cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blues
Tidleg etterkrigsblues
Etter den andre verdskrigen og i 1950-åra vart nye stilar innan elektrisk blues populært i byar som Chicago, Detroit og St. Louis. Elektrisk blues nytta elektriske gitarar, elektrisk bass, trommer og munnspel gjennom ein mikrofon. Chicago vart eit senter for elektrisk blues tidleg i 1950-åra. Chicagoblues er i stor grad påverka av Mississippiblues, fordi mange artistar hadde flytta dit frå Mississippi-regionen. Howlin' Wolf, Muddy Waters, Willie Dixon, og Jimmy Reed var alle fødd i Mississippi og flytta til Chicago under den store afroamerikanske folkevandringa. Stilen deira er basert på bruken av elektrisk gitar, stundom slidegitar, munnspel og ein rytmeseksjon av bass og trommer. J. T. Brown som spelte i Elmore James sitt eller J. B. Lenoir sitt band, nytta òg saksofonar, men desse vart meir nytta som akkompagnement eller rytmisk støtte og ikkje soloinstrument.
Little Walter og Sonny Boy Williamson (Rice Miller) er kjende munnspelartistar i tidleg chicagoblues. Andre munnspelartistar som Big Walter Horton var òg viktig. Muddy Waters og Elmore James var kjend for sin nyskapande bruk av elektrisk slidegitar. B. B. King og Freddie King (ingen slektskap), som ikkje nytta slidegitar, var òg viktige gitaristar innan elektrisk blues, sjølv om dei ikkje var frå Chicago. Howlin' Wolf og Muddy Waters var kjend for sine djupe, «brumlete», stemmer.
Bassist og låtskrivar Willie Dixon spelte ei stor rolle i chicagoblues-miljøet. Han skreiv mange standardsongar i perioden, som «Hoochie Coochie Man», «I Just Want to Make Love to You» (begge skrive for Muddy Waters) og «Wang Dang Doodle» og «Back Door Man» for Howlin' Wolf. Dei flest artistane som spelte chicagoblues gav ut musikken sin på Chess Records i Chicago. Andre viktige bluesselskap i denne perioden J.O.B. Records og Vee-Jay Records.
I 1950-åra hadde blues ein stor påverknad på amerikansk populærmusikk og særleg i utviklinga av rockabilly. Medan populære artistar som Bo Diddley og Chuck Berry var påverka av chicagoblues avveik den entusiastiske framføringa deira frå det melankolske aspektet i blues. Diddley og Berry si tilnærming var ein av faktorane som medverka til overgangen frå blues til rock ’n’ roll. Elvis Presley og Bill Haley var meir påverka av jump blues og boogie-woogie. Dei gjorde rock and roll populære hos den kvite folkesetnaden. Chicagoblues påverka òg zydecomusikken frå Louisiana der Clifton Chenier nytta blues-stilar. Zydecomusikarar nytta òg elektrisk sologitar og cajun-arrangement frå bluesstandardar.
Andre bluesartistar som T-Bone Walker, Michael Walton og John Lee Hooker var ikkje direkte påverka av Chicago-stilen. T-Bone Walker frå Dallas er ofte knytt til californiablues, som er glattare enn chicagoblues og ein overgang mellom chicagoblues, jump blues og swing med noko element av jazzgitar. John Lee Hooker sin blues er meir «personleg» og basert på Hooker si djupe stemme og akkompagnert av ein enkelt elektrisk gitar. Sjølv om han ikkje er direkte påverka av boogie woogie vert den «groovy» stilen hans stundom kalla «gitarboogie». Den første hitten hans «Boogie Chillen» nådde førsteplass på R&B-lista i 1949.
Seint i 1950-åra vart swamp blues utvikla nær Baton Rouge med artistar som Slim Harpo, Sam Myers og Jerry McCain. Swamp blues er har eit seinare tempo og enklare bruk av munnspel enn i chicagobluesen til Little Walter eller Muddy Waters. Songar frå denne sjangeren er mellom anna «Scratch my Back», «She’s Tough» og «I’m a King Bee».
Blues i 1960- og 1970-åra
Ved byrjinga av 1960-talet var sjangrar påverka av afroamerikansk musikk, som rock and roll og soul, av dei mest populære musikksjangrane. Kvite artistar hadde ført afroamerikansk musikk ut til eit nytt publikum både i USA og resten av verda. I Storbritannia etterlikna britiske band amerikansk blues og den britiske bluesrocken fekk etter kvart ei viktig rolle ut på 1960-talet.
Musikken til Borgarrettsrørsla og Talefridomsrørsla i USA førte til ein ny interesse i tradisjonell amerikansk musikk og tidleg afroamerikansk musikk. I tillegg førte Jimmi Bass Music-festivalar som Newport Folk Festival tradisjonell blues til eit nytt publikum og vekka interesse for akustisk blues frå førkrigstida av artistar som Son House, Mississippi John Hurt, Skip James og Reverend Gary Davis. Mange samlingar av klassisk førkrigsblues vart gjeve ut på nytt av Yazoo Records. J. B. Lenoir frå chicagoblues-miljøet i 1950-åra spelte inn fleire plater med akustisk gitar, stundom i lag med Willie Dixon på akustisk bass eller trommer. Songane hans kommenterte politiske tema om rasisme eller vietnamkrigen, som var uvanleg i denne perioden. Eit tekstutdrag frå songen hans Alabama Blues er:
«I never will go back to Alabama, that is not the place for me (2x)
You know they killed my sister and my brother,
and the whole world let them peoples go down there free»
Det kvite publikummet sin interesse for blues i 1960-åra auka på grunn av Paul Butterfield Blues Band frå Chicago og den britiske bluesrørsla. Britisk blues vart utvikla i Storbritannia då band som Fleetwood Mac, John Mayall & the Bluesbreakers, The Rolling Stones, The Yardbirds og Cream spelte klassiske bluessongar frå Delta eller chicagoblues tradisjonen.
Dei britiske bluesmusikarane frå tidleg på 1960-talet inspirerte mange amerikanske bluesrock-artistar som Canned Heat, Janis Joplin, Johnny Winter, The J. Geils Band, Ry Cooder og The Allman Brothers Band. Mange av Led Zeppelin sine første songar var tolkingar av tradisjonelle bluessongar. Ein bluesrock-artist, Jimi Hendrix, var uvanleg for si tid, ein svart mann som spelte psykedelisk rock. Hendrix var ein særs dyktig gitarist og ein pioner innan bruken av forvrenging og feedback i musikken sin. Gjennom desse artistane og andre påverka bluesmusikken utviklinga av rock.
Seint i 1960-åra oppstod West Side-stilen i Chicago med Magic Sam, Magic Slim og Otis Rush. West Side-stilen hadde ein stødig rytmisk gitar, og ein sterk elektrisk bass- og trommerytme. Albert King, Buddy Guy og Luther Allison hadde ein West Side-stil som var dominert av elektrisk sologitar. Sidan tidleg i 1970-åra har texasblues dukka opp der gitaren vert brukt til både soloar og rytme. I motsetnad til West Side-blues, var texasblues sterkt påverka av den britiske bluesrockrørsla. Store artistar innan texasblues er Johnny Winter, Stevie Ray Vaughan, The Fabulous Thunderbirds og ZZ Top. Desse artistane debuterte på 1970-talet, men fekk ikkje stor internasjonal suksess før ut på 80-talet.
Blues på norsk
I Club 7-miljøet vart det i 1960-åra sunge bluesmusikk, men det var først i 1971 at ein bluestekst vart utgitt i norsk språk. Den kanskje første norske bluesteksten var det Øystein Sunde som gav ut: «Hvis Glomma var whisky», ei omsetjing ei Muddy Waters-låt, med tekst etter Gus Cannon, først innspela i 1928.
1980-åra til i dag
Sidan 1980-åra har blues igjen vorte populært i visse delar av afroamerikanske samfunn, særleg rundt Jackson i Mississippi og andre «Deep South»-område. Han vart ofte kalla «soulblues» eller «Southern Soul» og musikken frå denne rørsla fekk uventa suksess med to innspelingar på Malaco Records i Jackson: Z. Z. Hill sin Down Home Blues (1982) og Little Milton sin The Blues is Alright (1984). Andre afroamerikanske artistar i denne sjangeren er Bobby Rush, Denise LaSalle, Sir Charles Jones, Bettye LaVette, Marvin Sease og Peggy Scott-Adams.
I 1980-åra heldt blues fram i både tradisjonelle og nye former. I 1986 kom albumet Strong Persuader og gjorde Robert Cray til ein stor bluesartist. Det første Stevie Ray Vaughan-albumet var Texas Flood i 1983 og gitaristen frå Texas vart ei stor internasjonale bluesstjerne. I 1989 vart John Lee Hooker igjen populær med albumet The Healer. Eric Clapton som var kjend for sine framføringar med the Blues Breakers og Cream gjorde comeback i 1990-åra med albumet Unplugged, der han spelte standardblues på akustisk gitar.
Unge bluesartistar i dag spelar alle typar blues, frå klassisk deltablues til meir rockbasert blues. Artistar fødd etter 1970, som Sean Costello, John Mayer, Anthony Gomes, Shemekia Copeland, Jonny Lang, Corey Harris, Susan Tedeschi, Joe Bonamassa, The White Stripes, North Mississippi Allstars, Gracie B, The Black Keys, Bob Log III, Jose P og Hillstomp, har utvikla sine eigne stilar.
Musikalsk innverknad
Bluesskalaen finst overalt i moderne popmusikk og fyller mange modale rammer, særleg triolrekkjer nytta i rock (t.d. i «A Hard Day’s Night»).
Rhythm and blues kan sporast tilbake til negro spirituals og blues. Musikalsk kom spirituals frå kortradisjonar i New England og særleg Isaac Watts sine salmar, blanda med afrikanske rytmar og call-and-response-former. Spirituals eller kyrkjesongar i afroamerikanske samfunn er betre dokumentert enn «simpel» blues. Religiøse songar utvikla seg fordi afroamerikanske samfunn samla seg saman til messer, som vart kalla camp meeting (religiøst friluftsmøte).
Tidlege countrybluesmenn som Skip James, Charley Patton, Georgia Tom Dorsey spelte country og urban blues og var påverka av religiøse songar. Dorsey var med på å gjere gospelmusikk populært. Gospel utvikla seg i 1930-åra med Golden Gate Quartet. I soulmusikken i 1950-åra nytta Sam Cooke, Ray Charles og James Brown element frå gospel og blues. I 1960- og 1970-åra vart blues og gospel slått saman med soul. Funkmusikk på 1970-talet var påverka av soul. Funk er ein forgjengar for hip-hop og moderne R&B.
Før den andre verdskrigen var grensene mellom blues og jazz uklåre. Vanlegvis hadde jazz ein harmonisk struktur som kom frå hornorkester, medan blues hadde bluesformer som 12-taktsblues. Jump blues på 1940-åra blanda derimot begge desse stilane. Etter den andre verdskrigen hadde blues ein stor påverknad på jazz. Bebopklassikarar som Charlie Parker sin «Now's the Time» nytta bluesforma med ein pentatonisk skala og blåtonar. Bebop markerte ei stor endring i rolla til jazz og vart ein populær stil som ein kunne danse til. Publikum delte seg mellom blues og jazz og grensene mellom dei to vart tydlegare. Artistar som spelte musikk i begge leirar er kategorisert i undersjangeren jazzblues.
12-taktssturkturen i blues og bluesskalaen var særs viktig for utviklinga av rock and roll. Rock-and-roll vart i starten kalla «blues med etterslag». Carl Perkins kalla rockabilly for «blues med countrytakt». Rockabilly vart òg kalla 12-taktsblues spelt med ein bluegrass-takt. «Hound Dog» er ein song med ein urørt 12-taktsstruktur (både i harmoni og tekst) og ein melodi som er basert på forminska ters og forminska septim, og er i praksis ein bluessong omgjort til rock 'n' roll. Jerry Lee Lewis sin rock 'n' roll-stil var kraftig påverka av blues og boogie woogie.
Tidleg country var full av blues. Jimmie Rodgers, Moon Mullican, Bob Wills, Bill Monroe og Hank Williams har alle skildra seg sjølv som bluesartistar og musikken deira har ei blueskjensle som er forskjellig frå countrypopen til Eddy Arnold. Mykje av outlaw country-musikken på 1970-talet av Willie Nelson og Waylon Jennings låner òg frå blues. Mange tidlege rock-and-roll-songar er basert på blues: «That's All Right Mama», «Johnny B. Goode», «Blue Suede Shoes», «Whole Lotta Shakin' Goin On», «Shake, Rattle and Roll» og «Long Tall Sally». Dei tidlege afroamerikanske rockemusikarane nytta seksuelle tema og antydingar frå bluesmusikk: «Got a gal named Sue, knows just what to do» («Tutti Frutti», Little Richard) eller «See the girl with the red dress on, She can do the Birdland all night long» («What'd I Say», Ray Charles).
I populær kultur
Som med jazz, rock and roll, heavy metal, hip hop, reggae, country og pop, har blues vorte skuldra for å vere «djevelen sin musikk» og vorte skulda for å opphissa til vald og anna dårleg oppførsel. Tidleg på 1900-talet hadde blues dårleg rykte, særleg då det kvite publikummet byrja å lytte til blues i 1920-åra. Tidleg på 1900-talet var W.C. Handy den første som gjorde bluesmusikk populært hos ikkje-svarte amerikanarar.
Nordforsk
NordForsk vart etablert i 2005 av Nordisk ministerråd for å styrkja nordisk forsking. Dei nasjonale forskingsråda, universiteta og andre organ som finansierer forsking er sentrale interessentar for NordForsk.
Fylgje
Fylgje (eller fylgja) tyder 'ein som følgjer'. I folketru er det ofte tale om eit overnaturleg vesen som følgjer eit menneske, normalt usynleg og gjerne i dyreskapnad. Vi finn fylgjemotivet i ulike utformingar i norrøn dikting og i nyare dikting, i folkedikting og folketru.
Nordforsk
Gjennom å finansiera og administrera forskingsprogram fører NordForsk nasjonale miljø saman og bidreg til høgare kvalitet innafor forskinga.
Fylgje
I norrøn diktig kan fylgja vera ei kvinneleg verneånd. Ei kvinneleg fylgje kunne òg vera knytt til ætta som ei ætteånd, ei verneånd for ei heil ætt.
Nordforsk
NordForsk har som mål å auka kvaliteten, påverknadskrafta og effektiviteten til nordisk forskingssamarbeid og dermed bidra til at Norden skal vera verdensledende innan forsking og innovasjon.
NordForsk sitt sekretariat ligg i Stensberggata 25 i Oslo.
Fylgje
Nemningane fylgje og vardøger går noko om einannan i tradisjonen. Men eit vardøger, når det ter seg, har jamt same skap som den som det følgjer. Mange menneske meiner den dag i dag at dei iblant kan høyre vardøgeret til ein person ei stund før personen sjølv kjem til syne (førevarsel).
Sjå Else Mundal 1974:Fylgjemotiva i norrøn litteratur. Ho skriv om dyrefylgjemotiva, kvinnefylgjemotiva og utviklinga av fylgjetrua frå norrøn til nyare tid.
Sparruhorn
Sparruhorn er eit fjell i Wallis-Alpane i Sveits.
Brosme
Brosme (Brosme brosme) er ein fisk i torskefamilien, den einaste arten i slekta Brosme. Han kan bli opp i 1,2 meter lang og vege opp mot 20 kg. Vaksne individ lever helst på 100–1000 meters djupn. Det er ein botnnær djupvassfisk. Brosme skil seg frå andre torskfiskar ved at han berre har éin lang ryggfinne.
Fisken vert kjønnsmoden i 8–10-årsalderen. Det er kjende gyteområde utanfor kysten av Sør- og Midt-Noreg, og sør og sørvest av Færøyene og Island. Det er gyting frå april til august, seinast i nord.
Norske fiskarar tek omlag 70 % av det oppfiska kvantum av brosme. For 2023 er det fiskekvote på 8076 tonn brosme nord for 62° N.
Sportfiskarar fiskar gjerne etter store brosmer. Norsk rekord er 17,2 kg
Matfisk
Brosme er og ein god steikefisk. Det er i dag ikkje uvanleg å legge han på grillen, bake i omn eller bruke i vokk.
Fitjar sentrum
Fitjar er ein tettstad og administrasjonssenter i Fitjar kommune i Vestland med. Tettstaden ligg på nordvestsida av øya Stord, inst i Fitjarvika som skjer søraustover frå Selbjørnsfjorden.
Oldfjorden
Oldfjorden er ein fjord i Ørland kommune og Åfjord kommune i Trøndelag. Fjorden strekkjer seg 3 kilometer sørvestover til Olden i botn av fjorden.
Fjorden har innløp ved Straumsholmen i nordvest og frå her går Åfjorden vidare nordaustover. Fjorden er kalla opp etter Oldøya, som ligg midt i fjorden. Mellom Oldøya og Tiltrem i vest vert fjorden kalla Skammingen.
Mørrifjorden
Mørrifjorden er ein fjordarm av Åfjorden i Åfjord kommune i Trøndelag. Fjorden strekkjer seg 2,5 km sørover til garden Møri, som fjorden er kalla opp etter. Midt i fjorden ligg Mørriholmen.
Fjorden har innløp mellom Askerholmen i nord, nesten heilt inst i Åfjorden. Arnvika ligg på austsida av fjorden.
Riksveg 715 går på austsida av fjorden, medan Fv51 går langs delar av vestsida.
Slektskapsseleksjon
Slektskapsseleksjon er ein evolusjonær mekanisme som vert nytta som forklaring på korleis altruisme kan oppstå evolusjonært. Prinsippet vart lansert av J. B. S. Haldane (1955), uttrykt matematisk av William D. Hamilton (1963), og fekk namnet kin selection i 1964 av John Maynard Smith.
Hovudpoenget med slektskapsseleksjon er såkalla inklusiv fitness - at det finst fleire måtar enn formeiring ein organisme kan bruka for å få gena sine spreidd til neste generasjon. Det er til dømes reint statistisk 50 % sjanse for at ein delar eit gitt gen med ein bror, ei søster, ein forelder eller eit eige avkom. Gen som får ein organisme til å hjelpa slektningar å få avkom kan såleis spreie seg indirekte.
Det klassiske dømet på slektskapsseleksjon er eusosiale insekt som maur og bier; insektsamfunn kor sterile arbeidarar jobbar på spreng for å hjelpa mor si (dronninga) å produsera fleire søsken.
Hamilton-likninga
I denne likninga er r den såkalla slektskapskoeffisienten, som fortel kor sannsynleg det er at eit gitt gen er å finna i slektningen ein hjelpar. Dette talet er alltid mellom 0 og 1 - for heilsøsken er det til dømes normalt 50%, medan det for halvsøsken er 25%. I årevenger, som er haplodiploide (hoene har kromosoma sine i par som vanlege dyr, medan hannane er haploide og har berre ein kopi av kvart) er heilsøsken heile 75%
Variabelen B står for kva for vinst slektningen vil få ut av tenesta, målt i kor mange fleire avkom hjelpen vil føra til. Denne verdien baserer seg på reknestykke om forventa tal på avkom, og vil følgjeleg variera ut frå alder og kjønn – gutar vil favoriserast framfor jenter fordi dei i teorien kan gje opphav til fleire tusen gongar så mange born, og unge vil favoriserast framfor gamle fordi dei vil vera fruktbare over eit lengre tidsrom.
Til slutt står C for kostnaden hjelpen påfører organismen. Denne er òg målt i tal på avkom.
Pirrit Hills
Pirrit Hills er ei isolert gruppe fjelltoppar og nunatakar som strekkjer seg over kring 7 nautiske mil (13 km), sør i Ellsworth Mountains, mellom Heritage Range og Nash Hills. Fjella vart plassert på kartet av den amerikanske gruppa som kryssa Ellsworth Land frå Byrd-stasjonen i desember 1958. Dei vart namngjevne av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter John Pirrit, ein glasiolog i gruppa som overvintra ved Ellsworth-basen. Pirrit var forskingssjef ved Byrd-stasjonen i 1959.
Elbrus
Elbrus er ein fjelltopp vest i Kaukasus i Kabardino-Balkaria og Karatsjajevo-Tsjerkessia i Russland, nær grensa til Georgia. Fjellet er ein stratovulkan som har vore sovande i om lag 2 000 år, og er det høgaste fjellet i Kaukasus. Om ein reknar grensa mellom Asia og Europa langs vasskiljet i Kaukasus eller nokon stad sør for dette, så er Elbrus det høgaste fjellet i Europa. Den vestlegaste av dei to toppane på Elbrus er 5 642 meter over havet, medan austtoppen er litt lågare med 5 621 meter over havet.
Namn
Namnet «Elbrus» kjem av Alborz, som igjen kjem frå Harā Bərəzaitī, eit segnomsust fjell i persisk mytologi. Harā Bərəzaitī viser tilbake til det uriranske *Harā Bṛzatī. Harā kan tolkast som 'vakt', frå den urindoeuropeiske rota *ser-, 'vern'. I mellompersisk vart Harā Bərəzaitī til Harborz og i moderne persisk til Alborz, som er i slekt med Elbrus. Det kan vere ein samanheng mellom Elbrus og den urindoeuropeiske rota *Alba, som tyder 'fjell' eller 'kvit' (som i snø), som ein finn igjen i namn som Albania og Alpane.
Elbrus kan forvekslast med fjellkjeda Elburz i Iran. Fjellkjeda har same namneopphav som Elbrus.
Plassering
Elbrus ligg 20 km nord for hovudkjeda Store Kaukasus og 65 km sør-sørvest for den russiske byen Kislovodsk. Den permanente iskalotten gjev is til 22 isbrear, som igjen er kjelde til elvane Baksan, Kuban og Malka.
Historie
I antikken kjende ein fjellet som Strobilus, det latinske ordet for «kongle», som kjem av det greske ordet strobilos, som tyder «vridd lekam», eit botanisk uttrykk som skildrar forma på toppen av ein vulkan. Myta seier at Zevs lenkja fast Prometheus her, ein av titanane som stal eld hos gudane og gav det til menneska, ein klar referanse til den vulkanske historia til fjellet. Den lågare av dei to toppane vart først klatra i 1868 av Douglas Freshfield, Adolphus Moore og C.C. Tucker, og den høgaste vart klatra 22. juli 1829 av Khilar Khatsjirov. Vinteren 1936 prøvde ei stor uerfaren gruppe med medlemmar frå Komsomol å nå toppen av fjellet. Det enda med mange dødsfall då dei glei på isen og ramla ned fjellsida.
Tyskarane okkuperte området rundt fjellet ei kort stund under den andre verdskrigen med 10 000 soldatar av ein Gebirgsjäger-divisjon (fjelltropp). Då Adolf Hitler fekk vite at den kommanderande offiseren av divisjonen hadde gjeve ordre om at soldatar skulle klatre til toppen av Elbrus og plante flagget til Nazi-Tyskland på toppen, skal han ha vorte rasande.
Sovjetunionen oppfordra til klatring av Elbrus og i 1956 steig 400 fjellklatrarar opp på fjellet for å markere 400-årsjubileumet for innlemminga av Kabardino-Balkaria, ein autonom sosialistisk sovjetrepublikk der Elbrus ligg.
Provinsen Teruel
Teruel er ein provins nordaust i Spania, i den autonome regionen Aragón. Han grensar til provinsane Tarragona, Castellón og Valencia, Cuenca, Guadalajara og Zaragoza.
Provinshovudstaden er Teruel. Han har eit areal på og kring 150 000 innbyggjarar. Det er 236 kommunar i provinsen, men meir enn halvparten av dei har mindre enn 200 innbyggjarar.
Jungfernsee
Jungfernsee er ein innsjø nær Potsdam i Tyskland på elva Havel.
Fylkesveg 6326
Fylkesveg 6326 går mellom Mørre og Vorpbukt i Åfjord kommune. Vegen er 5,8 km lang.
Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 51 i Sør-Trøndelag.
Spechhorn
Spechhorn (italiensk Pizzo d'Antigine) er eit fjell i Wallis Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.
Miklós Zrinyi
Miklós Zrínyi eller Nikola Zrinski (ungarsk: Zrínyi Miklós, kroatisk: Nikola VII Zrinski),  var ein kroatisk og ungarsk feltherre, statsmann og diktar.
Han lærte forsvar på grensa mellom Kroatia-Ungarn og Det osmanske riket og vart ein av dei viktigaste kommandantane på denne tida. I 1645, mot slutten av trettiårskrigen, kjempa han mot svenske troppar i Mähren der han ved Szkalec spreidde ein svensk divisjon og tok 2000 fangar. Ved Eger redda han keisar Ferdinand III, som hadde vorte tatt på senga av Carl Gustaf Wrangel. Seinare kjempa han mot sine eigne ungarar i Transilvania. For dette gjorde keisaren han til kaptein i Kroatia.
Nord-Kaukasus
Politisk inneheld Nord-Kaukasus (området nord for fjellkjeda Store Kaukasus) dei russiske republikkane i Nord-Kaukasus i tillegg til fleire regionar i Georgia og Aserbajdsjan. Den russiske delen er ein del av Juzjnyj (Sør-Russland) og består av Krasnodar kraj, Stavropol kraj og dei autonome republikkane Karatsjajevo-Tsjerkessia, Kabardino-Balkaria, Adygeja, Nord-Ossetia, Ingusjetia, Tsjetsjenia og Dagestan. I Georgia utgjer Nord-Kaukasus regionane Tusjeti, Khevsureti og Khevi.
Miklós Zrinyi
I 1646 utmerkte han seg mot osmanarane. Under kroninga av Ferdinand IV av Austerrike bar han statssverdet og vart ban og generalkaptein i Kroatia. I 1655 gjorde han eit forsøk på å bli vald til pfalzgreve av Ungarn (nádor), men kongen nominerte Miklós Wesselényi istadenfor.
Blodpølse
Den vert laga ved at ein lagar ei røre som vert hatt i eit ilåt og kokt. Til ilåtet har det tradisjonelt vorte brukt godt reingjord dyremage, som har vorte sydd til ein pose. I dag får ein kjøpt ferdig blodpølse som er kokt i ilåt av plaststoff.
Yozgat
Yozgat er ein by og det administrative senteret i provinsen Yozgat i Sentral-Anatolia i Tyrkia. Byen har kring 75 000 innbyggjarar (2009). Byen ligg 1335 meter over havet, 170 km aust for Ankara
Blodpølse
Oppskrifta er noko varierande. Røra kan vere laga av dyreblod, vatn, poteter, grynmjøl, kveitemjøl, salt, pepar, sukker, allehande og sirup. Det har og vore vanleg å ha netjetalg i blodpølsa. Når ilåtet er passe fullt, vert det attsydd og kokt. Store blodpølser treng opp til 2 timar koketid.
Miklós Zrinyi
I 1663 la den tyrkiske armeen ut på ein storoffensiv som enda med omleiringa av Wien. Keisarhæren klarte ikkje å yte særleg motstand, og den tyrkiske armeen vart til slutt stoppa av dårleg vêr. Troppar frå Det tysk-romerske riket vart kalla inn, i tillegg til støtte frå Frankrike. Zrinski og italienaren Raimondo Montecuccoli vart nestkommanderande for den ungarske armeen.
Yozgat
Yozgat vart ein del av Det osmanske riket i 1398.
Blodpølse
Før heimefrysarar var vanleg, kunne den ferdige pølsa verte lagra i kornbingen.
Miklós Zrinyi
Zrinski reiste 240 km innover i dei tyrkisk-okkuperte områda og øydela den særs strategisk viktige Osijek-brua over Drava. Dei tysk-romerske generalane var derimot motvillige til å støtte han vidare, sidan styresmaktene meinte Zrinski støtta ungarsk sjølvstende frå Det tysk-romerske riket. Han prøvde å ta Kanizsa, den viktigaste tyrkiske festninga i Sør-Ungarn, men klarte det ikkje, då han ikkje fekk støtte frå Montecuccoli. Trass i nederlaget her, gjorde felttoget han kjend og hylla over heile Europa.
Yozgat
Klima
Yozgat har eit kontinentalklima (Köppen si klimaklassifisering) med kalde vintrar og varme, tørre somrar. Om sommaren kjem temperaturen ofte over 30 ºC. Vintertemperaturane kan falle til -20 ºC på det kaldaste.
Nord-Kaukasus
Geografisk utgjer Nord-Kaukasus nordsida og dei vestlegaste områda av fjellkjeda Store Kaukasus, i tillegg til delar av sørsida i vest (fram til elva Psou). Steppeområdet For-Kaukasus vert stundom nemnd som ein del av Nord-Kaukasus, sjølv om den nordlege geografiske grensa vanlegvis vert rekna for å vere Kuma-Manytsj fordjupninga. I vest grenser området til Azovsjøen og Kerch-sundet og i aust til Kaspihavet.
Miklós Zrinyi
Zrinski mista livet i ei jaktulukke, men det gjekk lenge seigliva rykter om at han vart utsett for eit attentat frå habsburgske agentar.
Diktaren
I tillegg til å ver ein førande militær på 1600-talet i Ungarn, er han òg kjend for lyrikken sin. Han var både viktig som epikar og lyrikar.
Mercury Bay
Mercury Bay er ei stor, V-forma havbukt på Stillehavskystenen aust på Coromandelhalvøya på New Zealand. Munningen til bukta er ti km vid, og den taggete kystlinja strekkjer seg over vel 20 km.
Sentralt i bukta ligg den vesle byen Whitianga, og ei naturleg hamn er danna av ein arm i bukta som strekkjer seg seks km inn i landet.
Fleire mindre øyer ligg ved den nordlege og den sørlege utstrekkinga til bukta, Mercury Islands ligg ti km mot nord.
Farvatna i bukta er godt eigna for sportsfiske, og fiskeslag som til dømes sverdfisk er å få i området. Havområdet her er også ein populær arena for segling.
Heilt aust på stranda Cook's Beach er ein liten varde med minnetavle over kaptein James Cook sitt besøk og observasjon av Merkurpassasjen i 1769.
Ard Schenk
Adrianus Schenk, kjend som Ard Schenk, er ein nederlandsk tidlegare skeiseløpar frå Anna Palowna. Han vart europameister tre gongar i tida 1966-72, verdsmeister i firkamp tre år på rad (1970-72) og sikra seg tre gullmedaljar under Vinter-OL 1972 i Sapporo. Dessutan vann han to VM-sølv i firkamp, OL-sølv i 1968, EM-sølv 1971, to VM-bronsemedaljar i firkamp og like mange i sprint-VM. Etter han vart profesjonell vann han både EM og VM i firkamp 1973.
Schenk sette 18 verdsrekordar i tida 1966-72. I 1971-sesongen var han den fyrste som gjekk 1500 m på under to minuttar, 1.58,7, og 10 000 meter på under 15 minuttar, 14.55,9.
Es ist ein trotzig und verzagt Ding
Er ist ein trotzig und verzagt Ding, BWV 176, er ein kyrkjeleg kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Teksten er henta frå Jeremias 17: 9 (første sats), Paul Gerhardt (sjette sats) og Christiane Mariene von Ziegler (sats 2-5) (endra av J.S. Bach)
Koraltemaet er basert på salmen «Christ unser Herr zum Jordan kam». Komponisten er ukjend, men det er mogeleg at Johann Walter kan ha vore involvert i komponeringa eller ei tilpassing.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to oboar, obo da caccia, to fiolinar, bratsj og basso continuo, samt tre songsolistar (sopran, alt, bass) og firedelt kor.
Det består av seks satsar:
Jiyuan
Jiyuan (kinesisk: 济源市; pinyin: Jǐyuán Shì) er eit byfylke nordvest i den kinesiske provinsen Henan, som i nord grensar til provinsen Shanxi. Byfylket har eit areal på 1 931 km² og har om lag 660 000 ibuarar.
Jordbruksfylket Jiyuan dyrkar særleg kveite, peanøtter, bomull, søtpoteter og mais.
Fram til 1997 var Jiyuan eit fylke underlagt Jiaozuo, men har sidan stått direkte under provinsregjeringa.
Bjelašnica
Bjelašnica er eit fjell sentralt i Bosnia-Herzegovina. Det ligg like sørvest for Sarajevo, ved sida av fjellet Igman. Den høgaste toppen til Bjelašnica er 2 067 meter.
Bjelašnica er ein populær turiststad for tur- og skigåing, og ligg berre 20 minutt utanfor Sarajevo. Under Vinter-OL 1984 var Bjelašnica åstad for fleire øvingar, og det står mange bygningar her frå den tid, inkludert hotell og skiområde.
Foten Bjelašnica av er stort sett skogkledd, men det er ingen tre over tregrensa på 1 500 meter. Det finst mange turløyper, som vert vedlikehaldne av lokale fjellklubbar, oppover til toppane høgare oppe. Namnet på fjellet kjem truleg av rota Bijel, som tyder «kvit».
Provinsen Toledo
Toledo er ein provins sentralt i Spania, vest i den autonome regionen Castilla-La Mancha. Han grensar til provinsane Cuenca, Ciudad Real, Badajoz, Cáceres og Ávila, samt Regionen Madrid|Madrid. Provinsen har kring 550 000 innbyggjarar. Berre kring 1/9 av desse bur i provinshovudstaden Toledo, som òg er regionshovudstad i den autonome regionen. Den mest folkerike byen i provinsen er Talavera de la Reina med kring 85 000 innbyggjarar.
Provinsen har 204 kommunar. Den minst kommunen i Spania, Illán de Vacas, med berre åtte innbyggjarar, ligg i Toledo.
Namur
Namur (Nameûr på vallonsk, Namen på nederlandsk) er ein by og kommune i Vallonia i Belgia, og hovudstad i provinsen Namur. Namur ligg der elvene Sambre og Maas renn i hop. Folkesetnaden er hovudsakleg fransktalande.
Historie
Namur oppstod som hovudstad i eit grevskap på 900-talet. Byen starta som ein handelsstad for keltarane, men Namur vart først viktig i mellomalderen då merovingarane bygde eit slott eller citadell på knausen oppfor staden der dei to elvane renn i hop. Området kom under greven av Flandern i 1262 og under Burgund i 1420. Namur har ei strategisk plassering, og har vore omleira i fleire krigar.
Næring
Namur er ein viktig kommersiell og industriell by som produserer maskineri, lêrvarer, metall og porselen. Han er òg eit viktig jarnbaneknutepunkt mellom Brussel og Luxembourg by, og mellom Lille og Liège. Skipstrafikk på elva Maas passerer midt gjennom byen.
Namur har eit franskspråkleg universitet som blei grunnlagd i 1831.
Rintje Ritsma
Robert Rintje Ritsma er ein nederlandsk tidlegare skeiseløpar frå Lemmer. Han vann seks europameisterskap og fire verdsmeisterskap i firkamp. I tida 1992-2003 stod han på pallen etter ni verdsmeisterskap og ti europameisterskap. Ritsma tok til saman seks OL-medaljar i leikane 1994, 1998 og 2006, men vart aldri olympisk meister. Derimot vann han gull på 1500 meter og 5 000 m under VM 1997 i enkeltløp.
Frå 1994 til 1999 sette Ritsma to verdsrekordar på 1500 m og like mange i firkamp.
Hoholmen bru
Hoholmen bru er ei fritt frambygg-bru på riksveg 828 i Herøy kommune i Nordland. Brua er ein del av vegsambandet mellom øyane Herøy og øya Dønna. Brua er 316 meter lang og har eit hovudspenn på 120 meter.
Republikanar
Ein republikanar er mellom anna:
Königssee
Innsjøen er kjend for det klåre vatnet, og det vert sagt at det et den reinaste innsjøen i Tyskland. På grunn av dette har det berre vore lov med straumdrivne båtar og robåtar på innsjøen sidan 1909. Innsjøen og områda rundt er ein svært populær turiststad.
St. Bartholomä, eit lite og attraktivt kloster, ligg ved innsjøen.
Buško Blato
Buško Blato (Jezero) er ein innsjø på sørsida av Livanjsko Polje i Bosnia-Hercegovina. Namnet vert òg brukt om området rundt innsjøen, der fleire landsbyar ligg. Prisoje er den største av desse. Dette området er hovudsakleg busett av kroatar med romersk-katolsk tru.
Innsjøen ligg 716 meter over havet og dekkjer eit areal på 55,8 km² og har eit totalt volum på 782 millionar m³. Ein tredjedel av innsjøen ligg i kommunen Livno, medan resten ligg i Tomislavgrad.
Buško Blato (blato tyder «myr» eller «sump» på kroatisk) var opphavleg eit myrområde fram til 1974 då ein omforma området til ein innsjø (jezero tyder «innsjø» på kroatisk). Regjeringane i Bosnia-Hercegovina og Kroatia (som begge var republikkar i Jugoslavia på tida) arbeida saman på eit prosjekt om å byggje eit vasskraftverk i Ruda (i kommunen Otok i Kroatia) kalla Orlovac, som ville ha gjeve 366 GWh i året.
Innsjøen inneheld mykje fisk som karpe, aure, aurekyte, prøysisk karpe og årbuk.
Henningsværbruene
Henningsværbruene er to bruer som knyter fiskeværet Henningsvær til Austvågøya i Nordland. Bruene vart opna 15. juli 1983 og er del av riksveg 816. Dei avløyste ferjesambandet mellom Festvåg og Henningsvær, som hadde vore i drift sidan 1959.
Svein Rosseland
Svein Rosseland frå Kvam i Hardanger, var ein norsk astrofysikar og professor ved Universitetet i Oslo.
Prisar og utmerkingar
I 1957 vart Rosseland utnemnd til kommandør med stjerne av St. Olavs Orden. Asteroiden 1646 Rosseland og månekrateret Rosseland er oppkalla etter han, og Institutt for teoretisk astrofysikk ved Universitetet i Oslo ber namnet hans. Ei byste av han er reist ved Steinsdalsfossen, like ved heimstaden hans, Rosseland i Steinsdalen, om lag to kilometer frå Norheimsund.
Indre Sunnan bru
Indre Sunnan bru er ei bru mellom Straumøya og fastlandet ikkje langt frå Saltstraumen i Bodø kommune i Nordland. Brua er 360 meter lang og har eit hovudspenn på 165 meter. Ho er ein del av Fylkesveg 17.
Provinsen Valencia
Valencia er ein provins aust i Spania, sentralt i den autonome regionen Valencia. Han grensar til provinsane Alicante, Albacete, Cuenca, Teruel, Castellón og til Middelhavet.
Delar av provinsen, Rincón de Ademuz, er ein eksklave mellom provinsane Cuenca og Teruel.
Provinsen har kring 2,3 millionar innbyggjarar, og ein tredjedel bur i provinshovudstaden Valencia, som òg er regionshovudstad. Det er 265 kommunar i provinsen.
Aqua vitæ
Opphavleg laga ein «aqua vitæ» ved å destillera vin, og drikken er også blitt kalla «vinsjelen». Etter kvart blei namnet, i omsett eller forenkla form, brukt om dei folkelege brennevinstypane i fleire land.
Ich ruf zu dir, Herr Jesu Christ
Han vart komponert i Leipzig i 1732 for den fjerde sundagen etter treeiningssundag. Stykket vart framført på nytt kring 1742 i Leipzig.
Teksten er skriven av Johann Agricola.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to oboar, fiolin concertante, to fiolinar, obbligato fagott, bratsj og basso continuo (orgel for delar av somme satsar), samt tre songsolistar (sopran, alt, tenor) og firedelt kor.
Det består av fem satsar:
Eirik
Eirik og Erik er eit mannsnamn av germansk opphav som tyder 'mektig' eller 'hovding'. Det norrøne namnet var Eiríkr, sett saman av Ei- ('eine') og -rik ('herskar'). Namnet finst òg med skrivemåtar som Eric og Erich, og har kvinnenamnsavleiinga Erika.
Eirik har norsk namnedag den 18. mai.
Speer-fjellet
Speer er eit fjell i Appenzelleralpane, oppfor regionen mellom Zürichsjøen og Walensee i kantonen St. Gallen.
Fjellet har lett tilkomst og er derfor populær på grunn av den flotte utsikta over Alpane frå det sentrale til det austlege Sveits. Turen opp tar nokre timar til fots.
Das Kapital
Das Kapital (Kapitalen) er eit bokverk i tre delar som er skrive av tyskaren Karl Marx. Boka er ei kritisk analyse av kapitalismen.
Den første boka i verket kom ut i 1867. Marx døydde derimot før dei resterande binda kunne bli utgjevne, men den andre og den tredje boka blei fullførte av venen Friedrich Engels og utgjevne i 1885 og 1894. Ei såkalla fjerde bok, «Teoriar om meirverdien» blei gjeven ut i ei redigert utgåve av Karl Kautsky i åra 1905-1910, det opphavlege manuskriptet blei først gjeve ut i 1956.
Ei norsk utgåve blei påbegynt på 1930-talet. Omsetjaren Erling Falk rakk å omsetje bok 1 og 2 og den første tridelen av bok 3 før han døydde. Pax forlag gav på 1970-talet ut forkorta versjonar av alle tre binda. Oktober forlag gav i 1983 ut ei omsetjing av del 1 bok 1 til bokmål, ut over 80-talet gav dei ut resten av bok 1, i til saman 4 delar. Røde Fane gav i 1994 ut ein del av bok 3, Loven om profittraten sin tendens til å falle. Ei utgjeving av Das Kapital er òg i planane til Bokklubben sitt Kulturbibliotek.
For Arbeidsklassen
Henrik Wergeland var truleg den første som brukte ordet «arbeidarklassen» på prent i Noreg.
Henrik Wergeland byrja gje ut bladet etter at han hadde søkt, men ikkje fått tilsetting som kapellan i Nannestad, ein post han var stilt i utsikt av kong Karl Johan. Kongen tilbaud då å løne han med 200 Spesidalar for året, og Wergeland tok imot, men sa han ville rekne løna som godtgjering for arbeidet med å gje ut flkeopplysingsskrifter. Han gjekk då i gang med å gje ut bladet For Arbeidsklassen. I bladet tok Wergeland til ords mot utvandring, fyll og religiøst svermeri, han gav praktiske, kvardagslege råd og han oppmoda folk til flid og nøysemd. I bladet talte han arbeidsfolkets sak, og han oppmoda dei til å skaffe seg jord for å få røysterett.
Wo Gott der Herr nicht bei uns hält
Han vart komponert i Leipzig i 1724 for den åttande sundagen etter treeiningssundag.
Teksten er skriven av Justus Jonas (sats 1, 4, & 7 etter Salme 124), samt ein ukjend tekstforfattar.
Koraltemaet er basert på salmen «Wo Gott der Herr nicht bei uns hält». Denne melodien dukka først opp i Geistliche Lieder (redigert av Joseph Klug) i Wittenberg i 1529.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to oboar, to oboar d’amore, bratsj, valthorn i sopran continuo, samt tre songsolistar (alt, tenor, bass) og firedelt kor.
Highland clearances
Den mest dramatiske perioden i historia til Høglanda blir kalla The Highland Clearances. Denne hendinga var ein del av ein generell endringsprosess i heile det britiske jordbruket, som førte til at dei fleste småbøndene vart fordrivne frå bygdene fordi godseigarane ikkje trong dei der lenger, dei var i vegen. Heile prosessen blir i britisk soge kalla enclosure movement.
I dei skotske høglanda kom denne prosessen seinare enn i resten av landet, i hovudsak på 1800-talet, han var bråare og enda meir brutal. Heimane vart nedbrende, og mange, særleg barn og eldre, døydde av svolt og sjukdom. Mange måtte utvandre eller flytte sørover. Enno i dag er det fleire sauer enn menneske i Høglanda.
Somme meiner det som skjedde òg var ei form for tidleg etnisk reinsing, og ein freistnad på å utrydde den keltiske kulturen. Godseigarane lukkast iallfall, med militær støtte frå styresmaktene, i å redusere folkesetnaden varig, og svekkje keltisk kultur i området.
Kjelde: Artikkelen Dei skotske høglanda, bolken Historie.
Akbar den store
Akbar den store var stormogul frå 1556 til 1506 og er rekna som ein av dei største herskarane av India. Akbar er kjend for å ha dobla utstrekkinga til Mogulriket, men òg for å ha fremja kunst, kultur og religiøs forståing.
Barndom
Akbar var eldstesonen til den andre mogulkeisaren Humajun og kona Hamida Banu Begum. Han blei fødd i Amarkot i Sindh etter at foreldra var blitt drivne frå Agra av den afghanske erobraren Sjer sjah. Han fekk namnet Badruddin Mohammed Akbar der det første namnet viste til fullmånen då han vart fødd og det siste var etter morfaren, Shaikh Ali Akbar Jami. Fødselsdatoen blei seinare endra og førstenamnet gjort om til Jalaluddin for å hindra vondarta magi.
Keisar
I 1556, då Akbar var 13 år gammal, døydde Humajun plutseleg, og sonen blei keisar. Riket han styrte over var først ikkje stort meir enn Pandjab og området rundt Delhi, som etter få månader blei teke av den opprørske ministeren Hemu. Ved hjelp av den mektige vesiren Bajram Khan vann han tilbake landområde. I 1560 tvinga Akbar vesiren til å trekka seg tilbake, og i 1562 overtok han heilt styret av riket.
I løpet av dei første ti åra av regjeringstida til Akbar var det 16 ulike opprør mot sentralmakta, særleg i Rajputana. Han møtte dei stridige radjput-leiarane med ei blanding av makt og imøtekoming, mellom anna gjennom giftarmål med døtrene deira. Fyrstar som gav han truskap og påkravde ressursar fekk styra rika sine vidare, og sønene deira kunne få høge stillingar i forvaltinga og hæren, noko som ikkje hadde vore sjølvsagt i og med at dei var hinduar.
Erobringa av Mewar i 1568 gav stormogulen kontroll over ruta gjennom Vindhya-fjella til det sentrale indiske Deccan-platået. Då han tok festninga Chitor, som hadde stått imot han, massakrerte han innbyggjarane som ei åtvaring til andre. Dette fekk fleire radjputar til å godta stormogulen som overherskar.
Etter å ha stabilisert riket i Nord-India kunne Akbar utvida det på andre frontar. Han erobra Gujarat i 1572-73, Bengal i 1574-75, Kashmir i 1586 og Kandahar (Afghanistan) i 1595. Mogulhæren tok også område sør for Deccan, og i 1601 omfatta riket også Khandesh, Berar og delar av Ahmadnagar.
Under Akbar blei den sentrale administrasjonen av riket omgjort og styrkt, økonomien blei sentralisert og skatteinnkreving reformert. Skatten for ikkje-muslimar og pilegrimar blei avskaffa, noko som saman med fleire andre tiltak gjorde Akbar til den mogulen som hadde mest suksess med hindu-undersåttane sine. Den muslimske keisaren søkte å innpassa også dei andre indiske religionane i riket sitt, og inviterte hinduar, parsiar, kristne og muslimar til å diskutera religiøse spørsmål. Han prøvde også å laga ein ny religion, din-i-ilahi, som bygde på fleire religionar i riket hans.
I regjeringstida si flytta Akbar hovudstaden frå Delhi til ein ny by, Fatehpur Sikri, like vest for Agra. Den nye praktbyen var berre busett i 15 år før han blei fråflytta til fordel for Lahore i 1585. Dårleg vasstilførsel eller trugsmål nordvest i riket kan ha vore grunnane til at hovudstaden blei flytta. I 1599 flytta hoffet tilbake til Agra. Akbar var sjølv analfabet, men gjorde hoffet sitt til eit kultursenter der han omgav seg med lærde, diktarar, målarar og musikarar.
I 1600 gjorde Akbar sin son Salim, seinare Djahangir, opprør og erklærte seg som keisar. Far og son låg i strid mot kvarandre til Akbar døydde i 1605.
Provinsen Valladolid
Provinsen har kring 720 000 innbyggjarar og nesten to tredjedelar av desse bur i provinshovudstaden Valladolid, som òg er regionshovudstad i den autonome regionen. Det er 225 kommunar i provinsen,m en ein tredjedel av desse har færre enn 1000 innbyggjarar.
Kalvøyrevet bru
Kalvøyrevet bru er ei spennbetongbru i Herøy kommune i Nordland. Brua er 298 meter lang og har eit hovudspenn på 95 meter. Ho er ein del av fylkesveg 166 i Nordland, som knyter øyene Indre Øksningan og Ytre Øksningan saman med resten av Herøy kommune.
Spillgerte
Spillgerte er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits.
Inuktitut
Inuktitut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, bokstaveleg 'som inuittane') er eit språk eller ei samling dialekter som høyrer til den eskimoisk-aleutiske språkgruppa som blir snakka nord for tregrensa i Canada: Newfoundland og Labrador (NFL), Quebec og i noko grad i nordaustre Manitoba og i territoria Nunavut, Northwest Territories (NWT) og av tradisjon på Yukonkysten mot Nordishavet. I følgje kanadisk statistikk finst det rundt 30 000 talarar av inuktitut, der om lag 200 bur heilt eller tidvis utanfor dei tradisjonelle inuittiske områda.
Inuktitut har status som offisielt språk i Nunavut og NWT. Det har også rettsleg status i Nunavik, i Quebec, mykje takka vere James Bay and Northern Quebec Agreement og blir anerkjent i staden for det franske språket som det offisielle undervisningsspråket i dei inuittiske skoledistrikta i Nunavik. Etter at den føderale kanadiske regjeringa og provinsen NFL anerkjende språket, har inuktitut òg hatt ein avgrensa offisiell status i Labrador.
Nordvestterritoria og Yukon
Inuittane i Nordvestterritoria i Canada kallar seg sjølv inuvialuit og lever i første hand i Inuvialuit Settlement Region, den nordlege delen av elvedeltaet til Mackenzieelva, den arktiske kysten av NWT og Yukon, Banksøya, ein del av Victoriaøya og ytterlegare nokre fjerne og berre periodevis folkesette arktiske øyar. Dei ulike språkvariantane i NWT brukar iblant kollektivt å bli kalla inuvialuktun, noko som er ei misvisande generalisering. Inuvialuit består av tre distinkte dialektar:
Inuvialuktundialektane er alvorleg trua etter at engelsk i løpet av dei seinaste åra har vorte kvardagsspråk i samfunna i NWT. Undersøkingar som har vorte gjort gjev litt varierande opplysningar, men alle gjev bilete av at dialektane ikkje er livskraftige. Etter Inuvialuit Cultural Resource Centre talar berre 10 % av befolkninga noka form av inuktitut og berre 4 % bruker språket i heimen. Statistics Canada si folketeljing frå 2001 gjev eit noko lysare bilete med 765 som oppgjev at dei tala inukitut, av ei befolkning på 3 905 personar. Med tanke på det store talet ikkje-inuittar som lever i inuvialuitområda og saknet av ein felles dialekt blant dei talarane som er att, ser framtida for inuittspråket i NWT dyster ut.
Nunavut
Nunavut opptar geografisk det største området i den inuittiske verda (utan å rekne med det indre av Grønland). Det omfattar store delar av det kanadiske fastlandet og eit stort tal øyar, eit enormt område som blir delt opp av elvar og sund, av Hudsonbukta og hav som berre periodevis frys. I dette området finst det mange dialektar, men samanlikna med alle andre like gamle språkfamiliar er det oppsiktsvekkjande draget innanfor inuktitut at det er så små språklege skilnader over dei enorme avstandane.
Haaretz
Haaretz (hebraisk skrift הארץ) er ei israelsk avis. Namnet tyder direkte omsett «landet» og refererer til det heilage landet. Avisa var etablert i 1918 og er den eldste dagsavisa i Israel. Avisa kjem ut på hebraisk, men det finst òg ei utgåve omsett til engelsk. Denne kjem også ut som vekesavis i Nord-Amerika. Avisa kan lesast på internett både på hebraisk og på engelsk.
Inuktitut
Nunavut
I Nunavut finst det fire offisielle språk: Engelsk, fransk, inuktikut og inuinnaqtun, men i kva omfang inuktitut og innuinnaqtun skal bli betrakta som ulike språk er omdiskutert. I praksis brukar ein ofte «inuktitut» som term for alle språka.
Haaretz
Jamført med andre aviser i Israel, særleg Maariv og Yedioth Ahronoth, er overskriftene og skriftstorleiken i «Haaretz» mykje mindre, det er færre bilete og artiklane er meir analytiske.
Inuktitut
Nunavut
Demografisk er situasjonen betryggjande i Nunavut. Det bur 24 000 i territoriet, 80 % av dei talar inuktitut (2001), og av desse oppgjev omkring 3 500 at dei er einspråklege. Statistikk frå 2001 viser at til og med om delen talarar er noko høgare i eldre generasjonar, så har bruken av inuktitut slutta å minske i Canada, og språket kan til og med auke i Nunavut.
Nunavik
I Quebec bur det omtrent 10 000 inuittar. Så godt som alle bur i Nunavik, der 90 % av folkesetnaden etter folketeljinga 2001 snakka inuktitut.
Nunavikdialekten (nanuvimmiutitut) ligg relativt nære sørbaffin, men er ikkje heilt identisk med den. Grensa mellom Nunavik og Nunavut har gjort gjeve Nunavik ei anna regjering og andre utdanningsorgan enn dei andre inuktitutregionane. Standardiseringa av Nunavik-dialekten har gjort den ulik andre former av inuktitut. Inuktitut heiter på denne dialekten inuttitut og i blant til og med tarramiutut eller taqramiutut.