cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brasil
Økonomien til Brasil er den sjette største i verda etter nominell BNP og den sjuande største etter kjøpekraft (per 2011). Brasil er ein av dei raskast veksande store økonomiane i verda, og økonomiske reformer har gjeve landa fornya internasjonalt omdøme. Brasil er ein av grunnleggjarane av SN, G20, CPLP, Den latinske unionen, Organisasjonen av ibero-amerikanske statar, Organisasjonen av amerikanske statar, Mercosul og Den søramerikanske unionen, og er òg eit av BRIC-landa.
Namn
Landet har namn etter brasiltre, eit treslag som blei mykje verdsett av dei portugisiske kolonistane. På portugisisk kallar ein brasiltre pau-brasil, og ordet brasil blir vanlegvis sagt å tyda «raudt som ei glo», danna frå det latinske brasa ('glo') og suffikset -il (frå -iculum eller-ilium). Brasiltre produserer eit djupt raudt fargestoff, og det var dette som var så høgt verdsett av klesindustrien i Europa og var det tidlegaste kommersielt utnytta produktet frå Brasil. Gjennom 1500-talet blei det hausta i enorme mengder av urfolk (for det meste tupiar) langs kysten av Brasil, som selde tømmeret til europeiske handelsmenn (for det meste portugisarar, men òg franskmenn) i byte mot diverse europeiske forbruksvarer.
Det offisielle namnet på landet i tidlege portugisiske dokument var «Landet til den heilage krossen» (Terra da Santa Cruz), men europeiske sjømenn og handelsmenn kalla det ofte rett og slett «Brasillandet» (Terra do Brasil) på grunn av handelen med brasiltre. Den populære nemninga overskugga og fortrengde etterkvart det offisielle namnet. Tidlege sjøfararar kalla tidvis òg området for «Papegøyelandet» (Terra di Papaga).
Geografi
Brasil dekker eit stort område langs den austlege kysten av Sør-Amerika og omfattar mykje av det indre av kontinentet. Den 16 885 km lange landegrensa vert delt mellom ti land, og den lengste delen er den nesten 3000 km lange grensa mot Peru i vest. Landet deler grense med alle land i Sør-Amerika bortsett frå Ecuador og Chile. Langs den 7 491 km lange kystlinja ligg òg ei rekkje øygrupper, som Fernando de Noronha, Rocasatollen, St. Peter og St. Paul-øyane og Trindade og Martim Vaz.
Brasil er det femte største landet i verda, etter Russland, Canada, Kina og USA, og det tredje største i Amerika, med eit totalt areal på 8 514 876 km² inkludert 55 455 km² vatn. Landet spennar over tre tidssoner, frå UTC-4 i dei vestlege statane, til UTC-3 i dei austlege statane (dette er den offisielle tida i Brasil) og UTC-2 på atlanterhavsøyane. Brasil er det einaste landet i verda som ligg på ekvator og samstundes har samanhengande område utanfor tropane.
Brasiliansk topografi er òg variert og inkluderer åsar, fjell, sletter, høgland og krattskog. Mykje av terrenget ligg mellom 200 og 800 meters høgd. Det viktigaste høgareliggjande området opptek mesteparten av den sørlege halvdelen av landet. Dei nordvestlege delane av platået består av breitt, bølgjande terreng brote av låge, avrunda åsar.
Den søraustlege delen av landet er meir robust, med ein kompleks masse av ryggar og fjellkjeder som kan nå høgder på opptil 1 200 m. Desse områda inkluderer Mantiqueirafjella og Espinhaçofjella, og dessutan Serra do Mar. I nord dannar Guayanaskjoldet eit viktig vasskilje mellom elver som renn sørover inn i Amazonas frå elver som renn ut i Orinocosystemet i Venezuela mot nord. Det høgaste punktet i Brasil er Pico da Neblina på 2994 m, og det lågaste er kysten mot Atlanterhavet. Vest i landet ligg store og relativt flate område og våtmarksområdet Pantanal.
Záhorie
Záhorie (ungarsk Erdőhát) er ein region vest i Slovakia som grensar til Dei vesle Karpatane i aust og elva Morava i vest. Sjølv om det ikkje er ein administrativ region, er han ein av 21 offisielle turistregionar i Slovakia. Záhorie omfattar regionane Bratislava region (Malacky distrikt og Záhorská Bystrica i Bratislava), Trnava region (Senica og Skalica districts) og Trenčín region (sør i Myjava distrikt). Regionendannar òg grensa mello Slovakia, Tsjekkia og Austerrike.
Namn
Namne «Záhorie» tyder «Landet bak fjella» og viser til De vesle Karpatane som skil Záhorie frå resten av Slovakia.
Folkesetnad
Det bur om lag 170 000 innbyggjarar i området. Byar i regionen er Brezová pod Bradlom, Gbely, Holíč, Malacky, Senica, Skalica, Stupava og Šaštín-Stráže.
Brasil
Klima
Sjølv om det meste av Brasil ligg i tropane, bur meir enn 60 prosent av folkesetnaden i område som er kjøligare, anten på grunn av høgd, vind frå havet eller polare frontar. Medan dei kystnære byane Rio de Janeiro, Recife og Salvador kan bli ekstremt varme, kan byar på platået, som São Paulo, Brasília og Belo Horizonte ha mildare klima, og dei ​​sørlege byane Porto Alegre og Curitiba har milde vintrar.
Til trass for det populære biletet av Amazonas som ein region med sterk varme er temperaturar på meir enn 32 °C faktisk sjeldne. Den årlege middeltemperaturen i regionen er 22-26 °C, med lite variasjon mellom dei varmaste og kaldaste månadene. Den varmaste delen av Brasil er i nordaust, der temperaturar på meir enn 38 °C er hyppig registrert i den tørre årstida mellom mai og november. Langs atlanterhavskysten frå Recife til Rio de Janeiro varierer gjennomsnittleg temperatur frå 23-27 °C. I innlandet på større høgder er temperaturane lågare, 18-21 °C. Sør for Rio er årstidene meir definerte og omfanget av temperatursvingningene betydeleg breiare, med eit årsgjennomsnitt på mellom 17 og 19 °C.
Jeløya
Jeløya er ei øy i Moss kommune i Østfold. Byen Moss ligg delvis på sørenden av denne øya. Ho er òg ein tidlegare kommune og vart innlemma i Moss kommune 1. juli 1943. Jeløya hadde ved samanslåinga 4 243 innbyggjarar.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908 vart vunnen av Lyn etter finalesiger 3-2 over Odd den 13. september. Kampen gjekk på Gamle Frogner stadion i Kristiania. Dommar var Charles S. Davis, Sarpsborg.
Jeløya
Jeløya hadde frå 1837 administrativt nemninga Moss landsokn. Ein del av soknet med 340 innbyggjarar vart allereie i 1840 overført til Moss.
Brasil
Klima
Det mest intense regnet i Brasil fell rundt munningen av Amazonas nær byen Belém, og også i dei øvre delane av Amazonas, der det fell meir enn 2,000 millimeter regn kvar år. Mesteparten av Brasil har moderate nedbørsmengder på mellom 1,000 og 1,500 millimeter i året, det meste av dette kjem mellom desember og april. Den tørraste delen av landet er i nordaust, der nedbøren er uberekneleg og fordampingshastigheiten særs høg, noko som gjer det vanskeleg å dyrka avlingar.
Záhorie
Folkesetnad
Innbyggjarane taler ein særeigen slovakisk dialekt som liknar dialekten i Mähren, og innbyggjarane vert kalla záhoráci.
Brasil
Flora og fauna
Det utstrekte landet består av fleire ulike økosystem, til dømes Amazonasregnskogen, som er kjend for å ha det største biologiske mangfaldet i verda, der skogbeltet Mata atlântica og savannen Cerrado særleg stikk seg ut. I sør veks skogar av Araucaria-tre i tempererte tilhøve. Det rike dyrelivet i Brasil speglar mangfaldet av naturlege habitat. Forskarar går ut frå at den totale mengda plante- og dyrearter i Brasil kan vera nærare fire millionar.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908
Dette var første gong Lyn vann ein noregsmeisterskap.
Brasil
Flora og fauna
Større pattedyr er mellom anna puma, jaguar, ozelot, sjeldne bushhundar og revar; navlesvin, tapirar, maurslukarar, dovendyr, pungrotter og beltedyr finst i store mengder. Det er rikelig med hjortedyr i sør, og mange artar av vestapar held til i nord. Bekymring for miljøet har vakse i takt med den globale interessa for miljøspørsmål.
Miljø
Naturarven i Brasil er sterkt truga av kvegdrift og jordbruk, hogst, gruvedrift, olje- og gassutvinning, overfiske, handel med dyr, demningar og infrastruktur, vassforureining, klimaendringar og brannar. I mange område av landet er naturmiljøet truga av utbygging. Bygging av motorvegar har opna opp tidlegare avsidesliggande område for landbruk og busetjing, dammar har oversumt dalar og dyrehabitater, og gruvedrift har forureina landskapet både visuelt og kjemisk. Minst 70 dammar er sagt å planleggjast for Amazonas-regionen, inkludert den kontroversielle Belo Monte-dammen. Over 80 % av elektrisiteten blir produsert av vasskraft.
Historie
Brasil hadde vore folkesett av urfolksgrupper i minst 25 000 år då landet blei oppdaga for europearane av den portugisiske oppdagelsesreisende Pedro Álvares Cabral i år 1500. I dei følgjande tre hundreåra busette portugisarane seg i landet og administrerte det som ein kommersiell koloni, som i stor grad var basert på slaveri. På 1600-talet kjempa dei mot Dei sameinte Nederlanda og Frankrike om kontrollen over kolonien. I 1808 drog kong João VI av Portugal, som var på flukt frå Napoleon, til Brasil saman med kongefamilien og regjeringa. Sjølv om dei vende attende til Portugal i 1821, medførte opphaldet deira eit stigande ønske blant brasilianarane om å få sjølvstyre. I 1822 oppretta den dåverande prinsregenten Dom Pedro I eit uavhengig Brasil, den uavhengige staten fekk namnet Keisardømet Brasil. Riket bestod fram til den neste keisaren, Dom Pedro II, blei avsett i 1889 og det blei oppretta ein republikanskbasert føderasjon.
På slutten av 1800- og byrjinga av 1900-talet kom det meir enn fem millionar europeiske og asiatiske innvandrarar til Brasil. I dette tidsrommet blei Brasil òg industrialisert og byrja å utnytta større delar av landområda sine. Det brasilianske demokratiet har vore erstatta av diktatur tre gonger; 1930–1934 og 1937–1945 under Getulio Vargas, og dessutan 1964–1985 under ei rekkje generalar utnemnt av militæret. Den noverande grunnlova stammar frå 1988.
I presidentvalet i 2002 sigra Luiz Inácio Lula da Silva etter at han hadde stilt til val fire gonger tidlegare. Han blei gjenvald i 2006 med 60,8 prosent av stemmane.I 2011 blei han etterfølgd av Dilma Rousseff, den første kvinnelege presidenten i landet. I 2019 blei Jair Bolsonaro, som hadde militær bakgrunn, ny president.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908
Lyns vinnarlag: August Heiberg Kahrs – Olav Thygesen, Hjalmar Syversen – Erling Lorck, Henrik Nordby, Henning Wiese – Knut Heyerdahl-Larsen, Victor Nysted, Nikolai Ramm Østgaard, Erling Maartmann, Rolf Maartmann.
Brasil
Innbyggjarar
Dei fleste brasilianarane bur i kystnære område. Innover i landet er folkesetnaden meir sparsam. Folkesamansetjinga er særs heterogen og det finst mange ulike kulturar i landet. I sør er folkesetnaden dominert av folk med europeisk avstamming. Dette inkluderer folk frå blant anna Portugal, Polen, Ukraina, Tyskland og Italia. Andre immigrantgrupper er folk frå Japan og Sør-Korea. I nord og nordaust er folkesetnaden samansett av urfolk og folk med afrikansk eller europeisk avstamming.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908
Odds lag: Jacob Abrahamsen – Peder Henriksen, Marius Lund - Bernhart Halvorsen, Frithjof Nilsen, Øyvind Stensrud – Otto Olsen, Bjarne Gulbrandsen, Johan Nilsen, Berthold Pettersen, Daniel Gasmann.
Brasil
Innbyggjarar
Om lag 26 % av folkesetnaden er i alderen 0–14 år. 68 % er i alderen 15–64 år og 6 % er 65 år eller eldre. Medianalderen er 28 år. Årleg finst det om lag 17 fødslar og 6 dødsfall per 1 000 innbyggjarar, noko som gjev ein befolkningsvekst på 1,06 %. Forventa levealder er på 72 år.
Brasilianarane dannar den største portugisisktalande nasjonen i verda.
Folket i Brasil er prega av tre store folkegrupper; brasilianske urfolk, innvandra europearar og importerte afrikanarar. Det har vore vanleg for desse gruppene å gifta seg med kvarandre, slik at innbyggjarane er blitt blanda til «brasilianarar». Samfunnet er likevel prega av skjult rasisme, der dei som har lysare hudfarge som regel òg høyrer til ein betre sosial klasse, og unngår å blanda seg med mørkhuda. Som ein hovudregel bur folk av mest europeisk avstamming sør i landet og folk av blanda nedætting i nord og nordaust.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1908
Semifinalar
12. september
Finale
13. september
965 Angelica
965 Angelica er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 4. november 1921 av Juan Hartmann ifrå La Plata Astronomical Observatory.
Jeløya
Jeløy Folkehøyskole‎ ligg på øya.
Gjest Baardsen
Gjest Bårdsen er kjend som meistertjuv og utbrytarkonge. Han verka òg som forfattar, og skreiv mellom anna si eiga livssoge. Bårdsen sat mykje i fengsel, men klarte særs ofte å røma. Han vert ofte samanlikna med Robin Hood. Det vart sagt om han at han tok omsyn til fattige og svake, og rekna som eit slag ikkje-valdeleg gentlemanstjuv.
Liv og bakgrunn
Gjest Bårdsen var fødd i Sogndalsfjøra i Sogndal i Sogn og døypt den 13. mars 1791. Fødestaden hans er restaurert som Gjest Bårdsen-huset.
Gjest var i alle fall på farssida rotekte sogndøl. Far hans, Bård Gjestson, var fødd i 1754 i Svedalen lengst framme i Sogndalsdalen. Farsforeldra til Gjest Bårdsen var Gjest Larsson Resaland og Ølgård Baarddtr. Skjeldestad. Desse vart gifte i 1754. Ølgård døydde i 1776, 55 år gamal. Gjest Larsson flytte etter dette ned til Sogndalsfjøra, der han gifte seg på ny med Anna Rognaldsdtr. Hove same året. Dei fekk to born, Rognald (f.1769 og Marta (f. 1778) Vi merkar oss no at familienamnet no er Fjæren. Neste hending er no at Bård Gjestson Fjæren (faren til vår Gjest Bårdsen) i 1784, 20. mai, vart trulova og seinare gift (10.juli 1784) med Maritha Pedersdtr.Fjæren. Så kom borna til verda. Eldstemann Peder vart døypt 14. aug. 1884, dottera Ølgård 26. des. 1788 og Gjest vart døypt 13. mars 1791. Far til Gjest Bårdsen drukna ute på Sogndalsfjorden i ein kastevind i 1794. Han dreiv som fjordfiskar og med noko fraktefart.
Mor til Gjest Bårdsen, Meritha eller Marta som ein ville seia i dag, bar namnet Fjæren og var soleis heimehøyrande der då ho gifte seg. Ho verka som ei slags jordmor eller «nærkone» i barnefødslar i Sogndal. Ho kan ha kome til Sogndal frå Nessane i Kvamsøy sokn. I alle fall hadde ho ein bror på ein husmannsplass i Nessahagen under garden Indre Nesse som seinare tok søstera til Gjest til seg då ulukke og fattigdom hadde råka familien i Sogndalsfjøra. Etter at borna var borte gifte mor til Gjest seg att med ein gamal enkjemann, Ola Olsen Hildeskor (f. 1742). Han døydde i 1824. Mor til Gjest døydde i 1836, 73 år gamal.
Då gjest Bårdsen vart døypt 13.mars 1791 skal han ha hatt fadrane Ole Erichsen Ruthlin, Peder Torstens Fjæren, Mathias Giertsen Fjæren, Madame Lem, og Lussi Bakken.
Det er ikkje visst kva tid Gjest tok fatt på livet som lovlaus, men han vart teken, og skal ha brote seg ut or fengselet heile 57 gonger. I 1827 vart han i Bergen dømd til livsvarig straffearbeid, kakstryking og strengt vakthald. Den 29. okt. 1827 vart han levert på Aggershuus Fæstning. Herifra rømde han ikkje. Han vart gjeven nåde i 1845 og vart sett på frifot 3. okt., etter 18 år på festninga. Den 7. mai 1848 gjekk Gjest inn i ektestanden, 57 år gamal. Brura var 29 år gamle Jomfru Anne Elisabet Rencke frå Bergen. Det skjedde i stavkyrkja på Stedje i Sogndal i Sogn.
Om den siste tida til Gjest Bårdsen skriv romanforfattar Holger Sinding: "I en ti års tid siden denne Dag (dvs. frigjevinga 3.okt.1845) kunde man i Bergens Gader ofte se en hvidhaaret Mand vandre sin stille, ensomme Gang, og hans Blik var klart og tænksomt. Han drev en liten Boghandel denne Mand, og Folk talte gjerne med ham og blev gjerne siddende en Stund i hans Butik og lytte til ham. Denne Mand var - Gjest Baardsen. Og da hans livslys en Dag sluknede, fulgtes han til Jorden af en Skare agtværdige Borgere, af mænd som for tredive Aar tilbage vilde ha givet ligesaameget tilbake for et Besøg av ham som for et Besøg av den, med hvem han jo ganske sikkert skulde staa i Pagt. Saa vandt dog tilsidst det gode i ham en herleg seier." Gjest døydde i Bergen som ein halden mann.
Brasil
Hovudgrupper
Brasil ber preg av å ha vore ein portugisisk koloni frå om lag 1500 til 1822. Eit fleirtal av folket nedstammar frå portugisarar, portugisisk er òg det viktigaste språket i landet, og kulturen har mange portugisiske trekk. Ei anna viktig europeisk innvandrargruppe er tyskarar som hovudsakleg busette seg i Blumenau sør i landet.
Afrikanske slavar som kom til landet mellom 1500- og 1800-talet har skapt ei stor gruppe farga. Dei stammar mellom anna frå joruba-, ewe- og bantufolk.
Brasilianske urfolk har i stor grad blitt absorberte av innvandrarane, men det finst spreidde stammar som framleis held på dei førkolumbiske identitetane sine. Desse utgjer om lag 1 % av innbyggjarane i Brasil. Dei viktigaste større urfolkgruppene er tupiar og guaraniar.
Nyare innvandring
Innvandring frå Europa til Brasil auka på 1870-talet, særleg med innflyttarar frå Italia. Etterkomarane deira utgjer no 15 % av befolkningar, om lag 25 millionar menneske, og er den største samlinga italienarar utanfor moderlandet. Ei anna stor gruppe kom frå Spania, medan 1800- og tidleg 1900-tal òg såg innvandring frå land som Polen, Russland, Ukraina og Austerrike. Desse innvandrarane busette seg mest i dei sørlege statane.
Tidleg på 1900-talet tok òg japanarar til å flytta til landet. Dei er den største asiatiske minoriteten i landet, og befolkninga på 5 millionar er den største samlinga japanarar utanfor Japan.
Store grupper frå Midtausten, som Libanon og Syria, har òg kome til landet.
Religion
Brasilianarar har historisk vore katolske. Ved folketeljinga i 2010 tilhøyrde 64,6 % av folkesetnaden Den katolske kyrkja. Ulike protestantiske kyrkjesamfunn har vore i sterk vekst og i 2010 sokna 22,2 % av folkesetnaden til slike. I 2010 tilhøyrde 13,3 % pinsekyrkjer, der Assembléia de Deus var den største med 12,3 millionar medlemmar (6,5 % av folkesetnaden). 2 % oppgav i 2010 å vera spiritistar, medan 8 % av folkesetnaden rapporterte at dei ikkje tilhøyrde nokon religion.
Andre religionar i landet er blant anna dei afrikanskinspirerte candomblé og umbanda. Folkesetnaden med japansk bakgrunn vedkjenner seg ofte til shintoismen.
Politikk og administrasjon
Den noverande grunnlova stammar frå 1988 og gjev omfattande fullmakter til dei føderale styresmaktene. Landet har direkteval på president og visepresident, som blir valde på same stemmesetel og som sit i fire år. Presidenten har omfattande makt, og er både statssjef og regjeringssjef. Det er òg han som peikar ut regjeringa.
Parlamentet (Congresso Nacional) består av to kammer. Senatet, Senado Federal, har 81 sete med tre medlemmar frå kvar av dei 27 delstatane. Senatorane blir valde med fleirtalsval for ein periode på åtte år. Ein byter ut ⅓ av senatorane etter fire år og dei attverande ⅔ etter nye fire år. Det andre kammeret heiter Câmara dos Deputados og har 513 sete. I dette kammeret er det proporsjonal representasjon, og medlemmane sit i fire år.
Administrativ inndeling
Brasil er delt inn i 27 føderale einingar der 26 er delstatar (estados, singular: estado) og det siste er eit føderalt distrikt (Distrito Federal), som omfattar hovudstaden. Kvar delstat er vidare delt inn i municípios (kommunar).
Acre, Alagoas, Amapá, Amazonas, Bahia, Ceará, Distrito Federal, Espírito Santo, Goiás, Maranhão, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Minas Gerais, Pará, Paraíbad, Paraná, Pernambuco, Piauí, Rio de Janeiro, Rio Grande do Norte, Rio Grande do Sul, Rondônia, Roraima, Santa Catarina, São Paulo, Sergipe, Tocantins
Instituto Brasileiro dei Geografia e Estatistica har gruppert delstatane inn i 5 store regionar: Nord, Nordaust, Sentralt-Vest, Søraust og Sør.
Næringsliv
Brasil er velutvikla innan jordbruk, gruvedrift og produksjons- og servicenæringar. Landet er rikt på naturressursar og har god tilgang på arbeidskraft, noko som gjer det til det økonomisk leiande landet i Sør-Amerika. På slutten av 1990-talet førte den finansielle krisa i Asia til at også økonomien i Brasil fekk ein nedgang. I 1998 fekk landet økonomisk hjelp frå Det internasjonale pengefondet og i 1999 vedtok sentralbanken i Brasil at valutaen i landet, real, ikkje lenger skulle ha ein fast valutakurs mot amerikansk dollar. Samstundes blei det gjennomført ei devaluering. Desse tiltaka førte til ein svak vekst i økonomien på byrjinga av 2000-talet, men for å styrkja økonomien ytterlegare sette president «Lula» da Silva i verk fleire reformer. Brasil er eit BRIC-land.
Om lag 20 % av husstandane i Brasil lever under fattigdomsgrensa, og det er store skilnader i inntekter. Brasil er medlem av det søramerikanske frihandelssamarbeidet Mercosul.
Industri i Brasil
Industri i Brasil — frå bil, stål og petrokjemisk industri til PC, fly og varige gode — utgjorde 30,8 % av BNP. Industrien er vesentleg høgteknologisk og ligg i storbyar som São Paulo, Rio de Janeiro, Campinas, Porto Alegre og Belo Horizonte.
Energi i Brasil
Brasil er blant dei ti største energikonsumentane i verda med høg del av fornybar energi, særleg vasskraft og etanol. Brasil produserer 2,4 millionar fat råolje per dag.
Kultur
Karnevalet og dessutan musikk- og dansestilar som blant anna samba, bossa nova og forró er nokre av dei beste kjende delane av brasiliansk kulturliv i omverda. Innan sport har landet sikra seg fem verdsmeisterskapstitlar i fotball. Kampsporten capoeira stammar òg frå Brasil. Innan litteratur er kanskje Paulo Coelho den best kjende representanten, medan Oscar Niemeyer er ein internasjonalt kjend arkitekt.
Ústí nad Labem
Fram til 1945 var majoriteten av folkesetnaden tysktalande. 31. juli 1945 oppstod det ein eksplosjon ved eit nærliggande ammunisjonslager, og den kommunistiske revolusjonsgarden gav utan nærmare undersøking skylda på den tyske folkesetnaden. Mange tysktalande vart då avretta.
Under den tsjekkoslovakiske tida fanst det mykje tungindustri både i og utanfor byen, mellom anna kjemisk industri og ein kunstgjødselfabrikk midt i sentrum. På grunn av utslepp frå desse fabrikkane var byen ein av dei skitnaste i Europa. Skogområda rundt byen vart sterkt skada av forureining.
Ústí nad Labem fekk internasjonal merksemd i 1999 då ein bygde ein kontroversiell mur for å skilje romanifolk og etniske tsjekkarar frå kvarandre. Etter kraftige protestar vart muren riven ned att av dei tsjekkiske styresmaktene.
Gjest Baardsen
Framtoning
Gjest var kjend for å vera kvik i hovudet. Personlege kjenneteikn: 62 tommar høg, mørkebrunt hår, blå augo, huda var mørk og lekamsbygningen var «maadelig». Gjest gjekk for å vera ein stor jentefut og sjarmør, friluftsmenneske m.m.
Arne Svingen
Arne Svingen er ein norsk forfattar og journalist. Han har sidan bokdebuten i 1999 vore svært produktiv med bøker innanfor ei rekke sjangrar, men er mest kjend for sine bøker for barn og unge. Han sit i styret for Norske Barne- og Ungdomsbokforfattarar og var ein periode redaktør for tidsskriftet Forfatteren.
Gjest Baardsen
Framtoning
Han forfatta mellom anna den fyrste norske sjølvbiografien, ei ordbok på taterspråket og tallause viser og dikt. Det vart òg laga fleire forteljingar og songar om Gjest.
Arne Svingen
Arne Svingen dobbeltdebuterte med romanane Handlingens mann og Svart elfenben i 1999. Han har elles fått mellom anna Skolebibliotekarforeningens litteraturpris i 2007 for sitt samla forfattarskap av barne- og ungdomsbøker. I 2005 fekk han Brageprisen for Svart elfenben. I 2018 fekk han NBU-prisen.
Gjest Baardsen
Seinare referansar
I 1939 vart filmen Gjest Baardsen laga med Alfred Maurstad i hovudrolla.
I byrjinga av 1990 var det ei økonomisk nedgangstid i Noreg. Regjeringa vedtok ei ny "gjeldssaneringslov" som umiddelbart vart omtalt som "Gjest Baardsen-lova".
Klippa Gjest Baardsenstøtta ved Bouvetøya eller kalla opp etter Gjest Baardsen.
Næremstindane
Næremstindane, er eit 1164 m høgt fjell sørvest for Tresfjorden i Vestnes kommune. Toppen kan nåast nordfrå, men også rett opp den bratte fjellsida frå Kjersemdalen søraust for fjellet.
Kravell
Kravell er eit prinsipp for bygging av farkostar av tre. I motsetnad til bygging av klinka farkostar vert her skjelettet reist først, spanta vert reiste på kjølen. Stundom vert ei kjølsville, kjølsvinet lagt over spanta og ho låser dei til kjølen. Plankane, eller huda, vert spikra eller nagla til spanta, men dei vert ikkje innbyrdes samanbundne.
På innsida av spanta er det vanleg å legge ein innvendig kledning som vert kalla garnering. Båten eller fartøyet får då dobbel hud, med spanta som avstandsklossar. Kravellbygde farkostar er bygde med kraftigare dimensjonar enn tilsvarande lange klinkerbyge skip. Dei vert såleis tyngre og stivare.
Eigersund kommune
Eigersund kommune ligg i Dalane i Rogaland fylke og grensar i vest til Hå, i aust til Sokndal og Lund og i nord til Bjerkreim og til Sirdal i Vest-Agder. Kommunen har sine noverande grenser frå 1965 ved samanslåing av dei tidlegare kommunane Egersund, Eigersund, Helleland og delar av Heskestad.
Administrerande senter i kommunen er byen Egersund. Lokalavisa er Dalane Tidende, som òg dekkjer tre dei andre kommunane i regionen.
Geografi
Eigersund utgjer fastlandet og den busette øya Eigerøy. Ved kysten er det lågland med snaue og avrunda berg med lite vegetasjon, utanom kring kommunesenteret Egersund og tettstadene Hellvik og Helleland, der Egersund treplantingsselskap har drive og planta tre i over 100 år. Lenger inn i landet er det meir frodig med ein del skog i dalane. Her er landskapet bratt og i nordaust finst det høgder på 650–850 moh. I sørvest er toppane lågare og ligg på kring 250–350 moh. Det høgste fjellet i kommunen er Store Skykula (906 m) nord for Gyadalen. I området nært Egersund ligg høgdene på rundt 100 moh.
Sørvest for Egersund, utanfor Eigerøy, ligg det eit såkalla amfidromisk punkt, dvs. eit nullpunkt i havet i høve tidvatnet. Tidvatn frå to ulike retningar, den engelske kanalen og nord for Skottland, treffes her og nøytraliserer kvarandre. Resultatet er at det ikkje er forskjell på flo og fjære i Egersund. Langs kysten av Vestlandet og Sørlandet er det på grunn av dette nullpunktet heller ikkje store forskjellar i tidvatnet.
Samferdsle
Egersund er eit viktig trafikknutepunkt. Her møtest fleire viktige riksvegar, Fv44 Stavanger-Flekkefjord og Fv42 Arendal–Egersund; Rv502 til Eigerøya. E 39 passerer Eigersund 10 km nordvest for kommunesenteret. Sørlandsbanen går gjennom kommunen; Egersund stasjon ligg like nord for bysenteret. Anløp av kystruteskip, og ferjesamband til Danmark.
Kommunenamn og -våpen
Namnet Eigersund kjem av norrønt språk Eikundarsund, sundet mellom eiketre. Ein person frå Eigersund vert kalla for eigersundar.
Kommunevåpenet vart godkjent ved kongeleg resolusjon i 1972. Motivet er på grøn botn eit opprett eikeblad og står som symbol for utbreiinga eika har i kommunen.
Pärnu maakond
Pärnu maakond eller Pärnumaa er eit av dei 15 fylka i Estland. Det ligg i den sørvestlege delen av landet og grensar til Lääne og Rapla maakond i nord, Järva og Viljandi maakond i aust, Latvia i sør og Rigabukta i aust.
6,6 % av folkesetnaden i Estland bur i Pärnu maakond, som har det største arealet av fylka i Estland.
Kommunar
Fylket er delt inn i 21 kommunar, der 2 av dei er bykommunar og 19 landkommunar.
{|
Johann Gutenberg
Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (om lag 1398-3. februar 1468) var ein tysk metallarbeidar og oppfinnar, særleg kjend for utviklinga av boktrykkarkunsten i 1450-åra.
Han utvikla mellom anna ei metallegering for typar, oljebasert blekk, ei form ein kunne støypa typane i, og ei ny trykkepresse med utgangspunkt i ei vinpresse. Tradisjonen gjev Gutenberg æra av å ha innført trykking med einslege, støypte metallbokstavar i Europa, ein metode som var langt raskare og billigare enn trykking med heile, utskorne treplater. Den nye boktrykkarkunsten bana vegen for ei stor auke av skrifter i omløp, og byrja ein informasjonsrevolusjon i renessanseeuropa.
Livssoge
Gutenberg var fødd i Mainz som son til kjøpmannen Friele Gensfleisch zur Laden, som tok etternamnet «zum Gutenberg» etter nabolaget familien flytta inn i. Rundt 1430 reiste han frå Tyskland til Frankrike, og byrja der å prøva seg fram med bokstavtypar i metall som kunne brukast fleire gonger. Med støtte frå den pengesterke Johann Fust utvikla han den nye oppfinninga si.
Det første Gutenberg trykte, var avlatssetlar, som blei selde av kyrkja til dei som ønska avlat for syndene sine. Deretter laga han nokre utgåver av Ars Minor, ein del av ei lærebok i latin, første gongen i 1451 eller 1452. Den første masseproduserte boka hans var Bibelen, som Gutenberg trykte første gong i februar 1455. Ved bokmessa i Frankfurt same året kunne han imponera tilskodarar ved å selja biblar for 300 florinar, som rett nok var tre årslønner for ein vanleg arbeidar, men likevel mykje billigare enn tidlegare, meir arbeidstunge biblar.
Gutenberg hadde snart tent inn nok til å gje Fust avdrag på lånet sitt, men i staden brukte han pengane til å utvikla trykkemaskinen sin vidare. Fust gjekk til rettssak, og vann ikkje berre størsteparten av pengane til Gutenberg, men òg retten til typane og ein stor del av utstyret han hadde brukt til å trykka Bibelen. Slik blei Fust den første utgjevaren som prenta ei bok med sitt namn på, sjølv om Gutenberg heldt fram med å trykka resten av livet. Han døydde i Mainz i 1468, med lite eigedom, men med eit veksande ettermæle.
Ettermæle
Oppfinninga til Gutenberg førte til store endringar i Europa. Både lesekunna og vitskapen utvikla seg på grunn av at nye tankar og observasjonar kunne trykkast og raskt spreiast til mange lesarar. Av mange er oppfinnaren rekna som faren til opplysingstida.
Gutenberg er i dag minna med ei rekkje statuar, Gutenbergmuséet i Mainz, og med samarbeid som Gutenberg Galaxy og Prosjekt Gutenberg.
Seingamaljapansk
Seingamaljapansk eller tidleg mellomjapansk (japansk 中古日本語 chūko nihongo) er eit utviklingstrinn av det japanske språket som vart nytta under Heianperioden, som starta i 794 og enda i 1185. Det er etterfyljaren til gamaljapansk, og utvikla seg til mellomjapansk. Litterært klassisk japansk byggjer på seingamaljapansk.
Innleiing
Medan gamaljapansk lånte og tilpassa teikn frå det kinesiske skriftsysmet for å skrive japansk, vart dei i den seingamaljapanske perioden også utvikla to nye stavingsalfabet: Hiragana og katakana. Innføringa av desse førte til at det vart lettare å skrive japansk og innleia ein ny literær tidsbolk, med verk som Soga om Genji, Soga om bumbushoggaren, Soga om Ise og så bortetter.
Skolebibliotekarforeningens litteraturpris
Skolebibliotekarforeningens litteraturpris er ein skjønnlitterær pris oppretta i 1982. Prisen vert utdelt av Skolebibliotekarforeningen i Norge som ein honnør og ein stimulans til ein forfattar av norsk barne- og ungdomslitteratur. Prisen vert gjeve for eit samla forfattarskap eller delar av det. Prisen består av ein diplom og eit verk av ein norsk kunstnar.
Sandhi
Sandhi (av sanskrit saṃdhi संिध 'samansetjing', saṃ सं 'saman' + dhi िध 'setjing') er ei nemning frå gamalindisk grammatikk, som i moderne språkvitskap blir nytta om fonologiske endringar som skjer på grensa mellom to morfem. Dersom dei to morfema høyrer til det same ordet, kallar vi det intern sandhi. Dersom dei to morfema høyrer til to ulike ord, kallar vi det ekstern sandhi. Som ein hovudregel kan ein seie at sandhi skjer når vi elles hadde fått ein fonologisk struktur som bryt med fonotaksen i språket.
Ekstern sandhi
Ekstern sandhi er sandhi over ei morfemgrense som også er ei ordgrense.
Eit døme frå norsk
I mange norske dialektar – særleg austlandske, trøndske og nordnorske – "smeltar" r og ɽ på slutten av eitt ord saman med ein t, d, n eller s fremt i neste ord til høvesvis ʈ, ɖ, ɳ eller ʃ. Her er nokre døme frå grenlandsmålet, med verbforma æːr 'er' pluss eit personnamn:
Eit døme frå engelsk
I mange dialektar av engelsk, mellom anna dei fleste dialektane i England, blir det sett inn ein ɹ mellom to ord dersom det fyrste endar på ein vokal V1 (monoftong eller diftong) og det neste ordet byrjar med vokal. V1 omfattar ikkje alle vokalar som førekjem på slutten av ord, mellom anna ikkje diftongar som endar på ɪ eller ʊ. Her er nokre døme på ɹ-innsetjing føre verbforma ɪz ‹is› 'er':
Intern sandhi
Intern sandhi skjer over grensa mellom to morfem som høyrer til det same ordet.
Eit døme frå norsk
I mange norske dialektar – særleg austlandske, trøndske og nordnorske – "smeltar" r og ɽ på slutten av eit morfem saman med ein t, d, n eller s fremt i neste morfem til høvesvis ʈ, ɖ, ɳ eller ʃ. Her er nokre døme frå grenlandsmålet, med prefikset for pluss eit verb:
Eit døme frå engelsk
Det regelrette fleirtalssuffikset ved engelske substantiv blir skrive ‹s› (som i ‹cats› 'kattar') eller ‹es› (som i ‹boxes› 'boksar'), men det blir uttala ɪz, s eller z, avhengig av kva fonem stammen endar på: Nokre døme: Det er vanleg å framstille dette som sandhi, i det ein tenkjer seg at fleirtalssuffikset har ei grunnform (også kalla "underliggjande representasjon" eller "morfofonologisk representasjon") z som blir modifisert for å fjerne brot på engelsk fonotaks: Då kan sandhien framstillast slik:
Montserrat
Montserrat er eit britisk oversjøisk territorium i Leewardøyane i Karibia.
Øya er 102 km² stor og mesteparten av øya er øydelagd og avsperra etter eit vulkanutbrot 18. juli 1995, mellom anna hovudstaden. Berre 44 km² vert i dag rekna som ei trygg sone. I 2005 hadde øya kring 9300 innbyggjarar. Hovudstaden Plymouth vart fråreist etter vulkanutbrota. Styresmaktene på øya held i dag til i Brades nordvest på øya ved Carr's Bay/Little Bay.
Montserrat er kupert og det høgaste punktet er vulkanen Soufrière på 915 moh. Vulkanen har hatt utbrot meir eller mindre samanhengande sidan 1995 og kulminerte i eit alvorleg og øydeleggjande utbrot sommaren 1997. Folkesetnaden vart då evakuert og tilbakeflyttinga byrja først i 1998. Bustadmangel førte derimot til at det var sterkt avgrensa kor mange som kunne returnere. Ein del valde då å reise til Storbritannia, der dei etter kvart fekk statsborgarskap.
Vulkanutbrota sette økonomien på øya kraftig attende, og samferdselsmessig vart øya òg isolert, då både flyplassen og hamnene måtte stengast. Gjenoppbygginga kom i gang på slutten av 1990-åra, og mange var sysselsett innan bygg og anlegg. Gjenoppbygginga vart mellom anna finansiert med bistand frå Storbritannia.
Historie
Øya vart oppdaga av Kristoffer Columbus i 1493 og kalla opp etter fjellklosteret Santa Maria på Montserrat nær Barcelona i Spania.
Frå 1632 blei Montserrat kolonisert av irar frå St. Kitts. Ho var ein slavekoloni fram til 1838, då slavane blei frigjevne. I 1958–1962 høyrte øya til Den vestindiske føderasjonen, før ho vart ei britisk øy med indre sjølvstyre.
Montserrat blei hardt råka av orkanen «Hugo» i 1989. I 1995 byrja vulkanutbrotet til Soufrière som to år seinare førte til at store delar av øya måtte evakuerast.
Roy Haynes
Roy Owen Haynes er ein amerikansk jazztrommeslagar.
Siberia
Siberia er ein kraton som ligg i hjarte av Sibir. Siberia eller Angaraland (eller berre Angara) er i det det sentrale sibirske platået. Det er ein særs gammal kraton som var eit sjølvstendig kontinent før permtida.
Roy Haynes
Haynes byrja si profesjonelle karriere i 1943 i Boston, der han spelte både med mindre grupper og storband. I 1947 byrja han å spele i New York med Lester Young. I tillegg spelte han med Bud Powell og Miles Davis, og i 1949 kom han med i Charlie Parker sitt band. Han heldt fram med Parker i fleire år, og vart kjend for sitt ekspressive og fortetta musikalske uttrykk.
I 1953 byrja Haynes i Sarah Vaughan sitt band, samtidig som han jobba stadig meir frilans med ei rekkje ulike artistar. Han erstatta ofte Elvin Jones i John Coltrane sin kvartett, i tillegg til å jobbe mykje med Thelonious Monk og Eric Dolphy. Seinare spelte han med mellom andre Gary Burton, Chick Corea og Pat Metheny. Sidan 1960-talet har han også sjølv leia fleire ulike band, og han føretrekk no å spele med sine eigne band.
Herbert Kroemer
Herbert Kroemer er professor i data- og elektroteknikk ved University of California i Santa Barbara i USA. Han mottok ein doktorgrad i teoretisk fysikk i 1952 frå universitetet i Göttingen i Tyskland, med avhandlinga si om varme elektron-effektar i den nye transistoren. I 2000 vart Dr. Kroemer, saman med Zjores I. Alferov og Jack S. Kilby tildelt Nobelprisen i fysikk.
Han hadde tidleg suksess i eit ganske anna emne då han saman med Burgess og Houston i 1953 oppdaga ein matematisk feil i Nordheims teori om elektron-tunnelen gjennom biletstyrken med avrunda barriere som vert nytta i teorien i feltet om utslepp av elektron.
Herbert Kroemer arbeidde i fleire forskingslaboratorium i Tyskland og USA og underviste i elektroteknikk ved University of Colorado frå 1968 til 1976. Han slutta seg til UCSB-fakultetet i 1976.
Herbert Kroemer er medlem av National Academy of Engineering. Saman med Charles Kittel er han medforfattar av den populære læreboka Thermal Physics (Termisk fysikk på norsk) som vart publisert for første gong i 1980, og som framleis er i bruk i dag.
Gamaljapansk
Gamaljapansk (japansk 上代日本語, jōdai nihongo) er den eldste kjende forma av det japanske språket.
Det er vanskeleg å datera det til ein bestemt tidsbolk, men det er vanleg å rekna med at denne forma heldt seg til 794, då hovudstaden vart flytta frå Heijōkyō til Heiankyō. Å setta ei grense for når tidsbolken tok til er vanskelegare. Nokre japanske person- og stadnamn vert skrivne med gamle kinesiske teikn, som til dømes Wei Zhi i Soga om tre kongerike. Det er funne bitar av trefjøler og reliktar med inskripsjonar i utgravingar, men den fyrste lengre teksten er Kojiki frå 712. Ved å ta omsyn til dei eldste relikane har ein kome til semje om å rekna 712 som starten av perioden, noko som stemmer med Nara perioden (710-794). Ei meir formell datering, tufta på strengare krav, daterer starten på perioden til 794.
Mellom dei eldste skrive kjeldene finn ein Kojiki (712), Fudoki (720), Nihonshoki (720), og Man'yōshū (etter 771).
David Montgomery
David Montgomery er ein britisk medieinvestor. Han er utdanna ved Queen's University i Belfast, der han studerte historie og politikk og var redaktør for studentbladet The Gown.
Frå 1973 til 1976 arbeidde han som redaktør for avisa The Daily Mirror. I 1976 gjekk han over til The Sun, der han var fram til 1980. Seinare arbeidsgjevarar var Sunday People, News of the World (1982–1987) og Today (1987–1991). Ved sida av den journalistiske yrkeskarrieren sin, var han forretningsførar for den private fjernsynsstasjonen Satellite Television PLC (1986–1991) og London Live TV (1991–1992).
I 1990-åra vart han kjend som forretningsførar for Mirror Group. Etter at mediebaronen Robert Maxwell døydde under uklare omstende i 1991, overtok Montgomery i 1992 leiinga av det britiske avishuset. Trass i fallande opplag lukkast det Montgomery å auke børsverdien kraftig, mellom anna gjennom innsparingstiltak og oppseiingar. Dei tøffe forretningsmetodane gav han tilnamnet «Rommel». Han trekte seg i 1999 etter usemje med styret.
I dag er Montgomery best kjend som investor via selskapet Mecom. Han eig aviser i fleire europeiske land. I 2003 kjøpte han irske Local Press Group, som han selde to år seinare. I Tyskland overtok han Berliner Zeitung i oktober 2005. I Noreg vart namnet til Montgomery med eitt kjent då det i juni 2006 vart kjent at Orkla hadde avgjort at mediedivisjonen, Orkla Media, skulle seljast til Montgomery sitt føretak Mecom.
Fillan kommune
Fillan er ein tidlegare norsk kommune på øya Hitra i tidlegare Sør-Trøndelag fylke. Kommunen var ein del av Hitra formannskapsdistrikt då dette blei oppretta i 1837 og som då omfatta noverande Hitra kommune og Frøya kommune. 1. januar 1877 blei Frøya utskild som eigen kommune. Fillan blei skild ut frå Hitra som eigen kommune med 2 241 innbyggjarar 1. januar 1886.
1. juli 1914 blei Fillan kommune delt. Sandstad kommune, med 947 innbyggjarar blei skild ut som eigen kommune. Fillan hadde 1.543 innbyggjarar etter frådelinga.
1. januar 1964 blei Fillan, som då hadde 1 759 innbyggjarar, slått saman med kommunane Hitra, Kvenvær og Sandstad til den nye Hitra kommune.
Bravo Håndballklubb
Bravo Håndballklubb er ein handballklubb i Tromsø, med tilhald i bydelen Tromsdalen. Klubben blei stifta i 1987.
Bravo HK spelar kampane sine i Tromsdalshallen.
Bravo HK har både damelag og herrelag, samt aldersfastsette lag. Dei to seniorlaga spelte begge i 2. divisjon i sesongen 2010/2011 i avd. 6, som er avdelinga i Region Nord i Norges Håndballforbund.
Ilulissatfjorden
Ilulissatfjorden er ein isfjord fordi han stadig får tilført is frå Sermeq Kujalleq, ein rasktflytande isbre med ein fart på rundt 20 meter i døgnet. Dette fenomenet finn ein berre på Grønland og i Antarktis.
966 Muschi
966 Muschi er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. november 1921 av Walter Baade ifrå Hamburger Sternwarte.
What a Blast
What a Blast er det 67. albumet og det 24. filmmusikkalbumet til det tyske electronicabandet Tangerine Dream.
Albumet inneheld musikk for ein film om nedriving av bygningar, og følgjer trenden til Tangerine Dream om videoar med eit spesifikt tema, som på Canyon Dreams (1987) og Oasis (1997). Albumet inneheld ni spor i ganske forskjellig stil og stemning. Til å vere musikk for ein film om eksploderande bygningar, så er musikken roleg og melodisk. To av spora på albumet, «TimeSquare» og «Jungle Journey» er remiksar av spor frå høvesvis albuma TimeSquare – Dream Mixes II (1997) og Turn of the Tides (1994). Det amerikanske selskapet Miramar gav ut albumet med tittelen Architecture In Motion og eit heilt anna plateomslag. Denne mangla òg opningssporet «Stoneyard». I mars 2009 kom albumet ut på ny med nytt plateomslag.
Laminal språklyd
Ein laminal språklyd er ein konsonant som blir uttala med innsnevring mellom lamina (tungebladet) og munntaket. Eit døme er konsonantane [t̻], [d̻], [n̻] og [s̻] i austnorsk, trøndsk og nordnorsk uttale av ordet student. [ ̻] er det diakritiske teiknet for laminal.
AD (fleirtyding)
Bokstavane AD eller ad kan ha ulike tydingar:
Hinduar
Hinduar er personar som på eitt eller anna vis føler seg som del av hinduismen. Enkelt sagt er det nesten alle frå det indiske subkontinentet og øyar i nærleiken, i tillegg til etterkomarane deira, så lenge dei ikkje reknar seg som del av ein annan religion, som islam, kristendommen, parsismen eller buddhismen.
Rettsleg definisjon
Ein dom i den indiske høgsteretten i 1966 definerte ein hindu som ein som:
Denne definisjonen blei brukt då Swami Narayana-sekta ønskte å kalla seg ikkje-hinduar for å omgå ein lov som sa at alle skulle ha tilgang til hindutempel. Ifølgje denne definisjonen var dei likevel hinduar.
Daglegdags definisjon
For folk flest er «hindu» likevel berre noko ein er, fordi ein er fødd inn i ein hindufamilie. Det er ikkje vanleg å konvertera til religionen, ettersom hinduisk filosofi seier at kvar og ein må følgja den vegen til sanninga (Gud) han er fødd til. Samstundes finst også retningar som oppfordrar til konvertering, til dømes ISKCON (Hare Krishna-rørsla).
Utøving
Hinduar kan følgja visse levereglar, som å eta lovleg mat, fasta, meditera og be, eller dei kan la det vera. Sjølv om ein bryt alle reglar, nedskrivne eller uskrivne, kan ein fortsatt rekna seg som hindu.
Kosthald
Mat har stor tyding i hinduismen, der råvarer som frukt, mjølk og ris blir brukt både til dagleg og som del av seremoniar eller høgtider. Hinduar er kjende som vegetarar, sjølv om langt frå alle er det. Ei stor gruppe et aldri kjøt. Andre definerer visse typar kjøt, som fisk eller fugl, som «vegetariske», medan dei ikkje et andre typar, som kukjøt. Nokre følgjer den djainistiske modellen, og et berre plantedelar som ikkje inneber at dei vil drepa planten. Mange hinduar et vegetarisk mat på særskilde dagar, til ære for ein guddom, medan dei et kjøt elles.
Utsjånad
Eit typisk trekk ved mange hinduar er at dei ber hinduiske pannemerke, prikkar eller strekar i ulike fargar. Desse blir ofte feilaktig kalla kastemerke. Merket kan brukast dagleg eller bli gjeven som ei signing etter ein særskild religiøs seremoni.
For mange hindukvinner er òg sarien eit viktig klesplagg som heng saman med religionen deira. Menn har i dag ikkje noko tilsvarande plagg med like stor utbreiing, men kan bruka særskilde sarongaktige plagg eller lendeklede i nokre religiøse samanhengar.
Prestar opptrer gjerne barbrysta, og dei som høyrer til brahminkasta har ein heilag tråd skrått over overkroppen. Heilage menn og kvinner (sannyasiar og sadhuar) kler seg gjerne i safranfarga eller raudlege tøystykke.
Vegen til Gud
Dersom ein vil vera ein god hindu, er det mange måtar å gjera det på. Ein kan gå heilt opp i arbeidet sitt, ettersom å tena samfunnet er å tena Gud. Mange hinduar held årlege seremoniar der dei signer verktøyet sitt, anten det er ein plog og ei sigd eller ein datamaskin. Nokre kvinner tilber mannen sin som ein gud. Ein kan òg gå i tempel, eller be heime dagleg. Dei som held til nær ei heilag elv eller innsjø kan gå dit for å finna ein særs heilag stad. For andre er kroppen det viktigaste tempelet, og dei driv med yoga eller meditasjon for å koma nærare sanninga.
Nokre hinduar, særleg dei som er litt eldre, vel å via seg fullt ut til religionen ved å bli sannyasi, ein slags tiggarmunkar og -nonner som ikkje skal eiga nokon ting, bortsett frå ei sterk tru. Ei anna måte å dyrka guddommen på, er å bruka musikk som ei form for bøn. Slik kan musikarar, dansarar og særleg songarar bli sett på som svært gudelege.
Ulike typar hinduar
Det finst mange ulike grupperingar innan hinduismen, og hinduar er gjerne del i ei av dei, eller vel seg ein særskild guddom dei føler seg knytte til.
Dei to største grupperingane innan hinduismen er sjaivaene, som tilber Sjiva som hovudgud, og vaisjnavaene, som tilber Visjnu eller ein av avatarane hans. Rørsla som tilber Gudinna er òg stor. I tillegg finst ei rekke lokale guddommar som ein tilber i særskilde område.
Bakgrunnsstoff
इन्तु (सन् १९९४या संकिपा) Индус
Labial språklyd
Ein labial språklyd blir uttala med innsnevring mellom labium (underleppa) og overleppa eller overtennene. Eit døme er [p] og [f] i det norske ordet paff.
Atmosfære
Atmosfære er det generelle namnet på eit lag med gass som kan ligge rundt ein lekam med stor nok masse. Gassane er tiltrekt av tyngdekrafta til lekamen, og halde fast viss tyngdekrafta er stor nok og atmosfæretemperaturen er låg. Nokre planetar består hovudsakleg av diverse gassar, og har dermed svært djupe atmosfærar (sjå gasskjempe).
Jorda, Venus, Mars, Pluto og to av månane til dei ytre planetane (saturnmånen Titan og neptunmånen Triton) har atmosfærar. I tillegg er kjempeplanetane i det ytre solsystemet (Jupiter, Saturn, Uranus og Neptun) hovudsakleg samansett av gassar. Andre lekamar i solsystemet har ekstremt tynne atmosfærar: Månen (natriumgass), Merkur (natriumgass), jupitermånen Europa (oksygen) og jupitermånen Io (svovel).
Jordatmosfæren er ein særskild atmosfære fordi han inneheld gassar skapt av livet på jorda; samstundes gjer han det mogleg for liv å vera til her.
Pardubice
Pardubice er ein by i Pardubice kraj i Tsjekkia ved elva Elbe, 104 km aust for Praha.
Byen vart grunnlagd rundt 1340, men det hadde vore eit kloster her sidan tidleg på 1200-talet.
Pardubice er ein viktig industriby, og her finst mellom anna ein kjemisk fabrikk (som produserer Semtex, eit plastisk eksplosiv), eit oljeraffineri, ein fabrikk for tungt maskineri og elektronisk utstyr.
Pardubice har eit gamalt sentrum med mange restaurantar. Her finn ein eit gamalt tårn og eit nyleg renovert slott. Arnošt av Pardubice, den første erkebiskopen i Praha, vart fødd i Pardubice i 1297.