cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Knelarnettvenger
Utvikling
Dei scarabaeiforme larvane av andre og tredje stadium er vertsspesifikke rovdyr eller sosiale parasittar. Dei kan gå på edderkoppkokongar, bol av solitære (ikkje-sosiale) bier eller sosiale kvefs eller jordlevande insektlarvar. For det meste et dei egg, daude eller levande larvar eller detritus. Desse to stadia liknar makk med 1-3-ledda følehorn, små hovud og særs korte bein. Slike insekt som har fleire ulike larvestadium seier me at har hypermetamorfose.
Forsøk med slektene Plega og Nolima i laboratoriet har vist at knelarnettvengelarvane kan nyttiggjera seg av mykje forskjellig mat, sjølv om dei i naturen stort sett berre et ein eller nokre få artar. Dette har vist at kosthaldet i stor grad vert avgjort av kvar hoene legg egga sine.
I motsetnad til mange andre nettvenger syner ikkje knelarnettvengene kannibalistiske trekk.
Egglegging
Knelarnettvenger nyttar fleire ulike strategiar for å få lagt egga sine nær passande vertar, som i edderkoppkokongar eller i kvefsebol.
Arten Climaciella brunnea, og kanskje fleire, heng seg på ho-edderkoppar og ventar til ho spinner eggkokongen sin. Larvane til denne klarar ikkje å bora seg inn i kokongane på eiga hand, så egga må leggjast der før han er ferdig spunnen. Nettvengehoa må vera forsiktig når ho gjer dette for å unngå å bli eten av edderkoppen.
Andre artar, til dømes Mantispa viridis, har larvar som gneg seg inn i kokongen på eiga hand. Atter andre artar, som Mantispa uhleri, kan nytta begge strategiane.
Trichoscelia santareni er parasitt på dei sosiale kvefsane Polybia diguetana. Her har ein observert egglegginga ganske godt i felt, kor nesten femti hoer samla seg nær eit bol. Dei sat først roleg, flaug rundt i små sirklar og sette seg ned att. Etter dette går dei rett inn i bolet og legg egga der. Korleis dei får dette til utan å bli åtaka er ei gåte.
Evolusjonshistorie
Knelarnettvenger er sjeldne som fossil, og me veit lite om korleis dei utvikla seg. Den første fossile arten vart beskriven frå Oligocentida i Tertiær så seint som i 1921. Promantispa silimis frå juratida er den eldste forma me kjenner til, og vart beskriven i 1980. Få andre fossil er funne seinare, men dei er kjende frå både russisk og tysk berggrunn. Ut frå den noverande utbreiinga til gruppa trur ein desse nordlege formene døydde ut og at familien seinare spreidde seg ut frå tropane att.
Michael McDonald
Michael McDonald er ein USA-amerikansk songar og låtskrivar. McDonald er kjend for den sjelfulle tenoren og barytonstemma si, og den rike stemma hans på dei høgare tonane. Tidleg i karrieren song han mellom anna med Steely Dan, og seinare med The Doobie Brothers i 1976. Han har vunne fem Grammy-prisar.
Valentine Wheels
Valentine Wheels er det 65. albumet og det niande konsertalbumet til det tyske electronicabandet Tangerine Dream. Albumet vart spelt inn i november 1997 under den første halvdelen av konserten deira i Shepherds Bush i London. Albumet vart opphavleg berre tilgjengeleg via Internett. Året etter kom albumet ut offisielt for butikksal. Dette var det siste albumet deira med gitaristen Zlatko Perica.
Mecom
Mecom Group plc er eit investeringsselskap som held til i London. Selskapet vart etablert i 2000 av dagens styreformann David Montgomery. Selskapet vart børsnotert i mars 2005 og har spesialisert seg på å kjøpe medieselskap, særleg selskap som eig lokale og regionale aviser. I 2007 har selskapet aktivitetar i Noreg, Danmark, Nederland, Tyskland, Polen, Sverige, Ukraina og Litauen. Aktivitetane i Noreg er underlagt selskapet Edda Media, i Danmark er aktivitetane samla i Det Berlingske Officin. Desse to selskapa er ei vidareføring av delar av aktivitetane i det tidlegare Orkla Media.
Martinus J.G. Veltman
Martinus J.G. Veltman var ein nederlandsk fysikar. Veltmann er kjent for pionerarbeidet sitt med renormalisering av gaugeteoriar. Som nyutnemnd professor ved Rijks Universiteit utvikla han eit dataprogram, Schoonship, som utførte algebraiske forenklingar av dei kompliserte uttrykka som alle kvantefeltteoriar resulter i når ein vil gjere utrekningar. Ved hjelp av dette programmet blei det mogeleg å verifisere de resultata som studenten hans Gerardus 't Hooft hadde kome fram til, og saman utarbeidde dei ein detaljert utrekningsmetode som mellom anna gjorde det mogeleg å rekne ut massen til toppkvarken.
Veltman vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 1999, saman med 't Hooft, for sine avgjerande innsatser innan kvantestrukturen til teorien for elektrosvak vekselverknad i fysikken.
Han tok doktorgrad i fysikk ved universitetet i Utrecht i 1963, der han òg var professor i perioden 1966–81. Han var òg professor ved University of Michigan frå 1981 og fram til han gjekk av med pensjon.
962 Aslög
962 Aslög er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 25. oktober 1921 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Reformjødedom
Reformjødedomen ser den jødiske tradisjonen i lys av historia og vil tilpasse han til samtida. Han er den største av dei jødiske retningane i USA med 1,3 millionar medlemmer, men i Israel står dei svært svakt. Mellom anna får rabbinarane deira ikkje lov til å vie ektepar der.
Arabarar
Arabarane (arabisk: عرب ʻarab) er opphavleg ei etnisk gruppe frå Arabia som er vidt utbreidd i Midtausten og Nord-Afrika.
Reformjødedom
Ein har eit meir liberalt syn på kvinner. Til dømes kan kvinner vere rabbinarar og kan sitte saman med menn i synagogen.
Arabarar
Kven er arabar?
Definisjonen av kven som er arabar har tre hovudaspekt:
Reformjødedom
Dei ser det heller ikkje som nødvendig å halde gudstjenesten på hebraisk.
Arabarar
Kven er arabar?
Kor viktig desse faktorane er, blir vurdert forskjellig av forskjellige grupper. Dei fleste menneske som reknar seg som arabarar gjer det på basis av dei overlappande politiske og lingvistiske definisjonane. Men nokre medlemer i grupper som oppfyller begge kriteria forkastar identiteten på basis av den genealogiske definisjonen. Eit eksempel er dei libanesiske maronittane som ofte avslår den arabiske merkelappen til fordel for ein smalare maronittisk nasjonalisme. Grupper som bruker eit ikkje-arabisk liturgisk språk, som koptarar i Egypt og assyrarar i Irak, vil ofte ikkje reknast som arabarar. Det er ikkje mange som vil rekne seg som arabarar på grunnlag av den politiske definisjonen utan den lingvistiske, derfor identifiserer vanlegvis ikkje kurdarar eller berbarar seg som arabarar, men nokre gjer det (f.eks er det nokre berbarar som reknar seg som arabarar, og arabiske nasjonalistar såg på kurdarane som arabarar).
Reformjødedom
Få reformjødar held jødiske spiselover (kasjrút) strengt, men det er mange som held dei til en viss grad.
Arabarar
Kven er arabar?
Ein hadith av tvilsam autensitet, gjenfortalt av Ibn Asakir i Târîkh Dimashq og tillagt av sin forteljar Salmân b. `Abd Allah til islams profet Muhammed, uttrykkjer ei vanleg kjensle i å erklære at:
Reformjødedom
Reformjødane godtek som jødar personar som har anten jødisk far eller jødisk mor, i motsetnad til dei ortodokse jødane som ikkje godtek personar med ikkje-jødisk mor som jødiske anna enn ved konvertering. Dei tilbyr også relativt lettvint konvertering til jødedomen. Dette fører til sterk ueinigheit mellom reformjødane og dei ortodokse om kven som er jødar.
På 1800-talet var reformjødedommen svært kritisk til tradisjonell jødedom. Men dei seinare tiåra er jødiske ritual og symbol komne tilbake, slik som bruk av kippá (jødisk hovudplagg). Også utanfor synagogane er det auka interesse for jødisk religion, historie og kultur.
Arabarar
Kven er arabar?
Ifølgje Habib Hassan Touma (1996, p.xviii), er ein arabar, i den moderne betydninga av ordet, ein som er innfødd i ein arabisk stat, har kontroll over det arabiske språket og innehar ein fundamental kunnskap om arabiske tradisjonar, dvs manerane, skikkane og politiske og sosiale kultursystem.
Da den arabiske ligaen vart danna i 1946, definerte den ein «arabar» på følgjande måte:
Den genealogiske definisjonen var vidt utbreidd i mellomalderen. (Ibn Khaldun brukar f.eks. ikkje ordet arabar for å vise til «arabiserte» folkeslag, men berre til dei som opphavleg stamma frå Arabia), men er vanlegvis ikkje lenger rekna for å vere viktig.
Religion
Før islam, følgde dei fleste arabarane ein religion som inneheldt tilbeding av eit fleirtal guddomar, inkludert Hubal, Wadd, Allat, Manah og Uzza, mens nokre stammar hadde konvertert til kristendom eller jødedom og nokre få individ, hanifene, hadde tydelegvis forkasta polyteisme til fordel for ein vag monoteisme. Med ekspansjonen av islam, vart majoriteten av arabarane raskt muslimar og dei før-islamske polyteistiske tradisjonane forsvann.
I dag er dei fleste arabarane muslimar. Sunni islam dominerer i dei fleste områda, særleg i Nord-Afrika. Shia islam er i fleirtal i Bahrain, det sørlege Irak og tilgrensande delar av Saudi Arabia, det nordlege Yemen og sørlege Libanon, i tillegg til delar av Syria. Det litle druze-samfunnet, som høyrer til eit avspring av islam, er vanlegvis rekna som arabarar, men nokre gonger rekna som ein eigen etnisitet.
Sikre overslag på talet arabiske kristne, som uansett kjem an på definisjonen av «arabar», er sjeldne. Ifølgje Fargues 1998, «utgjer dagens kristne berre 9,2 % av befolkninga i den nære austen. I Libanon, der dei utan tvil har mista sin posisjon som majoritet, utgjer dei litt meir enn 40%, i Syria er dei rundt 6,4%, i dei palestinske territoria er talet 3,8% og i Israel 2,1%. I Egypt utgjer dei 5,9 % av befolkninga og i Irak anslagsvis 2,9%.» Dei fleste nord- og latin-amerikanske arabarane (rundt to tredelar) er kristne arabarar, særleg frå Syria, Palestina og Libanon.
Arabisk-talande jødar (hovudsakleg mizrahi og sefardi) er vanlegvis ikkje rekna som arabarar. Dei få gjenverande jødane i den arabiske verda lever i delar av Irak, Syria, Egypt og Marokko. Dei fleste arabisk-talande jødane forlet heimane sine mellom 1940-åra og 1960-åra, etter opprettinga av staten Israel, og er no konsentrert hovudsakleg i Israel og Frankrike.
Historie
Første gongen ordet «arabar» dukka opp var i ein assyrisk inskripsjon frå 853 f.v.t., der Shalmaneser III listar opp kong Gindibu av mâtu arbâi (arabisk land) blant dei folka han sigra over i slaget om Karkar. Nokre av namna som vart lista opp i desse tekstane er arameiske, mens andre er dei første attestane på proto-arabiske dialektar. Den hebreiske bibelen viser på same måte nokre gonger til folk som blir kalla `arvi (eller variantar av dette) omsett som «arabisk» eller «arabar». Rekkjevidda av det hebreiske omgrepet på dette tidlege stadiet er uklart, men det ser ut til å ha referert til forskjellige ørken-buande stammar i den syriske ørkenen og Arabia. Den tidlegaste stadfesta bruken viser til dei sørlege «qahtanitt»-arabarane mykje seinare.
Proto-arabiske, dvs antikke nordlege arabiske tekstar, gir eit klarare bilde av arabarane sitt inntog i historia. Dei tidlegaste av desse tekstane er verken skrivne på det moderne arabiske alfabetet eller den nabateanske forgjengaren, men i variantar av det epigrafiske sørarabiske musnad og begynte i det 8. hundreåret f.v.t. med dei hasaeanske inskripsjonane i det austlege Saudi Arabia, og heldt fram frå det 6. hundreåret f.v.t. med dei lihyanittiske tekstane (i søraustre Saudi Arabia) og dei thamudiske tekstane. Seinare kom safaittiske inskripsjonar (som begynte i det 1. hundreåret f.v.t.) og dei mange arabiske personnamna som er gitt i nabateanske inskripsjonar (som riktignok er skrivne på arameisk). Frå rundt det 2. hundre f.v.t. avslører nokre få inskripsjonar frå Qayat al-Faw (nær Sylayyil) - ein dialekt som ikkje lenger blir rekna som «proto-arabisk», men førklassisk arabisk.
I det fjerde hundreåret hadde dei arabiske kongedøma til lakhmidane i det sørlege Irak og ghassanidane i det sørlege Syria dukka opp rett sør for den fruktbare halvmånen. Dei var konstant i krig og enda opp med å alliere seg med høvesvis sasanidane og Bysantium. Hoffet deira stod bak nokre viktige eksempel på før-islamsk arabisk dikting og på dei få overlevande før-islamske arabiske inskripsjonane i det arabiske alfabetet. Lakhmide-riket vart oppløyst av sasanidane i 602, mens ghassanidane heldt ut til dei vart slukte av ekspansjonen til islam.
I dei 8. og 9. hundreåra skapte arabarane (hovudsakleg umayyadane og seinare abbasidane) eit imperium med grenser som berørte det sørlege Frankrike i vest, Kina i aust, Litleasia i nord og Sudan i sør. Dette var eit av dei største landimperia i historia. Gjennom store delar av dette området, spreidde arabarane religionen islam og det arabiske språket (språket til koranen) gjennom konverteringar og assimilasjon. Mange grupper vart kjende som «arabarar» ikkje gjennom arv men gjennom arabisering. Dermed kom omgrepet arabisk over tid til å bere ei breiare betydning enn det opphavlege etniske omgrepet. Mange arabarar i Sudan, Marokko, Algerie og andre plassar vart arabarar gjennom kulturell samansmelting.
Arabisk nasjonalisme erklærer at arabarar er sameinte i historie, kultur og språk. Arabiske nasjonalistar trur at arabisk identitet dekkjer meir enn ytre fysiske karakteristikkar, rase eller religion. Ein liknande ideologi, pan-arabisme, tar til orde for at alle arabiske land skal samlast til ein stat.
Tradisjonell avstamming
Arabiske genealogar i mellomalderen delte arabarane inn i tre grupper:
Det arabiske språket slik det blir snakka i dag i klassisk koranisk form var resultatet av ei blanding mellom det opphavlege språket i Qahtan og det nordlege arabiske språket som lånte frå andre nordlege semittiske språk i Levanten.
I jødiske og kristne tradisjonar begynte identifiseringa av ismaelittane, skildra i bibelen som eit folk i den arabiske villmarka, med arabarane seinast på tida til Josefus, og vart standard i dei tidlege dagane til islam. Forsøk på å gjenforeine dei bibelske og arabiske avstammingane seinare førte til identifiseringa av Joktan med Qahtan, truleg pga hans bibelske identifikasjon som forgjengaren til Hasarmavet og Saba.
Tørrgass
Tørrgass er petroleum som er i gassform under normale trykk og temperaturar. Dette til skilnad frå våtgass som er flytande ved normale trykk og temperaturar. Hovudkomponenten i tørrgass er metan.
Gassen som blir eksportert i røyr frå Nordsjøen er i hovudsak tørrgass, og denne gassen blir difor gjerne kalla salsgass.
Vulkansprekk
Ein vulkansprekk er ein vulkanventil som det kjem lava ut av, vanlegvis utan eksplosiv aktivitet. Sprekken er vanlegvis nokre meter brei, men kan vere mange kilometer lang. Vulkansprekker kan skape store flaumbasaltar og lavakanalar. Denne typen vulkanar er vanlegvis vanskeleg å sjå frå bakken og frå rommet fordi dei ikkje har ein sentral kaldera og overflata nesten er flat. Vulkanen er vanlegvis ei sprekk på bakken eller havbotn. Smale sprekker kan fyllast med lava som størknar. Når erosjon fjernar dei omliggande jordmassane kan lavamassen stå igjen på overflata som ein mur. Sprekker finn ein vanlegvis lange rifter og riftsoner, som på Island og Riftdalen i Afrika.
Tørrgass
Tørrgass kan gjerast flytande ved å kjøle den ned til ca. - 162 C ved normalt trykk, og den blir då kalla LNG - Liquified Natural Gas. I nokre samanhengar er det mest tenleg å komprimere gassen. Den blir då kalla PNG - Pressurised Natural Gas. Tørrgass som er komprimert til 200 bar, det vil seie til eit volum som er ca. 200 gongar mindre enn ved normaltilstanden, vert kalla CNG - Compressed Natural Gas.
Vulkansprekk
På Island er vulkanventilar ofte lange sprekker parallell til riftsona der litosfæriske plater går frå kvarandre. Fornya utbrot oppstår vanlegvis frå nye parallelle sprekker eit par hundre til tusen meter frå dei tidlegare sprekkene. Denne fordelinga av ventilar og langvarige utbrot med flytande basaltisk lava byggjer vanlegvis opp tjukke lavaplatå i staden for ein enkel vulkansk haug. Sprekksystemet Lakagígar på Island produserte det største utbrotet på jorda i historisk tid og dannar ein flaumbasalt under Eldgjá-utbrotet i år 934. Her vart det spydd ut 19,6 km³ med lava.
Dei radielle vulkansprekkene til Hawaiivulkanane produserer «gardiner av brann» når lavafontener bryt ut i delar av ein sprekk. Desse ventilane produserae låge vollar av basalten som sprutar ut på begge sider av sprekken. Meir isolerte lavafontener langs sprekkene produserer rekker av små vollar og sinderkjegler. Fragmenta som dannar slike vollar er varme og plastiske nok til at dei vert sveist saman, medan fragmenta i sinderkjeglene er så pass kalde at dei ikkje smeltar saman.
John Wilkes Booth
John Wilkes Booth var ein amerikansk skodespelar, kjend for å ha drepe presidenten Abraham Lincoln i 1865.
Samuel R. Delany
Biografi
Samuel Delany blei fødd og voks opp i Harlem i New York City og har ein blanda bakgrunn; Harlem var ein fattig svart ghetto samstundes som familien var velståande. Delany møtte poeten Marilyn Hacker på high school og dei var gifte i nitten år og fekk ei dotter.
Då han var tjue hadde Delany allereie fått utgitt ei bok. Mellom 1962 og 1968 fekk han gjeve ut seks romanar som blei godt motteke og fleire noveller som blei heidra med prisar. dei er samla i Driftglass. Romanen Dhalgren kom ut i 1974. Hovudprosjektet på sluten av 70-talet og på 80-talet var Neveryon-serien.
Delany har skrive fleire bøker om livet sitt som svart og homofil forfattar. For sjølvbiografien The Motion of Light in Water fekk han Hugo-prisen. Han har gjeve ut fleire bøker med litteraturkritikk, intervju og essay.
Motiv i diktinga
Seksualitet er eit sentralt tema i diktinga til Delany, dette er tydeleg allereie i Dhalgren. Både i Dhalgren og Stars in My Pocket Like Grains of Sand finn ein seksuelle skildringar. Fleire av bøkene hans kan kallast pornografiske, t.d. Equinox, The Mad Man, Hogg og Phallos. Delany sjølv har sagt seg samd i pornografi-nemninga.
Finnmark fylke
Finnmark (nordsamisk Finnmárku, kvensk Finmarkku ) er eit tidlegare norsk fylke. Det var det nordlegaste og største fylket i flatevidd, men det minste i folketal. Det grensa til Troms fylke i vest, til Lappland (kommunane Utsjoki, Inari og Enontekiö) i Finland i sør og til Murmansk oblast i Russland i aust. Fylket var heile 12,9 % større enn Danmark. Finnmarksvidda dekte 36 % av flatevidda. Frå 1. januar 2020 blei Finnmark del av det nye Troms og Finnmark fylke.
Samuel R. Delany
Motiv i diktinga
Andre gjennomgåande tema er mytologi (i dei tidlege verka), minne og språk.
Han har òg skrive fleire bøker med litteraturkritikk, særleg om science fiction, komparativ litteratur og skeiv teori.
Novellesamlingar
(Driftglass og Distant Stars inneheld «Time Considered as a Helix of Semi-Precious Stones» som Delany fekk Hugo og Nebula-prisen for. Aye, and Gomorrah er ei samling av all kortprosa han har skrive, med unntak av Nevèrÿon-forteljingane.)
Finnmark fylke
Historie
Finnmark vart etter måten seint ein del av Danmark-Noreg. Sjølv om Vardøhus festning vart bygd som ei markering av dansk kontroll, vart samane i området lenge skattlagt frå tre land. På grunn av grensetvistar med Sverige og Russland har politikken andsynes samane alltid vore ein viktig del av norsk utanrikspolitikk i nord.
Området vart fyrst erklært som ein norsk kronkoloni, og var i til skilnad frå resten av riket direkte underlagt kongen i København. Etter oppløysinga av personalunionen med Danmark på byrjinga av 1800-talet vart det oppgradert til amt og ein integrert del av kongeriket Noreg. Frå 1870 hadde Finnmark telegrafisamband med resten av Noreg.
Fylket vart hardt råka av den andre verdskrigen. Tyske styrkar erobra Noreg i 1940. Tyske okkupasjonsstyrkar vart jaga frå grensa til Russland i oktober 1944, og Kirkenes vart erobra av sovjetiske styrkar 25. oktober 1944. Tyskarane vedtok at innbyggjarane i Finnmark skulle dra sørover, og tvinga dei som ikkje ville til å dra. Då dei tyske styrkane trekte seg tilbake bruka dei brentjordtaktikken, som gjekk ut på å hindra alle ressursar i å tilfalla den raude arméen. Dette innebar at mesteparten av bygningsmassen og infrastrukturen vart brend og øydelagd. Folkesetnaden på nær 60 000 vart tvangsflytt sørover; Den 28. oktober 1944 kom ordren om tvangsflyttinga (eller evakueringa) av folkesetnaden i Finnmark og Nord-Troms. Ein tredel av folkesetnaden rømte unna tvangsflyttinga.
Norske styrkar kom til Kirkenes frå Storbritannia 10. november 1944. Det blei gjeninnført eit sivilt norsk styre, og starta hjelpearbeid for folka som var att. Kort etter krigen sette Stortinget i gang eit omfattande arbeid med å gjenreise Finnmark. Det meste av dette blei gjort i løpet av 8–9 år.
Finnmark fekk sitt første gymnas i 1948, noverande Alta videregående skole.
Næringsliv
Tenestytande sektor er den viktigaste.
Fiske er framleis svært viktig, men ved utbygginga av Snøhvitfeltet utanfor Hammerfest tek Finnmark òg spranget ut i oljealderen. Somme har stor von om oljefunn i Barentshavet, berre ein får bore der.
Det er lenge sidan reindrift var den fremste næringa i fylket.
Etter nedgangen i folketalet og fiskeria, har olje og turisme vorte nye satsingsområde.
Kultur
Sidan Vardøhus festning, som framleis høyrer til Sjøforsvaret, vart bygd for 700 år sidan, har Finnmark vore ein del av Noreg. Vardø kommune kan vise fram fleire kulturskattar i fugleværet på Hornøya og «Lille-Moskva» (Kiberg). Vegen ut mot Hamningberg i Båtsfjord kommune liknar eit månelandskap.
Nordkapp er likevel målet for dei fleste turistane som gjestar Finnmark. Nordkapp har vorte enklare å vitje etter opninga av ny tunnel til Honningsvåg.
I vestfylket ligg Hammerfest, som reknar seg som den nordlegaste byen i Noreg og som er den nest største byen i fylket. I denne delen ligg òg Alta som mellom anna er kjend for helleristningane som er på UNESCO si liste over verdas kulturarv.
Finnmarksvidda i søraust har to tettstader, Kautokeino i vest, og Karasjok i aust. Sistnemnde er sete for Sametinget. NRK Sameradio sender òg derifrå.
Folkesetnad
Trass skattefrådrag og rabatt på studiegjelda, vil mange likevel sørover. For ein del er eit opphald i Finnmark einstydande med eit springbrett. Har ein ei bra utdanning kan ein snøgt få ei god stilling.
Finnmark er ikkje berre eit tospråkleg samfunn, men eit firespråkleg. Attåt norsk og samisk vert det òg snakka kvensk og russisk. Kvensk (eller finsk) vart i 1869 snakka av om lag ein firedel av innbyggjarane i Alta og Vadsø, og det var òg mange kvenar i Porsanger og Hammerfest. Særleg sterkt stod kvensk i Vadsø, som vart kalla kvenbyen. I dag står kvensk sterkast i Børselv i Porsanger (m.a. med eit Kvensk institutt og i Bugøynes i Sør-Varanger. Porsanger kommune er offisielt trespråkleg, men kvensk har ikkje den same støtta frå staten som det samisk har. Russisk har vorte eit nytt innvandrarspråk i Aust-Finnmark. I Kirkenes er mange gater skilta både på norsk og russisk. I grenseområdet mot Russland finn ein vegskilt på russisk.
Klima, planteliv og dyreliv
Vardø er einaste bykommune i Noreg som ligg i den arktiske klimasona, det vil seie at snitttemperaturen i den varmaste månaden i året ligg under 10 °C. Resten av kysten vert heller ikkje stort varmare om sumaren, men så syter Golfstraumen for at det ikkje vert så mykje kaldare om vinteren heller. På Finnmarksvidda derimot kan ein oppleve både -40° og ned mot -50 °C på det kaldaste. Noregsrekorden for kulde har Karasjok med 51,4 grader, målt 1. januar 1886. På kysten er vinterstormane dei verste, og stengjer dei fleste vegovergangane i laupet av sesongen.
På vidda er temperaturen (om sumaren) ofte godt over 20 °C.
Myggen er om sumaren kjend blant dei som ferierer der som den største plaga, særleg på vidda.
Samferdsel
E6 går gjennom heile fylket frå Alta i vest til Kirkenes i aust, der den lengste norske europavegtraseen endar strekket heilt frå Svinesund i sør. Ut frå innbyggjartalet har Finnmark eit svært godt vegnett.
Blant fylkesvegane er Fylkesveg 98 (mellom Hammerfest og Tana bru).
Det finst fleire kortbaneflyplassar: Båtsfjord, Berlevåg, Hammerfest, Vadsø, Hasvik, Honningsvåg, Mehamn og Vardø. Større flyplassar finst i Kirkenes, Lakselv og Alta.
Kommunane i indre Finnmark, Karasjok og Kautokeino, har ikkje flyplassar. Hurtigruta går langs heile Finnmarkskysten og snur i Kirkenes.
Politikk
Fylkestinget i Finnmark hadde 35 representantar.
Noregs geologiske undersøking
Noregs geologiske undersøkingar (NGU) er ein norsk statleg etat med ansvar for geologisk kartlegging og forsking.
Etaten er underlagt Nærings- og handelsdepartementet og har hovudkontor i Trondheim med filial i Tromsø. Administrerande direktør er Morten Smelror og etaten har rundt 200 tilsette (2002).
NGU har som hovudoppgåver å samle, handsame og formidle kunnskap om dei fysiske, kjemiske og mineralogiske eigenskapane til berggrunn, lausmasse og grunnvatn i landet. Viktige område for denne verksemda er, i tillegg til det norske fastlandet, Arktis, Svalbard og kontinentalsokkelen.
Lydsystem
Når til dømes konsonantfonema i eit språk blir kalla eit system – og ikkje berre eit inventar – er det nettopp fordi fonema står i særskilde relasjonar til kvarandre. Det kan illustrerast med konsonantsystemet nedanfor, som er vanleg på Søraustlandet:
Legg særskilt merke til dei tjue fonema på grøn bakgrunn:
Dette inneber at systemet er symmetrisk og økonomisk:
Det er mogeleg å skilje endå fleire fonem frå kvarandre med desse distinktive trekka, sidan skiljet mellom ustemd og stemd berre er distinktivt ved plosivane, men det er ikkje tilfeldig kvar fonasjonstrekka er utnytta. Her er nokre sterke tendensar i språka i verda:
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1905
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1905 vart vunnen av Odd etter finalesiger 2-1 over Akademisk Fodboldklub den 10. september. 3000 tilskodarar såg kampen som vart spelt på Gamle Frogner stadion i Kristiania. Dommar var Arthur Nordlie, Lyn. Dette var tredje gongen Odd vann ein noregsmeisterskap.
Odds vinnarlag: Andrew Johnsen, Guttorm Hol, Erling Jensen, Bernhard Halvorsen, Fridtjof Nilsen, Ingvald Ustad, Peter Hol, Johan Nilsen, Øivind Gundersen, Berthold Pettersen, Daniel Gasmann.
Akademisk FKs: Michael Kaas, Oskar Strugstad, Alf Killen, Henning Wiese, Erling Lorck, Kristian Wiese, Thorvald Torgersen, Alf Bang, Nikolai Ramm Østgaard, Waldemar Lie, Severin Heyerdahl.
Avviklinga av meisterskapen
På tinget til Norges Fotballforbund i april 1905 vart det avgjort at berre éin klubb frå kvart distrikt (krins) kunne delta i noregsmeisterskapen. På dette tidspunktet fanst det berre éin krins (Smaalenenes krets), men i løpet av sommeren vart det stifta krinsar i Vestfold (alle klubbane frå Grenland til Drammen) og Oplandene. Odd slo Urædd om retten til å representere Vestfold, Fredrikstad slo Sarpsborg i Østfold, medan Eidsvold IF vart plukka ut frå indre austland utan at nokre kvalifiseringskampar var arrangerte. Kristiania krets vart stifta først etter at meisterskapen var halden, men hovudstaden var likevel representert av Akademisk Fodboldklub, som vann ei kvalifiseringsturnering med fem lag.
Meisterskapen vart arrangert på Gamle Frogner stadion 9. og 10. september. Det hadde regna kraftig i forkant, og finalen vart i Norsk Idrætsblad omtalt som «den mest storslagne vandpantomime, man kunde tænke sig».
Semifinalar
9. september
Finale
10. september
Hradec Králové
Hradec Králové (tysk Königgrätz) er ein by i Hradec Králové kraj i Böhmen i Tsjekkia ved elva Elbe (Labe på tsjekkisk). Økonomien i byen er basert på næringsmiddelindustri, og fotokjemi og elektronikk industriar. I tillegg vert det produsert musikkinstrument i byen, mest kjend er pianomerket PETROF. Byen har eit universitet, og Karlsuniversitet i Praha har ei medisinsk avdeling her.
Byen er kjend for Slaget ved Königgrätz den 3. juli 1866, eit slag i den prøyssisk-austerrikske krigen.
Historie
Hradec Králové er ein av dei eldste busetnadane i Tsjekkia. Byen hadde festning alt i 1062, og katedralen i byen vart bygd i 1303.
Hradec Králové heitte opphavleg berre Hradec (slottet), Králové (dronningas) vart seinare lagt til då byen dronning Elisabeth fekk byen av kong Wenceslaus II.
Byen var sentral under Hussittkrigane, då han var med på opprørarane si side.
Trettiårskrigen førte til at den protestantiske folkesetnaden vart jaga frå byen etter slaget ved Bílá hora i 1620. I 1639 vart byen omleira av svenskane i åtte månadar.
Under Josef II si regjeringstid vart mange av kyrkjene i byen rive ned for å gjere plass til festningsverk. Desse festningsverka stod heilt til 1884.
963 Iduberga
963 Iduberga er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 26. oktober 1921 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Ustemd språklyd
Ein ustemd språklyd er ein språklyd, som regel ein konsonant, som blir uttala utan vibrasjon i stemmebanda (også kalla stemmelippene). Ein språklyd uttala med stemmebandsvibrasjon er derimot stemd. Det norske ordet språklyd (uttala [²spɾoːkˌlyˑd] mellom anna på Søraustlandet) har dei stemde språklydane [ɾ oː l yˑ d] og dei ustemde språklydane [s p k].
Teiknet for ein ustemd språklyd i Det internasjonale fonetiske alfabetet (IPA) er [].
Skogskyrkogården
Skogskyrkogården (Skogskyrkjegarden) er ein kyrkjegard og gravstad i Gamla Enskede i Stockholm i Sverige. Kyrkjegarden vart innvigd i 1920, etter å ha vorte teikna og planlagd av arkitektane Gunnar Asplund og Sigurd Lewerentz.
Skogskyrkogården har to kapell, Skogskapellet, som vart teikna av Gunnar Asplund i 1920, og Uppståndelsekapellet teikna av Lewerentz i 1925. Skogskrematoriet inneheld tre kapell, Trons, Hoppets og Heliga korsets kapell. Kapella vart bygd i tida 1937-1940. Kring kyrkjegarden går ein 4 600 meter lang steinmur, oppført som naudsarbeid frå 1923 til 1932. Ei jamføring kan vera at muren kring Vatikanstaten er 3 200 m.
På Skogskyrkogården kviler mange kjende personar, t.d. Greta Garbo, Lennart Skoglund og Ivar Lo-Johansson.
Skogskyrkogården vart i 1994 teken med på UNESCO si verdsarvsliste.
Laurentia
Laurentia (òg kalla Den nordamerikanske kratonen) er ein kraton som oppstod som eit kontinent som flytta seg rundt på jordoverflata og kolliderte med andre kontinent og reiv seg laus igjen.
Fleire gonger gjennom historia til jorda har Laurentia vore eit eige kontinent og utgjer i dag store delar av Nord-Amerika og Grønland. I tidlegare tider har Laurentia vore del av superkontinent og er kalla opp etter det laurentinske skjoldet, som igjen er kalla opp etter St. Lawrence-elva og som på norsk vert kalla Grunnfjellsskjoldet.
Laurentia oppstod frå fleire orogene belter i tidleg proterozoikum. Små mikrokontinent og havøyar kolliderte med det stadig veksande Laurentia og danna den stabile arkeiske kratonen ein ser i dag.
Baltica
Baltica var eit kontinent frå sein proterozoikum og tidleg paleozoikum som i dag inkluderer Den austeuropeiske kratonen nordvest i Eurasia. Baltica oppstod som ein landmasse for heile 1,8 milliardar år sidan. Før dette var tre landmassar som i dag utgjer den austeuropeiske kratonen forskjellige stader på jorda. Baltica eksisterte på ei jordskorpeplate kalla den baltiske plata.
Lääne-Viru maakond
Lääne-Viru maakond eller Lääne-Virumaa er eit av dei 15 fylka i Estland. Det ligg nord i landet, på sørkysten av Finskebukta, og grensar til Ida-Viru maakond i aust, Jõgeva maakond i sør og Järva og Harju maakond i vest.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907 vart vunnen av Mercantile etter finalesiger 3-0 over Sarpsborg den 22. september. Målskårarar for Mercantile var Minotti Bøhn i det 14. minutt, Andreas Gjølme i det 65. minutt og Hans Endrerud i det 88. minutt.
4 000 tilskodarar såg kampen som vart spelt på Nedre Frednes i Porsgrunn. Dommar var August Heiberg Kahrs, Lyn. Dette var første gong Mercantile vann ein noregsmeisterskap.
Lääne-Viru maakond
Kommunar
Fylket er delt inn i 15 kommunar, der 2 av dei er bykommunar og 13 landkommunar.
Sibilant
Ein sibilant er ein koronal frikativ som blir artikulert på ein slik måte av det oppstår høgfrekvent turbulens eller støy. [s z ʃ ʒ ʦ ʣ ʧ ʤ] er døme på sibilantar, medan [f v ɸ β θ ð ç ʝ x ɣ] er døme på frikativar som ikkje er sibilantar. På norsk blir sibilantane òg kalla "kvislelydar".
Lääne-Viru maakond
Kommunar
{|
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907
Mercantiles vinnarlag: Sverre Lie – Macken W. Aas, Einar Friis Baastad – Wilhelm Brekke, Sverre Erichsen, Harald Johansen – Oscar Gundersen, Hans Endrerud, Carl Frølich Hanssen (kaptein), Minotti Bøhn, Andreas Gjølme.
Sibilant
Her er døme på nokre norske, tyske og engelske ord som byrjar på ein sibilant:
Jente
Ei jente eller taus er eit menneskebarn av hokjønn, i motsetnad til ein gut, som er eit barn av hankjønn. Jenter veks opp til å bli kvinner.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907
Sarpsborgs lag: Ole Andersen – Christian Berg, Oscar Olsen – Karl Johansen, Herbert Scott (engelsk), Einar Anvik – Hugh William Kenworthy (kaptein, engelsk), Matheus Halvorsen, Trygve Jølstad, Hans Slang, Erling Due.
Jente
Ordsoge
Ordet «jente» stammar frå norrønt genta, av gant, 'spøk, fjas', medan «pike» (norrønt píka) truleg stammar frå finsk. Opphavet til «taus» er ukjent, men det kan ha samanheng med tysja — ei fjasejente eller ei kvinneleg vette. «Jente» er eit særnorsk ord som på dansk og svensk hovudsakleg blir brukt for å visa til norske jenter.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907
Semifinalar
21. september
Jente
Ordsoge
Orda for jenter kan også brukast i samanhengar eller åleine for å visa til tenestejenter, og i nokre samanhengar også for å visa til prostituerte eller lettliva kvinner. Liknande bruk finst også i andre språk, til dømes engelsk «girl», som både har blitt brukt om prostituerte og tenestefolk.
Noregsmeisterskapen i fotball for menn 1907
Finale
22. september
Jøkelfjorden
Jøkelfjorden (samisk Jiehkervuotna) er ein fjordarm av Kvænangen i Kvænangen kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 17 km nordaustover til Nerisen ved Øksfjordjøkelen i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Nevernes i nordvest og Jøkelfjordklubben i søraust. Bygda Jøkelfjord (samisk Gulpenjárga) ligg på sørsida av fjorden eit stykke inn. Tvers over på andre sida går fjordarmen Tverrfjorden nordover. Innover til Jøkelfjordeidet ligg det fleire små gardsbruk langs sørsida av fjorden. Litt nord for Jøkelfjordeidet ligg garden Saltnes og frå her og innover er det ingen fleire busetnader. Den inste delen av fjorden vert kalla Isfjorden. Ved innløpet til Isfjorden går vika Skalsa nordover mot Skalsavatnet.
Fv365 går langs delar av sørsida av fjorden.
964 Subamara
964 Subamara er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 27. oktober 1921 av Johann Palisa ifrå Universitäts-Sternwarte Wien.
Pers Resort
Pers Resort er eit opplevelseshotell i Gol i Hallingdal i Buskerud. Resorten består av hotell, motell, leilegheiter og hytter. Pers Resort har til saman 1100 senger. Badelandet Tropicana ligg vegg i vegg med hotellet på Pers Resort.
Hotellet blei starta som ungdomsherberge av Per Herbrand Rustberggard og kona Oline i 1949. I 1964 stod det første byggjetrinnet på hotellet ferdig. På den tida hadde hotellet eit areal på 2000 kvadratmeter og 62 senger. I dag har sjølve hotellet eit areal på 22,000 kvadratmeter.
Quadrophenia
Quadrophenia er det sjette studioalbumet til det engelske rockebandet The Who. Det kom ut 19. oktober 1973 på Track og Polydor i Storbritannia og Track og MCA i USA. Quadrophenia er eit dobbeltalbum og den andre rockeoperaen til bandet. Historia omfattar samfunnsmessige, musikalske og psykologiske hendingar sett frå synspunktet til engelske tenåringar i London og Brighton i 1964 og 1965. Quadrophenia er det einaste Who-albumet som berre er komponert av Pete Townshend.
Gruppa byrja arbeidet på albumet i 1972 og prøvde å følgje opp Tommy og Who's Next, som begge var kritikarroste og selde godt. Innspelinga vart forseinka medan bassisten John Entwistle og songaren Roger Daltrey spelte inn sine soloalbum og trommeslagaren Keith Moon arbeidde med film. Fordi eit nytt studio ikkje var ferdig i tide, måtte gruppa bruke Ronnie Lane's Mobile Studio. Det vert nytta mykje av Townshend sin synthesizer i fleire spor og lydeffektar, i tillegg til fleire lag med blåsarane til Entwistle, i tillegg til den vanlege spelestilen til gruppa, særleg frå Moon. Forholdet mellom gruppa og manageren Kit Lambert braut heilt saman under innspelinga og Lambert slutta som manager innan albumet kom ut.
Quadrophenia fekk positive meldingar i både Storbritannia og USA, men den påfølgjande turneen vart plaga av problem med lydbanda som erstatta dei ekstra instrumenta på albumet, og sceneframføringa av albumet vart skrinlagd tidleg i 1974. Det vart henta fram att i 1996 med eit større ensemble og ein ny turné fann stad i 2012. Albumet hadde ei positiv innverknad på mod revival-rørsla seint i 1970-åra og den påfølgjande filmutgåva, som kom i 1979, vart ein suksess. Albumet har sidan blitt gjeven ut på CD mange gonger, og fleire nymiksar har retta opp feil i originalen.
Historie
Quadrophenia vart opphavleg gjeven ut som ein dobbel LP med eit tjukt hefte med tekstar, ei tekstutgåve av historia og bilete som illustrerte historia. MCA Records gav ut plata på dobbel-CD i 1985 med songtekstar og historia i tekstformat, men utan bileta. Den originale CD-utgåva til Polydor, samt dei nymastra utgåvene til MCA og Polydor CD i 1996 inneheldt ei miniatyrutgåve av plateomslaget frå LP-utgåva.
I plateomslaget til den nymastra utgåva av Odds og Sods skriv Townshend at den opphavlege ideen til Quadrophenia først var ein nytingssjuk sjølvbiografi av bandet (som visstnok skulle ha tittelen Rock Is Dead—Long Live Rock!). To av songane på plata er frå 1972 («Is It In My Head?» og «Love Reign O'er Me»), eit år då The Who òg gav ut singlane «Join Together», «Relay» og «Long Live Rock». Då Quadrophenia kom ut var rolla til bandet i historia berre symbolsk via dei fire personlegheitene til Jimmy.
8-sporsband-utgåva av albumet er ei av få 8-sporsband der songane er nøyaktig som på LP-utgåva, utan brot i songane.
Quadrophenia nådde andreplassen i USA og var den høgaste plasseringa dei klarte å oppnå her med eit album.
Bandet såg på turneen som følgde albumet som katastrofalt. Under dei første framføringane virka ikkje lydbanda med lydeffektane. Då lydbanda starta måtte bandet følgje dei, men følte seg hemma av å spele til desse innspelingane.
På den første konserten under den amerikanske delen av turneen, i Cow Palace i San Francisco i California kollapsa trommeslagaren Keith Moon på scenen. Scot Halpin, ein trommeslagar frå publikum, vart ført opp på scenen for å avslutte konserten.
Pete Townshend er i dag særs nøgd med albumet og har sagt at musikken er den beste han har skrive og at han aldri vil klare å lage eit like bra album.
Musikalsk struktur
Townshend fortalte i 2009 at i staden for å la personlegheitene til Jimmy representerte eit Who-medlem, så let han kvart medlem få illustrere dei fire personlegheitane hans.
Te Aupouri
Te Aupouri eller Te Aupōuri er den nordlegaste maoristammen (iwi) nord for Kaitaia i regionen Northland på Nordøya på New Zealand. Dei reknar seg som etterkomarar etter innvandrarane som kom med wakaen Māmari. Folketalet til stammen er om lag 8200.
Quadrophenia
Musikalsk struktur
Dei fire temaa dukka òg opp i fleire andre songar gjennom albumet, mellom anna i «Bell Boy» der temaet frå «Helpless Dancer» dukka opp på syntehsizer i eit kort mellomspel. Somme tema frå andre songar dukkar òg opp her og der.
Mottaking
Kritikarane var positive til Quadrophenia. Chris Welch i Melody Maker skreiv «sjeldan har ei gruppe klart å destillere essensen sin og omfamne eit motiv på så overtydande vis», medan Charles Shaar Murray skildra albumet i New Musical Express som «den mest givande musikalske opplevinga dette året». Reaksjonane i USA var generelt positive, men Dave Marsh var meir kritisk i Creem. Lenny Kaye skreiv i Rolling Stone at «The Who som heilskap har aldri vore betre» men la til, «men på eiga hand strekk ikkje Quadrophenia heilt til». I årslista for Newsday rangerte Robert Christgau albumet på sjuandeplassen for 1973.
Sohoman
Sohoman er det 66. albumet og det 10. konsertalbumet til det tyske electronicabandet Tangerine Dream.
Quadrophenia
Mottaking
Seinare meldingar har òg vore positive. Christgau skreiv i Christgau's Record Guide: Rock Albums of the Seventies (1981) at Quadrophenia var meir ein opera enn Tommy, og hadde eit glimrande skrive, men noko forvirrande plott, disharmonisk, men melodisk musikk og medlidande tekstar om «Einkvar tenåring som heroisk 'fuckup', smart nok til å ha ein god ide om kva som vert gjort til han og så sensitiv at han vert pressa utfor kanten likevel». Chris Jones skreiv for BBC Music at «alt det som er bra med The Who finst her.» I 2013 skreiv Billboard om albumet i høve 40-årsjubileet og sa «Quadrophenia er fyllt med framføringar full av liv og djupne og personlegdom og er 90 minuttar med The Who på sitt beste.» Albumet har seld over ein million eksemplar og har fått platinaplate i USA. I 2000 plasserte musikkmagasinet Q Quadrophenia på 56. plassen på lista si over dei 100 beste britiske albuma nokon gong. I 2001 var albumet på 86. plassen på VH1 si liste over dei beste albuma gjennom tidene.
Sohoman
Albumet var det første i den såkalla Tangerine Dream Classics Editions som selskapet til bandet, TDI, gav ut i 1999. Denne serien bestod av gamle konsertopptak og inkludert ytterlegare to album til etter dette. Kort tid etter studioalbumet White Eagle kom ut i 1982, la Tangerine Dream ut på turné i Australia. Sohoman består av den første delen av ein konsert i Sydney den 22. februar 1982. Den andre delen av konserten er så langt ikkje gjeve ut. Denne var tidlegare tilgjengeleg som piratkopiplate kalla Leprous Appearance On Wednesday frå 1984. Samanlikningar mellom dette piratopptaket og Sohoman syner at dei har omarbeidd opptaka i studio med ekstra lydar og akkordar. «Convention of the 24» og «White Eagle» er versjonar av spor frå albumet White Eagle (1982). «Logos» er eit utdrag frå ein lang komposisjon spelt på den europeiske turneen seinare det året og som kom ut på albumet Logos Live (1982). «Ayers Majestic» og «Bondi Parade» har ikkje blitt gjeve ut før Sohoman. Begge spora har ein særs rytmisk struktur og er typisk for konsertane til Tangerine Dream i 1981 og 1982. I 2001 kom albumet ut på ny med eit litt anna plateomslag der det siste sporet, «Bondy Parade», var blitt omdøypt «Bondi Parade».
Quadrophenia
Mottaking
Albumet vart plassert på 267. plassen på lista til Rolling Stone over dei 500 beste albuma gjennom tidene. IGN plasserte Quadrophenia på førsteplassen på deira liste over dei største classic rock-albuma gjennom tidene.
Townshend reknar no Quadrophenia som det siste store albumet The Who spelte inn. I 2011 sa han at gruppa «aldri klarte å spele inn noko som var så ambisiøst eller dristig igjen», og hylla særleg spelinga til Moon.
Andre format
I 1979 kom filmen Quadrophenia med tre ekstra songar av Pete Townshend. Filmen var ei visuell tolking av Townshend sin visjon om Jimmy og dei rundt han. Filmen hadde mellom anna Sting i rolla som Ace Face. I filmen er musikken stort sett spelt i bakgrunnen og vart ikkje framført av skodespelarane som i ein rockeopera.
I 2005 vart det gjeve ut ei konsertframføring av Quadrophenia frå 1996/1997-turneen. Her fanst òg ei konsertutgåve av Tommy frå 1989, samt andre songar som vart framførte på konsertar. Pete Townshend og Roger Daltrey hadde kommentarar på fleire spor og det var òg eit intervju med Billy Idol.
Heile albumet vart framført av Phish den 31. oktober 1995. Dette vart seinare gjeve ut som Live Phish Volume 14.
I november 2005 sette Luna C Productions opp ei teaterutgåve av Quadrophenia i Los Angeles. I ettertid er fleire teatertutgåver av plata sett opp.
Jozjef Sabo
Jozjef Jozjefovitsj Sabo er ein tidlegare fotballspelar og -trenar frå Uzjhorod i vestlege Ukraina, etnisk ungarar. Han hadde suksess med Dynamo Kiev og det sovjetiske landslaget. Landslagssjef for Ukraina i 1994 og 1996-99.
Klubbspel
Sabo var aktiv for Dynamo Kiev frå 1959 til -69. Med storklubben frå Kiev vann han seriemeisterskapen fire gongar, mellom anna tre sesongar i rad, 1966-68. Dessutan vann Dynamo Kiev og Sabo den sovjetiske cupfinalen i fotball i 1964 og 1966. År 1970 spelte Sabo for Zorja Vorosjilovgrad, før han avslutta spelet på bana med Dynamo Moskva i 1971 og 1972. I mai 1972 var han kaptein då laget frå Moskva tapte finalen i Cupvinnarcupen med 2-3 mot Rangers FC frå Glasgow i Skottland.
Landslagsspel
Sabo spelte 34 landskampar over ein periode på to og eit halvt år frå oktober 1965. Der etter var han ute av landslaget til det var klart for Sommar-OL i München i 1972, med unnatak for ein EM-kvalifiseringskamp mot Spania 30. mai 1971. Sabo var på plass i fire av Sovjetunionen sine VM-kampar i 1966 og fem av OL-kampane i 1972. Både i verdsmeisterskapen og sommarleikane tok Sovjet-mannskapet seg til bronsefinale, begge finaleoppgjera såg Sabo frå sidelinja. I alt deltok han i 40 landskampar og skåra 8 mål.
Brasil
Brasil er ein republikk og den største staten i Sør-Amerika både i flatevidd, folketal og bruttonasjonalprodukt. Det er det einaste amerikanske landet der portugisisk er offisielt språk, og det største lusofone landet i verda. Brasil er kjend for å ha store areal regnskog, og har fått namn etter brasiltreet, som voks i store mengder i området då landet blei oppdaga av europearar.
Brasil si kystlinje mot Atlanterhavet strekkjer seg over 7 491 km, og landet deler grenser med andre land over ei strekning på 16 885 km. I nord grensar det mot Guyana, Venezuela, Surinam og Fransk Guyana, i nordvest mot Colombia, i vest mot Bolivia og Peru, i sørvest mot Argentina og Paraguay og i sør mot Uruguay. Dei einaste søramerikanske landa som ikkje grensar mot Brasil er Chile og Ecuador. Hovudstaden i landet er Brasília. Andre større byar er São Paulo, Rio de Janeiro, Fortaleza, Salvador og Belo Horizonte. I flatevidd er landet nesten på storleik med USA.
Brasil var ein portugisisk koloni frå Pedro Álvares Cabral kom til staden i 1500 fram til 1815, då landet fekk status som kongedøme og Det sameinte kongeriket Portugal, Brasil og Algarve blei danna. Den koloniale bandet blei i røynda brote i 1808, då hovudstaden i det portugisiske koloniriket blei overført frå Lisboa til Rio de Janeiro etter Napoleon sin invasjon av Portugal. Sjølvstendet fann stad i 1822 ved danninga av keisardømet Brasil, ein einingsstat styrt som eit konstitusjonelt monarki med eit parlamentarisk system. Landet blei republikk i 1889 då eit militært statskupp proklamerte republikken, sjølv om tokammersystemet, som i dag heiter Kongressen, går attende til ratifiseringa av den første grunnlova i 1824. Den noverande grunnlova, utforma i 1988, definerer Brasil som ein forbundsrepublikk. Forbundet er danna av eit føderalt distrikt og 26 delstatar