cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gdańsk
Namn
Namnet på byen skal koma frå Gdania, eit eldre namn på greina av Motława som byen ligg ved. Namnet på ein busetnad blei skrive ned etter at heilage Adalbert døydde i år 997 som urbs Gyddanyzc. Det blei seinare skrive som Kdanzk i 1148, Gdanzc i 1188, Danceke i 1228, Gdansk i 1236, Danzc i 1263, Danczk i 1311, Danczik i 1399, Danczig  i 1414 og Gdąnsk i 1656. På moderne polsk blir blir namnet på byen uttalt. Det tyske namnet,Danzig, blir uttalt.
Geografi
Gdańsk ligg heilt sør i Gdańskbukta ved munningen til elva Motława, og er knytt til Leniwka, ei grein av deltaet til den nærliggande elva Wisła, som drenerer om lag 60 % av heile Polen, og dannar ein vassveg frå Gdańsk til hovudstaden Warszawa. Dette gjev byen ein unik fordel som senter for polsk sjøhandel.
«Daude Wisła» er ei grein av Wisła som i prinsippet er heilt avskore frå elva, men har kanalsamband med henne. Denne elva renn gjennom austlege delar av byen med tilførsle frå mindre bielver. Ei av desse, Motława, renn gjennom det historiske bysentrumet i sørvest. Vasstilførsla til «daude Wisła» frå sjølve Wisła har på grunn av flaumfare blitt stengtd av.
Historie
Gjennom historia er Gdansk/Danzig vorte styrt av eller innlemma i forskjellige statar (før 1945):
Namnet vert for første gong nemnd i 999 hos benediktinarane Jan Kanaparius som «Gyddanyzc urbs». Namnet «Gyddanyzc» kjem av det gammalslaviske Gdaniesk (Gdansk), og i begge formene finn ein forstavinga gd, som er knytt til «fukt» eller «det våte».
Tidleg historie
På 900-talet var byen hovudsete for dei pommerske hertugane. Gdansk vart offisielt grunnlagd i 997 av Mieszko I. I 1013 mista Polen innflytinga si over Pommerellen (Gdansk-Pommern), men byen vart gjeninnlemma i kongeriket i 1047 av Kasimir I Fornyaren. I 1120, etter sigeren i krigen med pommeranarane, vart heile Pommerellen innlemma i Polen av Boleslaw III den skeivmunna. I 1219 overtok Swietopelk styret over Pommerellen, og området byrja sakte å verte meir og meir sjølvstendig frå Polen. Den opphavlege slaviske folkesetnaden vart blanda med stadig nye tyske kjøpmenn og handverkarar som kom vestfrå, først og fremst frå hansabyane Lübeck og Elbing, og med tida vart byen i stor grad germanisert.
Under Swietopelk II fekk byen Lübeck-rettar under namnet Gdansk rundt 1227. På initiativet hans kom det same året dominikanarar til byen frå Kraków, for å styrke den enno vaklande kristendommen i riket hans. I 1261-1263 fekk Gdansk sine byrettar (av Lübeck-rettane). På den tida vart byen dessutan viktig som kjøpmanns-, handels- og hamneby i Austersjøområdet. I 1271 vart Gdansk okkupert av brandenburgarar, men med hjelp av Boleslaw Pobozny klarte Msciwoj II av Pommern å vinne tilbake Gdansk, og overlet i 1282 makta over Pommerellen til hertug Przemysl av Stor-Polen (seinare konge over Polen som Przemyslaw II). Etter han døydde i 1296 vart byen styrt av Boleslaw II og Boleslaw III, som var kongar over Bøhmen og Polen.
Under Den tyske riddarordenen
Etter Boleslaw III døydde vart byen på ny omleira av brandenburgarar i 1308, og dommar Bogusza i byen (etter Wladyslaw Lokietek sine ordre) bad Den tyske riddarorden om hjelp. Etter at krossfararane sigra over brandenburgarane, forrådde dei derimot den rettmessige herskaren av Gdansk, Lokietek, overtok og øydela byen, og drap ein del av innbyggjarane (den såkalla «Gdansk-pogromen»). Krossfararane gjekk òg til åtak på kolonien til byen av tyske handverkarar og kjøpmenn, som utgjorde konkurranse for Riddarordenen sin eigen by Elbing (Elblag).
Det vart sendt ein klage til pave Klemens V, og 1320-1321 oppretta pave Johannes XXII en domstol, som avgjorde at Pommerellen med Gdansk skulle tilbake til Polen. Den tyske riddarorden ignorerte derimot dommen, og tapet av Pommerellen utløyste ein serie av konfliktar mellom Polen og krossfararane, som enda i freden i Kalisz i 1343. Kasimir III den store avstod då Pommerellen (med Gdansk) til Den tyske riddarorden, som i sin tur avgav Kujawy-området og Dobrzyn-landet. Dessutan heldt den polske kongen tittelen «Hertug over Pommerellen», noko som kunne utgjere grunnlaget til framtidige erstatningskrav.
Under Den tyske riddarordenen sitt styre vart byen med tida kjend under det germaniserte namnet Danzig. I byrjinga stagnerte utviklinga av byen, då dei nye herskarane ønska å gjere byen mindre økonomisk viktig. Med tida måtte Den tyske riddarordenen derimot akseptere Danzig som den største og viktigaste hamnebyen i området etter Elbing. Byen vart fullverdig medlem av Hansaen i 1361 (og fram til 1669), men handelsmennene frå Danzig vart tatt i frå alle politiske rettar, og fekk berre handle langs Wisła i Polen. I 1361, 1378, 1411 og 1416 gjorde innbyggjarane i Danzig opprør som vart blodig slått ned av Den tyske riddarorden.
Under Polen og fram til første verdskrig
Den tyske riddarordenen sin aggressive politikk mot Polen og Litauen førte til opprettinga av Det polsk-litauiske samveldet i 1386. Krigen med ordenen braut ut på ny i 1409 då krossfararane gjekk til åtak på polske landområde. Etter Den tyske riddarordenen sitt nederlag ved Tannenberg i 1410 utnemnde byrådet i Danzig Vladislav II Jagello til sin nye herskar, men den polske kongen oppheva dette løftet i 1411 som følgje av freden med ordenen i Thorn (Torun).
Fåfotingar
Fåfotingar (Pauropoda) er ei gruppe særs små mangefotingar som lever i jord- og strølaget, ofte så langt nede som ein til to meter. Gruppa er utbreidd over heile verda og omfattar 756 beskrivne artar fordelt på 30 slekter i fem familiar. Ho er generelt særs dårleg kjend, sidan berre ytst få forskarar har fordjupa seg i ho i nokon særleg grad, så det reelle artstalet er mest sannsynleg langt høgare. I Norden er det registrert 16 ulike artar; 13 av desse i Noreg.
Dybwad
Namnet Dybwad kan mellom anna vise til:
Gdańsk
Under Polen og fram til første verdskrig
I 1440 danna Danzig saman med dei nærliggande hansabyane Elbing og Thorn Det prøyssiske forbundet, som i 1454 gjorde opprør mot Den tyske ordenen sitt styre og søkte vern under den polske kongen Kasimir IV Jagielloneren. Same år vart Pommerellen og Danzig gjeninnlemma i Det polske kongeriket. Den etterfølgjande trettenårskrigen (1454-1466) enda med nederlag for Den tyske riddarordenen og overgjeving til den polske krona (den andre freden i Thorn 1466). Byen fekk tildelt omfattande privilegium, eit grunnlag for ei blømande utvikling, av Kasimir IV Jagielloneren, som takk for den økonomiske og politiske støtta i trettenårskrigen. På grunn av privilegiane og tilkomsten til det polske marked, utvikla Danzig seg til å verte ein stor og velståande by, med mange og nære kontaktar med dei viktigaste handels-, finans- og økonomisentera i heile Europa.
Fåfotingar
Fåfotingane lever i jorda, vanlegvis i tettleikar som er mindre enn 100 per kvadratmeter.
Gdańsk
Under Polen og fram til første verdskrig
I stordomstida si på 1500- og 1600-talet var Danzig den største byen i Det polsk-litauiske samveldet med nærare 80 000 innbyggjarar, og var over ti gonger så stor som Berlin den gong var, og mykje større enn Hamburg. Under reformasjonen gjekk tyskarane i byen over til lutheranismen, og katolisismen vart ein minoritetsreligion. Den polske kongen Stefan Báthory sikra innbyggjarane i Danzig religionsfridom. Gullalderen til byen vert vanlegvis rekna som perioden 1580-1650, då kunsten, kulturen og vitskapen utvikla seg kraftig. Her virka mellom anna 3150 kunstnarar og over 20 000 handverkarar, som skapte dei fremste verka i Polen og Europa. Ved siden av dei mange tyskarane i byen, medverka òg andre etniske grupper (polakkar, jødar og nederlendarar) til den rike kulturen i Danzig i denne perioden.
Fåfotingar
Skildring
Fåfotingane er mjuke, sylinderforma dyr. Som vaksne er dei mellom 0,5 og 2 mm lange. Dette gjer at gruppa omfattar dei minste av mangefotingane, i tillegg til dei med færrast bein - dei har mellom åtte og elleve beinpar. Dei har påfallande små hovud og langstrekte, smale kroppar. Som oftast er fargen kvit, men nokre få artar er gulbrune til brune.
Gdańsk
Under Polen og fram til første verdskrig
Danzig støtta Polen i mange samanhengar, mellom anna i den første polsk-svenske krigen (1625-1629), då han ikkje slapp inn svenskane gjennom murane sine. I den andre polsk-svenske krigen (1655-1660) var Danzig den einaste byen ved sidan av Zamosc og Jasna Góra i Czestochowa som ikkje overgav seg til svenskane.
Fåfotingar
Hovudet
Hovudet til ei fåfoting er lite og forma som ein avrunda trekant sett ovanifrå. Dei manglar augo, men har i staden to store, kurva sanseorgan kalla temporalorgan bak antennefesta. Det er uvisst kva slags funksjon dei har.
Gdańsk
Under Polen og fram til første verdskrig
I 1734 vart byen omleira av russiske og saksiske troppar. Han møtte vanskelege tider under delingane av Polen, då han i 1793 vart annektert av kongedømet Preussen, trass i at den tyske folkesetnaden ønskte å få vere sjølvstendige. Handelen og økonomien stagnerte fullstendig då byen ikkje fekk halde privilegiane dei tidlegare hadde fått av dei polske kongane. Byen var ein del av Preussen fram til 1919, med eit kort avbrot under Napoleonskrigane (då Napoleon Bonaparte danna fristaden Danzig (1807-1814), og igjen frå 1878 var Danzig hovudstad i provinsen Vest-Preussen, til stor misnøye hos innbyggjarane i byen.
Fåfotingar
Hovudet
Antennene til fåfotingane er unike for gruppa, og er greina i spissen. Kvar grein har ei eller to flagellar, det vil seie lange trådar som nyttast som sanseorgan. Dei fleste artane har òg børstar, som er ytst viktige ved artsidentifikasjon. Antennene ber dessutan eit kuleforma sanseorgan globulus som sit på eit lite skaft. Korleis det fungerer er ukjend. Dei basale segmenta til fåfotingane er viktige i systematikken deira; ordenen Tetramerocerata har fire av desse i antenneskaftet sitt medan Hexamerocerata har seks.
Gdańsk
Under Polen og fram til første verdskrig
På 1800- og 1900-talet var byen, trass i den store tyske folkesetnaden, eit sterkt polsk sentrum, med mange polske organisasjonar i verksemd. Styrkeforholdet mellom den tyske og polske folkesetnaden er derimot omstridd. Ifølge den polske historikaren Drzycimski utgjorde polakkar 16 % av innbyggjartalet i 1914. Ei folketeljing frå 1923 viste derimot at av totalt 348 000 innbyggjarar rekna 95 % seg som tyskarar og 3 % som polakkar. Om lag 97 % hadde tysk som morsmål.
Mellomkrigsåra
Etter Versailles-traktaten 18. januar 1919 vart Danzig med tilhøyrande område ein fristad under vern av Folkeforbundet, men utanrikspolitisk underlagt Polen. I mellomkrigsåra hadde fristaden Danzig vore ei stadig kjelde til strid, delvis av tollteknisk natur. Danzig var tilslutta Polen sitt tollområde, men hadde eit eige tollvesen som stod under polsk overvaking. Denne noko kompliserte styringsstrukturen førte til at det oppstod 70 konfliktar av juridisk og politisk natur mellom Polen og fristaden Danzig. Konfliktane vart ofte løyste på det internasjonale planet, og var med på å svekke det tysk-polske forholdet.
Etter at Adolf Hitler kom til makta i Tyskland i 1933, blussa det opp antipolske stemningar i Danzig på nazistane sitt initiativ, i takt med byen sin påfølgjande nazifisering. I 1933 fekk det tyske nazipartiet 38 % av stemmene i Danzig sin Volkstag. Polakkane i byen (i første rekke polske tenestemenn) og polske organisasjonar vart forfølgde, og «Zurück zum Reich» ('Tilbake til riket') vart det dominerande slagordet brukt i propagandaen av dei tyske innbyggjarane. Størsteparten av innbyggjarane ønskte Danzig tilbake til Tyskland.
Fåfotingar
Kroppsringane
Fåfotingkroppen består av tolv vanlege kroppssegment og eit komplisert oppbygd analsegment lengst bak. Kor mange av segmenta som ber beinpar og/eller ryggskjold varierer frå art til art: dyra i Hexamerocerata har tolv ryggskjold og elleve par bein frå og med andre segment, medan Tetramerocerata har seks ryggskjold (som til saman dekkjer heile ryggen) og mellom åtte og elleve beinpar. Sistnemnde gruppe har dessutan rester av eit beinpar på halssegmentet.
Gdańsk
Mellomkrigsåra
Då trakasseringa ikkje gav seg mot polske tenestemenn, innførte Polen økonomiske represaliar mot Danzig. Den 1. august 1939 vart den store margarineksporten frå Danzig stogga. I ein skarp note frå Berlin den 9. august 1939 stod det:
Fåfotingar
Kroppsringane
Beina er ganske likt bygd, sjølv om dei stundom kan ha ulik lengd. Dei er sett saman av fem til seks segment; coxa eller hofte, trochanter eller hoftering, femur eller lår, tibia eller skinnebein og tarsus eller tær. Som regel har første og siste beinpar eit einskild tarsussegment der resten har to.
Gdańsk
Mellomkrigsåra
Den polske svarnoten 10. august vart også skarp.
Fåfotingar
Kroppsringane
Fåfotingar har òg børstar på ryggen, organisert i tverradar. Dei har òg fem par sansebørstar baketter ryggen i samband med ryggskjold 2-6. Det tredje paret er stundom avvikande frå det andre i oppbygnad.
Gdańsk
Mellomkrigsåra
Den polske utanriksministeren Józef Beck avviste Hitler sitt krav om «ein korridor gjennom korridoren», og dette vart eit av utgangspunkta for krigsutbrotet i 1939.
Fåfotingar
Kroppsringane
Sidan fåfotingane er så små, har dei ikkje så veldig kompliserte indre organ då mange av kroppsfunksjonane kan gå direkte over huda. Nervesystemet tek opp mykje plass, med sentrale ganglion (tilsvarande hjerner) som går over to kroppssegment. Gassvekslingsorgan finst berre hjå dei største, tropiske artane, som har trakear (luftrøyr) i framenda av kroppen. Tarmen er tredelt med malphigiske røyr og fleire ulike slags kjertlar med ukjend funksjon.
Analsegmentet
Analsegmentet er delt horisontalt i ein rygg- og ein bukdel. Desse er båe utstyrt med børstar som kan vera særs viktige bestemmingskarakterar. Ryggen ber fire par og buken tre. Midt bak på segmentet kan ein i tillegg finna ei såkalla analplate, som er unik for fåfotingane. Denne er ein utvekst frå skalet til dyret, og er særs liten med sin diameter på 0,01 - 0,02 mm. Forma ho tek er særs variabel, og kvar art har si eiga karakteristiske analplate.
Gdańsk
Under andre verdskrig
Under krigen vart Danzig annektert av Tyskland, og fungerte som hovudstad i provinsen Danzig-Westpreussen.
19. desember
19. desember er den 353. dagen i den gregorianske kalenderen (354. under skotår). Det er 12 dagar att av året.
Gdańsk
Under andre verdskrig
Eit av dei første krigslovbrota til dei tyske nazistane var drapet på 39 polske postmenn som forsvarte Det polske posthuset i Danzig. Ein av dei første kampane i krigen utspelte seg òg i Danzig, då det tyske slagskipet «Schleswig-Holstein» opna eld mot den polske enklaven Westerplatte, som polske soldatar klarte å forsvare i nesten sju dagar.
Fåfotingar
Levestad
Fåfotingane høyrer til den typiske jordbotnsfaunaen i ei mengd ulike slags jordsmonn. Dei er mest vanlege i humus i lauvskog, og minst i blautmark, leire og torv. I Norden vert dei oftast funne i edellauvskog. Sidan dyra ikkje kan grava er det viktig at jordsmonnet er nokolunde porøst, med rotkanalar, makkgangar og liknande. Under gode tilhøve kan ein finna dei ned til 1-2 meter.
Gdańsk
Under andre verdskrig
Etter at Tyskland annekterte Danzig byrja brutale represaliar mot dei polske innbyggjarane. Polakkar vart anten arresterte, drivne bort eller myrda, der massemordet på den polske og kasjubiske intelligensiaen i skogane ved Piasnica (rundt 14 000 offer) er eit stygt døme. Ein stor del av den polske folkesetnaden vart dessutan send til dei nærliggande konsentrasjonsleirane eller til tvangsarbeid. Alt sidan 1936 hadde det tyske tryggingspolitiet observert dei polske miljøa i byen, og samla inn informasjon som i 1939 vart brukt til å utforme ei liste over polakkar som skulle arresterast eller avrettast i Operasjon Tannenberg.
Fåfotingar
Levestad
Det verker som fåfotingane trivst best ved høg luftfuktigheit og stabile temperaturar som ikkje er for høge i jord med innslag av organisk avfall og god gjennomlufting. Dei toler kulde godt og er funne mellom anna ved 4 500 meters høgd, i Himalaya.
Gdańsk
Under andre verdskrig
Mesteparten av den jødiske folkesetnaden i byen, som i 1939 utgjorde 9 000 innbyggjarar, klarte å emigrere før represjonane byrja, men om lag 1000 av jødane i Danzig vart fanga og mista livet i tyske konsentrasjonsleirar.
Landnåm
Landnåm (frå norrønt landnám, kan omsetjast til 'landkjenning' eller 'å ta land') er ei nemning på at nytt land vert busett, og teke i bruk til landbruk. Ordleddet -nåm er det same som i annamme, det vil seia å tileigna seg. Uttrykket vert nytta innan historiefaget om busetting i eldre tid, og særleg norrøn tid. I nyare tid vert ordet bureising nytta. Uttrykket «indre landnåm» er ei nemning på aukande busetting innover i landet, medan «ytre landnåm» er busetting på område ein måtte reisa til over havet.
Fåfotingar
Rørsle og næringssøk
Alle dei nordiske fåfotingane er raske og røyrlege dyr. Når dei utforskar omgjevnadane under jorda kan dei bøya kroppen i rett vinkel til sidene og oppover. Viss dei vert forstyrra av lys eller luftstrøymingar, flyktar dei raskt med strak kropp. Vaksne individ kan springa så fort som 4 mm i sekundet på eksponerte overflatar.
Fødevalet til fåfotingane er dårleg kjend. Somme artar har vorte observert sugande på sopphyfer med hjelp frå musklar i mellomtarmen. Ein trur dei òg kan gjera noko tilsvarande med rothår hjå plantar. Disseksjonar av dei relativt storvaksne Hexamerocerata-artane i tropane har vist tarminnhald med innslag av sopphyfer, sporar og bitar av andre leddyr.
Formeiring
Kjønnsopningane til fåfotingane sit mellom andre og tredje segment. Hoa har ei einskild, sekkeliknande eggstokk med ein tilhøyrande eggleiar. Hannen har fire spermproduserande sekkar på oversida av tarmen.
Formeiringa går føre seg utan kontakt mellom kjønna. Hannane gjev frå seg sperma dropevis på trådar eller i nett mellom ulike jordpartiklar. Hoa tek så desse opp når ho går forbi. Det er først når ho har spermiar i kroppen ho tek til å legga egg; anten eitt og eitt eller i klumpar. Partenogenese er òg kjend frå mange av artane.
Systematikk og evolusjon
Sidan fåfotingane er små og tynnhuda dyr som lever i område som gjer fossilisering vanskeleg finst det få kjende funn av dei frå forhistorisk tid. Det einaste kjende individet kjend frå fossil vart funne i 40 millionar år gamal baltisk rav, og liknar så mykje på nolevande former at det ikkje seier noko vidare om slektskap til andre grupper. Ein reknar likevel med at dei er søstergruppa til tusenbeina, på grunnlag av trekk dei to har til felles. Desse omfattar mellom anna munndelane, bygnaden til kjønnsopningane, det pupoide larvestadiet og restar av pusterøyr på buksida.
Innanfor fåfotingane reknar ein med to ordenar, Hexamerocerata og Tetramerocerata, mellom anna på basis av basale antennesegment. Førstnemnde finst berre i tropane, medan Tetramerocerata finst over heile verda.
Systematisk inndeling med norske artar
Systematikken følgjer Andersson, m.fl. 2005.
Dei norske namna til artane er omsette frå svenske namn i den svenske Nationalnyckeln: Mångfotingar: Myriapoda. eller frå det vitskaplege namnet.
meir enn 8 beinpar.
Gdańsk
Under andre verdskrig
Mot slutten av krigen i 1945 byrja Tyskland å evakuere den tyske folkesetnaden frå Danzig. Mesteparten av innbyggjarane klarte å rømme frå byen (hovudsakleg til Schleswig-Holstein). Same år vart byen etter ordre frå Hitler utropt til festningsby (Festung Danzig) i ein freistnad på å stanse dei sovjetiske styrkane. Etter fire dagar med blodige og intensive kampar var byen i stor grad øydelagd, og mange menneske omkom. Under og etter den sovjetiske erobringa vart det historiske sentrumet i byen (90 %) så å seie jamna med jorda, og av 12 600 byggverk i heile byen vart 60 % totalt øydelagde.
Etter andre verdskrigen
Etter krigen vart byen som følgje av Potsdamkonferansen innlemma i Polen, og namnet på byen vart endra til det opphavlege polske «Gdansk». Alle tyske gate- og stadnamn vart endra, med eitt unntak; Westerplatte, staden der dei første kampane i andre verdskrigen starta. Byen vart folkesett med polakkar som hadde vorte drivne bort eller sende til konsentrasjonsleirar av dei tyske nazistane, og dessutan frå områda i aust annekterte av Sovjetunionen. Den gjenverande tyske folkesetnaden vart fråteken all fast eigedom og deportert eller utvist. Rundt 1950 vart den tyske eksilfolkesetnaden estimert til om lag 285 000. Som eit ledd i austpolitikken sin gjekk Vest-Tyskland med kanslar Willy Brandt i 1970 bort frå dei vesttyske territorialkrava på byen (Warszawatraktaten).
Nesten heile Gamlebyen vart gjenoppbygd og rekonstruert i perioden 1950-1960, og framstår i dag langt på veg slik han gjorde før krigen. I løpet av etterkrigstida er Gdańsk og Gdynia blitt bygd saman til eit storbyområde. Gdynia har vore hovudhamn for Gdańsk sidan 1920-talet.
I nyare tid er byen Gdansk særleg kjend som staden der fagrørsla Solidaritet vart grunnlagt i 1980. Det var òg her Lech Walesa arbeidde på skipsverft som elektrikar før han vart hovudmannen bak det polske Solidaritetsopprøret. Desse hendingane vart ålment rekna som byrjinga på slutten til det kommunistiske systemet i Aust-Europa.
Folkesetnad
Etter at den tyska folkesetnaden blei fordriven etter og i samband med andre verdskrigen, er innbyggjarane i byen i dag hovudsakleg polsktalande. Under fristadstida (1920–1939) oppgav kring 94 % av folkesetnaden at dei var tysktalande. I 1924 hadde fristaden Danzig 384 000 innbyggjarar, av dei budde 206 000 bodde i sjølve byen. I slutten av 2013 hadde byen 461 531 innbyggjarar, med 1 301 620 innbyggjarar i heile storbyområdet. Trebyområdet Trójmiasto kring munningen av daude Wisła, som omfattar dei samanvaksne byane Gdańsk, Gdynia og Sopot, hade 747 476 innbyggjarar i 2013.
Samferdsle
Gdańsk ligg ved motorvegen A1 som utgjer ein del av Europaveg 75 och förbinder staden med mellersta och södra Polen.
Det går internasjonale togavgangar i retning Berlin og Kaliningrad og nasjonale avganga med PKP til andre storbyar i Polen. Byen har også eit pendartogsystem som bind han saman med Sopot, Gdynia og Wejherowo. Lokaltrafikken føregår gjennom eit omfattande sporvegsystem og bussar.
Gdańsk-Lech Wałęsas flyplass er den tredje største i Polen. I 2010 hadde han 2,2 millionar passasjerar.
Hamna til Gdańsk og Gdynia er den største i Polen, med 26,9 millionar tonn omlasta der i 2012. Det finst ferjesamband med Sverige gjennom to daglege avgangar mellom Gdynia og Karlskrona med Stena Line, og fleire avgangar i veka til Nynäshamn med Polferries.
Landnåm
I norrøn historie vert det tala om landnåm på Island, Færøyane, Orknøyane, Grønland og Vinland/Newfoundland. Landnámabók er den av islendingesogene som fortel historia om dei første slektene som busette Island. Ein person som stod i spissen for landnåm vert gjerne kalla landnåmsmann (landnámsmaður). Nemninga «landnåm» vert bruka om fast busetting frå Noreg eller av norskætta personar. Såleis tek nemninga ikkje omsyn til busetting av andre folkeslag. Til dømes budde det eskimoar på Grønland og indianarar i Vinland.
165 Loreley
165 Loreley er ein veldig stor hovudbelteasteroide.
Han blei oppdaga av C. H. F. Peters den 9. august 1876 ifrå Clinton i New York og namnsett etter Lorelei, ein figur ifrå tyske folkeforteljingar.
Tonje
Tone er eit kvinnenamn med fleire ulike opphav. Det kan vera avleidd av det norrøne Torny eller vera ei kortform av Antonie/a, som opphavleg kjem frå latin. Tonje har namnedag i Noreg den 13. juni.
Bosa
Bosa (sardisk: Bòsa, 'Osa) er ein kommune i Italia. Han ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia og har 7 929 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 201,88 km² og ligg i ei høgd på 2 meter over havet.
Tonje
Tonje var mykje brukt som namn på norske jentebarn på 1980- og 1990-talet.
Werra
Werra er ei elv sentralt i Tyskland og ei av sideelvane til Weser frå høgre med ei lengd på 293 km. Ho har sitt utspring nær Eisfeld sør i Thüringen, og renn i saman med Fulda i Hann. Münden, der dei dannar elva Weser.
Werradalen (Werratal) dannar den naturlege grensa mellom Rhön og Thüringer Wald. Her finn ein mellom anna Eiben Wald nær Dermbach, sandsteinsgrotta i Walldorf, den djupaste innsjøen i Tyskland som er danna av subsidens, som ligg nær Bernshausen, og Krayenburg, ruinane av eit slott frå 786.
Av byar og tettstader langs Werra finn ein: Hildburghausen, Meiningen, Bad Salzungen, Tiefenort, Philippsthal, Gerstungen, Eschwege, Witzenhausen og Hannoversch Münden.
Ingeniør
Ingeniør (frå latin/fransk) ein utdannings og yrkestittel innan tekniske fag. Kva som ligg i tittelen «ingeniør» varierer mykje frå land til land.
Opphav
Ingeniør er ei omskriving av det franske ordet ingénieur, som har opphav i det mellomarderske franske ordet gigneor eller jingnor. Det opphavlege tydinga femna om alt frå ein høgt utdanna spesialist til ein fagmann for utførte praktisk arbeid, om lag som den engelske tydinga i dag. «Ingénieur» vert òg sett i samband med det franske ordet génie, som i sin tur stammar frå det latinske ordet genius, som tyder «å generera» eller «å produsera». I moderne fransk vert «génie» nytta i betydninga teknisk fagområde, som til dømes maskin, elektro, kjemi, osb.
Noreg
I Noreg er sivilingeniør ein rettsbeskytta tittel. Etter Kvalitetsreforma har denne tittelen falle vekk, og er no erstatta med Mastergrad.
Høgskoleingeniør viser til nokon som har ingeniørutdanning frå ein høgskule, men tittelen er ikkje rettsbeskytta. I Noreg viser tittelen ingeniør vanlegvis til at den som ber tittelen har gjennomført ei 3-årig utdanning ved ein høgskule og teke ein bachelor-grad i ingeniørfag, eventuelt ei toårig vidareutdanning, såkalla høgskulekandidatutdanning, for studentar med bakgrunn som fagarbeidarar eller teknikarar i industrien. Tittelen «ingeniør» i norsk industri er gjerne meir ein stillingstittel enn eit mål på utdanning og kompetanse, og det er glidande overgangar mellom kva som vert kalla teknikar og ingeniør.
Andre land
Den franske tittelen «ingenieur» og den tyske tittelen «diplomingenieur» tilsvarar den norske tittelen «sivilingeniør». Omgrepet «engineer», som vert nytta i engelsktalande land har ulik tyding alt etter i kva samanheng det vert nytta. Det kan vera alt frå ein «chartered engineer», som tilsvarar om lag det same som ein norsk sivilingeniør til ein maskinist på eit skip, eller ein montør.
Eur Ing
I ein freistnad på å harmonisera omgrepet og gjera det lettare å utveksla arbeidskraft oppretta FEANI på 1990-talet tittelen «Eur Ing», men dei nasjonale organa som godkjende kven som kunne få titellen stilte ikkje strenge nok krav, så tittelen fekk ein låg status.
Kjelder
<References/>
Namnet Tone
Tone er eit personnamn og slektsnamn. Førenamnet er brukt som kvinnenamn i norsk samanheng og som mannsnamn i nokre andre. Tone har namnedag i Noreg den 13. juni.
Kvinnenamnet er avleidd av det norrøne namnet Þorný (Torny som er danna av Þórr (Tor) og nýr, 'ny'. Mannsnamnet kan vera ei kortform av Anton og Anthony på språk som slovensk og engelsk.
Namnet er kjend som Tone i Noreg frå 1400-talet, og tidlegare som Þonny, Þonne eller Þone. Det var blant dei mest brukte namna for nyfødde jenter i frå rundt 1955 til rundt 1975.
Surna
Surna er ei elv i Surnadal og Rindal kommune. Elva startar ved Rindalsskogen i møte mellom elvane Lomunda og Tiåa. Dei viktigaste sideelvene til Surna er Rinna, Folla og Vindøla, som alle har kjeldene sine i Trollheimen. Surna munnar ut i Surnadalsfjorden ved Surnadalsøra.
Surna saman med Driva er dei viktigaste lakseelvane på Nordmøre. Den største laksen som er teke på stong i Surna er 26,5 kg. Gjennomsnittsstorleiken på laksen i Surna er om lag 5 kg. Dei fleste åra vert det fanga laks på 17 - 18 kg.
Laks og sjøaurefiske er lov frå og med 1. juni til og med 31. august.
Sidan 2001 har Norsk laksefestival vorte arrangert årleg i Surnadal med fiskekonkurranse i Surna.
Leine
Leine er ei elv i Niedersachsen og Thüringen i Tyskland og ei av sideelvane til Aller frå venstre med ei lengd på 281 km.
Ho har sitt utspring nær Leinefelde i Thüringen. Førti kilometer ned i elva renn ho inn i Nidersachsen og vidare nordover. Viktige byar langs elva er Göttingen, Alfeld og Gronau, før elva renn inn i Hannover, den største byen ved elva. Om lag 40 kilometer nord for Hannover, nær Schwarmstedt, munnar elva ut i Aller.
Sjølv om det stundom oppstår flaum i elva, vert det vanlegvis få øydeleggingar. Elva er berre framkommeleg i dei nordlege delane, men i tidlegare tider var ho ei transportåre heilt opp til Göttingen. Elva er noko forureina og vert ikkje nytta til drikkevatn, men er ikkje i så dårleg stand at det ikkje finst fisk her.
Ved Göttingen vert ein del av elva leia inn i ein kanal som går meir eller mindre parallelt til elva.
166 Rhodope
166 Rhodope er ein veldig mørk asteroide i hovudbeltet og eit medlem av asteroidefamilien Adeona.
Han blei oppdaga av C. H. F. Peters den 15. august 1876 ifrå Clinton i New York og namnsett etter Rhodope, dronninga i gresk mytologi som blei omgjort til eit fjell.
Ouverture i fransk stil
Ouverture i fransk stil, BWV 831, originaltittel Overture nach Französicher Art , òg kjend som Fransk Ouverture og publisert i andre halvdel av Clavier-Übung II i 1735 (i lag med Italiensk konsert), er ein suite i H-moll for cembalo med to manualar av Johann Sebastian Bach.
Satsar:
Lengda på stykket er om lag 30 minuttar.
Stilen på dette verker referer til komponistar som François Couperin som hadde publisert musikkverk i denne suite-forma. Slike suitar hadde vorte komponert for både soloinstrument og orkester. Bach sine verk, hovudsakleg for cembalo, nyttar ein rikare lyd enn det som var vanleg for dei franske komponistane han refererte til.
Colle di Cadibona
Colle di Cadibona (òg Bochetta di Cadibona og Bocchetta di Altare) er eit 459 m høgt italiensk pass i den liguriske provinsen Savona. Overgangen deler Dei liguriske Alpane ved Alpehovudkammen frå Dei liguriske Appenninane (linja Ceva – Colle di Cadibona – Savona).
White Hart Lane
White Hart Lane er eit fotballstadion i Tottenham, England. Det blei bygd i 1899, og er heimestadionet til Tottenham Hotspur. Etter svært mange ombyggingar har stadionet nå ein kapasitet på 36,310. I tillegg til Tottenham-kampane, har stadionet òg husa kampar med det engelske herrelandslaget i fotball.
Operasjon Barbara
Operasjon Barbara var ein britisk ubåtaksjon i november 1943, mot tyske mål på hamna i Bergen.
White Hart Lane
Det er planar om at Tottenham Hotspur skal flytta til eit nytt stadion med ein kapasitet på 60 000 tilskodarar.
Operasjon Barbara
Bakgrunn
Hausten 1943 bestemte admiral Sir Lionel Wells, øverstkommanderande over Orknøyene og Shetland, at seks Welman ubåtar skulle nyttast i ein SOE-aksjon (Special Operations Executive) mot mål på Bergen hamn, m.a. mot flytedokken i Laksevåg.
Innleiing
17. november 1943 gjekk tre MTBar frå Shetland med ubåtane ombord. Under vegs fekk to av dei motortrøbbel og heile styrken måtte returnere. Deretter vart det bestemt å gjennomføre operasjonen med berre to MTBar og fire ubåtar. Desse var bemanna av to menn frå Kompani Linge og to menn frå Royal Navy. Eit nytt forsøk vart sett i verk 20. november og motortorpedobåtane MTB635 og MTB625 gjekk då ut frå Lunna Voe, Shetland, og om bord var dei fire Welman-ubåtane W45 (pilot: Lt. Carsten Anker Johnsen), W46 (pilot: Lt Bjørn Pedersen), W47 (pilot: Lt. B. Marris) og W48 (pilot: Lt. J. Holmes). Ubåtane vart sjøsett ved Sollsvika på nordenden av Sotra og derifrå skulle dei navigere fram til Hjeltholmen og vidare inn i innerste del av Bergen hamn. Dersom alt gjekk bra, skulle ubåtane returnere nordover i byfjorden og bli senka der.
Jon Bergheim
Jon Bergheim er ein norsk forfattar. Han er fødd i Breim i Gloppen kommune. Bergheim nytta pseudonymet Jo Foss og har mellom anna gjeve ut  diktsamlinga Villblomar og Sagt og gjort – ei samling med dikt og lokalhistorie frå Breim.
Operasjon Barbara
Mislukka aksjon
Alle kom fram til Hjeltholmen, rett nord for Litlesotra, båtane vart trimma ned og dekt med kamuflasjenett, og karane braut seg inn i ei hytte i nærleiken, der dei overnatta. Då det tok til å skymast dagen etter gjorde dei alt klart, og ved midnatt gjekk Bjørn Pedersen i sin ubåt, som førstemann. Dei andre skulle fylgje etter med ca ti minutt mellomrom.
Inne på Puddefjorden var det bekmørkt og på grunn av at ubåten mangla periskop, måtte Bjørn Pedersen gå opp til overflata for å orientere seg; han åpna luka og reiste seg opp for å ta peiling. Då kom han plutseleg inn i lysstrålen frå ein morse-lampe om bord på ein tysk minesveipar som låg og signaliserte til ein destroyar. Ein augneblink seinare vart det åpna eld frå minesveiparen og ubåten vart råka av kulene. Heldigvis vart sprengladninga i ubåten ikkje råka, men han tok inn vatn og Bjørn skjøna straks at flukt var umogeleg. Han kvitta seg med kartmappe og papir vedr. aksjonen, opna botnventilen og forlet ubåten. Ein gummibåt frå minesveiparen vart samstundes sett på sjøen og Bjørn Pedersen, som låg og symde i det kalde vantnet, vart plukka opp og teken til fange av tyskarane.
Dei tre andre i gruppa høyrde skytinga og forstod at operasjonen var mislukka. Dei dykka umiddelbart og returnerte attende, ut i fjorden. Johnsen senka sin ubåt i Hjeltefjorden, ved Vindnes, og symde i land på Sotra. Briten Basil Marris senka sin båt i nærleiken av Brattholmen (ved Snekkevik) og symde i land. Den andre briten, Jim Holmes, kom seg òg på land og tok seg attende til Sotra etter nokre dagar. Alle tre fekk etter kvart hjelp med mat og husrom av folk på Landro.
Etter ei tid vart alle sende med motorbåt til Hernar, der det var etablert ei illegal gruppe. I dei fylgjande vekene vart det gjort fleire freistnader på å organisere transport ut av landet, men dei måtte bli verande to og ein halv månad i Noreg, før det lukkast. Ikkje før 6. februar 1944 vart dei plukka opp av ein MTB og kunne returnere til England.
I tysk fangenskap
Då han vart fanga, var Bjørn Pedersen utstyrt med britisk uniform og papir som viste at han var sub-løytnant (fenrik) i den britiske marinen (Royal Navy). Han virkelege grad var då sersjant i Kompani Linge. I møte med tyskarane heldt han heile tida fast på at han var britisk offiser; hadde dei blitt klar over at han var norsk motstandsmann, ville han ha blitt regna som sabotør og drepen. Etter fleire forhøyr i Noreg vart han send til Århus Danmark og derifrå til Bremen. Heilt i slutten av november 1943 vart han send til krigsfangeleiren Marlag und Milag Nord, der han sat som fange nr 1181 resten av krigen, i om lag eit og eit halvt år.
Welman-ubåten teken ut av bruk
Welman-ubåten vart etter aksjonen i Bergen vurdert som ueigna til krigsoperasjonar og vart teken ut av bruk. Det viktigaste problemet med båten var mangelen av periskop. For å orientere seg, måtte piloten manøvrere slik at «tårnet» stakk opp over sjøflata og sjølv då var sikten særs avgrensa og som vi har høyrt, fekk dette katastrofale konsekvensar for Bjørn Pedersen. Det vart truleg produsert ca 100 slike ubåtar, og berre nokre få eksemplar finst i dag på ymse marine-museum.
Bjørn Pedersen sin ubåt W46, som i slutten av november 1943 vart senka på hamna i Bergen, vart seinare henta opp av tyskarane og finst i dag på Marinemuseet i Horten.
Bakgrunnsstoff
Litteratur
Maltesisk
Maltesisk (maltesisk Malti) er offisielt språk på Malta, og offisielt språk i EU. Det er ein tidlegare arabisk dialekt, men i løpet av historia si har det teke opp mange lånord og fonologiske trekk frå sørlege italienske dialektar, særleg frå siciliansk, og frå engelsk. Maltesisk er det einaste semittiske språket som har eit skriftspråk skrive med det latinske alfabetet som standard.
Maltesisk fekk status som offisielt språk på Malta i 1936, attmed engelsk. Før det var det offisielle språket på øya italiensk.
Det eldste dokumentet på maltesisk er «Il Cantilena», eit dikt frå 1400-talet.
Grammatikk
Maltesisk er eit arabisk språk, noko som kjem godt fram i grammatikken. Adjektiva kjem etter substantiva i nominalfrasen, det er ikkje eigne adverb, og ordstillinga er relativt fri. Som i arabisk og hebraisk, tar substantiva og adjektiva determinativ, til dømes L-Art l-Imqaddsa, bokstaveleg «det land det heilag = Det heilage landet»; jamfør arabisk Al-Ardh al-Muqaddasa). Denne regelen gjeld ikkje for substantiv og adjektiv lånt frå siciliansk.
Substantiv
Substantiv blir bøygd i eintal, total og fleirtal. Verb blir bøygd som i andre semittiske språk, der vokalane endrar seg, men ein stamme på tre konsonantar er konstant, jf. ktibna, arabisk katabna, hebraisk katavnu «vi skreiv»). Lånord frå siciliansk blir handsama på ein annan måte, med prefiks og suffiks, t.d. iddeċidejna "vi bestemte" < (i)ddeċieda 'verbstamme' + -ejna 'første person plural perfektum').
Sylinderflate
Ei sylinderflate er ei flate som kan tenkast skildra av ei rett linje, generatrisen, som rører seg slik at han alltid er parallell med ei fast rett linje, og alltid skjerer ei fast kurve, støttekurva til sylinderflata. Dersom støttekurva er ein sirkel, får vi ei vanleg eller sirkulær sylinderflate. Aksen er då den rette linja gjennom sentrum av sirkelen, parallell med generatrisane.
Maltesisk
Substantiv
Dette speglar eit generelt trekk i maltesisk grammatikk: Det er to parallelle grammatiske mønster, eit med semittisk indre bøying for det semittiske ordforrådet, og eitt med suffiksering og perifrastiske konstruksjonar for det ikkjesemittiske ordforrådet.
Romanske lånord uttrykker fleirtal med hjelp av suffiks, -i eller -jiet (for eksempel lingwa, lingwi «språk»; arti, artijiet «kunst»). Fleirtal av semittiske ord, derimot, kan uttrykke fleirtal med suffiksering eller med indre bøying. Regelmessige substantiv får suffikset -iet/-ijiet (jf. arabisk -at og hebraisk -ot) eller -in (arabisk -in, hebraisk -im). Viss dei er uregelrette, blir dei bøygd med intern vokalendring: ktieb, kotba «bøker», raġel, irġiel "menn".
Verb
Maltesiske verb blir bøygd i eintal, total og fleirtal. Delar av verbbøyinga er av semittisk type, med ei rot som består av ei konstant konsonantrekke og med vokalvekslingar mellom desse.
Ordforråd
Grovt sett er rundt 40 % av det maltesiske ordforrådet i dag av semittisk opphav, 40 % av romansk og 20 % av engelsk.
Grunnordforrådet er semittisk, men det er mange lånord frå siciliansk, særleg innanfor kulturordforrådet. Ord som raġel mann, mara kvinne, tifel barn, dar hus, xemx sol, sajf sommer, er semittiske, mens ord som skola skole, gvern regjering, repubblika republikk, re konge, natura natur, pulizija politi, ċentru senter, teatru teater, differenza skilnad, er lånt frå siciliansk. Det finst også ein del engelske lånord, som strajk, 'streik' og daljali, 'ringe'.
Fonologi
Her kjem det maltesiske alfabetet, med IPA -symbol og norske døme:
Øyvind Botn
Øyvind Botn er ein norsk biletkunstnar og skribent. Han er frå Stårheim i Eid kommune. Han debuterte i 1953 i nasjonal samanheng med separatutstilling i UKS i Oslo 1973. Han har sidan vore representert fleire gonger på fellesmønstringar som Høstutstillingen, Vestlandsutstillinga og Distriktsutstillinga og han har hatt mange separatutstillingar, mellom anna jubileums-utstilling i Sogn og Fjordane Kunstmuseum i 2003.
Sambuar med Elisabeth Steen.
Kolosovykhøyane
Kolosovykhøyane (russisk остров Колосовых, Ostrov Kolosovykh) er ei øygruppe i Karahavet utanfor kysten av Sibir. Dei fleste øyane i øygruppa er berre nokre få kilometer frå Tajmyrhalvøya. Den største øya i øygruppa er Kolosovykhøya.
Øygruppa ligg nær kysten, like nord for den vesle Kolosovykhhalvøya, som nesten er ei øy i seg sjølv. Øyane ligg mellom 74° 45' og 75° N og mellom 85° og 87° 30'E. Geologisk høyrer Kolosovykhøyane til Mininaskjera, som inkluderer Plavnikovyjeøyane lenger sør.
Havet omkring Kolosovykhøyane er islagt om vinteren og klimaet er hardt med lange vintrar. Sjølv om sommaren er det pakkis i området rundt øyane.
Øyane høyrer til Krasnojarsk kraj i Russland og er ein del av Det store arktiske statlege naturreservatet, det største naturreservatet i Russland og Europa.
Historie
I 1937 organiserte Det arktiske og antarktiske forskingsinstituttet i Sovjetunionen ein ekspedisjon for å utforske Nordaustpassasjen i Karahavet. Dei fann leivningane etter Vladimir Rusanov sin mislukka ekspedisjon i 1912-1913 på «Gerkules» på «Popova-Tsjuktsjina-øya» vest for Kolosovykhøya ved 74° 56'N og 86° 18'E.
Innerste
Innerste er ei elv i Niedersachsen i Tyskland og ei av sideelvane til Leine frå høgre med ei lengd på 95 km. Ho har sitt utspring nær Clausthal-Zellerfeld i Harzfjella. Nær Lautenthal er Innerste demma opp til ein flott innsjø, som vert nytta som feriestad og vassport. Av byar langs elva er Lautenthal, Langelsheim, den sørlege delen av Salzgitter og Hildesheim. Ho munnar ut i Leine i Sarstedt, sør for Hannover.
Buldan
Buldan er ein by og eit distrikt i provinsen Denizli i det indre av Egearregionen i Tyrkia. Buldan grensar til Güney, Akköy og Sarayköy, og i vest til tre busetnader i provinsen Aydın, Buharkent, Kuyucak og Karacasu, og i nordvest til Sarıgöl i provinsen Manisa.
Buldan ligg 46 km frå provinshovudstaden Denizli, 690 meter over havet. Han har kring 15 000 innbyggjarar.
Mobbing
Mobbing inneber å utsetja ein eller fleire personar for systematisk plaging og utestenging innan ein organisasjon, til dømes ein skule eller ein arbeidsplass. Å bli utsett for mobbing kan føra til nedsett sjølvtru og depresjon, medan ein aktiv mobbar ofte har trekk som manglande empati og høg agressivitet.
Mobbing kan ta ulike former:
Ein person som aktivt mobbar ein annan blir kalla ein mobbar. Mobbeforsking har vist at mobbarar gjerne har mykje sjølvtillit, men låg evne til medkjensle. Dei liker makt- og statuskjensla det kan gje å kontrollera og trakassera ein annan person. For at mobbing skal skje treng mobbaren som regel hjelp av ein «taus masse», menneske som ser på eller deltek mindre aktivt i mobbinga.
Ein som blir utsett for mobbing blir kalla mobbeoffer. Det er ingen psykiske eller fysiske fellestrekk blant mobbeoffer. Det er ei vanleg oppfatting at visse utsjånader gjer ein til eit lettare offer for mobbing (til dømes raudt hår, å bruka briller eller å vera tjukkare eller tynnare enn gjennomsnittet), men alle slags vanlege og uvanlege eigenskapar kan brukast som påskudd til å mobba nokon. Det finst likevel nokre trekk som går igjen hjå fleire offer – eit studie gjort av den svenske mobbeforskaren Dan Olweus viste at fleire ungar som blei utsett for mobbing var meir engstelege, forsiktige eller hadde meir avvikande åtferd enn andre, medan eit norsk forskingsprosjekt kom fram til at ein del av dei som var blitt utsett for mobbing var meir nevrotiske og mindre utåtvende, medgjerlege og samvitsfulle enn dei som ikkje hadde vore utsett.
Eit uorganisert miljø med uklår leiing og høgt stressnivå kan gjera det lettare for mobbing å utvikla seg. Førebyggande arbeid kan dermed gå ut på å motverka desse faktorane, og å læra folk opp i å ta klar avstand frå mobbing.
Ordsoge
Ordet «mobbing» er avleia av det engelske mobb-omgrepet, og ordet viser på engelsk helst til åtak utførte av store grupper. «Mobbing» slik det blir brukt på norsk blir rettare omsett med engelsk 'bullying'.
I kulturen
Mobbing blir omtalt i ei rekke verk i moderne norsk kultur, til dømes i romanar som Jonas av Jens Bjørneboe og Herman av Lars Saabye Christensen, eller i novella «Liket» av Tor Jonsson.
Måna i Rauma
Måna er ei elv som renn gjennom Måndalen i Rauma kommune. Ho startar i Månvatnet, men fleire sideelvar knyter seg til vassdraget før elva renn ut i Vollabukta. Måna har vore ei god lakseelv, men har som mange andre elvar i distriktet vore plaga med gyrodactylus salaris. Fiske har derfor i dei seinare åra gått tilbake. Samtidig har innslaget av oppdrettsfisk auka.
Den viktigaste sideelva er Vemora som renn gjennom sidedalen Volladalen. Det kan gå laks i den nedre delen av Vemora.
Modernisme
Modernisme er ein retning innan kultur, vitskap og samfunnstenking som gjorde seg gjeldande rundt byrjinga av 1900-talet. Det er ein grunnleggjande optimistisk, framgangs- og framtidsretta tenkemåte som seier at menneska kan forbetra verda dei lever i ved hjelp av kunst, kunnskap og teknologisk utvikling.
Kunst
Innan kunst forkasta ein tidlegare tradisjon og la vekt på eigenverdet og autonomien til kunstnaren. Modernismen begynte å ta form seint på 1800-talet, og ofte blir til dømes Picasso-måleriet Les Demoiselles d'Avignon frå 1907 brukt til å markera byrjinga på epoken.
Modernismen i Noreg
Modernismen kom inn i norsk litteratur med Knut Hamsun og Sigbjørn Obstfelder på 1890-talet, men blei viktigare med ei rekke forfattarar som skreiv på 1930-talet, som Emil Boyson, Gunnar Larsen, Haakon Bugge Mahrt, Rolf Stenersen, og Edith Øberg. Tarjei Vesaas si diktsamling Leiken og lynet frå 1947 førte til store diskusjonar rundt form og rim for lyrikk. Rolf Jacobsen var den diktaren som tidleg etter krigen tok modernismen fram igjen med samfunnskritiske og urbane dikt. Modernismen i Noreg blomstra også i samband med Profil-gruppa på 1960-talet.
Andria
Andria er ein by i provinsen Bari i regionen Puglia i Italia med om lag 95 000 innbyggjarar.Han er eit jordbruks- og servicesenter i området med vin, oliven og mandel som viktige produkt. Han er den fjerde største byen i Puglia etter Bari, Taranto og Foggia og den nest største byen i provinsen Bari. Frå 2009 vil derimot byen verte den største kommunen i den nye provinsen Barletta-Andria-Trani.
History
I 915 vart Andria nemnd som ein casale («husstand») som var underlagt Trani. Han fekk bystatus rundt 1046 då den normanniske grev Peter bygde festningsverk i området.
Carafa-familien styrte byen til 1799, då franske troppar under Napoleon erobra han etter ei lang omleiring. Etter Bourbon tok byen tilbake og seinare vart byen ein forkjempar for Risorgimento og samlinga av Italia.
Valland
Valland er i den gamalnorske og -islandske litteraturen et vanleg namn på den vestlege delen av Frankrike. Valland kunne brukast om Poitou, Bretagne og særleg Normandie.
Nemninga kjem av namnet på folket valar (som i Wales), men blei seinare brukt om alle slag keltarar. I tillegg til Wales kunne namnet visa til Belgia, Nord-Italia og Nord-Frankrike. Sidan nordbuarane med tida kom mest i samband med det sistnemnde området, særleg gjennom erobringa av Normandie, blei det Frankrike som oftest blei omtalt som Valland.
Ordsoge
Ettersom dei fleste områda der det budde keltarar etter kvart blei romaniserte, kom orda «valar» og «Valland» til å tyda personar av romansk opphav og land med romanske innbyggjarar. Ordet valnøtt viser dermed til ei fransk eller italiensk nøtt. Også i nyare tid finn ein desse formene av og til i Norden, som i «velsk» og «Velskland».
I tillegg til namnet på Wales har ordet òg gitt opphav til nemninga Vallonia, om den fransktalande, og dermed romanske, delen av Belgia. Dei tysktalende i Sveits omtalar dei fransktalande som Welsche.
Ordet stammar frå det germanske *Walha, eit namn germanarane gav dei keltiske naboane sine, og som igjen kanskje stammar frå namnet på ein keltisk stamme romarane kjende som valcae. Det finst òg i andre germanske språk, som i engelsk Welsh (walisar, walisisk) og i dei tyske orda wälsch, welsch og Welschland.
Busachi
Busachi (sardisk: Busàche) er ein kommune i Italia. Han ligg i provinsen Oristano i regionen Sardinia og har 1 291 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 201,88 km² og ligg i ei høgd på 379 meter over havet.
BMW Sauber
BMW Sauber F1 er eit Formel 1 lag med basar i Hinwil, Sveits og München, Tyskland. Laget vart oppretta i slutten av 2005 då det dåverande Sauber-Petronas-laget vart kjøpt opp av den tyske bil-produsenten BMW. Sesongen 2006, som vart BMW sitt debutsesong, klarte laget å sikra seg to plasseringar på podiet og kom på ein femteplass i konstruktørmeisterskapen.