilometer nordaust for resten av Appenzell Innerrhoden.
Oberegg vart først nemnd i 1470 som ein landsby. Kommunen vart formelt oppretta i 1872 då Hirschberg og Oberegg vart slått saman.
Ballon d'Alsace
Ballon d'Alsace er eit fjell på grensa mellom Alsace, Lorraine og Franche-Comté. Frå toppen kan ein sjå Vogesane, Rhindalen, Schwarzwald og Alpane. Fjellet er 1 247 moh, og har ein primærfaktor på 211 meter. Ein veg passerer nær toppen i ei høgd på 1 171 moh.
Ballon d'Alsace er kjend for å ha hatt den første offisielle klatreetappen i Tour de France. Det skjedde 10. juli 1905, og vart vunne av René Pottier. Etappe 9 i 2005-utgåva av Tour de France kryssa dette passet på hundreårsdagen etter den første etappen her.
Shinya Osada
Shinya Osada er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Verdy Kawasaki.
Eddie Gustafsson
Eddie Gustafsson er ein svensk fotballspelar som speler for Lyn. Han har tidlegare spelt for IFK Stockholm, IFK Norrköping, Molde FK og Ham-Kam. Han er keeper.
Gustafsson har spelt seks landskampar for Sverige, sist i unionslandskampen mot Noreg. Han spelte sin første landskamp i 2000. Han har også 30 kampar for aldersbestemte landslag.
Frå 2002 til 2004 var han førstekeeper for Molde. Han stod utan kontrakt etter sesongen, og prøvde seg i klubbar i både Europa og USA utan å få kontrakt. Han gjekk til Ham-Kam då dei fekk keeperproblem, og spelte alle kampane i 2005-sesongen. I 2006 gjekk svensken til FC Lyn Oslo etter at Ali Al-Habsi forlet Oslo-klubben til fordel for Bolton. Han har slite litt med å få speletid i vårsesongen, og har sete mykje på benken til fordel for sin yngre landsmann Johan Dahlin.
Leningrad Rok-Klub
Leningrad Rok-Klub (russisk Ленинградский рок-клуб) vart skipa i 1981 som den fyrste lovlege rockeklubben i Sovjetunionen. Lokalet, som låg i ein bakgard inn frå Rubinsteingata 13, er rekna som fødestaden for russisk rock. Kjende russiske grupper som Akvarium, Kino, Alisa, DDT, Zoopark og Strannyje Igry spelte her.
Klubben vart nedlagd tidleg på 90-talet, då den russiske økonomien var i krise.
Karnatisk musikk
Karnatisk musikk er ein sør-indisk klassisk musikktradisjon som byggjer på ragam- og talamsystema. Karnatisk musikk skil seg frå den nord-indiske klassiske hindustani-musikken mellom anna ved den større vekta på samsvar mellom praksis og musikkteori og ved den mykje meir stringent strukturerte musikkteorien. Den karnatiske musikken er først og fremst av religiøs natur, med hinduiske lovsongar som hovudsjanger. Sekulære verk inkluderer først og fremst humoristiske komposisjonar, filmmusikk eller barnesongar.
Historie
Historia åt karnatisk musikk går attende til om lag 2000 føre den moderne tidsrekninga og til opphavet som andeleg ritual i tidleg hinduisme. Den karnatiske musikken og den nordindiske musikken utvikla seg saman or Sama Veda-tradisjonen fram til den mongolske invasjonen av Nord-India kring byrjinga av 1200-talet. Frå da av vart utviklinga av indisk musikk splitta i to hovudgreiner og den nord-indiske musikken (både i si muslimske og hinduiske form) kom til å bli mykje påverka av arabisk musikk.
Det er fleire teoriar om opphavet åt namnet karnāṭaka sangītam (sanskrit कर्नाटक संगीतं). Hovudteorien er, logisk nok, at det heng saman med at denne musikkforma har sitt direkte opphav i Karnataka. Andre teoriar inkluderer samanheng med sanskritord med tydingane ‘å gleda øyra’ og ‘tradisjonell’.
Teori
Karnatisk musikkteori kan vera vanskeleg for dei som har bakgrunn i vestleg musikktradisjon å skjøna og blir ofte misforstått. Grunnen til det er at karnatisk musikk ikkje er basert på den same oppfatninga som europeisk musikk er. Mange omgrep i europeisk musikk har ikkje liketydige omgrep i karnatisk musikk. Dei fleste orda frå europeisk musikk sin grunnterminologi kan derfor ikkje brukast for å skildra karnatisk musikk.
Karnatiske tonar og den karnatiske skalaen er basert på to omgrep, śruti og svara, som står i samhøve til kvarandre. Karnatiske melodiar er basert på rāga, og rytmen i karnatisk musikk er basert på tāla.
Karnatiske tonar og melodiar
I motsetnad til vestleg musikk har moderne karnatisk musikk ikkje kategoriar som er liketydige med tonika eller tonearten. Karnatisk musikk har berre ein grunnskala som er basert på den karnatiske tonen 'śadjam', forkorta til 'sa' (som liknar tonen 'C' på vestleg musikk). Skalaen har tre toneregister, som grovt sett svarar til dei tre oktavane låg C, høg C, og normal C.
Śruti, svara og svarasthāna
Ordet 'śruti' er i dag brukt for å tyda eit av dei tre toneregistra eller, meir presist, tonen 'sa' i det registret, som stemmer andre tonar i skalaen. I gammal indisk musikkteori var kvart register delt opp i 22 einingar som òg heitte śrutiar. Desse śrutiane var ikkje tonar, men berre eit mål av avstanden frå ein tone til den neste. Setjinga til kvar tone i den gamle skalaen var rekna i høve til kor mange śrutiar kom imellom den tonen og den føre. Mange indiske teoretikarar hevdar at śruti-omgrepet berre var nyttig i gammal indisk musikk og ikkje har noko samband med moderne karnatisk musikk, men det er ganske vanleg å bruka śrutiar i musikkteoribøker for å skildra den moderne karnatiske skalaen også.
Den karnatiske skalaen er laga av sju svaraer, som ein kan samanlikna med dei sju tonane i vestleg musikk. Svaraene blir kjent med namna sine, og med forkortingane til namna som er brukt som solfege. Namna og forkortingane er śadjam (sa), riśabham (ri), gāndhāram (ga), madhyamam (ma), pañcaman (pa), dhaivatam (da), og niśādham (ni). Eit gammalt sanskrit-vers fortel kva svaraene sine lydar er baserte på:
Śadjam er påfuglen si røyst, kyr sin tale er riśabham,
geiter mekrer gāndhāram, traner kvittrar madhyamam.
hestar sitt knegg gjev dhaivatham, og elefantar rumlar niśādham.
Sjølv om ordet 'svara' kan samanliknast med 'tone' tyder dei ikkje det same. Ein svara omfattar mange ulike tonar med bestemte lydar som ligg mellom han og den neste svaraen. Desse tonevariantane heiter 'svarasthāna'. Den karnatiske skalaen har 12 svarasthāna, som også grovt sett svarar til dei 12 tonane i den vanlege kromatiske skalaen. Som tabellen viser har kvar svara tre svarasthānaer, med unntak av 'sa' og 'pa' som berre har ei form, og 'ma' som berre har to former (som er veldig like 'rein' og 'forstørra' kvart på vestleg musikk).
Namna til svaraene blir brukt i undervisinga og til utanattlæring og sitat av melodiar og melodiformlar på liknande vis som i klassisk europeisk musikkundervising, men i mykje større grad. I tillegg blir dei brukt som grunnlag for meir omfattande musikknotasjon. Namna og symbola til svarasthānaene blir berre brukt til å skildra rāgaer (sjå nedanfor). I songnotasjon blir berre namna til svaraene brukt. Ein som vil syngja ein song i ein ukjent rāga må slå opp rāgaskildringa for å finna ut kva for nokre svarasthānaer han bruker.
Rāgam (raga): tonalt modus Melakarta-rāgamar I karnatisk musikk er sampurna-rāgamane (dei med sju tonar i skalaen) klassifiserte i melakarta-systemet — eit system som grupperer dei etter typane tonar dei har. Det finst 72 melakarta-ragamar. 36 har rein kvart (suddha madhyanam) som fjerdetrinn og 36 har forstørra kvart (prati madhyanam) som fjerdetrinn. Ragamane er vidare klassifiserte i grupper med 6 ragamar i kvar som blir kalla chakraer (‘hjul’ — sjølv om dei konvensjonelt blir attgjevne som sektorar) baserte på andre og tredje trinnet i skalaen.
Hierarki Det høgste nivået i ragam-hierarkiet er melakarta, ettersom melakartaene har sju tonar i skalaen og brukar kvar tone éin gong i arohanam (oppgang) og éin gong i avarohanam (nedgang). Ragamar som manglar noko trinn i skalaen (varja-ragamar, med fem eller seks trinn i skalaen) eller som har ulik opp- og nedgang (vakra-ragamar) blir med ein samleterm kalla janya-ragamar — eller «barneragamar».
Rytmen i karnatisk musikk: thālam og jāthi
På same måte som ragamane gjev rammeverk til melodiane i karnatisk musikk gjev thālam (tala) rammeverk til rytmen. Talamane er meir strukturerte enn rytmen i vestleg musikk og har meir innverknad på stemninga i ein song.
Vanlege talamar bruker tre slags takter med forskjellige lengder: kort (anudrtam), middels (drtam) og lang (laghu). Den grunnleggjande eininga for å måla lengd til taktene i karnatisk musikk heiter aksharam. Korttakta er eit aksharam lang, middelstakta er to aksharam lang og langtakta kan vera tre, fire, fem, sju eller ni aksharam lang.
Karnatisk musikk har sju grunnleggjande talamar, som bruker forskjellige kombinasjonar av desse tre taktene. Frå kvar av desse talamane kan ein laga fem variantar, ein for kvar av dei fem lengdene som langtaktslaget kan ha. Desse variantlengdene heiter jathi (sjå boks 2 og 3). Rytmen som er brukt i ein karnatisk song er skildra med bruk av både talam og jathi, som «Chatushra Jathi Triputa Talam». Karnatisk musikk har derfor til saman 35 talamar.
Musikkformer
Karnatiske komponistar er tradisjonelt inspirerte av religiøs tilbeding og er tradisjonelt solid skolerte i telugu eller sanskrit. Andre språk, som til dømes tamil og kannada kan òg stundom bli bruka. Komponistane har tradisjonelt inkludert ein mudra (signatur) i komposisjonane sine. Til dømes inneheld alle songar av Tyagaraja ordet Tyāgarāja, og alle songar av Muthuswami Dikshitar inneheld orda guru guha.
Karnatiske songar varierer i oppbygging og stil, men dei inneheld oftast tre strofer:
Denne songtypen er kalla kīrthanam (sanskrit कीर्तनं kīrtanaṃ). Men dette er berre éi av fleire moglege former av kīrthanam; — nokre kīrthanam-songar, slik som “Sārasamuki sakala bhāgyadē”, har ei ekstra strofe mellom anupallavi- og caraṇam-strofa. Denne strofa blir kalla ciṭṭaswaram (sanskrit चिट्टस्वरं ciṭṭasvaraṃ). Denne strofa inneheld berre melodi utan vanlege ord. Andre songar att, slik som t.d. “Rāmacandram bhāvayāmi”, har ei ekstra strofe etter caraṇam. Denne strofa blir kalla madhyamakālam. Ho blir sungen rett etter caraṇam og i dobbelt tempo.
Andre typar songar inkluderer gītham og swarajati.
Instrument
Karnatiske konsertar vert vanlegvis framførte av ei lita gruppe musikarar. Dei treng ikkje å ha øvd saman tidlegare, mange konsertar er faktisk første gongen dei ulike musikarane treffer kvarandre.
I gruppa finn ein vanlegvis ein songar, eit hovudinstrument og ein som spelar tromme, nemnd i rekkefølgje etter kor viktige dei er. Hovudinstrument er ofte stengeinstrument som ein vina eller ein karnatisk fiolin, men blåseinstrument som ei bambusfløyte kan òg brukast. Perkusjonsinstrument, som mridangam og ghatam, vert brukte for å hjelpa songaren å følgja rytmen, men dei kan òg improvisera åleine.
At songaren er viktigast viser tilbake til den karnatiske musikken sine røter i Samaveda. Dersom ein spelar melodien på eit instrument utførar ein berre ei instrumental tolking av den viktige songen. Likevel er reine instrumentelle konsertar vorte populære i nyare tid.
Innhald
I midtdelen har ein ei rekke komposisjonar, gjerne med ulike kjensler som svarar mot kvarandre. Ein syng gjerne ein rāgam før kvar av desse komposisjonane og kalpanāswaram etterpå.
Ein avsluttar med ein lystig song, tillana, og deretter ein maṅgaḷam, ein song med gode ønskjer.
Karnatisk musikkundervisning
Tradisjonelt kjem ein som studerer karnatisk musikk heim til læraren sin for å få undervisning. Lærar og elev sit overfor kvarandre på ei matte på golvet. Læraren gjer rytmen ved å spela på ein tambūrā eller skru på ein śrutiboks. Eleven syng ein langtrukken "Sā...Pā...Sā (høg oktav)...Pā...Sā..." og timen tek til.
I moderne tid har ein fått andre måtar å halda timar på. Det er no vanleg med undervisning over telefonen, gjennom skjermbrev eller ved å bruka webkamera.
= Musikknotasjon =
Historisk oversyn
I motsetnad til kva mange trur, så er ikkje notasjon eit nytt konsept i indisk musikk. Endatil Vedaene, sjølv om dei hovudsakleg var munnleg tradert, var skrive med enkel notasjon av intonasjonen. Idéen om musikalsk notasjon i karnatisk musikk vart likevel ikkje godt motteken, og karnatisk musikk var framleis munnleg tradert i fleire århundre. Bakdelen med dette systemet var at om ein ville lære ein kīrtanam av, t.d., Purandara Dasa, så laut ein finne Purandara Dasas students students ... students student — om nokon slik framleis fanst!
Skriftleg notasjon av karnatisk musikk vart atteroppliva på seint 1600-tal, under styret til Shahaji II i Tanjore. Avskrifter av Shahajis musikkmanuskript finst framleis i Saraswati Mahal-biblioteket i Tanjore, og dei gjev oss eit inntrykk av musikken og musikkstrukturen. Dei inneheld hovudsakleg korte rekkjer av solfège til bruk for oppføring av dei nemnde ragamane.
Melodi
I motsetnad til vestleg musikk, så blir karnatisk musikk notert mesta utelukkande i solfège — sjølv om talrike forsøk er vortne gjorde på å transkribere musikken med vestleg femliners musikknotasjon. I dei meir nøyaktige formene av karnatisk notasjon finst det symbol over notane som viser korleis notane skal syngjast. Dette meir omstendelege systemet blir oftast sett bort frå i meir uformelle samanhengar.
I nyare tid har ein annan, lettare metode komme i bruk. Denne metoden ser bort frå diakritiske teikn, store bokstavar og semikolon, men markerer all lengd med eitt komma per ekstra lengdeeining. Dermed vil t.d. ein Sā med ei lengd på fire einingar bli notert som «S, , , ».
Rytme
Notasjonen er delt inn i kolonnar ut frå strukturen av talamen. Skiljet mellom ein laghu og ein dhṛtaṃ er vist ved ein । (ein såkalla «ḍaṇḍā»), og same skiljet blir bruka mellom to dhṛtaṃar eller ein dhṛtaṃ og ein anudhṛtaṃ. Slutten av ein syklus blir markert med ein ॥. Dette teiknet blir kalla ein dobbel ḍaṇḍā og ser ut som ein cesur.
Viktige komponistar
«Dei tre klassikarane» er:
Andre viktige komponistar:
Kvinnelege songarar
Instrumentalistar:
Noter
Ein kommentar om skrivemåte og uttale i denne artikkelen
Mange ord i denne artikkelen er på den gamle indoeuropeiske språket sanskrit. Skrivemåten her følgjer dei etablerte prinsippa for vitskapleg transkripsjon av indiske språk. Merk særleg at bokstaven c ikkje står for ein k-lyd, men for ein ustemd palatal plosiv som i trøndske målføre «itj». I dravidiske språk kan denne stundom bli uttala som s, og ein kan òg stundom høyre affrikatuttalen tsj.
David Herd
David George Herd var ein skotsk fotballspelar, mest kjend frå si tid som midtspiss på Manchester United på 1960-talet.
Herd spelte fem landskampar for Skottland i tida 1958-61 og skåra tre mål.
Otto Anderssen
Otto Andreas Anderssen var ein norsk lærar og forfattar frå Fredrikstad. Han var leiar av det norske studentkor. I 1880 grunnla han "Otto Anderssens Skole" i Oslo (frå 1884 på adressa Uranienborgveien 7, bygget brann ned i 1909). Frå 1907 var han professor i pedagogikk ved Universitetet i Oslo.
Rüte
Rüte er eit distrikt i kantonen Appenzell Innerrhoden i Sveits. Distriktet har kring 3400 innbyggjarar.
Rüte vart først nemnd kring 1420-21 som Rütiner rod.
Tjodolv Arnorsson
Tjodolv Arnorsson (norrønt: Þjóðólfr Arnórsson) var ein islandsk skald. Han kan ha vore fødd omkring 1010 og truleg døydde han i 1066, i eller etter slaget ved Stamford bru i England.
Norrøne kjelder
I Skaldatal er Tjdoolv Arnorsson ført opp som skald hos kongane Magnus den gode og Harald Hardråde, og hos hovdingen Harald Torkjellsson. Dikt av han er sitert i fleire av dei norrøne sogene, mellom andre i soga om Magnus den gode, soga om Harald Hardråde og i Fagerskinna. Snorre har teke med mange av dikta hans i Skaldskaparmål.
Han er ein av hovudpersonane i islendingesoga «Soga om Snegle-Halle».
Khi
Khi (Χ, χ) er den tjueandre bokstaven i det greske alfabetet. Bokstaven svarar til C i det latinske alfabetet.
Tjodolv Arnorsson
Liv og lagnad
Etternamnet hans tilseier at faren heitte Arnor, men i nokre kjelder, til dømes i «Soga om Snegle-Halle» blir han kalla Torljot. I den same soga er det sagt at han kom frå ei fattig familie i «Svarfaðardalur» på Nord-Island. Han skal ha hatt mange sysken og mellom dei var broren Bolverk (Bǫlverkr Arnórsson), som òg var skald.
I og med at han er nemnt som skald hjå hovdingen Harald Torkjellsson, kan det tenkast at Tjodolv kom til Noreg før 1035, medan Svein Alfivason var konge. Omkring 1044 var han skald hos kong Magnus den gode i Noreg, og seinare var han ved hirda til kong Harald Hardråde. I «Soga om Snegle-Halle» er det fortalt at kong Harald sette stor pris på Tjodolv og kalla han «sin hovudskald» (höfuðskáld).
Han var med kong Harald under hærferda til England i 1066 og han tok del i slaget ved Stamford bru, der kong Harald fall. Eit dikt til minne om den falne kongen, var truleg det siste diktet han gjorde, og ein har gissa på at Tjodolv Arnorsson sjølv fekk banen sin i det slaget.
Skaldskap
I høgare grad enn dei fleste andre skaldane, er mange av dikta hans rekna som historisk pålitande, ofte med konkrete opplysningar om stadnamn. Det hender òg at han gir si eiga vurdering av hendingane, til dømes om kong Harald Hardråde si krigsferd til England, som han omtalar slik: «Harald baud ut dette hærtoget austanfrå, utan god grunn» (bauð þessa fǫr þjóðum þarflaust Haraldr austan ).
Dei fleste av dikta hans er berre ufullstendig bevart, og nokre er bortkomne, slik som Sóptrogsvísur (sopetrau-visa) som han ein gong skal ha sagt fram for kong Harald. Desse dikta av Tjodolv Arnorsson er kjende:
Magnusflokk - eit hyllingsdikt til kong Magnus den gode, truleg framført for kongen i 1045 eller 1046. 19 vers, eller restar av vers, er bevart, men truleg var diktet mykje lenger.
Strofer om Magnus den gode i Daneveldet - 14 vers.
Runhent dikt om Harald Hardråde - 4 vers eller halvvers er bevart. «Runhent» er ei versform med enderim.
Sexstevja - 32 vers frå ei dråpa om kong Harald Hardråde, truleg frå 1065. Diktet har fått namnet sitt fordi det har seks ulik omkved (stev). Truleg var det opphavleg mykje lenger og skal ha skildra heile livet til kong Harald.
Strofer om leidangen til Harald Sigurdsson - 7 vers.
Fragment - 5 vers.
Lausaviser - 11 vers.
Notar
<references group="Note"/>
Beer-Lambert-lova
Beer-Lambert-lova, Lambert-Beer-lova, Beer-Lambert-Bouguer-lova eller berre Beer-lova eller Beers lov er ei lov som knyter absorpsjon av lys til eigenskapane til stoffet som lyset går gjennom.