cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dei austlege Alpane
Dei austlege Alpane er den austlege halvdelen av Alpane og vanlegvis vert grensa rekna for gå aust for Splügenpasset aust i Sveits. Nord for Splügenpasset dannar dei øvste delane av Rhinen grensa og sør for passet er det elva Liro og Comosjøen.
Dei austlege Alpane inneheld delar av Sveits, det meste av Austerrike og Liechtenstein, i tillegg til sørlege delar av Tyskland, nordlege område i Italia og Slovenia. Den austlege grensa er Wienerwald og Wien-bekkenet, som er ei overgangssone til Karpatane.
Dei austlege Alpane vert vanlegvis igjen delt inn i fleire mindre område, som kvar er ein del av Dei nordlege kalksteinsalpane, Dei sentrale Alpane og Dei sørlege kalksteinsalpane.
Det høgaste fjellet i Dei austlege alpane er Piz Bernina (4 049 m) i Sveits. Bortsett frå andre toppar i Berninakjede er det nest høgaste fjellet Ortler (3 905 m) i Italia og Sør-Tyrol og så Großglockner (3 798 m) i Austerrike.
Under Weichsel-istida var Dei austlege Alpane tørrare enn Dei vestlege Alpane og det kontinuerlege isdekket enda ved Niedere Tauern i Austerrike. Dette gjorde at fleire artar klarte å overleve istida i Dei austlege Alpane, som ikkje overlevde andre stader. Dermed finn ein mange endemiske planter i Dei austlege Alpane.
Theodulhorn
Theodulhorn er eit fjell i Wallis Alpane på grensa mellom Sveits og Italia.
3908 Nyx
3908 Nyx er ein amor- og marskryssande-asteroide. Den vart oppdaga av Hans-Emil Schuster 6. august 1980 og er namnsett etter Nyx, nattgudinna frå gresk mytologi. Asteroiden er 1-2 km i diameter og er ein V-type-asteroide, noko som betyr at den kanskje er eit fragment av 4 Vesta.
I år 2000 vart det gjort radarobservasjonar av asteroiden ved Aercibo-radioteleskopet og Goldstone-komplekset for å laga ein modell av forma til Nyx. Bileta viste ein asteroide ganske rund i form, men også klumpete.
Dunnet Head
Neset går frå Little Clett til munningen av Dunnet Burn i Dunnet Bay og nordover. Ein liten veg går langs denne lina og er den nordlegaste vegen på det britiske fastlandet.
Neset ligg aust for burgh Thurso og på ein klår dag kan ein sjå øyane Stroma i aust og Hoy og Orknøyane, 15 km mot nord, på andre sida av Pentland Firth.
Dunnet Head fyr
Nær fyret står mindre festningsverk frå den andre verdskrigen som skulle verna marinebasen i Scapa Flow.
Tibetplatået
Tibetplatået, òg kalla Xizangplatået, er eit vidstrekt, høgtliggande platå i Aust-Asia som dekkjer det meste av den autonome regionen Tibet og Qinghai i Folkerepublikken Kina og Ladakh i Kashmir. Det dekkjer eit område på rundt 1000 x 2500 kilometer og har ei gjennomsnittleg høgd på over 4 500 meter over havet. Området vert kalla «verda sitt tak» og er det høgastliggande og største platået i verda med eit areal på 2,5 millionar kvadratkilometer (om lag fire gonger så stort som Frankrike).
Tibetplatået er omgjeve av høge fjellkjeder. I nordvest grensar det til Kunlunfjella, som grensar til Tarimbekkenet på andre sida, og i nordaust til Qilian Shan som grensar til Gobiørkenen på andre sida. I sør går platået langs elva Yarlung Tsangpo som renn langs foten av Himalaya og av den store Indus-Gangessletta. I aust og søraust går platået over i skogkledde, djupe dalar og ryggar ved kjeldene til elvane Salween, Mekong og Chang Jiang vest i Sichuan. I vest ligg dei store Karakoram-fjella nord i Kashmir.
Skildring
Over store område av platået er det permafrost.
Geologi
Platået vart danna då den indoaustralske og den eurasiatiske jordskorpeplata kolliderte på byrjinga av kenozoikum-perioden (for om lag 55 millionar år sidan). Den tektoniske løftinga av platået har truleg hatt stor effekt på klimaendringane og har truleg påverka den asiatiske monsunen. Under den indiske monsunsesongen (juni til oktober), då vinden fører mild og fuktig luft opp frå sør, dannar Himalaya ein regnskugge som gjer at nordlege område av India får svært mykje regn og Tibetplatået nesten ingenting. Området vert tørrare og tørrare jo lenger nord på platået ein kjem og platået går etter kvart over i Taklamakan og Gobiørkenen.
Fleire av dei lengste elvane i verda har sine utspring på Tibetplatået. Desse elvane fører med seg 25 % av den totale jorderosjonen i verda til sjøen. Desse elvane er mellom anna Chang Jiang, Huang He, Indus, Sutlej, Yarlung Tsangpo (kalla Brahmaputra i India), Mekong, Eravati og Salween.
Platået har mange endorheiske nedslagsfelt og saltsjøar, mellom anna Qinghaisjøen, Tso Ngonpo, Nam Tso, Dagze Tso, Yamzho Yumco, Puma Yumco og Paikusjøen.
Striated Nunatak
Striated Nunatak er ein låg og rund nunatak med lagdelt gneis 6 nautiske mil (11 km) aust-nordaust for Rayner Peak, på austsida av Robertbreen i Enderby Land. Han vart kartlagd frå landmålingar og flyfoto tekne av ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions), 1934–66, og fekk dette namnet fordi overflata av nunataken har godt utvikla skurestriper, skapt av isrørsla på flata.
Livssynslina
Livssynslina var ei av dei to hovudlinene i norsk bondepolitikk.
Omgrepet om offentlegheita er truleg teke av folkehøgskulestyrar Lars Eskeland (1867-1942), med samtykke av godseigar Johan E. Mellbye (1866-1954). Desse to var pott og panne i det gamle Norges Bondelag, Mellbye var Bondelagets skipar og formann, han var «bondehøvdingen». Det skarpe skiljet frå nyare tid, botna i at Mellby og Eskeland meir såg på bonden som kulturberar, enn som produsent. Sjølv om dei kanskje var heller konservative i utgangspunktet, kom dei såleis og til å stå for ei kulturell massereising, med likskapstrekk med seinare maoisme. Lina femnde både busetting og miljø, land og folk, soge og minnearv. Det klåraste uttrykket for lina var då Eskeland skipa sitt store Bondestemna på Voss i 1939, og sjølv skreiv festskriftet: frilyndt konservatisme, tør vera beste karakteristikken. Stemnet gav m.a. ei solid handslag til wergelandslina i jødespørsmålet.
NLH-professoren Stein Tveite har hevda at Norges Bondelag i 1922 ikkje vart skipa som nokon næringsorganisasjon, men som ein livssynsorganisasjon. På førehand hadde ein Landmannsforbundet; det var ein næringsorganisasjon. Heilt visst er det, at det mest kontrære til livssynslina var då Hans Haga til bondelaget sitt femtiårsjubileum i 1972 skreiv hovudartikkelen ''Færre men sterkere! Hvordan?'' Vonde tunger sa at spissartikkelen var så sterk at bondelaget grunna EU- striden ikkje torde gje femtiårsfestskriftet sitt ut i folkeomrøytstingsåret: det vore eit spark til nett den livssynsidealismen som så monaleg hadde forbetra bondens kår. På Norges landbrukshøgskole skapte Hagas artikkel ei motbølge, og kalla "Senterpartiet(ml)". Bygdesosiologen Helge Solli førte med omgrepet «lokalismen» inn bonden som "buandi", som innbyggjar. Mange såg dette som eit framhald av den gamle livssynslina.
Stein Tveite
Stein Tveite er ein norsk historikar. Tveite er fødd i Stavanger, men voks opp i Vennesla. Han vart magister i historie frå 1953, og var 1954-56 på London Scool of Economics. I 1959 fekk han stilling som førsteanmanuensis ved Universitetet i Bergen og disputerte for doktorgraden i historie i 1961. Tveite var professor i økonomisk historie ved Norges Handelshøyskole frå 1969 og professor i landbrukshistorie ved Norges landbrukshøgskole frå 1970.
Tveite er no professor emeritus ved Universitetet for miljø- og biovitskap i Ås.
Michelle Bachelet
Verónica Michelle Bachelet Jeria er ein chilensk sosialistisk politikar og tidlegare president i Chile. Ho er den første kvinna som er blitt vald til denne stillinga. Bachelet er medlem av partiet Partido Socialista de Chile.
Ved presidentvalet i Chile i 2005 fekk ho 46 % av stemmene i fyrste valomgang. Ho vann den andre valomgangen 15. januar 2006, over forretningsmannen Sebastián Piñera, med 53,5 % av stemmene. Bachelet vart innsett som president 11. mars 2006. Ved valet 17. januar 2010 tapte sentrum-venstresida mot sentrum-høgre-kandidaten Sebastián Piñera, og presidentskiftet skjedde 11. mars 2010.
Bachelet måtte rømme Chile etter at faren vart drepen av soldatane til Augusto Pinochet. Ho studerte germanistikk og medisin i Leipzig og Berlin. Ho var helseminister og forsvarsminister i regjeringa til president Ricardo Lagos.
Michelle Bachelet er skild og mor til tre.
Néa Filadélfia
Néa Filadélfia (gresk Νέα Φιλαδέλφεια), òg skrive Nea Filadelfeia, er ein tidlegare kommune i dei nordlege forstadane til Aten i Hellas. Frå 2011 er han ein del av kommunen Filadélfia-Khalkidóna i periferieininga Sentral-Aten i periferien Attikí. Han har namn etter fjellet Ymittós.
Néa Filadélfia vart busett av flyktningar under og etter den gresk-tyrkiske krigen 1919-1922 frå området rundt den antikke byen Filadelfia i Anatolia. Dei gav han namnet «Nye Filadelfia».
Audun Illskælda
Audun Illskælda (norrønt Auðunn illskælda) var ein norsk skald som var aktiv på slutten 800-talet. Fødeår og fødestad er ikkje kjent, heller ikkje når han døydde.
Norrøne kjelder
I Skaldatal er han ført opp som ein av skaldane hos kong Harald Hårfagre.
Trubyatchinskiy Nunatak
Trubyatchinskiy Nunatak er ein nunatak som ligg 7 nautiske mil (13 km) sør for Alderdice Peak i Nye Mountains i Enderby Land. Han vart namngjeven av Den sovjetiske antarktisekspedisjonen i 1961–62, etter den sovjetiske magnetikaren N.N. Trubjattsjinskij (1886–1942).
Audun Illskælda
Norrøne kjelder
I Egilssoga er han nemnt som ein av skaldane i hirda til kong Harald Hårfagre, der han hadde setet sitt i det andre høgsetet, ved sida av skaldane Torbjørn Hornklove og Olve Nuva. Audun er nemnt som den eldste av dei tre skaldane.
Liv og skaldskap
Det einaste ein veit om livet hans, er det som er nemnt i den historisk usikre forteljinga «Soga om kong Harald Hårfagre sine skaldar», og der blir det òg gitt ei forklaring på tilnamnet hans. Han skal ha gjort eit dikt der han hadde kopiert omkvedet frå ei dråpa som skalden Úlfr Sebbason hadde gjort til kong Harald, og plagiatet gav han tilnamnet «illskælda» det vil seie «den dårlege skalden» og diktet hans vart kalla «det stolne stevet» (stolinstefja).
Diktet som Audun Illskælda skal ha gjort til kong Harald Hårfagre, er gått tapt, og i dag kjenner ein til berre to lausaviser som han skal ha dikta.
Notar
<references group="Note"/>
Tiefenstock
Tiefenstock er eit fjell i Urner Alpane i Sveits.
Shavian
Shavian (Shaw-alfabetet eller The Shaw Alphabet) er eit fonetisk alfabet, spesielt utarbeidd for det engelske språket med mål om å eliminere vanskane ved konvensjonell staving. Alfabetet vart utforma av Kingsley Read og oppkalla etter den irske forfattaren George Bernhard Shaw. Skriftspråket finst i fleire variantar og blei koda for Unicode i 2003, men er ikkje i utstrekt bruk.
Bakgrunn
George Bernhard Shaw var frustrert at engelsk rettskriving var så lite regelbunden. Sjølv skreiv han fleire av tekstane sine stenografisk, som stort sett er fonetisk basert. Han ønskte seg derfor eit alfabet som på ein betre måte kunne takle lydane i det engelske språket.
Shaw hadde tent seg rik på verket Pygmalion som vart omskapt til musikalen My Fair Lady, der den språk-elskande professor Higgins er ein av hovudpersonane. I testamentet sitt sette han av ein pengepremie til den som kunne uarbeide alfabet der kvart teikn stod til éin lyd. Teikna skulle vere forskjellige frå det latinske alfabetet for å forhindre forvirring.
Gjennom testamentet til Shaw vart det lyst ut ein konkurranse, og av fire vinnarutkast utforma Kingsley Read det endelege resultatet som vart kalla Shavian.
Alfabetet
Som det latinske alfabetet skriv ein shavian over tre høgdenivå. Bokstavane er derfor korte (berre i midtfeltet), høge (i midt- og overfeltet), eller djupe (går over midt- og nederfeltet). Høge og djupe bokstavar er alltid konsonantar og opptrer i par: den høge bokstaven er alltid ustemd (med unntak av «yea» og «hung»), den djupe motparten er alltid stemd. Dei korte bokstavane er vokalar eller nasalar. I motsetnad til latinsk skrift, har ikkje shavinan nokon skilnad mellom majusklar og minusklar (såkalla «store» og «små» bokstavar). For å indikere eigennamn brukar ein «namneprikk» (•) framfor namnet.. Elles har shavian teiknsetjing som på engelsk.
Zoisitt
Zoisitt er eit kalsiumaluminiumhydroksidsorosilikat som høyrer til mineralgruppa epidot. Den kjemiske formelen er Ca2Al3(SiO4)(Si2O7)O(OH). Zoisitt er kalla opp etter den slovenske vitskapsmannen Baron Sigmund Zois von Edelstein (Žiga Zois), som forstod at dette var eit ukjend mineral, då mineralforhandlaren Simon Prešern viste han mineralet. Han hadde oppdaga det i Saualpefjella (Svinška planina) i Kärnten i 1805. Zoisitt vart først kjend som saualpitt, etter staden han vart funnen første gongen. Transparente material vert forma til edelsteinar, medan ugjennomsiktige vanlegvis vert nytta til skulpturar.
Zoisitt framstår som ein prismeaktig, ortorombisk (2/m 2/m 2/m) krystall eller i massiv form, og er funne i metamorfe bergartar eller pegmatitt. Zoisitt kan vere blå til blådraud, grøn, brun, lilla, gul, grå eller fargelaus. Han har glasaktig glans og musleg til ujamn oppsprekking. Når dei er idiomorge er zoisittkrystallar stripete langs hovudaksen (c-aksen). Parallelt til hovudaksen finn ein fullkomne kløfter. Zoisitt har ein hardleik på litt over 6 og den spesifikke vekta er mellom 3,10 og 3,38, etter kva variant det er snakk om. Strekfargen til zoisittar er kvit, og dei er sagt å vere skjøre.
Ein finn zoisittar i Tanzania (tanzanitt), Kenya (anyolitt), Noreg (thulitt), Sveits, Austerrike, India, Pakistan og Washington i USA.
Ravenna
Ravenna er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Ravenna i regionen Emilia-Romagna og har om lag 150 000 innbyggjarar. Byen ligg inne i landet, men er forbunde til Adriahavet via ein kanal. Ravenna var ein gong hovudstad i Vestromarriket og seinare Det austgotiske kongedømet. Med eit areal på 652,89 km² er Ravenna den nest største kommunen i Italia, om lag halvparten så stor som den største, Roma.
Tidleg historie
Opphavet til Ravenna er usikkert. Ravenna bestod av hus bygd på pålar på ei rekkje småøyar i ein myrlend lagune, på liknande måte som Venezia fleire hundreår seinare. Romarane ignorerte staden då dei erobra området rundt deltaet til Po, men tok han seinare inn i Den romerske republikken som ein forbundsby i 89 fvt. I 49 fvt. var det staden der Julius Cæsar samla styrkane sine før han kryssa Rubicon. Seinare, etter slaget hans mot Marcus Antonius i 45 fvt. grunnla keisar Augustus ei militærhamn ved Classe. Denne hamna, som det først vart bygd murar rundt, var ein viktig stasjon for den romerske marinen. I dag er byen omgjeve av land, men Ravenna var ein viktig hamneby ved Adriahavet fram til tidleg i mellomalderen.
Ravenna blømde under det romerske styret. Keisar Trajan bygde ein 70 km lang akvedukt på byrjinga av 100-talet. I 402 flytta keisar Honorius hovudstaden i Vestromarriket frå Milano til Ravenna. Flyttinga vart hovudsakleg utført fordi Ravenna var lettare å forsvare der han var omgjeve av myrområde, samstundes som dei hadde kortare veg til Austromarriket. I 409 drog kong Alarik I av vestgotarane rett forbi Ravenna og plyndra i staden Roma og tok Galla Placidia, dotter til keisar Theodosius I, som gissel. Etter mange utvekslingar returnerte Galla Placidia til Ravenna med sonen sin, keisar Valentinian III og nevøen Theodosius II. Ravenna opplevde ein periode med fred og byen fekk mange av dei mest kjende landmerka sine.
I 476 fall Vestromarriket og den austromerske keisaren Zeno sende den austgotiske kong Teoderik den store for å gjenerobre den italienske halvøya. Etter slaget ved Verona trekte Odoacer seg tilbake til Ravenna, der han stod imot ei tre år lang omleiring av Teoderik, før Rimini vart tatt og Ravenna ikkje lenger fekk forsyningar. Etter at Teoderik slakta Odoacer vart Ravenna hovudstad i Det austgotiske kongedømet Italia. Etter 493 tilsette Teoderik romerske arkitektar for å bygje religiøse bygg, inkludert det tapte palasset nær Sant'Apollinare Nuovo; «Palazzo di Teodorico» vart eit uthus. Teoderik og etterfølgjarane hans var ariarar som levde fredeleg side om side med latinarane. Teoderik døydde i 526 og vart etterfølgt av dottera Amalasunta, som vart myrda i 535.
Den austromerske keisaren Justinian I var fanatisk ortodoks og motsette seg det austgotiske styret og den arianske varianten av kristendomen. I 535 invaderte han Italia og i 540 vart Ravenna erobra. Ravenna vart sete for det austromerske styret i Italia (sjå òg Gotarkrigen (535–554)). Restauratio Imperii i Ravenna naut godt av den nærliggande hamna i Classe. Som hamna til Ravenna var han ei av dei viktigaste langs kysten av Adriahavet.
Eksarkatet Ravenna
Etter erobringane til Belisarius for keisar Justinian I på 500-talet, vart Ravenna setet for den austromerske guvernøren i Italia, òg kjend som Eksarkatet Ravenna. Det var på denne tida at Ravenna Kosmografi vart skrive.
Follestaddalen
Follestaddalen er eit dalføre i Ørsta kommune på Sunnmøre. Dalen tek til ved Høgebrua og går i nordleg lei til matrikkelgarden Kolås på vestsida av Follestaddalselva. Mellom Høgebrua og Kolås er det om lag 8 km. Ved Kolås kløyver dalføret seg i to seterdalar, Romedalen som går mot nordvest, og Øyadalen som går mot nordaust.
Ravenna
Mellomalderen og nyare tid
Kong Pipin den yngre av Frankrike gjekk til åtak på langobardane etter ordre frå pave Stefan II. Ravenna kom så under Kyrkjestaten i 784. Til gjengjeld gav pave Adrian I kong Karl den store løyve til å ta kva han ville frå Ravenna. Karl den store gjorde tre plyndringstokt til Ravenna og fjerna store mengder romerske søyler, mosaik, statuar og andre lekamar han kunne få med seg til hovudstaden sin i Aachen.
Follestaddalen
Naturen
Frå framom Barstad og Moane er dalen nokolunde jambrei, 5-600 m. Dalbotnen er rett så flat, særleg dei fremste delane av dalføret. Også stigninga i dalbotnen er liten, frå Rebbestadvadet til Kolås er det ingen stryk i Follestaddalselva. Sett vekk frå gardsbruka på Kolås, ligg busetnaden på 90-110 moh. Jordlaget i den dyrka delen av dalen består av morenejord og litt myrjord.
Ravenna
Mellomalderen og nyare tid
I 1198 leia Ravenna eit forbund av byar i Romagna mot keisaren, og paven klarte å undertrykke dei. Etter krigen i 1218 klarte Traversari-familien å ta over styret av byen, som varte til 1240. Etter ein kort periode under ein keisarvikar kom Ravenna tilbake til Kyrkjestaten i 1248 og igjen tilbake til Traversari fram til 1275 då Da Polenta etablerte sitt langvarige styre. Ein av dei mest kjende borgarane i Ravenna på denne tida var diktaren Dante. Den siste frå Da Polenta-familien, Ostasio III, vart kasta ut av Republikken Venezia i 1440 og byen vart annektert av republikken.
Follestaddalen
Naturen
Fjelltoppane kring dalen varier i høgde frå ca 900 til over 1400 moh. Toppane i vest er Rebbestadhornet, Grøthornet og Årsætrehornet. Kolåstinden ligg dominerande i nord, til endes for dalføret. Aust for Follestaddalen ligg fjella Veirahaldet og Øyahornet (ei aksel av Sandhornet).
Ravenna
Mellomalderen og nyare tid
Ravenna vart styrt av Venezia fram til 1509, då området vart invadert som følgje av dei italienske krigane. I 1512 under Den heilage liga-krigen vart Ravenna plyndra av franskmennene.
Etter at venetianarne trekte seg tilbake kom Ravenna igjen under pavane sine legatar som ein del av Kyrkjestaten. Byen vart øydelagd av ein veldig flaum i mai 1636. Dei neste tre hundre åra vart det bygd eit nettverk av kanalar for å leie om dei nærliggande elvane og drenere myrene, slik at faren for flaum vart mindre. I tillegg kunne ein opprette store område med jordbruksland rundt byen.
Follestaddalen
Busetnaden
Landbruk med vekt på mjølkeproduksjon, noko sau og gris, har vore hovudnæring i Follestaddalen. Dei siste femti åra har alt fleire pendla til yrkesarbeid i bygdesenteret i Ørsta, og etter kvart til den nærliggjande Volda-byen.
Ravenna
Mellomalderen og nyare tid
Bortsett frå ei kort okkupasjon frå Venezia (1527-1529) var Ravenna ein del av Kyrkjestaten fram til 1796 då han vart annektert til den franske vasallstaten Den cisalpinske republikken (republikken Italia frå 1802 og Kongedømet Italia frå 1805). Han kom derimot tilbake til Paven i 1814. Han vart okkupert av piemontesiske troppar i 1859 og Ravenna og landområda rundt Romagna vart så ein del av det samla Italia i 1861.
Follestaddalen
Vegar
Fylkesveg 55 i Møre og Romsdal tar av frå Riksveg 655 på begge sider av Høgebrua i Ørsta og går rundt Follestaddalen. Midt framme i dalen går det veg over dalen. Frå Kolåsen går det kommunal veg over Standaleidet til Storestandal ved Hjørundfjorden. Frå Kolåsen går det også privat veg til Romedalen.
Kees Broekman
Cornelius Broekman, kjend som Kees Broekman, var ein nederlandsk skeiseløpar og -trenar frå De Lier. Han vart europameister på skeiser i 1953 og kom på sølvplass ved VM 1949, EM 1952 og både på 5 000 meter og 10 000 m under dei olympiske vinterleikane 1952 i Oslo.
Broekman markerte seg i internasjonal skeisesport frå 1948 til 1960. Han var busett i Noreg, men døydde i Berlin, der han då var skeisetrenar.
Porečka
Porečka reka (serbisk Поречка река) er ei elv aust i Serbia og ei 50 km lang sideelv til Donau frå høgre i Đerdap-kløfta. Ho har to kjelder, elvane Šaška og Crnajka som renn saman ved landsbyen Miloševa Kula.
Crnajka spring ut frå vestsida av fjellet Deli Jovan og renn nordover. Šaška er den lengste av dei to (17 km) og spring ut frå nordsida av fjellet Liškovac aust for byen Majdanpek. Elva renn sørover og saman med Crnajka i den smale delen mellom Liškovac og Deli Jovan ved landsbyen Miloševa Kula.
Dei neste 23 km renn elva som Porečka reka og deler den smale dalen i to. Etter at dammen Đerdap vart skapt, munnar elva no ut i den kunstige innsjøen Đerdap.
Porečka drenerer eit område på 538 km², som høyrer til nedslagsfelt til Svartehavet.
Elektrisitet
Elektrisitet kan leiast og lagrast
Engelskmannen Stephen Gray (1670–1736) oppdaga at einskilde stoff kunne leie elektrisitet, medan andre ikkje kunne. Han valde å kalle desse for leiarar og isolatorar. Etter kvart fann han at einskilde stoff leia straum betre enn andre og at det ikkje berre var snakk om leiarar og isolatorar, men om gode og dårlege leiarar. Dermed kunne ein tenkja seg at det neppe fanst stoff som var fullt ute av stand til å leie straum.
Benjamin Franklin nytta kunnskapen om at ein tråd kan leie straum, då han i det kjende eksperimentet sitt sende opp ein drake i torevêr. Forsøket skulle vise samanhengen mellom lyn og elektrisitet. Draken vart treft av lynet og tråden leia lynet ned i ei leidnerflaske. Leidnerflaska var ei oppfinning gjort av Peter van Musschenbroek (1692–1761), då han jobba i Leiden i midten av 1740-åra. Leidenglaset vart den første kondensatoren. Kondensatorar har evna til å lagre elektrisk straum, men er ikkje like stabilt å bruke som batteriet, som kom seinare. Franklin viste òg noko John Michell (1724–1793) hadde gjort før han; elektrisitet kan magnetisere og avmagnetisere jernnåler.
Krafta mellom ladningar: Coulomblova
John Michell hadde òg funne at krafta mellom to like magnetiske polar følgde ei lov der krafta var omvendt proporsjonal med kvadratet av avstanden mellom polane. Det var ingen som tok noko særleg notis av dette før den franske fysikaren Charles Coulomb (1736–1806) presenterte sine forskingsresultat. Etter ei rekkje forsøk fann Coulomb at dersom vi har ein avstand r mellom to ladningar q1 og q2, vil krafta på ladningane vere der k er konstant. Det er dette vi i dag kallar Coulomblova. Den elektriske krafta skil seg frå gravitasjonskrafta ved at ho både kan vere tiltrekkande og fråstøytande. Dersom begge ladningar har likt forteikn verkar krafta fråstøytande. Dersom ladningane har motsett forteikn, verkar ladningane tiltrekkande. Trass i desse skilnadene støtta likskapen mellom formlane opp under ein idé om at alle kreftar i naturen er sentralkrefter, tiltrekkande eller fråstøytande.
Batteriet
I 1799 hadde Alessandro Volta funne opp eit apparat, som vart kalla voltasøyle og som vart det aller første batteriet. Dette produserte kontinuerleg elektrisk straum i motsetnaden til kondensatoren som kvitta seg med all straumen med ein gong han vart kopla til noko. Der tidlegare forskarar berre forska på statisk elektrisitet, gav den nye oppfinninga forskarar utalt nye høve. No kunne dei kontrollere flyten av straum på eiga hand. Dette gjorde at fysikarane no oppdaga nye og uventa eigenskapar ved elektrisitet, som dei ikkje hadde føresett. Ein av desse oppdagingane var Michael Faraday si oppdaging av elektromagnetisme. No kunne ein skape elektrisitet ved hjelp av skiftande magnetfelt.
Hordaland Folkeblad
Sigbjørn Linga er redaktør og Camilla Skaar Ljones er dagleg leiar.
På folkemunne vert avisa ofte kalla «Skaaralappen». Avisa er framleis 100 % i Skaar-slekta si eige, no ved femte generasjon, Camilla Skaar Ljones.
Historie
Fyrste nummer av Hordaland Folkeblad kom ut 27. desember 1873 på Lofthus under namnet «Hardangeren, et Ugeblad».
Bladet hadde då bak seg nokre få, uregelbundne utgjevingar. Den fyrste Hardangeren vart trykt av BT-trykkeriet i 1871.
Oddmund Børven frå Ullensvang stifta bladet. Han drog til Hamburg for å kjøpa trykkpresse. Det vart bomtur, men han lukkast med handelen i København. Trykkeriet var først installert i eit naust på Børve i Øystese.
Børven selde seinare avis og trykkeri til Nils Nilsson Skaar, Per og Torstein Børve for 3.600 kroner. Skaar, som var lærar ved Hardanger Folkehøgskule, var etablert som redaktør i 1878. Han var representant på Stortinget (Venstre) og opptekjen av folkeopplysing, Noregs frigjering og målsak.
Selskapet Søndre Bergenhus Folkeblad vart skipa i 1879 med 4.500 kroner i aksjekapital, fordelte på 25 aksjonærar. Skaar kjøpte ut alle i 1889.
Namnet vart endra til Hordalands Folkeblad, før det endeleg vart Hordaland Folkeblad.
Tre redaktørar frå Skaar-familen styrte avisa gjennom 112 år frå 1878 til 1990. Den siste, Bjørn Skaar, var redaktør i 58 år til 1990, berre avbrote av tre krigsår. Hordaland Folkeblad var lenge såkalla Venstre-avis. Bjørn Skaar avvikla den politiske tilknytinga.
Då han trekte seg i 1990, overtok Olav Bjørkum som redaktør. Åsmund Soldal gjekk inn i stillinga i 2002. Sigbjørn Linga overtok som redaktør i 2013.
Redaksjonen låg lenge i kjellaren i hovudhuset til Skaar-familien i Norheimsund sentrum, til han flytta til Sandvenvegen 40 i 2010.
Eifel
Eifel er ei låg vulkansk fjellkjede vest i Tyskland. Han ligg i sørvestlege delar av Nordrhein-Westfalen og nordvest i Rheinland-Pfalz.
Eifel grensar til elva Mosel i sør og til Rhinen i aust. I nord held kjeda fram som Hautes Fagnes (Hohes Venn) og i vest Ardennane. Ardennane og Eifel er eigentleg den same geologiske regionen og dei er eit enkelt vulkanfelt.
I tertiærtida var Eifel eit omfattande vulkanområde. Nokre av åsane er vulkanske skorsteinar og innsjøane i området er tidlegare vulkankrater. Det siste utbrotet fann stad for rundt 10 000 år sidan. Vulkansimen i Eifel er skapt av ein søylestraum, ein stad der varmt stoff frå djup i mantelen stig til overflata. Forsking har vist at mantelplumen framleis er aktiv. Eifelområdet stig 1-2 mm kvart år. Tidlegare hadde Eifelvulkanane inaktive fasar på 10 000 til 20 000 år mellom aktive fasar, noko som tyder at det kan vere mogelege utbrot her i framtida.
Det er fleire kjeder innanfor Eifel:
Sidan 2004 har eit 110 km² stort område av Eifel vore ein del av Eifel nasjonalpark.
Ein attraksjon i området er Eifelakvedukten, ein av dei lengste akveduktane i Romarriket, som gjev byen Köln vatn.
Madaba guvernement
Madaba (arabisk مادبا) er eit guvernement i Jordan som ligg sørvest for Amman, hovudstaden i Jordan. Det administrative senteret er byen Madaba. Guvernementet er det åttande største av 12 guvernement når det gjeld både folketal og areal i Jordan. Det grensar til Balqa guvernement i nord, Amman guvernement i aust, og Karak guvernement i sør, og Daudehavet i vest.
Historie
Mange sivilisasjonar har heldt til i området til Madaba guvernement, mellom anna Moab, israelittane/jødar, nabatearane, romarar, og dei arabiske muslimrika.
Byen Madaba is er mest kjend for mosaikken frå bysantinarane og omajadane, særleg Madaba-kartet, eit stort mosaikk-kart over Palestina og Nilendeltaet frå bysantinsk tid.
Oldtida og Bibelen
Mange stader i Madaba guvernement er knytt til bibelske stader, som
Geografi
Madaba guvernement grensar til Amman guvernement i aust og Balqa guvernement i nord, Vestbreidda på andre sida av Jordanelva, og Daudehavet vest, og Karak guvernement i sør. Ma'in er ein landsby i Madaba med ei naturleg varmekjelde i form av ein liten foss.
Administrativ inndeling
Madaba er delt inn i to departement:
Vinskvetten
Opphavleg var det fulle namnet på gruppa «Salhusvinskvetten Vodka Cinzano» som spela på det fulle namnet til «Salhuskvintetten Olkabilamo» - eit kjent og kjært namn frå Ønskekonserten på NRK. Dei har òg spela inn ein song i same stil, kalla «Å!! Før ei suppa» der teksten handlar om ei makelaus suppe som blei servert av Gunn på ferja mellom Sævråsvåg og Duesund.
Ein av dei mest kjende songane til Vinskvetten er «Ferjebillettøren». I songen nyttar Peder den makta han har fått tildelt då han seier ''«Ikkje kjør inn på ferjå før eg sei kjør inn på ferjå. Kjør inn på ferjå. Kom an kom an!»''
Andre songar som gruppa er godt kjend for er «Dans på Grasdal», «Tannlegen vår», «Sokkane», «Kronesautomaten» og «Data-Dagros».
Med i Vinskvetten
I starten var det mykje utskifting, men desse har vore med frå 1986:
Kne
Kne er ein kroppsdel midt på foten rundtom eit hengselledd som bind saman låret og underbeinet. I menneske held kneet størsteparten av kroppsvekta, og er dermed det leddet som er mest utsett for både akuttskader og utvikling av artrose, ei form for revmatisme.
Kneregionen (medisinsk latin regio genus) omfattar kneleddet (Articulatio genus), kneskåla (patella) og knehasen (fossa poplitea). Lårbeinet står på skinnbeinet med ein vinkel på rundt 175°. Ein mindre vinkel enn dette vil gjera ein kubeint (genu valgum) medan ein større vil gjera ein hjulbeint (genu varum).
Kneet blir brukt i dei fleste former menneske har for å flytta på seg, som gåing, springing, klatring og mange former for symjing. Ein bøyer kneet for å sitja og å neia. Å knela eller knea vil seia at ein set eitt eller begge knea i bakken og kviler kroppstyngda der.
Diktatur
Diktatur er eit styresett der eitt enkelt parti, ein militærjunta, eller ein einerådande diktator har makta. Diktatur er kalla totalitære når styremaktene grip inn, legg under seg og kontrollerer alle sider ved sivilsamfunnet, og autoritære når styremaktene berre råder over eit avgrensa statsapparat. Dette skilet kan illustrerast ved at autoritære regime berre slår ned på dei som ope går ut og protesterer mot det, medan totalitære regime gjerne slår ned på alle som synest å ha negative meiningar om regimet. Døme på totalitære diktatur er Tyskland under Hitler og Sovjetunionen under Stalin.
Jamvel om diktatur ikkje er demokratiske, kan dei like fullt ha ein viss legitimitet.
Ngāti Wai
Ngāti Wai er ein maori-iwi på austkysten til regionen Northland på New Zealand. Historisk strekte området til iwiwen (rohe) seg frå Cape Brett i nord til Takatu Point på halvøya Tawharanui Peninsula i sør og ut til Great Barrier Island, Poor Knights Islands og andre øyer utanfor kysten.
GOOD Music
G.O.O.D Music (eit akronym for Getting Out Our Dreams) er eit amerikansk plateselskap grunnlagt av Kanye West i 2004. I 2015 vart Pusha T valt til å bli "President" for G.O.O.D Music av Kanye West.
Estergebirge
Estergebirge er ei lita fjellkjede i Bayern i Tyskland. Ho vert anten rekna som ein del av Dei bayerske Alpane eller som ei større kjede i Dei nordlege kalksteinsalpane. Kjeda er om lag 15 km lang og grensar til elvedalen til Loisach i vest, og i aust til innsjøen Walchensee og elva Isar. Den høgaste toppen er Krottenkopf på 2 086 meter og er ein del av kjeda som akkurat når over 2 000 meter.
Av fjelli Estergebirge finn ein Krottenkopf (2 086 m), Bischof (2 033 m), Hohe Kisten (1 922 m), Hohe Fricken (1 940 m). Eit par kilometer unna ligg Simetsberg (1 836 m).
Sidan berre fjellet Wank (1 779 m) har kabelvogn som går til toppen, og mange turistar og fjellklatrarar føretrekk dei nærliggande fjellkjedene Wetterstein, Karwendel og det høgaste fjellet i Tyskland, Zugspitze, er Estergebirge ein relativt roleg stad med unntak av Wank.
Firda Tidend
I 1981 annekterte L/L Senterpartibladet Solglimt Trykkeri.
Firda Tidend har til saman 8 tilsette.
Vikevåg
Hausken kyrkje ligg her.
Pusta
Pusta reka (serbisk Пуста река) er ei elv sør i Serbia og ei 71 km lang sideelv til Južna Morava frå venstre. Ho har gjeve namn til regionen Pusta Reka i dalen.
Elva spring ut nordaust for Prolom Banja, nær landsbyen Sokolovica, nord i fjellet Radan. Ho renn austover mellom Radan i sør og Pasjača i nord. Ho munnar ut i Južna Morava nær landsbyen Pukovac.
Pusta reka drenerer eit område på 569 km² og nedslagsfeltet høyrer til Svartehavet.
Anders Ødegard
Anders Ødegard (Ødegaarden) eller Andres Øygarden var ein vidkjend norsk spelemann frå Kongsberg.
Anders fekk mykje spelopplæring av far sin, Hellik Øygarden, som hadde vore spelemann, men hadde lagt bort fela etter vekkjingsrørsla under Vis-Kari. Anders lærte elles spel av Jokum Ravnås og Hellik Rud.
Truls Ørpen skreiv opp gangaren «Napparen» etter Ødegard i 1917 (Ø 64). Anders hadde slåtten etter Olav Naper. Diverre er det ikkje skrive opp numedalsslåttar beint etter han.
Dáfni i Aten
Dáfni (gresk Δάφνη) er ein tidlegare kommune i forstadane til Aten i Hellas. Han var den minste kommunen i Aten med eit areal på berre litt over 1 km². Frå 2011 er han ein del av kommunen Dáfni-Ymittós i periferieininga Sentral-Aten i periferien Attikí.
Heile Dáfni er eit bustadområde og ein finn ingen industri her.
Mursteinfjorden
Mursteinfjorden er ein fjord i Flatanger kommune i Trøndelag. Fjorden ligg mellom fastlandet og ei rekkje øyar i nord og vest og strekkjer seg 8 km søraustover til grenda Sitter.
Fjorden startar i nord på sørsida av øya Skingen der sundet Rekkøyråsa strekkjer seg sørover frå Folda. På vestsida ligg øyane Ellingen, Bjørøya, Lindøya, Riøya, Steinøya og Feøya.
Rakovički potok
Rakovički potok (serbisk Раковички поток) er ei kort elv nord i sentrale delar av Serbia. Ho er om lag 8,5 km lang og ei sideelv til Topčiderka frå høgre. Heile elva renn i dei sørlegaste områda av Beograd, som ei av 40 elvar i og rundt byen, men i motsetnad til dei fleste av desse, renn ikkje Rakovički potok under jorda.
Mursteinfjorden
Fv215 går langs austsida av fjorden.
Rakovički potok
Elva spring ut på nordsida av åsen Torlak hill. Ho renn først sørover, men snur sidan nordvestover. Dei siste 300 metrane av elva er overbygd, og ho munnar ut i Topčiderka under industrikomplekset 21 Maj.
Bartın
Bartın er ein by i nordlege Tyrkia og administrasjonssenter i provinsen Bartın. Byen har kring 50 000 innbyggjarar, 14 km frå kysten av Svartehavet opp Bartın Çayı, som er farbar opp til byen. Bartın-elva er den einaste farbare elva i Tyrkia for havgåande skip.
I antikken heitte byen Parthenios og historia går attende til 1200 fvt., då han var busett av Gasgas-folket.
Klima
Bartın har eit maritimt klima (Köppen si klimaklassifisering: Cfb) med nedbør jamt fordelt over heile året. Somrane er varme og fuktige, og normaltemperaturen er kring 21°C i juli og august. Vintrane er kjølige og fuktige, og normaltemperaturen er kring 6 °C i januar og februar.
Vasstemperaturen er som langs heile den tyrkiske svartehavskysten låg og svingar mellom 8° og 20°C gjennom året.
Nils Collett Vogt
Nils Collett Vogt var ein norsk diktar fødd i Christiania. Han debuterte med «Digte» i 1887.
Eit av Collett Vogts mest kjende dikt er hans «Kantate» frå 1914. I avsnittet om Wergeland står mellom anna dette:
Geofag
Geofag (au kjent som geovitskap), er eit samleomgrep på vitskapane som dreiar seg om planeten jorda. Det er ein variant av planetologi da jorda er den einaste kjente planeten med liv.
Fagområde på jorda
Men dei mange samankoplingane mellom hovudemna gjer tilleggsfag naudsynte, og dei passar ofte ikkje i desse hovudgruppene:
Tilleggsfag
I tillegg er andre moderne fagfelt kjent som geosystemvitskap i bruk for å sjå på heile jorda som eit system som endrar seg som fylgje av negativ og positiv tilbakekopling mellom underliggjande system:
Simplonpasset
Simplonpasset er ein fjellovergang, 2 005 meter over havet, mellom Wallis-Alpane og Lepontin-Alpane i Sveits. Overgangen knyter saman Brig i kantonen Valais i nord, med Domodossola i regionen Piemonte i Italia i sør. Sjølve overgangen ligg i Sveits med sveitsiske landsbyar på begge sider av passet.
1 300 høgdemeter under Simplonpasset går den knapt 20 km lange jarnbanetunnelen Simplontunnelen.
Soge
Fjellovergangen har vore trafikkert med muldyr sidan 1600-talet. Ei internasjonal rolle fekk Simplonpasset først då passvegen vart bygt under Napoleon, mellom 1801 og 1805. Samstundes vart det bygt eit hospits på passhøgda. Sidan gjekk faste postruter over Simplonpasset. Etter byggjing av mange rasoverbygg, kunne vegen i 1970 opnast for heilårstrafikk.
Wallis Nunataks
Wallis Nunataks er fire nunatakar med bratte sør- og austside, som ligg 4 nautiske mil (7 km) aust-nordaust for Storegutt i Enderby Land. Han vart kartlagd frå landmålingar og flyfoto tekne av ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions), 1954-66. Han vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee (ANCA) etter G.R. Wallis, ein geolog under ANARE («Nella Dan»), 1965.
Fichtelgebirge
Det høgaste fjellet er Schneeberg på 1 051 meter over havet. Elvar som har sitt utspring i Fichtelgebirge er Kvite Main (tysk: Weißer Main), Saale, Ohře (tysk: Eger) og Fichtelnaab, som seinare renn i hop med Waldnaab. Av byar ved foten av fjellet finn ein Bayreuth og Hof.
Fjella stig bratt opp i vest, medan dei heller sakte mot nord og sør.
Fichtelgebirge trekkjer til seg mange turistar om både sommar og vinter, hovudsakleg for tur- og skigåing, men òg for å sjå dei store bergformasjonane.
Frode Rønning
Frode Rønning er ein norsk tidlegare skeiseløpar frå Trondheim. Han vart verdsmeister i sprint 1981, og tok sølv i 1978 og bronse i 1979 og 1982. Under Vinter-OL 1980 i Lake Placid sikra han seg bronsemedaljen på 1000 meter. Rønning vann ni norske meisterskap i sprint; 1978-82, 1985-87 og 1989. Han var medlem i Leinstrand IL til 1981-sesongen og i 1984, i Oslo Idrettslag 1981-83 og Ask SK 1985-90.
Salnebbstork
Salnebbstork (Ephippiorhynchus senegalensis, bokmål sadelnebbstork) er ein fugl i storkefamilien.
Fuglen er kvit med svart hals, hovud, rygg, venger og hale. Nebbet er raudt, svart og gult. Han lever ved elver, sumpar og vatn i Afrika sør for Sahara.
Tiejer Flue
Tiejer Flue er eit fjell i Plessurfjella (Alpane), i nærleiken av Arosa i kantonen Graubünden i Sveits.
Michael Owen
Michael James Owen er ein engelsk fotballspelar. Han spelar spiss, og er kjend for å vere svært rask. Han spelar våren 2011 for Manchester United. Han kom dit frå Newcastle United, og dit kom han frå Real Madrid. Før det igjen spelte han i Liverpool, der han framleis er veldig populær blant supporterane. Han var Newcastle sin toppskårar i Premier League i 2007/08-sesongen med 11 seriemål, og delt toppskårar i 2008/09-sesongen med 8 seriemål.
Alfa Romeo
Alfa Romeo er eit italiensk bilmerke, grunnlagt i Milano i juni i 1910. Føretaket heite opphavleg Anonima Lombarda Fabbrica Automobili (ALFA). Frå 1933 til 1986 var Alfa Romeo eigd av den italienske staten, gjennom statsselskapet IR. Frå 1986 har Alfa Romeo vore ein del av Fiat. Alfa Romeo legg vekt på å laga bilar med sportslege køyreeigenskapar og italiensk formgjeving. Utviklingsavdelinga arbeider uavhengig av utviklingsavdelinga til Fiat.
Historie
Den fyrste spira til føretaket er frå 1906, då Cavaliere Ugo Stella frå Milano, saman med det franske føretaket Alexandre Darracq stifta Società Anonima Italiana Darracq (SAID). I byrjinga produserte føretaket Darracqbilar i Napoli, men etter ei tid vart samarbeidet avslutta og Stella stifta, saman med andre italienske investorar, føretaket Anonima Lombarda Fabbrica Automobili (ALFA) og starta produksjon i ein tidlegar Darracqfabrikk i ein av forstadane til Milano, Portello. Den fyrste bilen til det nye føretaket var konstruert av Giuseppe Merosi og hadde ei motoreffekt på 24 hk, som vart set i produksjonen i 1910. Merosi konstruerte mange andre bilar for Alfa, med motoreffekt opp mot 60 hk. Alfa sine bilar var heilt frå starten nytta i motorsport og i 1911 nytta dei to førarane Franchini og Ronzoni Afla med motorar på 24 hk i Targa Florio.
Då fyrste verdskrig braut ut vart Alfa leia av Nicola Romeo, som la om produksjonen til krigsmateriale, som flymotorar, lokomotiv, vedgassgeneratorar, kompressorar og ammunisjon. Det vart difor eit opphald i bilproduksjonen frå 1916 til 1919. Då krigen var over fekk Romeo full kontroll over føretaket og i 1920 vart namnet endra til Alfa Romeo. Alfa Romeo 20/30 HP var den fyrte bilen med det nye namnet.
Artémida
Artémida (gresk Αρτέμιδα), tidlegare òg kalla Loútsa, er ein by og ein tidlegare kommune i forstadane til Aten i Hellas. Han ligg om lag 25 km aust for sentrum av Aten. Frå 2011 er han ein del av kommunen Spáta-Artémida i periferieininga Aust-Attikí i periferien Attikí. Artémida er kjend for stranda som strekkjer seg langs heile kysten her med hotell, barar, restaurantar og lokale gjestgiveri.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Artémida 21 488 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.
Bart Veldkamp
Bart Veldkamp er ein nederlandsk-belgisk skeiseløpar, fødd i Haag. Han vart europameister på skeiser i 1990 og olympisk meister på 10 000 meter under vinterleikane 1992 i Albertville.
Veldkamp representerte fødelandet Nederland i åra 1989-95. Omframt EM-tittelen 1990 og OL-gullet i 1992, vart han tredjemann i firkamp-VM 1990 og 1991, EM 1991 og på 10 000 m under Vinter-OL 1994 på Lillehammer.
Veldkamp la opp i 2006.
Krittida
Krittida er ein geologisk periode som varte frå slutten jura for 145,5 ± 4 millionar år sidan til byrjinga av paleocen for 65,5 ± 0,3 millionar år sidan. Han er den yngste perioden i æraen mesozoikum og med ei lengd på 80 millionar år er han den lengste perioden i eonet fanerozoikum. Slutten av krit er definert som grensa mellom mesozoikum og kenozoikum.
Krittida har namn etter krit. Ho vart først definert som ein eigen periode av den belgiske geologen Jean d'Omalius d'Halloy i 1822 ved hjelp av strata i Parisbekkenet og kalla opp etter dei omfattande kalklaga (kalsiumkarbonat-avleiringar av skjel frå virvellause sjødyr, hovudsakleg coccolittar) i øvre krit-lag i på det europeiske kontinentet og på Dei britiske øyane.
Kritsystemet er bergartar avsett i krit.
Datering
Som med andre gamle geologiske periodar er det berglaga som definerer krit, men dei eksakte tidspunkta for når perioden startar og sluttar har ein feilmargin på eit par millionar år. Det var ingen store masseutryddingar som skilde krit frå jura, men slutten av perioden er godt definert, då ein finn eit globalt iridium-rikt lag over berglaga frå krit, som ein meiner kjem frå då Chicxulubkrateret på Yucatan og Mexicogolfen vart danna. Dette laget er datert forholdsvis nøyaktig til å vere 65,5 millionar år gammalt. Dette meteoroidenedslaget var truleg årsaka til den omfattande krit-tertiær-utryddinga.
Ritornell
Ritornell (eller refreng) er den delen av ein rondo som avbrotne av kontrasterande mellomspel vert gjenteke fleire gonger i løpet av musikkstykket.
Krittida
Inndeling
Krit vert vanlegvis delt inn i epokane tidleg og sein krit. Desse er vidare delt inn i aldrane gjeve nedanfor, frå eldst til yngst:
Ritornell
I solokonsertar i barokken snakkar ein ofte om ritornellform som ei oppdeling i tutti- og soloavsnitt. Dette var ei form framfor alt Vivaldi gjorde populær. Orkesteret (tutti) opnar konserten med ein ritornell som inneheld dei musikalske hovudideane, etterfølgd av ein solistseksjon. Orkesteret spelar ritornellen i ulike toneartar og variantar, oftast forkorta. Mellom tutti-partia til orkesteret speler solisten virtuose solostrofer slik at mønsteret vert tutti-solo-tutti-solo-tutti. Berre sluttritornellen gjentar i nokre tilfelle heile ritornellen. I ritornellane er rekkefølgja av toneartane oftast tonika - dominant - tonikaparallell - tonika, og i moll tonika - dominant (eller molldominant) - tonikaparallell. Solodelen står i tydeleg kontrast til ritornellen ved at han ofte berre vert akkompagnert av ein generalbass med den harmoniske funksjonen å modulere til den neste tonearten i ritornellen.
Opphavleg vart ritornell nytta om tidlege italienske folkesongar med trelinjers strofer med rim på forma A-B-A.
Krittida
Paleogeografi
Under krit delte superkontinentet Pangea, som varte frå sein paleozoikum til tidleg mesozoikum, seg heilt opp til dagens kontinent, sjølv om posisjonane deira var ganske annleis slik dei ligg i dag. Atlanterhavet utvida seg og skapte Kordillerane og Nevadafjella i Amerika.
Gondwana framleis heilt i byrjinga av krit, men Sør-Amerika, Antarktis og Australia reiv seg laus frå Afrika (medan India og Madagaskar framleis hang i hop), og slik byrja Sør-Atlanteren og Indiahavet og dannast. Denne aktive riftdanninga førte til store undersjøiske fjellkjeder langs randane og havnivået auka globalt. Nord for Afrika vart Tethyshavet stadig smalare. Vide, grunne hav strekte seg over sentrale delar av Nord-Amerika Western Interior Seaway) og Europa, men trekte seg tilbake seint i perioden og etterlet tjukke marine avsettingar mellom kollaga. På toppen av denne transgresjonen i krittida var ein tredjedel av dagens landområde på jorda under vatn.
Krit er kjend for kalk og det vart danna meir kalk i denne perioden enn noko anna periode i fanerozoikum. Sirkulasjon av havvatn rundt dei store midthavsryggane tilførte hava kalsium som gjorde havet metta slik at det la seg på botn, samt at det var mykje kalkhaldige plankton. Denne omfattande karbonatavsettinga og andre sedimentære avsettingar gjorde kalken ekstra fin. Kjende formasjonar frå denne tida er til dømes Dei kvite klippene ved Dover i England, Hell Creek-formasjonen i Montana i USA, og Yixian-formasjonen i Kina.
Klima
Klimaet vart avkjølt i epoken berriasium og trenden frå siste epoken i jura heldt fram. Ein har funne spor som viser at det vanleg med snøfall på høge breiddegrader og at tropane vart våtare enn i trias og jura. Isbredanning hadde ein derimot berre i fjellområde på høge breiddegrader, men snødekket kan ha trekt seg lenger sør om vinteren.
Mot slutten av berriasium auka derimot temperaturane igjen og desse tilhøva heldt seg nesten konstant til slutten av perioden. Den aukande temperaturen kom av kraftig vulkansk aktivitet som skapte store mengder karbondioksid. Utvikla av mange mantelplummar langs midthavsryggane førte til at havnivået auka og slik at store landområde vart dekte av grunt hav. Tethyshavet som gjekk mellom tropisk hav frå aust til vest medverka òg til å varme opp det globale klimaet. Fossil av planter som lever i varme strøk er funne så langt nord som Alaska og Grønland, medan dinosaurfossil er funne ved 75 ºS.
Ein svak temperaturgradient frå ekvator til polane gjorde at ein fekk svake globale vindmønster og dette medverka til mindre oppvelling og meir stilleståande hav enn i dag. Dette ser ein igjen på dei utstrekte svartskifer laga. Sedimentkjernar viser at den tropiske havoverflatetemperaturen kan ha vore så høg som 42 °C, 17 °C varmare enn i dag og i snitt var om lag 37 °C. I djuphavet var temperaturen så mykje som 15-20 °C høgare enn i dag.