cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mexico
Styresett og politikk
Ifølgje grunnloven av 5. februar 1917 er Mexico ein demokratisk, føderal og representativ republikk av 31 uavhengige og suverene delstatar og eit forbundsdistrikt som forbundet blir styrt frå. Styresettet i delstatane og i forbundet er delt i tre makter, utøvande, lovgivande og dømmande. Den utøvande makta ligg hjå presidenten av republikken. Presidenten er samtidig både statssjef og regjeringssjef, og han utnemner regjeringsmedlemmane. Presidentperioden er på seks år, og presidenten kan ikkje veljast om att. Skulle presidenten hindrast frå å fullføra sin periode, vil kongressen peika ut ein interimpresident. Den lovgivande makta ligg hjå Unionkongressen, Congreso de la Unión, som er delt i to kammer: Senatkammeret, Cámara de Senadores (kort senado, 'senatet') og Deputertkammeret, Cámara de Diputados (kort Cámara baja, 'underhuset'). Senatet har 128 senatorar, minst tre frå kvar delstat. Senatet blir vald kvart sjette år, og perioden tilsvarer presidentperioden. Deputertkammeret består av 300 deputerte frå einmannskrinsar og 200 valde i fleirmannskrinsar. Dei sistnemnde kan samanliknast med dei norske utjamningmandata. Kvar delstat er representert med minst fire representantar i Deputertkammeret, og dei deputerte blir valde kvart tredje år. Verken senatorane eller dei deputerte kan veljast om att til det same kammeret. Dei folkevalde kan ikkje seia frå seg stillinga, men kan i nødsfall søka om å fråtre.
Den dømmande makta ligg hjå Høgsteretten til nasjonen, Suprema Corte de Justicia de la Nación, og hjå ulike allmenne og spesialiserte domstolar. Høgsterett er sett saman av 11 dommarar utnemnd av Unionkongressen. Høgsterettsdommarane sit i 15 år.
Administrativ inndeling
Mexico er oppdelt i 31 delstatar (estados) og eit føderalt distrikt (det føderale distriktet i Mexico), som er heimstad for hovudstaden Mexico by. Omgrepet «føderale einingar» blir brukt som ein samlebetegnelse for alle delstatane og det føderale distriktet. Den største delstaten i areal er Chihuahua, medan den minste er Tlaxcala. Det meste folkeriket er Estado de México, og delstaten med færrast innbyggjarar er Baja California Sur. Då Dei sameinte meksikanske statane blei grunnlagde i 1824, bestod republikken av 19 delstatar og tre føderale territorium. Seinare same år blei det føderale distriktet oppretta, og Tlaxcala blei det fjerde føderale territoriet. Mexico mista etter kvart store landområde til USA. Fleire av dei gjenverande delstatane blei med åra delt opp i mindre einingar, og dei føderale territoria blei litt etter litt omgjort til delstatar. I 1974 fekk Baja California og Quintana Roo, dei to siste gjenverande føderale territoria, status som delstatar.
Urfolk i Mexico
I folketeljingar reknar ein innbyggjarar som urfolk, eller indígena, om dei oppgjev at dei taler eit av dei 62 urfolkssspråka i landet. Denne gruppa utgjer ca. 10 % av innbyggjarane i Mexico. Dei mest utbreidde urfolksspråka er nahuatl i området rundt Mexico by og Puebla, yukatansk maya på Yucatánhalvøya, zapotekisk og mixtekisk i Oaxaca, tzotzil i Chiapas og otomí i Hidalgo. Sørlege statar som Chiapas, Oaxaca og Yucatán har flesturfolksinnbyggjarar,og innslaget er òg stort i dei sentrale delane av landet. Mot nord er urfolkgruppene få og spreidde. I alle fall 20 av dei 62 språka blir i dag tala av svært små grupper, og er sterkt truga. Urfolka er generelt dei fattigaste i samfunnet, og bur ofte slumstrøk i Mexico by. Likevel identifiserer meksikanarar seg med urfolkkulturane sine. Representantar frå urfolka har mellom anna blitt valde til president; den første var Benito Juárez.
Mestisar
Dei fleste andre innbyggjarane stammar både frå urfolk og spanjolar, og snakkar spansk. Ofte kan ein ikkje sjå skilnad på urfolk og mestisar, dersom ikkje urfolka ber folkedrakter.
Meksikansk spansk
Mexico er det største spansktalende landet i verda. Spansken ein bruker i Mexico har innslag av prekolumbiske språk, særleg nahuatl. Spesielt gjeld dette namn på mat, råvarer, lokale dyr og innan slang. Mange meksikanarar legg likevel vekt på å snakka eit korrekt, internasjonalt spansk. Mexico er ein stor produsent av filmar, popmusikk og telenovelaer. Dermed er meksikansk spansk kjend og forstått i heile den spansktalande verda. Det finst ein del dialektskilnader innanfor Mexico, og særleg i nord og på kystane finst det markerte dialektar, men desse er ikkje er altfor langt frå standard latinamerikansk spansk.
Mange stadnamn i Mexico inneheld x-ar. Ein x kan koma midt i ordet, slik som México eller Oaxaca, eller i byrjinga, som Xalapa og Xochimilco. Uttalen av x-en kan variera. Xalapa og Oaxaca blir uttalt med j-lydar, medan Xochimilco blir uttalt med -s. I ordet Tlaxcala blir x-delen uttalt -ks.
Dette er eit særmeksikansk fenomen, og kjem av samspelet mellom spansk ortografi og urspråka i Mexico. På 1500-talet var x mykje brukt i spansk ortografi, og kunne skildra ulike lydar. Når så rettskrivinga endra seg, var x-en i stadnamn allereie så vanleg at ein ikkje endra skrivemåten.
Religion
Mexico er strengt sekulært, og religion blir rekna som ei privatsak. Dette er ein tradisjon som går attende til La Reforma på 1860-talet, då makthegemoniet til kyrkja blei brote. Først president Salinas (1988–94) gjeninnførte diplomatisk samband med Pavestolen, etter at det hadde vore brote sidan den meksikanske revolusjonen. Særleg på 1920-talet var konfliktnivået høgt, med både ein katolsk såkalt cristero-gerilja og hardhendte antiklerikale tiltak frå regjeringa. I store delar av det 1900-talet har staten lagt strenge restriksjonar på kyrkja, og ho kan til dømes ikkje eiga land. Offisielle kalendrar kallar ikkje 25. desember for «jul», men «tradisjonell fest».
Trass dette problematiske tilhøvet er 82,7% av folkesetnaden katolsk, og livet for mange meksikanarar er prega av eit nært tilhøve til kyrkja. Nesten halvparten av folkesetnaden går til messe minst éin gong i veka. Jomfrua av Guadalupe er vernehelgen for Mexico, og festdagen hennar den 12. desember er ein uoffisiell nasjonaldag.
Katolske ritual er ofte sterkt påverka av kulturen til urfolka i mange område, og i nokre tradisjonelle urfolksamfunn er den katolske trua berre ein ytre ferniss. Dei fleste av den libanesiske minoriteten er maronittar, som er ei av kyrkjene i Midtausten som anerkjenner paven. Maronittane har eigne kyrkjer i dei største byane.
Seks prosent av folkesetnaden er ulike protestantar, mormonarar og Jehovas vitne, og desse trusretningane er særleg populære blant urfolk i Sør-Mexico. Nokre få urfolksamfunn har òg halde på sin opphavlege religion. I Mexico by bur det ein liten jødisk minoritet. Islam er òg representert i Mexico, først og fremst ved innvandrarar frå Midtausten, men det finst òg eit lite samfunn av urfolk som har gått over til islam i delstaten Chiapas.
Økonomi
Mexico er ifølgje Verdsbanken den 12. største økonomien i verda mælt i kjøpekraftsparietet, og 13. størst mælt nominelt. Landet spelar såleis ei stor rolle i verdsøkonomien. I 1994 gjekk Mexico gjennom ei djup krise med fall i peso-kursen i høve til dollar, og dette gjekk sterkt utover kjøpekrafta til folk. Sidan har Mexico hatt ei imporerende forbetring i økonimien. Ifølgje Verdsbanken har mengda absolutt fattige gått ned frå 24,2 til 17,6 i perioden 2000-2004. Meksikanarane sjølv reknar med ca. 20% absolutt fattige, medan 50 % er fattige, men ikkje absolutt fattige. Dei andre 30 % utgjer middelklassa, og nokre hundre familiar er svært rike.
Landet er svært avhengig av svingingane i USA sin økonomi, og nedturen etter 2001 var merkbar også i Mexico. 85 % av handelen går til USA. Ei større innanlandsk kjøpekraft har likevel halde veksten oppe. Mexico er med i NAFTA, og har dermed fått etablering av amerikansk og kanadisk industri, men har til gjengjeld måtta opna opp for konkurranse på industrivarer og jordbruksprodukt på heimebane. Vidare har Mexico frihandelsavtaler med ei rekkje land og blokker, blant anna EU og Japan.
Mexico er ein stor eksportør av olje og gass. Oljeutvinninga føregår i det sørlege Veracruz og i den vesle, rike delstaten Tabasco, til dels òg på kontinentalsokkelen utanfor. Industrisektoren i landet er konsentrert i storbyene i det sentrale høglandet, slik som Mexico by, Puebla, Guadalajara og León, og dessutan i den første eigentlege industribyen i landet, Monterrey i nordaust. Områda i sør og på landbygda er utprega fattige.
Det har vaske fram ny industri langs grensa til USA, der «maquiladoras», amerikanske og kanadiske industriføretak lokka av lågare lønninger, har etablert produksjon av ferdigvarer. Hit kjem fattige frå dei sørlege delane av landet for å arbeida i industrien, og regionen har opplevd stor folkesetnadsauke og stigande velstand. Nokre byar, som Tijuana, Mexicali og Hermosillo, har fordobla folketalet kvart tiande år.
Turisme, først og fremst frå USA og Canada, men òg i aukande grad frå Europa og Japan, bidreg til handelsbalansen. Turismen er konsentrert i store badebyar langs kystane, slik som Acapulco, Ixtapa og Huatulco på stillehavskysten, og Cancún på den karibiske kysten. Med 39,3 millionar utanlandske vitjande i 2017 var Mexico det tredje største turistmålet i verda.
Fleire millionar meksikanere i USA bidreg til den meksikanske økonomien ved å senda pengar heim.
Mat og drikke
Daglegkosten i store delar av Mexico er prega av maislomper, tortillas, bøner, frijoles og chilisaus av tomat, chili og lauk, salsa. Tamales er maismasse pakka inn i dekkblad frå maiskolbar. Taco har opphav i Mexico.
Musikk og dans
Den best kjende musikkforma frå Mexico er mariachi frå Jalisco, som er prega av gitar og trompetar, og er blitt eit varemerke for meksikansk musikk. Frå Sinaloa kjem den rytmiske banda-musikken, medan norteño frå nordaust er prega av country og tex-mex. Son Jarocho frå Golfkysten blir typisk spelt på harpe, og har karibiske innslag. Marimba er det føretrekte instrumentet på Yucatán-halvøya.
Mange urfolk har eigne tradisjonar innan song og dans, som Danza de lós Voladores de Papantla frå totonac-kulturen i staten Veracruz. Fire menn kastar seg ut frå ei høg, vertikal stong med tau rundt beina. Så lèt dei seg langsamt snurra ned opp ned til bakken til rytmen av ei einsleg tromme.
Cumbia, som eigentleg kjem frå Colombia, er utbreidd som festdans, og har liknandestatus som dansebandmusikk i Noreg. Det same gjeld dei populære karibiske rytmane salsa og merengue. Middelklassen i storbyen høyrer like gjerne på pop og rock, anten importvare eller spanskspråkleg frå Mexico og resten av Latin-Amerika.
Oppsvinget for latinomusikk har ført til stor interesse for meksikansk populærmusikk over heile verda: Thalía, Luis Miguel, Paulina Rubio, Gloria Trevi, RBD og andre har vekt oppsikt også internasjonalt.
Songen «Cielito Lindo» er eit uoffisielt nasjonalsymbol for Mexico, og blir sungen for å uttrykka nasjonal identitet og nasjonalkjensle og for å heia fram landa under internasjonale idrettsarrangement.
Festar og tradisjonar
Mexico har ei rekkje tradisjonelle festivalar og opptog med dans og musikk. Blant dei viktigaste dagane for meksikanerne er følgjande:
Kunst
Det finst store mengder prekolumbisk kunst i meksikanske museum, og tempelfriser og skulpturar frå dei ulike kulturane viser eleganse og variasjon. Dei eldste kunstverka er dei store steinhovuda frå Olmec-kulturen på Golfkysten.
Mexico har òg verdifull kunst og arkitektur frå kolonitiden. Dei eldste kyrkjene stammar frå tida rett etter erobringa, og er typiske forsvarskyrkjer med seingotisk interiør og fasadar i plateresco-stil (tidleg renessanse). Nokre kyrkjer jar òg mudéjar-innverknad, inspirert av maurisk spansk arkitektur. Ein meir utvikla renessansestil, kalla herresco, blei utvikla seint på 1500-talet, det flottaste monumentet i denne stilen er Catedral Metropolitana i Mexico by, som blei påbyrja i 1573. Frå 1600-talet av prega barokken arkitekturen, og i løpet av 1700-talet blei den frodige, originale churriguresco-stilen utvikla. Den mest kjende kyrkja i denne stilen er Santa Prisca i Taxco. Utsmykkinga både i kyrkjer og verdslege hus blir i stor grad gjort av urfolkkunstnarar, som nytolkar dei europeiske strøymingane og tilfører kraftigare fargar og meir liv.
Blant dei mest originale bidraga til kunsten frå Mexico er dei mange monumentale freskemåleria frå 1920-talet og framover, som typisk presenterer historia i landet med revolusjonær glød. Blant dei mest kjende muralistene er Diego Rivera. Kona hans Frida Kahlo er kjend for sine høgst personlege sjølvportrett.
Litteratur
Meksikansk litteratur kan skilta med namn som nobelprisvinnaren Octavio Paz, og dessutan Laura Esquivel, som har hatt stor suksess med boka Como agua para chocolate, på norsk Hjerter i chili. Det finst att litteratur frå førkolumbisk tid, og i tida rett etter erobringa gav prestar ut oppbyggjelege bøker på nahuatl.
Idrett
Nasjonalidretten i Mexico er hestesporten charrería.
Ekkokardiografi
Ekkokardiografi er undersøking av hjartet på menneske eller dyr med ultralyd. Prosedyren kan brukast diagnostisk, eller for å rettleie terapeutiske intervensjonar. I daglegtale på sjukehus blir han ofte kalla ekko-Doppler, ekko for det todimensjonale strukturbiletet, og Doppler for fartsmålingane.
Hjartet kan visast som to-dimensjonale skiver, som eit tredimensjonalt volum eller berre langs ein isolert stråle. Dette kan ein visa som still-bilete eller levande film. Fartsmålingar frå blod eller muskelvev kan visast isolert som kurver eller lagde oppå strukturbileta, med fargekodar som viser fart og retningar for rørsler.
Bruk av kontrastmiddel hos pasientar med dårleg innsyn, automatiserte målingar og betre utstyr gjer ulempene mindre.
Utstyr
Eit apparat for ekkokardiografi skil seg lite frå apparat for annan medisinsk ultralyd-diagnostikk. Ultralyden blir laga av krystallar som blir sette i vibrasjon av ei elektrisk spenning. Dette skjer i korte intervall, slik at lyden blir send ut i pulsar. Lydbølgjene går inn i kroppen, gjennom ein gelé eller ei væske, og når den reflekterte lyden (ekkoet) kjem att blir desse vibrasjonane omdanna attende til spenning. Det er oftast dei same krystallane som vekselvis sender og lyttar. Ved ekkokardiografi nyttar ein frekvensar frå 1,5 MHz til 15 MHz. Dei lågaste frekvensane gjev lydbølgjer som trengjer langt inn i vevet og difor gjev gode bilete av strukturar i djupet, mens dei høge frekvensane viser finare detaljar. Val av frekvens blir derfor ei avveging av desse omsyna. Ofte bruker ein fleire ulike frekvensar i løpet av ei undersøking.
Krystallane er samla i ei rekkje med frå femti til over tusen krystallar, monterte i ein probe operatøren held i handa. Den tekniske nemninga for ei slik innretning som sett om energi frå ei form til ei anna er transdusar. Krystallane blir sette i svingingar kvar for seg med litt tidsforskyving, på dette viset blir det danna ein einskild ultralydstråle. Strålen er styrbar langsmed krystallrekka og sveipar hjartet i ei vifteform. I somme nye prober kan det vera fleire rader med krystallar, for betre fokusering og opptak av tredimensjonale bilete.
Ultralydapparatet gjev operatøren mange måtar til å manipulera både dei pulsane som blir sende ut, og det signalet som kjem attende. Dette er er ein av grunnane til at kvaliteten på ekkokardiografiske undersøkingar blir rekna som særs avhengig av operatøren.
Bileta blir viste på ein skjerm under undersøkinga. Dei kan bli lagra for seinare vurdering og analyse. Opptaka blir gjerne lagra digitalt, og kan enkelt utvekslast mellom sjukehus. Teknologien utviklar seg raskt, og kva som er mogeleg å sjå og måle er i stadig endring.
Impedans og refleksjon
Spesifikk akustisk impedans er definert som akustisk trykk delt på partikkelhastigheita, som òg er lik tettleik gonger forplantningshastigheita til lydbølgja. Det vil seie at dersom eit stoff har ein tettleik ρ kg/m3 og lydbølgjer forplantar seg gjennom stoffet med ein fart på c m/s, så har stoffet ein impedans på ρc Pa s/m. Luft (og luftfylde organ som lunger) har ein spesifikk akkustisk impedans som er mykje lågare enn musklar, vatn, blod og feitt, medan bein har ein mykje høgare spesifikk akustisk impedans.
Når lydbølgjer treffer grenseflater mellom stoff med ulik spesifikk akustisk impedans vil noko av energien bli reflektert, medan resten går gjennom grenseflata og vidare framover. Kor mykje som blir reflektert avheng av skilnaden i spesifikk akustisk impedanse i dei to stoffa. Det er liten skilnad mellom blod, vatn og muskelvev, og lite energi går tapt. Mellom muskelvev og bein blir mykje energi send attende, difor er det vanskeleg å sjå noko særleg gjennom brystbeinet. Mellom muskel og luft er det tilnærma full refleksjon, og difor er det ikkje mogeleg å sjå med ultralyd gjennom lungene. Difor nyttar ein også gele (tidlegare også vatn eller olje) mellom ultralydproben og kroppen til pasienten. Geleen syter for at det ikkje er luft til stades og at den spesifikke akustiske impedansen er mest mogeleg lik heile vegen frå transdusaren til det organet ein vil sjå på slik at energitapet blir minst mogeleg.
M-mode
M-mode er den eldste forma for ekkokardiografi. Ho var lenge også den einaste. I denne metoden blir ein einskild ultralydstråle send inn, utan å sveipe. Biletet på skjermen syner korleis muskelen rører seg langs ultralydstrålen. Ein kan tenkja seg strålen som ein tynn ståltråd som vert stukken inn i hjartet, og biletet som ei framstilling av rørslene langsetter tråden. Biletet blir oppdatert fleire hundre gonger i minuttet, og bileta har difor særs god tidsoppløysing. Metoden blir oftast nytta for å vurdera storleiken på og arbeidet til venstre hjartekammer.
2D
Om ultralydstrålen frå M-mode-visinga endrar utgangsvinkel særs ofte, kan ein byggje opp eit todimensjonalt bilete, eit snitt gjennom hjartet. Sjå illustrasjon 1, øvst på sida. Gjer ein dette snøgt nok kan biletet oppdaterast fleire gonger kvart sekund og syne hjartet i arbeid. Kor mange bilete i sekundet ein får avheng mellom anna av kor breitt biletet er, eit typisk tal vil vera 60 til 80 bilete i sekundet.
3D
Sida byrjinga på 1970-talet har ein prøva å lage tredimensjonale ultralydbilete. Lenge dreidde dette seg om ulike teknikkar for å ta opp ei rekke eller vifte med todimensjonale bilete med ein liten avstand, for deretter å få ein computar til å rekne ut dei data som låg mellom bileta. Med unntak av ein produsent som framleis gjer dette med transøsofagal ekkokardiografi, førte desse teknikkane aldri fram til noko av klinisk verdi. Dei hadde låg rom-oppløysing og det kravdest fleire timars etterabeide for kvart bilete.
Frå rundt 2000 er det blitt mogeleg å gjera opptak av tredimensjonale volum med probar som inneheld tusenvis av krystallar og tar opp tredimensjonale volum i sanntid. Det er framleis grenser for kor store desse voluma kan vera. Lyden frå proben har ein fart på om lag 1500 m/s i kroppen. Kvart bilete er bygd opp av lydstrålar, også kalla skanneliner. Desse strålane må ligge tett dersom ein skal få høg nok oppløysing til å sjå små detaljar. Ein må òg oppdatera biletet ofte, minst 50 gonger i sekundet for vaksne, opp mot hundre når ein ser på born. Lydfarten i kroppen set difor fysiske grenser for kor store volum ein kan lage bilete av på ein gong. Ei løysing er å få pasienten til å halde pusten i fire-fem hjarteslag, for å få hjartet til å ikkje røre seg i brystkassa. Då kan ein ta fire-fem opptak side om side i hjartet, og sette desse saman til eit stort volum.
Frå 2007 finst det òg utstyr til born Til dømes kan ein no laga eit bilete av ein hjarteklaff, der ein kan snu på biletet i alle plan og sjå klaffen frå alle sider mens han rører seg. Dette kan gje kirurgen verdfull førehandsinformasjon. Metoden er ikkje i rutinemessig bruk (2008).
Måling av blodstraum
Ultralydsignalet som kjem attende til proben blir handsama slik at ein i staden for eit bilete av strukturar hentar ut informasjon om farten til ting som rører seg, og då berre dei med høg fart. I praksis vil dette vera dei raude blodlekamane. Målemetoden heiter Doppler-måling.
Ein kan sjå fart og retning på blodstraumar. Dette blir brukt til å oppdage tronge område i klaffar og blodårer, og til å rekna ut slagvolum. Data blir synt fram som ei kurve med fart over tid. Ein nyttar òg Bernoullis likning i forenkla form og kalkulerer trykkskilnader mellom område i hjartet.
2D med fargedoppler
Farten til blodstraumen kan òg visast grafisk. Biletet vert delt opp i små celler, og for kvar av desse blir data for fart henta inn. Ein fargekodar gjennomsnittsverdien for fart og retning på blodstraumen i cella (raudt mot proben, blått frå, medan grønt er turbulens). Når ein legg dette biletet over eit todimensjonalt bilete tatt opp samtidig kan ein visuelt søkja etter tronge parti, lekkasjar og defektar. Sjå illustrasjon 3.
Vevsdoppler
I blodstraumsmålingane måler ein farten til objekt som rører seg snøgt, og gjev svake ekko. Desse objekta er som regel dei raude blodlekamene (erytrocyttar). I vevsdopplermålingar måler ein motsett; det som rører seg sakte og gjev sterke ekko. Det er i praksis sjølve hjartemuskelen, myokard. Slike fartsmålingar kan analyserast på fleire ulike måtar. Mellom anna kan ein sjå på kor snøgt hjartemuskelen trekkjer seg saman og kor mykje han trekkjer seg saman. Dersom ein måler farten i to område som ligg i nærleiken av kvarandre og gjer det over ei tid, til dømes eit hjarteslag, kan ein rekne ut korleis og kor mykje muskelen vert deformert. En kan sjå når og kor mykje muskelen trekkjer seg saman eller strekkjer seg. Ein kan vidare sjå om det er skilnader mellom område av hjartet.
Ein kan til dømes sjå på tidsskilnader (dys-synkronitet) i samantrekninga som kjem ved somme former for impulsblokkering i hjartet. Vevsdopplermålinga blir då brukt i diagnostikken, og for å vurdere effekten av behandlinga (pacemaker). Ein kan òg avsløre at eit område trekkjer seg saman samstundes som eit anna ikkje rører seg eller tvert om strekkjer seg. Dette kan vera ein skade etter hjarteinfarkt.
Slik informasjon om korleis hjartemuskelen rører seg og vert deformert kan òg hentast på anna vis, mellom anna frå det todimensjonale gråtonebiletet. Kvar produsent av ultralydapparat har gjerne sett sitt eige namn på desse teknikkane, det engelske omgrepet «Strain rate imaging» er framleis mykje brukt som fellesnamn for heile dette feltet.
Tilgjenge
Ein kan ikkje sjå hjartet frå alle avstandar og vinklar. Akustiske eigenskapar hjå ulike typar vev og indre organ set grenser for det. Til dømes er lungene ugjennomtrengjelege for ultralydbølgjene på grunn av lufta, mens levra på grunn av blodet lèt lyden breie seg godt. Det er derfor vanskeleg å sjå inn mange stader på brystkassa, mens ein kan sjå mykje frå magen og opp, dersom det ikkje er for mykje bukfeitt.
Transthorakalt
Gjennom brystveggen. Pasienten ligg på rygg, i sideleie eller meir eller mindre sitjande. Proben blir retta mot brystveggen, i halsgropa eller rett under ribbeina. Ein kan sjå det venstre hjartekammeret, framkammera og klaffane mellom framkammera og hjartekammera. I tillegg ser ein klaffen ut av venstre hjartekammer og skiljeveggen mellom hjartekammera godt. Høgre hjartekammer, klaffen ut av det og skiljeveggen mellom framkammera ser ein sjeldan godt hos vaksne. Ein kan òg vurdera væskeoppsamlingar i hjarteposen (perikard). Hos born kan ein òg sjå delar av livpulsåra (aorta) og lungepulsåra.
Transøsofagalt
Gjennom matrøyret. Pasienten er anten lett sedert (har fått roande medisinar) eller i full narkose (hos born eller under operasjonar), og ein miniatyrisert probe blir lagt ned i matrøyret. Sjølve transdusaren vil då ligge rett bak eller under hjartet. Fordelen er at kvaliteten på bileta blir dramatisk betre av di det er mindre vev mellom transdusaren og hjartet. Ulempa er at det er få strukturar ein får sett godt frå desse vinklane. Det er framkammera med inn- og utløp, utløpet frå venstre hjartekammer og livpulsåra. Skiljeveggene mellom dei to framkammera og dei to hjartekammera ser ein òg særs godt. Metoden nyttast derfor ved kateterbasert lukking av hòl i desse skiljeveggane. Han er også ofte nytta under hjarteoperasjonar for å rettleie kirurgen.
Denne metoden er mykje brukt på vaksne når ein treng detaljinformasjon om aortaklaffen, mitralklaffen eller framkammerskiljeveggen.
Epikardielt
Mot hjartemuskelen. Dette kan gjerast under hjarteoperasjonar. Når hjartet er lukka, men brystkassa framleis er open kan ein setje ein probe rett på hjartet for å sjå resultatet av kirurgien.
Historie
Mellom føresetnadene for ekkokardiografi er Lazzaro Spallanzani si oppdaging på 1700-talet av at flaggermus navigerte med ein sans han ikkje kunne forklåre, det som ein no kjenner som ekko frå ultralyd. I 1880 demonstrerte brørne Jacques og Pierre Curie den piezoelektriske effekten, at særskilde krystallar får ei elektrisk spenning når dei blir elastisk deformerte. Den piezoelektriske effekten blei nytta i sonar og ASDIC som blei utvikla som eit middel i jakta på undervassbåtar under begge verdskrigane. I mellomkrigstida hadde russaren S. J. Sokoloff og amerikanaren Floyd A. Firestone begge utvikla apparat som nytta same teknologien for å finne feil inne i metallkonstruksjonar.
Då legen Inge Edler og ingeniøren Carl Hellmuth Hertz laga det første biletet av eit menneskehjarte med reflektert ultralyd, i 1953, skjedde det med eit apparat lånt frå Kockums skipsverft i Malmö. Signala frå den reflekterte ultralyden (ekkoet), blei teikna ned med ein blekkskrivar på eit endelaust papirband. Dette blei det ein no kallar «M-mode»-opptak. Medisinsk diagnostisk bruk av ultralyd blei på denne tida utvikla av fleire fagmiljø, innan nevrologi, gynekologi og oftalmologi, uavhengig av kvarandre. For denne historia, sjå medisinsk ultralyd.
Frå starten av og lang tid framover, var transdusaren bygd opp av ein enkelt krystall. Ut over 1960-talet kom det ulike system for sanntids todimensjonal framstilling (2D), bilete der ein såg skiver av hjartet i rørsle. Desse systema var utvikla både i Japan og Europa, og var særs kompliserte, med svært store probar med fleire krystallar i parallell, og nokre med pasienten nedsenkt i vatn. Ettersom ultralydbølgjene skulle inn i kroppen mellom ribbeina var dei store probane lite brukande. I 1968 blei den første «phased array»-transdusaren konstruert, med utgangspunkt i bølgjefront-teorien til Christiaan Huygens frå 1600-talet. Denne transdusaren hadde fleire krystallar, men dei var ikkje aktive samstundes. Ved å la dei lage lyd med ei ørlita forseinking mellom kvar, kunne ein lage ei lydstråle ein kunne styre. Oppfinninga slo ikkje an. I 1974 kom ein transdusar med berre eitt krystall som blei vippa raskt i ulike vinklar (mekanisk sektorskanner). Med dette tok dei todimensjonale bileta over for M-mode i mange samanhengar. «Phased array»-transdusaren kom likevel sterkare attende, og er no einerådande til ekkokardiografi.
I 1842 hadde Christian Doppler lagt fram ein hypotese om at frekvensen på lysbølgjer endra seg proporsjonalt med den relative rørsla mellom kjelde og observatør. Dette fenomenet, som blir kalla dopplereffekten, gjeld òg for lydbølgjer. Shigeo Satomura kom i 1957 med det første vitskapelege verket der ultralyd vart nytta som metode for måling av fart i blodstraumen, tufta på dopplereffekten. I 1969 kom det på same tid tre artiklar frå ulike forskargrupper som hadde utvikla metoden til å kunne måle farten på eit avgrensa punkt. Dette hadde ein lite nytte av før ein i 1974 klarte å lage ein transdusar som både kunne lage bilete og måle fart. Først då kunne ein sjå kva ein målte. Dette er viktig ettersom ein ut frå farten på blodstraumen kan rekna ut trykkskilnader mellom ulike delar av hjartet. Det matematiske grunnlaget for dette var lagt av Daniel Bernouilli i skriftet Hydrodynamique i 1738. At den forenkla Bernouilli-likninga faktisk er gyldig på dette viset, blei først vist av Jarle Holen i 1977. I 1982 kom fartsmåling av blodstraumen over eit større område, fargekoda på skjermen. Dette blir framleis kalla «fargedoppler», sjølv om ein ikkje nyttar dopplereffekten til målinga, men autokorrelasjon. Ut over 1980-talet blei alle teknikkane over integrert i same maskin, og i same probe, slik at ein no kan gjere ein komplett analyse av oppbygging, funksjon og blodstraum på ein gong.
Ameloblast
Ameloblastar er sellene som dannar emaljen til tennene.
Gisløya
Gisløya er ei øy i Øksnes kommune i Nordland med areal på 5,4 km². Øya ligg på vestsida av Gavlfjorden. Øya er flat og myrlendt, med Ramnhaugen som det høgaste punktet på berre 37 moh. Gisløya er knytt til Langøya med vegfylling og ei kort bru.
Sørsida av Gisløya er busett. I 2001 hadde øya 91 innbyggjarar. Det er bussamband mellom Gisløya og Myre.
Ein del av Gisløya og gruntvassområdet mellom Gisløya og Langøya er del av Grunnfjorden naturreservat.
Albinen
Albinen  er ein kommune i distriktet Leuk i kantonen Valais. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på.
Janez Drnovšek
Janez Drnovšek var ein slovensk politikar og tidlegare president i Slovenia, frå 2002 til 2007. Han har òg vore statsminister i Slovenia og president i Jugoslavia.
Drnovšek vart fødd i Celje i det som då var den slovenske delrepublikken i Jugoslavia. Han er utdanna økonom med doktorgrad frå universitetet i Maribor i 1986. Han har arbeidd i eit bygningsfirma, i bank og som økonomisk rådgjevar ved den jugoslaviske ambassaden i Kairo. I 1986 vart han vald som delegat til parlamentet i Slovenia og også det jugoslaviske parlamentet. I 1989 vart det for første gong heldt frie val i Slovenia til plassen som Slovenia sin representant til Jugoslavia sitt kollektive presidentskap og Drnovšek vann valet. Han vart dermed den første fritt valde medlemen i presidentskapet. På denne tida rullerte posten som formann i presidentskapet, og dermed president i Jugoslavia, mellom dei ulike delrepublikkane for eit år om gongen. I 1989 var det Slovenia sin tur til å ha presidenten, og Drnovšek vart dermed president i Jugoslavia, frå 15. mai 1989 til 15. mai 1990. Han var på denne tida framleis medlem i kommunistpartiet.
Vidar Sandbeck
Vidar Sandbeck var ein norsk visesongar, visediktar og forfattar frå Åsta i Åmot kommune.
Biografi
Sandbeck voks opp i tronge kår og levde eit omskifteleg liv før han etablerte seg med tekst og tonar som profesjon.
Janez Drnovšek
Janez Drnovšek var skild og hadde to born. Han var veganar.
Drnovšek døydde i 2008 i heimen sin i Zaplana.
Vidar Sandbeck
Biografi
Han debuterte i 1954 med visesamlinga I døragløtten, og fekk gjennombrotet sitt som visesongar med Pengegaloppen i 1959. Etter knallsuksessen med den gjerrige gubben som «sat i kveldinga» og talde pengar, vart Sandbeck fast tilsett i Otto Nielsen sitt vekefaste radioprogram Søndagsposten. I Barnetimen for dei minste nådde han gjennom 20 år ein popularitet som kunne måle seg med Alf Prøysen og Anne-Cath. Vestly. Dei fleste av radioforteljingane hans er gjevne ut i bokform.
Litterært nådde han høgda i åra rundt 1980, med to seriar sorgmuntre barndomserindringar; åtte band barnebøker og seks band med romanar for vaksne.
Koji Nakazato
Koji Nakazato er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Shonan Bellmare og Sanfrecce Hiroshima.
Kei Sugimoto
Han spela for klubben Shonan Bellmare.
Mont Pelvoux
Mont Pelvoux er eit fjell i Massif des Écrins i Dei franske Alpane med ei høgd på 3 946 meter. I mange år trudde ein at Mont Pelvoux var det høgaste fjell i området, sidan ein ikkje kan sjå det høgare Barre des Écrins frå Durancedalen.
Vervarslinga på Vestlandet
Vêrvarslinga på Vestlandet er ei distriktsavdeling av Meteorologisk institutt oppretta i 1918. Avdelinga har varslingsansvaret for heile Vestlandet og Trøndelag, frå Lista til Nord-Trøndelag og fiskebankane utanfor, i tillegg til flyvêret i området. I tillegg havområda i Nordsjøen, Norskehavet sør for 65 grader nord, fiskefelt rundt Dei britiske øyane og Island.
Mont Pelvoux
Det høgaste punktet på fjellet er Pointe Puiseux. Det finst tre lågare punkt:
Fjellet er eit populært klatrefjell om sommaren. Førstestiginga vart gjort av Kaptein Durand og to gemse-jegerar, A. Liotard og J. E. Matheoud, den 30. juli 1828.
Vervarslinga på Vestlandet
Meteorologar og forskarar på avdelinga har spesialkompetanse innan maritim meteorologi og bølgjevarsling og utarbeider spesielle vêrmeldingar rekna for skipsfarten, samt spesialvarsel i samband med petroleumsverksemda i Nordsjøen.
Avdelinga skal også støtte ulike offentlege instansar under kriser ved til dømes oljesøl på havet, og redningsaksjonar til havs døgnet rundt. Avdelinga deltar i arbeidet med drift av dei meteorologiske stasjonane i området sitt.
Regionleiar er Karen H. Doublet.
Språk
Språk er eit (av fleire) teiknsystem som blir brukt til kommunikasjon. Det viktigaste kjenneteiknet på språk som system er at det er bygd opp av ei avgrensa (finitt) mengde einingar utan tyding som i sin tur kan setjast saman til ei ikkje-avgrensa (infinitt) mengde einingar med tyding. Dei tydingslause einingane tilsvarar språklydane (konsonantar og vokalar), og desse blir sette saman til ord og bøyingseiningar med tyding. Etter denne definisjonen er det, så vidt ein veit, berre menneska som har språk. Alle mentalt friske menneske har språk, og det primære uttrykket for språk er talespråk, men også døves teiknspråk er kjenneteikna av to nivå på same måte som menneskeleg talt språk. Ein kjenner derimot ikkje til kommunikasjonssystem hjå dyr som er kjenneteikna ved at ei avgrensa mengde tydingslause einingar kan setjast saman til ei uendeleg mengde tydingsberande einingar. Dyr kommuniserer difor ved hjelp av ikkje-språkleg kommunikasjon. Såkalla kroppsspråk, dvs. rørsler med kroppsdelar for medvite eller ikkje-medvite å uttrykka meining, har ikkje dei viktigaste kjenneteikna på språk, men er likevel kommunikative.
Alfabetiske og stavingsbaserte skriftspråk avspeglar menneskeleg talt språk og er bygde over same lest som dei. Bokstavane ber ikkje meining i seg sjølve og tilsvarar språklydane i talespråk. Bokstavane blir på same måte som språklydar sette saman til ord og bøyingseiningar med tyding. Symbolske skriftspråk har derimot ikkje den same todelinga som talespråk og alfabetiske skriftspråk - der vil kvart symbol i større grad direkte svara til bestemte ord.
Ulike språk
Det er vanskeleg å seia kor mange ulike språk ein snakkar i verda, ettersom grensene mellom dei er svært vage. Alle språk har geografiske variasjonar, desse blir kalla dialektar. Men av og til er desse dialektane uforståelege for andre som snakkar språket. Kva som er eitt språk blir ofte definert historisk og politisk, eller som språkforskaren Max Weinreich sa: «Eit språk er ein dialekt med ein hær og ein marine.»
Språk endrar seg stadig, og dette forklarar kvifor det er så mykje variasjon mellom dei. Mange språk har visse trekk til felles fordi dei stammar frå eit urspråk. Mange språkforskarar trur at alle språk i verda opphavleg kjem frå det same urspråket, men det er svært vanskeleg å prova. Dersom ein kan seia sikkert at nokre språk har likt opphav, seier ein at dei høyrer til ein språkfamilie. Språk utan slike familiar vert kalla isolerte språk.
The Creatures
The Creatures var eit engelsk band skipa i 1981 av vokalisten Siouxsie Sioux og trommeslagaren Budgie, begge frå gruppa Siouxsie and the Banshees. The Creatures gav ut den første EP-en sin, Wild Things, i 1981. Dei spelte inn fire studioalbum: Feast i 1983, Boomerang i 1989, Anima Animus i 1999 og Hái! i 2003.
Med Feast spelte bandet mellom anna exotica. På Boomerang la dei til ein spanskklingande stil til musikken sin med element av flamenco, blues og jazz.. Seint i 1990-åra utvikla dei ein meir urban stil. The Times skildra då musikken deira som «eventyrleg kunstrock bygd rundt den uvanlege røysta til Siouxie og perkusjonsbatteriet til Budgie». På den siste plata si gjekk dei attende til røtene og gjekk austover, med ein ode til japansk minimalisme. Bandet vart oppløyst i 2005.
Valdajhøgdene
Valdajhøgdene (russisk Валдайская возвышенность - Valdajskaja Vozvysjennost eller Валдай - Valdaj, latvisk Valdaja augstiene) er eit høgland nordvest i sentrale område av Russland. Området strekkjer seg frå nord til sør om lag midt mellom St. Petersburg og Moskva gjennom Novgorod, Tver, Pskov og Smolensk oblast.
Valdajhøgdene er ein populær turistdestinasjon, særleg for fiske. Byane Ostasjkov and Valdaj er kjende historisek byar.
Korsnes kyrkje
Korsnes kyrkje er ei langkyrkje frå 1889 i Korsnes sokn i Ofoten prosti. Korsnes ligg i Hamarøy kommune.
Det sentralrussiske høglandet
Det sentralrussiske høglandet (russisk Среднерусская возвышенность - Svednerusskaja vozvysjennost) er eit område på om lag 500,000 km² sør i den europeiske delen av Russland og nordaust i Ukraina. Høglandet er ein del av Den austeuropeiske sletta.
Korsnes kyrkje
Byggverket er i tre, og kyrkja skal vere bygd med 80 plassar.
Det sentralrussiske høglandet
Det meste av området ligg 200-250 meter over havet. Av mindre område innanfor høglandet finn ein mellom anna Valdajhøgdene som er 347 meter over havet på det høgaste.
Masahiro Kano
Masahiro Kano er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Ventforet Kofu.
Gregers Wulfsberg
Gregers Winther Wulfsberg var ein norsk embetsmann, eidsvollsmann og stortingsmann.
I 1814 var Wulfsberg utsending frå Moss til riksforsamlinga på Eidsvoll. Seinare var han stortingsmann i 1824, 1827 og på overordentleg storting 1828. Han var òg suppleant til Stortinget i 1814, 1830, 1833, 1836 og 1839. I 1824 var han formann i redaksjonskomiteen og medlem av bankkomiteen. Både i 1824 og 1827 var han sekretær i komiteen om kjøpstadskatten. I 1828 var han atter formann i redaksjonskomiteen. Wulfsberg døydde i Moss i 1846.
Røssvassholmen
Røssvassholmen i Hattfjelldal kommune i Nordland er den største innlandsøya i Nord-Noreg og den nest største i Noreg. Ho ligg i den sørlegaste delen av Røssvatnet.
Enkelte leksika opererer med same areal for Helgøya og Røssvassholmen, men målingar frå Kartverket tatt opp etter reguleringa av Røssvatnet, viser at Helgøya no er klart størst. Målingar basert på oppdaterte kartdata viser at Helgøya er 18,34 km² og Røssvassholmen 17,39 km². Desse er basert på høgaste regulerte vasstand for hhv. Mjøsa og Røssvatnet.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 2011
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 2011 var ei norsk fotballturnering. Det var den 106. Noregsmeisterskapen i fotball. Aalesund vart noregsmeistrar etter å ha vunne 2-1 mot Brann i finalen.
Rundar
Noregsmeisterskapen i 2011 vart i utgangspunktet spelt på følgjande datoar :
Laga som spelte i Tippeligaen, Adeccoligaen og Fair Play-ligaen var kvalifisert gjennom sine plasseringar i seriespelet 2010.
1. runde
Det var 128 lag i første runde. Lagene frå Tippeligaen, Adeccoligaen og Fair Play-ligaen kom inn i denne runden. Brodd - Sandnes Ulf vart spelt 30. april og Drøbak/Frogn - Kvik Halden vart spelt 2. mai, medan dei øvrige kampane vart spelte søndag 1. mai.
2. runde
Det var 64 lag i andre runde og kampane vart spelte 11. og 12. mai kl. 18.00. var einaste lag frå Eliteserien som rauk ut denne runden med 1-2 mot.
3. runde
Det var 32 lag i tredje runde og kampane vart spelt 25. og 26. mai kl. 18.00.
Av dei 15 attverande Tippeliga-laga var det berre Stabæk som rauk ut av cupen i denne runden, etter 1–3 borte mot Adeccoliga-laget Hønefoss. Det andre Adeccoliga-laget som avanserte til 4. runde var Alta, som gjekk vidare på straffesparkkonkurranse etter 120 mållause minutt mot Ranheim. Lillestrøm klarte heller ikkje å score i verken ordinær tid eller ekstraomgangane, og trong òg straffar for å slå Sandefjord.
Molde stod for rundens største siger då den slo 2. divisjonslaget Tiller 7–1 i Trondheim. Overraskelseslaget Kjelsås, som slo ut Vålerenga i runden før, måtte gje tapt for eit anna Tippeliga-lag då Tom Erik Breive gav Sarpsborg 08 2–1, tre minuttar før slutt, på Grefsen Stadion.
4. runde
Det var 16 lag i fjerde runde, som vart spelt 22. juni.
Lago di Livigno
Lago di Livigno eller Lago del Gallo er eit vassreservoar Livignodalen. Det meste av innsjøen ligg i Italia, medan denmningen Punt del Gall kryssar grensa til Sveits (Zernez i Graubünden). Innsjøen dekkjer eit areal på 4,71 km².
Reservoaret har ein kapasitet på 164 millionar m³ og fylt til randen ligg vassflata 1 805 meter over havet.
Fraksjonskropp
Fraksjonskroppen eller brøkkroppen til ein heiltalsring R er den minste kroppen som har R som ein underring. Til dømes er kroppen \mathbb{Q} av rasjonelle tal brøkkroppen til heiltalsringen \mathbb{Z} av heiltal; me skriv.
Konstruksjonen av ein fraksjonskropp
La R vera ein kommutativ ring med additiv identitet 0. Då er mengda multiplikativt lukka. Me definerer ein ekvivalensrelasjon ~ på R \times S slik at :(a,s) ~ (b,t) dersom og berre dersom at=bs. Vidare let me \frac{a}{s} vera ekvivalensklassa til (a,s). Då er fraksjonskroppen til R, med operasjonane og nullelement 0/1 og multiplikativ identitet 1/1.
Lesinasjøen
Lesinasjøen (italiensk Lago di Lesina eller Laguna di Lesina) er ein innsjø nord i Puglia mellom Tavoliere delle Puglie og neset Gargano og den niande største innsjøen i Italia og den nest største i den sørlege delen av landet. Han er om lag 22 km lang og i snitt 2,4 km brei. Han dekkjer eit areal på 51,4 km².
To kanalar, Acquarotta og Schiapparo, går frå innsjøen til Adriahavet. Mellom havet og innsjøen ligg sanddynen Bosco Isola som er mellom ein og to km brei og 16 km lang. Fleire elvar renn ut i innsjøen og gjer at han er nokså fersk.
Innsjøen har ål, som har vore ei næring for folket i Lesina.
Behaviorisme
Behaviorismen er ei retning innan psykologien som voks fram ved byrjinga av 1900-talet. Retninga byggjer på å forska vitskapleg på åtferd ved å observera henne heller enn å ty til introspeksjon. Retninga har hatt stor innverknad på behandlinga av psykiske lidingar.
Ein av idéane bak behaviorismen er at fri vilje ikkje finst, men at all åtferd er bestemt av ein samverknad av påverknader frå gener og miljø.
Behaviorismen fekk ry som ein vitskap gjennom forskinga til B.F. Skinner med operant betinging og dei klassiske hundeforsøka til Ivan Pavlov med klassisk betinging.
Sidan 1970-talet har interessa for den tradisjonelle behaviorismen gått ned til fordel for kognitiv psykologi.
Behaviorismen har sterkt fokus på klassisk betinging som læringsform, og miljøet vert dermed kjelda til danninga av personlegdomen gjennom måten det påverkar individet på. For behavioristane er det viktig at inga åtferd kan skje utan ein påverknad. Dette er grunnlaget for samanhengen mellom stimulus og respons, som kanskje er det behaviorismen er mest kjend for (Bø & Helle, 2002; Imsen, 1991).
Ei behavioristisk grunnhaldning vil ha fokus på formidling av informasjon (Ludvigsen, 2002). Kunnskapssynet er empirisk (Dysthe, 1999), noko som inneber at ein ser på kunnskap som erfaringar ein skaffar seg igjennom sansane (Magee, 1999). Fokus vert retta mot assosiasjonar mellom mentale prosessar og handlingar (Greeno m. fl., 1996). Undervisningssynet er dermed instruksjonalistisk, noko som medfører at kunnskapar er noko som kan overførast – instruerast – frå ein aktør til ein annan.
Viktige omgrep i denne tradisjonen er: Stimulus-respons, små suksessar, fokus på resultat og positiv forsterking (Dysthe, 2001a; Wilson & Myers, 2000).
Watson, Skinner og Thorndike er døme på teoretikarar frå denne tradisjonen. I eit instruksjonalistisk læringsmiljø er det altså lagt til rette for at ein kompetent person, som oftast læraren, skal ha høve til å formidle sine erfaringar til mindre kompetente lærande.
Rayleighspreiing
Rayleigh-spreiing (kalla opp etter den engelske fysikaren Lord Rayleigh) er den elastiske spreiinga av lys eller anna elektromagnetiske stråling av partiklar som er mykje mindre enn bølgjelengda til lyset. Desse partiklane kan vere individuelle atom eller molekyl. Dette kan skje når lys går gjennom gjennomsiktige faste stoff eller væsker, men er mest tydeleg i gassar. Rayleigh-spreiing er ein funksjon av den elektriske polariserbarheita til partiklane.
Rayleigh-spreiing av sollys i ein klår atmosfære er hovudårsaka til at himmelen er blå: Rayleih-spreiing og spreiing av lys i skyer medverkar til diffus stråling i atmosfæren (solstråling er direkte stråling).
Småskala parametertilnærming
Storleiken på ein spreiingspartikkel er parametrisert ved forholdet x av den karakteristiske dimensjonen r og bølgjelengda λ: Rayleigh-spreiing kan definerast som spreiinga i det småskala parameterregimet x ≪ 1. Spreiing frå større sfæriske partiklar vert forklart ved hjelp av mie-teori for ein parameter x med vilkårleg storleik. For små x vert mie-teorien redusert til ei tilnærma rayleigh-spreiing.
Mengda av rayleigh-spreiing som skjer for ein lysstråle er avhengig av både storleiken på partiklane og bølgjelengda til lyset. Intensiteten til det spreidde lyset varierer med ein sjette potens av partikkelstorleiken og varierer inverst med fjerdepotensen av bølgjelengda.
Intensiteten I av lys spreidd av ein enkelt liten partikkel frå ei stråle ikkje-polarisert lys med bølgjelengd λ og intensitet I0 vert skrive:
der R er avstanden til partkkelen, θ er spreiingsvinkelen, n er brytingsindeksen til partikkelen og d er diameteren til partikkelen.
Rayleigh-spreiing frå molekyl
Rayleigh-spreiing frå molekyl er òg mogeleg. Eit enkelt molekyl har ikkje ein veldefinert brytingsindeks og diameter. Istadenfor har eit molekyl ein polariserbarheit α, som skildrar kor mykje elektrisk ladingar på molekylet vil flytte seg i eit elektrisk felt. I dette tilfellet er rayleigh-spreiingsintensiteten for ein enkel partikkel skriven som
Mengda rayleigh-spreiing frå ein enkel partikkel kan òg uttrykkast som eit absorpsjonstverrsnitt σ. Til dømes har den største bestanddelen i atmosfæren, nitrogen, eit rayleigh-tversnitt på 5.1 m2 ved ei bølgjelengd på 532 nm (grønt lys). Dette tyder at med lufttrykket i atmosfæren, vil om lag ein 10-5-del av lyset verte spreidd for kvar meter det går.
At bølgjelengda er så viktig for spreiinga (~λ−4) tyder at blått lys vert mykje lettare spreidd enn raudt lys. I atmosfæren fører dette til at dei blå bølgjelengdene vert spreidd mykje meir enn dei lengre (raude) bølgjelengdene, og derfor ser ein blått lys frå alle kantar av atmosfæren. Direkte stråling (per definisjon) kjem direkte frå sola.
Kvifor himmelen er blå
Lys frå sola som ikkje går direkte til augo våre, vert spreidde av molekyl og andre små partiklar i atmosfæren. Som tidlegare forklart, så er rayleigh-spreiinga omvend proporsjonal til fjerdepotensen av bølgjelengda, så blått lys, som har kortast bølgjelengd, vil verte spreidd meir enn lengre bølgjelengder og særleg raudt lys, som har lengst bølgjelengd av synleg lys. Dette fører til at himmelen vert farga blå. Om ein ser direkte mot sola (noko ein ikkje bør gjer), så vert ikkje fargane spreidde bort, og dei lengre bølgjelengdene som raudt og gult lys er synlege. Dette gjer at sola i seg sjølv får ein gulaktig farge. Sett frå frå verdsrommet er himmelen svart og sola kvit.