cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marmári
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Marmári 2 370 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 910 innbyggjarar.
Victoria av Sverige
Victoria er kronprinsesse av Sverige og hertuginne av Västergötland. Ho er dotter av kong Carl XVI Gustaf av Sverige og dronning Silvia av Sverige. Victoria er storesyster til prins Carl Philip av Sverige og prinsesse Madeleine av Sverige, og Sverige sin tronarving. Ho vart fødd prinsesse, men vart gjennom ei attendeverkande endring av grunnlova i Sverige kronprinsesse 1. januar 1980.
I 1995 vart Victoria tildelt storkrossen av St. Olavs orden.
24. februar 2009 kunngjorde det svenske hoffet at Victoria hadde trulova seg med Daniel Westling, som ho hadde vore vener med sidan 2002. Dei gifta seg 19. juni 2010 i Storkyrkan, domkyrkja i Stockholm. 23. februar i 2012 fekk dei ei dotter som blir den neste i arvefølgja i Sverige. Dottera fekk namnet Estelle Silvia Ewa Mary.
1017
1017 (romartal MXVII)
Vinter-OL 2014
Vinter-OL 2014 vart arrangert 7.—23. februar 2014 i Sotsji i Russland som dei 22. olympiske vinterleikane. Den internasjonale olympiske komitéen avgjorde dette 4. juli 2007 på eit møte i Guatemala by.
Tjeldsundbrua
Hengebrua er ein del av europaveg 10. Ho er 1007 meter lang, med hovudspenn på 290 meter. Seglingshøgda er 41 meter, og brua har i alt 32 spenn. Brua vart opna kong Olav V den 22. oktober 1967.
Vinter-OL 2014
Søknader
Da søknadsfristen gjekk ut 28. juli 2005 hadde Almaty (Kasakhstan), Borjomi (Georgia), Jaca (Spania), Sofia (Bulgaria), Sotsji (Russland), Pyeongchang (Sør-Korea) og Salzburg (Austerrike) levert inn søknader. I tillegg hadde det vore diskutert i Noreg og Sverige om ein skulle søkje. I Noreg stod det mellom Lillehammer eller Tromsø. Forkjemparar for eit OL i Tromsø jobba for å få til ein søknad, men regjeringa og Stortinget sa nei til statsstøtte til prosjektet.
Tjeldsundbrua
Historie
Det fyrste regelmessige skyssambandet over Steinslandsstraumen tok til i 1911, då Ole Arntsen på Steinsland starta båtsamband mellom Steinsland og Lilleng og Leikvik på Hinnøya. I 1930 vart det etablert bilferjeselskap, og båten «Prillarguri» frå Harstad vart innkjøpt og omdøypt til «Tjeldsundfergen 1». Denne ferja var i drift til 1938, og etter henne kom «Tjeldsundfergen 2» og «Tjeldsundfergen 3». Ferjekaiene på Lilleng og Steinsland vart bygde i 1937-38 og modernisert på 1950-talet.
Vinter-OL 2014
Søknader
Almaty, Borjomi, Jaca og Sofia vart eliminert av IOC 22. juni 2006. I «finalen» 4. juli 2007 rauk Salzburg ut i den første avrøystinga, slik at valet altså stod mellom Sotsji og Pyeongchang i omrøystinga. Det var Sotsji som tok sigeren.
Gerhard Armauer Hansen
Gerhard Henrik Armauer Hansen var ein norsk lege og patolog. Han forska på sjukdomen lepra, som òg er kjend som spedalskheit. Leprabasillen observerte Armauer Hansen for fyrste gong i mikroskop den 28. februar 1873. Sjukdomen vert framleis kalla Hansen's Disease i mange land.
Armauer Hansen vart fødd i Bergen i 1841 og studerte medisin ved Det Kongelige Fredriks Universitet (no Universitetet i Oslo) til 1866. Han jobba i korte periodar ved nasjonalsjukehuset i Kristiania og i Lofoten, før han flytta attende til Bergen i 1868 for å jobba med lepra saman med Daniel Cornelius Danielssen. Han døydde i Florø i 1912.
Tjeldsundbrua
Historie
Ein komité for bru over Tjeldsundet vart stifta 23. februar 1953. Planlegginga av brua tok lang tid, ikkje minst fordi det var strid om kor stor seglingshøgd brua måtte ha. I 1958 godkjende hamnedirektøren at brua kunne byggjast med 40 meters seglingshøgd, men den etterfølgjande hamnedirektøren kravde i 1963 at bruhøgda måtte vere 50 meter. Tidleg året etter gjekk hamnedirektøren so med på 41 meters høgd.
Byggjearbeidet byrja i april 1965. Etter dei opphavlege planane skulle brua stå ferdig hausten 1968, men arbeidet vart forsert slik at brua kunne opnast 22. oktober 1967. Tjeldsundbrua vart betalt med bompengar, og bompengeinnkrevinga opphøyrde 30. juni 1981. Dei siste åra var bruavgifta for ein personbil sju kroner.
Ferjekaiane på Lilleng og Steinsland, nokre hundre meter sørom Tjeldsundbrua, finst enno. Dei er foreslegne verna i Nasjonal verneplan for veger, bruer og vegrelaterte kulturminner. Ei av ferjene, Tjeldsundfergen 2, er i dag i bruk som partybåt i Oslofjorden.
I periodar med sterk vind kan brua verte stengd. Nokre vintrar har det vore naudsynt med kolonnekøyring over brua. Det er vindmålarar på begge sidene av brua.
I Samferdselsutredning for nordre Nordland/Sør-Troms som vart lagd fram 3. november 2006 av I Statens vegvesen, vert det foreslege å leggje ei framtidig bru over Tjeldsundet frå Sandtorg til Fjelldal, 10 km lenger sør.
Qabansjøane
Qabansjøane er ei fleire innsjøar i Kazan i Tatarstan i Russland, mellom anna Birge («Nær») Qaban, Arğı («Fjern») Qaban og Yuğarı («Øvre») Qaban. Dei har eit samla areal på 1,86 km² og er dei største i Tatarstan.
Han er knytt til elva Qazansu via kanalen Bolaq og ein underjordisk kanal frå Bolaq-Qazansu. Han er òg knytt til Volga via kloakksystemet i byen.
Graver for volgabulgararar frå 1100- og 1200-talet vart funne nær breidda av Arğı Qaban.
Masaki Ogawa
Masaki Ogawa er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Qabansjøane
Ei segn hevdat at i dagane før Kanatet i Kazan fall, så kasta khanane alle verdisakene sine i innsjøane.
Masaki Ogawa
Han spela for klubbane Kashima Antlers, Kyoto Purple Sanga, Cerezo Osaka, Shonan Bellmare, Mito HollyHock, Thespa Kusatsu, Zweigen Kanazawa og FC Osaka.
Uralfjella
Uralfjella (russisk Уральские горы, Uralskije gory) er ei fjellkjede som går om lag frå nord til sør gjennom vestlege delar av Russland. Dei vert vanlegvis rekna som den naturlege grensa mellom Europa og Asia.
Etymologi
Uralfjella er kalla opp etter det uralske folket som ein gong levde nord i Asia. Uralane var jegerar og samlarar, men mangelen på ressursar gjorde at dei flytta og spreidde seg over Asia. Ein annan teori er at ordet Ural har tyrkisk opphav og tyder eit steinbelte.
Geologi
Uralfjella er av dei eldste bevarte fjellkjedene i verda. Med ein alder på 250 til 300 millionar år er fjella uvanleg høge. Dei vart danna i sein karbon då det vestlege kontinentet Siberia kolliderte med det austlege Baltica (som hang saman med Laurentia (Nord-Amerika) og danna det mindre superkontinentet Euramerika) og Kasakhstania. Saman danna dei superkontinentet Laurasia. Seinare kolliderte Laurasia og Gondwana og danna superkontinenetet Pangaea, som etter kvart delte seg i kontinenta ein kjenner i dag. Europa og Sibir har vore saman sidan den gong. Uralfjella vart først gong studert systematisk av den russiske mineralogen Ernst Karlovitsj Hofmann (1801-1871) frå St. Petersburg Universitet. Han reisten tusenvis av kilometer gjennom Uralfjella frå 1828 og samla inn store mengder mineral som gull, platina, magnetitt, ilmenitt, perovskitt, rutil, kromitt, krysoberyll, kvarts, zirkon, uvarovitt, fenakitt, topas og beryl.
Uralfjella har store førekomstar av gull, platina, kol, jern, nikkel, sølv, olje og andre mineral.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1961
Fredrikstads vinnarlag: Per Mosgaard, Kjell Andreassen, Tom Johannessen, Roar Johansen, Hans Jakob Mathisen, Reidar Kristiansen, Bjørn Borgen, Arne Pedersen, Per Kristoffersen, Rolf Olsen og Jan Aas.
Haugars lag: Kjell Rasmussen, Arne Ness, Jan Undahl, Kåre Halvorsen, Arthur Sydnes, Bjørn Sundfør, Gudmund Sandvik, Paul Tofte, John Aspen, Alf Grindheim og Stein Alendal.
Peter-John Vettese
Peter-John Vettese er ein skotsk klaverspelar, låtskrivar, arrangør og plateprodusent.
Vettese vart medlem av Jethro Tull i 1982 for innspelinga av albumet deira Broadsword and the Beast, og turnerte mykje med bandet dei neste åra,  og er med på albumet Live at Hammersmith '84. Vettese medverka i stor grad på det tungt elektroniske albumet Under Wraps, (1984) og turnerte igjen med bandet i 1986. Han var òg gjestemusikar på albumet Rock Island (1989).
Vettese samarbeidde med frontmannen i Tull, Ian Anderson på soloalbumet hans Walk Into Light i 1983. Vettese var medlåtskrivar på halvparten av songane der han nyttar mykje elektroniske tangentinstrument.
Etter dette starta Vettese karrieren sin som låtskrivar, arrangør og produsent. I 1980-åra arbeidde han med og prorduserte artistar som Frankie Goes to Hollywood, Go West, Pet Shop Boys, Bee Gees, Cher, Foreigner, Carly Simon og Clannad. I 1987 spelte han i studio med Paul McCartney, men avslo eit tilbod om å verte medlem av det gjenforeinte bandet til McCartney, Wings.
I nyare tid har han arbeidd med Simple Minds, Annie Lennox (vann Grammy for arrangementet på Walking on Broken Glass), Zucchero, Peter Cox, Heather Small, Dido, Sophie B. Hawkins, Andy Leek, Beverley Knight, Gary Barlow, Mark Owen, Geri Halliwell, Melanie C, Nate James, Alex Parks, Darren Hayes, Robin Gibb, Laura Critchley, Peter Heppner og Spark.
Trinity
Trinity er det engelske ordet for 'treeininga'. Namnet er brukt om ei rekkje kyrkjer, kalla Trinity Church eller Holy Trinity Church. Det kan også visa til:
Fleire stader: I Canada:
I Storbritannia:
I USA:
Fleire institusjonar:
St Kilda
St Kilda (skotsk-gælisk Hiort) er ei isolert øygruppe, 64 km vest-nordvest for North Uist i Nord-Atlanteren. Ho omfattar dei vestlegaste øyane i Ytre Hebridane i Skottland. Den største øya er Hirta, som har dei høgaste kystklippene i Storbritannia. Øyane høyrer administrativt til Comhairle nan Eilean Siar.
St Kilda var permanent busette i minst to tusen år, men det har truleg aldri vore meir enn 180 menneske busette her (og ikkje meir enn 100 etter 1851). Heile folkesetnaden vart evakuert i 1930. I dag er det berre militære personell som held til på øya. Opphavet til namnet St Kilda er ukjend. Første gong øyane vart nemnde i skriftlege kjelder var seint i mellomalderen. Mellomalderlandsbyen på Hirta vart bygd opp att på ny på 1800-talet. Sjukdom som kom med auka turisme og den første verdskrigen førte til at øyane vart evakuerte i 1930.
Annie Dahr Nygaard
Annie Dahr Nygaard er ein norsk skodespelar.
Annie Dahr Nygaard har hatt fleire mindre roller, blant anna i dei norske spelefilmane Lille Frøken Norge (2003) og Tommys inferno (2007), og i kortfilmane På velvet (2007), Løyndomen (2008) og Vektløs (2008). Ho hadde òg ei birolle i Bertolt Brechts Det gode mennesket fra Sezuan som vart sett opp på Centralteatret i Oslo i 2003. Dahr Nygaard har dessutan spelt hovudrolla i Appelsinpiken, filmatiseringa av Jostein Gaarders roman med same namn, regissert av tanta til Dahr Nygaard, Eva Dahr
Etter fullført bachelorgrad i teater og skodespelteknikk ved Høgskulen i Nord-Trøndelag vart ho i 2012 tilsett i det franske teaterkompaniet Phillippe Genty Compagnie, i forestillinga Forget Me Not. Denne turnerte i Europa, Asia og Russland fram til 2015.
Annie Dahr Nygaard er dotter av forfattaren Martin Nygaard og Victoria Dahr som saman driv Hurra Forlag på Smestad i Oslo. Ho er syster av skodespelaren Ida Nygaard.
Ingrid Heggø
Ingrid Bjørketun Heggø er ein norsk politikar frå Arbeidarpartiet. Ho var innvald på Stortinget frå Sogn og Fjordane i 2005 til 2021. Ho var vararepresentant i perioden 1997 til 2001.
Ho er utdanna ved Handelshøyskolen BI, og har der teke grunnutdanning i bank (1981–1983), bankfag (1983–1988), internasjonalisering (1998), bedriftsanalyse I og II (1999–2000) og strategisk leiing og bedriftsutvikling (2000). Frå 1980 til 1981 arbeidde ho som operatør ved Fundo Aluminium, og i perioden 1981–2001 hadde ho ymse stillingar i Vestlandsbanken og Fokus Bank.
Heggø var medlem i styret i både Høyanger AUF og Sogn og Fjordane AUF frå 1977 til 1980. Frå 1992 til 1995 var ho kasserar og styremedlem i Høyanger Arbeidarparti, leiar frå 1995 til 2003, og i perioden 2003–2005 var ho igjen kasserar og styremedlem. Ho vart vald inn i Høyanger kommunestyre for perioden 1991–1995, og ho var varaordførar i kommunen frå 1995 til 2003. Frå 2001 til 2005 var ho også sekretær i Sogn og Fjordane Arbeidarparti.
Tsjudzjavr
Tsjudzjavr (kildinsamisk til russisk Чудзъявр, Tsjudzjavr) er ein stor innsjø på Kolahalvøya i Murmansk oblast i Russland. Han har eit areal på 57,8 km². Elva Tsjudzjok, ei av sideelvane til Voronja renn ut frå innsjøen.
Ingrid Heggø
I perioden sin på Stortinget har ho vore medlem av Justiskomiteen 2005-2009, Næringskomiteen 2009-2017, og Finanskomiteen 2017-2021. Varamedlem i Valkomiteen 2005-2009 og fast medlem 2013-2021. Sidan 2007 har ho også vore med i sentralstyret i Arbeidarpartiet.
Betulia liberata
Mozart sin er mest kjend, men Jommelli sin versjon kan ha vore eit større stykke. Begge versjonane har fått lite merksemd, men i 2010 vart begge framført side om side ved festivalane Salzburg Whitsun og Ravenna leia av Riccardo Muti.
Ingrid Heggø
Heggø er ei av berre seks kvinner frå Sogn og Fjordane som har representert fylket på Stortinget.
Betulia liberata
Mozart var 15 år gammal då han komponerte musikken i mars-juli 1771, som K. 118 (74c). Stykket er 140 minuttar langt. Det vart bestilt av Giuseppe Ximenes, prinsen av Aragon, medan Mozart var i Padova i Italia, og er det einaste oratoriet han skreiv.
Avies
Avies starta i 1991. Det var det fyrste flyselskapet i Estland basert på privat kapital som starta taxiflyging. I 2001 starta selskapet ruteflyging til Kuressaare, og sommaren 2002 også rute mellom Kuressaare og Visby på Gotland.
Selskapet brukar fly av typane Let 410 UVP, Jetstream 31, Learjet 55 og Learjet 60.
William Gallacher
William Gallacher, kjend som Willie Gallacher, var ein fagforeiningsleiar og kommunist fødd i Paisley i Skottland. Han var ein framståande person på venstresida i Clydeside-området (i og ved Glasgow), saman med mellom andre James Maxton og John Maclean.
Etter grunnskulen arbeidde Gallacher i industrien.
Gallacher var imot britisk deltaking i første verdskrigen og vart leiar for Arbeidarkomiteen i Clyde, som kjempa mot ei lov som innskrenka organisasjonsfridomen. I 1916 vart avisa til Arbeidarkomiteen straffeforfølgd for ein artikkel med kritikk av krigen, og Gallacher var ein av dei som vart fengsla.
Etter krigen var Gallacher aktiv i striden for betre kår for arbeidarane. Den daverande regjeringa frå Det liberale partiet meinte streiken i Glasgow i januar 1919 var starten på eit bolsjevikisk opprør, og sende soldatar og stridsvognar frå den britiske hæren til gatene i Glasgow for å kontrollere situasjonen. Fagforeiningleiarane vart arresterte og klaga for å lage til opprørske folkemassar. Gallacher var igjen mellom dei som vart fengsla.
Sidan slutta Gallacher seg til Det britiske kommunistpartiet CPGB og prøvde fleire gonger å bli vald som parlamentsmedlem, noko som lukkast i 1935.
Frå 1936 arbeidde Gallacher saman med slike venstreorienterte medlemmer av Det britiske arbeidarpartiet Labour Party som Stafford Cripps og Aneurin Bevan for at Storbritannia måtte gi militær hjelp til den spanske folkefrontregjeringa som kjempa mot Franco og fascismen i den spanske borgarkrigen. Men den konservative regjeringa nekta dette, og følgde ein såkalla ikkje-innblandingspolitikk sjølv om Mussolini og Hitler gav openberr og omfattande militær støtte til Franco.
Gallacher tapte parlamentsplassen sin ved valet i 1950, men heldt fram i politikken, og var president i kommunistpartiet mellom 1956 og 1963. Han døydde 12. august 1965.
Det nigerianske riksvåpenet
Det nigerianske riksvåpenet er eit svart skjold med to bølgjande kvite striper som går saman i ei Y-form. Desse symboliserer dei to store elvane som renn gjennom landet: Benue og Niger.
Skjoldet er plassert på grønt gras med gule blomar. Eit banner viser fram orda Unity and faith — 'samhald og tru'.
Aero Airlines
Aero Airlines var eit estisk dotterselskap til det finske flyselskapet Finnair. Dei dreiv all flyging i ein codeshare-avtale med Finnair, og dei flaug med flytypen ATR 72. Namnet på føretaket kjem frå det gamle namnet på Finnair, Aero Oy.
6. januar 2008 slutta Aero Airlines å fly og flyselskapet vart lagt ned. Dei tre siste flya fekk nye eigarar. Finnair og Finncomm Airlines erstatta trafikken.
Kenichi Hashimoto
Kenichi Hashimoto er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Kashima Antlers og Yokohama Marinos.
Kashmir
Historie
Kashmir var eit fyrstedømme med muslimsk fleirtal styrt av ein hinduisk maharaja fram til 1947. Da maharaja Hari Singh valde å bli verande uavhengig og derfor nekta å gjeva seg under både India og Pakistan, byrja pathanske menn med moralsk støtte frå pakistanske styresmakter å invadere fyrstedømmet. Maharajaen gav seg straks over til India, som gjekk inn med sine troppar og slo attende invasjonen. Sidan den gong har både India og Pakistan kravd fullt herredømme over heile området.
Kashmir-konflikten
Den faktiske situasjonen i dag er at Pakistan har kontroll over noko under halvparten av området, Kina har kontroll over ein liten del i nord, og India har kontroll over noko over halvparten av området. India og Pakistan har vore i krig tre gonger over dette området — i 1947–1948, i 1965 og i 1971; og det vart nye samanstøytar under Kargilkonflikten i 1999. Islamistiske aktivistar har byrja på ein etnisk reinskingsprosess som har ført med seg at eit stort tal minoritetsmedlemmer og opphavlege innbyggjarar har måtta flykte frå Kashmirdalen. Militante islamistar som står for væpna djihád, har leirar fleire stader i skogane på den pakistanske sida av grensa. Ein ny spent situasjon oppstod i 2001–2002, da India trappa opp den militære aktiviteten sin etter det India meinte var aktiv pakistansk støtte til terroristar i dei indisk-kontrollerte områda av Kashmir.
Den indiske regjeringa gjer krav på heile området, inkludert den delen som blir administrert av Pakistan, som den indiske regjeringa kallar «det pakistansk-okkuperte Kashmir», eller «POK». Pakistan, derimot, godkjenner ikkje nokon del av regionen som indisk og kallar området under indisk kontroll «det okkuperte Kashmir» og området som ligg under pakistansk kontroll «Azad Kashmir», eller «Det frie Kashmir», med unntak av dei nordlegaste områda, som er ei separat administrasjonseining med det offisielle namnet Dei nordlege områda.
Sorbose
Sorbose, C6H12O6, er ein ketose som høyrer til sukkergruppa monosakkarid. Den har om lag same søtleik som sukrose (bordsukker). Kommersielt framstilt C-vitamin er ofte basert på sorbose. Sukkeret opptrer naturleg i L-konfigurasjon.
Kildinskoje
Han er 8 km lang og 1 km brei.
Andrew Giddings
Andrew Giddings er ein engelsk klaverspelar. Han var medlem av rockebandet Jethro Tull frå 1991 til 2007.
Giddings vart fødd i Pembury i Kent og vart send til pianotimar som ung gut. Han slutta med formelle timar då han var 13, og ønskte heller å spele popmusikk. Giddings spelte i fleire lokale band i Kent, mellom anna Profusion. Etter ein kort periode som støttemusikar for andre artistar, spelte han med Eric Burdon frå The Animal. Giddings spelte med Burdon i kring fem år, før han igjen spelte for ei rekkje andre artistar som Leo Sayer, Sniff 'n' the Tears, Vyktoria Keating, Willy Porter, The NEC Orchestra of Boston og Jon Anderson frå Yes.
Giddings vart medlem av Jethro Tull i 1991 og tok over etter Martin Allcock. Han spelte på albuma Catfish Rising, The Beacons Bottom Tapes, Roots to Branches, Jethro Tull In Concert, J-Tull Dot Com, Living with the Past, The Jethro Tull Christmas Album og Aqualung Live. Han slutta i bandet i 2007 og vart etterfølgd av John O'Hara. Giddings var den lengstvarande klaverspelaren i bandet og spelte i alt 16 år med dei.
Karl Renner
Karl Renner var ein austerriksk sosialist, og høyrte til den særeigne venstresosialistiske retninga ein kallar austromarxismen. Han var rettslærd, og skreiv fleire viktige verk innan rettslæra frå ein marxistisk synsstad, blant anna «Den sosiale funksjonen til rettsinstitusjonane», som blei utgitt i 1904.
I verket «Problema i marxismen» frå 1916 kom Renner med ei tidleg analyse av den statsregulerte forma for kapitalisme som kom tydeleg til syne i krigsøkonomien under første verdskrigen.
Etter Renner var død, blei verket hans «Endringane i det moderne samfunnet» utgitt, i 1953. Det dreiar seg om sosialistisk strategi i eit seinkapitalistisk samfunn.
Somme reknar Renner som ståande på høgre fløy innanfor austromarxismen, relativt nær revisjonismen til Eduard Bernstein. Det er iallfall sant at Renner stod eintydig på det parlamentariske demokratiet sin grunn, og han forsvarte ei parlamentarisk strategisk linje innetter i ordskifta i det austerrikske sosialdemokratiske partiet SDAP, no SPÖ.
Karl Renner var den første statsministeren i republikken Austerrike i 1918, hadde sidan fleire ministerpostar, og frå 1945 til han døydde var han presidenten i landet.
Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp
Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp var ei svensk dronning og riksforstandar.
Trinitytesten
«Trinity» var namnet på verdas første prøvesprenging av atomvåpen. Trinitytesten fann stad den 16. juli 1945 ved Alamogordo i New Mexico som del av det amerikanske Manhattanprosjektet. Atombomba var på 19 kilotonn (80 terajoule) laga med plutonium, same type som blei sloppen over Nagasaki den 9. august same året.
Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp
Hedvig Eleonora var dotter av hertug Fredrik III av Holstein-Gottorp og Marie Elisabeth av Sachsen. Ho blei gift med kong Karl X Gustav av Sverige i 1654. I 1655 fekk dei ein son som skulle bli Karl XI av Sverige.
Trinitytesten
Etter planen skulle Trinity-bomba blitt detonert den 13. juli, prøvesprenginga blei utsett på grunn av dårleg vêr. 16. juli var tilhøva betre, og detonasjonen blei gjennomført om morgonen klokka 05:29:45 lokal tid. Bomba var plassert i eit 20 meter høgt ståltårn, og sprengkrafta tilsvarte 19 kilotonn TNT. Sprenginga gav eit krater som var 330 meter breitt og 3 meter djupt. Soppskya steig 16 000 meter opp i lufta, og ein kunne kjenna trykkbølga 160 kilometer vekke. I krateret smelta ørkensanden og blei til eit tynt lag med grønt glas, som blei kalla trinititt.
Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp
Kongen og dronninga var i Polen i 1656 og i Danmark i 1658.
Hedvig Eleonora vart enke i 1660 og levde som enkedronning i 55 år. Ho sat i formyndarregjeringar både for sonen sin Karl XI og sonesonen sin Karl XII (1697 og seinare i rådet 1700-1713).
Trinitytesten
Krateret blei seinare fylt igjen, og i dag er området freda. På detonasjonsstaden står eit monument på 3,65 meter. Det finst framleis litt radioaktivitet etter bomba på staden.
Hedvig Eleonora av Holstein-Gottorp
Kong Karl II av England fridde til henne nokre år etter at ektemaken døydde, men ho takka nei.
1018
1018 (romartal MXVIII)
Luggala
Luggala, òg kalla Fancy Mountain, (irsk Log an Lágh) er eit fjell i County Wicklow i Republikken Irland.Det ligg i Wicklowfjella og har ei høgd på 595 meter over havet. Fjellet ligg nær innsjøen Lough Tay og er eit populært fjell for fjellklatring.
Tabarca
Tabarca er ei spansk småøy i Middelhavet nær byen Santa Pola i provinsen Alicante. Tabarca er den minste permanent busette øya i Spania og er kjend for det marine reservatet sitt.
Geografi
Sjølv om han er samfunnsmessig og økonomisk mykje nærare knytt til fiskebyen Santa Pola, høyrer den vesle øya til byen Alicante. I 2004 hadde øya 98 innbyggjarar.
Øya er 1750 meter lang, opp mot 300 meter brei og heilt flat. Like ved øya ligg holmane la Nao, la Galera og la Cantera. Ho ligg om lag 8 nautiske mil sør-søraust for Alicante og 5 nautiske mil aust-søraust for Santa Pola. Turisme er hovudnæringa på øya, særleg om sommaren. Det er fleire båtruter frå Tabarca til Alicante, Santa Pola og Torrevieja. Desse går oftare om sommaren.
Kyrkje
Ordet kyrkje kjem opphavleg frå gresk kyriakon (κυριακον), 'huset åt Herren'. Men ordet kan òg vera ei omsetjing av ekklesia (ἐκκλησία), 'folkesamling'. Dermed kan kyrkje både visa til huset kristne samlar seg i, og til sjølve kyrkjelyden.
Tabarca
Geografi
Den vesle øya er ein populær destinasjon for dagsturar frå Alicante eller Santa Pola, med ein roleg fiskelandsby, eit gammalt fort, fleire sjømatrestaurantar, ei steinete strand, fleire grotter og tidvassbasseng som er fine å bade i.
Kyrkje
Med ordet «kyrkje» reknar ein i Noreg etter ''Lov av 7. juni 1996 nr 31 om Den norske kirke, § 31'', soknekyrkje eller kapell som er godkjent av Kongen eller departementet, eller som har vore kyrkje frå gammalt av. Det skal vere kyrkje i kvart sokn. Kyrkjene er soknet sin eigedom, om ikkje anna følgjer av særskild rettsgrunnlag. Desse kyrkjene vert forvalta av kyrkjeleg fellesråd. Det er eit kyrkjeleg fellesråd i kvar kommune.
Tabarca
Historie
Før 1700 vart øya kalla Isla de Sant Pau ('St. Paulus-øya') eller Illa Plana ('Flatøya'). Ei segn fortel at apostelen Paulus steig i land på øya. Mot slutten av 1700-talet var ho skjulestad for berber-piratar.
Kyrkje
Historie
Dei eldste kyrkjene oppstod i kristne heimar. Fleire kyrkjer i Roma og andre stader i dei første kristne områda var huskyrkjer og utvikla seg etter kvart til fellesrom for heile den truande forsamlinga. Dei første kristne kombinerte også sin kristne kult med den jødiske ved at dei var til stades ved gudstenestene i synagogane, der dei lytta til lesing frå Bibelen og song lovsongar. Deretter gjekk dei heim og feira eukaristien, eller nattverden. Gudstenesta i dei store kyrkjesamfunna har framleis denne hovudstrukturen: 1. Skriftlesing og lovsong, og 2. eukaristi eller nattverdmåltid med brød og vin. Bygg reist spesielt for kristne finn ein få døme på frå tida før Milanoediktet i 313.
Kyrkjetypar
Kyrkjer finst i mange arkitektoniske former, men gjennom historia er det etablert visse hovudformer som går igjen. Det vanlegaste er å dele inn etter plantype (arkitektonisk form) og rang/funksjon. Det er gamal skikk å plassere kyrkjene i ein akse frå vest til aust, med hovudinngang i vest (der sola går ned) og alter i aust (mot soloppgangen og Jerusalem og der Jesus Kristus ved tidas ende skal komme igjen.)
Tabarca
Historie
Den tunisiske øya Tabarka -som den spanske er kalla opp etter- var ein del av Republikken Genova fram til 1741 då han vart underlagt beyen i Tunis og seinare kongen av Algerie. I 1760 gav Karl III av Spania ordre om å byggje ei festning og folkesette den spanske øya. Ei gruppe genuesiske flyktninga frå kysten av Tunisia, som hovudsakleg kom frå den tunisiske øya Tabarka, slo seg ned her. Namnet Nova Tabarca (Nye Tabarca) vart gjeven av kong Karl III i 1768.
Kemerovo
Byen ligg 3482 km aust for Moskva der elva Iskitim munnar ut i Tom. Han er ein viktig industriby som utvikla seg under Sovjetunionen med viktige kjemiske-, gjødsel- og produksjonsfabrikkar. Han er knytt til ei grein av den transsibrske jernbanen. Sidan oppløysinga av Sovjetunionen har industrien opplevd nedgang og ført til høg arbeidsløyse.
Tabarca
Historie
I 1850 vart guvernøren og garnisonen på øya flytta. Mot slutten av 1800-talet hadde øya rundt 1000 innbyggjarar, som hovudsakleg levde av fiske. I dag er øya den minste folkesette øya i Spania, men innbyggjartalet vert tidobla i turistsesongen om sommaren.
Kemerovo
Kemorovo har kontinentalklima med ein middeltemperatur som varierer frå -18 °C i januar til 20 °C i juli, og relativt lite nedbør, berre 420 mm i løpet av eit normalt år.
Historie
Kemerovo er ei sasmanslåing av fleire eldre russiske busetjingar. Ein lokalstasjon kalla Verkhotomskij ostrog vart oppretta i nærleiken i 1657 på vegen frå Tomsk til Kuznetsk festning. I 1701 vart busetnaden Sjtsjeglovo grunnlagd på venstresida av Tomsk og vart raskt ein landsby. I 1859 eksisterte det sju landsbyar i området rundt dagens Kemerovo: Sjtsjeglovka (eller Ust-Iskitimskoje), Kemerovo (fekk namn i 1734), Jevsejevo, Krasnyj Jar, Kur-Iskitim (Plesjki), Davydovo (Isjanovo) og Borovaja. I 1721 vart det oppdaga kol i området. Dei første kolgruvene vart oppretta i 1907 og ein kjemisk fabrikk i 1916. I 1917 hadde Sjtsjeglovo om lag 4000 innbyggjarar.
Området vart vidare utvikla då jernbanen mellom Jurga og Koltsjugino (i dag Leninsk-Kuznetskij) vart lagt til byen, med linje mellom Topki og Sjtsjeglovo. Sjtsjeglovo fekk bystatus i 1918, som no vert rekna som grunnlegginga av Kemerovo. Kemerovo, som då framleis var ein landsby, vart ein del av Sjtsjglovsk kommune. I 1932 vart Sjtsjeglovsk kalla opp etter Kemerovo og vart senteret i Kemerovo oblast i 1943.
Kyrkje
Rang og funksjon
Kyrkjer blir delt inn etter sin opphavlege funksjon: klosterkyrkjer, soknekyrkjer og privatkyrkjer. Undergrupper under dette er annekskyrkjer, lovekyrkjer (votivkyrkjer) og kapell. Ei votivkyrkje var ofte bygd som ei privatkyrkje.
Soknekyrkjer
Ei soknekyrkje er primærkyrkja i eit sokn, altså den kyrkja kyrkjelyden i eit distrikt normalt soknar til. Kvart sokn har derfor alltid ei soknekyrkje, men soknepresten kan fungere i fleire sokn samstundes. Hovudsoknets kyrkje blir då kalla hovudkyrke, medan dei andre soknekyrkjene er annekskyrkjer. Eit kyrkjesokn kunne tidlegare ha meir enn ei kyrkje, men berre ei soknekyrkje - den eller dei andre hadde då status som kapell. Etter Kyrkjelova frå 1997 er nemninga kapell gått ut av bruk for kyrkjebygg som det høyrer ein geografisk definert lokalkyrkjelyd til. Ein del kapell er dermed oppgradert til kyrkje. Kapell gjeld etter dette berre eit mindre kyrkjebygg med spesialiserte funksjonar til dømes bårekapell, gravkapell eller meditasjonskapell.
I Noreg høyrer alle medlemmer av Den norske kyrkja til den geografiske kyrkjelyden der dei bur og har sin kyrkjelege røysterett knytt til denne. Til dømes i Danmark er det løyve til å skipe ein «valkyrkjelyd» der ein kan melde seg inn uavhengig av geografisk tilknyting.
Dei fleste domkyrkjer er soknekyrkjer i tillegg til å vere sete for biskopen.
Det er uvisst når soknekyrkjeordninga vart innført i Noreg. Dei første fylkes- og hovudkyrkjene reist på 1000-talet var truleg soknekyrkjer for eit definert geografisk område. Etter innføringa av tiendeskatten på 1100-talet må soknegrensene ha vore fastlagte og soknekyrkjenettet i hovudtrekk etablert. I England er parallellen parish church, som vart utvikla før år 1000. Soknekyrkja vart ofte utforma som ei langkyrkje. Dei første kyrkjene vart som regel bygd med kor og skip i same breidde. Etter kvart vart koret skilt frå hovudskipet, det vart større og lengre og meir avgrensa frå resten av bygningskroppen. Korvindauga vart gjort større og det vart fleire av slik at alteret fekk meir ljos. Koret kunne vere avslutta tvert, ofte med ei rad vindauge, forma som apsis eller oktogon. Apside eller apsis er ei halvsirkelforma avslutning på kortilbygget, som i Gamle Aker kyrkje, medan oktogon er ei åttekanta eller halvt åttekanta avslutning som i Voll kyrkje i Måndalen.
Mange eldre kyrkjer, både mellomalderkyrkjer og kyrkjer oppført etter reformasjonen, vart bygd om og utvida på 1800-talet, etter at kyrkjelova frå 1851 avgjorde at ei soknekyrkje skulle ha plass til minst tre tidelar av folketalet i soknet. Ved ombygginga kunne ei opphavleg langkyrkje få krossarmar eller langskipet kunne bli forlenga. Ei rad mellomalderkyrkjer vart bygd om og utvida på 1700-talet, og framstår i dag meir som barokk- eller renessansekyrkjer med rikt dekorert interiør. Døme på dette er Holt kyrkje og Dypvåg kyrkje i Tvedestrand og fleire andre kyrkjer på Sørlandet. Ei rad trekyrkjer i nygotisk stil vart oppført på 1800-talet, oftast som langkyrkjer.
Privatkyrkjer
Privatkyrkjer var vanleg i mellomalderen, og vart på norsk også kalla høgendeskyrkjer (av «høgjende» eller «høyende» = sitjepute eller hovudpute) knytt til store gardar og herresete, men som ofte også vart brukt som soknekyrkjer. Ein del soknekyrkjer hadde også private kapell i ein etasje over koret. I Europa var det i tillegg til reine privatkyrkjer ein type stormannskyrkjer med private kapell, kalla dobbelkyrkjer.
Døme på tidlegare private kyrkjer er Hove kyrkje i Vik i Sogn og Giske kyrkje på Sunnmøre.
I Noreg er det tre private kyrkjer: Gamlebyen kyrkje i Oslo, som tilhøyrer stiftelsen Oslo hospital og blir leigd ut til Oslo kirkelige fellesråd. Det same gjeld Lovisenberg kyrkje i Oslo, som Diakonissehuset eig, og Løkken kyrkje i Meldal kommune i Sør-Trøndelag.
Katedral
Katedral er det same som ei domkyrkje eller biskopkyrkje, det vil seie hovudkyrkja i eit bispedømme der biskopen har sitt sete. Ordet katedral skriv seg frå gresk «καθέδρα» via latin cathedra, som tyder «trone» eller «stol» - det siktar til biskopens lærestol, symbolet på biskopens embete. Bispestolen finst også som ein fysisk stol i koret i domkyrkjene. Ordet katedral blir på norsk også nytta nytta om kyrkjer av særleg monumentale dimensjonar, til dømes Ishavskatedralen i Tromsø. Innanfor den katolske kyrkja og andre kyrkjesamfunn som den anglikanske høyrer eit domkapittel til domkyrkja. Domkapittelet er eit ordensliknande fellesskap av prestar knytt til domkyrkja, men uten å høyre til ein klosterorden. Domkapittelet omfattar då prestar, kalla kannikar, med leiarfunksjonar i biskopens administrasjon. Leiaren for domkapittelet blir kalla dekan. I Svenska Kyrkan tyder domkapittel det same som bispedømmeadministrasjonen. Enkelte større kyrkjer kan etter sedvane ha knytt til seg eit kapittel uten at kyrkja har rang som domkyrkje eller katedral, slike kyrkjer blir kalla kapittelkyrkjer. Domkapittel finst ikkje innanfor den norske kyrkja.
Lovekyrkje
Lovekyrkjer, også kalla gåvekyrkjer eller votivkyrkjer, er kyrkjer som har basert drifta på gåver (kyrkjer som er gitt lovnader, gjerne i takksemd eller i samband med bønn i naud eller sorg). Slike kyrkjer, som gjerne var små, var tidlegare ganske vanlege i Noreg, heilt frå mellomalderen. Desse kyrkjene var ofte bygd som privatkyrkjer. Bønsnes kyrkje på Røyse i Hole kommune er døme på lovekyrkje. Votivgåver var viktig for Røldal stavkyrkje som hadde ei rad gjenstandar kjøpt for gåver.
Inndeling etter plantype
Kyrkjene har ulike plantypar som i hovudtrekk har vore relativt konstant gjennom det meste av historia.
Basilika
Basilika er den eldste plantypen og har sitt arkitektoniske førebilete i førkristne offentlege bygningar i det gamle Roma. Den utvikla seg tidleg som typisk for dei kristne gudshus. Basilikaen har eit høgt midtskip flankert av to lågare og mindre sideskip. Denne tredelinga med søylerekker (arkadar) som markerer overgangen mellom skipa, er det mest typiske for basilikaforma. Ei kyrkje med basilikaform er eit langstrakt bygg, men skil seg frå den enkle norske langkyrkja ved at ein basilika er treskip og har midtskip som er høgare enn sideskipa. Dei lavare sideskipa gjev plass til vindauge i eit klerestorium slik at meir lys kjem inn i midtskipet og det indre av kyrkja. Basilikaforma finn ein hovudsakleg i store steinkyrkjer, men stavkyrkjer med heva midtrom (type B) har likhetstrekk med basilika. «Det er den mangesøilede basilika overført til træ. Her er ligefrem imitation,» skreiv Harry Fett om Urnes stavkyrkje. Sjølv om det er slik likskap med basilikaforma er det uklart om stavkyrkjer av type B er ein slag basilika («basilikateorien») eller om desse stavkyrkjene er ei vidareutvikling av førkristent sentralbygg. Trass skiftande arkitektoniske stilartar har basilikaforma blitt vidareført og etablert som den vanlegaste og mest typiske grunnforma innan kyrkjearkitekturen. Dei store romanske og gotiske kyrkjene vart oppført som basilikaer. Eit typisk døme er den romanske Durhamkatedralen.
I Noreg vart Nidarosdomen og katedralane i Oslo, Hamar (øydelagt 1567), Stavanger og på Orknøyane reist som basilikaer. Fleire kyrkjer på Austlandet har eller hadde også basilikaform: Gamle Aker kyrkje, Hoff kyrkje på Toten, Ringsaker kyrkje og Nikolaikyrkja på Gran. Mariakyrkja i Bergen er også ein basilika. Tjølling kyrkje i Vestfold vart reist med basilikaform (sterkt ombygd kring 1760). St. Hallvardskyrkja i Oslo, St. Albanus kyrkja i Selje kloster og enkelte andre tapte kyrkje har truleg også hatt basilikaform. På 1800-talet vart basilikaforma gjenopptatt i historistiske kyrkjer. Buksnes kyrkje i Lofoten er reist som basilika og med dragestil, den minner om ei stavkyrkje. Av nyare norske kyrkjer er Steinkjer kyrkje og Bodø Domkyrkje utforma etter ein klassisk basilikal plantype.
Når det gjeld den katolske kyrkja og dei ortodokse kyrkjene er nemninga basilika ikkje alltid berre avgrensa til slike kyrkjebygningar som er reist etter den gamle, basilikale planløysinga. Nemninga kan òg verte nytta om slike kyrkjebygningar som ein keisar har fått bygd, og om kyrkjebygningar som paven ved særlege vedtak har gjeve nemninga basilika på grunn av at bygningen har funksjon som pilegrimskyrkje. Innanfor den katolske kyrkja blir nemninga basilika nytta om kyrkjer med særleg høg status.
Sentralkyrkje
Ei sentralkyrkje er ei kyrkjeform med sentralplan, altså eit grunnplan som er symmetrisk til alle sider omkring ein vertikal akse. Desse kan vere sirkulære, kvadratiske, oktogonale (åttekanta) eller liknande. Ein rotunde har også sentralplan. Døme på sentralkyrkjer er San Vitale i Ravenna og Trefoldighetskyrkja i Oslo. Kor, apsider inngangsparti (våpenhus) kan vere integrert, men er ofte i tilbygg som bryt med symmetrien i grunnplanet.
Kyrkjer med åttekanta grunnplan er ei vidareutvikling av idéen bak sentralkyrkjeforma med kyrkjelyden samla i eitt rom omkring alteret. Åttekantkyrkje eller oktogonal kyrkje er eit kyrkjebygg der grunnplanet er ein rein oktogon, eller der berre sjølve skipet er ein oktogon som er kombinert med tilbygg (armar) for kor og våpenhus (slike tilbygg kan gje heile bygget ei meir langstrakt form som ei langkyrkje) eller der oktogonen har armar til fire sider (som i ei krosskyrkje).
Langkyrkje
Ei langkyrkje har eit langstrekt kyrkjerom som skal symbolisere den heilage vegen («via sacra») frå vest mot soloppgangen i aust. Typisk for langkyrkjene er at koret er smalare og lågare enn hovudskipet. Denne kyrkjetypen har vore den vanlegaste i Noreg frå mellomalderen fram til 1900-talet. Ei rad av stavkyrkjene frå mellomalderen er utforma som langkyrkjer. Mange av steinkyrkjene oppført etter 1250 er også langkyrkjer. Forma fekk òg ei ideologisk forankring som ei luthersk kyrkjeform. Denne plantypen finn ein til dømes i dei mange nygotiske kyrkjene som vart oppført i Noreg frå siste halvpart av 1800-talet.
Krosskyrkje
Krosskyrkje er ei kyrkjebygning som har ein krossplan. Planen kan vere utforma som ein latinsk kross med langt hovudskip og kortare krossarmar, eller som ein gresk kross med like store krossarmer. Krossarmane består av eit tverrskip eller transept som kryssar hovudskipet. Ein slik plan kan symbolisere både Kristi kross og hovudgatene i Jerusalem, som dannar ein kross. Plantypen finst i store delar av verda, men soknekyrkjer av stein med opphavleg krossform har ein ikkje hatt i Noreg i mellomalderen, sjølv om fleire kyrkjer seinare har vorte ombygt. Norderhov kyrkje på Ringerike og Haslum kyrkje i Bærum er døme på korskyrkjer i stein som er ombygde frå langkyrkje, medan Nidarosdomen vart oppført med krossforma grunnplan.
Inndeling etter byggjeteknikk
Byggjeteknikken er knytt til byggjematerialet som er brukt. På kontinentet og i Sør-Sverige gjekk tre som materiale i kyrkjebygg ut av bruk allereie i mellomalderen, medan i Norge dominerte heilt til moderne tid.
Mur
Til murkonstruksjonar vart det frå byrjinga nytta naturstein. Mjuke bergartar som kleberstein kan formast etter ønskje og behov, og har vore mykje nytta i kyrkjebygging i Noreg til dømes i Nidarosdomen og Mariakyrkja i Bergen. På Møre er det bygd fleire kyrkjer med stort innslag av stein hoggd ut i lokale marmorbrot, mellom anna Giske kyrkje og Tingvoll kyrkje. Slike bygg blir gjerne kalla steinkyrkjer. Natursteinen vart ofte pussa med kalkmørtel. Teglstein kom i bruk i Noreg allereie i mellomalderen. I nyare tid er fleire stor kyrkjer i Noreg oppført i tegl. Til dømes Oslo domkyrkje (med opphavleg gul tegl og påbygg i raud tegl), Johanneskirken i Bergen og Trefoldighetskyrkja i Oslo oppført i tegl. Sjølv om ein del mura kyrkjer har nytta treverk i tak eller til avstiving av veggar, blir dei rekna som steinkyrkjer. Etter krigen kom armert betong i bruk også i kyrkjebygg og dette opna for både nye konstruksjonsløysingar og nye arkitektoniske uttrykk. Døme på dette er Bodø domkyrkje (som har fem skip uten støtte av søyler), Kirkelandet kyrkje (Kristiansund) og Ishavskatedralen.
Tre
Tre har vore det dominerande byggjematerialet i norske kyrkjer heilt frå den første kristne tida. Først med dei enkle stolpekyrkjene der stavane eller stolpane var sette ned i grunnen, deretter med stavkyrkjene der stavane står på ei rame som ligg på eit tørt fundament av stein. Felles for desse er ein berande konstruksjon av vertikale stavar eller stolpar. Stolpekyrkjene rotna nedanfrå og finst no berre som arkeologiske spor.
Ein del steinkyrkjer har takkonstruksjon (sperrer eller takstolar) i treverk. Treverk har også vore nytta til avstiving av veggar mura i naturstein.
Altar
Altar eller alter (av latin altare, frå altus, 'høg') står plassert i koret i aust. Det har fleire symbolske tydingar: 1. Guds trone, symbolet på Guds nærvær i kyrkja, 2. offerstad og 3. bord for nattverdsmåltidet der vigsling av brød og vin skjer.
Altartavle
Ei altartavle er eit religiøst kunstverk i ei kristen kyrkje som står over eller bak altaret. Altartavla kan vere utført av ymse materiale, som til dømes tre eller stein. Ei altartavle kan vere rikt utsmykka med utskjeringar og med eit måleri i midtfeltet.
Særtrekk ved norsk kyrkjearkitektur
Det har vore bygd om lag 3000 kyrkjer i Noreg, om lag halvparten av desse, særleg stavkyrkjer, er tapt. Av dei 1676 kyrkjene som eksisterte i 1975 var 1324 bygg oppført før andre verdskrigen (i tråd med tradisjonelle arkitektoniske former) og vart av Muri kalla «gamle kyrkjer».
Muri gjorde i 1975 følgjande oppteljing av kyrkjer frå før formeksperimenta byrja og nye materiale kom i bruk etter krigen:
Inndelinga i tabellen er ikkje eksakt fordi kategoriane er dels overlappande og fordi det finst blandingsformer. Til dømes kan både stavkyrkjer og steinkyrkjer frå mellomalderen ha form som langkyrkje, og fleire stavkyrkjer vart ombygd til krosskyrkje etter reformasjonen. Medrekna mellomalderkyrkjene i stav og stein kom Muri til 1040 kyrkjer med langplan.
Før reformasjonen
Det mest spesielle ved det norske kyrkjelandskapet er dei mellomalderske stavkyrkjene. Internasjonalt er desse nær eineståande i sitt slag. Det var kanskje så mykje som 1000 stavkyrkjer i mellomalderen, men berre 271 steinkyrkjer (160 av desse eksisterer fortsatt). Alle trekyrkjer vart før reformasjonen oppført i stavkonstruksjon, berre ei eller kanskje to små kyrkjer vart bygd av lafta tømmer. Dei fleste stavkyrkjene forsvann fram mot 1700 og vart ofte avløyst av kyrkjer i lafta tømmer. På 1400- og 1500-talet vart det praktisk tala ikkje reist nye kyrkjer i Noreg. Frå 1620 er det bevart systematiske kyrkjerekneskaper i Noreg, men for tida før er mangel på kjelder som gir innsikt i overgangen frå mellomalder til nyare tid.
Etter reformasjonen
I perioden 1600-1800 vart det reist nær 600 kyrkjer i Noreg. Bygginga skjedde jamnt med om lag 30 nye bygg for kvart tiår, og dei aller fleste kyrkjene vart kosta og styrt av kyrkjelyden sjølv. På 1600-1700-talet var europeisk kyrkjearkitektur heilt dominert av stein, medan det i Noreg berre vart bygd 19 kyrkjer i mur (hovudsakleg i byane der det ofte var murtvang). På landet var alle nye kyrkjer i tida 1600-1800 lafta tømmer (med unnatak av Sør-Fron kyrkje), og tre som byggjemateriale dominerte endå meir enn i mellomalderen. Fet kyrkje frå 1580 var ei tidleg tømmerkyrkje oppført etter reformasjonen.
Etter reformasjonen vart dei tidlegare katolske kyrkjebygga vidareført som protestantiske. Med dei nye kyrkjebygg på 1600-taler er det tendenser til avvik frå den katolske tradisjonen og frå omkring midten av 1700-talet skjer tydelege endringar innanfor protestantisk kyrkjearkitekur i Noreg. Med reformasjonen og pietismen vart ordet (preika) sentral og heile kyrkjelyden måtte difor høyre presten godt. Preikestolen var trekt fram i kyrkjerommet, den var rikare utsmykka og det vart laga betre innsyn til kor og altar for at kyrkjelyden i større grad skulle bli involvert i ritualet. Ei særmerkt løysing var å plassere preikestol (og orgel) over alteret sentralt i kyrkjerommet. Kongsberg kyrkje var den første i Noreg planlagt med eit slikt preikestolsalter (Kanzelaltar på tysk), men allereie i 1749 skal Hopen kyrkje på Smøla ha fått preikestolsaltar. Fleire åttekantkyrkjer vart utforma etter same prinsipp. Etterkvart oppstod misnøye med at alteret var fysisk underlagt preikestolen og langkyrkja med alteret for seg sjølv i koret fekk ein renessanse på 1800-talet. Lange preiker gjorde at ein sette inn faste benkar til å sitje på, i staden for at kyrkjelyden stod eller låg på kne.
Dei lafta krosskyrkjene har mykje til felles med krosskyrkjer i tegl som vart reist på den tida, til dømes Oslo domkyrkje. På 1600-talet vart det òg eksperimentert med kyrkjer med Y-forma grunnplan. Y-forma gav godt innsyn i koret i tråd med dei protestantiske krava til kyrkjerommet. Den eldste av desse som framleis står skal vere Rennebu kyrkje, medan den første var i Bratsberg (1663-1850). Det vart reist 10 slike Y-kyrkjer, 5 av desse eksisterer.
Frå 1851
Kyrkjelova frå 1851 kravde at ei soknekyrkje skulle ha plass til tre tidelar av folket i soknet. Kyrkjer bygd etter 1851 er derfor store relativt til folketalet i soknet. Dette kravet kombinert med oppgangstider i Noreg utløyste bygging av kyrkjer i stort omfang, 623 nye kyrkjer vart reist i siste halvdel av 1800-talet. Mange av desse er enkle prototypar som arkitekt Jacob Wilhelm Nordan stod bak, slik Gjøvik kyrkje er eit døme på. Nordans teikningar ligg til grunn for nær 100 kyrkjer utover i landet. Arkitektane Linstow og Grosch, som sette preg på den nye hovudstaden Christiania, stod òg bak typeteikningar til omkring 80 kyrkjer kvar. Frå denne tida er det eit stort tal kyrkjer som er nesten like. Dei same arbeidsteikningane vart brukt om igjen til ei rad nybygg berre med små endringar. Grosch hadde særleg stor påverknad som rådgjevar for departementet når det gjaldt nye kyrkjebygg. Grosch dominerte også komitearbeidet med utforming av nye typeteikningar (ferdige i 1854). Dei mange nygotiske kvite trekyrkjene på landet og dei raude teglsteinskyrkjar i byane dominerer inntrykket av norsk kyrkjearkitektur.
Trekonstruksjon
Eit anna særtrekk ved norske kyrkjer er det store talet på trekyrkjer, og særleg i form av kvitmåla trekyrkjer på landet. Om lag tredjeparten av kyrkjene frå og med mellomalderen og fram til krigen er bygd i stein. Fram til krigen dominerte tre som byggjemateriale. Av dei eksisterande kyrkjene er tre som materiale dominerande (opp mot 90 % av alle bygg) i alle epokar unnateke mellomalderen der hovudsakleg steinkyrkjene har overlevd. Tegl er historisk lite brukt som materiale. Tegl vart oftast importert frå Tyskland eller Holland, og hovedsakleg brukt i kystbyane. I innlandet er steinkyrkjer oppført av lokal naturstein. Det skjedde også at forfalne middelalderkyrkjer i stein vart erstatta av trekyrkje, dette gjeld til dømes Tretten kyrkje (i 1586) og Ulstein kyrkje.
Vreim meiner det er tømringa som gav så mange varierte former på norske kyrkjer. Mur og stavkonstruksjon ville gitt meir einsarta kyrkjer. Samstundes er det mogleg å bygge høg og stabile steinveggar med høge opningar til vindauge, i eit murbygg er grunnflata avgrensa av takkonstruksjonen der store spenn er teknisk krevjande. Den enkle langkyrkjeforma med skip og kor blir rekna som «urforma» for norske kyrkjer bygd i mur eller tre.
Natalja Gontsjarova
Natalja Sergejevna Gontsjarova var ein russisk avantgardemålar (kubofuturisme), klesdesignar, forfattar, illustratør og scenograf.