cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lenne
Lenne er ei elv i Sauerland i Nordrhein-Westfalen vest i Tyskland, og ei av sideelvane til Ruhr frå venstre med ei lengd på 128 km. Ho har sitt utspring på toppen av Kahler Asten nær Winterberg, og munnar ut i Ruhr ved byen Hagen. Med ei middelvassføring på 25 m³/s nær munningen er ho den største sideelva til Ruhr. Begge elvane har utspring ganske nær kvarandre, men går forskjellige vegar før dei møtes igjen i Hagen. Andre byar langs Lenne er Schmallenberg, Lennestadt, Finnentrop, Werdohl og Altena.
Times New Roman
Times New Roman er eit serifftypesnitt. Det vart tinga av den britiske avisa The Times i 1931, og vart utforma av Stanley Morison, Starling Burgess og Victor Lardent ved den engelske avdelinga av Monotype. Skrifttypen vart til som fylgjer av at The Times hadde vorte kritisert av Morison for å vera dårleg trykt og typografisk utdatert. Utforminga av skrifttypen vart rettleidd av Stanley Morison og han vart teikna av Victor Lardent, ein tilsett ved PR-avdelinga hjå The Times. Morison nytta ein eldre skifttype som heiter Plantin som grunnlag, men endra han slik at han skulle verta enklare å lesa og utnytta plassen på sidene betre. Typesnittet vart heitande «Times New Roman» som eit tilsvar på «Times Old Roman», typesnittet avisa hadde nytta tidlegare. The Times tok til å nytta skrifttypen i oktober 1932, og etter eit år vart han kommersielt tilgjengeleg.
Skrifttypen vert ikkje nytta av The Times lenger, men er framleis utbreidd i boktypografi.
Sildøyfjorden
Sildøyfjorden er ein fjord i Herøy kommune på Helgeland i Nordland. Fjorden ligg mellom Måsvær i nord og Vardøya, Seløya og Staulen i sør. Fjorden har ei lengd på 7,5 km frå sørvest til nordaust
I aust held fjorden fram austover som Skagafjorden, medan Oddfjorden og Gåsværfjorden ligg i vest.
Årring
Årringar er ringane ein kan sjå i tverrsnittet på ei trestamme. Synlege ringar er eit resultat av sesongavhengige endringar i kor raskt treet veks, og ein ring markerer derfor vanlegvis eitt år av livssyklusen til treet. Ringane er meir synlege på tre som veks i temperert klima fordi skilnadane mellom årstidene er større her.
Den indre delen av ringane er forma tidleg i vekstsesongen, medan veksten er relativt rask og tettleiken på treet er mindre. Den ytre delen av ringane har større tettleik fordi trea veks saktare om sommaren og hausten.
Andre årringar
Synlege og ikkje fullt så synlege vekstringar finst òg i dryppsteinssøyler (stalagmitt, stalaktitt eller samanvokse former) Veksten av desse er så langsam at det først i våre dagar er vorte mogeleg å undersøke desse. Det er klimaperiodar som er hovudfokus og tidsskalaen er i hundreår.
Dyr som har skal og veks legg ofte berre eit nytt lag skall på innsida av det gamle. Dette kan ein tydelegast sjå på enkelte skjel og muslingar, men òg sniglehus kan ha tydelege årgangsskilje. Fiskeskjel kan nyttast til bestemme alderen til fisken. Eit særtilfelle i krypdyrverda finst i «rangla» til klapperslangar, som består av restar av skinnet frå tidlegare år.
Kjelder
Dendrochronology
עץ
Marknadsrisiko
Mens norske bankar i avgrensa grad er utsette for marknadsrisiko, er forsikringsselskapa mykje meir utsette, fordi store delar av forvaltningskapitalen er plasserte i verdipapir. Aksjedelen i porteføljane til selskapa har auka noko, særleg som følgje av verdiauken. Fluktasjonar (volatilitet) i marknadsverdi påverkar derfor institusjonane si evne til å innfri forpliktingane sine. Aksjedelen er likevel ikkje større enn at marknadsrisikoen synest moderat. Når det gjeld rentepapir, blir ein stor del av desse haldne til forfall slik at endringar i marknadsrenta ikkje får verknader for verdsetjinga i rekneskapane til selskapa.
Kjelde
''St.meld. nr. 13 (2005-2006), Kredittmeldinga 2005'' (regjerningen.no)
Sverre Haugli
Sverre Ingolf Haugli var ein norsk skeiseløpar frå Jevnaker. Han vart norsk meister i 1953 og fekk OL-bronse på 5 000 meter i 1952. Haugli representerte Jevnaker Idrettsforening, deretter Gjøvik Skøiteklub og seinare Oslo Skøiteklub.
Aktiv
Haugli vart i 1949 nummer seks i NM i Tønsberg. Året etter vart han fjerdemann i noregsmeisterskapen, før han overraska stort med tredjeplass under EM 1950 i Helsinki. I 1951 vart han nummer to etter Hjalmar Andersen då NM vart avvikla på Lillehammer og han kom på fjerdeplassen i VM 1951.
Under Vinter-OL 1952 i Oslo vann Haugli bronsemedaljem på 5 000 meter, og enda på sjetteplass på 10 000 meter. Ved noregsmeisterskapen 1953 i Skien vann han dei tre lengste distanseløpa og vart norsk meister framfor Roald Aas. Sesongen etter vart Haugli andremann i NM, slått av Hjalmar Andersen, og han vart nummer sju i EM. Ved Vinter-OL 1956 i Cortina d'Ampezzo tok Haugli fjerdeplassen på 10 000 m. Han heldt høgt nasjonalt nivå til 1959.
Haugli var farfar til skeiseløparane Sverre og Maren Haugli.
Det armenske filharmoniske orkesteret
Det armenske filharmoniske orkesteret er det nasjonale orkesteret i Armenia. Det vart grunnlagt i 1925 av Arshak Adamian og Alexander Spendiaryan. Orkesteret held til i Jerevan, der det har sin eigen konserthall, oppkalla etter Aram Khatsjaturjan. Khatsjaturjan dirigerte også sine eigne verk med orkesteret i si tid.
Hovuddirigent og kunstnarisk leiar for orkesteret har vore Eduard Topchjan sidan år 2000. Orkesteret har gjeve ut meir enn 30 plater.
Frits
Frits og Fritz er mannsnamn opphavleg danna som kortform av Friedrich. Friz kan også vera eit slektsnamn. Frits har norsk namnedag den 10. oktober.
Namnet Fritz er særs utbreidd i den tyskspråklege verda, og er blitt brukt som kallenamn på tyskarar generelt. Under første verdskrigen var det eit kallenamn på tyske troppar, slik Tommy var det for britiske. Etter andre verdskrigen sokk bruken av namnet i mellom anna Noreg, truleg som reaksjon på den tyske okkupasjonen.
Gasskraftsaka
Gasskraftsaka var ei sak som førte til at regjeringa Bondevik I stilte kabinettspørsmål, som den fyrste i Noreg, på grunn av ei miljøsak. Høgre og Arbeidarpartiet køyrde over sentrumsregjeringa og resten av Stortinget med å røyste ja til å gjeva løyve til bygging av forureinande gasskraftverk i Noreg.
Frits
I 2009 var det 621 nordmenn som heitte Fritz og 292 som heitte Frits.
Kjelder
Fritz Fritz Fritz Fritz Fritz Фриц
Stavingsrim
Syllable rime
Dovrebanen
Dovrebanen er ei jarnbanestrekning mellom Eidsvoll og Trondheim, over Dombås og Dovrefjell, som opna 17. september 1921. Mellom Oslo og Eidsvoll er Gardermobanen det rette namnet på Dovrebanen; opphavleg gjekk trafikken på denne strekninga over Hovedbanen, den eldste jarnbanen i Noreg.
Dovrebanen er elektrifisert på heile strekninga. Banen blir rekna for å vere av dei mest trafikkerte i NSB sitt rutenett.
To andre jarnbaner i kvar sin lut av landet er knytt til Dovrebanen. Mellom Hamar stasjon på Dovrebanen går Rørosbanen via Elverum, Østerdalen og Røros til Støren stasjon på Dovrebanen, og frå Dombås stasjon på Dovrebanen går Raumabanen over Lesja og ned Romsdalen til endestasjonen på Åndalsnes. Desse to banene er ikkje elektrifiserte, men segmentet Hamar-Elverum på Rørosbanen er foreslått elektrifisert i Nasjonal transportplan 2018-2019.
Forhistorie
Bygginga av det som til slutt vart Dovrebanen gjekk føre seg over 70 år:
Bigerhorn
Bigerhorn er eit fjell i Wallis-Alpane, i nærleiken av Grächen i Sveits.
Bettmerhorn
Frå stasjonen oppfor Bettmerhorn har ein flott utsikt over Bern-Alpane og Aletschbreen, den største i Alpane. Vidare kan ein sjå Lepontin- og Wallis-Alpane (Dom, Matterhorn, Weisshorn).
Global dimming
Global dimming er reduksjon i innstrålinga frå sola til jorda grunna utslepp av sot og svovel frå industri og trafikk til atmosfæren.
Ein meiner at den globale dimminga fører til lågare temperatur og redusert fordamping ved jordoverflata, og dermed ha ein bremsande verknad på den globale oppvarminga.
Besni
Besni er ein by og eit distrikt i provinsen Adıyaman i Tyrkia, 44 km vest for byen Adıyaman. Han ligg 1050 meter over havet og har kring 30 000 innbyggjarar (2010).
Besni er eit jordbruksområde kjent for dei bleike rosinene som vert laga her.
2. mars
2. mars er den 61. dagen i den gregorianske kalenderen (62. i skotår). Det er 304 dagar att av året.
Sluttspelstudie
Studiar eller sluttspelstudiar er ein tradisjonell kategori sjakkproblem der løysaren får oppgjeve ei stilling på sjakkbrettet, der oppgåva går ut på eit av to alternativ: At kvit skal vinne eller halde remis. Nesten alle studiar er sluttspelstillingar.
I studiar, som i andre sjakkproblem, blir det lagt til grunn at rokade er lovleg, viss ein ikkje kan bevise ved retrograd analyse at dette ikkje er lovleg fordi kongen eller det aktuelle tårnet har blitt flytta frå den opphavlege ruta. En passant er derimot ikkje rekna med skal vere mogleg, utan at ein kan bevise at bonden som det er aktuelt å slå har flytta to ruter fram i førre trekket.
Målsak
Målsak er nemninga for arbeidet for å fremja nynorsk, ei tidlegare nemning er målstrev.
Organisert målarbeid
Det organiserte målarbeidet tok til med Vestmennene i Bergen. I Kristiania var det første mållaget Det norske samlaget, som etter kvart utvikla seg til å vere berre eit forlag.
Sidan 1906 har mange målfolk organisert seg i Noregs Mållag.
Nasjonalbudsjettet
Nasjonalbudsjettet er ei stortingsmelding som blir presentert av regjeringa samstundes med statsbudsjettet i byrjinga av oktober kvart år. Meldinga inneheld oppdaterte hovudtal for norsk økonomi og regjeringa sitt syn på gjennomføringa av den økonomiske politikken.
Sandane
Sandane er kommunesenteret i Gloppen kommune, i Vestland fylke. Staden ligg inst i Gloppefjorden, medan busetnaden er spreidd utover i fjorden og innover mot Breim. På Sandane finn ein Firda vidaregåande skule, Trivselshagen, og bedrifter som Convene og Strukturplast.
TAP Air Portugal
TAP Portugal (Transportes Aéreos Portugueses) er det nasjonale flyselskapet i Portugal, med base i Lisboa. Selskapet vart starta i 1945, og er medlem av Star Alliance. Det brukar IATA-koden TP og ICAO-koden TAP.
Flåte
TAP Portugal-flåten består av fylgjande fly pr. mai 2008:
Brårud
Brårud er ein tettstad i Nes kommune på Romerike i Viken. Staden har og ligg på vestsida av Vorma, ti km nordom Vormsund. Grenda ligg ikkje langt frå Fenstad, og folket i grenda soknar til Fenstad kyrkje i Nes prestegjeld.
Skagafjorden
Skagafjorden er ein fjord på Dønna i Nordland. Fjorden strekkjer seg 7,5 km nordaustover til grenda Hølen i botn av fjorden.
Fjorden startar mellom Staulen i sør og Grytøya i nord og er ei fortsetjing av Sildøyfjorden som ligg lenger sørvest. Fjorden ligg på sørsida av Skagalandet, der ein finn grenda Skaga, som fjorden er kalla opp etter. Grenda Sandstrak ligg på sørsida av fjorden. Inst i fjorden deler han seg i to smale og djupe vågar. Øyvågen er den nordlegaste og Hølvågen ligg på sørsida.
Fjellet Dønnmannen på 858 meter over havet ligg på sørsida av fjorden.
Fv183 går langs sørsida av fjorden.
Statsbudsjettet
Statsbudsjettet er namnet på den samla oppstillinga over staten sine utgifter og inntekter komande år. I Noreg legg regjeringa kvar haust fram for Stortinget eit framlegg til statsbudsjett. Dette er alltid Stortingsproposisjon nummer ein (St.prp. nr 1). I samband med statsbudsjettet legg regjeringa også fram Nasjonalbudsjettet og framlegg til skatte- og avgift- og tollreglar for komande år. Det er Stortinget som vedtek statsbudsjettet.
I 2008 har det norske statsbudsjettet ei inntekt på 1036 milliardar kroner. 328 milliardar er inntekter frå petroleumsverksemda, 650 milliardar kjem frå skattar og avgifter frå Fastlands-Noreg.
Statsbudsjettet har eit overskott på 265,4 milliardar som blir overført til Statens pensjonsfond - Utland. Utan inntekt frå petroleumsverksemda ville statsbudsjettet hatt eit underskott på 36,4 milliardar i 2008.
Den største utgiftsposten i det norske statsbudsjettet er Folketrygda. I 2008 var det budsjettert med 258 milliardar til Folketrygda. Overføringa til kommunane er 113 milliardar og nest største utgiftspost i statsbudsjettet.
Kvart departement har ansvar for eigne postar i statsbudsjettet. Dei har som oppgåve å øyremerke pengar til dei ulike underordna etatane i departementa.
Oppbygginga og innhaldet i statsbudsjettet blir bestemt av Stortinget. Dei gjeldande reglane er frå 2005, men byggjer i hovudsak på prinsippa som Stortinget vedtok i 1928. Hovudprinsippa til eit statsbudsjett er at: I statsbudsjettet for 2023 hadde ein for fyrste gang ei grøn bok, klimaboka, som skulle seie noko om kva klimatiltak staten skulle gjere.
Kjelder
<References/>
Exxon Mobil
Exxon Mobil Corporation eller ExxonMobil (NYSE: XOM), er eit internasjonalt oljeselskap med hovudkvarter i Irving i Texas i USA. Selskapet er nå eit av dei fire største på verdsbasis. I november 1999 fusjonerte dei tidlegare amerikanske oljeselskapa Exxon og Mobil. ExxonMobil er eit morselskap til ei rad Exxon, Mobil og Esso dotterselskap i verda. Konsernleiar i ExxonMobil er frå 2006 Rex Tillerson.
ExxonMobil i Noreg er representert ved dotterselskapa
Oppgåvene er
ExxonMobil er mellom dei tre største føretaka på den norske marknaden for oljeprodukt.
Raffineriet på Slagentangen har meir enn ein tredel av raffinerikapasiteten i landet og kan årleg handsama meir enn 40 millonar fat tilsvarande om lag 6,6 millionar Sm³ eller om lag 5,6 millionar tonn råolje. Til samanlikning vert kapasiteten ved raffineriet på Mongstad rekna å vera om lag 10 millionar tonn råolje for året.
Andel av totale reservar på norsk sokkel er pr 1. januar 2005 107,6 millionar Sm³ olje og 98,4 mrd Sm³ gass. Delen tilsvarar 8,9 % av oljereservene og 3,7 % av gassreservane på sokkelen. ExxonMobil sin del av oljeproduksjonen på sokkelen var i 2004 om lag 15,6 millionar Sm³.
Alle tal for petroleumsreservar er i fylgje Oljedirektoratet.
Georgia (fleirtyding)
Georgia er eit namn med fleire tydingar:
1800-talet
Politikk
Byrjinga av hundretalet såg eit Europa endra av Napoleonskrigane. Noreg fekk ein grunnlov og blei overført frå unionen med Danmark til svensk herredøme som følgje av krigane.
Fleire store rike tok til å gå i oppløysing, som dei spanske og portugisiske imperia i Amerika, Kina, Det osmanske riket. Mogulriket blei heilt utrydda etter det indiske opprøret i 1857. Det britiske imperiet styrkte og utvida derimot stillingane sine i India, Afrika, Aust-Asia og Australasia.
Singapore Airlines
Singapore Airlines (SIA) er Singapore sitt nasjonale flyselskap. Selskapet starta i 1946 som "Malayan Airways Limited". Det IATA-koden SQ og ICAO-koden SIA og er medlem av Star Alliance.
1800-talet
Politikk
Det tysk-romerske riket blei oppløyst ved byrjinga av hundreåret og Det tyske keisardømet oppretta i 1871.
Teknologisk og sosial utvikling
1800-talet såg ei rekke teknologiske nyvinningar og utbetringar. Det blei lettare å reisa langt gjennom jernbaneutbygging, makadamisering av vegar og ei rekke nye fargreier, som sykkel, bil og dampskip. Suezkanalen opna i 1869, og letta skipsfarten mellom Europa og Asia. Betra transport og nye maskinar førte til store endringar i handel, industri, bu- og reisemønster, og vidareførte den industrielle revolusjonen. Noreg opplevde endringar som er blitt kalla Det store hamskiftet.
Kunst og idear
Romantikken, medrekna nasjonalromantikken, var viktige tanke- og kunstretningar, men 1800-talet såg også utviklinga av realismen, medrekna naturalismen, og impresjonismen.
Sunk Island
Sunk Island er ein landsby og eit verdsleg sokn i East Riding of Yorkshire i England. Han ligg 5 km sør for Ottringham og 1,5 km nord for Humber-estuaret. I 2001 hadde landsbyen 224 innbyggjarar.
History
Sunk Island var opphavleg ein sandbanke i Humber og under regjeringstida til Karl I av England, skal ho ha vore 28 hektar stor og låg 2 km frå fastlandet. Frå 1663 vart landområdet kring øya gradvis drenert og på midten av 1700-talet hadde sundet mellom øya og fastlandet mudra til. Området vart eit sokn i 1831. Då den første verdskrigen braut ut vart det bygd eit fort på øya.
I dag består busetnaden av ei kyrkje, eit par hus og nokre gardar. Kyrkja er frå 1870-åra.
Amilcar Cabral
Amilcar Cabral var ein afrikansk agronom, skribent og geriljaleiar. Han var med å stifta og leia Partido Africano da Independência da Guiné e Cabo Verde (PAIGC), som mellom anna dreiv væpna motstandkamp mot den portugisiske kolonimakta i portugisisk Guinea (Guinea-Bissau) og Kapp Verde.
Sande i Sunnfjord
Sande er ein tettstad i Sunnfjord i Vestland. Han var kommunesenter i tidlegare Gaular kommune i Sogn og Fjordane fylke.
Tettstaden har og ligg ved Gaula, 13 kilometers køyring frå Bygstad og 21 kilometers køyring sørom Førde sentrum.
Her ligg Sande kyrkje, Gaular alders- og sjukeheim og barne- og ungdomsskulen Sande skule.
Elektromagnet
Ein elektromagnet er ein spole (magnetspole), ein spiralforma leiar, som det vert sett spenning på, slik at han dannar eit magnetfelt. Magneten kan brukast til å laga ei mekanisk rørsla, ved at straumen vert skrudd av og på.
Vanege bruksområde for elektromagnetar er m.a. magnetventilar, som er enkle av- og på-ventilar, i relé og elektromotorar. Prinsippet med at ein spole dannar eit magnetfelt, vert òg brukt i transformatorar.
Ligatur
Ligatur er eit typografisk omgrep for to eller fleire glyffar som er kopla saman, og framstår som éin glyff. Dette kan ha ulike årsaker, men ei vanleg årsak er at ein del av den fyrste glyffen vil overlappa det same området i den andre glyffen. Det norske teiknet æ er ein ligatur av a og e.
Thorney Island i West Sussex
Thorney Island er ei øy i Chichester Harbour i West Sussex i England. Det samle sundet Great Deep går mellom fastlandet og øya. Dike kryssar sundet og gjer i røynda øya til ei halvøy. Landsbyen West Thorney ligg på austsida av øya og er ein del av ein militærbase her.
Ligatur
Latinske ligaturar
Ligaturar blei mykje brukt i romerske innskrifter og manuskript, hovudsakleg for syns skuld, men også for å spara tid og plass. To romerske ligaturar er blitt så vanlege at dei i dag er rekna som eigne teikn. «&» er ei samanskriving av «et», latin for 'og'», og har denne tydinga på alle språk. «@» er ei samanskriving av «ad», latin for 'til'.
Thorney Island i West Sussex
Det går ein offentleg sti rundt heile øya. Sørsida av øya er ein del av ein militærbase og tilkomsten her for publikum er avgrensa til stien og St. Nicholas-kyrkja i West Thorney. For å gå på stien i denne delen må ein via ein interkom oppgje namn, adresse og telefonnummer. SØr for øya ligg Pilsey Island, og desse er knytt i hop via ein sandbanke.
Ligatur
Latinske ligaturar
Ein har nytta ligaturar i trykking sidan dei første bøkene blei trykte på 1400-talet. I boktrykk er i utgangspunktet kvar bokstav på toppen av kvar sin vesle blykloss – ein type. For å unngå at avstanden mellom bokstavane i enkelte bokstavkombinasjonar blei unaturleg stor, blei desse bokstavpara støypt på éin type – ein ligatur. Mange ligaturar hadde f eller ſ som første bokstav.
Thorney Island i West Sussex
I 2001 hadde øya 1079 innbyggjarar. Den britiske forfatteren Alan Watts vart fødd på Thorney Island i 1923.
Ligatur
Arabisk
I arabisk skrift er ligaturar svært vanlege, og standard skrivemåte for ei rekkje bokstavkombinasjonar. Den vanlegaste kan vera «لا», 'la', som i seg sjølv tyder «nei», men som også finst i fleire andre ord. Ligaturen vert brukt kvar gong denne bokstavkombinasjonen opptrer i eit ord. Den hyppige bruken av ligaturar gjer at arabisk kan vera vanskeleg å læra seg å lesa og skriva. Det er ikkje nok å læra kvar enkelt bokstav, ein må også kjenna ligaturane.
Indisk skrift
Indiske alfabet bruker ofte ligaturar i konsonantklynger. Skikken er noko avhengig av kva språk ein bruker, ligaturar er til dømes meir vanlege i sanskrit enn i hindi, som begge bruker devanagari.
Sjå og Konsonantligaturar i devanagari.
Problem med datatypografi
Fram til dei siste åra har det vore få program som har hatt innebygd og lett tilgjengeleg støtte for å handsama ligaturar. Dette har ført til at kvaliteten på skriftstykke som har vore produserte med dataprogram som til dømes Microsoft Word, har vore lågare enn tilsvarande gjort av profesjonelle typografar, anten manuelt eller med spesiell programvare.
Bruken av andre skriftsystem i datasamanheng har ført til at dette måtte endrast, i og med at mange skriftsystem, som til dømes arabisk og devanagari, krev at einskildteikna skal henga saman og variera etter kontekst.
Apple har eit system som heiter Apple Advanced Typography, og gjev brukaren avansert kontroll over ligaturar og andre typografiske teknikkar. Det frie datatypografisystemet TeX og utvidinga av dette, LaTeX, tilbyr automatisk ligaturhandsaming og -kontroll, og med progammet LyX er dette like lett å bruka som meir utbreidde program som Microsoft Word eller WordPerfect.
Eksempel
! Ikkje ligatur ! Ligatur ! Unikode
Hugo Preuss
Prof. dr. jur. Hugo Preuss var ein tysk jurist og liberal politikar, og gjeld som far til Weimar-forfatninga.
Isle of Thanet
Isle of Thanet er ei tidlegare øy som i dag er det austlegaste punktet i Kent i England. Tidlegare var det fleire hundre meter mellom fastlandet og øya, men sundet mudra til og ho er i dag berre ei halvøy. Arkeologiske funn viser at det har budd menneske her sidan steinalderen. I dag er staden ein turistdestinasjon og eit jordbruksområde. Frå hamnebyen Ramsgate går det båtar til kontinentet. Hovudbyen på Thanet er landsbyen Minster-in-Thanet.
Hugo Preuss
Han vart i ein jødisk kjøpmannsfamilie, og studerte frå 1879 rettsvitskap ved universiteta i Berlin og Heidelberg. I 1883 tok han den juridiske doktorgraden i Göttingen, og i 1889 habiliterte han seg i statsrett i Berlin. Han arbeidde deretter som privatdosent i offentleg rett. I 1916 vart han professor ved handelshøgskulen i Berlin, og i 1918 vart han rektor ved høgskulen.
Etter novemberrevolusjonen vart Preuss 15. november 1918 utnemnd til statssekretær i innanriksministeriet og fekk oppdraget å førebu ein ny forfatning. I regjeringa til Philipp Scheidemann vart han utnemnd til tysk innanriksminister.
Isle of Thanet
Under romarane var Richborough på andre sida av Wantsum-kanalen ein av dei viktigaste hamnebyane deira i Storbritannia. På denne tida var Thanet ei øy. Det siste skipet segla mellom øya og fastlandet i 1672.
Hugo Preuss
Han hadde vore innvald i Berlin sitt bystyre i 1895, og var mellom 1910 og 1918 æresbyråd i Berlin, og frå 1919 til sin død òg medlem av den prøyssiske landdagen (delstatsparlamentet).
Preuss var medlem av Deutsche Demokratische Partei og av Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold.
Hugo Preuss vart fødd og døydde i Berlin.
Introduksjon
Introduksjon kan visa til byrjinga på noko, som eit musikkstykke, ein tekst, eller eit kjennskap.
Introduksjon, introdusering eller intro kan òg visa til:
St Michael's Mount
St Michael's Mount (kornisk Karrek Loos y'n Koos) er ei tidvassøy som ligg 366 meter ut i Mount's Bay i Cornwall i England. Det går ei vegfylling inn til byen Marazion, som er mogeleg å nytte ved lågt tidvatn. Øya består av skifer og granitt. På toppen av øya ligg ei festning, i dag eit slott og bustad for den lokale baronen. Festninga var opphavleg kanskje ein klosterbygning.
Det korniske namnet tyder bokstaveleg «det grå berget i skogen» og kan bestå av eit folkeminne frå ei tid før Mount's Bay vart oversvømd. Det korniske namnet ville vere ei nøyaktig skildring av plasseringa til klippa i eit skogland. Ein kan sjå spor av tre på strendene ved Perranuthnoe ved fjøre sjø etter uvêr. Det korniske segna om Lyonesse, eit oldtidskongedøme som etter sigande skal ha strekt seg frå Penwith og mot Scillyøyane nemner òg at landet skal ha vorte overflauma av havet.
Jacksonøya
Jacksonøya eller Frederick Jackson-øya (russisk Остров Джексона, Ostrov Dzjeksona) er ei øy i Frans Josefs land i Russland. Øya er ein del av den mindre øygruppa Zitsjy land sentralt i Frans Josefs land.
Jacksonøya strekkjer seg 40 km frå aust til vest og er opp mot 30 km brei.
St Michael's Mount
Historisk sett var St Michael's Mount ein kornisk motpart til Mont Saint Michel i Normandie i dagens Frankrike. Lokalt vert øya berre kalla «the Mount».
Jacksonøya
Nordvest på øya ligg DeLong-bukta. Ho er kalla opp etter den uheldige amerikanske polfararen George W. DeLong. Bukta deler øya inn i nesten to like store halvøyar. I sør grenser bukta til Kapp Bystrov, som fekk namn i 1963 etter den russiske paleontologen A.P. Bystrow.
St Michael's Mount
Øya i dag
Kapellet er ei ekstra soknekyrkje og festninga er den offisielle bustaden til den lokale baronen, Lord St Levan. Mange oldtidslekamar, hovudsakleg rustningar og gamle møbler er bevarte i festninga. Kapellet for erkeengelen Mikael er ein bygning frå 1400-talet og har eit befesta tårn, i den eine vinkelen er det eit lite tårn som tente som dagmerke for skip. Chapel Rock, eit kapell ved stranda, er ein heilagdom tileigna jomfru Maria og pilegrimar tok ein pause her før dei drog vidare til toppen. Nokre få hus er bygd på fjellsida som ligg mot Marazion, og ei kjelde skaffar dei vatn. Hamna, som vart utvida i 1823 for å tillate fartøy på 500 tonn å legge til, har ein utstikkar som er datert frå 1400-talet og har sidan vorte utvida og restaurert.
Jacksonøya
Jacksonøya er kalla opp etter den engelske polfararen Frederick Jackson. Han utforska og gav namn til fleire øyar i Frans Josefs land. Jackson-Harmswort-ekspedisjonen (1894—1897) var støtta økonomisk av Royal Geographical Society.
Historie
Kapp Noreg på vestsida av øya var staden der Fridtjof Nansen og Hjalmar Johansen overvintra 1895-96 i eit mislukka forsøk på å nå Nordpolen. Det står framleis ei hytte og ein leir her.
St Michael's Mount
Øya i dag
Ein del studiar indikerer på at ein stigning i havvatnet i tillegg til den eksisterande naturlege erosjonen vil utgjere ein risiko for ein del av kysten i Cornwall, mellom anna St. Michael's Mount.
St Michael's Mount er framleis eigd av familien St Aubyn, men tilgang for vitjande er kontrollert av National Trust, den nasjonale foreininga for bevaring av historiske stader.
Det er ei rekkje av åtte hus på baksida av dagens landsby som vart bygd i 1885 og som er kjent som Elizabeth Terrace. Ei kjelde skaffar dei vatn. Ein del av husa vert nytta av personale som arbeider i festninga og andre stader på øya.
Gravplassen på øya, som for tida er stengd for publikum, inneheld gravene til tidlegare innbyggjarar på øya og fleire sjøfolk som har drukna i området. Det er òg bygningar som var tidlegare hus for statthaldarane, eit omkledingsrom for badarar, stall, vaskeri, eit båthus, eit seglloft (i dag ein restaurant), og to tidlegare vertshus. Ein tidlegare bowlingbane ligg ved ein av bygningane.
Ein av dei mest interessante stadene på øya er ein undergrunnsbane som framleis fraktar varer opp til festninga. Han vart bygd av tinngruvearbeidarar rundt år 1900 og erstatta pakkhestar som tidlegare hadde vore nytta. På grunn av den bratte stigninga kan ikkje banen nyttast av folk. For tida gjev ikkje National Trust tilgang til å sjå banen.
Dronning Victoria gjekk i land på øya frå kongeskipet sitt i 1846, og eit innlegg på ei messingplate av fotsporet hennar ligg på toppen av landingsgangen. Fotsporet til kong Edvard VII kan ein sjå i nærleiken av bowlingbanen. I 1967 vitja dronningmora hamna i ein slupp frå kongeskipet HMY «Britannia».
Historie
St Michael's Mount kan vere Mictis av den antikke historikaren Timaios som vart nemnd av den romerske forfattaren Plinius den eldre i hans Naturalis Historia (IV:XVI.104), og i Ictis av Diodorus Siculus. Begge hadde tilgang til no tapte tekstar av den antikke greske geografen Pytheas frå Massalia som vitja øya på 300-talet f.Kr. Om dette er riktig er det ein av dei aller tidlegaste identifiserte stadene i Storbritannia.
Det kan ha vore eit kloster her på 700-talet og tidleg på 1000-talet, og kong Edvard Bekjennaren gav det til det normanniske klosteret Mont Saint Michel. Det var eit priorinnekloster av moderklosteret i Normandie fram til klostera vart nedlagd i England av Henrik VIII av England på første halvdel av 1500-talet då det vart gjeve til abbedisse av Syonklosteret ved Isleworth i Middlesex. Det var ein kvilestad for pilegrimar. Klosterbygningane vart bygd på 1100-talet, men i 1425 som eit utanlandsk kloster vart det undertrykt.
Henry Pomeroy erobra staden på vegner av prins Johan av England under regjeringstida til Rikard I av England. John de Vere, 13. jarl av Oxford, tok og heldt det under ei 23 veker lang omleiring mot rundt 6000 av soldatane til kong Edvard IV av England i 1473. Perkin Warbeck okkuperte staden i 1497. Humphry Arundell, guvernør av St Michael's Mount, leia eit opprør i 1549. Under regjeringstida til dronning Elisabeth I av England vart det gjeve til Robert Cecil, 1. jarl av Salisbury, og son hans selde det til sir Francis Basset. Under den engelske borgarkrigen heldt sir Arthur Basset (bror til Francis Basset) St Michael's Mount mot parlamentsstyrkane fram til juli 1646.
I 1755 førte jordskjelvet i Lisboa til ein tsunami som nådde kysten i Cornwall. Sjøen reiste seg to meter på ti minutt ved St Michael's Mount, og ebba ut med same fart, og heldt fram å stige og falle dei neste fem timane. Ein franske forfattar frå 1800-talet, Arnold Boscowitz, hevda at «det vart stort tap av liv og eigedom ved kysten av Cornwall.»
St Michael's Mount vart seld i 1659 til oberst John St Aubyn. Etterkomaren hans, lord St Levan heldt fram å vere «leigetakar» av staden, men det var ikkje lenger bustad der. Nevøren hans James St Aubyn tok opp residens og forvaltning av staden i 2004.
Særs lite er kjend om landsbyen på øya før på byrjinga av 1700-talet der det var nokre få hus for fiskarar og andre hus som var knytte til festninga. Etter utbetringar av hamna i 1727 vart St Michael's Mount ein blømande hamneby, og ved 1811 var det 53 hus og fire gater, og kring 300 innbyggjarar. Det var tre skular, eit kapell, og tre vertshus, hovudsakleg vitja av tilreisande sjøfolk. Landsbyen fekk derimot ein tilbakegang på grunn av dei store utbetringane i den nærliggande hamna i Penzance og at denne byen fekk jernbanesamband i 1852. Mange av husa og bygningane på St Michael's Mount vart sidan rivne.
Lokalt styre
St Michael's Mount dannar eit eige verdsleg sokn, den minste administrative eininga for lokalstyre i England. For tida tar dette form av soknemøte og den noverande formannen i skonemøta til St Michael's Mount er James St Aubyn.
Bilete av rabbinarar
Dette er eit galleri med bilete av rabbinarar. Nye bilete kan leggjast inn på rett plass i alfabetet, sortert etter familienamn.
Langhaugane
Langhaugane. òg skrive Langhågane, er ein tettstad i Sunnfjord kommune i Vestland. Staden har og er eit bustadområde like sørom Vassenden. Lokalt vert Langhaugane rekna som del av tettstaden Vassenden. Jølstra renn austom tettstaden, og Europaveg 39 og Riksveg 5 går i felles trasè mellom Jølstra og busetjinga.
Blekksprutar
Blekksprutar (eller blekkspruter; lat. Cephalopoda) er ein klasse blautdyr kjenneteikna av eit framståande hovud og fleire armar eller tentaklar. Blekksprutar lever i alle hav og på alle djupner. Ingen av dei toler ferskvatn, men nokre få artar kan leva i brakkvatn.
Klassen har om lag 786 nolevande artar som er delt opp i to underklassar. I underklassen Nautilodea finn me blekksprutar med eit ytre skal, medan dyr i Coleoidea har skalet innvendig eller manglar det heilt.
I Noreg er dei vanlegaste typane ti-arma blekksprutar, akkar, og Loligo forbesi.
Simav
Simav er ein by og eit distrikt i provinsen Kütahya i Egearregionen i Tyrkia. Byen ligg ved Simav-elva og har kring 25 000 innbyggjarar (2009).
Blekksprutar
Skildring
Blekksprutar skil seg frå andre blautdyr ved å ha lukka krinsløpssystem, større hjerne og meir sofistikerte sansar. Blekksprutauga liknar særs mykje på pattedyra sitt, men sidan synsnervene leiar ut på baksida av retina manglar det den blinde flekken. Ein kan såleis seie blekksprutane har betre augo enn oss. Likevel er dei fleste artane fargeblinde.
Nervesystemet til blekkspruten er det mest avanserte mellom dei virvellause dyra.
Med unnatak av nautiloidane har dei fleste blekksprutar kromatophorar som gjer at huda deira kan skifta form og farge etter omgjevnadane. Desse vert nytta både til å kommunisera med andre blekksprutar og som kamuflasje.
Makaronesialire
Skildring
Makaronesialira er marginalt større enn den liknande slektningen dverglire på den sørlege halvkula, og ser elles ut som ei lita utgåve av havlire med mørk overside og kvit underside. Strupen og kinna er kvite som undersida. Det er synleg eit diffust, lyst, sølvaktig område på dei elles mørke vengoversidene. Elles synest vengene korte og relativt breie og halen kort. Eit anna trekk ved denne arten er at ho held hovudet høgt i flukta når ho flyg med kjappe vengeslag og berre korte glidefluktar. Ho har kroppslengd på ca. 28 centimeter, og vengespenn på 58 til 67 centimete og vekta er 140–211 gram.
Det vanlege utbreiingsområdet for denne arten er havområdet vest for Den iberiske halvøya og Nord-Afrika. Føda er blekksprut og fisk, dei kan dukke ned til ca. 20 meters djupne for å fange byttet.
Storleiken på populasjonen er usikker, ca. 4400 hekkande par er eit eldre estimat.
Røykjelse
Ein kan brenna røykjelse direkte i form av små kjegler, som pulver i haldarar eller bål, eller på ein røykjelsespinne laga ved å rulla han rundt ein pinne av til dømes bambus. Etter at ein set fyr på røykjelsen skal flammen nesten slokka slik at røykjelsen gløder og sender ut ein jamn, velluktande røyk.
Røykjelse blir brukt innan religiøse samanhengar eller som stemningsskapar. Han er brukt innan buddhismen, hinduismen og dei katolske og ortodokse kyrkjene, og innan new age-religionar. I Noreg er det mange som bruker røykjelse rundt juletider.
Bruken av røykjelse går langt tilbake i tid, og han blei brukt i store mengder i ulike gudshus i Eurasia, til dømes i tempelet i Jerusalem. Men røykjelsen var òg ein luksusvare, brukt og gjeven som gåve av rikfolk og herskarar.
Den dyraste delen av røykjelse er virak, kjend som «rein røykjelse» eller frankincense. Andre vanlege luktgjevande delar er ambra, eine, kamfer, myrra, nellik, patsjoli, sjasmin, sedertre, sandeltre og ylang-ylang.
Jæren
Jæren er eit kystlandskap i Rogaland fylke. Fram til byrjinga av 1900-talet var stavemåten «Jæderen» i bruk. Midt på Jæren ligg kommunane Time og Klepp. Sør-Jæren er Hå kommune. Høg-Jæren omfattar dei høgareliggjande områda i Time og Hå, og delar av Bjerkreim og Gjesdal kommunar.
Geografi
Jæren er ei kyststripe. Det er prega av låge moreneryggar frå istida, og den næringsrike jorda frå desse. Det flate landskapet ender i jærstrendene.
Jæren er eit av dei beste landbruksområda i landet, men har òg mykje industri. Mykje av industrien er tradisjonelt knytt til landbruk, og mykje er knytt til oljeverksemda i Nordsjøen.
Kommunane på Jæren
Folketal i tabellen under er per.
Kultur
Ein jærbu er anten ein som bur på Jæren, eller ein som kjem derifrå. Dialekten (talemålet) vert kalla «jærsk». Forfattaren Arne Garborg, med si sterke tilknyting til området, vert omtala som «jærbu og europear».
Jærbanen er namnet på jarnbanelina Stavanger-Egersund. Jærbanen vart opna i 1878, og gjorde Jæren meir tilgjengeleg for reisande utanfrå. I denne tida var fleire kunstmålarar aktive på Jæren. Jærmalarar som Kitty Kielland og Nicolai Ulfsten var mykje på Jæren, og måla landskapsbilete.
Lokalavis for jærkommunane er Jærbladet.
Brobergen
Brobergen (plattysk Brobargen) er ein liten landsby ved elva Oste i Landkrinsen Stade i Niedersachsen i Tyskland. Landsbyen har ei flatevidd på 6,06 km² og eit folketal på 226 (31. desember 2003). Brobergen var til 1972 eigen kommune og er no del av kommunen Kranenburg. Landsbyen vart først nemnd i offisielle dokument som Brocberge i 1286.
Planeten Jupiter
Etter ein gammal konvensjon for solsystemet (som er på veg ut) har kart over (og bilete av) Jupiter alltid nord ned og sør opp (slik som på biletet til høgre).
Virak
Virak eller olibanum er namnet på ein velluktande, gummiaktig harpiks frå tre i Boswellia-slekta, særleg B. sacra og B. frereana, som er ein viktig del av røykjelse.
Planeten Jupiter
Oversyn
Planeten er vanlegvis det fjerde sterkaste objektet på himmelen (etter sola, månen og Venus. (Men: Nokre gonger vil Mars lyse sterkare enn Jupiter, og ved andre tilfelle vil Jupiter lyse sterkare enn Venus.) Dette har vore kjend blant menneske sidan førhistorisk tid. Oppdaginga av dei fire store månane til Jupiter som Galileo Galilei gjorde i 1610 var den fyrste av himmelrørslene som tydeleg ikkje gjekk rundt jorda. Dette gjorde at Galilei ope støtta det heliosentriske solsystemet og gav han trøbbel med inkvisisjonen.
Planetarisk samansetting
Jupiter er samansett av ein relativt liten fast kjerne kringsett av metallisk hydrogen igjen kringsett av flytande hydrogen. Det flytande hydrogenet er kringsett av hydrogen i gassform. Det er inga fast grense mellom dei forskjellige hydrogenfasane, overgangen mellom flytande form og gassform er heilt jamn.
Virak
Ordsoge
Ordet virak kjem frå lågtysk wirok og tyder eigentleg 'vigd røyk'. Olibanum kjem frå arabisk lubán, 'mjølk' eller hebraisk lebonah, 'kvit', gjennom latin libanus, som viser til den mjølkeaktige kvaa frå viraktrea. Dette har òg gitt opphav til namnet Libanon.
Historie
Virak er kjend frå dei eldste sivilisasjonane, frå farao-Egypt til Ming-Kina. Rundt 1500 f.Kr. sende den egyptiske dronninga Hatshepsut ein ekspedisjon til landet Punt (dagens Somalia) for å få tak i tre som skilte ut velluktande harpiks. Turen var vellukka, og saman med ibenholt, elfenbein og myrratre kom han tilbake med tre som skilde ut virak.
Også i Arabia voks viraktre, og kong Darius av Persia skal i følgje Herodot ha fått om lag 25 tonn røykjelse i året herfrå som skatt.
Byen Ubar i dagens Oman, som blei funnen på 1990-talet, skal ha vore eit handelssenter for trafikken langs den nyleg gjenoppdaga «virakvegen». Den nabateiske byen Petra i Jordan voks òg som følgje av handelen.
Planeten Jupiter
Atmosfære
Denne atmosfæresamansettinga er veldig lik den støv-/gasskya solsystemet ein gong blei danna frå. Saturn har ein tilsvarande samansetting, men Uranus og Neptun har mykje mindre hydrogen og helium.
Virak
Historie
Medan virak mellom anna blei mykje brukt under ofring i jødedommen og i romerske religionar, førte veksten av kristendommen og nye former for gudsdyrking til at etterspurnaden sokk. Samstundes gjorde ørkenspreiing, åtak frå nomadar og høge skattar langs handelsruta det vanskeleg for karavanar å frakta produktet til marknaden. Frå 300-talet gjekk handelen med virak sterkt tilbake.
Karen (fleirtyding)
Karen kan visa til:
Virak
Historie
I dag har produksjonen auka og transporten blitt mykje lettare. Virak er dermed blitt eit billigare produkt. Medan virak var like verdifullt som gull i romartida, kan ein i dag kjøpa 100 gram for rundt 60 kroner.
Planeten Jupiter
Atmosfære
Den øvre atmosfæren til planeten har differensiell rotasjon, noko som fyrst blei sett av Giovanni Cassini i 1690. Døgnet til polarområda på Jupiter er ~fem minutt lenger enn døgnet ved ekvator. I tillegg går skyband ved forskjellige breiddegrader i motsett retning av dei vanlege vindane. Vekselverkinga mellom desse kolliderande sirkulerande systema lagar stormar og turbulens. Vindhastigheiter på 600 km/t er ikkje uvanleg. Ein spesielt stor storm på omtrent tre gonger diameteren til jorda er kjend som Den store raude flekken.
Virak
I overført tyding
I uttrykket mykje virak tyder virak noko bra, noko rosverdig, eit positivt oppstyr, til dømes hyllinga av ein stor skodespelarprestasjon. Men ein kan òg verta lei all viraken.
Planeten Jupiter
Atmosfære
Det einaste romfartøyet som til nå har entra jupiteratmosfæren er romsonden Galileo.
Den raude flekken
Den raude flekken er ein stor, elliptisk, raudleg flekk på den sørlege halvkula. Han vart først observert av Cassini i 1666. Fargen og intensiteten til flekken varierer med tida. Han er ein enorm gassvirvel, ein storm som har rast i mange hundreår.
Sør for den store flekken smelta i 2000 tre små flekkar saman til ein kvit oval flekk (Oval BA), halvparten så stor som den raude flekken. Siden november 2005 har denne ovalen fått ein meir raudleg farge. Ein kan òg sjå fleire mindre, kvite flekkar.
Planetringar
Jupiter har eit svakt ringsystem samansett av røykaktige støvpartiklar som blir kasta av månane under meteornedslag. Hovudringen er samansett av støv frå månane Andrastea og Metis. To flortynne ringar krinsar hovudringen, desse stammar frå Thebe og Amalthea. Det er au ein ekstremt tynn ytre ring som går baklengs om planeten. Opphavet er ikkje kjent, men han kan vera danna av innfanga interplanetært støv.
Magnetosfære
Jupiter har ein svært stor og kraftig magnetosfære. Han er så stor at viss ein kunne sjå magnetfeltet til Jupiter frå jorda ville det vera fem gonger så stort som fullmånen, sjølv om avstanden er mykje større. Dette magnetfeltet samlar ein stor fluks av partikkelstråling i strålebelta til Jupiter, i tillegg skapar det ei stor gasskive og eit fluksrør forbunde til Io. Magnetosfæren til Jupiter er den største strukturen i solsystemet.
Pioneer-romsondane bekrefta eksistensen av det enorme magnetfeltet, og at det er ti gonger sterkare enn det rundt jorda og inneheld 20 000 gonger så mykje energi. Dei følsomme instrumenta om bord fann ut at den magnetiske nordpolen til Jupiter er på den geografiske sørpolen. Aksen til magnetfeltet er 11 grader frå rotasjonsaksen og ikkje i senter. Dette er tilsvarande som på jorda. Pioneersondane målte «baugsjokket» «bow shock» til magnetosfæren til ei breidd på 26 millionar kilometer, mens magnethalen strekte seg lengre ut enn saturnbanen.
Innsamla data viste at magnetfeltet fluktuerer raskt i storleik på solsida av Jupiter på grunn av trykkvariasjonar i solvinden, ein effekt detaljstudert av Voyager 1 og 2. Det blei au oppdaga at straumar av høgenergiske atompartiklar blir kasta ut av magnetosfæren til Jupiter. Desse fér heilt til jordbanen. Energirike proton blei funne og målte i strålebeltet til Jupiter og elektriske straumar mellom Jupiter og nokre av månane blei oppdaga, da spesielt til Io.
Månane til Jupiter
1/4 av dei 63 kjende satellittane til Jupiter har ikkje fått endelege namn.
Dei galileiske månane
Dei galileiske månane er dei fire månane oppdaga av Galileo Galilei. Dei er mykje større enn dei andre månane rundt Jupiter, og er lett synlege i ein liten kikkert eller eit lite teleskop. Faktisk er dei så lyssterke at dei ville vore synlege med det berre auget, hadde det ikkje vore for at Jupiter overstrålar dei. Under gode tilhøve er det mogleg å sjå Callisto med det berre auget. Dei blei for fyrste gongen sett av Galileo Galilei 7. januar 1610.
Fyrst kalla Galilei oppdaginga si Cosmica Sidera, til ære for Cosimo II dé Medici (1590–1621), storhertug av Toscana frå 1609. Galileo ville sikre støtta han fekk av storhertugen. Men etter forslag av Cosimo II bytte han namn til Medicea Sidera («Médicistjernene») fordi Médiciane var fire brør. Oppdaginga blei publisert i Sidereus Nuncius («Stjernemeldingar»), publisert i Venezia i mars 1610 — under to månader etter dei fyrste observasjonane.
Blant dei andre namna som blei foreslått er Principharus, Victipharus, Cosmipharus og Ferdinandipharus, foreslått av Giovanni Battista Hodierna. Han var ein lærling av Galilei og forfattaren til dei fyrste efemeridane (Medicaeorum Ephemerides, 1656). Johannes Hevelius kalla dei Circulatores Jovis eller Jovis Comites, og Jacques Ozanam kalla dei Gardes eller Satellites (frå latin satelles, satellitis: eskorte/følgjar). Men det var namna sette fram av Simon Marius (Simon Mayer) som blei ståande. Han hevda at han oppdaga månane samtidig som Galilei; i dag er det umogleg å vite om dette var sant. Namneforslaga hans var Io, Europa, Ganymede og Callisto, publiserte i skriftet Mundus Jovialis av han sjølv, gitt ut i 1614. Galilei nekta standhaftig å nytte namna til Marius, og brukte i staden eit nummersystem som ofte er i bruk enno (parallelt med namna). Tala går frå Jupiter og utover, I, II, III og IV for, etter tur, Io, Europa, Ganymede og Callisto. Galilei brukte dette systemet i notatblokkene sine, men publiserte det aldri.
Tabell over månane til Jupiter
Legg merke til at dei ytre satellittane ikkje følgjer det enkle omløpsperiode/halvakse-forholdet som Kepler-lovene skulle tilseie. Grunnen er at tyngdekrafta til sola forstyrrar banane. Tabellen er sortert på aukande omløpstid, som ikkje er det same som aukande baneradius.
Data om banane til dei unamngitte månane kan stadig forbetrast.
System
Eit system er ei gruppe av mindre einingar som utgjer ein samordna eller samverkande heilskap.
Kerning
Kerning er, i typografien, den minkinga eller aukinga som vert gjord mellom bokstavpar for å ivareta eit godt tekstbilete, slik at det vert lettare å lesa teksten. Ein godt kerna tekst vil gje inntrykk av at mellomromma mellom kvart teikn er like.
Kerning bør ikkje blandast med sperring eller kniping, som i staden vert gjorde for å auka og minka avstanden mellom alle teikn i eit ord.
System
Nokre døme på system:
Kerning
Før i tida, då blytypar vart nytta, var det vanskeleg å endra kerningavstanden mellom to teikn (særleg f og i, som vert synte på biletet). Difor tok ein til å laga blytypar med to eller fleire teikn på, og desse vert kalla ligaturar.
Sarıkamış
Sarıkamış er ein by og a eit distrikt i provinsen Kars i Aust-Anatolia i Tyrkia. Byen har kring 20 000 innbyggjarar (2010). Byen ligg i ein dal omgjeve av høge fjell. Han har lange vintrar og ein kort, tørr sommar. I nyare år er det bygd eit vintersportanlegg ved Sarıkamış.
Firda vidaregåande skule
Firda vidaregåande skule er ein vidaregåande skule på Sandane i Gloppen kommune i Vestland fylke. Skulen vart stifta i 1922 som Firda Gymnas. Hovudbygget er frå 1924.
Plassering
Skulen ligg i like ved Sandane sentrum, med Nordfjord Folkemuseum som næraste naboen. Gloppen folkebibliotek er samlokalisert med skulen og gjev lett tilgjenge på aktuelt lærestoff, og skulen sin datarom er opne òg på kveldstid til bruk for elevane. Ein forholdsvis stor del av elevmassen er hybelbuarar og skulen har difor utvikla eit stort tilbod av aktivitetar for elevane i fritida.
Skulen har gode tilhøve for idrettsfag, med tilgjenge til Firdahallen (med handballhall, symjehall og styrketreningsrom), ein grusbane for fotball, og Sandane stadion, eit kombinert fotball- og friidrettsstadion. I tillegg nyttar skulen den allsidige naturen i Gloppen kommune, fjord, skog og fjell.
Forfattaren av biografien om Jakob Sande, lektor Ove Eide er lærar og «utviklingsleiar» på skulen.
Historia til skulen
Skulen vart starta i 1922 etter initiativ frå Gloppen kommune, Firda Mållag og ungdomslaga Firda Ungdomslag og Sunnfjord ungdomslag. Elias Rysdal vart skulen rektor dei første åra. I 1924 kom skulen sin hovudbygg til. Bygd vart teikna av arkitekt Per Sande og var arkitektonisk inspirert av Eidsvollsbygningen, med strenge krav til symmetri i utforminga av fasade. Hovudbygget er enno i bruk ved skulen. Seinare er skulen utbygget fleire gonger, men blant anna ein større aula som òg blir jamleg nytta til arrangement for innbyggjarane til kommunen. Biblioteka til skulen er òg folkebibliotek, og ligg i kjellaren av det som i dag er administrasjonsbygningen.