cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aravallifjella
Namnet «Aravalli» tyder 'rekkje av toppar'. Eit anna lokalt namn på fjella er Mewat.
Benny Powell
Etter Basie byrja han som frilansmusikar i New York City. Frå 1966 til 1970 var han medlem av Thad Jones-Mel Lewis Jazz Orchestra, og spelte mandagskveldar på Village Vanguard. Han var òg i husbandet til Merv Griffin Show, og då showet flytta til Los Angeles i 1970, følgde Powell etter. Her arbeidde han mykje som studiomusikar, mellom anna for Abdullah Ibrahim, John Carter og Randy Weston. Seinare arbeidde Powell som lærar, særleg i Jazzmobile-prosjektet. Han flytta attende til New York i 1980-åra.
Tårekarunkel
Tårekarunkelen (av latin caruncula lacrimalis) er den vesle, raudvorne nodulen i innerkroken av auga, der tårekanalen tek til. Den er samansett av talg- og sveittekjertlar, og er trekt med hud.
Gamle Aker kyrkje
Historie
Garden og kyrkja kom til å gjeve namn til soknet og seinare heradet (sjå Aker). Gardens areal strekte seg heilt ned til Akersneset ved Oslofjorden. Då kong Håkon V etablerte borgen sin på neset omkring 1300, fekk òg borgen namn etter garden: Akershus. Borgen vart lensresidens, og difor fekk heile lenet, seinare amtet, og frå 1918, fylket namnet Akershus. Stiftet eller bispedømet, som omfatta det meste av Austlandet, fekk i 1664 namn etter stiftamtet: Akershus stiftamt. Gamle Aker kyrkje er ein treskipa romansk basilika med kor, sidekapell og transept, bygd av kalkstein frå eit steinbrot der Vår Frelsers gravlund ligg i dag, og av stein frå øyene i Oslofjorden. Mellom 1186 og reformasjonen var kyrkja eigd av Nonneseter kloster. Frå 1587 var ho underlagt Akershus slottskyrkje, og 1723-1849 i privat eige. Ho vart overteken av Aker kommune i 1849 og av Christiania kommune i 1852. Ho var hovudkyrkje i Aker fram til 1855.
Benny Powell
Han døydde på eit sjukehus på Manhattan, 80 år gammal, etter ein ryggoperasjon.
Tårekarunkel
Augeallergi kan føra til betennelse og kløe i tårekarunkelen og konjunktivalfalden, plica semilunaris, som er eit rudiment av blinkhinna. Dette skuldast utslepp av histamin i tårefilmen og nærliggande vev.
Benny Powell
Som sidemann
Med Pepper Adams Med Gene Ammons Med Count Basie Med Donald Byrd Med Benny Carter Med John Carter Med Buck Clayton Med Hank Crawford Med Frank Foster Med Al Grey Med Eddie Harris Med Jimmy Heath Med Johnny Hodges Med J.J. Johnson Med Philly Joe Jones Dameronia Med Clifford Jordan Med Bobby Bland og B.B. King Med Melba Liston Med Herbie Mann Med Les McCann Med David Newman Med Joe Newman Med Chico O'Farrill Med Moacir Santos Med Frank Wess Med Randy Weston Med Gerald Wilson
Tårekarunkel
Når helsepersonell skal setje lækjemiddel i auga, er det vanleg å be pasienten late att auga før dei legg trykk på augekroken, like over karunkelen. Dette gjer dei for å sinke drenasjen av lækjemiddelet ned tårepunktet, punctum lacrimale, slik at det ikkje trekker inn i systemkretsløpet.
Gamle Aker kyrkje
Historie
Kyrkja har vore plyndra og fleire gongar skada i brann. Etter eit lynnedslag i 1703 vart tårn, kyrkjeklokker og heile inventaret øydelagt. Av di kyrkja var i særs dårleg stand på midten av 1800-talet og ikkje vart rekna som verdfull på grunn av anna enn alderen sin, gjorde Aker kommune vedtak om at ho skulle rivast. Men Fortidsminneforeningen arbeida for å take vare på kyrkja, og ho vart redda ved at Christiania kommune kjøpte henne av Aker kommune allereie før ho vart liggjande innanfor bygrensene ved byutvidinga i 1859.
Kyrkja vart restaurert under leiing av arkitektane Wilhelm von Hanno og Heinrich Ernst Schirmer i 1861, og fekk då det store sentraltårnet i staden for den tidlegare takryttaren.
I åra 1950-1955 vart kyrkja restaurert innvending, og då vart mellom anna pussen på murveggane fjerna, og kyrkjeinventar teke ut og inventar i barokk stil ført tilbake. Peter Daniel Hofflund, Gerhard Fischer og Håkon Christie var ansvarlege arkitektar.
Inventar
Nokre år etter at interiøret gjekk tapt i brannen i 1703 skaffa kyrkja seg ny preikestol og døypefont i barokk. Oppdraget gjekk til Thomas Blix og vart satt opp i kyrkja i 1715 på kvar si side av inngangen til tårnfoten.
Preikestolen er skore i tre, er sylindrisk med akantusutskjeringar som er måla i sterke fargar, raudt, blått, grønt og gull. Motivmessig er han lik preikestolen i Vor Frelsers kyrkje - Oslo domkyrkje - frå 1699.
Preikestolen har hatt ein innskrift som no er forsvunne. Ved siden av preikestolen var det eit trebrett med ein måla signatur kor det mellom anna stod: «Thomas Blixius Sculpsit et pinxit MDCCXV» (Thomas Blix skar og måla dette i 1715). Himlingen og foten på preikestolen er av nyare dato og skore etter førebilete av andre arbeid av Blix.
Døypefonten er utforma som ein engel. Den står med begge hendene løfta og på hovudet har den ein utskore og måla skål.
Altartavla ein hadde på dette tidspunkt hadde utskorne sidestykke og et måleri med ei framstilling av nattverden. Det ble etter kort tid fjerna da ein meinte det var «forskrækkelig og vanzirende».
Utrøst
Utrøst er eit soge- og hulderland kjend frå nordnorsk folketru og som det vart sagt låg ut i havet vest for Røst. Den kanskje mest kjente fortellinga om Utrøst er «Skarvene fra Utrøst» nedskriven av Asbjørnsen og Moe og tatt med i Norske Folkeeventyr. Utrøst skulle vere eit rikt land der høvdingen hadde tre soner som kunne skape seg om til skarvar og redda rettskafne fiskarar i havsnaud. Asbjørnsen og Moe fortel :
Det finst slike soger om land som har sokke i havet i mange ulike kulturar. Det aller mest kjente er nok soga om Atlantis.
Buzăuelva
Buzău er ei elv aust i Romania og ei av sideelvane til Siret. Ho har ei lengd på 302 km. Kjelda hennar ligg søraust i Karpatane, aust for Brașov. Buzău renn gjennom dei rumenske fylka Brașov, Covasna, Buzău og Brăila. Ho munnar ut i Siret like før Siret munnar ut i Donau, vest for Galați.
Trimstein
Trimstein er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 630 meter over havet.
Buzăuelva
Buzău har gjeve namn til byen Buzău og byen Întorsura Buzăului i Covasna fylke. Întorsura Buzăului (som tyder Buzău-svingen på rumensk) får namnet sitt frå den store svingen som elva gjer her. Ho renn først nordover, men snur så brått søraustover nær byen.
Toshihiro Horikawa
Toshihiro Horikawa er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Kamatamare Sanuki og Suzuka Unlimited FC.
Pi Islands
Pi Islands er to øyar og fleire skjer som ligg 1 nautisk mil (1,9 km) aust for nordaustenden av Omega Island i Melchior Islands i Antarktiske Arkipel. Namnet er henta frå det greske alfabetet og dukka først opp på eit argentinsk kart i 1946 kartlagd av argentinske ekspedisjonar i 1942 og 1943,
Toffen
Toffen er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 527 meter over havet. Han ligg om lag 10 km sør for byen Bern.
Slottet som ligg her, Schloss Toffen, er ein del av den sveitsiske kulturarva..
Kongskrona
Kongskrona er den høgaste av dei to toppane på Vinnufjellet. Den andre toppen er Dronningkrona. Toppane ligg like oppfor Sunndalsøra, som ligg i sørvest. I nord ligg Innerdalen. Med ei høgd på 1818 moh over havet er fjellet den 435. høgaste toppen i Noreg av fjella med ein primærfaktor på minst 50 meter.
Allan dos Santos Natividade
Han spela for klubbane MIO Biwako Shiga og Kamatamare Sanuki.
Kongskrona
Toppen av fjellet er eigentleg ein isbre kalla Vinnufonna eller Vinnubreen.
Phils Island
Phils Island er den sørlege av to småøyar som ligg like sør for Guepratte Island i Discovery Sound i Antarktiske Arkipel. Ho vart kartlagd og namngjeven i 1927 av Discovery Investigation.
Taishi Tsunada
Taishi Tsunada er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Kamatamare Sanuki.
Buzău
Buzău er ein by i Romania og hovudsete i  Buzău fylke. Han har om lag 115 000 innbyggjarar og ligg i den historiske regionen Valakia. Han ligg ved breidda til Buzăuelva, mellom den søraustlege svingen i Karpatane og låglandet på Bărăgansletta.
Han vart først nemnd i 376 e.Kr. og var ein viktig handelsby i Valakia og eit austleg-ortodoks bispesete i mellomalderen. Etter ein periode med mykje øydelegging på 1600- og 1700-talet kom Buzău seg sakte att og er i dag ein viktig moderne by søraust i Romania.
Busetnader
Buzău er ein municipiu (større bykommune) med den eine busetnaden:
Neve Shalom
Neve shalom, òg skrive Neveh Shalom og Neweh Schalom, er eit namn som er bruka i fleire samanhengar:
Paris Hilton
Paris Whitney Hilton er ein amerikansk modell og skodespelar, kjend som ein av arvingane til Hilton-formuen. Ho voks opp i toppetasjen på Waldorf-Astoria Hotel på Manhattan.
Familie
Paris Hilton er dotter til Rick og Kathy Hilton, og har blant anna ei yngre syster, Nicky, fødd 1983.
Jon Raude
Jon Raude var erkebiskop i Nidaros frå 1267 til 1282. Han låg i strid med kong Magnus Lagabøter om kva som skulle ligge under verdsleg rett og kva som skulle ligge under kristenretten.
Paris Hilton
Familie
Oldefar til Paris Hilton, Conrad Hilton, kjend som grunnleggjaren av hotellkjeda Hilton Hotels Corporation, var son av norskamerikanaren Augustus Halvorson «Gus» Hilton som emigrerte til USA frå slektsgarden ved Kløfta på Romerike i 1870. Elles har ho hovudsakleg tysk opphav.
Karriere
Paris byrja som modell etter high school, då ho var 19. I 2003 debuterte ho på fjernsyn i reality-serien The Simple Life, der Hilton og Nicole Richie, dotter av Lionel Richie, som bytta dei priviligerte liva sine mot «det enkle livet» med ein bondefamilie i første serien, ein campingvogntur i den andre, og reiser med Greyhoundbuss rundt i USA for å prøva ulike jobbar i den tredje.
I 2006 prøvde Paris Hilton seg som popsongar. Førstesingelen Stars Are Blind gjorde det godt på fleire topplister, og i august 2006 gav ho ut albumet Paris, som fekk ei blanda mottaking.
Privatliv
Paris Hilton var allereie før realityrollene sine blitt kjend på grunn av rikdommen sin og fleire skandalar. Internett-spreiinga av ein privat sexvideo med henne og den tidlegare kjærasten Rick Salomon i oktober 2003, like før byrjinga av The Simple Life, fekk mykje merksemd.
Den 5. mai 2007 blei Hilton dømd til 45 dagars fengsel for å ha køyrt bil sjølv om ho allereie tidlegare var blitt frådømt sjåførløyvet. Straffa blei seinare redusert til 23 dagar. Etter å ha sona tre dagar i fengsel blei soninga omgjort til husarrest, for så å endrast til fengselsstraff igjen.
Jon Raude
Usemja mellom kongsmakta og kyrkja tok ikkje slutt med dette. Etter Magnus sin død i 1280 ville ikkje formyndarstyret til Eirik II Magnusson godta sættargjerda. Jon Raude svarte med å lyse dei i bann. Det hjelpte ikkje og i 1282 vart han dømt i utlegd og døyde i Skara i Sverige i 1282.
Honnstadknyken
Honnstadknyken, kalla «Knykjen» på folkemunne, er eit fjell som ligg heilt nord i Trollheimen. Fjellet er 1071 m høgt, og er det høgaste fjellet som ligg rundt dalen Surnadalen. Fjellet er eit populært fjell for friluftsliv både sommar og vinter.
Åbygda
Åbygda er ei bygd i Bindal kommune lengst sør i Nordland fylke, på grensa til Nord-Trøndelag fylke. Bygda ligg om lag 14 km i frå kommunesenteret Terråk og har om lag 100 innbyggjarar.
Hovudnæringane er jordbruk og skogbruk. Turisme, som fiske i Åelva, som er ein del av Åbjøravassdraget (renn ifrå Åbjørvatnet), i tillegg til utleige av små- og storviltjaktløyve gir mange bønder gode ekstrainntekter. Sportsfisket i elva har føregått sidan 1890-talet, då britiske turistar ferierte i bygda. Dei britiske turistane sette ein del spor etter seg i bygda i form av bygningar og dylikt.
Skipinga av idrettslaget i 1929 kom som eit resultat av ein engelsk turist si store sportsinteresse. Han arrangerte idrettsstemne i bygda om sommaren, og lokka med pengepremiar der førstepremien kunne vere det dobbelte eller meir av ei vanleg dagsløn. Premiane betalte han av eiga lomme.
Åbygda er kjend for lange båtbyggjartradisjonar med hovudvekt på bindalsfæringen tilbake til vikingtida. Den islandske sagaforfattaren Snorre Sturlasson skal visstnok ha fått låne ein båt, som ein storbonde på garden Skarstad i Åbygda var deleigar i, av Hertug Skule under det siste av dei to opphalda sine i Noreg i 1239.
Åbygda er ikkje minst kjend som fødestaden til polfararen Otto Sverdrup. Han vart fødd på Horstad gård (gardsnamn) i 1854. Det står ei byste av han utanfor Bindal rådhus på Terråk.
Fylkesveg 7200 startar på Terråk og går via Helstad til Fuglstad i Åbygda. Vegen fekk i 2001 fast vegdekke (asfalt) heilt opp til Fuglstad.
Kenta Ishii
Kenta Ishii er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Honda Lock og Kamatamare Sanuki.
Ryota Noguchi
Ryota Noguchi er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Kamatamare Sanuki, Suzuka Unlimited FC og Veertien Mie.
Psi Islands
Psi Islands er ei gruppe små øyar som ligg nær vestsida av Lambda Island i Melchior Islands i Antarktiske Arkipel. Namnet er henta frå det greske alfabetet og dukka først opp eit argentinsk kart frå 1946 etter at øyane vart kartlagde av argentinske ekspedisjonar i 1942 og 1943.
Hellandshornet
Hellandshornet er eit fjell som ligg i Ålesund kommune i Møre og Romsdal. Det er 882 moh. Ved foten av fjellet ligg på den bygda Hellandshamn på den eine sida og på den andre Fannedalen.
Hygiene
Hygiene er eit ord som eigentleg står for helsesam livsførsel. Det kjem frå det greske ordet hygieiná (helse) og heng i hop med ordet hygieía (sund, helsesam). Hygiéia var den greske gudinna for helse og reinsemd.
Historikk
Tankar om hygiene og hygieniske levereglar har lange tradisjonar hjå ulike folk. I Egypt fanst det så tidleg som for 2500 år sidan nedskrivne reglar for reinhald både når det galdt mat, klede og kropp. Under antikken sette Hippokrates («lækjarkunstens far») opp hygieniske reglar med handvask ved kirurgiske inngrep, og hjå hinduar har daglege bad alltid vore eit viktig ritual. Romarane var kjende for ein omfattande badekultur som dei tok med seg og spreidde i koloniane. Dei forma òg eit lovverk som omfatta både reglar om daglege bad og om næringsmiddelhygiene. Dugande ingeniørar konstruerte akveduktar som førte drikkevatn både til hovudstaden og til fleire andre byar i det romerske og riket. Seinare vart tyrkiske bad og badekultur eit kjent omgrep langt utanfor det som har vorte kalla det osmanske riket. Både islam og jødedom har noggranne reglar om diett og handtering av mat, noko som òg kan oppfattast som rituelle former for livsmiddelhygiene.
I nordiske land var badstua viktig, fyrst og fremst i Finland. Under namnet sauna har finnane gjort denne badeforma verdskjend.
Så tidleg som i mellomalderen freista dei å leggja vekt på hygieniske aspekt når visse sjukdomar skulle førebyggjast. I pesttider skulle til dømes personar som tok hand om dei sjuke bera visse klede og masker der «dårleg» innandingsluft skulle reinast frå smitta med hjelp av ulike urter og dill.
Etter kvart kom meir vitskaplege metodar med noggrannare observasjonar og aukande opplysning. Dermed kunne hygieniske åtgjerder og tiltak få eit meir vitskapleg og medisinsk opplegg. Så tidleg som på 1600-talet skreiv italienaren Bernardino Ramazizini (1633–1714) ei heller velkjend bok om det vi i dag skulle kalla yrkeshygieniske observasjonar - De morbis artificum diatriba. John Snow (1813–1858) kunne i 1854 stogga ein koleraepidemi i eit område i London ved å stengja ei vasspumpe. Seinare kunne han syna at smitta kom frå forureina drikkevatn.
Enda om Max von Pettenkofer (1818–1901) i Tyskland tok avstand frå viktige mikrobiologiske framsteg, drog han dei rette hygieniske slutsatsane av observasjonane sine. Dermed gjorde han hygiene til ein eigen vitskap. For etterverda har han kan henda vorte mest kjend for at han gjekk imot Robert Koch og vegra å gå med på at kolerabasillar var årsak til kolera. Som prov på si eiga oppfatning drakk han difor ved eitt tilfelle ein buljong som inneheldt kolerabasillar. Von Pettenkofer heldt seg frisk og kom dermed til å hemma mikrobiologisk forsking i fleire år framover. Andre har vore banebrytande når det gjeld å førebyggja det vi i dag kallar nosokomiale infeksjonar. I Wien klarte den ungarske lækjaren Ignaz Semmelweiss (1818–1865) å få ned den høge mortaliteten i barselfeber radikalt ved å krevja handdesinfeksjon av fødselshjelparane. Samtida tok han ikkje alvorleg, og det tok mange år innan tankane hans vann feste.
Med systematisk desinfeksjon kunne den skotske kirurgen Joseph Lister (1827–1912) minska infeksjonsfaren i samband med kirurgiske inngrep. I operasjonsalen let han operatørane desinfisera både hender, sår, instrument og luft med karbolsyre. Saman med dei røynslene som Semmelweiss gjorde, førte innsatsen til Lister etter kvart til viktige sjukehushygieniske grunnreglar (asepsis og antisepsis).
For ettertida har Florence Nightingale (1820–1910) vorte mest kjend for den innsatsen ho gjorde under Krimkrigen (1853–1856). «Kvinna med lampa», som ho vart kalla, skipa då ei organisert form for sjukepleie som med reinhald og hygieniske reglar. På eit nærmast revolusjonerande vis tok ho seg av såra og skada soldatar. Seinare kunne Florence Nightingale føra over mange av røynslene frå Krimkrigen til den sivile heldetenesta der ho òg gjekk i brodden for å skapa eit betre lovverk på det sosialmedisinske området.
Miljøhygiene
Eigentleg gjekk dei hygieniske grunnprinsippa ut på å førebyggja sjukdomar ved å føra eit helsesamt liv og halda kroppen og omgjevnaden rein. Dessutan gjekk dei fleste hygieniske åtgjerdene ut på å hindra åtak frå skadelege emne. I dei fleste kulturar har det såleis vore viktig med personleg hygiene, fyrst og fremst kroppshygiene. Med utvikling av moderne samfunn og aukande kunnskap om den verknaden ulike kjemiske emne og fysikalske fenomen i omgjevnad og miljø kan ha på helse og trivsel har omgrepet hygiene etter kvart fått ei vidare tyding, og vi har fått det omfattande omgrep som miljøhygiene. Til miljøhygieniske tiltak kan ein rekna lovgjeving, reglar og åtgjerder som har til avsikt å førebyggja eller avgrensa skadeleg innverknad frå både mikroorganismar (smittevern) og andre skadelege emne i omgjevnaden.
Næringsmiddelhygiene
Hit høyrer åtgjerder og vilkår som er naudsynte for å tryggja heile kjeda ved framstilling av mat så næringsmidla våre er høvelege når dei skal konsumerast.
Battlements Nunatak
Battlements Nunatak er ein stor nunatak nær toppen av Mawsonbreen, kring 6 nautiske mil nordvest for Allan Hills. Han er stort sett isfri og har fleire små toppar som går vestover frå hovudfjellet. Han vart oppdaga og namngjeven av gruppa frå New Zealand (1957–58) under Commonwealth Trans-Antarctic Expedition. Namnet skildrar dei bratte fjelltoppane på nunataken.
Hygiene
Yrkeshygiene
Til yrkeshygieniske åtgjerder reknast både kartlegging av helsefarar i ulike yrke og vitskapen om korleis sjukdomar og skader i yrkeslivet kan førebyggjast. Arbeidet med å førebyggja skader og fremja helsa hjå arbeidstakarar omfattar både mikroorganismar og kjemiske og fysiske faktorar. Yrkeshygiene og arbeidsmedisin er nærskylde omgrep.
Robbins Island
Robbins Island er ei av dei sørvestlege Joubin Islands, utanfor sørvestkysten av Île Anvers. Ho vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names (US-ACAN) etter Stephen H. Robbins jr., ein matros på R.V. «Hero» på den første reisa hennar til Antarktis i 1968.
Hygiene
Strålehygiene
I staden for å tala om strålehygiene nyttast no heller omgrepet strålevern. Her inngår arbeidet med å kartleggja og hindra skader både frå naturleg stråling og frå strålekjelder i medisin, industri og forsking.
Bustadhygiene
Sosialmedisinsk er alt som har med bustadmiljøet viktig. Omgrepet bustadhygiene omfattar fyrst og fremst miljøet innandørs. Eit husvære får ikkje vera trongbudd og skal ha tilgang til reint vatn og gode renovasjonsvilkår. Det finst òg krav på bustaden når det gjeld temperatur, fukt, ventilasjon, lys, støy og larm, skadedyr og skadeleg mikroorgansimar som t.d. muggsopp. Med ordet segregering har omgrepet bustadhygiene på seinare tid fått eit utvida innhald. Det er ikkje berre viktig kor bra og helsesame husvære vi bur i. For folkehelsa er like viktig kvar bustaden ligg og korleis miljøet i omgjevnaden ser ut.
Skulehygiene
Etter at folkeskulen vart innført, fekk skulehygienisk verksemd under dei samfunnstilhøva som rådde i fyrsten av 1900-talet viktige oppgåver. Barna skulle ikkje få dårleg helse av skulegangen. Dei skulehygieniske krava vart difor vidtfemnande og galdt både skulehus, undervisingsrom, skuleinventar og kost. I undervisningstimane skulle elevane kunna sitja utan å få kroppslege lyte, og klasseromma fekk krav på lempelege tilhøve når det galdt temperatur, fukt, lys og støy. I mange skular vart det innført skulemat med særskilt sunn og næringsrik frukost. Det vart òg laga forbetringar som galdt drikkevatn, toalett og handvask, kroppshygiene med dusj etter gymnastikk og tilgang til skulelækjar og skuletannlækjar.
Førebygging av smitte i helseinstitusjonar
Smittefaren er størst der sjuke samlast – fyrst og fremst på sjukehus, men òg i andre typar av helseinstitusjonar. Her er noggrant smittevern særskilt viktig. I helseinstitusjonar gjeld smittevernet i prinsipp to vegar. Omgjevande miljø skal vernast for smitte frå smittsame pasientar, og pasientar skal vernast for smitte frå andre pasientar og omgjevande miljø. Som oftast er det mikrobar i den normale bakteriefloraen som er årsak til infeksjonar som oppstår i samband med behandling eller pleie på sjukehus eller andre helseinstitusjonar (nosokomiale infeksjonar).
Handvask eller handdesinfeksjon
Dette høyrer til dei basale hygienerutinane ved alt arbeid med alle pasientar. Handvask (om hendene har synleg smuss) eller helst handdesinfeksjon (som både er effektivare og meir skånsamt for huda) bør utførast føre og etter alt arbeid med pasientar. Ved fare for kontakt med kroppssekret frå pasientar med misstenkte eller kjende smitteemne kan åtgjerdene utvidast til å gjelda hanskar og i visse tilfelle forklede eller vernefrakk, munnbind og vernebriller.
Isolering
Det kan vera naudsynt å isolera både særs smittsame pasientar og pasientar som på grunn av nedsett immunitet kan vera ekstra infeksjonskjenslege. For den sistnemnde gruppa gjev som oftast konsekvent gjennomførte hygienerutinar eit like bra smittevern som isoleringsåtgjerder.
Sterilitet
Når talet på levande mikroorganismar (sporar medrekna) skal haldast så lågt at dei ikkje kan komma inn i sår og operasjonsfelt (aseptikk), lyt ein ha sterile tilhøve. Ein vanleg definisjon for sterilitet har i mange år vore < 1 levande mikroorganisme per 106 steriliserte føremål.
Dei fleste steriliseringsmetodane nyttar varme, gass, stråling eller ultrafiltrering. Nokre steriliseringsmetodar kan ha med indikatorar. Desse kan berre syna om sjølve prosessen har gått rett til. Prov på sterilitet gjev slike indikatorar ikkje.
Blodsmitte
Ein klassisk sjukdom som kan smitta gjennom blod er syfilis. Blod og blodprodukt er òg ein viktig smitteveg både for hepatittvirustypane B, C og D og for HTLV I og II og HIV. Fleire utav desse mikroorganismane kan dessutan ofte påvisast i andre kroppsvæsker og (t.d.i spinalvæske, peritonealvæske, ledvæske og sårsekret - særskilt om slik væske inneheld blod). Faren for blodsmitte etter medisinske åtgjerder som inokulasjon med kontaminerte sprøyter mm. (inokulasjonssmitte) har minka sidan eingongsutstyr vart innført. Dessutan kan ein i dag med god effekt vaksinera mot hepatitt B (og dermed mot hepatitt D òg), både føre og (innan ei viss tid har gått) etter smittetilfellet. Hanskar som nyttast på rett vis gjev eit godt barrierevern mot smitte frå kroppsvæsker.
Strengare krav til blodgjevarar har saman med betre testar for gjevarblod langt på veg eliminert faren for transfusjonssmitte frå dei mikroorgansimane ein i dag kjenner til. For blod og blodprodukt har dessutan nyare og betre desinfeksjonsåtgjerder kome til og minska smitterisken ytterlegare når det gjeld bakteriar og virus.
Vanlege desinfeksjons- og steriliseringsprosessar er ikkje effektive når det gjeld prionsjukdomar, så her er tilhøva meir innfløkte.
Multiresistente bakteriar
Overdriven og uriktig bruk av antibiotika har verda over gjort mange farlege bakteriar resistente mot fleire utav våre viktigaste antibakterielle middel. Til å overvaka og motverka ei slik utvikling har reglar om korleis til dømes gule stafylokokkar (Staphylococcus aureus) skal handsamast, både i og utanfor helseinstitusjonar.
Andre og multiresistente bakterietypar som ser ut til å skapa aukande problem er slike som kan danna ESBL (extended spectrum betralactamase) – t.d. Escherichia coli og Klebsiella pneumoniae.
Avfallshandtering
I helsetenesta er det alltid viss risiko for at ein har med smittsame og/eller multiresistente mikroorganismar å gjera. Slike mikroorgansimar bør hindrast i å spreia seg vidare til miljøet med avfall og dilikt. Difor finst det føreskrifter om ansvaret for handtering og transport av avfall frå helsetenesta – både for menneske og dyr.
Ervehygiene
Eit anna ord for same omgrep er eugenikk som kjem frå gresk eu (god, vel) og genes (fødd). Omgrepet vart innført i 1882 av Francis Galton (syskenbarnet til Charles Darwin). Tankar om ervehygiene vart spreidde både i Europa og i Amerika i fyrsten av 1900-talet. Teorien gjekk eigentleg ut på både at menneskeætta stod i fare for å degenererast og at gode, ervelege eigenskapar difor skulle fremjast og ikkje ynskjelege eigenskapar skulle minskast.
Til og med i si meir moderate form førte læra i mange land til steriliseringslover og tiltak som tvangssterilisering med eit visst sosialt tilsnitt. «Ikkje ynskjeverde» grupper i samfunnet (omstreifarar, epileptikarar, alkoholikarar, sinnssjuke, til og med såkalla «reisande» m. fl.) skulle hindrast i å få avkom.
Rasehygiene
Dei ervehygieniske teoriane gjekk eigentleg ikkje ut på å fremja nokon særskild rase. Likevel gjekk nazistane i Tyskland både føre og under andre verdskrigen vidare. Fyrst vart menneske dei heldt for å vera mindreverdige individ drepne (eutanasi). I tillegg utvikla nazistane teoriar om visse mindreverdige raser som skulle utrydjast og sette difor i gang industrielle massedrap i særskilt konstruerte gasskammer. I nazistokkuperte land kosta dette fleire millionar menneske livet, ein tragedie som fyrst og fremst gjekk ut over jødar og rom-folk (genocid).
Ervehygienisk verksemd har etter andre verdskrig halde seg til individuell rådgjeving når det gjeld ervelege sjukdomar. Eutanasi og miskunns- eller «barmhjertighetsdrap» som det vart kalla, har skjemt ut dette omgrepet så sterkt at samfunnsmessige omsyn ikkje har kome fram i seriøse ordskifte om eugenikk etter andre verdskrigen.
Moderne DNA-teknikk gjev nye føresetnader og nye aspekt på individretta opplysning og rådgjeving. I framtida kjem truleg dette til å vera eit viktig emne for vidare moralfilosofiske drøftingar.
Rho Islands
Rho Islands er ei gruppe småøyar og skjer som ligg like nord for Lambda Island i Melchior Islands i Antarktiske Arkipel. Namnet er henta frå det greske alfabetetog dukka første gong opp på argentinske kart frå 1946 etter at øyane vart kartlagde under argentinske ekspedisjonar i 1942 og 1943.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1923
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1923 vart vunnen av Sportsklubben Brann etter finalesiger 2–1 over Lyn den 14. oktober. Finalen vart spelt på Odds gressbane i Skien. Dommar var Karl August Andersen frå Kvik, Fredrikshald. Dette var første gongen Brann vann ein noregsmeisterskap og første gong eit lag utanfor Austlandet vann ein cupfinale.
1. runde
Brage, Brodd, Donn og Lyn Gjøvik fekk walk over.
2. runde
Brann, Drafn, Fram, Frigg, Kvik Fredrikshald, Kvik Trondhjem, Lyn, Moss, Odd, Sarpsborg, Sportsklubben av 1910, Stavanger IF, Storm og Ørn fekk walk over.
3. runde
Omkamp: Lyn – Lyn, Gjøvik 5-2
4. runde
Omkamp: Brann – Frigg 1-0
Kvintillion
Ein kvintillion er tusen kvadrilliardar, eventuelt ein million kvadrillionar, det vil seie det naturlege talet 1 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000, eller 1030.
I Frankrike og USA tyder namnet 1018.
Vechigen
Vechigen er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 583 meter over havet.
Den vesle byen ligg utanom hovudvegane og er ein av dei meir pittoreske i området. Det høgaste punktet i kommunen er Schönbrunnenchnubel på 956 moh.
Adjektiv
Adjektiv eller eigenskapsord er ein av dei tre sentrale ordklassene (dei to andre er verb og substantiv. I norsk er eit adjektiv eit leksem som kan uttrykkje dei grammatiske kategoriane genus (m liten, f. lita, n lite) og grad (liten, mindre, minst).
Wald i Bern
Wald er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 840 meter over havet.
Juletre
Eit juletre er eit tre eller ein modell av eit tre som blir brukt mange stader til å pynta til jul med. Treet blir pynta med lys og juletrepynt. Mange legg julegåver under treet og går rundt det og syng julesongar.
Levande lys
Levande lys eller levande ljos er små flammar på ei veike som vert brukte for å gje eit dempa lys. Før elektrisiteten kom inn i dei fleste heimane var levande lys den einaste måten å sjå på etter at det var blitt mørkt. I dag bruker ein lysa mest for å skapa ei stemning, utføra ei symbolsk handling, eller som del i ei religiøs høgtid.
Juletre
Tretypar
Som juletre bruker ein oftast gran eller furu, men edelgran og brake (einer) vert òg brukt.
Levande lys
Korleis verker levande lys?
Det levande lyset får ein ved at veiken trekker til seg flytande feitt, som gjev nok energi til å halda vedlike ein roleg flamme. Dersom feittet er av dårleg kvalitet, vil flammen flakka og spruta.
Juletre
Tretypar
Nordmenn kjøper rundt 2 millionar juletre kvart år. 20 %–25 % av desse (i 2003 drygt 430 000 grantre) er importerte frå Danmark. I tillegg hogger svært mange tre i eigen skog, eller får frå naboar eller vener som har skog.
Levande lys
Korleis verker levande lys?
Flammen til eit lys kan delast inn i fire ulike varmeområde. Området nær veiken er blått og er 1200-1400 grader. Det fargelause området like utanfor er kaldare, 800-1000 grader. Temperaturen i den lyse sonen er på rundt 1200 grader, medan den ytste delen er varmast, 1400 grader.
Juletre
Tretypar
Kunstige juletre vart først utbreidde i Tyskland på 1800-talet laga av gåsefjører med fjørene farga grøne. I USA byrja ein å masseprodusera tre som aluminiumsjuletre på 1900-talet. I vår tid kjøper mange (300 000 nordmenn i 2004, mot 100 000 i 1998) juletre av plast — oftast anten for å kunna bruke same treet i fleire år eller for å unngå allergiar. Den største eksportøren av slike tre er Kina. I nokre skoglause grender på Vestlandet var det vanleg tidleg på 1900-talet å ha ei tjukkvore skaft med mange hol i. Dette skaftet, som stod på ein fast juletrefot, sette ein så opp og laga «tre» av ved å stikke einegreiner i hola.
Levande lys
Brannfare
Levande lys er ein hyppig brannårsak. I 1999 var levande lys opphavet til 93 husbrannar i Noreg. Bruk av berr eld er årsaka til meir enn 20 % av bygningsbrannane i Noreg i 2005 ifølgje Direktoratet for samfunnstryggleik og beredskap. Levande lys har ulik kvalitet, dette saman med bruk utanfor tilrådde retningsliner er grunnen til mange av brannane.
Ulike lyskjelder
Det finst ulike måtar å laga levande lys på. I Nord-Europa er nå det vanleg å la smelta stearin kjølast rundt ein veike, slik at me får stearinlys. Andre former for feitt, som voks, talg og parafin, kan òg brukast for å laga stive lys. I Sør-Europa og Asia er det derimot vanleg å bruka grunne oljelampar, fylt med til dømes olivenolje eller sesamolje, som veiken flyt nedi.
Juletre
Utandørstre
Det er òg vanleg å pynta eit stort grantre utandørs med elektriske juletrelys, ofte på ein sentral plass i bygda eller byen. Eit slikt utandørs juletre vert ofte kalla ei julegran. Oslo kommune har sidan 1945 hatt som årleg tradisjon å senda ei julegran som gåve til England. Denne er ein takk for hjelpa under andre verdskrigen, og ho vert alltid sett opp på Trafalgar Square i London. Hordaland fylkeskommune sender kvart år ei stor julegran til Edinburgh i Skottland.
Levande lys
Ulike lyskjelder
Parafinlampar og lanterner er døme på lampar som gjev levande lys og har vore brukt over heile verda før ein fekk elektrisitet.
Juletre
Samband med andre skikkar
Juletre blir særleg brukt i samband med kristen og verdsleg julefeiring, men kan òg bli brukt av enkelte i samband med den jødiske lysfesten hanukká.
Urtenen-Schönbühl
Urtenen-Schönbühl er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 525 meter over havet.
Juletre
Samband med andre skikkar
Skikken med å kle heimen med tre og kvistar er gamal og tente til å verna heimen mot alle slags vonde makter og vesen. Framleis tek mange inn ris av selje til påskefeiringa og dekorerer med lauv ved sommarbryllaup og andre festar.
Levande lys
Buddhismen
Lys er ofte ein del av buddhistiske tempelritual, og blir gjerne brukte saman med røykjelse og blomar.
Høgtider kan markerast med levande lys, til dømes ved å ber dei rundt eit tempel. Under vassa, regntida der munkar trekker seg tilbake til tempel for å kvila og meditera, blir dei ofte gjevne store lys av dei truande. I samband med dette held ein opptog med digre vokslys i Thailand. Phiti hae prasat peung (พิธีแห่ปราสาทผึ้ง) i Ubon Ratchatani er den mest kjende.
Lys kan òg bli brukt som hjelpemiddel under meditasjon.
Hinduismen
Heime hjå religiøse hinduar er det vanleg å tenna ein oljelampe i husalteret om morgonen som brenn heile dagen. Hinduhøgtider vert ofte feira med eit utal levande lys som ein til dømes kan senda av garde på ei heilag elv eller fylla rom eller tempel med. Den viktigaste lysfesten er dipavali, då ein tenner oljelampar over heile India.
I Sør-India er det òg vanleg å tenna ein lampe kvar gong ein byrjar med noko nytt og ønskjer ei god byrjing.
Jødedommen
I jødedommen tenner ein lys av tre hovudgrunnar: Symbolsk markering av Guds nærleik, markering av skilje og markering av minne.
Ner tamíd: I Tempelet i Jerusalem brann alltid menoraen, eller den sjuarma lysestaken. Denne var uttrykk for Guds nærleik og skulle alltid brenne. I synagogar har ein òg eit slikt «evig lys», eller «ner tamíd». Dette lyset, som er eit minne om den sjuarma lysestaken i Tempelet, er oftast raudt og har tradisjonelt vore eit levande lys. I dag blir normalt elektrisk lys bruka i staden.
Minnet om lysunderet: Dei åtte dagane i hanukká tenner ein minst eitt nytt lys kvar dag. Desse lysa er heilage, og ein skal ikkje bruka lyset deira til å gjera verdsleg arbeide.
Skiljet mellom kvardag og helg; eit minne om boda: I jødedommen tenner ein to levande lys føre solnedgang på fredagskvelden for å markera byrjinga av kvar sabbat og høgtid. Dette markerer, i tillegg til skiljet mellom arbeid og helg, minnet om høgtidene som jødar er pålagde å halde og hugse.
Skiljet mellom helg og kvardag: Ei stund etter solnedgang på laurdag kveld og etter høgtider tenner ein eit lys som hovuddelen av habdaláseremonien som markerer skiljet mellom helg og kvardag og byrjinga på den nye veka. Om ein høgtidsdag byrjar på laurdag kveld seier ein habdalá for skiljet mellom helg med fullt arbeidsforbod og helg med delvis arbeidsforbod.
Minnet om døde: Under sjibá (sørgjeveka) etter dødsfall i familien brenn ein eit minnelys. På kvar årsdag for nære slektningar — òg kalla jahrzeit eller nahalá, tenner ein eit lys for å minnast den døde. Dette er ein opphavleg askenasisk skikk som har spreidd seg til sefardiske og mizrahiske jødar.
Kristendommen
I kristendommen, særleg katolisismen, tenner ein gjerne lys i samband med bøner, som når ein ber for sjelen til ein avdød. Det er vanleg å ha levande lys brennande under gudstenesta.
I adventstida tenner mange adventslys kvar søndag, eitt lys for kvar adventssøndag fram til julafta. Luciadagen vert òg markert i Sverige og Noreg med levande lys, gjerne i ein krans i håret til jenta som opptrer som den heilage Lucia. Det er òg vanleg å bruka kalenderlys med nummer som ein brenn vekk kvar dag medan ein ventar på julafta.
Symbolsk bruk
Det levande lyset står ofte som eit symbol mot ulike former for mørke, som vondskap og uvit. Innan sekulær humanisme står det for fornuft.
Mellom anna er logoen til Amnesty International er eit stearinlys kransa inn av piggtråd. Tenning av levande lys er vanleg på humanistiske arrangement.
Dengfeng
Dengfeng er eit byfylke i provinsen Henan i det sentrale Kina med om lag 630 000 ibuarar (overslag 2005). Eit stort aluminiumssmelteverk ligg i byen.
Levande lys
Annan bruk
Levande lys blir brukte til å skapa stemning, til dømes ved eit høgtideleg måltid eller ei bursdagsfeiring, der ei kake gjerne blir pynta med same talet på lys som bursdagsbarnet fyller. Etter kvart som alderen på den som feirar stig, kan ein gå over til å brenna eit lys forma som talet på år dei fyller.
Ekstase
Ekstase er ein sinnstilstand kjenneteikna av medvitsendring, ofte av religiøs karakter. Tilstanden kan førekoma saman med ei intens kjensle av lukke, velvere, høgare innsikt enn andre eller ein idé om å vera særskild utvald. I daglegtale kan «ekstase» også visa til ulike former for vill glede, oppgløding eller oppspiling.
Fløtatinden
Fjellet ligg oppfor Eikesdalsvatnet og ein har utsyn mot Mardalsfossen i sør og Skjorta i nord.
Ekstase
I ekstase kan merksemda til eit individ trekkast tilbake frå omverda, ofte i ein slik grad at den «henrykte» er fullstendig urørleg og uvitande om kva som føregår rundt seg og til og med utan medvit om sitt eige eg, tid og rom. Samstundes kan ekstasen opplevast som ei utviding av medvitet der den ekstatiske kan ha ei kjensle av å vera totalt gjeven til ein idé eller førestilling, eller ei mystisk sameining (unio mystica) med ei kjensle av å vera eitt med ein guddom eller verdsaltet.
Substantiv
Substantiv eller namnord viser til ord frå ein av dei tre mest sentrale ordklassene (dei to andre er verb og adjektiv). Prototypiske substantiv refererer til ting, men orda kan òg visa til vesen, kjensler og eigenskapar.
Ekstase
Ved nokre former for ekstase kan ein oppleva hallusinasjonar frå ulike sanseområdee. Dei kan fortona seg som syn eller openberringar, ofte av stor venleik og intensitet.
Substantiv
I norsk definerer ein substantiv som den ordklassa som har leksikalsk genus, det vil seie den ein kan setje enten ein, ei eller eit føre. I andre språk har substantiva andre karakteristikkar, i samisk er til dømes substantiva den ordklassa som kan få possessivsuffiks.
Ekstase
Ekstatiske tilstandar er kjende frå ei rekkje ulike religiøse tradisjonar. Tilstanden kan framkallast gjennom askese, dans, musikk, sjølvsuggesjon eller visse rusmiddel som narkotika. Han kan også skuldast nevrologiske sjukdommar som epilepsi eller psykiatriske lidingar som dissosiativ liding.
Ordet «ekstase» kjem via gammalfransk estaise frå seinlatin extasis og opphavleg frå gresk ἔκστασις, ékstasis, 'sinnsforvirring, begeistring', sett saman av ex-, 'ut av' og stasis, 'stilling'.
Skandinavia
Skandinavia (samisk Skadesi-suolu/Skađsuâl) er eit delvis geografisk men hovudsakleg kulturelt og historisk område som inneheld dei tre skandinaviskspråklege landa, Noreg, Sverige og Danmark. Størstedelen av området er den skandinaviske halvøya, med Danmark som ei sørleg utviding. I Norden refererer nemninga skandinaviske språk til språka norsk, svensk og dansk.
Dengfeng
Byen ligg ved Song Shan, eit av dei fem heilage fjella i Kina. Dette er eit historisk viktig område ved den nedre delen av Huang He-elva, mellom storbyane og dei historiske hovudstadene Luoyang og Zhengzhou.
Verdarvstad
I 2010 tok UNESCO fleire stader i Dengfeng med på verdsarvlista si under tittelen «Historic Monuments of Dengfeng in 'The Centre of Heaven and Earth'». Verdsarvstaden omfattar fleire historiske portar, tempel, eit konfutsiansk akademo og Gaocheng-observatoriet:
Skandinavia
Gjennom historia har dei skandinaviske landa ført mange krigar mot kvarandre, men har også vore i union, først i Kalmarunionen under Margrete Valdemarsdotter og seinare som Danmark-Noreg og Noreg og Sverige. I moderne tid har landa medvite søkt å samarbeida for å stå styrkt i verda. Det at skandinavar kan reisa mellom landa utan pass er ein viktig del av eit slikt samarbeid.
Dengfeng
Det astronomiske observatoriet Guanxing Tai
Om lag 15 km sørvest for Dengfeng ligg det astronomiske observatoriet Guanxing Tai på tempelanlegget Zhougong Miao. Dette er det eldste observatoriet av sitt slag i heile Kina. Det noverande observatoriet går attende til 1276, men det var observatorium her heilt attende til dagane åt Zhou-dynastiet.
Astronomen Guo Shoujing (1231–1314) konstruerte observatoriet i 1276, i byrjinga av Yuan-perioden. Observasjonene herifrå bidrog til å setja Guo Shoujing i stand til å utvikle ein kalender som samsvarar godt med dagens gregorianske kalender. Berekninga hans av den tida det tek jorda å gå kring sola bomma med berre 26 sekund.
Skandinavia
Andre definisjonar
I engelsktalande land og i Tyskland tek ein ofte også med Finland, Færøyane og Island i Skandinavia, sidan omgrepet for Norden, «dei nordiske landa», ikkje er særleg i bruk.
Andrea Blede
Andrea Blede er ein fransk fotballspelar.
Han spela for klubben Kamatamare Sanuki.
DS «Lindaas»
DS «Lindaas» vart bygd i 1909 av Kristiansands mek. Verksted for Lindaas-Masfjorden Dampskibsselskab. Etter at Noreg vart med i andre verdskrig vart båten overtatt av tyskarane som døypte båten NB 03 OTTER. Slik vart den heitande til den vart tilbakelevert til reiarlaget då krigen tok slutt og fekk tilbake det gamle namnet sitt. I 1946 gjenomgjekk DS «Lindaas» eit større moderniseringsarbeide. DS «Lindaas» gjekk i trafikk til 1962. Båten vart då seld og omgjord til lastebåt. Med ein tosylindra oljemotor på 100 hk fekk båten namnet MS «Gerlaug». I 1967 vart båten seld til Alfred Aukra, og under namnet MS "Nibeta" gjekk den som lastebåt under diverse eigarar inntil 1987, då den sokk medan den låg i opplag utanfor Ålesund. Båten vart heva og seinare senka utanfor Storfjorden. (Juli-1992)
Bigler Nunataks
Bigler Nunataks er ei gruppe kjende nunatakar som ligg søraustover frå Pomerantz Tableland mellom Keim Peak og Lovejoybreen. Dei vart kartlagde av US Geological Survey frå landmålingar og frå flyfotografi teken i U.S. Navy, 1960–62, og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter John C. Bigler, ein biolog i US Antarctic Research Program ved McMurdo-basen i 1966–67.
Walkringen
Walkringen er ein kommune i Bern-Mittelland i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 708 meter over havet.
Masato Osugi
Masato Osugi er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Sagawa Printing, Sagawa Shiga, Kamatamare Sanuki og MIO Biwako Shiga.
Bounty Nunatak
Bounty Nunatak er ein markant, stort sett isfri nunatak, 2350 meter over havet, 4 nautiske mil søraust for Mount Burnham i den sørlege delen av Daniels Range i Usarp Mountains. Namnet vart nytta av geolog-gruppa frå New Zealand i 1963–64, fordi gruppa var tom for mat då dei nådde fram til eit mat- og drivstoffdepot nær denne nunataken.
Tsjerkasy
Byen er eit senter for kultur, utdanning og industri i oblastet og den sentrale økonomiske regionen i Ukraina. Tsjerkasy har vore kjend sidan 1200-talet og spelte ei viktig rolle i historia til Ukraina. Tsjerkasy var senteret for kosakkane, og innbyggjarane her tok del i Khmelnytsjtsjyna og Kolijivsjtsjyna (kosakk- og bondeopprør).
Byen ligg ved høgrebreidda av Dnepr (ved Krementsjukreservoaret), kring 200 km sør for hovudstaden Kiev. Byen er delt inn i to distrikt (rajon): Sosnivskij (med landsbyen Orsjanets) og Pridniprovskij. Byen har kring 290 000 innbyggjarar (2011). I juni 2011 feira byen 725-årsjubileumet sitt.
Historie
Byen Tsjerkasy vart grunnlagt under Kievriket. Byen er nemnt første gongen i 1286. Tsjerkasy er nemnt i gamle russiske annalar og brev frå Krim-khanen Meñli I Giray. Frå 1300- til 1600-talet vart området fleire gonger utsett for fiendtlege åtak. Først frå Den gylne horden, deretter frå tyrkarane og krimtatarar. Som eit forsvar mot fiendar bygde ein ei treborg, Tsjerkasyborga, på staden der det i dag er eit stort monument over sigeren i andre verdskrigen. Byen fortsette å vekse rundt borga. Frå 1400-talet budde det kosakkar i Tsjerkasyområdet. Byen hamna på 1300-talet i Storhertugdømet Litauen og der vart han verande fram til 1569, då heile storhertugdømet kom under polsk styre.
Under det polske styret vart Zaporozje-kosakkane ein del av denkongelege kronarméen. Den første hetmanen til kosakkane var Ostafij Dasjkevytsj, som utførte store tenester for Polen. Den polske kongen Sigismund I (den eldre) gav difor store område, inkludert Tsjerkasy, til kosakkane. Stefan Batory, som ynskte å verne dei sørlege delane av landet mot krimtatarene, gav zaporozje-kosakkane ein arméorganisasjon.
Frå 1589 byrja ein periode med konflikt mellom den polske sentralmakta og kosakkane. Polakkane byrja å trakassere kosakkane for åtaka deira på krimtatarar og tyrkarane som på det tidspunktet hadde ein fredsavtale med Polen og innførte ein kyrkjeleg union mellom dei katolske og ortodokse forsamlingane. Konsekvensen vart mange militære konfliktar mellom kosakkane og den polske hæren, som toppa seg i den såkalla fridomskrigen (1648–1654). Under krigen spelte Tsjerkasy ei viktig rolle i forsvaret mot polske styrkar. Forsvaret leia av nasjonalhelten Bogdan Khmelnitskyj. Han har no statue på Shevtsjenko-boulevarden i Tsjerkasy. Krigen medførte ein union mellom Ukraina og Russland og 1793 vart byen ein del av Det russiske keisarriket og mottok byrettar i 1795.
Kristine Bonnevie
Kristine Bonnevie var ein norsk biolog og første kvinnelege professor i Noreg. Forskingsfeltet hennar var cytologi, genetikk og embryologi.
Tsjerkasy
Historie
Den nordlege bydelen vart planlagt i 1826 av den skotske arkitekten William Hastie (i Russland kalla Vasilij Ivanovitsj Geste, Василий Иванович Гесте). Bydelen er utforma som eit rutemønster med breie rette gater og offentlege parkar. Byen Tsjerkasy voks, for ein stor del takka vere jarnbanen som kom til byen 1912 og dampbåtar på Dnepr. I byen vart blant anna den første sukkerrafineriet i Ukraina bygd, i tillegg til tobakksfabrikk og mekanisk fabrikk. Tsjerkasy vart ein av dei viktigaste omlastningsplassene for trevirke som hadde vorte transportert i Dnepr frå nordsida av elva. Tilgjenge til tre er grunnen til dei mange møbelfabrikkane til byen.
Kristine Bonnevie
Ho var dotter av Jacob Aall Bonnevie som ein av ni sysken. Familien flytta frå Trondheim til Kristiania i 1886.