cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Syril
IL Syril er idrettslaget i Sogndal kommune. Idrettslaget blei etablert i 1906 under namnet Leikanger Skilag. Då fleire idrettar kom til, endra laget namn til Systrond Idrettslag (Systrond IL), seinare forkorta til Syril. Syril har tilbod innanfor fotball, friidrett og ski. Idrettslaget driv eit eige skitrekk på Kleppa i Leikanger.
Sidan 1993 har laget blant anna arrangert «Kjeringi Open» som er eit «fjord-til-fjell»-arrangement i fire etappar: telemark, langrenn, springing og sykling. Arrangementet samlar opptil 800 deltakarar.
Sax-a-boom
Sax-a-boom er ein elektronisk musikleiketøysaksofon frå Shoot the Moon II, eit dotterselskap frå DSI Toys (no konkurs), gjort kjend av Tenaciuos D. Jack Black har brukt Sax-a-Boomen under fleire konsertar.
Sax-a-Boom har 8 melodiknappar med melodiar som høyrer nett ut som ein saksofon. 7 av knappane har forsjellige, korte melodiar mens den åttande har eit groovande kompliknande uttrykk. Å få lyd i ein Sax-a-Boom er relativt enkelt, berre å trykke på knappar. Sax-a-boom har også ein volumknapp, ein stoppknapp og 3 stiller for å låse den til bestemte rytmer.
Instrumentet har mellom anna vore brukt av musikkgruppa Tenaciuos D og det norske funkbandet Groove Company.
Viktoria Rebensburg
Viktoria Rebensburg er ein tysk alpin skirennar frå Tegernsee i Bayern, som vart olympisk meister i storslalåm i 2010. Ho vann FIS-pokalen som verdas beste storslalåmrennar i både 2011 og 2012.
Aktiv
Rebensburg kom fyrste gong på pallen i eit verdscuprenn i Cortina d'Ampezzo 24. januar 2010, i yndlingreina storslalåm var det berre finske Tanja Poutiainen som rann fortare. Ein månad seinare sikra Rebensburg seg gullmedaljen i storslalåm under vinterleikane i Vancouver, med ein margin på fire hundredels sekund til sølvvinnaren, Tina Maze frå Slovenia.
23. oktober 2010 vann Rebeensburg opningsrennet i sesongen 2010/11, eit storslalåmrenn i Sölden, hennar fyrste triumf i verdscupen. Seinare i same sesongen vann ho to ny verdscuprenn i storslalåm, i høvesvis Zwiesel og Spindleruv Mlyn. Gjennom sesongen 2011/12 vann ho heile fem renn i verdscupen i alpine greiner, fire i storslalåm samt ei super-g-tevling i Schladming. I 2012/13-sesongen sigra ho i to verdscuptevlingar, føre jul i storslalåm og etter jul i super-g.
Etan
Etan (C2H6) er eit av dei enkle alkana. Ved normalt trykk og temperatur er etan ein fargelaus, luktfri og brennbar gass som er litt tyngre enn luft. I kombinasjon med luft kan etan danne eksplosiv blanding. Etan sjølvantenner ved 515 °C. Ved oksidering av etan dannast eddiksyre (CH3COOH).
Bæverfjord
Bæverfjord er ei bygd som ligg inst i Hamnesfjorden i Surnadal kommune. Elva Bævra er ei lakseelv som renn gjennom dalen og ut i Hamnesfjorden.
Viktoria Rebensburg
Aktiv
Vinteren 2014 vann ho OL-bronsen i storslalåm i Sotsji, bakom Tina Maze og austerrikske Anna Fenninger. Same Fenninger var hennar overkvinne også i VM i alpine greiner 2015, der Rebensburg tok sølvmedaljen.
Bæverfjord
Riksveg 65 går igjennom bygda. Gravvold flyplass ligg rundt 7 km aust for Bæverfjord.
Etan
Etan finst i naturgass og hentas opp frå olje- og gassfelta i Nordsjøen. På grunn av trykk og temperatur i olje- og gassreservoara er etan ein våtgass, men går over frå væskeform til gassform ved opphenting til overflata.
Bruk av etan
Etan er eit viktig råstoff i industrien ved omdanning til etylen eller som innsatsfaktor i den petrokjemiske industrien til produksjon av polyetylenplast og andre produkt. Etan brukast i produksjonen av etanol.
Bæverfjord
Småøyan camping ligg ved riksvegen og Hamnesfjorden, og er godt besøkt av mellom anna fisketuristar i sommarsesongen.
Bygda har ein egen barneskule med 42 elevar (2006) og barnehage. Bæverfjord IL har fotballgruppe og trimgruppe.
Mubu Nakayama
Mubu Nakayama er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Montedio Yamagata.
Erter
Erter eller hageert (Pisum sativum) er ein art i erteblomsterfamilien som vert nytta som mat og dyrefôr. Erter vert òg dyrka for å forbetra jordsmonet og som prydplante. Planten har mange ulike kultivarar, som sukkererter, margerter og pillerter.
Skildring
Erteplanten har typisk kvite blomar som sit parvis saman i bladhjørna. Frøa (ertene) er grøne eller gule. Dei ligg i rader inni belgar (erteskolmar) som gjerne er grøne og kan vera flate eller rundlege på form.
Historikk
Arten er ei gamal kulturvekst og det er gjort historiske funn som syner at erter har vore dyrka i minst 10000 år. I samband med arkeologiske utgravingar i palasset til Kong Priamos av Troja vart det funne ei krukke med over 180 kg erter, som heldt seg fint i 3000 år. I Burma har ein, ved hjelp av karbon-14-metoden, datert erter til ein alder på 9770 år.
Bruk
Erter kan haustast før eller etter at frøa er mogne. På nokre typar kan ein eta både frø og belg, men som oftat reinser ein dei ved å ta ertene ut av belgen. Ertene kan etast ferske, kokte, steikt eller stua. Dei kan også hermetiserast. Nokre rettar ein kan laga av erter er erterstuing, ertesuppe og ertekål. Dei kan også vera tilbehøyr til mange ulike hovudrettar, til dømes som russiske erter.
Folketone
Folketone viser til ei form for folkemusikk som blir sungen utan å akkompagnerast av musikkinstrument. Desse songane kunne brukast til kvardagslivet eller til fest. Dei kunne vera bånsullar, barnesongar, arbeidssongar, lokkar, stev (slåttestev, nystev, gamlestev), balladar, viser og religiøse folketonar.
Medan mange folketonar har ukjend opphav, finst det også dei som har kjend forfattar. Religiøse folketonar kjem ofte frå salmar skrivne av kjende forfattarar, med tonar som bygger på gamle koralmelodiar.
Lydbok
Ei lydbok eller ljodbok er ei innspeling av ei bok som vert lesen høgt, og dermed nyttar tale istaden for tekst. Lydbøker vert ofte nytta av personar med synsvanskar eller er ordblinde. Mange funksjonsfriske nyttar òg lydbøker for å slappe av eller medan ein driv på med andre ting. Dei fleste folkebiblioteka i Noreg har lydbøker til utlån.
Opptak
Når ein les inn lydbøker lyt ein syta for at det er stillt i rommet, slik at ein ikkje får med bakgrunnstøy på opptaket. Ein måte å oppnå god støyisolasjon på er å bygga eit lite lydisolert rom, eller bur.
Rom i rommet
Det beste er byggja to bur, den eine inne i det andre. Det ytre buret kan plasserast direkte på golvet, medan det indre buret helst bør plasserast på lyd- og vibrasjonsabsorberande underlag, av same type som vert nytta i større studio. Det bør plasserast lydansorberande isolasjonsmateriale, som til dømes mineralull, mellom dei to bura, og dette bør vera den einaste kontakten mellom dei. Døra inn til buret bør òg vera lydisolert.
Ventilasjon
For å sikra god tilgang på frisk luft, men òg for å unnga at det vert for varmt i buret trengst det eit ventilasjonssystem, med eit inntak og eit utslepp. For å få god luftsirkulasjon trengst dei ei vifte i inntakskanalen. For å ikkje generera støy vert det nytta saktegåande vifter med stor diameter. Vifta er vanlegvis plassert på utsida av buret, og luftinntaket må ha etter måten stort tverrsnitt, for å hindra at det oppstår støy på grunn av turbulens i inntakskanalen. Helst bør det byggast ei støysluse mellom vifta og inntaket til rommet. Både inn-og utblåsingskanalane bør forast med lydabsorberande materiale, og det vert nytta fleksible røyr mellom det ytre og det indre buret.
Innreiing
Innreiinga er ofte svært enkel, med det trengst ein stol og eit lite bord, eller ei hylle, for å plassera mikrofonen, boka eller manuskriptet ein les frå, ei leselampe, etc. Ofte er det plassert dempemateriale bak manuskriptet og på sidene, for å hindra for kraftige refleksjonar. Ein kan òg nytta ein retningsfølsam mikrofon for å hindre opptak av reflekter lyd.
Elektisk installasjon
Rommet må ha ein kanal mellom inn- og utsida, slik at ein kan føra inn elekriske ledningar til lamper og anna elektisk utstyr. I enkle rom kan ein nytta ei skøyteledning, men det beste er permanert innstalerte kontaktar i rommet. Datamaskinar har vifter som genererer støy, så dei må plasserast på utsida av rommet. Ein fører inn kablar til skjerm, tastatur, mikrofonkabel, osb. gjennom kanalar, som helst er separate frå kanalen for nettspenning (230 V RMS). For å hindra at det trengjer inn støy gjennon slike kanalar vert det nytta fleksiblt materiale mellom det ytre og det indre buret, og kanalane vert fylde med lydabsorberande materiale, som til dømes mineralull.
Redigering
Lydbøker vert opptekne med monofonisk lyd. Etter opptaker lyt ein redigera lydfilene, for å fjerna ulydar som hosting, nysing, og liknande. Av og til oppdagat ein feil eller ulydar i nokre avsnitt, slik at dei lyt lesast inn på nytt. Ein treng ikkje så svært avanserte lydredigeringsprogram. Det finst open kjeldekode redigeringsprogram, som til dømes Audacity, som er meir enn bra nok.
Distribusjonsformat
Lydbøker vart tidlegare utgjevne på analoge format, fyrst som grammofonplater og så på kassett. Det digitale formatat CD tok etter kvart over. I dag er det mest vanleg med digitale filformat, som så godt som alltid er komprimerte. Det noko utdaterte formatet MP3 er framleis i brukt, men meir moderne komprimeringsalgoritmer, som AAC (ein del av MPEG-4) resulterer i betre lydkvalitet enn MP3 for same filstorleik. Ogg-Vorbis er eit anna format som høver til lydbøker. Dette er eit ope format, som alle kan nytta utan å betala lisens. Fleire føretak, som Apple, Microsoft, Amazon, etc. gjev ut lydbøker på proprietære format, i ein freistnad på å låsa kundane til sine eigne butikkar. Det er òg vanleg å strøyma lydbøker. Data straumen blir da komprimert med same type algoritmer som ved lagring i filer. For å lytta til strauma lydbøker kan ein nytta ein nettlesar på ein PC, eller ein app på eit nettbrett eller ein mobiltelefon. Nettlesaren, eller appen, må da ha ein dekodar som pakkar ut den komprimerte datastraumen.
Pusjkinprisen
Pusjkinprisen (russisk Пушкинская премия) er ein litteraturpis skipa i 1881 av Det russiske vitskapsakademiet til ære for ein av dei største russiske diktarane, Aleksandr Pusjkin (1799–1837). Prisen blei tildelt den russiske forfattaren som nådde høgast litterært nivå. Utdelinga av prisen tok slutt i perioden med sovjetstyre, men utdelinga blei gjenopptatt på 1990-talet.
Blue Moon of Kentucky
«Blue Moon of Kentucky» er ein vals skriven i 1946 av bluegrass-musikaren Bill Monroe og spelt inn av bandet hans, The Blue Grass Boys. Songe har sidan blitt spelt inn av mange andre artistar, mellom andre Elvis Presley. I 2003 vart songen innlemma i United States Library of Congress National Recording Registry.
Historie
«Blue Moon» er den offisielle bluegrassongen til Kentucky. I 2002 vart Monroe-versjonen ein av 50 innspelingar Library of Congress valde ut det året for National Recording Registry. I 2003 rangerte CMT «Blue Moon» på 11. plassen på lista si over dei 100 beste countrysongane.
Lluís Domènech i Montaner
Lluís Domènech i Montaner var en katalansk arkitekt som hadde stor innverknad på den såkalla katalanske modernismen, den katalanske art nouveau-rørsla. Han var også ein framståanade katalansk politikar.
Blue Moon of Kentucky
Historie
Songen er skildra som ein «bluegrass-vals» og vart ein stor hit i USA i 1947 og vart òg populær med andre bluegrass-, country- og tidlege rockabilly-artistar. Songen vart mykje framført på Grand Ole Opry og andre stader. Carl Perkins spelte ein raskare versjon av songen under dei tidlege konsertane sine.
Lluís Domènech i Montaner
Dei best kjende bygningane hans, Hospital de Sant Pau og Palau de la Música Catalana i Barcelona, står på UNESCO si verdsarvliste.
Blue Moon of Kentucky
Elvis Presley
Songen vart gjeven ut som B-sida til den aller første Elvis Presley-singelen, «That's All Right» på Sun Records i juli 1954. Dei hadde leita etter ein song å plassere B-sida og valde «Blue Moon of Kentucky» via Bill Black. Scotty Moore fortalte: «Me visste alle at me trengde ein song til... og det verka håplaust ei stund. Bill kom då med 'Blue Moon of Kentucky'...Me tok ein pause og han byrja å hamre på bassen sin og song 'Blue Moon of Kentucky', og etterlikna Bill Monroe med den høge falsettstemma si. Elvis slengde seg med og byrja å spele og syngje i lag med.» }}
Presley, Moore og Black vart oppmuntra av Sam Phillips, og omgjorde den langsame valsen til Monroe, i 3/4-takt, til ein kjapp, bluesaktig song i 4/4-takt.
Etter ei tidleg utgåve av songen skal Sun Records-eigaren Phillips ha ropt ut «BOY, that's fine, that's fine. That's a POP song now!.» Som med alle dei tidlege Presley-singlane på Sun, the artists were listed and stylized as «ELVIS PRESLEY SCOTTY and BILL».
Andre innspelingar
I 1954 spelte The Stanley Brothers inn ein versjon av songen med Presley sitt 4/4-arrangement og bluegrassinstrument. Bill Monroe sppelte sidan inn songen i ei blanding av dei to stilartane, og byrja i den originale 3/4-takten før han spelte han i ein livleg 4/4-takt.
• Elvis Presley i 19. juli, 1954
• The Stanley Brothers and The Clinch Mountain Boys i 1954
• Roberta Sherwood i 1958
• Rose Maddox i 1962
• Patsy Cline i 1963
• George Jones & Melba Montgomery i 1964
• Johnny Sea 64
• Wayne and The Whirlwinds i 1964
• Porter Wagoner i 1965
• Ray Charles i 65
• John Hore  & Howard Morrison i 1967
• Maria Dallas i 1967
• Al Kooper i 1968
• The Osborne Brothers i 1969
• Jerry Reed i 1969
• Jimmy Ellis i 1972
• Per 'Elvis' Granberg & The New Jordal Swingers i 1973
• Frank White i 1973
• Shakin' Stevens and The Sunsets i 1973
• Ian B. MacLeod i 77
• Bobby Atkins and The Countrymen i 1977
• Whirlwind i 1978
• Sleepy LaBeef i 1978
• Teddy & The Tigers i 1978
• Geraint Watkins & The Dominators i 1979
• Ral Donner i 1979
• The Boys from Indiana i 1980
• Allison Durbin i 1980
• Larry Donn i 1980
• John Potter i 1982
• Jerry Foster i 1982
• Jerry Williams i 83
• Suncats i 1987
• Barry Stanton i 1988
• Boxcar Willie i 1989
• Paul McCartney i 1991
• Rattlesnake Annie i 1991
• The Blast to the Past i 1991
• The Devil Dogs i 1992
• Jim & Jesse and The Virginia Boys i May 1993
• Blackout i 1993
• Scott Bakula i 1993
• Scotty Moore & D.J. Fontana i 1994
• Kjell Jørung med Scotty Moore & D.J. Fontana i 1994
• Mandy Barnett i 1995
• Finn Nørbygaard & Jette Torp i 1995
• Ricky Norton i 1996
• Taggy Tones i 1996
• Ida i 1997
• LeAnn Rimes i 1997
• Jody Reynolds i 1998
• Sarah Harmer & Jason Euringer i 1999
• Billy Swan i 1999
• Tommy Scott i 2000
• John Fogerty i 2000
• Tom Green i 2000
• Tom Petty & The Heartbreakers i 2001
• Rory Gallagher i 2003
• Scotty Moore & Mark Knopfler i 2005
• Joey Figgiani i 2005
• Wanda Jackson i  2006
• The Living End i 2006
• Rockin' Rebels i 2006
• DNX vs. The Voice feat. Kandyce i 2006
• Reverend Beat-Man i 2007
• Nigel Lewis with The Tombstone Brawlers i 2007
• Jerry Hanlon and The Heggarty Twins i 2008
• The Bobcats i 2009
• Svenne Hedlund i 2010
• Conan O'Brien & The Legally Prohibited Band i 2010
• Robyn Hitchcock i 2010
• Laurie Lewis i 2011
• Dale Watson i 2011
• Stella Parton i 2015
• Mark Summers i 2016
• Levon Helm
John Constable
John Constable var ein engelsk kunstmålar frå romantikken. Han er best kjend for landskapsmåleria sine frå Dedham Vale, området omkring der han budde, i dag kjent som «Constable Country». Sjølv om måleria hans i dag er blant dei mest populære og kostbare i den britiske kunsten, fekk han aldri nokon finansiell suksess medan han levde.
Constable er best kjend for måleria Dedham Vale (1821) og The Hay Wain (1821). Han blei vald som medlem av Royal Academy då han var 52 år gammal. Verka hans blei populære i Frankrike, der han selde fleire verk enn i heimlandet, og inspirerte franske kunstnarar som Eugène Delacroix, kunstnarane i Barbizon og dei seinare impresjonistane.
Eva Ström
Eva Ström er ein svensk forfattar frå  Lidingö.
Ho er utdanna lækjar og arbeidde som det frå 1977 til 1988. Deretter vart ho forfattar og litteraturkritikar på heiltid. Ho har skrive lyrikk, romanar og dramatikk. Forfattardebuten kom i 1977 med diktsamlinga Den brinnande zeppelinaren.
Aeschi
Aeschi  er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen kantonen Solothurn. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på.
Louis Armstrong
Louis Daniel Armstrong og kjend under kallenamnet Satchmo var ein jazzmusikar frå New Orleans i Louisiana. Han vart etter kvart verdskjend, både som jazztrompetist og for si spesielle songstemme. Armstrong har fått ei stjerne på Hollywood Walk of Fame,
Andraž Kirm
Andraž Kirm er ein slovensk fotballspelar som har spela for det polske laget Wisła Kraków, og for det slovenske landslaget. Han var med på å vinna den slovenske seriemeisterskapen med Domžale i 2007 og 2008. Sommaren 2009 drog han til Kraków, der han skreiv under på ein femårskontrakt. Han debuterte for Slovenia sitt A-landslag i august 2007 i ein vennskapskamp borte mot Montenegro.
Storfjorden på Sunnmøre
Samferdsel
Det går fleire bilferjesamband over fjorden. Hareid-Sulasund, Sykkylven-Magerholm og Festøy-Solavågen er tre av landets mest trafikkerte målt etter ÅDT (gjennomsnittleg tal køyretøy dagleg).
Tidlegare gjekk det og ferje på langs av Storfjorden. Etter opning av tunnelane mellom Linge og Overå (1975) på Fylkesveg 650 var det ferjefritt mellom Ålesund og Valldal. Då Tafjordvegen var ferdig, var det samanhengande køyreveg langs heile nordsida av Storfjord. Geiranger hadde i 1956 fått vegsamband til Eidsdal over Ørnevegen, og før den tid gjekk det bilferje frå Valldal til Geiranger (etter at Trollstigen opna). Hellesylt fekk samanhengande køyreveg via Ljøen til Stranda i 1962.
Side- og delfjordar
Frå kysten mot innlandet
Bolsenasjøen
Bolsenasjøen er ein kratersjø i sentralt i Italia med vulkansk opphav. Han vart danna for 370 000 år sidan då kalderaen til vulkansystemet Vulsini kollapsa. Historiske kjelder frå romartida indikerer at det var vulkansk aktivitet i Vulsinivulkanen så seint som i 104 f.Kr., men sidan den gong har han vore i ro. Dei to øyaen sør i innsjøen er danna av undervassutbrot etter kalderaen kollapsa.
Innsøjen ligg nord i provinsen Viterbo i eit område kalla Alto Lazio (Øvre Lazio) eller Tuscia. Innsjøen grensar til den gamle romarvegen Via Cassia. Det ligg mange turiststader langs innsjøen med mellom anna store campingområde og bondegardsturisme.
Marta er ei elv som renn ut av Bolsenasjøen og munnar ut i Tyrrenhavet.
Romarane kalla innsjøen Lacus Volsinii, etter den etruskiske byen Velzna, den siste etruskiske byen som heldt ut mot romarane, før dei vart fjerna i 264 f.Kr..
Ein tredjedel av innsjøen vart donert til kyrkja av adelsfamilien Alberici av Orvieto.
Bisentina
Med eit areal på 17 hektar er Bisentina den største øya. Øya er ein tursistdestinasjon og det går båtar her frå Capodimonte. Øya består av tjukk steineikskog, italienske hagar, flotte utsyn over innsjøen og mange monument som St. Jakob- og St. Kristoffer-kyrkja med ein kuppel bygd av arkitekten Jacopo Barozzi da Vignola, eit fransiskanarkloster, eit lite tempel tileigna St. Katrina med eit åttekanta golvplan av Antonio Sangallo bygd på ein etruskisk colombarium og eit kapell med krusifiks med fresker frå 400-talet. I tillegg ligg fengselet Malta dei Papi, der geistlege personar vart fengsla for livstid for kjetteri.
Rundt år 1250 tok herrane av Bisenzio over øya, men dei forlet ho og brende ho ned etter usemjer med innbyggjarane på øya. I 1261 erobra Urban IV, ein gong vald til pave, øya tilbake, men ho vart øydelagd igjen i 1333 av Ludvig IV av Bayern, som vart skulda for kjetteri og bannlyst av paven. Under Farnese-familien frå 1400 og utover blømde øya og fleire pavar vitja ho. I 1635 vart ho styrt av Odoardo Farnese, hertugen av Castro, som kom ut i ein konflikt med kyrkja. Dette førte til at Castro vart fullstendig øydelagd. Dei to øyane i Bolsenasjøen gjekk tilbake til kyrkja, men vart snart avstått igjen. Prinsessa Beatrice Spada Potenziani, kona til hertug Fieschi Ravaschieri, er den noverande eigaren.
Martana
Utanfor byen Marta ligg øya Martana der leivningane av St. Kristina visstnok ein gong skal ha lege for å halde dei borte frå barbarar. Seinare, under gotarane skal den gotiske dronninga Amalasuntha ha vorte myrda her av søskenbarnet Theodahad, som ønskte å overta makta.
Øya er i dag privateigd og det er ikkje open for ålmenta.
Kommunar langs innsjøen
Følgjande kommunar ligg langs breidda av Bolsenasjøen:
Andre nærliggande byar er Sorano og Pitigliano.
Geiteryggtunnelen i Hol
Geiteryggtunnelen er ein tunnel på Riksveg 50 i Hol kommune i Viken. Tunnelen går mellom Vestredalsvatnet og Vierbotn. Han er 3281 meter lang, og vart opna i 1987. Tunnelen har to kuldeportar, ein i kvar ende.
Eta Carinae
Eta Carinae er ei av dei mest lyssterke stjernene i Mjølkevegen med ein masse på mellom 100 og 150 solmassar. Ho har ein avstand til jorda på rundt 7500 lysår.
På 1840-talet gjekk stjerna gjennom ein massiv eksplosjon som slengde meir enn 10 solmassar av materie ut i verdsrommet; ein eksplosjon som ville ha øydelagd dei fleste andre stjerner. Eta Carinae var då for ein kort periode den nest mest lyssterke stjerna på nattehimmelen sett frå jorda. Eta Carinae er ei binærstjerna, og ein reknar med at Eta Carinae vil eksplodera som ein supernova når ho går tom for kjernebrensel.
Eta Carinae er del av den større og stjernedannande Carinatåka.
Raske Menn
Raske Menn er ein norsk humortrio beståande av Anders Hoff, Calle Hellevang-Larsen og Øyvind Rafto. Gruppa er kjend for sine sketsjar, TV-serien «Snabbgrabbar med Raske Menn og showførestillinga deira, «The Fast Show».
Waitangitraktaten
Waitangitraktaten (engelsk Treaty of Waitangi, maori Tiriti o Waitangi) er ein traktat (avtale) som først vart underteikna 6. februar 1840 av representantar frå den britiske krona og ulike maorihøvdingar frå den nordlege delen av Nordøya på New Zealand. Traktaten innførte ein britisk guvernør på New Zealand, erkjende eigarskapen māoriane hadde over landet sitt og andre eignelutar, og gav maoriane rettar som britiske borgarar. Traktatversjonane på engelsk og på maori er langt frå i samsvar med kvarandre, så der er inga eigentleg semje om kva partane i 1840 skreiv under på. Frå den britiske synsstaden gav traktaten Storbritannia suverenitet over New Zealand, og guvernøren rett til å styra landet på vegne av den britiske monarken. Maoriane synest å ha hatt andre forståingar av avtalen, mange av desse skil seg sterkt frå dei britiske tolkingane. Etter at traktaten først var underteikna i Waitangi, vart kopiar tekne rundt på New Zealand, og i løpet av dei følgjande månadane underteikna mange andre høvdingar.
Inntil 1970-åra vart traktaten generelt sett bort frå, både av rettsapparatet og Parlamentet, sjølv om han vanlegvis vart skildra i newzealandsk historieskriving som ei generøs og velviljug handling frå krona si side. Sidan seinast på 1860-talet hadde maoriane sett på traktaten med liten velvilje, etter å ha meint å oppleva tap av land og andre rettar, og tilsidesetjande handsaming av styresmaktene. Frå sist på 1960-talet byrja maoriar å merka seg brota på traktaten, og seinare hendingar har lagt vekt på problema med oversetjinga. I 1975 vart Waitangitribunalet etablert som ein permanent granskingskommisjon med oppgåve å granska brot på avtalen ved styresmaktene, og å føreslå åtgjerder for kompensasjon.
Underteikninga av traktaten
Kaptein William Hobson, ein marineoffiser som tidlegare hadde vore på New Zealand ei tid, vart send ut frå London i august 1839 med instruksar om å ta dei konstitusjonelle åtgjerdene som var naudsynte for å oppretta ein britisk koloni. Han hadde fullmakter til å forhandla fram ei friviljug overføring av sjølvråderett frå maoriane til den britiske krona. Dette var naudsynt, ettersom Underhuset alt hadde vedteke i Declaration of the Independence of New Zealand (Deklarasjon om newzealandsk sjølvstyre), som var ratifisert i 1836, at alle steg den britiske krona gjorde for å annektera New Zealand ville vera ulovleg. Han vart teken i eid som guvernørløytnant i Sydney og kom til Bay of Islands den 29. januar 1840.
Utan å ha eit dokumentutkast førebudd korkje av juristar eller av embetsmenn i Kolonisekretariatet, var Hobson nøydd til å skriva sitt eige traktatutkast, ved hjelp av sekretæren sin, James Freeman, og den britiske fastbuande, James Busby; ingen av desse lovkunnige. (Busby hadde tidlegare utforma eit utkast til sjølvstendeerklæring for New Zealand Declaration of the Independence of New Zealand, dette hadde vorte underteikna av nokre få maorihøvdingar i 1835, og ratifisert av den britiske krona det følgjande året.) Heile traktaten vart utforma på fire dagar. Det var klårt at ein traktat på engelsk korkje kunne forståast, drøftast eller vedtakast av maoriane, så Hobson påla misjonæren Henry Williams og Edward, son hans, å omsetja dokumentet til maori, og dette vart gjort over natta den 4. februar.
Den 5. februar vart fem kopiar av traktaten på begge språk lagde fram for ei forsamling av nordlege maorileiarar i eit stort telt på plenen framfor huset til Busby i Waitangi. Hobson las traktaten med høg røyst på engelsk, og Williams las sin maoriversjon. Maorileiarane drøfta traktaten i fem timar, og under desse drøftingane gjekk høvdingane Te Kemara, Rewa, Moka 'Kainga-mataa' og fleire andre mot traktaten, medan andre høvdingar, som Pumuka, Te Wharerahi, Tamati Waka Nene og bror hans, Eruera Maihi Patuone la fram sine synspunkt om kva dei venta seg av krona. Etterpå gjekk høvdingane til elvebreidda nedanfor huset til Busby og helt fram med overleggingane til langt på natt. Hobson hadde planlagt at underteikninga skulle finna stad 7. februar, men alt neste morgon var 45 av høvdingane klare til å signera, og Hobson fekk snøgt ordna at dette vart gjort.
Hobson var den første av dei britiske underteiknarane. Av dei kring 40 maorihøvdingane, var iwien Ngā Puhi sin rangatira (høvding) Hone Heke den første som signerte traktaten. For å forsterka verdien til traktaten vart det laga åtte andre kopiar som vart sende rundt i landet for å få fleire underteikningar:
Frå februar til september 1840 vart det halde omkring 50 møte for å drøfta og signera traktatkopiane, og om lag 500 nye underskrifter vart lagde til. Ei rekkje høvdingar og fleire stammegrupper nekta å skriva under, mellom dei Tuhoe, Te Arawa og Ngāti Tuwharetoa. Nyleg (i 2007) antyda maoriakademikaren Brent Kerehona at, trass påstandane til tidlegare og noverande historikarar, at høvdingen Moka 'Kainga-mataa' hadde underteikna traktaten i Waitangi den 6. februar, var dette ikkje tilfelle, han hadde nekta i protest. Somme fekk heller ikkje høve til å signera. Ikkje desto mindre erklærte guvernør Hobson den 21. mai 1840 suverenitet over heile landet, og New Zealand vart oppretta som ein koloni skild frå New South Wales den 16. november 1840.
Årsdagen for underteikninga av traktaten er no ein offentleg høgtidsdag på New Zealand, Waitangi Day, den 6. februar. Den første offisielle Waitangidagen kom først i 1947, sjølv om det hadde vore nokre markeringar før den tid. Dagen vart offentleg høgtidsdag i 1974. Markeringane av dagen har ofte vorte fokus for protestar frå maoriane. Årsdagen vert offisielt markert i Treaty house (Traktathuset) i Waitangi, der traktaten først vart underteikna.
Seinare historie
I 1841 vart Waitangitraktaten så vidt berga då kontora til koloniministeriet i Auckland vart øydelagde av brann. Då hovudstaden vart flytta, vart traktatdokumenta bundne saman og plasserte i ein safe på Kolonisekretariatet sitt kontor i Auckland og seinare i Wellington. Dokumenta låg urørde til 1865, då det vart laga ei liste over underteiknarane.
I 1877 vart den engelskspråklege kladden til traktatutkastet publisert saman med fotolitografiske faksimilar av traktaten, og originalane vart lagde attende til lagring. I 1908 fann Dr. Hocken traktaten i dårleg forfatning, eten på av gnagarar. Dokumenta vart restaurerte av Dominion Museum i 1913.
I februar 1940 vart traktaten teken til Waitangi for framsyning i Treaty house i samband med eit hundre års feiringa av New Zealand — dette var truleg den første gongen traktaten vart vist fram offentleg sidan han vart signert.
Etter utbrotet av krigen mot Japan vart traktaten plassert saman med andre regjeringsdokument i ein stor metallkoffert og plassert i dei offentlege administrasjonskontora (Public Trustee) i Palmerston North av det lokale parlamentsmedlemmet der. Han fortalde ikkje staben sin kva som var i kofferten. Ettersom kofferten var for stor til å få plass i safen, vart Waitangitraktaten under heile krigstida liggjande i ein sidekorridor i kontorbygningen.
I 1956 plasserte Innanriksdepartementet traktaten hjå biblioteket Alexander Turnbull Library, og han vart tilslutt utstilt i 1961. Fleire åtgjerder for å bevara dokumenta vart tekne i 1966, og utstillingstilhøva vart betra. Frå 1977 til 1980 utførte biblioteket ei omfattande restaurering av dokumenta før traktaten vart plassert i Reserve Bank.
I påvente av ei avgjerd om å stilla ut Waitangitraktaten i 1990 (til 150-års minnet om underteikninga), vart det utført full dokumentasjon og reproduksjonsfotografering. Fleire års planlegging enda med opning av «konstitusjonsrommet» (Constitution Room) i det dåverande nasjonalarkivet ved Statsministeren i november 1990. Dokumenta er no permanent utstilte i konstitusjonsrommet i Riksarkivet (Archives New Zealand) sitt hovudkvarter i Wellington. Den 12. juni 2012 vart det kunngjort at dei ni dokumenta med Waitangitraktaten skal flyttast til Nasjonalbiblioteket på New Zealand i 2013.
Tyding og tolking
Traktaten sjølv er kort, han består berre av tre artiklar:
Versjonane på engelsk og maori er ikkje like. Dette har gjort det vanskeleg å semjast om tydingane i traktaten, noko som held fram med å underminera han. Dei mest kritiske skilnadane har krinsa om tydinga av tre maoriord: Kāwanatanga (bokstaveleg overherredøme) som er avstått til dronninga i den første artikkelen, Rangatiratanga (bokstaveleg høvdingskap) som er tillagt høvdingane i den andre artikkelen, og Taonga (kostelege ting, skattar eller eignelutar), som høvdingane er garanterte eigarskap til og kontroll med, også i den andre artikkelen. Få maoriar hadde særleg forståing av korkje «suverenitet» eller «overherredøme», og tanken om å verta styrte frå den andre sida av havet, var heilt framand for dei. Somme akademikarar, som til dømes Moana Jackson, reiser spørsmål om maoriane hadde full forståing av at dei gav frå seg sjølvstendet sitt til den britiske krona.
Dessutan er kāwanatanga ei omskriving meir enn ei omsetjing til maori av det engelske overherredøme (governorship), ei nemning som som på den tid ikkje hadde noko eintydig uttrykk på maori. Der har vore betydelege ordskifte om kva som ville ha vore eit meir høveleg omgrep. Somme vitskapsfolk, især historikaren Ruth Ross, hevdar at mana (prestisje, autoritet, makt) kunne ha gjeve ei meir nøyaktig meining til overdraginga av suverenitet Seinare er det imidlertid halde fram av andre, til dømes historikaren Judith Binney, at mana ikkje ville ha vore høveleg, dette fordi mana ikkje er det same som suverenitet, og fordi ingen kan gje avkall på sin mana.
Den engelskspråklege versjonen anerkjenner maoriane sine rettar til eignelutar, og synest å omfatta både fysisk og kanskje intellektuell eigedom, medan maoriversjonen nemner taonga, som tyder skattar eller kostelege ting. I måten maoriar brukar dette uttrykket, betyr det mykje meir enn eigedomar, og sidan 1980-åra har rettsavgjerder kome fram til at omgrepet kan omfatta uhandgripelege ting som til dømes språk og kultur. Klausulen om forkjøpsrett er generelt dårleg omsett, og mange maoriar har tydelegvis trudd at dei berre gav den engelske dronninga forkjøpsrett til land, etter det kunne dei selja til kven dei ville. Det har òg vore reist tvil om Hobson sjølv retteleg skjøna prinsippet om forkjøpsrett. Ein annan, men mindre viktig skilnad er at Ingarani, som tyder England åleine, er gjennomført brukt i maoriversjonen, medan «det sameinte kongeriket Storbritannia og Irland» er brukt i det første avsnittet i den engelske.
Forståinga av teksten vert vidare komplisert av det faktum at, på den tid, var maorisamfunna muntlege i langt større grad enn skriftlege. Maoriar som var til stades ved underteikninga av traktaten ville derfor leggja meir vekt på og ha tillit til kva Hobson og misjonærane sa, enn på ordlyden i sjølve dokumentet.
Maoriane sine oppfatningar og haldningar til eigarskap og bruk av land var ulike dei som rådde i Storbritannia og i Europa. Høvdingane såg på seg sjølve som «kaitiaki» eller vaktarar av landet, og ville etter sine tradisjonar gje løyve til å bruka land til eit spesielt føremål og i eit bestemt tidsrom. Somme av dei kan ha tenkt at dei leigde ut landet utan å selja det, og slik kome i konflikt med nybyggjarane.
Verknader av traktaten
Waitangitraktaten vart aldri ratifisert av Storbritannia, og hadde inga rettsleg tyding på New Zealand inntil han fekk avgrensa anerkjenning i 1975. Kolonisekretariatet og dei første guvernørane på New Zealand slutta i førstninga sterkt opp om traktaten, då han gav dei autoritet over både nybyggjarar som var bringa inn i landet av New Zealand Company, og over maoriane. Etter som krona skaffa seg vesentleg meir herredøme over New Zealand, vart traktaten mindre nyttig, sjølv om han vart brukt til å rettferdiggjera påstanden om at maoriar i Waikato og Taranaki var opprørarar mot krona i krigane på 1860-talet. Rettsavgjerder seinare i det 19. hundreåret kalla traktaten ein «legal nullitet» som både rettsvesen og styresmakter kunne sjå bort frå. Dette argumentet vart underbygd med påstanden om at New Zealand hadde vorte ein koloni som vart annektert ved proklamasjon i januar 1840, før traktaten vart underteikna. I tillegg hadde Hobson berre gjort krav på Nordøya i traktaten. Han gjorde krav på Sørøya for Storbritannia med dei rettar oppdaginga av øya gav, og ved å peika på at maoriane var så fåtallige på Sørøya at ho i røynda kunne sjåast på som ubygd.
Trass i dette brukte maoriane ofte traktaten som argument i ei rekkkje saker, mellom desse større grad av fridom og attendegjeving av konfiskert eller urettvist tileigna land. Dette vart spesielt tilfelle frå midt på 1800-talet då maoriane kom i mindretal i landet og i røynda miste kontrollen over det meste av landet.
Den kortsiktige verknaden av traktaten var å hindra sal av maoriland til andre enn den britiske krona. Dette var meint å skulle verna maoriane frå snuskete og uærlege kjøp av land som gav dei minimal kompensasjon, slik det hadde hendt for urinnbyggjarar i andre delar av verda. Og New Zealand Company, som hadde skjøna at ein traktat var i emning, gjorde fleire snøgge landkjøp og skipa nybyggjarar frå England til New Zealand, og rekna med at dei ikkje ville verta bortviste frå land dei hadde busett seg på. Endeleg var traktaten ein freistnad på å få på beina eit system med eigedomsrett for land, der krona såg etter og kontrollerte sala, for å hindra misbruk.
Campotostosjøen
Campotostosjøen er eit vassreservoar i Abruzzo i Italia. Reservoaret ligg i ei høgd på 1 313 meter over havet og dekkjer eit område på 14 km².
Waitangitraktaten
Verknader av traktaten
I åra etterpå vart denne tilsynsrolla tillagt Landretten, seinare namngjeven som Maori Land Court. Det var gjennom avgjerder i desse rettsinstansane at mykje maoriland vart avhenda, og måten dei fungerte på er sterkt kritisert i dag. Over tid har den sida av traktaten som tok føre seg kjøp av land vorte mindre viktig, medan dei klausulane i traktaten som handla om emne som suverenitet og og rettane til maoriane, har fått eit sterkare fokus.
Sjølv om traktaten ikkje er gyldig lov, fekk han offentleg interesse då Treaty House (Traktathuset) og tomta omkring det i Waitangi vart kjøpt av generalguvernør Bledisloe først på 1930-talet og gjeve til nasjonen. Overleveringa av området i 1934 som eit nasjonalt arvestykke, var truleg den første større tilskipinga omkring traktaten som hadde funne stad sidan i 1840. Gjennom storparten av 1900-talet har lærebøker, kunngjeringar frå styresmaktene og mange historikarar omtala traktaten som det moralske grunnlaget til koloniseringa, og til å framheva rasetilhøva på New Zealand som betre enn dei tilsvarande i koloniane i Nord-Amerika, Afrika og Australia. Traktaten sin manglande juridiske styrke, heilt frå 1840, og dei seinare brota på han, vart for ein stor del oversette fram til 1970-talet då desse sakene vart tekne fram i lyset av maori-protestrørsla.
Traktaten sin legale status
Waitangitraktaten har i seg sjølv aldre vorte ratifisert eller gjort lovkraftig eller sett på som ein del av det newzealandske lovverket, sjølv om han kjem til syne i autoritative samlingar av traktatar, og stundom vert vist til i særskilte tilfelle av lovgjeving.
Campotostosjøen
Om vinteren frys innsjøen til og om hausten kjem mange til område for å nyte dei vakre fargane i den omliggande skogen.
Waitangitraktaten
Traktaten sin legale status
Det er to viktige emne som den juridiske debatten omkring traktaten har dreia seg om:
Suverenitet
Dei fleste juridiske teoriar på 1800-talet meinte at dersom ein traktat skulle vera gyldig, måtte båe partar sjølve vera eller representera styresmakter med herredøme over dei landområda dei hadde, eller påstod seg å representera. Det har vore påstått at sidan det ikkje var noko sentralt styre på New Zealand i 1839, og sidan maorihøvdingane ikkje styrte territoria sine slik europeiske monarkar eller styresmakter gjorde, var dei ikkje i stand til å ha eller å gje over suverenitet over New Zealand. Derfor fekk britane herredøme over New Zealand med rettar som botna i oppdaging, busetnad og/eller erobring. Dette argumentet erkjenner at maoriane var på New Zealand først, men ettersom dei ikkje hadde organiserte styringsformer, var dette utan verdi.
Campotostosjøen
Området rundt Campotostosjøen er ein del av eit naturreservat med lokale artar av bøk og piletre. Av dyreliv finn ein grevling, fasan og rev.
Waitangitraktaten
Suverenitet
Andre meiningar går på at same kva form det maoriske styresettet hadde i 1839, hadde britane godkjent herredømet deira alt med erklæringa Declaration of the Independence of New Zealand som var anerkjent av kong Vilhelm IV i 1835 og ved å tilby dei Waitangitraktaten. Sidan båe partar hadde godkjent traktaten, var han derfor gyldig, i alle fall i pragmatisk om ikkje i juridisk tyding.
Eindel maoriaktivistar meiner at påstanden om at Waitangitraktaten overførte overherredømme frå høvdingane til krona er feil. Der er to argument som stør desse påstandane:
Er traktaten bindande for staten?
Medan dette spørsmålet mest er av akademinsk interesse, sidan krona har suverenitet på New Zealand, same korleis ho fekk han, har spørsmålet om i kor stor grad styresmaktene på New Zealand eller krona treng å ta omsyn til traktaten vore sterkt omstritt heilt sidan 1840. Dette har vore tema i ei rekkje rettsavgjerder:
Lovgjeving
Den engelske versjonen av Waitangitraktaten verka som ei ramme om lova Waitangi Day Act i 1960 (og ved seinare endring i 1976), men dette gjorde ikkje teknisk traktaten til ein del av lovverket. Lova Treaty of Waitangi Act som kom i 1975 oppretta Waitangitribunalet, men dette hadde i førstninga svært lita makt. Eit tillegg i lova i 1985 auka medlemstalet i tribunalet og gav det mynde til å etterforska brot på traktaten heilt attende til 1840. Medlemstalet vart vidare auka ved eit nytt lovtillegg i 1988.
Den første gongen Waitangitraktaten vart teken med i lovgjevinga på New Zealand, var i lova om statsverksemder (State-Owned Enterprises of New Zealand) i 1986. Lova slår fast at krona ikkje har høve til å handla på ein måte som ikkje står i samsvar med traktaten. Dette gav rettsinstansane rett til å prøva om krona sine handlingar samsvara med prinsippa i traktaten (sjå under). Anna lovgjeving følgde dette mønsteret, og har på den måten gjeve traktaten ein større legal tyngde.
Prinsippa i Waitangitraktaten
«Prinsippa i traktaten» vert ofte nemnde i samtidspolitikken på New Zealand. Dei stammar frå saka som vart lagt fram for Høgsteretten av organisasjonen New Zealand Māori Council (New Zealand Māori Council v. Attorney-General ) i 1987. Det var på den tida uro kring den pågåande restruktureringa av den newzealandske økonomien ved den dåverande Labour-regjeringa, særleg kring overføringa av statlege midlar til statseigde verksemder. Fordi statseigde verksemder i røynda var private firma som staten eigde, ville maoriar at midlar som tidlegare var gjevne av maoriane til statleg bruk, skulle leverast attende til dei gjennom Waitangitribunalet. Maoriane fann støtte i kapittel 9 i lova om statsføretak av 1986 som seier: «Ingen ting i denne lova skal tillata krona handlingar som på nokon måte er i strid med prinsippa i Waitangitraktaten».
Appellretten på New Zealand (The Court of Appeal of New Zealand) fastslo i 1987 i ein dom av sin dåverande president, sir Robin Cooke, følgjande prinsipp i Waitangitraktaten:
I 1989 aksepterte Labour-regjeringa på New Zealand dei følgjande prinsippa «Principles for Crown Action on the Treaty of Waitangi» (Prinsipp for statleg handsaming av Waitangitraktaten): Regjeringa godtok også apellretten si vektlegging på aktivt vern, men såg som hovudprinsippet her rettane til iwi å organisera seg som iwi og — etter lova — rå over eigne ressursar.
Traktatbrot
Den 10. oktober 1975 vart lova Treaty of Waitangi Act, som skulle sørgja for etterleving og stadfesting av prinsippa i traktaten, vedteken. I medhald av lova vart Waitangitribunalet etablert som ein høyringsinstans for klager på offentlege brot på Waitangitraktaten. Opphavleg var Tribunalet sitt mandat avgrensa til nyare klagemål, men i 1985 vart dette utvida til å kunna granska alle kruna sine handlingar attende til 1840, inkludert perioden under Newzealandkrigane.
Sidan tidleg på 1990-talet har styresmaktene gjort avtalar om historiske (før 1992) krav. Inntil februar 2006 var det kome i stand 20 slike avtalar av ulik storleik, med ein total erstatningssum på om lag 700 millionar NZD. Vederlaga omfattar generelt finansiell erstatning, ei formell orsaking frå kruna for brot på traktaten, og stadfesting av gruppa sine kulturelle bindingar til ulike stadar.
Medan det på 1990-talet var brei semje mellom dei største politiske partia at ein avtale om historiske krav måtte på plass, har dette i dei seinare åra vorte eit emne for oppheita debatt. Påstandar om krav frå «ein klageindustri etter Waitangitraktaten» som gjer forteneste på urealistiske krav om traktatbrot, er sette fram av ei rekkje politikarar, mellom desse den tidlegare leiaren av National Party , Don Brash. Sjølv om krav som dreier seg om tap av landrettar maoriane har hatt er relativt ukontroversielle, har debattane ofte krinsa om kring saker som fell utanom lovforståing om eigedom, eller om teknologi som har kome til etter koloniseringa, som til dømes rediofrekvensar og vern av språk.
Waitangitraktaten i dag
Sidan sist på 1980-talet er traktaten vorte mykje meir juridisk viktig, men fordi der enno er uvisse og usemje om meining og omsetjing, har han ikkje fått nokon fast plass i newzealandsk lovverk eller rettsvitskap.
På grunn av den korte lengda og avgrensa ramma, er Waitangitraktaten ikkje eit høveleg dokument for ei formell skriftleg grunnlov (konstitusjon), og vert heller ikkje sett på som eit slikt. Men han vert halden for eit viktig dokument, og prinsippa i traktaten påverkar såleis politiske og legale synspunkt på New Zealand.
Norsk Data
Norsk Data (ND) var ein minimaskinprodusent med hovudkontor i Oslo. Føretaket var til frå 1967 til 1992 og var mest aktiv frå tidleg på 1970-talet til midten av 1980-talet.
Historie
Opphavet åt ND går attende til utviklinga av digitale datamaskinar ved Forsvarets forskingsinstitutt på Kjeller kor fleire tidlege datamaskinar vart laga, så som SAM og SAM 2 (også kjent som FLINK).
På grunn av framgangen frå denne utviklinga blei A/S Nordata - Norsk Data Elektronikk oppretta 8. august 1967 av Lars Monrad Krohn, Per Bjørge og Rolf Skår.