cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bouvetøya
Natur
Øya har vore erklært eit viktig fugleområde av BirdLife International fordi ho er ein viktig hekkestad for sjøfugl. I 1978–79 vart det estimert at det er 117 000 hekkande pingvinar på øya, som består av gulltoppingvin og til ein mindre grad ringpingvin og adeliepingvin. Desse vart berre estimert til 62 000 i 1989–90, Nyrøysa er den viktigaste kolonien for pingvinar, i tillegg til Posadowskybreen, Kapp Circoncision, Norvegiaodden og ovanfor Larsøya. Sørhavhest er den klårt vanlegaste fuglearten, utanom pingvinane, med 100 000 individ. Andre hekkande sjøfugl er flekkpetrell, antarktiskvalfugl, oseanstormsvale, svartbukstormsvale, sørhavsjo, sørkjempepetrell, snøpetrell, smalnebbkvalfugl og sørhavsterne. Ein trur at taremåse hekka på øya tidlegare. Ikkje-hekkande fugl som ein finn på øya er kongepingvin, vandrealbatross, svartbrynalbatross, campbellalbatross, gulnasealbatross, sotalbatross, gråalbatross, nordkjempepetrell, antarktispetrell, blåpetrell, silkepetrell, kortnebbmønjefugl, kvithovudpetrell, alvekvalfugl, kvithakepetrell, storlire, smalnebbdukkpetrell, sørjo og tjuvjo.
Det einaste virveldyret på øya som ikkje er fugl er selar, særleg sørleg elefantsel og antarktisk pelssel, som begge ynglar på øya. I 1998–99 var det 88 elefantselungar og 13 000 pelsselungar ved Nyrøysa. Knølkval og spekkhoggar finst i farvatnet kring øya.
Politikk og styre
Annekteringa av øya er stadfest i Bilandslova av 24. mars 1933 og stadfester at norsk strafferett, privatrett og prosessrett gjeld på øya, i tillegg til andre øyar som eksplisitt er nemnde gjeld for øya. Lova fastslår vidare at alt landområde høyrer til staten og ho hindrar lagring og detoneringa av kjernefysiske produkt. Bouvetøya har fått ISO 3166-2-koden BV og fekk toppnivådomene <tt>.bv</tt> den 21. august 1997. Domenet vert styrt av Norid men er ikkje i bruk. Den eksklusive økonomiske sonen kring øya dekkjer eit område på.
66
Døde
60er
Ternopil
Ternopil (ukrainsk Тернопіль, polsk Tarnopol, tysk Tarnopol russisk Тернополь, Ternopol’) er ein by vest i Ukraina, ved breidda av elva Seret. Ternopil er ein av dei store byane i Vest-Ukraina og den historiske regionen Galizia. Ternopil lufthamn ligg ved byen.
Byen er det administrative senteret i Ternopil oblast (provins), i tillegg til det kringliggande Ternopil rajon (distrikt) i oblastet.
Historie
Byen vart grunnlagd i 1540 av Jan Amor Tarnowski som ei polsk borg. I 1544 vart Ternopilborga bygd og stod imot dei første åtaka til tatarane. I 1548 fekk Ternopil magdeburgrettar av kong Sigismund I av Polen. I 1567 gjekk byen til Ostrogskij-familien. I 1575 vart han plyndra av tatarar og i 1623 gjekk han til Zamojskijfamilien.
På 1600-talet vart byen nesten utsletta i Khmelnytskyj-oppstanden som dreiv ut eller tok livet av dei fleste jødane i byen. Ternopil vart nesten heilt øydelagd igjen av tyrkarane og tatarane i 1675 og bygd opp att av Aleksander Koniecpolski, men fekk ikkje attende den tidlegare stordomen sin før han gjekk til Marie Casimire, kona til kong Jan III Sobieski i 1690. Byen vart seinare plyndra for siste gong av tatarane i 1694 og to gonger av russrane i løpet av den store nordiske krigen i 1710 og under den polske arvefølgjekrigen i 1733. Byen vart plyndra tre gonger under Bar-sambandet (1768–1772), av sambandsfellane, av armeen til kongen og av russarane. I 1770 vart byen råka av ein kopperepidimi.
I 1772 kom byen under Austerrike etter den første delinga av Polen. I 1809 tok russarane over byen, som skapte Ternopol kraj der. I 1815 kom byen, som då hadde 11 000 innbyggjarar, attende til Austerrike etter Wienerkongressen.
Under første verdskrigen veksla byen mellom tysk-austeriske styrkar og Russland fleire gonger. I 1917 brende russrane ned byen då dei flykta. Etter oppløysinga av Austerrike-Ungarn vart byen ein del av Den vestukrainske folkerepublikken den 11. november 1918. Etter polske styrkar erobra Lviv under den polsk-ukrainske krigen, vart Ternopil hovudstad i landet (22. november til 30. desember 1918). Den vestukrainske republikken og Den ukrainske folkerepublikken (UPR) vart slått saman. 15. juli 1919 vart byen erobra av polske styrkar på ny, før den raude armeen tok byen attende i august 1920 under den polsk-sovjetiske krigen. Byen tente så som hovudstad i Den galiziske sovjetiske sosialistrepublikken. Då krigen var over kom området inn under Polen.
Frå 1922 til september 1939 var Ternopil hovudstad i Tarnopol voivodskap. Ukrainanarane som budde i det polske området hadde avgrnsa fridom og vart straffa om dei motsette seg polonisering. I 1939 hadde byen 40 000 innbyggjarar der 50 % var polakkar, 40 % jødar og 10 % ukrainarar.
Under invasjonen av polen i 1939 annekterte Sovjetunionen Ternopil og la han til Den ukrainske sovjetiske sosialistrepublikken. Sovjetarane deporterte mange av polakkane i byen til Kasakhstan. I 1941 okkuperte tyskarane byen og utrydda jødane i byen. I april 1944 vart byen gjenerobra av den raude armeen. Sovjetarane kringsette då byen og store delar av han vart øydelagd. I mars 1944 vart byen erklært ein festningsstad av Adolf Hitler, og skulle forsvarast til siste skot. Den harde tyske motstanden førte til kraftig bombardement frå den raude armeen og det meste av byen vart øydelagd. Berre 55 tyskarar av 4500 overlevde. Etter andre verdskrigen vart Ternopil bygd opp att i typisk sovjetisk stil. Berre få bygningar vart rekonstruert.
Sidan 1991 har høyrt til det sjølvstendige Ukraina.
Fylkesveg 986 i Nordland
Fylkesveg 986 i Nordland i Nordland går mellom Finnbyen og Krystad i Flakstad kommune. Vegen er 9,0 km lang.
Før 1. januar 2010 vart vegen kalla fylkesveg 808.
Isle Martin
Isle Martin er ei folketom øy i Loch Broom på vestkysten av Skottland. Ho er den av øyane i Summer Isles som ligg nærast Ullapool. Det har stått eit kloster, sildefiskeri og ei mølle på øya. I dag er øya eit fuglereservat.
Historie
St. Martin, som øya er kalla opp etter, skal ha grunnlagd eit kloster på øya rundt år 300-400 e.Kr. Det står ein stein med ein latinsk trippelkross frå 400-700 e.Kr. på øya, som truleg er knytt til den keltiske kyrkja. Her finst òg eit kapell frå tida etter reformasjonen og ruinane av ei gammal gate med hus og ein gammal skule. Det finst andre hus og eit nyare skulebygg nær kaien.
Jordbruk og fiske var hovudnæringa på øya. Ho var eit senter for fiskehadnel med eit fiserki, før Ullapool vart grunnlagd. Øya vart delt inn i husmannsplassar i 1831 og denne praksisen heldt fram til 1960-åra. Ho vart hovudsakleg nytta til oppdrett av kveg og sau, og berre eit lite område sør på øya kunne nyttast til dyrking.
Det var ei mølle i drift på øya mellom 1939 og 1948. Dei fleste av arbeidarane her pendla frå fastlandet, men nokre hus vart bygde på denne tida. Kveite vart ført attende til Ullapool og frå der ført vidare til bakeri i Nord-Skottland. Mølla vart lagt ned i 1948.
I 1960-åra vart øya kjøpt av Monica Goldsmith. Ho gjorde fleire utbetringar, som å legge vatn og straum til øya, og i 1969 vart alle sauar fjerna. I 1980 gav ho øya til Royal Society for the Protection of Birds (RSPB) for at øya skulle bevarast.
102 Miriam
102 Miriam er ein ganske stor og veldig mørk hovudbelteasteroide. Han vart oppdaga av C. H. F. Peters den 22. august 1868 og namnsett etter Miriam, søstera til Moses i det gamle testamentet.
Haakon Five
Haakon Martin Henriksson Five var ein norsk gardbrukar, politikar og embetsmann, fødd og død i Kvam i Nord-Trøndelag. Han var landbruksminister i fire periodar, provianteringsminister 1919–20, samt stortingsrepresentant for Venstre 1922–30 og 1934–36. Frå 1927 var han fylkesmann i Nord-Trøndelag til han døydde i 1944. Five, som var nestformann i Venstre frå 1927, var den leiande landbrukspolitikaren i Venstre gjennom det meste av mellomkrigstida. Han «arbeidde serleg med spørsmålet om statshjelp til nydyrking, småbrukaropplæring, kornmonopolet og kornforsyninga».
Liv og gjerning
Etter eksamen ved Noregs Landsbrukshøgskule i 1905, var Five lærar ved Sem landbruksskole i ni år fram til 1914. Frå 1910 til -17 leia dei undersøkingane Selskapet for Norges Vels gjorde av drifta i landbruket. Gjennom desse undersøkingane og ei rad med avhandlingar la han både det praktiske og teoretiske grunnlaget for Norges landbruksøkonomiske institutt. Under fyrste verdskrigen var han fungerande rasjoneringsdirektør 1917–19. I februar 1919 tok Five over som provianteringsminister i Gunnar Knudsens andre regjering, frå desember same året også landbruksminister til regjeringa vart felt i juni 1920.
Frå 11. november 1927 var Five fylkesmann i Nord-Trøndelag til han vart avsett av okkupasjonmakta under andre verdskrigen. Fylkeskommunen var nedsylta i gjeld, og måtte i 1931 gå gjennom ein prosess der gjelda vart kraftig nedskriven. I mars 1933 kalla statsminister Mowinckel atter Five til å styre Landbruksdepartementet. I stortingsmelding nr 18 for 1933 la Five «fram eit stort program for framhjelp av jordbruket, langsamt, men over ein brei front». Programmet møtte stor motstand frå Bondepartiet, som kravde tiltak som omgåande ville vere effektive.
Five tok i 1917 over farsgarden Østre Five i Kvam, der han døydde 63 år gammal.
Møteplass
Møteplass på ein veg blir brukt ved vegar som er så smale at to køyretøy ikkje kan passera kvarandre. På møteplassen er vegen breidd ut slik at dei kan passera.
I Noreg er slike vegar markerte med eit rektangulært trafikkskilt med ein stor M på blå bakgrunn. Det er forbode å parkera på ein møteplass.
Når to køyretøy nærmer seg ein møteplass skal det som kjem først til plassen stoppa, uansett kva side av vegen det er på, og venta på det møtande køyretøyet.
Fylkesveg 823 i Nordland
Fylkesveg 823 i Nordland går mellom Skotnessjøen og Ballstad i Vestvågøy kommune. Vegen er 1,6 km lang.
The Faust Tapes
The Faust Tapes er det tredje studioalbumet til den tyske krautrockgruppa Faust, utgjeve in 1973. Albumet selde godt i Storbritannia, kring 60 000 eksemplar, hovudsakleg på grunn av eit marknadsføringstriks av Virgin Records, som sette prisen ned til prisen av ein singel. Dette eksponerte plata for eit britisk publikum, men hindra at albumet fekk gå inn på albumlista.
Recommended Records gav ut albumet på LP i 1980, og på CD i 1996 og 2001.
The Faust Tapes består av segment av songar vove inn i kvarandre i delar spreidd ut over dei to LP-sidene.
Bakgrunn
Det førre selskapet til Faust var Polydor Tyskland, og då dei klaga over at det andre albumet til Faust, Faust So Far (1972), ikkje var kommersielt nok, signerte produsenten til gruppa, Uwe Nettelbeck, ein kontrakt med Virgin Records i London i staden. Ein del av avtalen mellom Nettelbeck og Virgin var at han skulle gje Virgin lydbanda han hadde med musikk Faust hadde arbeidd på sidan So Far «heilt gratis», og at Virgin skulle gje ut ei plate med så låg pris som mogeleg. Resultatet var The Faust Tapes, eit heilt album, som vart selt til 49 pence.
Ettermæle
I 1998 sette The Wire albumet The Faust Tapes på lista si kalla «Hundre plater som sette verda i brann (medan ingen høyrde etter)».
Otepää
Otepää er ein by i Valga maakond i Estland med om lag 2000 innbyggjarar. Otepää er ein populær skistad, og vert ofte kalla «vinterhovudstaden» i Estland. Ofte vert det halde verdscuprenn i langrenn her.
Otepää fekk bystatus 1. april 1936.
Toróni
Toróni (gresk Τορώνη) er ein landsby og ein tidlegare kommune i periferieininga Khalkidikí i periferien Sentral-Makedonía i Hellas. Toróni inngår frå 2011 som ei kommunaleining i kommunen Sithonía.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Toróni 3 553 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 213 innbyggjarar.
Makkaur-Sandfjorden
Makkaur-Sandfjorden (nordsamisk Sáttovuotna) er ein fjord på nordaustsida av Varangerhalvøya i Båtsfjord kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 4 km vestover til Kålfjord i botn av fjorden.
Geddy Lee
Gary Lee Weinrib betre kjend som Geddy Lee, er ein kanadisk musikar, mest kjend som solovokalist, bassist og klaverspelar for den kanadiske rockegruppa Rush. Lee vart medlem av Rush i september 1968, etter å ha vorte invitert inn av barndomsvenen Alex Lifeson. Han erstatta då bassist og frontmann Jeff Jones.
Lee er ein prisvinnande musikarar og stilen, teknikken og dugleiken hans på bassgitar har inspirert mange rockemusikarar som Cliff Burton frå Metallica, Steve Harris frå Iron Maiden, John Myung frå Dream Theater, Les Claypool frå Primus, Frank Bello frå Anthrax, Jason Newsted frå Voivod, Juan Alderete frå The Mars Volta og Tim Commerford frå Rage Against the Machine.
Makkaur-Sandfjorden
Fjorden har innløp mellom Korsnes i nord og Storsteinneset i sør og ligg eit stykke sør for Makkaur fyr. Bortsett frå hytteområdet Kålfjord er det ingen bygg ved fjorden. Fjorden har bratte fjordsider som stig nesten 300 meter opp frå fjorden.
Geddy Lee
I tillegg til låtskrivinga, arrangementa og konsertane med Rush, har Lee spelt med mange andre band, som Rocket Science. Det første soloalbumet til Lee, My Favourite Headache, kom ut i 2000.
I lag med bandkollegaene i Rush - gitarist Alex Lifeson og trommeslagar Neil Peart – vart Lee Offiser i Order of Canada i 1996. Trioen vart det første rockehandet som vart æra på denne måten, som ei gruppe. Lee er rangert på 13. plass av Hit Parader på lista deira over dei 100 beste Heavy Metal-vokalistane gjennom tidenen.
Afrikansk historie
Afrikansk historie går langt tilbake i tid, ettersom det var i Afrika at menneskeslekta oppstod. Her har det utvikla seg eit utal svært ulike språk og folkegrupper, medan rike som det gamle Egypt, Ghanariket og Zuluriket har oppstått og tankar og tru har spreidd seg.
Stasjonsby
Stasjonsby er eit omgrep som blir brukt om tettstadar som har vakse fram kring ein jernbanestasjon (eller togstasjon). Stasjonen blei kanskje opphavleg plassert der jernbana kryssa ein veg, eller nær kyrkja, der midtpunktet i bygda hadde vore frå gamalt. Ved stasjonen vart det deretter gjerne etableringar av handlande og handverkarar, og det vart også for mange ein naturleg stad å bu, mellom anna med tanke på å bruke jernbana for å kome på arbeid i næraste by. I stasjonsbyen kunne også små industribedrifter sjå føremunar med å etablere seg, fordi eit sidespor frå jernbana lett kunne kome på plass.
Afrikansk historie
Frå slutten av 1400-talet tok ulike grupper store mengder menneske frå Vest-, Sentral- og Søraust-Afrika og sende dei til koloniane som slavar. Europeiske makter deltok seinare i «Kappløpet om Afrika», der dei delte størsteparten av kontinentet mellom seg som koloniar. Etter krav og fleire sjølvstendekrigar fekk mange land sjølvstende frå slutten av andre verdskrigen. Moderne afrikansk historie har vore prega av forsøk på å få desse nye statane til å fungera.
Stasjonsby
Som følgje av plasseringa av jernbanelina, kunne også jernbanestasjonen bli plassert noko unna det tradisjonelle senteret i bygda. Dette kunne medføre at det voks opp eit nytt senter i bygda, ein stasjonsby.
Afrikansk historie
Vestlege historikarar meinte lenge at afrika mangla historie fordi det fanst få skriftlege kjelder derfrå, og fordi området hadde utvikla seg på ein annan måte enn Eurasia. I dag er afrikansk historie eit respektert felt som tek i bruk arkeologi, munnleg overlevering og den skrifta som likevel finst. Historia er likevel ikkje delt inn i fastlagde epokar slik som til dømes europeisk historie.
Utviklinga av mennesket i Afrika
Afrika var fødestaden åt underfamilien hominidar og slekta Homo. Av artane i denne slekta er det berre Homo sapiens, mennesket, som eksisterer i dag. Aust-Afrika har fleire viktige funnstader for tidlege menneske—Afarsenkinga ved Afrikas horn, Koobi Fora i Kenya og Olduvai i Tanzania.
I følgje paleontologisk og arkeologisk forsking levde dei første hominidane i Afrika for meir enn fem millionar år sidan. Desse dyra var framleis svært like dei nærskylde afrikanske menneskeapane, men hadde utvikle evna til å gå på bakføtene. Dette gav dei eit stort utviklingsmessig fortrinn fordi det gav dei ein sjanse til å leve både i skogen og på dei opne savannane. På denne tida vart det tørrare i Afrika, og savannane voks, medan skogdekket minka. For tre millionar år sidan hadde fleire typar Australopithecus-hominidar utvikla seg i det sørlege, vestlege og sentrale Afrika.
Det neste store utviklingsteget skjedde for omtrent to millionar år sidan, med utviklinga av arten Homo habilis, kjend som ein av dei første hominidane til å lage verktøy. Oldowan er ei nemning på reiskapane som vart laga av menneskeapar på denne tida. Ein annan viktig art, Homo erectus, laga meir innvikla verktøy og kunne kontrollera eld. Han var den første hominiden som vandra ut frå Afrika og slo seg ned i heile Eurasia.
Fossilfunn viser at Homo sapiens levde i det sørlege og austlege Afrika for 100 000 til 150 000 år sidan. Dei tok til å utvikla moderne menneskeleg åtferd: Dei eldste kjende døma på menneskeskapte symbol, i Blombos-hòla i Sør-Afrika, er 100 000 år gamle. Dei eldste spora etter moglege ritual er frå 70 000 år sidan og er funne i Tsodilo-hòla i Botswana.
Førhistoriske kulturar
Under holocentida hadde nordlege Afrika eit kjøligare og fuktigare klima, der noverande ørkenområde som Sahara og Sahel hadde savanneklima og mykje av dagens savanne var skogdekt. Dette viser igjen i førhistorisk kunst og andre arkeologiske funn. I mellomsteinalderen fanst iberomaurusisk kultur og seinare capsien i Nord-Afrika. Desse var reiskapslagande jakt- og sankekulturar som laga bergkunst og steinsetjingar. I sørlege og austlege Afrika laga industriar som nachikufien og wiltonien små steinverktøy, mikrolittar, medan den austafrikanske eburrankulturen, som kan minna om capsien, også laga steintøy.
Eit tørrare og hardare klima kan ha medverka til at jordbruksrevolusjonen fann stad i Nord- og Sentral-Afrika, men ørkenspreiing førte også til avfolking av ørkenområda og ei tettare folkesetting i Nildalen og i dei sentralafrikanske savanneområda, der folk dreiv fiske og jordbruk nær elvar og sjøar. Frå midten av 2000-talet f.Kr. spreidde nomadisk husdyrhald seg aust- og sørover frå Sudan-regionen. Utbreiinga gjekk seinare på 1000-talet f.Kr., kanskje fordi tropiske sjukdommar plaga dyra og på grunn av tidlegare etablerte jakt- og sankesamfunn.
Etiopia hadde ein særprega gammal kultur med tidvis kontakt med Eurasia etter utvandringa av hominidar frå Afrika. Landbruket her utvikla seg rundt 3000 f.Kr., og er tilpassa dei nordlege høglanda, med heilt andre vekstar enn elles i Afrika. Dei viktigaste vekstane er kaffi, sorghum og teff, eit kornslag tilpassa tørre område.
Rundt 3000 f.Kr. byrja bantufolk å vandra ut frå sentralafrikanske kyststrok. Bruk av jern i større omfang tok til i nordlege Afrika rundt 500 fvt. og spreidde seg derfrå, saman med ny landbrukskunnskap. Jernvinne og ny jordbruksteknologi var spreidd til nesten heile verdsdelen rundt år 800. Han gjorde det mogleg å driva jordbruk sjølv i område der tsetsefluger gjorde det umogleg å bruka husdyr til å trekka treplogar. Innføringa av jern og ein jordbrukskultur tilpassa tropisk klima hjelpte den såkalla bantuekspansjonen, og bantufolk spreidde til store delar av Afrika sør for Sahara. Dei fortrengde, absorberte eller påverka tidlegare innbyggjarar, som khoisantalande folk.
Abdikasjon
Abdikasjon (latin: abdicatio «å fråseie», frå ab «frå» og dicare «å seie») er handlinga der ein regjerande fyrste gjev avkall på verdigheita si.
Afrikansk historie
Oldtidsrike
Dei tidlegaste skriftlege kjeldene frå Afrika er frå Egypt, og den eldgamle egyptiske kalenderen er framleis brukt som standard for å tidfeste jernalder- og bronsealderkulturar i regionen.
På 3000-talet fvt. vart Egypt samla under ein herskar, ofte kalla Menes. Han grunnla det første av dei 30 dynastia i historia til det gamle Egypt. Pyramidane i Giza nær Kairo vart bygd i det fjerde dynastiet og viser styrken i den faraoiske religionen og staten. Gamle Egypt var på høgda av makta si og hadde størst utstrekning frå 1567 til 1085 fvt.
Abdikasjon
Kjente abdikasjonar
I moderne tid er sannsynlegvis abdikasjonen til den britiske kongen Edvard VIII den mest omtala. Han fråsa seg retten til trona for å gifte seg med den fråskilde amerikanaren Wallis Simpson.
<!-- TRENG OMSETJING FRÅ ENGELSK!!! {|border="0" cellpadding="0"
Afrikansk historie
Oldtidsrike
Det har vore diskusjonar om kor viktig den gamle egyptiske kulturen har vore for utviklinga i Afrika. Tidlege generasjonar av vestlege afrikanistar rekna den egyptiske kulturen som ein middelhavskultur som hadde liten innverknad på resten av Afrika. Nyare generasjonar av afrikanske historikarar ser dette annleis. Dei reknar Egypt som like viktig for utviklinga i Afrika som Hellas har vore i Europa. Det er tydelege spor av kontakt mellom Egypt og Etiopia og den øvre Nildalen sør for kataraktane, i Nubia og Kusj. Kontakt med Sahel og Vest-Afrika er det enno ikkje sikre spor for.
Presten Edvard Munch
Edvard Storm Munch var ein norsk prest og stortingsmann.
Munch var fødd i Vågå i Oppland, der faren hans var sokneprest. Han vart student i 1796, og var deretter huslærar hos soknrepresten i Vang i Hedmark. I 1804 vart han cand. theol., og var så huslærar hos dåverande amtmann Severin Løvenskiold til 1809. Dei neste fire åra var han lærar for det norske landkadettkorpset.
Afrikansk historie
Oldtidsrike
Dei gamle grekarane grunnla Cyrene i Libya rundt 631 fvt. Cyrenaica voks fort og vart ein rik koloni, men fordi byen var omgjeven av ørken på alle kantar, fekk han liten innverknad på resten av Afrika. Grekarane hadde likevel stor innverknad på Egypt. Alexandria vart grunnlagt av Alexander den store i 332 fvt og under det hellenistiske ptolemear-dynastiet gjorde grekarane forsøk på å trenge sørover og fekk noko kontakt med Etiopia.
Dei tre maktene Cyrenaica, Egypt og Kartago vart etterkvart overskygga av Romarriket. Etter fleire hundreår med rivalisering mellom Kartago og Roma fall Kartago i 146 fvt., og i løpet av eit lite hundreår vart Egypt og Cyrene del av Romarriket. Under det romerske styret var desse områda rike og fekk eit latinsk innslag. Sjølv om Fezzan var okkupert av romarane fann dei i all hovudsak at Sahara var eit effektivt stengsel for vidare ekspansjon. Romarane nådde Nubia og Etiopia, men ein ekspedisjon som keisar Nero sendte ut for å finne kjeldene til Nilen var ein fiasko. Middelhavsfolket sin kunnskap om geografien til Afrika finn vi i skriftene til Klaudios Ptolemaios. Skriftene viser at dei kjente til dei store sjøane som er reservoar for Nilen, kysten langs Indiahavet så langt som til Tanzania og at dei visste om elva Niger.
Presten Edvard Munch
År 1813 vart Munch sokneprest i Gjerpen i Telemark. Etter 20 år i Telemark vart han stiftsprost i Kristiania og samstundes sokneprest i Vår Frelsers kyrkjelyd. Han tok avskjed i 1845, med tittelen hoffpredikant.
Afrikansk historie
Oldtidsrike
På denne tida var det stor kontakt mellom Asia, Europa og Nord-Afrika. Dette førte til spreiinga av den klassiske kulturen rundt heile Middelhavet, ein varig kamp mellom romarane og berbiske stammar, innføring av kristendom i heile regionen og kulturelle effektar av kyrkjene i notidas Tunisia, Egypt og Etiopia. I sistnemnde landet utvikla Aksum-riket seg i det første tusenåret, og voks seg rikt som punkt på handelsvegen mellom India og middelhavslanda.
Vandalar invaderte og okkuperte dei romerske provinsane i Nord-Afrika i det femte hundreåret. Det bysantinske riket vann tilbake provinsane, men den romerske antikken og den nordlege påverknaden på Afrika var i ferd med å svekkast.
Presten Edvard Munch
Munch var 2. representant frå Bratsberg amt på Stortinget i 1827 og på det overordentlege stortinget året etter. På begge tingsamlingane var han medlem av Lagtinget. Såleis var han i 1827 medlem av riksretten, etter ein søknad om fritak hadde vorten avvist. I 1827 var han medlem av kyrkjekomiteen, i 1828 sekretær i redaksjonskomiteen.
Afrikansk historie
Afrikanske rike og islamisering
Afrika kom tidleg i kontakt med islam, ettersom muslimar frå Mekka søkte tilflukt i Etiopia allereie på Mohammed si tid. Det var utbreidd kontakt over Raudehavet mellom Afrika og Arabia, noko som prega kulturen til swahilifolka i Aust-Afrika. Før trudde ein at swahilifolket var etterkomarar etter persiske kolonistar, men dei fleste historikarar, lingvistar og arkeologar er no samde om at swahilifolket er eit bantufolk som har hatt langvarige og kontinuerleg samband med muslimske handelsfolk frå det sjuande eller åttande hundreåret. Historisk fann ein swahilifolk så langt nord som dagens Mogadishu i Somalia og så langt sør som Rovumaelva i dagens Mosambik. Rundt 1100 stod swahilifolket fram med ein distinkt og sterk kultur med hovudbase i ei rad handelsbyar langs kysten. Kilwa Kiswan var den viktigaste byen på 1200-talet, og er i dag rekna som verdsarv.
I det sjuande hundreåret skjedde det store endringar i Nord-Afrika, som vart erobra av arabiske muslimar. Dei tok først Egypt og sidan heile Nord-Afrika og delar av Spania. Kristendommen forsvann i all hovudsak frå Nord-Afrika. Det einaste unnataket var den koptiske kyrkja som overlevde i Egypt, og i Nubia som ikkje vart okkupert.
Presten Edvard Munch
I 1834 var Munch medlem av ein kongeleg kommisjon vedkomande fattigstellet, og i 1839 medlem av ein kommisjon om undervisningsvesenet i Noreg. Styreformann for Nasjonalgalleriet 1837-42.
1907
1907 (romartal MCMVII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den gregorianske kalenderen og eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
Presten Edvard Munch
Han døydde i Kristiania. Johan Storm Munch var bror hans.
Afrikansk historie
Afrikanske rike og islamisering
I det åttande, niande og tiande hundreåret var det ikkje svært mange arabarar i Afrika. Områda vart kontrollert gjennom militært overtak. I det ellevte hundreåret kom det fleire arabiske innvandrarar til Nord-Afrika, og kulturen der vart meir arabisk. Sjølv før denne innvandringa hadde mange berbarar overtatt språket og religion til dei arabiske herskarane.
Arabisk innflyting og islamsk religion vart ein heilt sentral del av Nord-Afrika. Transsaharahandel, som band land i middelhavsområdet og Vest-Afrika saman med dei sør for Sahara, var viktig frå det åttande hundreåret og fram til slutten av det sekstande hundreåret. Handelen over ørkenen vart mogleggjort av kamelar, som vart innførte frå Egypt til resten av Nord-Afrika. Både arabarane og religionen spreidde seg sørover gjennom Sahara. Framgangen vart stoppa av eit breitt belte av tjukk skog som strekte seg over heile kontinentet sør om 10° nordleg breidde. Regnskogen avskar dei frå kunnskap om Guineakysten og resten av Afrika.
Andre arabiske handelsfolk slo likevel rot langs den austafrikanske kysten. Der etablerte både arabarane, persarane og indarane koloniar. Mombasa og Malindi i Kenya, og Sofala i Mosambik var slike koloniar. Desse byane spelte ei liknande rolle på austkysten som den rolla Kartago hadde hatt lang Middelhavet mykje tidlegare. Inntil det 14. hundreåret var desse byane i hovudsak ukjente for dei nordafrikanske arabarane og europearane.
Dei fleste større rika sør for Sahara låg i Vest-Afrika, der godt jordbruksland og mange handelsruter gjorde det mogleg for dei å oppstå. Dei mest kjende er Mali, Oba i Benin, Kanem-Bornuriket, Fulaniriket, Dahomey, Oyo, Aro, Songhai og Ashantiriket. I tillegg var det vanleg at bystatar i området danna konføderasjonar. Dette vart mellom anna gjort av joruba- og hausafolk.
Ein annan region med sterke statsdanningar var området rundt dei store sjøane. Grunnen til dette var igjen eit rikt landbruk som skapte overskott. Statar som Rwanda, Burundi og Buganda var sentralstyrte.
Elles var store politiske einingar uvanlege i det sørlege Afrika. Det viktigaste unnataket var Zimbabwe-riket. Rundt år 1000 hadde bantufolk nådd dagens Zimbabwe og Sør-Afrika, og i Zimbabwe vart det første store riket i det sørlege Afrika etablert. Dette riket kontrollerte handelen frå Sør-Afrika til Zambezi. Det var handel i gull, kopar, edelsteinar, skinn, elfenbein og metallvarer med arabiske forretningsfolk på swahilikysten. Ein gong i løpet av det fjortande og femtande hundreåret braut dette riket saman, og hovudstaden vart forlaten.
Dei første arabarane som invaderte Nord-Afrika anerkjente kalifen i Bagdad, og aghlabitt-dynastiet som overhovud. Aghlabittane styrte Nord-Afrika som ein vassalstat for kalifen. I det tiande hundreåret utvila eit nytt dynasti seg i Egypt, fatimidedynastiet, som etterkvart styrte Nord-Afrika frå Egypt til Atlanterhavet. Seinare overtok almoravidane og almohadane. I 1517 vart Egypt erobra av Det ottomanske riket, som mellom 1519 og 1551 regentar i Algerie, Tunisia og Tripolitania. Marokko bestod som ein uavhengig arabisert berbarstat under sharifandynastiet. Under dei tidlege dynastia nådde arabisk kultur eit høgt nivå, og misjonsiveren til tilhengjarane av islam førte til at kunnskapen av kontinentet vart sterkt utvida.
Islam spreidde seg og gjennom det indre av Vest-Afrika som religionen til mansaane i Maliriket omtrent i tida frå 1235 til 1400, og som religionen til herskarane av Songhairiket frå 1460 til 1591. Timbuktu vart kjent som eit senter for teologiske studiar og for Sub-Saharas første universitet. Ein av dei siste regionane som vart muslimsk var Nubia, dagens Nord-Sudan, som hadde vore kristent fram til det 14. hundreåret.
I ei tid hadde dei muslimske framgangane i Sør-Europa gjort Middelhavet til eit islamsk innhav. Men gjennom kristne erobringar mista muslimar fotfeste i Europa og enkelte stader i Afrika. I 1415 tok ein portugisisk styrke Ceuta, og etter dette var Portugal stadig innblanda i det som skjedde i Marokko. Spania fekk etterkvart kontroll med fleire hamner i Algerie og Tunis. I 1578 lei Portugal eit stort nederlag i slaget ved al Kasr al Kebir, og maurarane leia av Abu Marwan Abd al-Malik, den første av Saadi-dynastiet, gjekk av med sigeren. På denne tida hadde også spanjolane tapt dei fleste fotfesta dei hadde i Nord-Afrika.
Tidlege europeiske koloniar
I det 15. hundreåret planla prins Henrik Sjøfararen, son av kong Johan I av Portugal å tileigne seg land i Afrika for Portugal. Han inspirerte og iverksette ei rad oppdagingsferder. Desse førte til at heile den afrikanske kysten vart oppdaga av europearane, og at store landområde langs kysten vart lagt under portugisisk suverenitet.
Portugisiske skip runda Kapp Bojador i 1434, Kapp Verde i 1445 og innan 1480 var heile Guineakysten kjent for portugisarane. I 1482 nådde Diego Cão munningen av Kongoelva. Kapp det gode håp vart runda i 1488 av Bartolomeu Dias, og i 1498 segla Vasco da Gama opp austkysten. Han gjekk i land i Sofala og Malindi og deretter til India. Portugal kravde suverenitet overalt der dei gjekk i land, men dette kravet vart ikkje gjort gjeldande i dei sørlegaste delane av kontinentet.
Guineakysten var lett å koma til frå Europa og vart først utnytta. Mange europeiske fort og handelsstasjonar vart etablerte der. Den første var São Jorge da Mina i 1482. Dei viktigaste handelsvarene var menneske, gull, elfenbein og krydder. Den europeiske oppdaginga av Amerika i 1492 gjorde at slavehandelen utvikla seg raskt. Før portugisarane kom til Afrika hadde slik handel i hovudsak gått over land til Midt-Austen. Den lukrative slavehandelen og gullfunn trekte andre europearar til Guineakysten. Engelske skip kom allereie i 1533, og dei fekk snart følgje av spanjolar, nederlendarar, franskmenn, danskar og andre eventyrlystne. Kontrollen over koloniane langs Guineakysten gjekk i løpet av det 17. hundreåret frå Portugal til Nederland og seinare til Frankrike og Storbritannia. Heile kysten frå Senegal til Lagos var dekt av ulike europeiske stasjonar for militærmakt og handel heilt inn i det 20. hundreåret sjølv om landområda lenger inn var blitt anten franske eller britiske tidlegare.
Frå Kongo-munningen til Damaraland i dagens Namibia fekk portugisarane stor innverknad frå 1491 og framover, og i løpet av det 1500-talet var Kongoriket i hovudsak blitt kristna. Ei innvandring frå nye stammar sist på 1500-talet gjorde at dette kristne riket braut saman, og portugisisk aktivitet flytta seg sørover. São Paulo de Loanda (dagens Luanda) vart grunnlagt i 1576.
Sabadell
Sabadell er ein by i Vallès Occidental i Catalonia i Spania. Han ligg ved elva Ripoll, 20 km nordvest for Barcelona. Sabadell ligg 190 meter over havet og har kring 200 000 innbyggjarar.
Afrikansk historie
Tidlege europeiske koloniar
I den tida Portugal var på høgda av makta si, hadde landet òg nære relasjonar med det kristne Etiopia. Då landet var truga av dei ottomanskstøtta og velutrusta styrkane til Ahmad ibn Ibrihim al-Ghazi av Adal, hjelpte 400 portugisiske det til å verna sjølvstendet sitt. I tida etterpå reiste portugisiske jesuittar til Etiopia for å få Etiopia til å vende seg frå den etiopiske ortodokse kyrkja til katolisismen. Dette såg ei tid såg ut til å lukkast, men i 1660-åra vart portugisarane kasta ut av Etiopia. På denne tida mista også Portugal makt over Zanzibarkysten fordi arabarane frå Muscat tok over, og i 1730 kontrollerte ikkje Portugal noko område nord for Kapp Delagdo.
Portugal gjorde ikkje noko forsøk på å ta kontroll med den sørlegaste delen av Afrika. Table Bay i dagens Sør-Afrika var berre sett som ein stad å fylle på med vatn og proviant for sjøfarande frå ulike land. I 1620 tok offiserar i Det britiske austindiakompaniet kontroll med Table Bay i namnet til kong James I av England. Dette gjorde dei på eige initiativ, og hovudsakleg for å komme nederlendarane i forkjøpet. Dei var redde for at britiske skip seinare skulle måtte betale for vatn og liknande. Handlingane deira vart ikkje sett på med blide auge i London, og proklamasjonen fekk inga effekt. Nederlendarane sendte i 1651 ein liten flåte på tre skip under Jan van Riebeeck som nådde Table Bay 6. april 1652 og grunnla den første permanente europeiske busettinga i Sør-Afrika. India. Sør-Afrika var på denne tida tynt busett av san- og khoifolk.
Busettinga ved Kappet var ikkje tenkt som ein afrikansk koloni, men vart rekna som ein utpost av dei Nederlandske Austindiske øyane (noverande Indonesia). Likevel spreidde innvandrarane seg innover i landet, sjølv om det mangla både hamner og elver. Europearane fann snart ut at området var veleigna for europeiske nyttevekstar, som kveite og druer. Kolonistane var i hovudsak nederlandske hugenottar som hadde rømt frå Frankrike.
Fullending av europeisk utforsking og oppdeling på 1800-talet
Napoleonskrigane gjorde at europearane hadde lite energi å bruke på Afrika. Men utfallet av desse krigane skulle få stor innverknad på verdsdelen. Okkupasjonen av Egypt frå 1798 til 1803, først av Frankrike og sidan av Storbritannia, førte til at Tyrkia gjorde forsøk på å reetablere reell kontroll i landet. Dette førte igjen til at Mehmet Ali var i stand til å etablere ein så godt som sjølvstendig stat i 1811. Rundt 1820 fekk Egypt og kontroll over dei austre delane av Sudan. I Sør-Afrika hadde napoleonskrigane ført til at Storbritannia tok kontroll med dei nederlandske områda rundt kappet og i 1814 var Kappkolonien formelt gjeve frå Nederland til Storbritannia. Etter den første boarkrigen mellom Storbritannia og boarane i Sør-Afrika fekk boarane i fredstraktaten frå 23. mars 1881 sjølvstyre under britisk overoppsyn.
Frankrike okkuperte Algerie i 1830, noko som gjorde slutt på piratverksemda frå Barbareskkysten. Den austafrikanske handelsbyen og øya Zanzibar var strategisk og omstridd, men ende opp som britisk protektorat. Protestantiske misjonærar var aktive på Zanzibar, i Sør-Afrika og langs Guineakysten, i mange tilfelle vel så mykje oppdagarar og pionerar for handel og imperiebygging. Ein av dei første som forsøkte å fylle «dei kvite felta» på europeiske kart var David Livingstone.
I løpet av det siste kvartalet av 1800-talet vart kartet over Afrika totalt endra under det såkalla kappløpet om Afrika. Delingsliner, ofte trekt tvers gjennom ukjent villmark, viste kva område som var eigd av Tyskland, Frankrike, Storbritannia og andre makter. Jarnbaner vart bygd og opna opp Afrika for vestleg okkupasjon.
Årsaka til koloniseringa finn ein i den politiske situasjonen i Europa, der både Tyskland og Frankrike ønskte fleire koloniar etter den fransk-prøyssiske krigen i 1870-71. Ein av grunnane til at Tyskland kasta seg inn i konkurransen var at dei europeiske elitane tok til å sjå at jorda ikkje var uendeleg stor, og at dei sterkaste ville dominere. Påverknadane frå sosialdarwinismen var sterk og trua var at landa måtte velje mellom vekst eller undergang. Afrika var det einaste større området som ikkje var kolonisert av europeiske stormakter. Storbritannia og Portugal kunne ikkje sitte å sjå på at Tyskland og Frankrike tok kontroll med Afrika. Også nyleg sameinte Italia såg syn på å skaffe seg koloniar i Afrika. Det var likevel ikkje stormaktene som sette i gang stormløpet for å skaffe seg kontroll med Afrika. Den tvilsame æra går til Kong Leopold II av Belgia, som i 1876 grunnla organisasjonen Association Internationale Africaine som hadde som mål å «frelsa» og «sivilisera» millionar av menneske. Organisasjonen styrte over Fristaten Kongo, som er blitt kjend for sitt gruelege vanstyre.
I tida før 1884 hadde det vakse fram ei overtyding om at dei europeiske stormaktene i Afrika måtte bli samde om spelereglane. Dette skulle skje på ein konferanse i Berlin, som vart halden i 1884 og 1885. Ikkje eit einaste afrikansk land eller styresmakt deltok i oppdelinga av Afrika eller vart høyrt i prosessen. Det vart skrive internasjonale avtalar som såg heilt bort frå den etniske, sosiale eller økonomiske situasjonen i Afrika. Dette ville få konsekvensar seinare når dei afrikanske landa vart sjølvstendige innanfor dei grensene som dei europeiske stormaktene hadde trekt. I løpet av dei siste 15 åra av hundreåret vart oppdelinga komplett. Einaste afrikanske landet som ikkje kom under europeisk kontroll, då soldatane til kong Menelik II klarte å halde dei italienske styrkane ute av landet.
1900-talet
Ved byrjinga av det 20. hundreåret var heile Afrika, bortsett frå Etiopia og Liberia, underlagt europeiske kolonimakter. Kolonistyresmaktene hadde ulik grad av kontroll over koloniane. Nokre stader, som i delar av britisk Vest-Afrika, var kontrollen svak og handla i hovudsak om å hente ut ressursar. Andre stader, som i Sør-Afrika, britiske Aust-Afrika og fransk Nord-Afrika, busette mange europearar seg som landeigande overklasse.
I Sør-Afrika var det tidleg mange europearar som slo seg ned. Dei første var boarane ('bøndene') frå Nederland. I den andre boarkrigen mellom Storbritannia på den eine sida og Oranje Fristaten og Transvaalrepublikken på den andre sida prøvde boarane å unngå å bli ein del av det britiske imperiet. Dette lukkast dei ikkje med. Frankrike planla å busette Algerie og etterkvart gjere området til ein integrert del av Frankrike. Nærleiken til kolonistaten gjorde denne tankegangen mogleg.
I dei fleste områda hadde ikkje koloniadministrasjonen nok eigne folk eller ressursar til å kontrollere landområda. Det måtte ty til eksisterande styringsstrukturar for å få hjelp til å administrere. Ulike grupper innanfor koloniane utnytta dette, og prøvde å vinne fordelar for seg sjølv og sine grupper gjennom samarbeid med kolonimakta. Dette skapte langvarige konfliktar i fleire område, også etter kolonitida.
Verdskrigane
Under første verdskrigen var det fleire slag mellom Storbritannia og Tyskland i Afrika. Det meste kjente slaget er slaget ved Tanga, og ein langvarig geriljakrig av den tyske generalen Paul von Lettow-Vorbeck i Tysk Austafrika (dagens Namibia). Etter første verdskrigen tok Storbritannia over dei tyske koloniane i Afrika.
I mellomkrigstida voks det fram ei kjensle av patriotisme og nasjonalisme mellom afrikanske intellektuelle og politikarar. Noko av inspirasjonen for dette var at europeiske land hadde vore avhengige kolonitroppar for å trygge seg sjølve. Mange afrikanarar forstod no hadde dei faktisk hadde makt andsynes kolonimaktene sine. Tanken om at europearane var uovervinnelege vart og øydelagt av barbariet i skyttargravene. Europeisk kontroll var likevel i all hovudsak sterk i denne perioden.
I 1935 gjekk italienske troppar etter ordre frå Benito Mussolini inn i Etiopia og okkuperte den siste afrikanske staten som ikkje var under europeisk kontroll.
Afrika vart ikkje så hardt råka av andre verdskrigen som Eurasia, men opplevde likevel fleire slag, og sende ut fleire styrkar for å kjempa for kolonimaktene sine. Verdsdelen vart ein av dei første stadene dei allierte vann over aksemaktene, som ved slaget i Gabon i 1940. Krigen i Nord-Afrika var dramatisk og viktig strategisk, og var også eit vendepunkt då han førte til siger for dei allierte.
Avkolonisering
Etter den andre verdskrigen blomstra nasjonale rørsler over heile Vest-Afrika. Afrikanske krav om sjølvstende og ein endra verdssituasjon gjorde at ei rekke koloniar oppnådde sjølvstende på femti- og sekstitalet. Den store avkoloniseringa tok til med Libya i 1951. I 1957 vart Ghana den første kolonien sør for Sahara som oppnådde sjølvstende. Toppåret var i 1960, då store delar av fransk Vest-Afrika vart sjølvstendig.
Nokre land, spesielt Portugal, ønskte ikkje å frigje sine koloniar. Dette førte til fleire bitre krigar for sjølvstende. Mau mau-opprøret fann stad i Kenya frå 1952 til 1956 og vart slått ned av britiske og lokale styrkar. I 1963 vart ein av opprørarane, Jomo Kenyatta, den første presidenten i eit sjølvstendig Kenya.
Postkoloniale tilhøve
Fridomsleiarar prøvde ut ulike vegar for dei nye landa. Kwame Nkrumah i Ghana såg mot sosialisme og panafrikanisme. Nordafrikanske land som Egypt under Nasser og Libya under Qadhafi orienterte seg mot den arabiske verda, vekk frå Vesten.
Mange afrikanske land har så langt ikkje makta å utvikla seg til økonomiske stormakter eller demokrati. Fleire land har vore plaga av politisk korrupsjon og ustabilitet, slik ein til dømes kan sjå i ei rad militærkupp Ghana og Burkina Faso, diktatorar i Uganda og Zimbabwe, borgarkrigar i Algerie, Angola og Nigeria, og så bortetter. Manglande samfunnsstyring har ført til at afrikanske land har hatt vanskelegare for å handtera uår og svolt og helseproblem som malaria og AIDS.
Etniske motsetjingar gav slike utslag som den formelle innføringa av apartheid, eit samfunn styrt av raselovar, i Sør-Afrika frå 1948 til 1993. Borgarkrigar som den liberiske frå 1989 til 2006 bygde på konfliktar mellom ulike folkegrupper, mellom anna ameriko-liberarar, etterkomarar etter «heimkomne» slavar frå USA. I Rwanda og Burundi vart motsetjingar mellom hutuar og tutsiar forsterka til folkemordet i Rwanda, der meir enn ein million menneske døydde, braut ut i 1994.
Berriasium
Berriasium er den første alderen i epoken tidleg krit og den første i heile krittida. Han varte frå 145,5 ± 4,0 til 140,2 ± 3,0 millionar år sidan. Berresium kjem etter tithonium i sein jura og før valanginium i tidleg krit.
Sabadell
Sabadell er eit viktig trafikknutepunkt. To motorvegar gåe gjennom byen, og fleire andre vegar knyter Sabadell til dei nærliggande byane Terrassa, Sant Quirze del Vallès, Castellar del Vallès, Granollers, Barberà del Vallès, Cerdanyola del Vallès, Barcelona, Sant Cugat del Vallès, Rubí, Sentmenat og Molins de Rei. Byen ligg òg langs jernbanelinja frå Barcelona til Lleida. Sabadell har ein flyplass.
Historie
I romartida var byen ein liten landsby kalla Arragone nær staden der kyrkja La Salut i dag står. Landsbyen vokste til byen Arraona eller Arrahona i mellomalderen. Ein annan liten landsby vart bygd like på andre sida av elva. Denne landsbyen fekk namnet Sabadell og låg på ei slette. Sabadell var omgjeve av ein mur, men på grunn av folkeveksten på 1500-talet, vart nokre hus bygd utanfor bymurane. På denne tida dukka dei første tekstilindustriane opp i byen. Ullindustrien voks dei neste hundreåra og i 1800 hadde byen kring 2000 innbyggjarar. I 1856 kom jernbanen til byen og i 1877 fekk han bystatus. I 1897 hadde byen litt over 20 000 innbyggjarar. Byen hadde då vorte den viktigaste ullprodusenten i Spania og kleda frå byen var verdskjende.
Operativsystem
Eit operativsystem, ofte forkorta OS, er systemprogramvare for datamaskiner som sit mellom maskinvaren og brukarprogram. Operativsystemet inneheld grunnleggande funksjonalitet som administrerer maskinvare (CPU, RAM, skjermkort, platelager, IO-einingar, osb.). Det tildeler og koordinerer ressursar til dei ulike oppgåvene som ei datamaskin utfører, slik at brukaren ikkje treng å ha kunnskapar om teknologien og kan konsentrera seg om typiske brukaroppgåver, som å redigera tekst, laga grafikk, redigera musikk og video, lesa og senda e-post, nytta internett osb.
Oppbygging
I botnen ligg maskinvaren, som ikkje er ein del av operativsystemet, men som blir kontrollert av operativsystemet. Heilt på toppen ligg programvaren og vindaugshandsamaren, det programmet som organiserer programma i vindauge og sørgjer for at meir enn eitt program kan synast på skjermen samstundes. Det er desse to delane av systemet som brukaren merkar noko til. I mellom programma og maskinvaren ligg kjernen. Kjernen er den sentrale delen i eit operativsystem, sjølve fundamentet. Det er kjernen som bestemmer korleis programvaren skal ha tilgang til maskinvaren. Den er eit bindeledd mellom maskinvaren og resten av systemet.
Ulike operativsystem
Det finst mange ulike operativsystem. UNIX er blant dei eldste operativsystema som framleis er i bruk. Linux er ein avart av UNIX. Mellom andre UNIX-avarter finn ein Berkeley Software Distribution (BSD) og versjonar av denne som FreeBSD, NetBSD og OpenBSD
Seinare kom òg MS-DOS og DR-DOS der DOS står for Disk Operating System. Det mest brukte operativsystemet i dag er truleg Microsoft Windows i fleire ulike versjonar. IBM hadde ein periode suksess med sitt OS/2, og Macintosh-maskiner brukar Mac OS. Nye Mac’ar køyrer Mac OS X, som er basert på UNIX.
I tillegg til desse, som er de mest kjende, finst det også fleire alternative operativsystem. Mellom desse er BeOS som ikkje lenger blir utvikla. Men det er fleire nye operativsystem under utvikling som er klonar av eller inspirert av BeOS. Eitt av desse er Haiku. Andre alternative operativsystem under utvikling er Syllable og SkyOS.
Også samtidas store teknologiske nyhende mobiltelefonen brukar operativsystem. Tidlegare var desse ganske primitive, men etter kvart som mobilane har vorte kraftigare og fått fleire bruksområde har òg mobiltelefonoperativsystema òg vorte meir utbygde. Dette er særleg noko som har kome med inntoget av fargeskjermen og kameramobilane. Døme på operativsystem for mobil er: Android, Symbian, Windows CE og Linux.