cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fiskeørn
Åtferd og økologi
Fiskeørna hekkar nær innsjøar og elver, og nokon gonger ved brakkvatn. Reiret er ein stor haug som kan vere bygd av kvistar, drivved og tang i forgreiningar på tre, på knausar, telefonstolpar, på holmar eller kunstige plattformar i vatn. Vanlegvis blir fiskeørna kjønnsmoden og byrjar å hekke rundt ein alder av tre til fire år. Viss det ikkje er eigna hekkeplassar tilgjengelege, kan unge fiskeørner tvingast til å utsetje hekkinga.
Fiskeørna dannar vanlegvis par for livet. Hekkesesongen varierer med breiddegraden. Dei nyklekte ungane veg berre 50-60 gram, men blir flygedyktige etter 8-10 veker. Den typiske levetida er 7-10 år, men einskildindivid kan leve i 20-25 år. Den eldste europeiske ville fiskeørna ein kjenner til levde i over tretti år.
Status og vern
På slutten av 1800-talet og tidleg på 1900-talet var dei viktigaste truslane mot fiskeørnpopulasjonar eggsamlarar og jegerar, samt andre rovfuglar, men bestanden fall drastisk i mange område på 1950- og 1960-talet. Dels syntest det vere grunna dei toksiske effektane av insektmiddel som DDT. Plantevernmiddel forstyrra kalsiumetmetabolismen, det resulterte i tynt eggskal, og dermed lett øydelagde eller ubefrukta egg. Moglegvis på grunn av forbod mot DDT i mange land frå tidleg på 1970-talet, saman med redusert jakt, har både fiskeørn og andre påverka rovfuglartar hatt monaleg oppgang i bestandar. I år 2021 blei fiskeørn oppgradert frå kategorien nær truga til sårbar (VU) på den norske raudlista for artar.
Underartar
Underartar etter Clementslista versjon 6.8 frå august 2013
Basjtanka
Basjtanka (ukrainsk Баштанка) er ein by i Mykolajiv oblast i Ukraina. Byen har kring 13 000 innbyggjarar (2011).
Whole Lotta Shakin' Goin' On
«Whole Lotta Shakin' Goin On» er ein song som er mest kjend i rock and roll-utgåva til Jerry Lee Lewis frå 1957.
The Blue Jukebox
The Blue Jukebox er det 20. studioalbumet til Chris Rea, gjeve ut i 2004. Plateomslaget er inspirert av Edward Hopper-måleriet Nighthawks.
Whole Lotta Shakin' Goin' On
Opphavet til songen er omstridd, men vert kreditert til indianaren Dave «Curlee» Williams og pianisten, bandleiaren og låtskrivaren James Faye «Roy» Hall Hall gjorde den første innspelinga av songen i september 1954 for Decca Records og hevda at han hadde skrive songen med psevdonymet Sunny David. På eit prøveeksemplar av innspelinga til Hall står derimot Dave Williams som einaste låtskrivar.
Hall si utgåve vart raskt etter spelt inn av Big Maybelle, produsert av ein ung Quincy Jones. Ingen av desse utgåvene fekk kommersiell suksess.
Jerry Lee Lewis spelte inn songen for Sun Records den 27. mai 1957. Lewis gjorde ei radikal annleis utgåve av songen med drivande boogie-woogie-piano og energisk tromming. Songen gjekk til 3. plass på den amerikanske poplista og førsteplass på R&B-lista
Jerry Lee Lewis si utgåve av songen er plassert på 61. plass på musikkmagasinet Rolling Stone si liste over dei 500 største songane gjennom tidene.
Andre utgåver
Songen har vorte ein rock n' roll-standard og er spelt inn av mange artistar, som Little Richard, Rick Nelson, Chubby Checker, Duffy Power, Conway Twitty, Gerry & the Pacemakers, Wanda Jackson, Elvis Presley, The Hurricanes, Mae West, Mott the Hoople, Big Star, Uriah Heep, Bill Haley & His Comets, Georgia Satellites, Ten Years After (I'm Goin' Home-medley) og The Flying Lizards.
Tuxtla Gutiérrez
Tuxtla Gutiérrez er hovudstaden i Chiapas. Byen har eit folketal på 503 320 og arealet er 159.2 km². Tuxtla Gutiérrez vart grunnlagd i 1560.
Lars Bohinen
Lars Bohinen er ein tidlegare norsk fotballspelar. Bohinen var midtbanespelar. Bohinen fekk 49 A-landskampar for Noreg, og scora 10 landslagsmål. Han spelte i samtlege av Noreg sine kampar i fotball-VM i 1994.
Bohinen spelte seniorfotball for 11 ulike klubbar. I Noreg var han innom Bærum, Lyn, Vålerenga (to periodar), Viking og Lillestrøm. Han spelte også for ei rekke klubbar i utlandet – fyrst for sveitsiske Young Boys Bern, seinare for dei engelske klubbane Nottingham Forest, Blackburn og Derby, og til slutt i dei danske klubbane Lyngby FC (no Lyngby Boldklub) og Farum. Han avslutta karrieren i Vålerenga i 2003.
I 1995 skapa Bohinen avisoverskrifter då han valde å boikotte privatlandskampen mot Frankrike i protest mot dei franske prøvesprengingane i Stillehavet, og fekk både ros og kritikk for sitt engasjement.
Bohinen arbeider no som sportsleg administrativ leiar i Vålerenga Fotball. Bohinen er fetter til Sigurd Rushfeldt, som også er ein mangeårig landslagsspelar og utanlandsproff.
Yens
Yens er ein kommune i den sveitsiske kanton Vaud, i distriktet Morges. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 563 meter over havet.
Lars Bohinen
Spelarkarriere
* Berre seriekampar.
Herbjørn Sørebø
Herbjørn Sørebø var ein politisk journalist, kåsør og kommentator frå Guddal i Fjaler i Sunnfjord. Sørebø var ei stund redaksjonssekretær i Norsk Barneblad før han byrja i avisa Vårt Land. Sørebø byrja i NRK i 1964. I NRK var han mellom anna sjef for Dagsrevyen. Han nytta konsekvent nynorsk normaltalemål i arbeidet. Han var kjend for den karakteristiske røysta, som han elles arbeidde med etter at han vart kritisert då han tok til å lese nyhende i radio. Mottok Kringkastingsprisen i 1982 for nynorskbruk i media, og Vinjeprisen i 1987 for sin journalistiske innsats.
Manabu Wakabayashi
Manabu Wakabayashi er ein japansk fotballspelar.
Herbjørn Sørebø
Sørebø fekk Kongens fortenestemedalje i gull i 2003 nokre dagar før han døydde.
Manabu Wakabayashi
Han spela for klubbane Tochigi City FC, Tochigi SC, Omiya Ardija og Ehime FC.
Humanisme
Tidleg humanisme
Den tidlege humanismen voks fram i Italia på 1300-talet. Omgrepet «humanisme» vart sett på tankeretninga i det påfølgjande hundreåret, av di dei som slutta seg til, var opptekne av Studia Humanitatis (grammatikk, retorikk, poesi, historie og moralfilosofi), fagkrinsar som seinare var omslutta av humaniora. Den første som verkeleg tok ordet i bruk, var Leonardo Bruni, som bygde beint på Cicero. Han var den førande tenkjaren i Italia i 1400-talet, og stod for ei historisk metode som sa seg laus frå den bibelske historieforståinga. Humanismen synte tidleg eit oppgjer med mellomalderleg kyrkjefilosofi. Bruni såg Cicero som høgdepunktet i romersk litteratur og språkkjensle.
Andre namn som kan nemnast frå italiensk humanisme er Dante, Petrarca, Boccaccio og Pico della Mirandola.
Nordleg humanisme
Tanken om ei ny filosofisk givnad spreidde seg snøgt utanfor Italia, og vann særleg åtgaum i Nederlanda. Tyske og flamske universitetsfolk hadde ikkje same trongen i atterfødsle som italienarane, sidan dei såg Karl den store som eit høgdepunkt i si historiske utvikling. Desse vart snarare opptekne av at Bibelen skulle omsetjast omatt, og dette vart og gjort. Den førande humanisten i nordområda i denne tida er Erasmus frå Rotterdam, som gjorde ferdig ei ny omsetjing kring 1511. Samstundes påpeika han ei rekkje redaksjonelle feil i den katolske bibelen, og var slik med på å bane vegen for Martin Luther. Erasmus trudde òg det var naudsynt å restituere klassisk gresk og latin. Han sette då i gang ei ny type språkleg og historisk forsking. Andre viktige tyske humanistar er Johannes Reuchlin, Rudolf Agricola og Ulrich von Hutten. Frå Frankrike kan nemnast Michel Montaigne og frå England Thomas More.
Den humanistiske ånda råka og Noreg og Danmark i tida etter 1560, og i Noreg førte dette til ei kulturhistorisk givnad i åra fram mot 1600, særleg i Bergen og Oslo. Dei førande humanistane her er Peder Claussøn Friis og Absalon Pederson Beyer i Bergen, og Hallvard Gunnarsson, Jacob Wolf og Jens Nilsson i Oslo. Desse skreiv for det meste på latin, men var opptekne av norsk historie, og sytte mellom anna for at Snorre Sturlason vart omsett til dansk.
Seinare humanistisk tenking
En bevegelse, nyhumanismen, i slutten av 1700- og begynnelsen av 1800-tallet, innledet av den tyske arkeolog Winckelmann og med senere representanter som Herder, Schiller, Goethe og W. von Humboldt, kjempet for åndsfrihet, toleranse og humanitet.
I den tidlege fasen var humanismen eit vitskapleg prosjekt. Seinare gjekk tankeretninga i fleire ulike leier. «Nyhumanismen» frå sist på 1700- og byrjinga av 1800-talet heldt fram å påverke den meir menneske-orienterte delen av filosofien, særleg politisk filosofi. Dei nye humanistane arbeidde særleg åndsfridom, toleranse og humanitet. Såleis kan ein vanskeleg tenkje seg utforminga av menneskerettane utan den humanistiske arven. Den tyske arkeologen og kunsthistorikaren Johann Joachim Winckelmann er rekna som ein forløpar for denne humanismen, med arvtakarar som Herder, Schiller, Goethe og von Humboldt.
Utover på 1800-talet tok ein til å skilja mellom livssynshumanisme og kristen humanisme. Henrik Wergeland er rekna som viktig for den siste retninga i Noreg. Livssynshumanismen har vore forvalta av Human-Etisk Forbund, som òg nyttar humanisme-omgrepet med stor omsut.
Drac
Drac er ei 130 km lang elv søraust i Frankrike, og ei av sideelvane til Isère frå venstre. Ho har sitt utspring der elvane Drac Noir og Drac Blanc renn i hop, som begge har kjelder i den sørlege delen av Massif des Écrins. Ho renn gjennom fleire reservoar, og munnar ut i Isère nær Grenoble. Den største sideelva hennar er Romanche.
Drac renn gjennom følgjande departement og byar:
Jon Herwig Carlsen
Jon Herwig Carlsen  var ein norsk sportskommentator som var tilsett i NRK frå 1967 til 2007, etter det som frilansar til 2012. Carlsen var nok best kjend som langrenns- og skiskyting-kommentator saman med Kjell Kristian Rike, der Carlsen jamleg las opp eigenproduserte og innsendte limerick – til enkelte sjåarar sin hugnad, og andres irritasjon.
Carlsen kommenterte langrenn og skiskyting i kvart einaste OL og VM frå 1970-talet til fram til 2012. I fleire år kommenterte han skihopp saman med Arne Scheie. Carlsen kommenterte òg ishockey, motorsport, segling, padling, roing, curling og sykling for NRK.
I tillegg til jobben i sportsredaksjonen var Carlsen NRKs trafikkjournalist i mange år, og var ansvarleg for programmet Trafikkposten.
Helen Clark
Helen Elizabeth Clark er ein newzealandsk politikar og tidlegare statsminister.
Clark var statsminister på New Zealand frå desember 1999 til desember 2008, i tre valperiodar. Ho var leiar av det newzealandske arbeidarpartiet frå 1993 til det tapte valet i 2008. Helen Clark var den andre kvinnelege statsministeren på New Zealand, og den første som blei utnemnd gjennom val.
I 2009 blei ho leiar for Dei sameinte nasjonane sitt utviklingsprogram (UNDP), den tredje høgaste stillinga i SN.
Dei magellanske skyene
Dei magellanske skyene er ei nemning på dei to galaksane Den store magellanske skya og Den vesle magellanske skya, som er dei to næraste eksterne galaksane til Mjølkevegen. Begge galaksane er lett synlege for det nakne auga på den sørlege himmelhalvkula, der dei har tilsynelatande diametrar på 6° (Den store magellanske skya) og 3° (Den vesle magellanske skya). Avstandane til dei har vore estimerte til å vera 170 000 og 190 000 lysår respektivt. Skyene er nærme nok til at ein kan studera stjerner og tåker i dei. Slike observasjonar er ikkje moglege i meir fjerne galaksar. Til dømes vart periode-lysstyrke-forholdet for kefeidar fastsett i 1912 av Henrietta Leavitt gjennom studiar av Den vesle magellanske skya.
Den store magellanske skya
Den store magellanske skya er ein liten galakse og den næraste eksterne galaksen til Mjølkevegen. Han ligg omtrent 170,000 lysår unna og har berre rundt 5–10 % av massen til Mjølkevegen. Han spenner over rundt 8° på den sørlege himmelhalvkula innanfor stjernebileta Gullfisken og Bordet, der han er lett synleg for det nakne auga. Den store magellanske skya er til liks med Den vesle magellanske skya namnsett etter Ferdinand Magellan som observerte dei under ferda hans rundt verda i 1519, men dei var kjende frå før denne datoen. Den fysiske diameteren til Den store magellanske skya er 25,000–30,000 lysår.
Den store magellanske skya liknar fyrst på ein irregulær galakse, men har ein sentralstav og kan henda ein spiralarm, so han vert generelt sett klassifisert som ein spiralgalakse. Ein av dei største kjende H II-regionane, Tarantelltåka, ligg i Den store magellanske skya.
Det russiske Sametinget
Det russiske Sametinget eller Sametinget på Kolahalvøya er ei representativ forsamling for samar i Russland. Forsamlinga blei etablert i Murmansk den 12. desember 2010. Ho består av 9 representantar, som blir valde av 73 delegatar for dei ulike samiske gruppene. Den første leiaren for sametinget var Valentina Sovkina frå Lovozero.
Sametinget er skipa som eit direktevald organ etter mønster av sametinga i Noreg, Sverige og Finland. Sametinget på Kolahalvøya arbeider for å betra den sosiale og økonomiske situasjonen for samane i Russland. På sikt håpar forsamlinga å kunna pressa Russland til å ratifisera ILO-konvensjonen om rettane til urfolk og SN sin deklarasjon for rettane til urfolk.
Ifølgje folketeljinga i 2002 budde fleirtalet av dei omtrent 2 000 russiske samane i Murmansk, Lovozero, Revda, Montsjegorsk, Apatity og Olenegorsk. Ein del bur òg på småstadane Murmashii, Shongui, Verkhnetulomsk og Loparskaja mellom Murmansk og Lovozero og i byar på tundraen som Krasnoschelle, Sosnovka og Kanevka.
Det har vore snakka fire samiske språk i Russland. I dag reknar ein med at kildinsamisk blir tala av 300–700 personar, skolte- og tersamisk av færre enn 20 personar, medan akkalasamisk blir rekna som utdøydd.
Det tsjekkoslovakiske kommunistpartiet
Det tsjekkoslovakiske kommunistpartiet (Komunistická strana Československa) hadde makta i Tsjekkoslovakia frå 1948 til 1989.
Partiet vart skipa i 1921, då venstrefløya i Det tsjekkoslovakiske sosialdemokratiske partiet (Československé sociální demokracie - ČSSD) braut ut. Første leiaren var Bohumir Smeral. I 1929 vart leiinga i partiet overteken av ei gruppe stalinistar med Klement Gottwald i brodden, og då gjekk mange av dei som hadde vore med i partiet frå starten ut, og partiet mista òg mange veljarar.
På slutten av 1930-talet vart partiet forbode. Det vart då etablert eit eige slovakisk kommunistparti (KSS) i ein periode. Under krigen vart kommunistane i heile Tsjekkoslovakia etter kvart ei leiande kraft i motstandskampen mot nazistane. Om lag 30 000 tsjekkoslovakiske kommunistar mista livet i motstandskampen.
Som motstandsparti vart kommunistpartiet i 1945 del av Nasjonalfronten som skipa regjering i det frigjorte landet. Partiet hadde stor vekt i regjeringa, då òg det formelt sjølvstendige KSS fekk representantar der. Kommunistane røysta for framlegget frå sosialdemokratane om å nasjonalisere alle verksemder med meir enn 50 tilsette, pluss heile bankvesenet.
Maktovertakinga til kommunistane var ein prosess som starta etter valet i 1946, då dei vart største partiet. Nøkkelposisjonar i politiet og hæren, og ikkje minst i den nystarta folke-militsen Lidové milice vart fylte med kommunistar og kommunistsympatisørar. Kommunistane hadde òg informantar i andre parti.
Den endelege avgjerda kom 25. februar 1948. Fleirtalet i nasjonalforsamlinga godkjende omforminga av regjeringa, som no stod under leiing av Klement Gottwald. Sosialdemokratane vart tvangssamanslegne med kommunistpartiet. Slovakiske KSS vart òg innlemma, og frå no berre ei avdeling i fellespartiet.
Reformeringa byrja nedanfrå i partiet frå først på 1960-talet, og toppa seg i Prahavåren. Forsøket på ein «sosialisme med menneskeleg ansikt» enda 21. august 1968 med invasjonen frå andre Warszawapaktland. I april 1969 vart reformkommunistane erstatta av folk som reverserte alle reformer, med Gustáv Husák i brodden. Stordelen av medlemene vart utestengde frå partiet. Berre heilt regime-lojale menneske fekk vere partimedlemer og med det sjansen til viktige stillingar i samfunnet.
Regimet fall 17. november 1989, i det som har vorte kalla «fløyelsrevolusjonen», som gjekk føre seg utan blodspille. Tsjekkoslovakia vart òg 7. april 1992 på fredeleg vis oppløyst som stat, og Tsjekkia og Slovakia vart sjølvstendige.
Det finst òg mindre grupper som prøver å byggje vidare på dei sosialistiske reform-idéane frå 1968, såleis det tsjekkiske Partiet for Demokratisk Sosialisme, SDS.
Kjelde: I hovudsak tyskspråkleg wikipedia.
Leonardo Bruni
Leonardo Bruni var ein førande historikar frå Firenze i den italienske renessansen. Han var den første som definerte humanismen som omgrep og filosofisk retning, og knytte ordet til ei nyordning av fag, som vart rota til moderne humaniora. Han er og kalla den første moderne historikaren.
Liv og verk
Leonardo Bruni var fødd i Arezzo i Toscana, og var elev av Coluccio Salutati, som var kanslar i Firenze. Bruni tok over då Salutati gjekk av i 1410. Han var ute av stillinga ei tid, men sat frå 1427 til han døydde i 1444.
Det meste kjende verket hans er truleg Det florentiske folkets historie, av mange rekna som gjennombrotet for moderne historieskriving. Bruni såg den romerske republikken som høgdepunktet i tidleg sivilisasjon, og arbeidde for at Firenze skulle ha denne som sitt styringsideal. Framvoksteren av den florentiske bystaten var eit teikn på ei ny oppvakning for Italia, meinte Bruni. Han var den første som skilde verdshistoria i tre hovudbolkar, gamal tid, mellomalder og nyare tid. Bruni, saman med Flavio Biondo, var dei første til å nytte omgrepet mellomalder. Dei var påverka av Francesco Petrarca, som hadde snakka om «dei mørke åra». Bruni såg samanhengen mellom antikken og moderne tid (han var den første som nytta ordet), og tida som kom imellom desse, vart naturleg nok kalla mellomtida (mellomalderen).
I 1436 skreiv Bruni ei stor biografi over Petrarca og Dante Alighieri. Denne boka byrja og med ei hylling av Cicero. Han meinte Dante hadde synt vegen ut av mørketida, men korkje han eller Petrarca hadde meistra den klassiske stilen slik Bruni ønskte det.
Leonardo Bruni kjende og godt til gresk filosofi og språk, og hadde følgd forelesningane til den bysantiske forelesaren Manuel Chrysoloras, som var komen til Firenze frå Konstantinopel i 1396. Han omsette både Platon og Aristoteles, og var den den første til å nytte «Studia Humanitatis» om særskilde vitskaplege fag, som skilde frå teologi og metafysikk.
Märklin
'''Gebr. Märklin & Cie. GmbH eller berre Märklin''' er eit tysk leiketøysføretak som vart oppretta i 1859. Opphavleg produserte føretaket tilbehøyr til dokkehus, men seinare vart det best kjend som produsent av modelljarnbaner.
Märklin melde konkurs den 4. februar 2009, same året som føretaket vart 150 år. Føretaket blei drive vidare av ein konkursforvaltar som i juli 2010 melde at føretaket igjen gjekk med overskot. I 2013 blei Märklin kjøpt opp av Simba Dickie Group.
Tre ulike modelljarnbanesystem vert selde under Märklin-varemerket: 1:32 skala, som også vert kalla Spor 1, 1:87 skala som høyrer til den mest populære modelljarnbaneskalaen H0 og 1:220, eller Z-skala, som er det minste kommersielt produserte modelljarnbanesystemet. Z-skala nyttar seg av likestraum i likskap med alle andre modelljarnbanesystem. Märklin H0 og 1 nyttar vekselstraum, og i H0 vert det nytta ein straumførande leier mellom dei to spora.
I ein periode vart Märklin Z-skala seld under varemerket Mini-club, men denne benevninga fall vekk etter 2005.
Bokstaven Z vart vald til lanseringa i 1972 som den siste i alfabetet, for å markere at dette var det desidert minste modelljarnbanesystemet.
Torsk
Torsk (Gadus morhua) er ein saltvassfisk i torskefamilien. Han lever i delar av det nordlege Atlanterhavet, i Polhavet og i Austersjøen. Torsken er hovudsakleg ein botnfisk, men større fiskar lever òg i dei frie vassmassane.
Ein skil mellom to hovudtypar av torsk: den stadbundne kysttorsken som lever ved botnen på grunt vatn langs kysten, og den vandrande norsk-arktiske torsken som har oppvekstområde i Barentshavet og seinare kjem til norskekysten som gytemoden torsk, mest kjend som skrei. Mange av samfunna langs kysten mot Nord-Atlanteren har vakse fram som følgje av tilgangen på torsk.
Torsken er ein av dei viktigaste matfiskane og har stor økonomisk verdi for fiskeindustrien. Mange torskestammar er i dag truga av overfiske, særleg i Vest-Atlanteren og i Austersjøen. Torsk er rekna som ein verdifull ressurs og det har vore internasjonale konfliktar om tilgangen på å fiska torsk. I Noreg er torsk ei av dei viktigaste eksportvarene, der ein i 2021 eksporterte torsk for over ni milliardar kroner.
Torskefisket i Noreg utgjorde i 2019 eit ilandført kvantum på 329 897 tonn torsk.
Namn
Torsken har det vitskaplege namnet Gadus morhua. Fisken er kalla «torsk» på norsk, dansk og svensk, som kjem av norrønt og truleg er avleidd av germansk þurs – 'tørr' – som kan visa til at torsken er brukt til å laga tørrfisk. Den gytande arktiske torsken er i Noreg kalla skrei. Andre norske namn på torsk er gjedd, loddetorsk, kysttorsk og taretorsk.
På finsk heiter arten turska, på polsk dorsz og på russisk treska. I engelsktalande land kallar ein arten cod, i Tyskland kabeljau eller dorsch og i Frankrike cabillaud eller morue.
Skildring
Torsken har tre ryggfinnar, to gattfinnar, tydeleg skjeggtråd under haka, og er svakt overbit. Han kan bli kring 150–180 cm lang og 50–55 kg tung. Det finst mange ulike populasjonar av torsk, med stor variasjon i livshistorie og dimed også i storleik og alder. Til dømes er torsken som finst langs kysten, kalla kysttorsk, vesentleg mindre enn torsk som vandrar langt, ofte kalla skrei eller havtorsk. Kysttorsken sør for 62°N blir sjeldan lengre enn 1 meter og tyngre enn 20 kg.
Utbreiing
Torsken finst berre i det nordlege Atlanterhavet mellom Vizcaya i sør og Novaja Zemlja og Spitsbergen i nord, ved Island, Sør-Grønland, Newfoundland og austkysten av USA til Cape Hatteras. Innanfor dette utbreiingsområdet held han til i kystnære farvatn i fjordane og utover bankane, hovudsakleg i vassmassar med temperatur mellom 0 og ca. 10 °C. Likevel har ein registrert at nokre torskepopulasjonar ser ut til å trivast i høgare temperatur.
Sjølv om torsken er ein saltvassfisk, er han i stand til å tolerera lågt saltinnhald i vatnet. Eit døme på dette er torsken i Austersjøen, som lever under høve med svært låge og varierande saltnivå. Det er også oppdaga torsk som har overlevd i lengre tid i reint ferskvatn i meir arktiske område.
Det finst to hovudgrupper av torsk: havtorsk eller skrei, og kysttorsk. Skreien består av større bestandar som vandrar mellom gyteområde ved kysten og oppvekstområde som kan liggja langt unna. Den norsk-arktiske torsken, som er den eigentlege skreien, er den økonomisk viktigaste av desse. Han veks opp i Barentshavet, og vandrar som kjønnsmoden til norskekysten, med dei viktigaste gyteområda ved Lofoten, Vesterålen og Møre. Den islandske skreien veks opp på bankane rundt Island og i Danmarkstredet og vandrar til sørkysten for å gyta. Bestanden ved Sør-Grønland gyter no utanfor sørvestkysten, men vandra tidlegare (i 1930-åra) i større mengder til gytefeltet ved Sør-Island. Skreien på vestsida av Atlanterhavet har størst utbreiing ved Newfoundland. Denne bestanden var tidlegare talrik, men har som følgje av uheldig forvalting no nådd historisk låge bestandsnivå.
Kysttorsken er meir eller mindre stadbunden innanfor snevre område, og kan derfor skiljast i mange mindre, lokale stammar. Nyare studiar indikerer at dei fleste større norske fjordane har eigne bestandar av kysttorsk. Mange fjordar er danna då isbreane skura botnen. Slike fjordar har ofte ein terskel ytst ut mot havet. Denne terskelen fører til at dei djupare vassmassane i fjorden sjeldan er bytte ut. Dette kan medføra at egg som gytast inne i fjorden blir verande i fjorden. Yngelen er svært stadbunden og vil derfor leva heile livet sitt inne i fjorden.
Levesett
Torsk toler temperaturar frå 0 °C til 20 °C, nesten all salinitet frå svært lite salt brakkvatn til reint sjøvatn med ein salinitet på kring 3,5 % og lever i ulike habitat frå kysten til djup på 600 meter og under, stort sett mellom kl. 150 og 200 meters djupn. Det er meir sannsynleg at ungfiskar finst på grunt vatn på 10 til 30 meters djup i strukturerte miljø der dei kan gøyma seg for rovdyr, til dømes bed av sjøgras eller botnar dekte av grus eller større steinar. Vaksen torsk føretrekkjer djupare, kaldare vatn.
Generelt er torsken ein botnfisk og held seg vanlegvis ved botnen på 150 til 200 meters djup. Dersom tilhøva ikkje er avvikande, til dømes når oksygennivået er for lågt, eller når fisken søkjer make for å reprodusera, sym dei òg pelagisk i ope vatn på 30 til 80 meters djup. Store vaksne fiskar føretrekkjer låge temperaturar på 0 til 5 °C. Kva stad torsken held til er meir påverka av tilgangen på mat enn av temperaturen i vatnet. Torsk vandrar mellom gyte-, fôrings- og overvintringsstader. Vandringar lengre enn 200 km er sjeldne for torsk i Nordsjøen, den engelske kanalen og Irskesjøen, men i det nordaustlege Atlanterhavet dekkjer dei avstandar på 800 til 900 km, og torsk på kysten av Grønland trekkjer til og med avstandar på meir enn 1000 km. Nordaust-atlantisk torsk held seg mesteparten av året i Barentshavet, og vandrar til kysten av Noreg for å gyta. Bornholmsbassenget er viktig for torsken i Austersjøen og er hyppig besøkt både for søking etter partnar og som gytestad.
I det vestlege Atlanterhavet, i den sørlege Mainebukta, driv stigande vasstemperaturar torsken til kysten av Labrador-halvøya om sommaren, for så å migrera sørover att seinare på vinteren eller for å oppsøka djupare vassområde. Torsken fer òg regelmessig innom ulike elvemunningar i Maine og Massachusetts på seinhausten og vinteren. På dagtid er fiskane selskapelege og dannar mellombels stimar som sym omkring 30 til 80 meter over havbotnen. Om natta spreier dei seg for å leita etter føde.
Ernæring
Torsken livnærer seg på ei rekke ulike byttedyr, mellom anna krill, tanglopper, fleirbørstemarkar, pigghudingar, krepsdyr, muslingar og mindre fiskar. Torskeyngel livnærer seg på plankton. Ungfiskar opp til 25 cm har ein kost der krepsdyr utgjer om lag 90 %. Ettersom torsken veks til, blir kosten erstatta av større tifotkreps. Større torskar blir utprega rovfiskar og livnærer seg på andre artar, som sild og lodde, og fiskar i slekt med torsken, som hyse og moridar, i tillegg til mindre eksemplar av eigen art. Opp til tre år gammal torsk kan bli etne av større artsfrendar. Medan samansetjinga av kosten av bentiske virvellause dyr ikkje endrar seg stort i laupet av året, varierer fiskeartane som torsken et etter årstidene. Havtorsken følgjer vandringa til silda og lodda, medan kysttorsken hovudsakleg livnærer seg på silar. Fisk som lever på djupt vatn føretrekkjer sild om sommaren og hausten, medan dei om vinteren og i gytetida et ein meir variert kost. Medan silda gyt, er magen til torsken ofte fylt av sildeegg. Torsken et plantar av og til, inkludert krusflik (Chondrus crispus). Om vintermånadene og under gytetida et torsken mindre. Vaksne torskar jaktar som regel på mat om natta, medan eksemplar mindre enn 20 cm et kontinuerleg.
Formeiring
Torsken blir kjønnsmoden når han er 31 til 74 cm lang (gjennomsnittlig 41 cm) og mellom to (Oslofjorden) og fire år (Vest-Atlanteren). Arten gyter ein gong i året. Tilhøvet mellom kjønna er om lag 1 til 1, med ei lita overvekt av hoer. Gyting går føre seg rett over havbotnen på kontinentalsokkelen i ei djupn på opptil 200 meter i ein vasstemperatur på 0 til 10 °C, med eit føretrekt temperaturområde på 4 til 6 °C eller lågare. Dersom torsken ikkje finn riktig vasstemperatur der, vil han sannsynlegvis gyta pelagisk på djupner med den føretrekte temperaturen. Val av gyteområde avheng også av oksygeninnhaldet i vatnet på botnen.
Viktige gyteplassar i Europa er Lofoten og resten av norskekysten, der reproduksjonen går føre seg frå februar til april, og Kvitsjøen, der fisken gyter frå mars til mai. Torsken som lever i Nordsjøen formeirar seg frå desember til mai, dei som lever i den brakke Austersjøen frå april til slutten av mai i det havdjupnene aust for Bornholm, som har høgt saltinnhald. I år med lågt innsig av saltvatn frå Nordsjøen er reproduksjonssuksessen til baltisk torsk låg. Dei pelagiske egga søkkjer då ned på djupt vatn med lite oksygen og døyr. Det viktigaste gyteområdet i Nordvest-Atlanteren er den austlege halvdelen av Georges Bank, mellom Cape Cod og Nova Scotia, og havet sør for Grand Banks, den nest viktigaste er den sørvestlege delen av Maine-gulfen mellom Nantucket Shoals sør for Nantucket og Fundybukta. Ved Grand Banks gyter torsken frå april til juni, i Maine-bukta frå november til april, utanfor kysten av det vestlege Grønland frå mars til juni og i den sørvestlige St. Lawrence-bukta frå mai til september.
Torsken er ein av dei mest avleføre fiskane i verda. I gjennomsnitt produserer ei hoe opptil fem millionar egg kvart år i fleire påfølgjande år. Egga er om lag 1,5 mm i diameter og stig til havoverflata. Avhengig av vasstemperaturen klekker yngelen etter to til fire veker og er då kring fem millimeter lange. Egg og ynglar er pelagiske dei første 2,5 månadene, deretter lever yngelen nær havbotnen. Yngel og ungfisk veks raskt, og hofisken litt raskare enn hannane. Torsk i Nordsjøen og Den engelske kanalen veks raskare enn dei som lever på høgre breiddegrader. I ein alder av tre er hannane i gjennomsnitt 56 cm lange, hoene 59 cm, i ein alder av fem år kjem ein opp i ei gjennomsnittleg lengd på 81 cm (hannar) til 85 cm (hoer).
Det høge presset frå fiske favoriserer tidleg kjønnsmodning, sidan torsk som blir seint kjønnsmoden ofte blir fanga før den første gyting og derfor ikkje kan føra sin disposisjon vidare. Medan gjennomsnittslengda på dei førstegongsgytande tidlegare var 80 cm, er denne i dag 50 til 60 cm i Nordsjøen. Ei samanlikning av genomet til fisk som lever i dag med det frå før overfiske vart eit problem, gav likevel ingen bevis på genetisk utarming av arten.
Fiske av torsk
Ein har drive torskefiske langs norskekysten sidan steinalderen. Det er kjent at sjøfarande hadde med seg tørka torsk på lange utferder, og allereie i vikingtida eksporterte nordmenn den tørka fisken til Sør-Europa, særleg til Spania og Italia. Denne handelen har gått føre seg i over tusen år utan brot, og er framleis viktig. Tørrfisken blir i første rekke produsert i Lofoten, der fisket etter gytemoden skrei skjer ved byrjinga av kvart år.
Ein kan fiska torsk med botntrål, snurrevad, line, garn, jukse og teine. I Noreg fiskar ein omkring 30 % av fangsten med botntrål, resten med garn, line og snurrevad. For totalfangsten er det motsett, der blir om lag 70 % fiska med trål. Fisket går føre seg året rundt, men har ein sesongtopp frå januar til april. Torsken blir henta opp frå alle stader i havet, frå inne i fjordar til langt ute på Barentshavet og i Nordsjøen. Mellom kysttorsken og skreien, er det den sistnemnde som er den viktigast for norsk fiskeindustri. Skreien lever mykje av livet ute i Barentshavet og Nordsjøen, men kjem inn til Vesterålen og Lofoten for å gyta tidleg på året.
Sidan 1970-talet har torskefisket vore regulert i Noreg for å avverja overfiske, men også før denne tida styrte Lofotloven aktiviteten på innersida av Lofoten. Noreg og Russland samarbeider om å forvalta bestanden av torsk, og Russland fiskar om lag like mykje som Noreg. Andre nasjonar som driv med fangst av torsk er Færøyane, Spania, Grønland, Storbritannia, Island og Tyskland.
Kysttorsken i Oslofjorden er no freda. Frå 15. juni 2019 er det forbod mot direktefiske etter torsk i område Svenskegrensa til og med Telemark. Det er og totalforbod mot alt fiske i 14 avgrensa gyteområde i tidsromet 1. januar til 1. mai. Forbodet gjeld og sportsfiske.
Nytte som matfisk
Torsken er ein av dei viktigaste matfiskane og står for nesten 30 % av det internasjonale botnfisket. Ifølgje FAO auka fangsten frå om lag to millionar tonn i 1950 til nesten fire millionar tonn i 1968 og har sidan falle jamt og trutt til under éin million tonn i 2010. Innan 2016 auka den årlege fangsten att til over 1,3 millionar tonn. Etter kring 1970 er det landa større mengder av stillehavslyr enn av torsk.
Torskekjøtet er kvitt, smakar nøytralt og kan lagast til på mange ulike måtar. I mange europeiske land er torsk ein grunnleggjande matingrediens. Torsk er ofte brukt i fish and chips. I Portugal og Brasil serverer ein denne fisken på julaftan og andre fastedagar, og erstattar kjøt. Bacalhau er ein av nasjonalrettane der. Torsk har ei viktig rolle i fransk, spansk og baskisk mattradisjon. Torsken er ofte selt som tørka fisk, tørrfisk, både i desse landa så vel som i Tyskland, Storbritannia og Noreg. Når fisken er konservert på denne måten, legg ein han i vatn i lengre tid før han blir brukt til matlaging.
Torskelever er velsmakande og kan etast som spesialitet tilsett poteter eller som pasta til brød. Retten er særleg verdsett i Russland. I tillegg til smaken er levra rik på vitamin og fleirumetta feittsyrer. Ho inneheld 65 % av feittet som ein lagar tran av når det blir brukt som medisin (til dømes ved behandling av gikt eller i førebygging av diabetes).
Avfall frå foredling av torsk kan brukast til å produsera fiskemjøl.
Oppdrett
Torskeoppdrett er framleis i startfasen. Det har vore torskeoppdrett i Noreg sidan slutten av 1990-talet, og dei siste åra har det vore oppdrettsanlegg i Skottland, på Island og i Tyskland. Medan oppdrett i Tyskland så langt har hatt som mål å berika ville nordsjøbestandar med ungtorsk, dyrkar Noreg og Skottland allereie torsk kommersielt. Riktig nok, til no er oppdrettstorsk sjeldan funnen i handelen på grunn av den framleis låge lønsemda ved oppdrett - FAO reknar salsvolumet til 2500 tonn - men i møte med forsvinnande villtorskebestandar har nokre ekspertar spådd ein boom i denne forma for akvakultur. Norske opprettarar har som mål å levera hundretusenvis av tonn torsk om nokre år.
Dei første forsøka på å avla torsk gjekk føre seg på 1970-talet, men ein greidde ikkje å fôra torskeynglen. I mellomtida har oppdrettarar lært av tidlegare feil frå lakseoppdrett og hevdar dei har løyst oppdrettsproblem som å forsøpla havet med ubrukt mat, avfall og torsk som rømmer frå oppdrettsanlegget. Ein prøver framleis å betra ernæringsbalansen – så langt treng ein 1,5 kg mat per 1 kg torsk – noko som reduserer lønsemda monaleg. Eit anna problem er behovet for samtidig å avla plankton, som er maten til nyklekt torskeyngel på 4 mm. Dette problemet hemjar utviklinga av torskeoppdrett. I tillegg har oppdrettarar enno ikkje klart å kontrollera kjønnsdrifta til torsken, noko som påverkar veksten: når fisk bruker energien sin til å produsera rogn og mjølke, et dei meir, men veks saktare. Eit kunstig lys plassert under vatn kan brukast til å kontrollera kjønnsdrifta. Dette lyset er meint å imitera lengre sommardagar og såleis stimulera torsken til å undertrykka sexhugen som blussar opp under normale høve om våren.
Oppdrett av torsk er likevel kontroversielt. Forverring av sjukdommar, som lus av Caligus elongatus, som ofte plagar oppdrettsfisk, er problematisk. Desse sjukdommane kan infisera vill torsk eller annan fisk som passerer nær merdane. I tillegg forsvinn instinkta i avl. Torsk som rømmer og blandar seg med ville individ av same art kan overføra domestisert atferd til avkommet, som er ueigna for naturlege tilhøve.
Sjukdommar
Torsk blir stadig meir infisert av rundormen torskekveis (pseudoterranova decipiens). Denne parasitten er 4 cm lang, og larvane lever i tarmane til torsken eller i fiskekjøtet, oftast rundt buken. Større, eldre torskar har ein tendens til å bli meir infiserte enn unge individ. I tillegg har torsk fanga nær kysten større sannsyn for å bli smitta. I fiskeforedling er den vanlegaste metoden for å påvisa torskekveis visuell undersøking, også ved bruk av sterk lysscreening av torskefileten, som viser mørkare larvar i lyst fiskekjøt. Trass grundige undersøkingar, kan ein nokre gonger finna larvar i torskekjøt frå butikken. Den internasjonale standarden Codex Alimentarius tolererer åtak på kommersielt kjøt på opp til maksimalt 5 nematodar per 1 kg fisk. Koking av torsk ved temperaturar over 60 °C i minst 10 minutt og frysing under -20 °C i tre dagar garanterer at ein drep larvane. Torskekveisen kan infisera menneske dersom ein et rått eller ukokt fiskekjøt. Parasittane kan festa seg i magesekken til mennesket og forårsaka sjukdom.
Ein ny sjukdom vart først oppdaga i 1988 i kystfarvatnet i Nordsjøen ved Tyskland. Infeksjonen er forårsaka av ein av Cytophaga-Flexibacter-bakteriane, som berre rammar ungtorsk. Han syner seg ved at fisken blir gul i fargen (hovudsakleg finnane) og får kroppsdeformasjonar. Sjukdommen endar med at fisken døyr.
Torsk lir òg av andre bakterielle sjukdommar (til dømes furunkulose, vibrose), virussjukdommar (viral nerve-nekrose, VNN) og av parasittåtak, til dømes dei allereie nemnde Caligus elongatus-lusa. Desse sjukdommane utgjer ein alvorleg trussel mot torskeoppdrett, men også mot dei ville torskebestandane.
Kineseri
Kineseri eller chinoiserie er ei stilform innan europeisk kunst. Ho braut gjennom på 1600-talet, og var prega av etterlikning av kinesisk kunst, ofte nokså fantasifullt slik at avstanden mellom det europeiske kinabilde og realitetane i dag er nokså merkbare for kjennarar.
Historie
Kineseri blei ein del av det europeiske kunstrepertoiret i den seinare delen av 1600-talet. Jesuittpateren Athanasius Kircher sine orientalske studium var viktige som inspirasjonskjelde. Populariteten til forma toppa seg midt på 1700-talet, då ho blei tilpassa rammene til rokokkoen av François Boucher. Stilen gjekk av moten då neoklassisismen vann gjennom.
Kineseri fanst ikkje berre i europeisk dekorativ kunst, men òg i arkitekturen.
Kinesisk porselen
Frå renessansen og fram til 1700-talet freista europeiske kunstnarar å klara å nå opp det raffinementet i porselensarbeida sine som ein såg i kinesisk porselen, men lukkast berre delvis. Direkte imitasjon av kinesiske design i fajanse tok til seint på 1600-talet. Det var særleg synleg i tevarer, og toppa seg i ei bølgje av rokokkokineseri (ca. 1740-1770).
Dei første hinta av porselenskineseri hadde dukka opp tidleg på 1600-talet i dei landa som hadde særleg organiserte handelskompani for handelen med Orienten; Holland og England, og noko seinare òg i Portugal. Tinnglasert keramikk frå Delft og andre nederlandske byar tok etter mønster frå Ming-dynastiet. Etter at Johan Nieuhof gav ut ei bok med 150 illustrasjonar i kineserisjangeren tok det heile fart. Fleire porselensprodusentar følgde etter, til dømes i Meissen.
Interiørdekorasjon
Ei rekkje europeiske monarkar, som kong Ludvig XV av Frankrike, var særleg positiv til kineseri, sidan han stod vel seg til den europeiske rokokkostilen. Heile rom, til dømes i Château de Chantilly, blei måla med kineierikomposisjonar, og kunstnarar som Antoine Watteau vigde seg til stilarten. Lystpaviljongar av kinesisk type dukka opp i formelle parterrar i palass bygde i seinbarokk- eller rokokkostil i Tyskland og Russland, og i flisepanel i Aranjuez nær Madrid. Det blei bygd heile kinesiske landsbyar på Drottningholm i Sverige og i Tsarskoje Selo i Russland. Thomas Chippendale laga tebord og porselensskap av mahogni utsmykka med kineseri ca. 1753–70. Stilelement frå det tidlege Qing-dynastiet kom til, og det blei også funne måtar å nytta impulsar frå stilartane til Tang-dynastiet.
Noko av det som blei oppfatta som kinesiske impulsar, var i røyndomen inspirasjonar frå Japan.
Kineseri blei òg populære i norsk folkekunst på 1700- og tidleg 1800-tal. Ikkje minst i Nord-Gudbrandsdalen finst mange døme på det, der målaren Per Veggum laga mange slike motiv.
Arkitektur og hageanlegg
Små pagodar dukka opp som pipehus eller i stor storleik i hageanlegg. Dei kongelege hagane i Kew har ein storslagen hagepagode teikna av arkitekten Sir William Chambers, og ein kopi av denne blei bygd Englischer Garten i München.
Flakavatnet
Flakavatnet er eit vatn som ligg i Hol kommune i Viken og Ulvik herad i Vestland. Innsjøen ligg i eit pass som nesten skjer gjennom Hallingskarvet. Innsjøen er av dei største innsjøane i Europa som ligg i overgangen til den høgalpine sonen, der vegetasjonen er minimal eller fråverande og påverknad frå permanente snøleier og brear er påtakeleg.
Flakavatnet i vitskapleg samanheng
Flakavatnet vart første gong sporadisk undersøkt i vitskapleg samanheng sommaren 1933, av Noreg sin første professor i limnologi, Kaare Strøm. Fordi årets høgaste temperatur i vatnet så vidt kom over 4 °C (i slutten av august månad) foreslo han at innsjøen representerte ein «semi-arktisk» innsjøtype. Denne nemninga er seinare endra til «subpolar» - Flakavatn var den gong typelokaliteten. Innsjøen var vanskeleg tilgjengeleg med tungt vitskapleg utstyr, og nettopp fordi det er kravd stor fysisk innsats, har undersøkingane av innsjøen vore avgrensa.
Vitskaplege undersøkingar av Flakavatnet har vore teke opp igjen frå 2002, og målingar og utrekningar som Strøm gjorde har vore følgd opp, til samanlikning. Ut i frå fotografi (mellom anna i Strøm 1934) er det tydeleg at breen Flakavassfonn har skrumpa kraftig, og påverknaden av smeltevatn frå denne og andre snø- og isrestar må ha minka sida dei første undersøkingane. Limnologane ved Universitetet i Oslo følgjer derfor innsjøen nøye, og er interessert i dei fysiske, kjemiske og biologiske endringane som har skjedd, og vil kunne skje, under dei føreliggande klimavilkåra.
Heartbeats – Chris Rea's Greatest Hits
Heartbeats – Chris Rea's Greatest Hits er eit samlealbum frå 2005 av Chris Rea.
Erik Møse
Erik Møse er ein norsk jurist og tidlegare dommar i Noregs Høgsterett. Han blei utnemnd til høgsterettsdommar den 31. oktober 2008 og tiltredde stillinga i Høgsterett 15. august 2009, der han sat fram til 30. oktober 2020. Han var dommar ved Den europeiske menneskerettsdomstolen frå 2011 til 2018.
Møse hadde permisjon frå Høgsteretten då han var dommar i menneskerettsdomstolen. Før han blei høgsterettsdommar var han dommar ved SN sin straffedomstol for Rwanda, som behandla saker knytte til folkemordet i Rwanda. Frå 1999 til 2003 var han visepresident ved domstolen og deretter president fram til 2007.
Møse er cand.jur. frå Universitetet i Oslo og har også studert i Genève. Han arbeidde fram til 1986 i Justisdepartementets lovavdeling som lovrådgjevar og byråsjef, og deretter som advokat hos Regjeringsadvokaten, der han etter kvart fekk møterett for Høgsterett. Frå 1993 til 1999 var han lagdommar i Borgarting lagmannsrett. Møse er tilknytt Universitetet i Oslo som føreleser. Han er æresdoktor ved Universitetet i Essex i Storbritannia.
Som jurist har Møse særleg arbeidd med folkerett og menneskerettar. Han har blant anna bidrege til utarbeidinga av tilleggsprotokollar til Den europeiske menneskerettskonvensjonen og til menneskerettslovgjeving i norsk rett.
Møse blei 9. januar 2008 utnemnd til Kommandør av Den Kongelege Norske Fortenesteorden for sitt arbeid til fremme av menneskerettane.
Saltillo
Saltillo er delstatshovudstaden i Coahuila i Mexico. Byen har eit folketal på 807,537 (2015) og arealet er 5,665 km². Campeche vart grunnlagd av spanjolar i 1577. Saltillo er ein industriby og den nittande største i Mexico.
Kjepphest
Kjepphest er eit leiketøy laga av ein stokk med hestehovud, som barn kan halda mellom beina medan dei spring og leika at dei rir på.
Den enklaste forma for kjepphest kan vera eit kosteskaft eller liknande med eit hovud av tøy eller tre. Ved hovudet kan det setjast ein tverrpinne som gjer leika lettare å halda. Hesten kan også utstyrast med seletøy, sal midt på, og hjul nedst.
Omgrepet «kjepphest»
Ein kan også snakka om «kjepphest» i overført tyding, om noko ein er svært oppteken av, som ei sak eller ein hobby. Å stadig «ri ein kjepphest» kan visa til at ein snakkar i tide og utide om noko ein føler sterkt for.
Daisuke Nakamaki
Daisuke Nakamaki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Kjepphest
Omgrepet «kjepphest»
Ein kjend «kjepphest» er haldninga til den romerske senatoren Marcus Porcius Cato den eldre (234-149 f.Kr.), som avslutta kvart einaste innlegg i senatet med orda: «Og elles er det mi meining at Kartago bør øydeleggjast».
Daisuke Nakamaki
Han spela for klubbane JEF United Chiba, Fagiano Okayama og FC Ryukyu.
Kjepphest
Ordsoge
På engelsk kallar ein kjepphestar for hobby-horse eller berre hobby, truleg danna av namnet Robert. Dette har igjen gjeve ordet «hobby» i tydinga 'favorittsyssel, yndlingsemne' eller 'fritidsinteresse'. Hobby-horse kan også visa til gyngehest, ein karusellhest, og i dag særleg ein teaterhest laga ved at ein eller to personar kler seg ut som ein hest.
Det franske ordet for kjepphest, dada, gav opphav til namnet på kunstretninga dadaisme.
Fortrenging
I nyare tid er kjepphestar i stor grad blitt erstatta av andre transportleiker, som leikebilar og syklar, til dømes sparke- og trehjulsykkel. Ei tidleg sykkelutgåve, springesykkel, blei på engelsk ofte omtala som hobby-horse.
Mala Vyska
Mala Vyska (ukrainsk Мала Виска) er ein by i Kirovohrad oblast (provins) i Ukraina og det administrative senteret i Malovyskivskyj rajon. Byen har kring 11 000 innbyggjarar (2011).
Flavio Biondo
Flavio Biondo eller Flavius Blondus var ein italiensk historikar frå renessansen. Han var den første som tok omgrepet mellomalderen i bruk, og er og rekna som ein av dei første arkeologane. Han var fødd i Forli, men etter eit opphald i Milano kom han til Roma i 1433, der han for alvor tok til med skriving. Han arbeidde i Vatikanet, og var tilsett under ei rekkje pavar.
Livsverk
I Roma gjorde Biondo eit grundig arbeid med katalogisering av ruinar frå det antikke Roma. Dette resulterte i tre store leksikalske verk, og gav han æra av å ha laga skole for arkeologien. Seinare forsking bygde mykje på dei resultata han fann i Roma. Ruinane frå antikken var mykje attgrodde på denne tida, og byen hadde minka i storleik. Forum Romanum var ikkje å sjå, det var ei beitemark for kyr, og frå Kapitol kunne ein ikkje sjå stort anna enn øydemark.
Biondo skreiv så verket De Roma Instaurata (Atterreiste Roma), der han la fram ei grundig plan for korleis byen hadde lege i klassisk tid. Verket har tydd mykje for seinare historisk forståing av byen, og har hatt stor tyding fram til i dag. Den neste boka, De Roma Triumphante (Sigrande Roma) frå 1459, kom til å tyde mykje som kjelde til italiensk sjølvkjensle og vørdnad for det gamle Roma. Biondo sytte samstundes for at Pavestolen vart sett i samanheng med keisardømet, som eit naturleg framhald av dette.
Samstundes skreiv Biondo bandsterke verk om italiensk historie og geografi. På grunnlag av geografen Strabo tok han i bruk omgrepet Italia som nemning for heile Appeninarhalvøya. Han sytte så for å binde saman geografi og historie slik at han knytte tråden attende til antikken, og skapte historisk samanheng for det italienske folket. Ei "nasjonal" historieskriving for Italia kan slik førast attende til Biondo.