cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Håvard Bøkko
Medaljane kjem (2008-)
Sesongen 2007/2008 starta bra for Bøkko då han vann alle fire distansane under NM enkeltdistansar i Vikingskipet på Hamar i oktober. Sigeren på 500 m måtte han dele med klubbkameraten Christoffer Fagerli Rukke. Bøkko vann sin første verdscupsiger 2. desember 2007 på 10 000 m i Kolomna i Russland. Same stad tok han sylvmedalje i EM allround 13. januar 2008, etter andreplass på 5 000 og 10 000 meter og fjerdeplass på 500 og 1 500. Under VM på skeiser 2008 i Berlin i februar tok han sylv bak den suverene vinnaren, Sven Kramer, frå Nederland. Til trass for problem med aksla greidde Bøkko å sikre sigeren i verdscupen 5 000 m/10 000 m sesongen 2007/2008. Etter dette valde han å avslutte sesongen før VM enkeltdistansar, for å operere aksla.
Han vann sylv i EM i Heerenveen i Nederland 9.-11. januar 2009, og vart slegen av Sven Kramer. I Allround-VM på skeiser 2009 tok Bøkko igjen gong sylv samanlagt, og vart nr to på 500 m og 5 000 m, vann 1 500 m og vart nr to på 10 000 m. Pallplass på alle distansar i eit allround-VM hadde ingen nordmann klart sidan Michael Staksrud gjorde det i 1937. Under VM på skeiser enkeltdistansar 2009 i Vancouver i Canada 12.-15. mars 2009 vann han sylv både på distansane 5 000 og 10 000 m, begge gognene slegen av Sven Kramer.
Under Vinter-OL 2010 i Vancouver vann han bronse på 1 500 m.
13. februar 2011 tok han sin tredje sylvmedalje i Allround-VM, etter at han tok distansesigeren og sette ny norsk rekord på 10 000 meter med 12.53,89. Bøkko vart verdsmeister på 1500 m under VM på skeiser enkeltdistansar 2011.
Profflag
5. april 2011 vart det klart at syskena Bøkko ville bryte med landslaget og heller satse på profflaget Team CBA med Peter Mueller som trenar.
Samanlagt i Verdscupen
Oppdatert etter første dag av verdscupfinalen sesongen 2011/12 * = Før finalekonkurransen.
Antarktiske Arkipel
Antarktiske Arkipel, Palmer Archipelago, Antarctic Archipelago, Archipiélago Palmer eller Palmer Inseln, er ei øygruppe utanfor nordvestkysten av Den antarktiske halvøya. Ho strekkjer seg frå Tower Island i nord til Anvers Island i sør. Gerlache- og Bismarcksundet går mellom dei.
Historie
Adrien de Gerlache, leiaren av Belgica-ekspedisjonen (1897–1899), oppdaga øygruppa i 1898. Han namngav dei etter kaptein Nathaniel Palmer, som segla i desse farvatna i 1820.
Både Argentina og Storbritannia har hatt forskingsstasjonar her.
Øyar
Øygruppar består mellom anna av
Kalisz
Kalisz er ein by sentralt i Polen med om lag 103 000 innbyggjarar. Han ligg ved elva Prosna søraust i Storpolske voivodskap, og dannar eit storbyområde i lag med dei nærliggande byane Ostrów Wielkopolski og Skalmierzyce.
Kalisz er ein viktig industrielt og kommersielt senter i regionen med fabrikkar som pianofabrikanten Calisia. Byen er òg eit senter for tradisjonell folkekunst.
Kalisz er ein av dei eldste byane i Polen, og har ei historie så lang tilbake som til byrjinga av 100-talet. I 1281 fekk han status som by. Under den første verdskrigen vart byen kraftig bomba og sterkt skadd.
Kongsberg prosti
Kongsberg prosti er eit tenestedistrikt i Tunsberg bispedømme i Den norske kyrkja. Prosten har sete i Kongsberg. Prostiet er inndelt i sokn. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eit eller fleire sokn. Fram til 2004 var prestetenesta lokalt organisert i prestegjeld.
Orlando di Lasso
Orlando di Lasso, òg Orlande de Lassus, Orlandus Lassus, Roland de Lassus og Roland Delattre, var ein fransk-flamsk komponist frå høgrenessansen.
Han vert i dag rekna som hovudrepresentanten for den mogne polyfone stilen som kjenneteiknar den siste aktivitetsfasen til den flamske skulen, og i lag med Palestrina og Victoria ein av dei mest kjende og viktige musikarane i Europa på slutten av 1500-talet.
Tidlege år
Lasso vart fødd i Mons i grevskapet Hainaut som ligg i dagens Belgia. Truleg var han fødd inn i enkle kår då fødeåret ikkje er 100% sikkert fastslått – folk frå høgre sosiale lag heldt gjerne styr på fødedatoen. Sjølv oppgav Lasso til vanleg 1532 og det blir rekna som meir sannsynleg enn alternativet 1530. Det er heller ikkje kjent noko sikkert om foreldra hans og det finst ikkje prov på at han var korgut ved kyrkja Saint-Nicolas-en-Bertaimont i Mons sjølv om ein ikkje-stadfesta myte hevdar at han som gut vart kidnappa tre gonger på grunn av den vakre songstemma si. To gonger skal han ha vorte henta attende til foreldra, men den tredje gongen kom han ikkje tilbake: Lasso sin første biograf, Samuel Quickelberg, fortel at Lasso som 12-åring gjekk i teneste hos den mantovanske adelsmannen Ferrante Gonzaga som var i Nederlanda sommaren 1544. Truleg følgde Lasso med han til Mantova same året. Ferda gjekk vidare til Sicilia seint i 1545 og til Milano i 1547. Her var han til 1549 og vart mest truleg kjend med madrigalisten Hoste da Reggio som var leiar for dei musikalske institusjonane Ferrante Gonzaga til ei kvar tid heldt seg med. Lasso vart godt kjend med den verdslege musikken til adelen og ikkje minst vand med å te seg i hoffkretsar. Dei talrike reisene gjennom Italia saman med tenesteherren gjorde at Lasso fekk god kjennskap til italiensk folkemusikk og improvisert commedia dell'arte og etter kvart vart han inspirert til å forsøke seg på sine første komposisjonar.
Dei første postane
Med stemmeskiftet mista han jobben som songar hos Gonzaga, men komposisjonane var blitt lagd merke til i adelskrinsar og han hadde skaffa seg gode kontaktar, så i 1549 fekk han seg ein ny tenesteherre i Costantino Castrioto i Napoli. Han budde i hushaldet til Marchese della Terza og fekk no full innføring i samfunnslivet i renessansen. Det humanistiske idealet til folk med omfattande utdanning, «akademi» (lærde krinsar der det vart oppført teaterstykke med musikk), liv og dans på stranda, improvisert gatemusikk, gateteater i Napoli – alle desse inntrykka saug Lasso til seg og dei fekk stor innverknad på komposisjonane hans. Han fekk òg ein omfattande kjennskap til litteratur og snakka flytande tysk, italiensk, fransk og latin.
Seinare flytte Orlando til Roma, der han arbeidde for Cosimo I de' Medici, storhertug av Toscana. I 1553 fekk han posten som maestro di cappella ved Basilica di San Giovanni in Laterano etter Paolo Animuccia – ein særs prestisjefylt post for ein 21 år gammal mann; to år etter han var slutta fekk den langt eldre Palestrina same posten. Lasso var i stillinga eit drygt år før han reiste til sine sjuke foreldre, berre for å finne at begge allereie var døde då han nådde fram. Kva han gjorde i tida rett etter er usikkert, men han kan ha vitja England og Frankrike i lag med diplomaten, eventyraren og songaren G.C. Brancaccio.
Tidleg i 1555 var han attende i Antwerpen. Det er ikkje kjend at han hadde noka offisiell stilling her, men han knytte gode kontaktar, til dømes med musikkutgjevarane Tielman Susato og Jean de Laet og fekk sin første utgjeving, ei samling madrigali, vilansche, canzoni francesi e mottetti for fire songstemmer. I 1556 gav han ut den første boka med fem- og sekstemmige motettar; det ser ut til han venta med å gje ut noko før han hadde samla opp ei større mengd verk. Dei til saman om lag 100 einskildtrykk av motettar, madrigalar og chansons han publiserte i Antwerpen og Venezia gjorde han raskt internasjonalt kjend.
München
Den unge hertug Albert V av Bayern vart no oppmerksam på Lasso. På den tida konkurrerte dei europeiske fyrstane om det meste, og det å ha det beste musikkmiljøet var viktig for prestisjen dei i mellom. I 1556 gav hertugen Lasso eit økonomisk freistande tilbod om tilsetjing som tenorsongar i kapellet sitt, og Lasso aksepterte dette. Hertugen ville gjere kapellet meir «flamsk», og fleire andre flamske songarar kom til i løpet av 1556–1557. Flamlendarene hadde lenge vore dominerande i europeisk musikk, og truleg prøvde hertugen å løfte kapellet, som han meinte hadde vorte for provinsielt tysk, opp på eit nivå meir likt dei han fann i Italia. Lasso likte seg godt blant dei andre flamlendarane i München, og valde å slå seg til ro der. Løna hans tok til å stige dei neste åra, og sjølv om han var oppført som cantor og tenor 2us i dokumenta til hoffet så seint som i 1568, stod han oppført som maestro di cappella ved det bayerske hoffet på tittelsida til Libro quarto de madrigali (1567). Sannsynlegvis tok han over leiinga av orkesteret allereie då Ludwig Daser pensjonerte seg i 1563. Lasso var kapellmeister hos Albert V og arvingen Vilhelm V i 30 år, heile resten av livet hans.
Lasso hadde ansvar for messene til morgongudstenestene og skreiv musikk for statsvitjingar, bankettar, jaktselskap og privat kammermusikk. Han følgde hertugen på reiser og reiste sjølv rundt i Europa på leiting etter musikarar, og bygde opp ein av dei viktigaste musikkkapella i Europa: i 1550 hadde hoffkapellet 19 musikarar, i 1569 var dei 63. I tillegg hadde han overoppsyn med musikkutdanninga av korgutane som til alt overmål levde i hushaldet hans. Dessutan hadde han ansvar for prøvene med musikarane, for notekopiering og sannsynlegvis for samlinga av utgjeve musikk i biblioteket til hertugen. For å rekke over alt dette starta han arbeidsdagen klokka fire om morgonen.
I 1558 gifta Lasso seg med Regina Wäckinger, dottera til ein bayersk hoffrepresentant. Ekteskapet var særs lukkeleg, ikkje minst fordi den jordnære og praktisk anlagde Regina var ein motvekt mot den temperamentsfulle ektemannen. Det eksakte tale på barn er ikkje kjend, men tre døtrer og fem søner er skriftleg dokumentert. Alle sønene vart musikarar, to av dei – Ferdinand (ca 1560–1609) og Rudolph (ca 1563–1625) – vart sjølve komponistar som i tur og orden arva faren sine postar. Sonen til Ferdinand, som òg heitte Ferdinand (1592–1630), representerte familien ved kapellet så seint som i 1629.
Lasso byrja å verte ganske vidkjend utover i 1650-åra og komponistar tok til å reise til München for å studere hos han. Andrea Gabrieli deltok i det bayerske hertugkapellet under kroninga av keisar Maximilian II i 1562, og kan ha vore i München et år eller to etter det. Nevøen til Andrea, Giovanni Gabrieli, oppheldt seg i München i 1570-åra og kan òg ha studert hos Lasso. Ryet spreidde seg utanfor den musikalske kretsen og i 1570 gav keisar Maxmillian II han arveleg adelsskap, noko som var sjeldan for ein komponist. Pave Gregor XIII utnemnde han til riddar i 1571 og i 1573 vart han invitert av kongen av Frankrike, Karl IX til besøk. Mange prøvde å hyre han til sine eigne hoff, men Lasso var tilsynelatande ikkje interessert. I 1580 avviste han eit tilbod frå hertugen av Sachsen med begrunninga at han ikkje ynskte å forlate huset sitt, hagen og alt han sette pris på i München.
Seint i 1580- og 1580-åra gjorde Lasso fleire reiser til Italia, der han møtte dei mest moderne stilane og trendane. Han valde likevel å halde på ein konservativ stil, og vart enklare og meir raffinert i seinare år. I 1590-åra byrja helsa hans å skrante, men han klarte likevel å gjennomføre reiser og komponere no og då. Det siste verket hans blir ofte rekna som det beste: eit sett av 21 madrigali spirituali kalla Lagrime di San Pietro («Tårene til St. Peter»), som han tileigna pave Klemens VIII og som vart publisert posthumt i 1595. Orlando di Lasso døydde i München den 14. juni 1594.
Musikk og påverknad
Orlando di Lasso er ein av dei mest produktive, allsidige og universelle komponistane frå høgrenessansen og skreiv over 2000 verk i alle latinske, franske, italienske og tyske vokalsjangrar som var kjende på denne tida. Av desse finn ein 530 motettar, 175 italienske madrigalar og villanellaer, 150 franske chansons og 90 tyske lieder. Ein kjenner ikkje til rein instrumentalmusikk av Lasso, om det skuldast at han ikkje skreiv instrumentalmusikk, vil det vere uvanleg for ein så allsidig og produktiv komponist sidan dette elles var ei tid då instrumental musikk vart stadig viktigare i heile Europa.
Nesten 60 messer har overlevd og dei fleste av desse er parodimesser basert på verdslege verk skriven av han sjølv eller andre komponistar. Dei er teknisk imponerande, men likevel det mest konservative han komponerte. Somme av messene syner påverknad frå den venetianske skulen, særleg bruken av fleirkorteknikkar (til dømes Missa osculetur me, basert på ein av motettane hans). Einskilde messer er basert på sekulære franske chansons, nokre av dei direkte obskøne. Det verste dømet er nok Missa Entre vous filles (1581) basert på ein song av Clemens non Papa med tittelen Entre vous filles de quinze ans (om lag «Mellom dykk femten år gamle jenter»). Arbeidsgjevaren oppmuntra til denne praksisen, noko ein kan sjå av korrespondansen dei imellom. Korrespondansen viser elles Lasso som ein humoristisk mann som stod på venskapeleg fot med hertugen.
Verk
Til saman skreiv Orlando di Lasso om lag 2 000 verk, mange kom opp imot 30 ettertrykk.
Han skreiv til dels i den såkalla musica reservata, det vil seie verk som berre vart skriven for ein kjend personlegdom. Som Musica palese a tutti («musikk for alle») fekk villanellas, chansons og anna ei stor utbreiing.
Kjelder
''
Skimtheia
Skimtheia er det høgaste punktet i Drammensmarka med ei høgd på 554 meter over havet. Fjellet ligg i kommunane Drammen og Lier i Viken.
Logikk
Logikk er læra om lovene og reglane som gjer tenking, resonnement og argumentasjon gyldig («logisk»).
Metrostasjonen Châtelet
Châtelet-Les Halles er ein stasjon på metroen i Paris og på forstadsbanen RER. Stasjonen er den største underjordiske stasjonen i Europa, med korrespondanse mellom tre av dei fem RER-linjene samt fem av dei seksten metrolinjene.
Logikk
Den klassiske logikken går tilbake til Aristoteles si syllogismelære. Heilt sidan den gong har logikken vore ein av hovuddisiplinane i filosofien.
Metrostasjonen Châtelet
Metrolinje 1, 4, 7, 11 og 14 stoppar på stasjonen. RER-linje A, B og D stoppar også her.
Logikk
I løpet av 1900-talet blei logikken utvida til å gi rom for uvisse og sannsyn. Dette resulterte i utviklinga av mellom anna fleirverdi-, fuzzy- og kvantelogikk.
Tormod Haugen
Tormod Haugen var ein norsk forfattar og omsetjar, kjend for å skriva fantastisk barnelitteratur.
Felix Baumgartner
Felix Baumgartner er ein austerriksk fallskjerm- og BASE-hoppar. Han er kjend for spesielt farlege stunt han har utført karrieren sin. I det austerrikske militæret nytta han tida til å praktisere fallskjermhopping, inkludert å lande på små område. Under det siste prosjektet Red Bull Stratos, der han sette tre av dei mange verdsrekordane sine, vart han frakta opp til stratosfæren i ein heliumsballong, for så å hoppe attende til jorda.
Tormod Haugen
Tormod Haugen studerte tysk, kunsthistorie og litteraturvitskap ved Universitetet i Oslo. Han debuterte som forfattar med barneboka Ikke som i fjor i 1973, sidan har han skrive ei lang rekkje barne- og ungdomsbøker av høg kvalitet.
Felix Baumgartner
14. oktober 2012 sette han verdsrekord for høgaste ballongferd med mannskap (39 045 m), høgaste fart under fritt fall (1 342 km/t) og fallskjermhopp frå høgaste høgd (39 045 m) då han hoppa til jorda frå ein heliumsballong i stratosfæren. Han sette òg rekord på nettstaden YouTube då åtte millionar menneske såg hoppet direkte.
Tormod Haugen
Haugen vart tildelt fleire internasjonale litteraturprisar, mellom anna H.C. Andersen-prisen som han fekk i 1990. I 1984 vart han første forfattar til å verte nominert til Nordisk Råds litteraturpris for ei barnebok. Bøkene hans har vorte omsette til mange språk.
Som omsetjar har Haugen òg stått bak fleire kjende verk, mellom anna Narnia-serien av C. S. Lewis.
Felix Baumgartner
Biografi
Baumgartner vart fødd 20. april 1969 i Salzburg i Austerrike.
I 1999 sette han verdsrekord for høgaste fallskjermhopp får ein bygning då han hoppa frå Petronas Towers i Kuala Lumpur i Malaysia. 31. juli 2003 vart Baumgartner den fyrste personen til å hoppe i fallskjerm over Den engelske kanalen med ein spesiallaga karbonfibarvinge. Han har òg sett verdsrekord for det lågaste BASE-hoppet nokonsinne, då han hoppa 95 meter frå handa til Kristusstatuen i Rio de Janeiro i Brasil.
27. juni 2004 vart han den fyrste personen som BASE-hoppa frå Millau Viaduct i Frankrike, og den fyrste personen som hoppa i fallskjerm frå Turning Torso i Malmö i Sverige 18. august 2006. 12. desember 2007 vart han den fyrste personen som hoppa frå Taipei 101 i Taiwan, som då var den høgaste bygningen i verda.
Sjakkbrikka dronning
Dronninga er den sterkaste brikka i brettspelet sjakk. Dronninga kan flyttast både som eit tårn og som ein løpar. Ho kan flyttast loddrett, vassrett eller diagonalt på sjakkbrettet så mange felt ein måtte ynskja. Dronninga kan ikkje hoppa over andre brikker.
Den kvite dronninga startar på D1, den svarte på D8. Dronninga startar altså alltid på eit felt med same farge som brikka.
På grunn av den høge verdien til dronninga ventar ein ofte til midt i spelet før dronninga vert teke i bruk. I starten av spelet er dronninga sårbar. Om ei eller begge dronningane fell, er det ofte eit teikn på at spelet går mot slutten.
Dronninga kan koma i spel att om ein bonde når fram til siste felt på andre sida av brettet. Bonden kan då endrast til ei anna type brikke. Oftast vert det vald at bonden skal endrast til ei dronning.
Koszalin
Koszalin (tysk Köslin kasjubisk Kòszalëno; latinsk Scurgum) er den største byen i Hinterpommern nordvest i Polen. Han ligg 15 km sør for kysten av Austersjøen. Koszalin ligg i Vestpommerske voivodskap sidan 1999, og var tidlegare hovudstad i Koszalin voivodskap (1950-1998).
Koszalin vart polsk etter den andre verdskrigen og størsteparten av den tyske folkesetnaden i byen vart drive bort.
Moss Fotballklubb
Moss Fotballklubb er ein fotballklubb som held til i Moss, vest i Østfold. Moss FK vann kongepokalen i Fotball-NM i 1983 og vart seriemeister i Noreg i 1987. Moss FK har tre gongar delteke i europacupturneringar; klubben møtte FC Magdeburg i 1980, Bayern München i 1984, og Real Madrid i 1988.
Starten
Moss FK vart stifta som Moss Idretsforening 28. august 1906 i eit vedskjul i Henrik Gerners gate. Dei første åra var det fotball, friidrett, sykling, ski, ishockey og skøyter som prega klubben. Fotballen hadde ikkje akkurat slått rot i Noreg på denne tida. Dei første åra gjekk det ikkje i det tradisjonelle fotballspelet, men i såkalla fotballtennis. Dette kom av at det ikkje var nokre regulerte fotballbanar i Moss-regionen på denne tida.
Men i 1910 byrja MIF å spele fotball slik vi kjenner det i dag. Sidan treningsbanar var eit av dei største problema til klubben, skifta Moss Idretsforening stadig opphaldsstad. Først til ei løkke ved Solisaga på Ørehavna, derfrå til ei slette ved Schulstocks Reperbane (i dag Herfordsgate) og til slutt til Sandløkka på Skarremyra. Banen låg der, men tribune og klubbhus måtte vente. Nokre gamle treskur vart sett opp og gjorde teneste i mange år, fram til Melløs Stadion stod ferdig 21. mai 1939.
Klubben har siden oppstarten spelt i gult og svart, sjølv om fargenyansane har endra seg noko over tid. Emblemet til MFK held òg klubbfargane – logoen er eit svart skjold med gul bord, fotball og initialane «MFK». Den første seriøse klubbeigde fotballbanen kjøpte samskipnaden i 1911 – då dei fekk tilslag om eit areal der Malakoff videregående skole ligg i dag – banen vart opparbeidd på dugnad i løpet av åtte månader. 21. mai 1939 stod Melløs stadion ferdig.
Gjennombrotet
Året 1921 må kunne reknast som gjennombrotsåret for fotballen i MIF. Banen på Malakoff vart utvida, rettnok på grunn av NM på skøyter. Laget spelte seg for første gong fram til 4. runde i NM, der det vart tap for Odd. Kampen vart spelt på Malakoff, og samla 3 000 tilskodarar. MFK vart avdelingsmeister i Østfold Nordre med seks poeng. Rivalane Fredrikstad FK kom på andreplass med fem poeng. MIF fortsette framgangen i 1922, og vann avdelinga si i kretsserien. Diverre tapte dei finalen mot Kvik 3-0. Dei nådde for første gongen semifinalen, som vart spelt i Fredrikstad for fulle tribunar. Motstandar var nok ein gong Kvik Halden, som vann 1 – 0. Den 15. juni 1924 fekk MIF sin første landslagsspelar – Arvid Lindberg – som debuterte mot Tyskland. For femte gong på rad vann MIF i 1925 avdeling si i meisterskapen i klasse A i Østfold. Det vart tap i finalekampen om krinsmeisterskapen mot Sarpsborg, med 4-2.
I 1926 vart det vedteke at sykling og hockey skulle sløyfast frå klubbprogrammet, og året etter vart det vedteke at skøyter og ski skulle nedleggjast. Då stod klubben tilbake med berre fotball og friidrett. I 1929 vart friidretten utskilt i eigen samskipnad og klubben endra namn til Moss Fotballklubb.
Etter å ha spelt sine kampar på Malakoff frå starten av, flytta laget til dagens stadion, Melløs den 21. mai 1939. Denne dagen vart Melløs Stadion offisielt innvigd med idrettsparade, talar, turnoppvisning, friidrett og fotballkamp mellom MFK og Sprint, der MFK vann 1-0. Nærare 4000 tilskodarar var tilstades. I serien vart MFK nr tre etter Fredrikstad FK og Sarpsborg FK. I Noregsmeisterskapen kom MFK igjen til 5. runde, kor laget møtte Drafn på Ullevaal, og tapte 1-0. Det vart spelt ein kamp mot landslaget den 21. juni same år, der resultatet vart 2-2.
Den 9. april 1940 vart all trening stoppa pga krigsutbrotet, og vart først sett i gang igjen 11. juni same år, då klubben spelte den første kampen sin mot Fredrikstad Fotballklubb, der det vart siger 4-2. Frå august vart det igjen spelt Noregmeisterskapenskampar og MFK kom «berre» til semifinalen, men vann for første og einaste gong krinsmeisterskapen i Østfold – på betre målskilnad enn Sarpsborg FK.
Etterkrigsåra
Den 11. mai 1945 stod denne annonsen i avisene til byen: ”Moss Fotballklubb byrjar treninga på Melløs Stadion førstkommande tysdag kl 19.00. Styret” – altså berre tre dagar etter at krigen var over i Noreg.
Etter dette følgde nokre svake år sportsleg for MFK, og i 1947 vart det nedrykk frå 1.divisjon til 2. divisjon. Laga spelte seg derimot opp att i 1948. Etter år med plasseringar midt på tabellen vart laget austlandsmeister i Landsdelsserien i 1953, og rykte dermed opp til Hovedserien – dagens Tippeligaen. Det vart derimot berre eit år i Hovedserien for MFK denne gongen, klubben leid mange nederlag, og rykte ned i Landsdelsserien igjen.
Nyare tid
Klubben heldt seg i Landsdelsserien med eit nødskrik i perioden 1956-1960, men klubben var svært nære nedrykk alle dei nemnde åra. I 1963 vart ligastrukturen i NFF endra, og dei ulike landsdelsdivisjonene vart no til 1. divisjon, 2. divisjon og 3. divisjon, der MFK vart plassert i 3. divisjon. Etter fleire sesongar med topp og midt-plasseringar i 3. divisjon, vart klubben krona med eit overraskande nedrykk i 1969. Laget rauk òg ut i første runden av cupen denne sesongen, i det som blir karakterisert som Moss FKs dårlegaste sesong nokosinne – i god konkurranse med 1992, 2003 og 2010-sesongane.
Pitt Islands
Pitt Islands er ei lita øygruppe like nord for Renaud Island, ved nordenden av Biscoe Islands. Namnet «Pitt's Island», kalla opp etter William Pitt, ein britisk statsmann, vart gjeve av John Biscoe i 1832 til ei øy han feilaktig teikna ned kring 40 km vest-nordvest for desse øyane. I dag kjem namnet Pitt Islands frå kartlegginga til BGLE under Rymill, som kartla desse øyane i 1935-36.
Erling Steinvegg
I borgarkrigstida var det vanleg at fleire kongssøner kjempa mot kvarande om makta i Noreg.
Moss Fotballklubb
Nyare tid
1970-talet vart ein sigersgang for MFK. I løpet av sesongane sesongane 1970 og 1971 tok klubben stega opp frå 4. divisjon til 2. divisjon. Dei følgjande åra vart gode reint sportsleg, og i klubben sin 70-årsjubileumssesong – 1976 – tok klubben stega opp i 1.divisjon, som var toppdivisjonen den gongen. I klubben sin jubileumskamp på Melløs vann klubben 12-3 over Lillestrøm. Det var òg i denne sesongen der Moss-legenda Einar Aas debuterte på U-landslaget, mot høvesvis Sverige og Danmark.
Erling Steinvegg
Sigurd Ribbung, som Ribbungane hadde som kongsemne, var rekna som son av Erling Steinvegg.
Moss Fotballklubb
Nyare tid
I 1978 vart MFK nr åtte i toppserien. Den 17. mai dette året fekk MFK besøk av Hamburger SV, som hadde bl.a Kevin Keegan på laget. Det enda i 1-6 tap for MFK. På A-laget denne sesongen spelte Philip Holyoak frå Tottenham dei fleste seriekampane for MFK, men fekk etter kvart ikkje arbeidsløyve i Noreg, og måtte difor reise heim igjen til England.
Sesongen 1979 vart rekna som den beste gjennom tidene for MFK – der laget kom på sølvplass, berre 2 poeng etter Viking, noko som gav UEFA deltaking neste sesong. Einar Aas, som vart kåra til årets spelar denne sesongen, underteikna etter sesongen proffkontrakt med Bayern München på 2 ½ år, og vart den første profesjonelle fotballspelaren frå MFK. Året etter vart han den første nordmannen til å spele profesjonelt for eit engelsk lag – nemleg Nottingham Forest, der han spelte under den legendariske manageren Brian Clough. Han vart òg den aller første utlendingen som vart kaptein for eit engelsk fotballag noko sinne.
Tannkost
Ein tannkost eller tannbørste er eit verktøy ein brukar til å reinsa tennene med. Dette gjer ein for å hindra at matrestar skal føra til bakterievekst som skadar tennene eller tannkjøtet, og for å få frisk pust. Ein brukar som regel tannkrem på tannkosten, men på born berre i små mengder. Tannkosten har bust i eine enden, medan den andre enden vert bruka som eit skaft. Mange moderne tannkostar kjem òg med ei bakflate som kan rensa vekk bakteriar frå tunga.
Ulike typar tannkost
Det finst mange utformingar av tannkostar, og dei kjem med mange ulike utformingar på bust og handtak. Dei fleste modellane vert leverte med ulik hardleiksgrad på busta.
Ulike typar av tannkostar:
Fabrikantar
Dei vanlegaste tannkostmerka i Noreg i dag er Jordan og Solidox.
Sjå òg
Tannkrem
Moss Fotballklubb
1980-åra
Sesongen 1983 vart rekna som «gullåret». I 1. divisjon vart laget nummer fire, men laget tok for første gongen heim cupen. Finalekampen gjekk på Ullevaal den 23. oktober, og MFK slo Vålerenga med 2-0, etter at Stein Kollshaugen gav MFK leiinga på straffespark. Geir Henæs fastsette sluttresultatet til 2–0. Kapteinen til laget, Geir Henæs, mottok Kongepokalen, og heile laget sprang æresrunden på eit fullsatt Ullevaal Stadion. Heile byen tok imot spelarane og leiarane då dei kom tilbake, med fakkeltog frå Øvre Torv til Samfunnshuset. Dette førte òg til deltaking i europacupen for cupvinnarar. Her spelte MFK to kampar mot Bayern München, og vart slått ut i 1. runde med 4–1 tap i München, og 1–2 på Melløs.
Sesongen 1985 vart ein dårleg sesong sesong for laget. MFK vart nr 10 i serien med 19 poeng. Dei hadde sju sigrar, fem uavgjort og ti tapte kampar. Dette resulterte i kvalifiseringskampar, først mot Sogndal (2-0 siger) og deretter mot Tromsø (0-1 tap på Melløs). MFK var etter 9 samanhengande år i 1. divisjon degradert til 2. divisjon.
Første Eggen-periode
I 1986 vart Per og Hans Jacob Henæs sett til side på trenarsida. Inn kom ein ung Nils Arne Eggen, som sidan den gongen har vorte ei legende i fotball-Noreg – og utan tvil den mest anerkjende norske klubbtrenaren gjennom tidene etter prestasjonane hans ved roret i Rosenborg. Men han gjorde òg sakene sine vel i MFK – to år var alt han trong på å skrive MFK inn i norsk fotballhistorie – med gulltusj.
Målsetjinga for sesongen 1986 var opprykk til 1. divisjon, eit mål som vart nådd. Etter serien var over i 2. divisjon avdeling A, låg MFK på toppen med 35 poeng. Klubben feira òg jubileum dette året – Moss Fotballklubb var 80 år. Men det var ikkje før neste sesong – i sesongen 1987 – at klubben verkeleg skulle få noko å feire. Ein heimvendt Einar Aas kunne motta pokalen som bevis på at klubben for første og hittil einaste gong var vorte norsk seriemeister.
Nils Arne Eggen forlét seinare på hausten klubben til fordel for Rosenborg. Her skulle han seinare bli den mest suksessfulle klubbtrenaren i norsk fotball si historie, men mange meiner framleis at den største prestasjonen hans var nettopp det å ta eit nyopprykt MFK-lag til eit særs overraskande seriegull i 1987.
Mellom-Eggen perioden
Ei rekkje av veteranane som hadde sikra seriegullet la opp før 1988-sesongen. Ny trenar var svenske Stefan Lundin, og i serien dette året enda laget på fjerdeplass. I cupen nådde laget nok ein gong semifinalen. Her vart det tap 0-1 for Brann på Melløs. Moss deltok dette året i den europeiske serievinnarcupen, og i likskap med i UEFA-cupen i 1983 trekte ein eit av dei desiderte topplaga; Real Madrid. I den første kampen i Madrid vart det tap 0-3, medan det vart tap 0-1 på Melløs.
I sesongen 1990, berre tre sesongar etter å ha vorte krona seriemeistrar, måtte klubben ta steget ned i 2. divisjon etter å ha kome på sisteplass i 1. divisjon med Einar Aas som trenar. Der vart klubben verande i fem sesongar. Mike Speight var trenar for klubben i fire år, før klubben endeleg tok steget opp i 1995 under leiing av Per-Mathias Høgmo. Nordlendingen leia òg laget komande sesong, men klarte ikkje redde laget frå nedrykk sesongen 1996. Nedrykket frå Tippeligaen til 1. divisjon innebar eit farvel til fleire sentrale spelarar. Rune Tangen – som vart kåra til årets stoppar av VG og årets spelar av NRK – gjekk til proffspel i Austerrike, medan Martin Andresen gjekk til.
Andre Eggen-periode
Sesongen 1997 markerte starten på klubben sin andre Eggen-periode. Men denne gongen var det Knut Torbjørn Eggen – son av Nils Arne – som fekk trene klubben. Og med Nils Arnes suksess 10 år tidlegare friskt i minnet vart det stilt store forventningar til Eggen junior. Og desse vart på ein måte innfridd; Moss og Vålerenga kniva mot kvarandre i toppen av 1. divisjon gjennom heile sesongen, og til slutt enda Moss eitt fattig poeng bak Oslo-laga, og heile 19 poeng føre Eik-Tønsberg på kvalik-plassen. Dermed var Moss igjen tilbake i det gode selskapet i Tippeligaen.
Adeccoligaperioden
Rune Tangen vart tilsett som hovudtrenar òg for 2003-sesongen. Moss var blant favorittane til å rykke opp, men resultata uteblei og det såg lenge ut til å gå mot den ultimate fadesen – og nedrykk til 2. divisjon. Ved inngangen til september låg Moss under nedrykksstreken, og svenske L-O Mattsson vart henta inn som ny hovudtrenar saman med Tangen. Mattsson stod for ein formidabel snuoperasjon og bidrog sterkt til ny kontrakt. Mattsson tok på seg trenaransvaret nok ein sesong, og òg denne skulle bli ein kamp mot nedrykksspøkelset.
Føre den aller siste serierunden hadde Moss verkeleg kniven på strupen med tanke på fornya kontrakt Ikkje berre måtte Moss vinne heimekampen mot serieleiar Aalesund, men minst to av dei andre laga i nedrykkstriden måtte samstundes avgje poeng. 15 minutt før slutt låg Moss under 0-1, men ei utlikning på straffe skapte nytt von. Resultata som tikka inn frå dei andre kampane tydde på at det ville vere mogleg å berge plassen, og mot slutten av kampen hamra Moss laus på Aalesund-forsvaret. Og tre minutt før full tid fekk Jon André Fredriksen kanontreff på eit skot som sneik seg inn i hjørnet. Mattsson kunne reise heim til Sverige med visse om at han to år på rad hadde vore med på å redde Moss frå nedrykk.
I sesongen 2005 var Knut Tørum trenar for Moss, og han hadde med seg Rune Tangen som assistenttrenar. Trass i at tre markante spelarar frå året før hadde forsvunne til Tippeligaen (Rob Friend til Molde, Patrice Bernier til Tromsø og Håvard Sakariassen til Bodø/Glimt), hevda laget seg på merkverdig vis. Sakte men sikkert inntok laget kvalifiseringsplassen til Tippeligaen, og før den siste kampen mot Sandefjord var avstanden til nettopp vestfoldingane berre to poeng – slik at direkte opprykk ville ha vore sikra med siger. I ein dramatisk kamp føre heile 9 100 tilskodarar trekte mossingane det kortaste strået, og Sandefjord kunne feire opprykk til Tippeligaen etter resultatet 3-4. Moss skulle no ut i to kvalifiserings-kampar mot Molde FK. På heime-bane vart det tap 1-3, og i Molde vann vertane 2-0. Moss fekk likevel vist seg fram som eit særs offensivt lag, og hausta lovord frå ekspert-hald i TV og aviser. Etter sesongslutt gjekk trenar Knut Tørum til Rosenborg, og vart erstatta av Geir Bakke frå Vålerenga.
2006 skulle bli opprykksåret, der Moss endeleg skulle ta steget opp i Tippeligaen igjen i sitt 100 årsjubileum. Og nemnde Geir Bakke skulle vere mannen til å gjere det. Etter nesten-opprykket i 2005 var forventningane til laget høge – ikkje minst blant supportergjengen i Kråkevingen. Sesongstarten i Adeccoligaen vart di verre av det tunge slaget – berre 3 poeng på dei første fem seriekampane. Etter kvart hamna mannskapet til Geir Bakke i «ingenmannsland», og målet vart etter kvart å klare ein plass på øvre halvdel av tabellen – noko klubben klarte med åttandeplassen som til slutt vart plasseringa.
2007 og 2008-sesongen førte til same scenario som i 2006. Klubben hadde høge håp og høge budsjetter, men klarte ikkje å innfri sportsleg. Sidan resultata ikkje kom utover i 2008-sesongen, valde Geir Bakke å forlate stillinga si – eit ynske som vart innfridd av den sportslege leiinga. Ei mellombels løysing vart at tidlegare juniorlagstrenar Joakim Klæboe leia laget ut 2008-sesongen med avgrensa suksess. Laget enda på ein 9. plass.
Nedturen
Før 2009-sesongen vart Per Morten Haugen henta inn som ein permanent løysing. Han vart henta frå posisjonen sin som sportsdirektør i Fredrikstad FK. Moss FK vart den første utfordringa hans som hovudtrenar, men han hadde òg vore innom klubben som spelar tidlegare. Det vart før sesongen lagt opp til eit nøkternt budsjett, noko som gjenspegla ein skuffande 7. plass som fasit i seriespelet. Økonomien i klubben vart stadig meir kritisk etterkvart som den eine negative økonomiske overraskinga etter den andre frå fortida kom opp i dagen. Sesongen 2010 enda med nedrykk til nivå tre i norsk fotball, og i 2011 spelte klubben på det lågaste nivået sitt på 40 år. Klubben hadde i desse åra fleire økonomiske redningsaksjonar, men trass i dette sleit MFK endå med noko gammal gjeld, mesteparten av dette er gammal baneleige til Moss Kommune.
Etter nedrykket trekte Per Morten Haugen seg etter lang tids press frå supporterar og omgivnadene til klubben. Den tidlegare profilerte Tippeligatrenararn Tor Thodesen vart henta inn som ny hovudtrenar føre 2011-sesongen. Etter to sesongar med sportslege vonbrot, økonomisk rot og interne problem og to 10. plassar i 2. divisjon valde òg Thodesen å gje seg i november 2012.
Ny trenar vart henta, og føre 2013-sesongen fall valet på danske Michael Frank. Frank var tilsett som assisterande trenar i Follo, som vann avdelinga til Moss i 2012-sesongen. Men sjølv om Frank berre var assisterande trenar får han av mange mykje av kreditten for opprykka til Follo, sidan hovudtrenar Hans Erik Eriksen var suspendert store delar av sesongen grunna mistanke om kampfiksing. Frank vart då han kom til klubben møtt av ein massiv spelarflukt, då fleire av spelarane i troppen valde å trappe ned på fotballen, gå til konkurrerande klubbar eller fokusere på studium. Med ein allereie tynn stall tydde det òg mange nye signeringar, og før seriestart 2013 enda Moss opp med heile ni nye spelarar i troppen.
Resultat 1987-2012
Grønt markerer opprykk, medan raudt er nedrykk. D1 = Tippeliga, D2 = Adeccoliga, D3 = 2.div.
Rivalisering
Moss FK sin største rival er Fredrikstad Fotballklubb – ingen kampar engasjerer mossingane i større grad enn desse lokalderbya. Moss FKs publikumsrekord i moderne tid kom nettopp mot Fredrikstad, den 23. oktober 2003. 10 085 tilskodarar såg heimelaget vinne 1-0 etter scoring av Vidar Martinsen.
Flest kampar og mål
Geir Henæs har med sine 569 klubbkampar rekorden for talet på spelte kampar for klubben, fordelt på 227 i toppserien, og 342 i divisjonen under. Han er òg den spelaren som har scora flest toppseriemål for klubben med sine 87 fulltreffarar mellom 1977–1988. Avskjedskampen hans var mot Real Madrid på Melløs i serievinnar-cupen i 1988.
Full-Reuenthal
Full-Reuenthal er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 315 meter over havet.
Moss Fotballklubb
Siger og tap
13-0 sigeren mot IL Flint i cupen 1981 er den største sigeren til klubben nokonsinne. Klubbens største bortesiger i cupen er 10-0 mot Kongsvinger IL på Gjemselund stadion i 1976. I ligasammenheng er den største heimesigeren 7-0 mot Steinkjer FK i 1978 og 2011, mens den største bortesigeren i ligasammenheng kom mot Skeid på Voldsløkka stadion i 1999 med sluttsifrene 6-0.
Full-Reuenthal
Kommunen ligg ved Rhinen-kneet (ein sving i Rhinen) med den tyske byen Waldshut på andre sida av elva. Han består av spreidde landsbyar og delar av Unterdorf, Fahrhäuser og Jüppen og landsbyen Reuenthal.
Moss Fotballklubb
Siger og tap
Største heimetap er 1-6 mot Bodø/Glimt i 2000, medan 0-8 for Molde i 1996 er det største tapet på bortebane.
Tilskodarar
Offisielt var 10 085 tilskodarar innanfor portene på Melløs den 23. oktober 2003 då heimelaget tok imot FFK i dåverande 1. divisjon, men hos mange av litt eldre årgang er det nok opprykkskampen mot Odd i 1976 (2-0) som står som «rekordkampen». Teljeapparata braut saman på 9 500. Då stod fleire tusen framleis i kø utanfor, og ein slapp inn publikum utan å ta betalt. Truleg var 12 500 innanfor portane.
1. runde UEFA-cupen 1980/81
17.9.1980
1.10.1980
Hovudtrenarar etter andre verdskrigen
1947 – 1949
1950 – 1959
1960 – 1969
1980-1989
Idar Kristiansen
Idar Kristiansen var ein norsk forfattar fødd i Honningsvåg.
Forfattardebuten kom med diktsamlinga Sanger fra en tundra i 1957. I 1970 kom Korstog mot Kautokeino, ei dokumentarskildring av Kautokeino-opprøret på 1850-talet. Hovudverket hans var serien «Kornet og fiskene» i fire band om den finske innvandringa til Finnmark, Svanevinger i nord (1978), Den salte åkeren (1979), Stiene fører til havet (1980) og Guds nåde nordpå (1981). Han vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 1981 for serien. Den siste boka hans, Nådekvalpenes dal, kom ut posthumt i 1985. Boka var tenkt å vera den fyrste i eit tre-bandsverk om evakueringa og brenninga av Finnmark under Andre verdskrigen, men han fekk berre ferdig fyrste bandet før han døydde.
Moss Fotballklubb
Hovudtrenarar etter andre verdskrigen
2000 – 2009
Kjende spelarar med fortid i Moss FK
Spelarar i utheva skrift er i dag aktive i nemnde klubb.
Ida Børresen
Ida Børresen er ein norsk embestmann som har vore direktør i Utlendingsdirektoratet (UDI) og for Stortinget.
Børresen var direktør i Utlendingsdirektoratet (UDI). Børresen fungerte i stillinga frå april 2006. Ho kom frå stillinga som assisterande departementsråd i Kunnskapsdepartementet. 9. februar 2012 vart ho tilsett som direktør i administrasjonen til Stortinget. Bk tiltredde den2. mai same året, før ho den 15. februar 2018 trekte seg etter budsjettsprekken i samband med ombygginga på Stortinget. Ida Børresen er cand.polit. frå Universitetet i Oslo i 1983. Frå 1987 til 1990 var ho byråsjef i Justisdepartementet, og arbeidde deretter som seniorkonsulent/partnar i Stradec AS fram til 1998, då ho vart ekspedisjonssjef i Utdannings- og forskningsdepartementet. I 2004 var ho fungerande departementsråd og frå 2005 assisterande departementsråd i Utdannings- og forskningsdepartementet.
Ho er styreleiar i Oslo-Filharmonien og er medlem av Nationaltheatret sitt styre. Ho er også medlem av styret til Oslo Konserthus og Kunsthøgskolen i Oslo.
Ida Børresen, som er dotter av Ba Børresen, er mor til forleggaren Erik Lundesgaard.
Sjakkbrikka tårn
Tårnet er ei brikke i brettspelet sjakk. Kvar spelar startar med to tårn, eitt i kvart av hjørna på sjakkbrettet som er nærast spelaren si eiga side. Dei kvite tårna startar på a1 og h1, dei svarte på a8 og h8.
Vanlegvis er tårnet sterkare enn springaren og løparen, og vert rekna for å vera to bønder meir verdt. To tårn vert vanlegvis rekna som litt meir verdt enn ei dronning. Tårn og dronningar vert ofte kalla tunge offiserar, i motsetnad til løparar og springarar, som vert kalla lette offiserar.
Rolf Jacobsen
Rolf Jacobsen var ein norsk lyrikar og journalist frå Oslo (Kristiania) og føregangsmann for modernismen. Han debuterte i 1933 og gav ut diktsamlingar resten av livet. Dikta hans tok opp den nye tida med maskinar og industriutvikling, men òg mellommenneskelege kjensler og filosofiske spørsmål.
Liv
Jacobsen budde det meste av livet på Hamar og Kongsvinger. Han var fødd i Oslo, men voks opp i eit meir landleg landskap på Flisa i Solør, der faren hans arbeidde som skoletannlege. Han tok artium i Oslo, og tok til å interessera seg for teater og dikting. Den første diktsamlinga hans skal ha blitt til på Kaffistova i Oslo.
Jacobsen si utdanning omfatta studiar ved Universitetet i Oslo i teologi, historie, filosofi og norsk språk. Formelt tok han ikkje eksamen på universitetsnivå utover førebuande prøvar (examen philosophicum).
Etter at Jacobsen vende tilbake frå Oslo til Solør i 1935 engasjerte han seg i AUF og lokalpolitikken. Han fekk ein jobb i Kongsvinger Arbeiderblad, som no heiter Glåmdalen. Resten av livet tok han avis- og bokhandelarbeid ved sida av diktskrivinga for å livnæra seg.
I 1941 gifta han seg med Petra, som han var nært bunde til fram til ho døydde i 1983. Jacobsen flytta til Hamar i 1949 og budde der resten av livet.
Dikting
Rolf Jacobsen var ein av dei fyrste modernistiske lyrikarane i Noreg. Han var særleg påverka av Karel Capek sine maskinvisjonar. Han hadde fått gitt ut den fyrste diktsamlinga si, Jord og jern, i 1933 og fylgt opp i 1935 med Vrimmel. Bøkene vart vel mottekne. Etter 1945 tok det lang tid før han klarte å arbeida seg inn att hjå folk, men han klarte det, i motsetnad til dei fleste andre diktarane som hadde støtta eller samarbeidd med nazistane under krigen i Noreg. Rolf Jacobsen vart ein av dei høgst verdsette lyrikarane i Noreg på 1900-talet.
Journalist og politikar
På 1930-talet var Jacobsen aktiv som distriktsleiar for AUF på Flisa, han representerte Arbeidarpartiet i kommunestyret og formannskapet og var journalist for Kongsvinger Arbeiderblad. I oktober 1940 melde han seg inn i Nasjonal Samling (NS), og frå 19 var han redaktør i Kongsvinger Arbeiderblad. Avisa skifta namn til [[Glåmdalen i 1943. I 1942 vart han propagandaleiar i Kongsvinger partilag av NS. I avisa vart det gjeve uttrykk for synspunkt som gjekk i nasjonalsosialistisk (nazistisk) lei. I landssvikoppgjeret etter den andre verdskrigen vart han dømd til tre og eit halvt års tvangsarbeid. Jacobsen sitt NS-medlemskap var lenge relativt ukjend. Sjølv la han etter krigen vekt på at redaktørtida i Glåmdalen var eit forsøk på å redda avisa frå nazi-styret. I 1947 vart han frigjeven frå straffarbeidet. Han arbeidde i bokhandel på Hamar frå 1949 til 1959. I perioden 1961-71 arbeidde han for Kongsvinger og Hamar Stiftstidende, mellom anna som redaksjonsskretær og redaktør.
Dunedin
Dunedin, maori Ōtepoti, er den nest største byen på Sørøya på New Zealand, og den viktigaste byen i regionen Otago. Byen har eit folketal på 123 700 menneske. Han er det sjuande største urbane området på New Zealand, og var fram til 2010, då Auckland Council vart danna, byen med den største flatevidda i landet. Både historisk, kulturelt og geografisk er Dunedin rekna mellom dei fire største bysentera på New Zealand.
Det urbane området i Dunedin ligg sentralt på austkysten i Otago, kring Otago Harbour. Hamna og høgdedraga kring Dunedin er restar etter ein utsløkt vulkan. Forstadane til byen strekkjer seg ut i dalane og åsane omkring, til eidet på halvøya Otago Peninsula, og langs breiddene til Otago Harbour og Stillehavet.
Den største verksemda i byen er høgare utdanning – Dunedin hyser University of Otago, det første universitetet på New Zealand (frå 1869), og Otago Polytechnic. Universitetet står for om lag 20 prosent av innbyggjartalet i byen.
Maori-busetnadar
Arkeologiske funn tyder på at den første maori-innvandringa til New Zealand fann stad mellom år 1250 og 1300, og at busetnaden var konsentrert i det søraustlege kystområdet. Ein leirstad ved Kaikai's Beach, nær Otago Heads, har vorte tidfesta til om lag denne tida. Der er talrike gamle fangststadar etter moajegerar i det som no er Dunedin, fleire av dei har vore store og permanent busette, særleg gjennom 1300-talet. Folketalet gjekk attende, men auka att med utviklinga av den klassiske kulturen då det vart bygd fleire pā, forskansa busetnadar, til dømes Pukekura ved Taiaroa Head, kring 1650. Der var ein busetnad i det som no er sentralt i Dunedin (Ōtepoti) så seint som kring 1785, men som var fråflytta i 1826.
Maorioverleveringar fortel at først budde eit folk, kalla Kahui Tipua, i dette området, deretter Te Rapuwai, ei halvlegendarisk ætt, men sett på som historisk. Dei neste som kom var Waitaha, følgde av Kāti Mamoe seint på 1500-talet, og deretter Kai Tahu (Ngai Tahu i moderne standard maori), som kom midt på 1600-talet. Desse migrasjonsbølgjene har ofte vorte kalla «invasjonar» i europeiske nedteikningar, men moderne vitskap har sett fram tvil om dette var rett. Dei var truleg migrasjonar, liksom dei frå Europa, som av og til kunne føra til kamphandlingar.
Selfangaren John Boultbee noterte på 1820-talet at Kaika Otargo (busetnadar kring og nær Otago Harbour) var dei eldste og største i sør.
Profeten Debora
Debora er omtala som profetkvinne og domar i Domarane i Det gamle testamentet. Debora og Barak eggja israelarane til strid mot kanaanittane. Etter sigeren kvad ho «Deborakvadet». Dette kvadet er rekna som det eldste dømet på israelsk folkepoesi.
Dunedin
Europeisk busetnad
James Cook segla langs det som no er kysten av Dunedin mellom 25. februar og 5. mars 1770. Han namngav Cape Saunders på Otago-halvøya og Saddle Hill. I rapportane hans står det om selar og pingvinar i nærleiken, og det førte til at selfangarar byrja å koma hit frå først på 1800-talet. I dei første åra med selfangst var det ei rekkje kamphandlingar mellom selfangarane og lokale maoriar, frå 1810 til 1823, «Selfangarkrigen», som vart sett i gang etter ei hending (tjuveri) ved Otago Harbour. Likevel busette William Tucker, som den første europearen, seg i området i 1815. Den faste europeiske busetjinga går attende til 1831 då brørne Weller grunnla kvalfangststasjonen sin ved Otago (dagens Otakou), ved Otago Harbour. Epidemiar førte til stor nedgang i maoripopulasjonen. Sist på 1830-talet hadde hamna vorte til ei internasjonal hamn for kvalfangst. Nybyggjaren Johnny Jones grunnla ei jordbruksbusetjing og ein misjonsstasjon, den første på Sørøya, i Waikouaiti i 1840.
I 1844 segla skipet «Deborah» under kaptein Thomas Wing sørover, og hadde med mellom andre kona hans, Lucy, og ein representant frå New Zealand Company, Frederick Tuckett, for å finna ein stad til ein frikyrkjeleg busetnad. Etter å ha sett på fleire stadar langs austkysten på Sørøya, valde Tuckett staden som skulle verta kjend som Dunedin.