cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stormfuglar
Trugsmål
Linefiske er hovudtrugsmålet mot dei største stormfuglane. Agn på lineonglar verkar attraktive for stormfuglar på beite, og mange går etter agna og blir hekta fast når fiskebåtar set ut linene. Så mange som 100 000 albatrossar blir kroka og druknar kvart år på tunfiskliner. Om dette talet er alvorleg, var det verre før 1991 då drivgarnfisket blei forbode, det var rekna at dette fisket tok 500 000 sjøfugl i året. Fisket har ført til iaugefallande fall i populasjonen for nokre artar, og ettersom stormfuglar har lang tid for reproduksjon, kan dei ikkje erstatte tap av bestandar fort nok.
Introduksjon av framande artar i miljøet ved hekkekoloniane er òg eit trugsmål mot alle typar stormfuglar. Dette gjelder i hovudsak predatorar, dei fleste artar av albatrossar og petrellar er klossete på land og er ute av stand til å forsvare seg mot pattedyr som rotter, villkattar og griser. Dette fenomenet, der artar som lever på isolerte øyar viser svak åtferdsmessig respons når dei blir konfronterte med ukjente predatorar, har resultert i ei rekkje reduksjonar blant mange artar, og har medverka til utrydding av guadalupestormsvale. Introduserte planteetarar kan òg forårsake problem for fuglar viss dei fører med seg uorden i økologien av øya. Eit døme er at innførte kaninar øydela underskogen på Cabbage Tree Island utanfor New South Wales, Australia. Dette gjorde hekkinga blant sotkragepetrell meir sårbare for naturlege predatorar og for skadar frå ein innfødd plante.
Harry Kewell
Kewell vart den yngste australske A-landslagsspelaren nokonsinne då han debuterte i ein kamp mot Chile i april 1996, 17 år og 7 månader gammal. Han skåra det første landslagsmålet sitt borte mot Iran i november 1997 i ein playoff-kamp for kvalifisering til fotball-VM i 1998.
Stormfuglar
Trugsmål
Andre truslar er inntak av avfall som flyt i havoverflata. Når sjøfuglar svelgjer gjenstandar av plast, kan det føre til ein generell reduksjon i tilstanden for fuglen, og i nokre tilfelle føre til blokkering i tarmen, som fører til døden. Søppel blir òg plukka opp som fôr til ungar, det bremser utviklinga deira og reduserer sjansane for vellykka oppvekst. Petrellar og lirer er òg utsette for generell marin forureining, og dessutan oljesøl. Nokre artar, til dømes rodriguespetrell og gulnebblire, hekkar høgt oppe på øyar med folkesetnad, og er offer for lysforureining. Ungar som flyg frå reirkolonien er tiltrekt av gatelys og klarar ikkje å nå havet. Anslagsvis 45-60 % av nyleg flygedyktige gulnebblirer blir trekt til gatelysa på Tenerife.
Evolusjon
Funn av fossil syner at stormfuglar har eksistert i minst 60 millionar år, ein DNA-basert studie frå 1997 stadfestar at dei levde i krittida og overlevde krit-tertiær-utryddinga. Denne biologiske ordenen vart åtskilt frå pingvinar, Sphenisciformes, og frå dukkarar, Gaviiformes, før krit-tertiær-utryddinga. Fossile funn er sjeldne, men 16 millionar år gamle fossil viser at albatrossar og lirer ikkje har forandra seg mykje sidan den tid. Ein trur dei utvikla seg først på den sørlege halvkula, sjølv om fleirtalet av fossil har vorte funne på den nordlege halvkula. Dette kan sannsynlegvis setjast i samband med at det er meir land å finne fossil på i nord. DNA-prov har stadfesta felles opphav for alle stormfuglar, jamvel om taksonomi innan ordenen er kompleks og varierande. Fossila av dukkpetrellar går tilbake til miocen, med ein art frå familien skildra i 2007. Talrike fossil frå paleogen er frå den utdøydde familien Diomedeoididae, med fossil som er funne i Sentral-Europa og Iran.
Familiar og slekter
Slekter av stormfuglar i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2016 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler:
Diomedeidae - Albatrossar Oceanitidae - Oseanstormsvaler
Hydrobatidae - Stormsvaler Procellariidae - Stormfuglfamilien, 96 artar
Andreas Haavoll
Andreas Johannes Haavoll var ein norsk bankmann, lærar og redaktør, fødd i Ørsta på Sunnmøre. Han er i dag mest kjend for å ha skapt teikneserien om Smørbukk.
Biografi
Andreas Haavoll vart stadig meir involvert i bladarbeid i løpet av livet sitt. I 1903 skreiv han for Kristiansundsbladet Nordmør.
1910 flytta han til hovudstaden, då han gjekk inn som medeigar og forretningsførar for nynorskavisa Den 17de Mai. Då redaktøren Rasmus Steinsvik døydde i 1913, vart Haavoll bladstyrar. Denne stillinga hadde han stundom åleine, stundom saman med andre i åra fram til 1917, då han trekte seg ut av dette tiltaket.
Notsj
Notsj er eit album av det russiske rockebandet Kino frå 1986. Etter at rock meir eller mindre var forbode i Sovjetunionen, endra det heile seg då Gorbatsjov kom til makta og introduserte Glasnost og Perestrojka. Det vart ikkje lenger lagt band på rockegrupper, og dei fekk lov til verte skrivne om i media og vist på fjernsyn. Dette nytte Kino godt av, og Notsj vart det første albumet som nådde ut til dei store massane, særleg etter at Viktor Tsoj, frontmann i Kino, framførte songen «Khotsju Peremen» (Eg vil ha endringar) på fjernsyn i 1986. Denne songen er derimot ikkje med på dette albumet, men kom med på filmmusikken til filmen ASSA i 1987.
GNU-prosjektet
GNU-prosjektet vart skipa i 1984 av Richard M. Stallman med målsetjing om å utvikle eit komplett og fritt Unix-aktig operativsystem. GNU er eit rekursivt akronym for GNU's Not Unix, med dette meinast at GNU er eit heilt nytt operativsystem utan noko felles programkode med Unix. Prinsippa bak GNU er derimot like med Unix og systema er i stor grad kompatible.
Andreas Haavoll
Biografi
Haavoll var ansvarleg utgjevar av Norsk Barneblad frå 1912. Frå 1916 heilt fram til 1956 var han redaktør av bladet. Dei to fyrste åra delte han stillinga med Arne Falk, åra 1949-54 med Øyvind Dybvad. Mest heile denne tida dreiv han Norsk Barneblads Forlag, som gav ut mange barnebøker på nynorsk.
Teikneserien Smørbukk vart til då teiknaren Jens R. Nilssen illustrerte folkeeventyret om Smørbukk i Norsk Barneblad i 1938. Frå og med neste nummer av Norsk Barneblad som kom ut 30. juni 1938, var Smørbukk blitt ein eigen teikneserie. Illustrasjonane var ved Nilssen, og historiene vart skrivne av Haavoll, Øyvind Dybvad og Johannes Farestveit m. fl.
Norskdomsmannen Haavoll var aktivt med i dei fleste nynorsktiltak i Oslo. I 1939 vann han Melsom-prisen for utgjeving av barnebøker.
GNU-prosjektet
Heilt sentralt i GNU-prosjektet er tanken om at programvare bør vera fri, det vil seie at brukarar har rett til å ha tilgang til programkoden, kunne endre denne og gje den vidare til andre og til og med selje den til andre. For å sikre dette vart GNU General Public License (GPL) programvarelisensen utarbeidd.
GNU-prosjektet er styrt av Free Software Foundation (FSF) som vart skipa i 1985 av Richard Stallman. FSF jobbar med å støtte GNU-prosjektet, lisensiering, vern og å fremje bruken av fri programvare.
Operativsystemkjernen i GNU systemet, GNU Hurd er derimot mindre kjend, og er ikkje brukt noko særleg. Langt vanlegare er det å bruke GNU-programvare saman med Linux-kjernen. Slike system kallast av nokon for GNU/Linux for å kreditere GNU-prosjektet. GNU-programvare blir også brukt i andre operativsystem, da særleg Unix-liknande operativsystem som *BSD, men også heilt ulike operativsystem som Microsoft Windows.
Takashi Furukawa
Takashi Furukawa er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Sagan Tosu.
Notsj
Etter det meir popprega Eto Ne Ljubov frå året før tok Kino her eit steg tilbake til meir postpunk-prega musikk, og er innom stilartane til både The Cure (t.d. «Filmy») og Talking Heads (t.d. «Tanets» og «Zvezdy Ostanutsia Zdes»)
Seks av songane på albumet kom med på samlealbumet Red Wave: 4 Underground Bands from the USSR i USA i 1986.
Waimate
Waimate er ein by og eit distrikt på Sørøya på New Zealand. Det ligg 45,7 km sør for Timaru, i den sørlege delen av regionen Canterbury, 20 km nord for Waitakielva.
Folketalet i Waimate District var 7 206 innbyggjar ved folketeljinga i 2006. Waimate hadde i 2006 det lågaste talet på maoriinnbyggjarar av alle distrikt på New Zealand, med 375 menneske. Flatevidda er 3 582,19 km².
Waimate er godt kjend for bestanden av ei art wallaby, Bennett's wallabies (Macropus rufogriseus). Desse pungdyra vart innførte frå Australia og lever no vilt i områda kring byen. Det vert også drive lokal avl av desse dyra, og dei vert stundom eksporterte til zoologiske hagar.
Geografi
Waihaoelva, som har nedslagsområdet sitt i Hunter Hills, renn austover på sørsida av byen og går saman med Waimate Creek. Båe tømmer seg til slutt svært nær sjøen i Wainono Dead Arm, som så renn ut i Wainono Lagoon nær Studholme.
Luganosjøen
Luganosjøen (italiensk Lago di Lugano or Ceresio, tysk Luganersee) er ein innsjø søraust i Sveits, på grensa til Italia. Innsjøen er kalla opp etter byen Lugano og ligg mellom Lago Maggiore og Comosjøen.
Gustave Moreau
Gustave Moreau var ein fransk målar. Han er rekna til kunstretninga symbolismen.
Waimate
Økonomi
Liksom mange landlege distrikt på New Zealand, vart òg Waimate råka av den økonomiske nedgangen i 1980-åra, med nedlegging av meieriverksemda og ei rekkje sagbruk. I det siste tiåret av 1900-talet var dei største arbeidsgjevarane i distriktet to møbelfabrikkar, ein fabrikk som produserte vegetabilske produkt og ein fabrikk som laga pommes frites og andre potetprodukt, alle i Makikihi. Alle, utanom den sistnemnde, vart nedlagde i løpet av dei første åra av 2000-talet. Ei nyoppretta stor trelastverksemd, og bygging av ein stor mjølkepulverfabrikk har, saman med auka velstand i det mjølkeproduserande landbruket og ein lokal byggeboom, skapt ny optimisme i Waimate.
Luganosjøen
I 1848 vart Melidedemninga bygd på ei morene mellom Melide og Bissone. Motorvegen A2 og Gotthardbanen kryssar innsjøen der og knyter Lugano til Chiasso. Demninga ligg om lag midt i innsjøen. Opphaldstida til vatnet i innsjøen er 11,9 år i nord og 8,2 år i den sørlege delen.
Gustave Moreau
Moreau måla hovudsakleg bibelske og mytologiske figurar. Forma hans var arkaiserande, han brukte ein kraftig fargeprakt og bileta stod fjernt frå impresjonismen og den akademiske kunsten i samtida hans. Dei eksotiske og mystiske motiva hans danna ei bru mellom dei franske romantikarane og den franske symbolismen, ein nyromantisk retning på slutten av 1800-talet, og Moreau vart rekna som ein føregangsmann innan denne kunstretninga.
Han vart professor ved Académie des Beaux-Arts i Paris i 1891, og mellom andre var fauvismemålarane Henri Matisse og Georges Rouault av studentane hans.
Luganosjøen
Kjende fjell og turistdestinasjonar rundt innsjøen er Monte Brè (925 m) i aust, Monte San Salvatore (912 m) vest for Lugano og Monte Generoso (1 701 m) på søraustsida av innsjøen. Verdsarvstaden Monte San Giorgio (1 097 m) ligg sør for innsjøen.
Gustave Moreau
Moreau vart fødd og døydde i Paris. Han er gravlagd på Cimetière de Montmartre. Musée Gustave Moreau i Paris er ett av byens mest ekstravagante. Museet har lokale i det som før var studioet hans, og vart opna for publikum i 1903.
Luganosjøen
Campione d'Italia er ein enklave i Ticino og høge fjell ligg mellom innsjøen og resten av Italia.
Fiske i innsjøen (og Lago Maggiore) har vorte regulert som ein avtale mellom Sveits og Italia frå 1986. Den noverande avtalen om ferdsel på innsjøen er frå 1992.
Stader ved innsjøen i Sveits (CH) og Italia (I) er mellom anna (frå Lugano og med klokka):
Altbüron
Altbüron  er ein kommune i distriktet Willisau i kantonen Luzern. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 545 meter over havet.
Knut Ødegård
Knut Ødegård er ein norsk forfattar, omsetjar, kritikar og organisasjonsmann fødd i Molde. Han debuterte i 1967 med ei diktsamling, og har sidan gjeve ut eit femtitals bøker: Lyrikk, skjønnlitterær prosa,essay, fagbøker, barne- og ungdomsbøker og ei lang rad gjendiktingar av utanlandsk poesi og prosa. Dikta hans er omsette til 42 språk.
Liv og virke
Ødegård tok examen artium ved Molde kommunale høgre ålmennskule i 1965 og studerte teologi og filologi i Oslo og sidan i Cambridge i England. Ødegård var frå 1969 til 2009 litteraturkritikar i Aftenposten, frå 2009 i Vårt Land. I perioden 1975–77 var han forlagssjef i Noregs Boklag i Oslo. Han har òg vore kultur- og kinosjef i Kristiansund og fylkeskultursjef i Sør-Trøndelag.
Knut Ødegård har budd skiftevis i heimbyen Molde og i Reykjavik på Island, der han var direktør for Nordens hus 1984–89. Han vart utnemnd til statsstipendiat i 1989. I 1997 vart han norsk generalkonsul til Nord-Makedonia.
Ødegård var initiativtakar og president for Bjørnsonfestivalen i Molde i ti år (1992–2002), der han for ettertida er ærespresident. I 2003 tok han initiativet til Bjørnstjerne Bjørnson-Akademiet, der han var president til ut året 2014. Han var kunstnarleg leiar for Nordisk Poesifestival, Rolf Jacobsen-dagene på Hamar (2007-2009) og generalsekretær for The European Academy of Poetry (2009-2013).
Han har omsett ei rekkje bøker frå mellom anna islandsk. I perioden 2013-2016 gav han ut fire ruvande band med gjendiktingar av samtlege eddadikt frå hovudhandskriftet Codex Regius med kommentarar.
St. Moritz
St. Moritz (tysk Sankt Moritz; italiensk San Maurizio; retoromansk San Murezzan, fransk Saint-Moritz) er ein by i Engadindalen i Sveits. Han er ein kommune i distriktet Maloja i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1822 meter over havet. Den høgaste fjelltoppen i dei austlege Alpane i Piz Bernina, ligg nokre få kilometer sør for byen.
Byen har arrangert olympiske leikar to gonger, i 1928 og 1948.
Knut Ødegård
Liv og virke
Han er kommandør med stjerne av Den Islandske Falkeorden og Riddar 1. kl. av Den Kongelege Norske Fortenstorden. I 2010 blei han teken inn i den pavelege Riddarordenen av Den Heilage Grav i Jerusalem der han i 2016 vart forfremma til kommandør.
St. Moritz
Byen er ein kurbadestad med hotell og vintersportanlegg. St. Moritzsjøen ligg ved byen.
Knut Ødegård
Diktsamlingar
Samlingane er utgjevne på 39 språk, mellom anna fem einskilde samlingar på engelsk.
Riu Anoia
Anoia (spansk Noya) er ei elv i Catalonia i Spania, og det meste av elva renn innanfor comarcaen med same namn. Elva spring ut i kommunen Argençola (Anoia) i ei høgd på 800 meter over havet. Ho renn gjennom Igualada og kryssar kystfjella i Capellades. Ho renn så gjennom Sant Sadurní d'Anoia (Alt Penedès) før ho munnar ut i Llobregat frå høgre i Martorell (Baix Llobregat).
Knut Ødegård
Diktsamlingar
Inger Johanne Brunvoll Band gav i 2002 ut musikkalbumet Nysilt bygd på dikt av Knut Ødegård.
Fagbøker
Bjørnstjerne Bjørnson: Dikt i utvalg, (Den norske Bokklubben 1979)
St. Moritz
Edy Reinalter, Marc Berthod og Gian-Franco Kasper var/er frå St. Moritz.
Brett Holman
Brett Holman er ein australsk fotballspelar som har spelt for AZ i den nederlandske toppdivisjonen, Eredivisie, og for det australske landslaget.
Han har spelt for ymse klubbar i Nederland sidan 2002. I 2008 gjekk han til AZ frå NEC for 3 millionar euro. Han spelte i 16 seriekampar, frå start eller som innbytar, då AZ vart seriemeistrar i Nederland i 2009.
Holman debuterte for Australia sitt A-landslag 22. februar 2006 i ein kamp mot Bahrain.
Bleiksøya
Bleiksøya er ei lita, busett øy vest for Bleik på Andøya i Nordland. Det høgaste punktet på Bleiksøya er 160 moh. Hovuddelen av øya er bratt fjell, men den sørvestlege delen av øya er flatare. Som med Torghatten har Bleiksøya eit hol tvers gjennom seg.
Bleiksøya er det nordlegaste fuglefjellet i Nordland. På øya er det gode bestandar av mellom anna lunde, krykkje, alke, lomvi, havhest, havsvale, toppskarv og havørn. Øya er verna som naturreservat. I juni og første halvdel av juli er det forbod mot å gå i land på øya. Bleiksøya er eit gammalt egg- og dunvær.
Unn
Unn er eit kvinnenamn, av norrønt Unnr, truleg av verbet una, 'trivast, vere nøgd med'. Unn er også brukt som sisteledd i namn som Ingunn og Torunn. Eit nærskyld namn er Unni.
Unn har i Noreg namnedag den 28. desember.
Bruken av namnet i Noreg
Namnet har i Noreg vorte meir bruka etter andre verdskrigen.
Herøyspelet Kongens Ring
Herøyspelet Kongens Ring er eit historisk spel og musikal, som utspelar seg på øya Herøy i Herøy kommune på Sunnmøre.
Herøyspelet vart fyrste gong sett opp i 1992 etter eit manus av Rolf Losnegård og musikk av Svein Møller. Gerald Pettersen har heilt sidan starten vore regissør, men fekk i 2005 for første gong med seg ein assistent, Katrine Dale. Heilt sidan starten har òg kjende, norske skodespelarar hatt roller i Herøyspelet, mellom andre Helge Jordal, Karoline Krüger, Agnes Kittelsen, Gard Skagestad, Heidi Ruud Ellingsen, Hedvig Garshol, Anette Hoff, Nils Ole Oftebro og Bjørn Wilberg Andersen.
Manuset
Manus er laust basert på teksten i kapittel 142 i Heimskringla, soga om Olav den Heilage. Der står det at kongen var innom Herøyane, det som ein i dag kallar Herøyholmane, og utfordra dei i gjestebodet om å reise til Færøyane for å krevje inn skatt. Den som meldte seg var til slutt Karl Mørske eller Møre-Karl, ein av dei som i utgangspunktet var imot det kongen stod for. Rundt denne soga, er det bygd opp ei dramatisk historie der nære og personlege problemstillingar er sentrale, og då særskilt rundt Unn den fagre. Kristninga av Noreg og den heidenske kulturen fungerer som eit bakteppe for hendingane.
Luciano Asley Rocha Carlos
Luciano Asley Rocha Carlos er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Oita Trinita og Sagan Tosu.
Sputnik 3
Sputnik 3 var ein sovjetisk satellitt. Han vart skoten opp frå Bajkonur-kosmodromen 15. mai 1958.
Sputnik 3 var kjegleforma, 3,57 meter lang og vog 1,327 tonn. Han hadde med seg 12 instrument som gav data om trykk og samansetjinga til den øvre atmosfæren, tettleiken av ladde partiklar, foton i kosmisk stråling, tunge atomkjernar i kosmisk stråling, magnetiske og elektrostatiske felt og meteor-partiklar. Dei ytre strålingsfelta til jorda vart merka under ferda.
Sputnik 3 var i bane kring jorda fram til 6. april 1960.
Goriastsjaja Sopka
Goriastsjaja Sopka («den brennande åsen») er ein eksplosiv vulkan på Kurilane i Russland. Han er 891 meter over havet.
Han er aktiv og hadde det siste utbrotet sitt i 1914. Han har hatt fem eksplosive utbrot mellom 1842 og 1914.
André Luíz Baracho
André Luíz Baracho er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Oita Trinita og Sagan Tosu.
Alterswil
Han er ein av kommunane der majoriteten talar tysk i den elles hovudsakleg fransktalande kantonen Fribourg.
Det sanmarinske flagget
San Marino sitt flagg er to like store horisontale band, kvitt (øvst) og lyseblått (nedst) med riksvåpenet i sentrum. Flagget vart teke i bruk 2011.
Brøk
Ein brøk er ein måte å representere eit tal på ved hjelp av divisjon. Talet over brøkstreken blir kalla teljar, og talet under brøkstreken vert kalla nemnar. Nemnaren må vere ulik frå null. Dersom teljar er større enn nemner kallast brøken uekte, elles blir han kalla ekte. Ein brøk der teljar og nemnar er heiltal kallast eit rasjonalt tal.
Ein brøk representerer det eksakte talet ein får ved å dividere teljaren med nemnaren. Dømet med representerer dermed 2 : 3, som uttrykt med desimalbrøk er ca. 0,6667. Dette talet kan faktisk ikkje skrivast heilt nøyaktig som desimaltal, så ein brøk kan vere nyttig viss ein ynskjer å berekne noko heilt nøyaktig.
I algebraen opererer ein òg med brøkar der teljar og/eller nemnar er bokstavuttrykk. Desse blir kalla rasjonale uttrykk.
Ekte og uekte brøkar
Ein skil ofte mellom ekte og uekte brøkar, der ekte brøkar alltid representerer eit tal som er (numerisk) mindre enn 1, t.d. \frac{2}{3}. Viss teljaren er større enn nemnaren, representerer brøken eit tal som er større enn 1, og då er det snakk om ein uekte brøk.
Uekte brøkar kan òg skrivast som eit såkalla blanda tal. Til dømes er, og som blanda tal skrivast denne brøken som.
Utviding
Utviding er den mest nyttige metoden til å skaffe felles nemner. Ved å multiplisere («gange») teljaren a og nemnaren b med éit og same tal, får ein ein «ny» brøk, som representerer same tal som den opphavlege brøken. Matematisk kan ein skrive det slik:
Ein seier då at brøken \frac{a}{b} er blitt utvida med talet c. I eksemplet under utvidar ein brøken \frac{2}{5} med 3: For å skulle bruke utviding i samanlegging av brøkar må vi finne minste felles multiplum- det vil seie det minste talet som er deleleg med alle nemnarane i det aktuelle tilfellet. Så utvidar ein brøkane slik at begge får ein nemner lik dette.
Legg merke til at \frac{2}{5} og begge representerer det same talet, nemleg 0,4.
Forkorting
Viss ein kan finne eit tal. c som er deleleg på både teljar og nemnar (dvs. begge tal kan delast med c utan at der blir ein rest) kallar ein dette for nemnarane sine største felles divisor. Ein kan då dividere teljaren og nemnaren med dette talet og få ein ny brøk som stadig representerer same tal som den opphavlege brøken. Dette blir kalla å forkorte ein brøk, og matematisk kan det skrivast slik:
Valdney Freitas da Matta
Valdney Freitas da Matta er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Brøk
Forkorting
Brøken \frac{a}{b} vert sagt å vere forkorta med talet c. I dømet under blir brøken \frac{6}{8} forkorta med 2:
Valdney Freitas da Matta
Han spela for klubbane Kawasaki Frontale og Oita Trinita.
Brøk
Forkorting
Igjen ser ein at både den opphavlege brøken og resultatet av forkortinga representerer same tal, her 0,75.
Reknereglar for brøk
Der finst ei mengd rekneregler som gjer det mogleg å regne med brøkar slik at ein held den nøyaktige representasjonen av tala.
Addisjon og subtraksjon
Viss dei to brøkane har same nemner, kan ein utan vidare leggje dei saman eller trekkje dei frå kvarandre ved å addere eller subtrahere teljarane, og verne nemnaren. Matematisk blir dette skrive slik:
I dømet under vert bereknast summen av \frac{1}{5} og \frac{3}{5}:
Etter addisjonen (subtraksjonen) kan det hende at den brøken ein får til svar kan forkortast.
Viss brøkane har ulike nemnarar blir det naudsynt å utvide den eine eller begge brøkane slik at dei får like nemnarar - brøkane representerer framleis dei same tala sjølv om ein utvidar eller forkortar dei. Deretter kan dei adderast eller blir subtrahert som nemnt over.
Ein kan bruke produktet av dei to nemnarane som blir felles nemnar:
Legg merke til at den første brøken vert utvida med nemnaren til den siste, og den siste brøken vert utvida med nemnaren til den første. Dermed blir nemnarane b · d og d · b, som jo er like.
I dømet under vert brøkane addert \frac{1}{2} og \frac{1}{3}:
I det siste dømet blir to brøkar subtrahert. Som fellesnemnar blir her eit tal valt som er mindre enn produktet av dei opphavlege nemnarane, men likevel blir det til slutt mogleg å forkorte brøken:
Multiplikasjon
Ein multipliserer («gonger») to brøkar med kvarandre ved å multiplisere teljarane for seg og nemnarane for seg:
Resultatet etter multiplikasjonen kan kanskje forkortast.
Nenzing
Nenzing er ein landkommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 110,1 km² med om lag 6 000 ibuarar i 2015. Landsbyen Nenzing ligg 530 meter over havet, 10 km sørvest for byen Feldkirch.
Landskapet i Nenzing består av opptil 2 800 moh høge fjell i aust og sør, medan det er meir kupert mot vest. 49% av arealet er skogdekt, 21% er fjellterreng. Omframt landsbyen Nenzing bur folk i ti grender.
Nenzing gensar i vest mot Liechtenstein og i sør mot Sveits.
Lago Maggiore
Lago Maggiore (òg kalla Lago Verbano) er den vestlegaste av dei tre store innsjøane nord i Italia, og den nest største i landet etter Gardasjøen.
Han har eit areal på 213 km², ei lengd på 54 km og er 12 km på det breiaste. Innsjøen er danna av isbrear og har eit volum på 37 km³.
Dei største elvane som munnar ut i innsjøen er Ticino, Maggia, Toce og Tresa (som kjem frå Luganosjøen). Elvane Verzasca, Giona og Cannobino renn òg ut i innsjøen. Utsiget er Ticino som munnar ut i Po like søraust for Pavia.
Den ujamne breidda til innsjøen er omgjeve av fjella sør for Alpane i Piemonte og Lombardia. Den vestlege breidda høyrer til Piemonte (provinsane Novara og Provinsen Verbano-Cusio-Ossola) og den austlege til provinsen Varese i Lombardia. Dei nordlegaste områda av innsjøen strekker seg 13 km inn i Sveits, der han utgjer det lågastliggande området i heile Sveits.
Klimaet er mildt om både sommar og vinter og området har middelhavsvegetasjon med vakre hagar med sjeldne og eksotiske planter. Kjende hagar er mellom anna Isola Madre, Isola Bella og Isole di Brissago, Villa Taranto i Verbania og den botaniske hagen Alpinia ovanfor Stresa.
Ættesoge
Ættesoge er ei nemning som vert nytta på ei helst skriftleg framstilling der ætt (slekt) er viktig.
Islendingesogene er mange gonger kalla «ættesoger». Islendingesogene inneheld jamt over lange opplistingar av kven som er i slektskap med kvarandre.
Dei norske bygdebøkene vert ofte kalla «gards- og ættesoge». Slike bygdebøker inneheld gjerne ei opplisting av ætter knytt til gardar. Bygdebøker vert ofte gjeve ut knytt til ein noverande eller tidlegare kommune eller eit prestegjeld.
Brøk
Multiplikasjon
I dette dømet vert brøkane multiplisert \frac{3}{5} og \frac{1}{4}:
Gunnar Bakke
Bakke har sete i bystyret for Frp sidan 1995. Bakke var også styreleiar i busselskapet Gaia der kommunen har hatt store eigarinteresser. Han var tidlegare dagleg leiar i Baker Brun i Bergen.
Brøk
Resiproke brøkar
Ein finn den resiproke til ein brøk ved ganske enkelt at bytte om på teljaren og nemnaren til brøken:
Til dømes er den resiproke brøken til \frac{3}{4} lik \frac{4}{3}. Denne uekte brøken kan elles skrivast som eit blanda tal:.
Divisjon
Generelt gjeld at ein kan dividere to tal ved at multiplisere dividenden med det resiproke talet til divisoren, altså. Dette kan òg nyttast til divisjon av brøker, der utrekninga ser slik ut:
Denne uekte brøken kan forkortast til \frac{6}{5}. og skrivast som eit blanda tal:.
Broten brøk
Ein brøk der teljar og/eller nemnar sjølv er ein brøk vert kalla ein broten brøk. I døme nedanfor kallast \frac{a}{b} og \frac{c}{d} for småbrøkar, a og c for småteljarar og b og d for «smånevnere». Brøken kan omreknast ved å omgjere hovudbrøkstreken til divisjonstegn og bruke framgangsmåten for divisjon av brøker.
Røter og potensar
Ein kan trekke n-te-rota av ein brøk ved å trekke den same rota av både teljar og nemnar:
Til dømes kan ein ta kvadratroten (n = 2) av slik:
Logaritmar
Då ein brøk eigentleg er ein divisjon, gjeld logaritmereknereglen for divisjon òg for ein brøk. Altså er:
Brøk som eksponent
Viss ein brøk opptrer som eksponenten i ein potens (med positivt grunntal), kan uttrykkast omskrivast til ei rot etter følgjande prinsipp:
Desimaltal, prosent og promille
Eit desimaltal (tidlegare kalla desimalbrøk) er ein alternativ måte å skrive ein brøk på under føresetnad av at nemnaren er eit dekadisk tal (1 med ei visst mengd nullar bak, til dømes 10, 100, 1 000. I eitt desimaltal nyttar ein posisjonane etter komma i vårt titalssystem kalla desimalar:
Periodiske desimaltal
Òg periodiske desimaltal er rasjonale tal og kan skrivast på brøkform: (sett a = 0,123123... så er 1 000a (= 123,123123... = 123 + 0,123123...) = 123 + a).
Prosent og promille
Prosent og promille er ein annan måte å uttrykke desimalbrøk på: «Prosent» er hundredelar, og ordet tyder direkte omsett «per hundre». Dermed er 20% =. Tilsvarande tyder «promille» direkte omsett «per tusen», og 3 ‰ er det same som.
For særs små deler - til dømes i samband med forureining og miljøgiftar - nyttast tilsvarande ppm («parts per million») for milliondelar og ppb («parts per billion») for milliarddelar. («Billion» er den engelske namnet for det som på norsk heiter «milliard», medan ein «norsk» billion er 1000 milliardar.)
Mars Global Surveyor
Den 2. november 2006 gav sonden ikkje lenger svar på meldingar og kommandoar. Eit svakt signal vart registret tre dagar seinare som indikerte at sonden hadde gått inn i tryggingsmodus. Alle forsøk på vidare kommunikasjon med Mars Global Surveyor slo feil. I januar 2007 vart MGS-prosjektet offisielt erklært avslutta av NASA.
Panama
Panama er ein republikk i Latin-Amerika og ligg heilt sør i Mellom-Amerika med grense til Colombia i aust og Costa Rica i vest og kyst mot Atlanterhavet i nord og Stillehavet i sør. Panama er eit transkontinentalt land og ligg som ei bru mellom Nord- og Sør-Amerika.
Den relativt unge republikken var ein del av Colombia fram til 1903. Frå 1999 overtok Panama kontrollen over Panamakanalen og landområdet rundt, som bind saman Atlanterhavet med Stillehavet og utgjer ein viktig og strategisk del av landet.
Namn
Namnet «Panama» (spansk Panamá, IPA [re'puβlikte ðe pana'ma]) er av indiansk opphav frå eit ord som tyder 'overflod av fisk' eller 'overflod av sommarfuglar'.
Geografi
Panama høyrer både til Mellom-Amerika og Sør-Amerika, med kyst mot Atlanterhavet i nord og Stillehavet i sør. Det har grense mot Colombia i aust og Costa Rica i vest. Det smale landet går frå vest til aust, og har Stillehavet i sør, og Det karibiske havet i nord, og om ein seglar frå Europa til Asia endar ein faktisk opp lenger aust etter å passert Panamakanalen.
Panamakanalen
Panamakanalen er ein stor kanal som går gjennom den smalaste delen av Panama og gjer det mogleg for skip å ta «snarvegen» frå Atlanterhavet til Stillehavet og omvend via Gatúnsjøen. 5 % av verdshandelen går gjennom kanalen, som blei opna 15. august 1914.
Panamakanalen er vel 81 km lang. Han har to sett med sluser på stillehavssida, Miraflores- og Pedro Miguel-slusene, og eit, Gatun-slusene, på atlanterhavssida. Kvart slusekammer er 305 meter langt, 33,5 meter breitt og 26 meter djupt. Nemninga Panamax blir brukt om dei største skipa som kan passera gjennom kanalen.
Kanalen har to løp slik at det kan gå skip i begge retningar samstundes. Høgdeskilnaden frå havet til Gatunsjøen er 26 meter. Det blei teke ut 14 gonger meir masse då Panamakanalen blei bygga enn då Suezkanalen blei til.
Historie
Panama blei kolonisert av Spania i 1510. Etter 300 år, i 1810, blei Panama sjølvstendig. I 1821 blei Panama ein del av Colombia, men blei igjen ein sjølvstendig stat i 1903. Landet blei oppfordra av USA i samband med den amerikanske planen om å byggja ein kanal mellom dei to verdshava. Columbianarane sette i gang med utgravinga i 1880, og seinare blei arbeidet teke over av Frankrike, som hadde røynsle frå utgravinga av Suez-kanalen. USA innsåg snart den strategiske og økonomiske tydinga av staden, og ynskte full kontroll over kanalen og kanalområdet. Difor leigde USA kanalen og kanalområdet frå Columbia frå 1903. I 1904 kjøpte USA graveutstyret av franske graveselskap og vidareførte gravearbeidet. Kanalen vart ferdig i 1914, og blei opna for skipsfart same året. Colombia anerkjenner Panama som sjølvstendig stat i dag, og dette var ein del av avtala som USA inngjekk med Colombia (den såkalla Thomson-Urrutia Treaty-avtala) i 1921.
Frå 1969 til 1978 var det militærstyre i Panama. Det førte ein liberal bankpolitikk som gjorde landet til eit finanssentrum i området. I 1977 sikra Panama ei avtale med USA. Denne sa at Panama skal ha den økonomiske kontrollen over Panamakanalen innan år 2000. Det var sivilt styre i 1978, og politiske parti blei tillatne igjen. I 1979 overtok Panama kanalsona. Manuel Noriega blei hærsjef og den eigentlege leiaren i landet i 1984. Opposisjonen vann truleg valet, men Noriega annullerte det. Dette førte til at USA invaderte Panama og innsette Guillermo Endara som president. I 1990 blei Noriega teken til fange og utlevert til USA.
Politikk og administrasjon
Panama er eit parlamentarisk demokrati med tre maktinstansar: utøvande, lovgjevande og ei uavhengig dømmande grein. Dei utøvande og lovgjevande greinene blir vald for ein femårsperiode kvar. Den utøvande greina består av ein president og to visepresidentar, medan den lovgivande greina består av 78 representantar som dannar parlamentet. Den dømmande greina av demokratiet er organisert under ein høgsterett med ni medlemmar. Alle panamanarar over 18 år er lovpålagde å røysta ved val, men blir ikkje rettsleg forfølgd om dei ikkje røyster.
Presidenten i Panama har sitt offisielle kontor i Palacio de las Garzas («Hegrepalasset»).
Administrativ inndeling
Panama er inndelt i 10 politiske administrative provinsar:
Økonomi
På grunn av den geografiske nøkkelposisjonen sin har Panama ein servicebasert økonomi, med bankdrift og turisme som viktige næringar. Dette står for om lag 80 % av bruttonasjonalproduktet. Overtakiga av drifta av Panamakanalen i 1999 har vore med på å gje næring til auka økonomisk interesse i landet.
BNP-veksten for år 2000 var ca. 23 % mot 3,0 % i 1999. Men sjølv om Panama har høgast BNP per innbyggjar i Mellom-Amerika lever omtrent 40 % av folkesetnaden i fattigdom, og arbeidsløysa ligg på 14 %.
Kultur
Panamansk kultur er utleidd frå musikk, kunst og tradisjonar som spanske kolonistar hadde med seg frå Europa. Mykje av den lokale kulturen stammar frå europeisk kultur som har blanda seg med afrikansk og førcolombiansk kultur. Eit døme på dette eit tamborito, som er ein spansk dans blanda med indianske rytmar, tema og dansesteg. Denne dansen er eit symbol på ulike kulturar som smelta saman i Panama. Lokalt er det populært å framheva festivalar, dansar og tradisjonar som er blitt overleverte frå generasjon til generasjon. Utanfor Ciudad de Panamá (Panama by) blir det halde regionale festivalar heile året gjennom, med vekt på å lokale musikarar og dansarar.
Panamansk kultur gjenspeglar seg i tradisjonelle produkt som treskjering, seremonielle masker og leirarbeid, så vel som i arkitektur og dei lokale og regionale festivalane. Mange mindre landsbyar livnærer seg, og er avhenginge av, turismen, mellom anna ved å selja slike produkt.
Eit døme på unik panamansk kultur stammar frå kunafolk, molas. Mola er eit ord kunafolk brukte på bluse. Molas er kunststykke laga av kvinnene i kunastammen gjennom at fleire lag med stoff i ulike fargar er lett sydd saman.
Utdanning
I 1970 var ca. 21 prosent av folkesetnaden over 15 år analfabetar. I byane var talet 6 prosent, på landbygda 38 prosent. Det var fleire analfabetar blant kvinner enn menn.
Det er 9 års skuleplikt i landet (6-15). Grunnskulen varer i 6 år og den vidaregåande i 3 pluss 3 år. Panama har eit statsuniversitet med ca. 20 000 studentar og eit privat katolsk universitet, Santa Maria la Antigua, med ca. 1000 studentar. Statsuniversitetet blei grunnlagt i 1936, medan det katolske universitet blei grunnlagt i 1965.
Ludesch
Ludesch er ein landkommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 11,3 km² med 3 396 ibuarar i 2015. Landsbyen Ludesch ligg på ei slette 555 meter over havet.
Kyosuke Yoshikawa
Kyosuke Yoshikawa er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Consadole Sapporo.
Yushi Soda
Yushi Soda er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Altikon
Landsbyen Altikon ligg på sørsida av elva Thur.
Balearlire
Balearlire (Puffinus mauretanicus) er ei mellomstor lire i stormfuglfamilien, Procellariidae, ein familie av utprega pelagiske artar. Leveområdet er Middelhavet rundt Balearane, men nokre vandrar ut i Atlanteren.
Taksonomi
Forsking ymtar om at ho er medlem av ei nærskyld slekt av lirer i Middelhavet, og i tilgrensa område i Atlanteren, som omfattar middelhavslire (Puffinus yelkouan) og eit til tre førhistorisk utdøydde takson, Puffinus holeae, og kanskje Puffinus olsoni og ei ikkje skildra form med usikker taksonomisk status frå Menorca. Dei to utviklingslinjene av lirer i Middelhavet skilde truleg lag mot slutten av pliocen (ca. 2 millionar år sidan), noko som blir antydd av molekylære skilnadar saman med fossil på Ibiza av arten Puffinus nestori, frå sein pliocen, eller tidleg pleistocen, og som kan vere forfedrar til dagens artar i området.
Utbreiing
Arten hekkar på øyar og klippekystar i Balearane og storparten overvintrar i havet i dette området, men nokre migrerer til Atlanteren under seinsommaren og når så langt nord som Dei britiske øyane.
Det finst minst ein koloni på Menorca, der både balearlirer og middelhavslirer hekkar. Vinterkvarteret for dei to artane overlappar kvarandre i dei sentrale delar av Middelhavet.
I norske farvatn
I Norsk Ornitologisk Forening og Artsdatabanken sitt rapportsystem for fuglar er det meldt inn 16 observasjonar av einslege balearlirer i åra frå 2005 til 2011. Jamstilt med over 2500 grålirer, så er dette talet lågt. Dei fleste er observerte i Rogaland og Vest-Agder, og frå slutten av juli til midten av september månad. Den eldste registreringa av balearlire i norske farvatn er frå Revtangen i Klepp kommune, 18. juli 1968.
Utsjånad, læte og feltkjenneteikn
Med unnatak frå den mindre kontrastrike fjørdrakta, så er denne arten mykje lik middelhavslire, og jamvel i visse fall òg grålire. Balearlira er ca. 35–40 cm lang med eit vengespenn på 85–90 cm. Ho har ei typisk lireflukt, glideflyg på stive venger, kantrar frå den eine sida til den andre med svært få vengeslag, og med vengspissane nesten ned i vatnet. I denne flukta har ho ei krossform med vengene rett ut frå kroppen. Eit feltkjenneteikn er òg at dei ikkje følgjer båtar.
Birmingham i Alabama
Birmingham er den største byen i den amerikanske delstaten Alabama og hovudsetet for fylket Jefferson County. Delar av byen ligg i fylket Shelby County sør for Jefferson. I følgje folketeljinga i 2010 er det 212 237 innbyggjarar i Birmingham, men med forstader er folketalet 1 170 012. Byen ligg litt nord for sentrum av Alabama.
Bürs
Bürs er ein kommune i distriktet Bludenz i forbundslandet Vorarlberg i Austerrike. Kommunen dekker eit areal på 24,6 km² med 3 169 ibuarar i 2015. Landsbyen Bürs ligg 570 meter over havet, 1,8 km aust for distriktshovudstaden.
Rundt landsbyen, som ligg nede i ein dal, reiser mellom andre det 2 176 moh høge Mottakopf seg i søraust, mot nordvest er landskapet meir kupert.
Birmingham i Alabama
Birmingham vart grunnlagd som ein industriby i 1871, etter den amerikanske borgarkrigen. Byen blomstra gjennom hundreårsskiftet, noko som gav han klengenamnet «Magic City» (den magiske byen).
Som ein storby i det sterkt rasesegregerte Alabama, var Birmingham prega av rasekampane gjennom 1960-talet. I 1963 vart tre afro-amerikanske jenter drepne av ei bombe, plassert der av Ku Klux Klan, ved ei baptistkyrkje.
Etter kvart har byen fått ein variert økonomi med både industri og tenestenæring. Sjølv om industrien framleis er viktig, er Birmingham òg eit senter for bankar og trykkeri, og det føregår òg viktig medisinsk forsking der.
Balearlire
Utsjånad, læte og feltkjenneteikn
Ho er vanlegvis gråbrunsvart på oversida og skittenkvit på undersida, men det finst jamvel individ som er mørkare på undersida og kan dermed forvekslast med grålira.
Til havs er ho tyst, men i hekkekoloniane om natta gjer ho i frå seg høgt, kaklande læte som er lysare enn læta frå middelhavslire.
Ho hekkar i jordhòler som dei berre besøker om natta for å unngå predasjon frå framfor alt større måsar. Ho et fisk og blautdyr.
Status og truslar
Populasjonen er estimert til 13 000-20 000 (2011) og er minkande. Arten er sterkt trua på grunn av auke av ferieanlegg nær hekkeområda, men òg på grunn av predasjon av dyr som kattar og rotter. Observasjonar av balearlira i kolonien på Minorca tyder på at hybridisering kan gjere ut trugsmål mot arten. Balearlira er lista på IUCN si raudliste som kritisk trua (CR).
Heroes
Heroes er ein USA-amerikansk science fiction-TV-serie frå 2006, skapt av Tim Kring. Serien handlar om personar som har fått overnaturlege evner gjennom evolusjon. Serien gjekk på kanalen NBC i 2006 og blei ein stor suksess. Den første sesongen var på heile 23 episodar, som kvar varte i om lag 41 minutt.
Gornyj Institut
Gornyj Institut (russisk Горный Институт) er ein stratovulkan i Sredinnyjfjella på Kamtsjatkahalvøya i Russland. Han ligg like aust for vulkanen Titila og nord for Kebenej.
Vulkanen er kalla opp etter St. Petersburg Gruveinstitutt som vart oppretta av Katrina den store for å utvikle gruvedrift og geologi.
2001 Mars Odyssey
Oddyssey vart skoten opp 7. april 2001 av ein Delta II rakett frå Cape Canaveral i Florida, og nådde Mars den 24. oktober 2001 02:30 universaltid. Fartøyets hovudrakett vart avfyrt for å redusera farten slik at det kunne gå inn i bane rundt Mars. Odyssey brukte ein teknikk kalla "aerobraking" som gradvis førte fartøyet nærare Mars for kvart krinslaup. Ved "aerobraking" nyttar ein seg av atmosfæren til å minske farten på romfartøyet, i staden for å avfyra rakettane; slik sparte Odyssey meir enn 200 kg drivstoff. "Aerobrakinga" enda i januar, og Odyssey byrja på på det vitskaplege kartleggjingsprosjektet den 19. februar 2002.
Republikken Altaj
Altaj (russisk Республика Алтай, altaisk Алтай Республика) er ein republikk i Russland og eit av føderasjonssubjekta i den russiske føderasjonen. Hovudstaden er Gorno-Altajsk, arealet er 92 600 km² og innbyggjartalet 206 200 (2010). Dagestan grensar til Kasakhstan, Kina og Mongolia i sør. Fram til 1992 heitte republikken Gorno-Altaj.
Folkesetnad
Den største byen er hovudstaden Gorno-Altajsk (56 933 ibuarar) (2010).
Mezzanosjøen
Mezzanosjøen er ein liten kratersjø sentralt i Italia. Han vart danna for om lag 400 000 år sidan.
Innsjøen har ei sirkelform som er typisk for kratersjøar. Overflata er 475 000 m², vassflata ligg i ei høgd på 452 meter over havet og innsjøen har ein omkrins på 2 516 m. Elva Olpeta er det einaste utsiget frå Mezzanosjøen og er ei sideelv til Fiora. Innsjøen ligg i kommunen Valentano i provinsen Viterbo.
Hn/Øyi Bømlo
Øyi Bømlo elder Bømmeløy er den største øyi i Bømlo herad (171 km2) i Sunnhordland sudvest i Hordaland fylkje. Kulleseidkanalen deler øyi i ein nørdre lut med store nakne myrar og ein sundre lut som er frodigare. På Bømlo ligg tettstadene Svortland, Rubbestadneset, Foldrøyhamn, Langevåg og Melandsvågen og det nedlagde ferjelægjet Siggjarvåg. Bruer knyter øyi saman med andre øyar i heradet, so som Moster, Goddo, Hiskjo, Aga og Spissøy.
Fjellet Siggjo (474 m.o.h.) ligg på øyi. Det hev med sin sermerkte formasjon vore eit kjent innsiglingsmerkje.
Namnet Bømlo kjem av norrønt Bymbil som skal vera skyldt ordet «bembel», navle elder mage. I denne samanhengen er det venteleg meint i tyding tjukk, uppsvollen som spelar på formasjonen på Siggjo.
Celle
Celle eller selle er grunneininga i alt liv på jorda. Ein organisme kan enten vere eincella, eller ho kan vere samansett av mange celler som til saman dannar ei organisme. Kunnskapen om at celler er grunneininga for alt liv, stammar frå 1800-talet. Sidan den gongen har ein visst at alle celler stammar frå andre celler, at dei er i stand til å reprodusere seg ved å dele seg i to identiske kopiar.
Rovøya
Rovøya er den største øya i Storsjøen i Odalen. Øya ligg i Sør-Odal kommune i Innlandet.
Arr i botanikk
Arr eller stigma viser i botanikken til den øvste delen av fruktemnet i ein blome. Det er mottaksstaden for pollen under pollineringa. Hjå dei fleste blomstrande plantane sit arret på den øvste delen av griffelen. Hjå plantar utan griffel sit arret direkte på fruktknuten.
Funksjon
Arret fangar pollen som er blitt overført av insekt eller svever med vinden eller kjem via strøymande vatn. I tillegg til å fanga pollen kan arret også ha i oppgåve å oppfatta om pollenkornet er kompatibelt (passar til planten). Kompatibelt pollen som set seg på arret, blir hydrert og spirer der. Pollenslangen veks nedover i fruktemnet til han oppnår kontakt med frøemne som sit i fruktknuten.
Skildring
Arret har mange ulike utformingar hjå ulike artar. Dei kan vera lange og smale eller kuleforma, fjørforma eller likna hår. Om fleire fruktblad har vakse saman, kan arret danna arrflikar eller ei arrskive.
Rovøya
Rovøya er den største av elleve øyar og holmar i Storsjøen. Ho har eit areal på 81112 m², er om lag 714 meter lang og om lag 156 meter brei. Begge måla er målt på det lengste.
Øya er tildels dekt av skog med svaberg rundt hele øya bortsett frå sørenden der det ligg ei sandstrand.
Tidlegare hadde Mogutten Idrettslag hoppbakke på nordsida av øya, med bygd overrenne i treverk, naturleg svaberg, og eit hopp i treverk. Landinga skjedde på svaberget og isen. Hoppbakken forfall og vart rive nokre år etter at Mogutten IL fekk ny hoppbakke i Knappåsen i Nord-Odal.
Arr i botanikk
Skildring
Arr kan også vera anten våte eller tørre, alt etter planteart. Våte arr har ei klebrig væske som inneheld protein, lipid og karbohydratslim. Tørre arr har ein ytre cellevegg dekt av kutikula og ein pellikel med protein.
Bruk i kulturen
Arret og griffelen til safrankrokus (Crocus speciosus) blir bruka til krydderet safran.
Rovøya
Namnet Rovøya kjem av at rovdyr som rev ofte vert observert der, då dei sym over frå fastlandet i sørenden, eller går over på isen vinterstid.
I sommarhalvåret er øya flittig vitja og brukt av fritidsbåtar.
Celle
Ordet celle kjem frå latin cella, eit lite rom. Sjølve namnet celle stammar frå Robert Hooke, som meinte at korkceller likna små rom.
Eigenskapar
Celler er sjølvstendige einingar og kan ta opp næring og vedlikehalde og formeire seg sjølv. I fleircella organismar er dette regulert ved at cellene kan sende signal til kvarandre, og på den måten samarbeide og opptre som ei organisme, og ikkje berre ei samling celler. Eit par eigenskapar er felles for alle celler, og derfor for alt liv
Celletypar
Det finst to hovudtypar av celler, prokaryote og eukaryote celler. Prokaryote celler er bakterier og arkebakteriar. Dei er relativt enkelt bygd opp, og er alle eincella organismar, men kan leve i koloniar. Eukaryotar er meir komplekse celler, og alle plantar dyr og sopp er eukaryotar.
Prokaryote celler
Prokaryotar er enkle eincella organismar. Prokaryote celler har cellemembran, cytoplasma, ribosomar og eit enkelt sirkulært DNA-molekyl. Bakteriar har cellevegg utanpå cellemembranen, og kan ofte ha eit eller fleire plasmid, som er små sirkulære DNA-molekyl i tillegg til det store hovudmolekylet. Mange bakteriar har flagellar som blir brukt til framdrift.
Eukaryote celler
Alle fleircella organismar er eukaryotar. Eukaryotar har ein meir kompleks struktur enn prokaryotar. Dei har cellemembran og cytoplasma som prokaryotar, men har i tillegg cellekjerne der alt DNAet er. Til skilnad frå prokaryotar er DNAet lineært, og det er til vanleg fleire kromosom, som kvart har eit DNA-molekyl, men i tillegg òg har protein, blant anna kromatin, som nøstar opp DNA-molekylet. Mitokondriane er små einingar som reproduserer seg sjølv, og er «kraftverket» i cella. Her blir energirike molekyl omdanna til varme, eller til ATP, som andre delar av cella brukar til energikrevjande kjemiske reaksjonar.
Samansetning
Celler er samansett av fleire ulike typar organellar som har ulike funksjonar i cella. Prokaryotar har relativt få samanlikna med eukaryotar.
Cellemembranen vernar det indre av cella og regularer kva stoff som går ut og inn av cella. Cellemembranen er samansett av eit dobbelt lag av fosfolipid, der det er sett inn protein. Proteina kan ha oppgåver som kanalar, signalmotakarar eller vere enzym. Mange bakteriar har to lag membranar.