cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kasakhstan
Klima
Temperaturane i landet varierer mykje i løpet av året, og ofte har ein mykje vind. Vinteren er skya og kald, og dei fleste stader får ofte temperaturar under -10 °C, og enkelte stader ned mot -50 °C. Av og til kan ein fønvind strøyme over fjella og gje stigande temperaturar. Denne vinden kan derimot verte kraftig i enkelte smale dalar, som Dzjungarisk Alatau i nordaustlege område av Almaty, og her kan vinden kome opp i 45 m/s. Om sommaren kan det verte særs varmt i dei lågareliggande områda (over 40 °C), medan områda i høgda har behagelege temperaturar.
Vivelid
Vivelid har elles vore kjend som ein av dei turraste stadene i Hordaland. I 1933 sette Vivelid hordalandsrekorden for den minste mengda årsnedbør med berre 259 millimeter.
Før i tida var det fastbuande på Vivelid. Ein av dei siste av desse var målaren og forfattaren Lars Vivelid, som flytte derifrå i 1982. Eit teikn på at at det har vore fast busetnad er at Vivelid enno i dag er eit etternamn. I dag er det 47 menneske som heiter Vivelid til etternamn, i fylgje Statistisk Sentralbyrå.
Det har vore overnattingshøve på Vivelid sidan 1890-talet. I dag tilbyr den privateigde, sommaropne turisthytta Vivelid Fjellstove rom. Eigarane er Åshild Vivelid og familien hennar.
Nerve
Nervar er strengar som sender informasjon i nervesystemet. Dei bind saman hjernen og ryggmergen med resten av kroppen, og sender sanseinntrykk eine vegen og rørsleimpulsar den andre. «Nerve» blir også brukt om liknande strenger i blad på plantar, og om ulike typar kjensler og oppførsel i ord som «å gå nokon på nervane» eller «nervøsitet».
Anatomi
Nervar er bygd opp av nervefiber, ofte av fleire ulike typar. Dei kan innehalda sensoriske nervefiber som sender nerveimpulsar frå føleorgan til sentralnervesystemet, og motoriske nervefiber som leier frå sentralnervesystemet til for eksempel musklar. Ofte finn ein også fiber som høyrer til det autonome nervesystemet. Dei ulike nervefibrane er isolert frå kvarandre av schwannske celleskjeder.
Botanikk
I botanikk er nervar strengar som støttar opp blad og fører næring gjennom planten. Desse dannar tydelege linjer på overflaten til bladet. Nervane forgreinar seg etter ulike mønster som blir brukt til å skilja dei. Dei kan vera fjør-, hand-, boge- og likenerva. Fjørnerva blad, som er svært vanlege, har ein kraftig midtnerve som dannar utgangspunkt for mange mindre nervar. På likenerva blad, som gras, går nervane parallelt. Eit dømes på handnerva blad er lønn, medan konvall har bogemønster.
Ordsoge
Ordet «nerve» kjem gjennom latinsk nervus frå gresk neuron som tyder 'sene'. Ein bruker omgrep knytte til nerve i fleire uttrykk som har med kjensler og oppførsel å gjera, som å «ha nervar» framfor ein prestasjon. I overført tyding kan ein snakka om «nerve» som ei slags sterk kjensle eller kjerne i noko, eller om «livsnerve» som ei indre, berande kraft. Ein kan seia at «det går meg på nervane» om noko som er særs plagsamt eller «enerverande» om noko sterkt irriterande.
Ein har også forklart fleire psykiske lidingar med «nervane». «Nervesamanbrot» kan visa til sterke, psykoseaktige reaksjonar som fortviling, forvirring, redsle eller gråt. «Nevrose» viser til ulike psykiske lidingar der pasienten blir hemma i dagleglivet utan å mista skiljet mellom fantasi og røyndom (til forskjell frå psykose). Å vera «nervøs» kan visa til det å vera overfølsam eller uroleg, og kan vera knytt til stress eller angstlidingar. Ein finn også att det latinske ordet nervosus ('nervøs') i diagnosane anorexia nervosa og bulimia nervosa.
Elvenesvegen
Namnet vart vedteke i 1960.
Stoffmengd
Stoffmengd vert oftast gitt i mol og seier kor mange atom det er. Stoffmengd har ofte symbolet n.
Hiroshi Kobayashi
Hiroshi Kobayashi er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trena Kawasaki Frontale og Mito HollyHock.
Dattatreja
Dattatreja visast med tre hovud, i lag med fire hundar og ei ku. Dei tre andleta kan representera Sjiva, Visjnu og Brahma. Dei kan og symbolisera fortid, nåtid og framtid eller tre ulike former for medvite. Dei fire hundane seiast stå for dei fire vedaene. Ettersom dei fylgjer Dattatreja inneber dette at han står over vedaene.
Dattatreja skal ha vore ein historisk person, ein asket som har vandra rundt i Nordindia. Dattatreja nemnast i Ramayana og Mahabharata såvel som i ei rekkje puranaer og i ei sein upanisjade; Dattatreya Upanishade. I denne vert han omtala som ein inkarnasjon av Visjnu samstundes som upanishaden avsluttast med ei påkalling av Shiva, om nama shivaya.
Han vert og dyrka som ein inkarnasjon av Visjnu mellom lågkastefolk i Gujarat og Maharashtra.
Litteratur
Dattatreja vert omtalt på side XLVIII - L, i Rasmus Reinvang si innleiing til antologien Shiva - Endeliktets gud (De Norske Bokklubbene, Oslo 2005). I same bok, side 204 - 215, er gjengjeve Den fries sang, som vert tillagt Dattatreja.
Eurovision Song Contest
Eurovision Song Contest (ESC) er den årlege musikktevlinga til Eurovision. Han har vorte arrangert av Den europeiske kringkastingsunionen (EBU), sidan 1956.
Kvart medlemsland kan sende ein song som vert sunge på direktesendt fjernsyn og deretter vert røysta på av dei andre deltakarlanda, for å finne den mest populære songen i tevlinga. Tevlinga har vorte kringkasta kvart år sidan 1956 og er eit av dei eldste fjernsynsprogramma i verda. Det er òg ein av dei mest sette ikkje-sportslege hendingane i verda, og dei siste åra har publikumstala vore på mellom 100 til 600 millionar internasjonalt. Eurovision Song Contest vert òg kringkasta utanfor Europa, til dømes i Argentina, Australia, Brasil, Canada, Kina, Colombia, Egypt, India, Japan, Jordan, Mexico, New Zealand, Filippinane, Sør-Korea, Taiwan, Thailand, Uruguay og Venezuela til tross for at dei ikkje deltek. Sidan 2000 har tevlinga òg vorte kringkasta over Internett. I 2006 såg meir enn 74 000 personar i nesten 140 land tevlinga på Internett.
Poenggjevinga i Eurovision Song Contest har skjedd etter fleire ulike system opp gjennom historia, men i dag gjev kvart land poeng i følgjande verdiar etter telefonrøysting: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 12. Dersom to eller fleire land står med likt tal poeng til slutt, vinn det landet som har motteke poeng frå flest land. Er stillinga framleis lik, vil tal på mottekne 12-poengarar avgjera, deretter 10-poengarar og så vidare vera avgjerande.
Tradisjonelt arrangerer vinnarlandet tevlinga året etter, vanlegvis ein laurdag i midten av mai i form av eit rundt tre timar langt fjernsynsshow.
Noreg i Eurovision Song Contest
Noreg har delteke sidan 1960, då Nora Brockstedt deltok med songen «Voi Voi», og vunne tre gongar: I 1985 med Bobbysocks sin song «La det swinge», i 1995 med Secret Garden sin song «Nocturne» og i 2009 med Alexander Rybak sin song «Fairytale». Uttakinga av den norske deltakaren skjer gjennom Melodi Grand Prix.
Deltaking
For å kunne delta må landet vere aktiv medlem i EBU. Aktive medlemmar er dei landa som ligg innanfor Det europeiske kringkastingsområdet eller er medlem i Europarådet.
Det europeiske kringkastingsområde er definert av Den internasjonale teleunionen som:
Cabo de Santa Maria i Faro
Cabo de Santa Maria er det sørlegaste punktet på det portugisiske fastlandet, i kommunen Faro. Det er eit punkt på ei strand på øya Barreta, som òg vert kalla Cabo de Santa Maria. Koordinatane er om lag N 36º57'0", W 7º53'17".
Eurovision Song Contest
Deltaking
"«Den vestlege grensa til Det europeiske kringkastingsområde går ved den vestlege grensa til Region 1, den austlege ved lengdegraden 40° aust for Greenwich og den sørlege ved breiddegraden 30° nord og inkluderer den vestlege delen av Sovjetunionen, den nordlege delen av Saudi-Arabia og delar av landa som omkrinsar Middelhavet innanfor desse grensene. I tillegg er Irak, Jordan og den delen av Tyrkia som ligg utanfor dei overnemnte grensene inkludert i Det europeiske kringkastingsområde»."
Den vestre grensa til Region 1 er trekt vest for Island. Kva for land som kan delteke er ikkje stadfesta av den geografiske plasseringa innanfor kontinentet Europa, til tross for «Euro» i «Eurovision» – han har heller ikkje noko samband med Den europeiske unionen (EU). Fleire land som geografisk ligg utanfor grensene til Europa har delteke: Israel, Kypros og Armenia i Vest-Asia og Marokko i Nord-Afrika. Kypros og Armenia er medlemmar av Europarådet og Kypros òg medlem i EU. I tillegg har fleire transkontinentale land, som berre har ein del av sitt territorium i Europa delteke: Tyrkia, Russland, Georgia og Aserbajdsjan. I 2015 fekk Australia i Oseania delteke i tevlinga på grunn av 60-årsjubiléet, trass i at landet ligg utanfor Det europeiske kringkastingsområde og ikkje er aktiv medlem i Den europeiske kringkastingsunionen.
1358 Gaika
1358 Gaika er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Nysa. Han blei oppdaga den 21. juli 1935 av Cyril V. Jackson ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Eurovision Song Contest
Vertskap
Dei fleste land får arrangementet dekt av kommersielle sponsorar og bidrag frå dei andre deltakarlanda. Tevlinga vert sett på som ein unik moglegheit til å fremme vertslandet som turistdestinasjon. Sumaren 2005 avskaffa Ukraina normal visumplikt for besøkande frå Den europeiske unionen (EU) fordi tevlinga vart halden i hovudstaden Kiev.
Forbredingane til tevlinga startar nokon veker etter at vinnarlandet bekreftar at dei har kapasitet til å arrangere tevlinga. Vertsbyen er som oftast hovudstaden. Dei to største arenaene var Parken i København, med plass til 38 000 personar, då Danmark var vertsland i 2001, og Düsseldorf Arena i Düsseldorf, med plass til 36 000 personar, då Tyskland var vertsland i 2011. Den minste byen som har arrangert tevlinga er Millstreet i Irland. Landsbyen som berre har 1 500 innbyggjarar arrangerte tevlinga i 1993 i Green Glens Arena, som har plass til 8 000 personar.
Vinnarar
Spania, Frankrike, Nederland og Storbritannia vann tevlinga i 1969 av di det ikkje var nokon reglar for kva som skjer om fleire land får like mange poeng. Med reglane ein nyttar i dag ville Frankrike vunne.
Karbonat
Karbonat er eit salt av karbonsyre, H2CO3, som inneheld eit karbonation, CO32–.
Esterar av karbonsyre blir ofte òg kalla karbonat.
Høgfjell i Ringerike
Høgfjell (1 010 moh.) er eit mindre fjellmassiv i Ringerike kommune. Fjellet høyrer til Ådalsfjella og ligg sør for Vikerfjell i Ådal og vest for den sørlege delen av Sperillen. I vest grensar Høgfjell inn mot Strømsoddbygda i Soknedalen. På Høgfjell finst òg Tjuvenborgen og eit platå som er kjend som Hestebrenna (772 moh.)
Grudziądz
Grudziądz (tysk Graudenz, latinsk Graudensis, russisk Грудзёндз, Grudziondz) er ein by nord i Polen ved elva Wisła med om lag 100 000 innbyggjarar. Han ligg i Kujaviskpommerske voivodskap (sidan 1999) og var tidlegare ein del av Toruń voivodskap (1975-1998).
Carstens Shoal
Carstens Shoal er ei nesten sirkelforma grunne 12 meter på det djupaste og ligg like nord for East Budd Island i Holme Bay i Mac. Robertson Land. Ho vart kartlagd i februar 1961 av d'A.T. Gale, ein landmålar i Australian National Antarctic Research Expeditions («Thala Dan»), og vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee etter D.R. Carstens, landmålar på Mawson Station i 1962, som arbeidde på ekspedisjonen i 1961.
Grudziądz
Historie
Den 23. januar 1920 vart byen, som hadde ein overvegande tysk folkesetnad (84 %), del av den andre polske republikken som vart etablert etter den første verdskrigen.
Den 3. september 1939 erobra tyske militære styrkar byen. Det tyske styret varte i fem år. Ved Grudziądz låg den tyske konsentrasjonsleiren Graudenz som var satellittleir under konsentrasjonsleiren Stutthof lenger nord. Under kampane vinteren 1945 vart over 60 prosent av Grudziądz øydelagt.
Trikalsiumfosfat
Trikalsiumfosfat er eit salt som er bygd opp av kalsium og fosfat-ion. Fosfationet inneheld fosfor og oksygen.
Saltet har formelen og den molare massen 310,18 g∕mol.
Rekingen
Rekingen er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 338 meter over havet.
Kommunen ligg langs Rhinen nær dalen Böbikon. Han består av landsbyen Rekingen.
Domashnyaya Bank
Domashnyaya Bank er ei grunne som er 60 cm grunn nær Molodezhnaya Station i Enderby Land. Ho ligg nær kysten, kring 0,5 nautiske mil sørvest for Cape Granat. Ho vart først kartlagd av Den sovjetiske antarktisekspedisjonen, 1961–62, som kalla ho «Banka Domasjnjaja» (heimebanken), visstnok fordi han låg nær stasjonen deira.
Olena Pidhrusjna
Olena Mykhajlivna Pidhrusjna er ein ukrainsk skiskyttar, fødd i Legnica i Polen. Ho vart verdsmeister i 7,5 km sprint under VM i skiskyting 2013 i Nové Město og olympisk meister i 4 x 6 km stafett for Ukraina under Vinter-OL 2014 i Sotsji.
Aktiv
Pidhrusjna vann både gull-, sølv- og bronsemedalje då verdsmeisterskapen 2013 fann stad i Tsjekkia vinteren 2013. Det tok til med prikkfri skyting og siger i 6,5 km sprint, 6,4 sekundar framon norske Tora Berger. Dagen etter gjekk Pidhrusjna inn til bronse på den etterfylgjande jaktstarten. Ei knapp veke seinare måtte ankerkvinne Pidhrusjna sjå seg forbi- og frågått av Berger under innspurten på VM-stafetten, men ho berga ukrainsk sølvmedalje framom Italia.
Under vinterleikane 2014 i Sotsji var Pidhrusjnas beste individuelle plassering ein sjuandeplass i fellesstarten. Etter at Vita Semerenko, Julija Dsjyma og Valj Semerenko syrgde for at Ukraina heile vegen var med i gullstriden i 4 x 6 km stafett, var det opp til Pidhrusjna å sikre ukrainsk OL-gull. Atter viste ho seg som ein trygg skyttar, og passerte mållinja med 26 sekundar til gode på sterkaste konkurrenten, Russland.
Pr 31. januar 2016 har Pidhrusjna sju (1-2-4) individuelle pallplasseringar i verdscupen i skiskyting. VM-triumfen i 2013 er hennar einaste verdscupsiger individuelt.
Yoshiharu Horii
Yoshiharu Horii er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Kawasaki Frontale.
Katun
Katun (russisk Катунь) er ei elv i Republikken Altaj og Altaj kraj i Russland. Ho renn saman med elva Bija og dannar elva Ob, om lag 19 km sørvest for Bijsk.
Katun er 688 km lang og har eit nedslagsfelt på 60,900 km². Ho spring ut frå isbreane på sørsida av fjellet Belukha. Elva frys til seint i november eller tidleg i desember og vert isfri att tidleg eller i midten av april. Katun har få sideelvar, mellom anna Argut, Tsjuja, Koksa og Sema. Elva er framkommeleg for skipsfart.
Cabo Espichel
Cabo Espichel er eit nes nær Sesimbra i Portugal. Mange turistar vitjar neset på grunn av det flotte utsynet mot dei bratte klippene som møter Atlanterhavet.
Tom Harald Jenssen
Tom Harald Eklund Jenssen er ein norsk siviløkonom og forlagsmann. Han har vore administrerande direktør i forlaget N.W. Damm & Søn AS sidan 1990. Han er òg konserndirektør i Egmont med ansvar for Egmonts Bokdivisjon, som omfattar store forlag i Sverige og Danmark og verksemder i fleire land.
Jenssen blir toppleiar for det nye forlaget Cappelen Damm som er ei samanslåing av dei tradisjonsrike forlaga Cappelen og Damm.
Jenssen er gift med forfattaren Gudny Hagen.
Glemmen
Glemmen (Glemminge) er ein tidlegare sjølvstendig landkommune i Østfold. Den låg på vestsida av Glomma. Saman med delar av Torsnes kommune vart den i 1964 slegen saman med bykommunen Fredrikstad. I dag er namnet Glemmen først og fremst knytt til kyrkjene Gamle Glemmen kyrkje (bygd 1182) og Glemmen kyrkje (bygd 1853). Namnet er også teke vare på i Glemmen Videregående Skole.
Rodrigues
Rodrigues er ei sjølvstyrt øy i Indiahavet som er underlagt øystaten Mauritius. Hovudstaden er Port Mathurin.
Rodrigues har ein flatevidd på 108 km². Ho er den austlegaste delen av øygruppa Maskarenane – ho ligg om lag 550 km aust for øya Mauritius. Øya er av vulkansk opphav og er omgjeven av korallrev. Rodrigues har fått namnet sitt etter den portugisiske sjøfararen Diogo Rodrigues. Ho var truleg folketom då portugisarane slo seg ned på øya i 1507.
Rodrigues blei seinare vitja av nederlendarar og franskmenn, som enda opp med kontrollen over øya. Dei grunnla sukkerplantasjar ved hjelp av slavar frakta til øya frå Afrika. Innbyggjarane på Rodrigues er i stor grad etterkomarar av plantasjearbeidarane.
Entrance Shoal
Entrance Shoal er ei lita grunne som er 7,9 m på det grunnaste, like vest for Entrance Island nordvest for Horseshoe Harbour i Holmevika i Mac. Robertson Land. Ho vart kartlagd i februar 1961 av d'A.T. Gale, landmålar for Australian National Antarctic Research Expeditions («Thala Dan»), og vart namngjeven på grunn av plasseringa ved inngangen til bukta.
Høgevard
Høgevard (1459 moh.) (eller Høgevarde) er den nest høgaste toppen på Norefjell. Berre Gråfjell (1468 moh.) er høgare.
Utsikta frå Høgevard er derimot betre enn utsikta frå det noko høgare Gråfjell, og er den nest beste i heile Noreg. På ein klar dag har ein utsikt over eit område på om lag 40 000 km², meir enn Galdhøpiggen med om lag 35 000 km², og berre slått av Gaustatoppen der ein kan sjå om lag 60 000 km².
Høgevardehytta ligg rett under toppen. Hytta er låst med Turistforeininga sin standardnøkkel.
Jan Egil Storholt
Jan Egil Storholt er ein tidlegare norsk skøyteløpar.
Storholt blei fødd i Trondheim, men voks opp i Bjørnli på Løkken Verk. Han høyrde til verdseliten på 1970-talet, og var ein av «de 4 S-ane» (dei andre var Sten Stensen, Amund Sjøbrend og Kay Stenshjemmet). Han vann gull på 1500-meter i OL i Innsbruck, og blei europamester i 1977 og 1979 (sølv 1980, bronse 1976 og 1978). Tre år på rad (1977, 1978 og 1979) kom han på sølvplass i VM, berre slått av Eric Heiden. I sin siste sesong (1981) tok han VM-bronse.
Storholt sette verdsrekord på 1500 meter og samanlagt (stor firkamp) i 1977. Storholt tok i alt åtte distansesigrar ved internasjonale meisterskap.
Tsutomu Takahata
Tsutomu Takahata er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Kawasaki Frontale.
DS «Oster»
DS «Oster» er ein dampbåt som vart bygd 1908 ved Christianssands Mek. Værksted for Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab. Han gjekk i fast rute mellom Osterfjorden og Bergen som kombinert passasjer- og lastebåt. I 1963 skreiv den bergenske døvepresten Ragnvald Hammer diktet «Dar kjem dampen» til ære for rutebåten. Ivar Medaas sette seinare melodi til dette diktet.
Ut av vinterisolasjon
Det var Modalen kommune som i 1906 sendte ei oppmoding til styret i Indre Nordhordlandske Dampskibsselskab om å byggje ein ny rutebåt som kunne forsera isen som elles låg kommunen i vinterisolasjon. Styret i INDS gjorde året etter vedtak om å byggje ein båt med kraftig motor og eit sterkt skrog. Det var Christianssands Mek. Værksted som fekk i oppdrag å byggje båten ved byrjinga av 1908. Same året vart båten levert og han fekk namnet DS «Oster». Båtens eigenskapar som isbrytar innfridde alle forventningane som folk hadde. Den første kapteinen vart Tobias Andersen Hordvik, fødd 1867, som hadde hatt fartstid som kaptein ifrå han var 19 år.
Okkupasjonsåra
Etter at Noreg kom med i den andre verdskrigen i 1940, vart DS «Oster» overtatt av tyskarane og omdøypt «Marder». Båten gjekk no i tysk patruljeteneste inntil freden kom i 1945.
MS «Vaka»
Då okkupasjonen tok slutt fekk båten eit større vedlikehald etter krigslitasjen og noko manglande vedlikehald frå tysk side. DS «Oster» vart så atter ein gong sett inn i passasjertrafikk der han gjekk inntil 1964. Då vart båten seld og ombygd til reint transportfartøy. Dampkjelen vart bytta ut med oljemotor. Under namnet MS «Vaka» gjekk båten i frakt diverse stader på Sør- og Vestlandet.
Restaurering til opphavleg stand
Etter 30 år som MS «Vaka» vart båten kjøpt av eldsjelar i Nordhordland Veteranbåtlag i 1996. Ein ville restaurere båten tilbake slik han var i opphavleg stand med dampdreven motor. Båten fekk først namnet «Gamle Oster», men fekk så det opphavlege namnet DS «Oster» i år 2000. Den noverande motoren er ein 300 hk dampmaskin frå 1927, bygd av Alexander Hall, Aberdeen.
Den 11. juni 2005 vart «MS Oster» høgtidleg ærklert ferdig restaurert ved ein seremoni i Bergen. Seremonien fann stad ved «Skur 11», same plassen som rutebåten tidlegare hadde lagt til kai ved.
Jan Vincents Johannessen
Jan Vincents Johannessen er ein norsk lækjar (dr.med.), professor i medisin og tidlegare administrerande direktør ved Radiumhospitalet. Johannessen kjem frå Kristiansand. Han har skrive svært mange vitskaplege og populærvitskapelege publikasjonar, hovudsakleg innanfor elektronmikroskopi, patologi og kreftforsking.
Kunsten å leve, med illustrasjonar av Jacob Weidemann og tekstar av Jan Vincents Johannessen, kom ut i 1993 og vart med 135 000 selde eksemplar den mest selde gåveboka i Noreg gjennom tidene. Boka kom ut i ei auka og omvølt utgåve i 2007. Johannessen har òg skrive songtekstar til m.a. Melodi Grand Prix og den norske teksten til «Somethin' Stupid» («Forelska») med Tor og Siren Endresen.
Prisar og utmerkingar
Johannessen har motteke ei rekkje utmerkingar for virket sitt. Han vart i 2002 utnemnd til kommandør av St. Olavs Orden. Johannessen er kommandør av den nederlandske Oranje-Nassau-ordenen, av den svenske Nordstjerneordenen, av den belgiske Kroneordenen og av Forbundsrepublikken Tysklands fortjenstorden. Han er offiser av Republikken Polens fortjenstorden og av Republikken Italias fortjenstorden.
I 1989 vart han heidra med Karl Evangs pris.
Ammonium
Ammonium (NH4+) er eit ion som kjem frå ammoniakk. Det er eit fleratomig kation, og har molekylvekta 18,04 g/mol.
Ionet blir danna når ammoniakk reagerer med ei syre, til dømes ved reaksjon med vatn (som her fungerer som ei svak syre) under danning av ammoniakkvatn (salmiakk).
Lilletveit
Lilletveit eller Lilletvedt er ein gard i Fana i Bergen. Garden ligg på sør for Storelva og sørvest for Birkelandsvatnet, mellom Øvsttun og Kirkebirkeland.
Ammonium
Ammonium er det eine av to nitrogenhaldige ion som plantar kan ta opp som næringsstoff, og er nødvendige for proteindanning. Den andre sambindinga er nitrationet. Desse stoffa finst derfor gjerne i gjødsel.
Lilletveit
Garden høyrte til presteembetet på Birkeland gamle kyrkje på 1300-talet, og kom seinare inn under prestegodset til Fana kyrkje. Brukarane på garden vart eigarar i 1860-åra. Her er framleis gardsdrift.
1359 Prieska
1359 Prieska er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 22. juli 1935 av Cyril V. Jackson ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Lilletveit
Geografi
Lilletveit ligg på sørvestsida av Birkelandsvatnet og sør for Storelva. I vest ligg Tranevatnet.
Garden grensar til Øvsttun i nord, Ulsmåg i nordvest, Kirkebirkeland i aust og sør, og Smørås i sørvest.
Hans Børli
Hans Børli var ein norsk forfattar, best kjend som diktar.
Han arbeidde heile sitt yrkesaktive liv som tømmerhoggar og var forfattar attåt. Det er i fyrste hand som lyrikar han er kjend, men han skreiv også romanar, noveller og skodespel.
Verk
Alle bøkene er kome ut hjå Aschehoug om det ikkje står anna.
Skodespel
Elskovsinnvielse i Casanovas fotspor, folkekomedie i 3 akter. Uroppført i Eidskog 1988.
Anna
Hans Børli er avbilda på halen til Norwegian-flyet LN-BKE.
Visens venners viser, første samling
Visens venners viser, første samling er ei bok med 10 songar utgjeve av samskipnaden Visens venner i 1950. Samlinga inneheld:
Midtun skole
Midtun skole er ein barneskule på Nesttun i Bergen kommune. Det fyrste skulebygget her var frå 1885, og eit nytt kom i 1898. Det noverande skulebygget vart bygd i 1926, teikna av arkitekt Erling Ross.
Rietheim i Sveits
Rietheim er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 331 meter over havet.
Kommunen ligg i på nordaustryggen på Achenberg. Kommunegrensa strekkjer seg til Rhinen, som er landegrensa mot Tyskland. Han består av landsbyen Rietheim.
Fairway Patch
Fairway Patch er ei grunne som ligg ved inngangen til Elsehul, nær vestenden av Sør-Georgia. Namnet dukka først opp på eit kart av Den britiske marinen i 1931.
Pietro Anastasi
Pietro Anastasi var ein italiensk fotballspelar som spela midtspiss frå Catania på Sicilia. Han vart europameister for Italia i 1968, og trefaldig seriemeister med Juventus, ein klubb som han også vann eit cupgull med.
Klubbspel
Etter å ha spela for Serie D-klubben Massiminiana i heimbyen fekk Anastasi kontrakt med Varese i 1966, ein klubb som då deltok i Serie B. Varese rykte opp i Serie A året etter. Sommaren 1968 vart han overført til Juventus for 650 millionar lire. Gjennom åtte sesongar med Torino-klubben var han med å vinne tre seriemeisterskap; 1972, 1973 og 1975. I 1976 gjekk han over til Inter, ein klubb han spela for i to sesongar og som han vann sitt einaste cup-gull med. Tida 1978-81 var han i Ascoli si teneste, før han avslutta fotballkarrieren med ein sesong i sveitsiske FC Lugano. Han spela i alt 338 serie A-kampar, og skåra 105 mål i dei kampane.
Høgeloft
Høgeloft er eit 1920 meter høgt fjell som ligg på grensa mellom Lærdal kommune i Vestland og Hemsedal kommune i Viken. Fjellet er det nest høgaste i Buskerud etter Folarskardnuten som er 13 meter høgare. Høgeloft vert rekna som den høgaste toppen i fjellområdet Fillefjell. Fjellet er òg det 271. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter, samt det høgaste fjellet i Lærdal kommune og Hemsedal kommune.
Nordre Høgeloft er ein annan fjelltopå med ei høgd på 1900 moh. Dette er det 290. høgaste fjellet i landet.
Susumu Katsumata
Susumu Katsumata er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Ventforet Kofu.
Tonalitet
Tonalitet er eit system av tilhøve mellom tonar i eit tonesystem der éin bestemt tone er framheva som grunntone eller sentraltone (tonalt sentrum) som dei øvrige tonane står i eit nærare eller fjernare forhold til. Musikk som er komponert etter slike relasjonar mellom tonar vert rekna som tonal.
Sidan 1600-talet har tonalitet i vestleg musikk normalt vore dur/moll-tonal musikk. Tonalt sentrum er her treklangen på første trinnet i den skalaen komponisten har vald for komposisjonen sin. Denne treklangen vert kalla tonika. For ein komposisjon i E-dur er det til dømes E-dur-treklangen som er tonika. Alle andre akkordar i komposisjonen vert bygt hierarkisk rundt tonikaen. Dette tyder at kvar akkord har ei bestemt rolle - ein funksjon - i forhold til tonikaen, og ei bestemt rolle i forhold til dei akkordane som går føre eller følgjer etter han. Det vert skild mellom hovudfunksjonar (tonika, subdominant og dominant) og bifunksjonar (mediant og submediant). I andre land nyttar ein delvis andre omgrep til bifunksjonane.
Spansk grammatikk
Spansk er eit språk med stor grammatikalsk formrikdom. Det har to kjønn og eit verb har om lag femti bøyingsformer i båe modusane, men ingen kasus og ei avgrensa pronomenbøying.
Det kongelege spanske språkakademiet (La Real Academia Española) har vanlegvis fastsett reglane for det spanske språket, men sidan 1960-talet har det mista mykje av vørdnaden sin. Denne artikkelen gjer først greie for dei formelle standardreglane i spansk grammatikk, og deretter i detalj avvik frå desse reglane, som ein kan finna i lokale eller kvardagslege variantar av språket.
Kjønn
Alle spanske substantiv høyrer til eitt av to grammatiske kjønn: hannkjønn (maskulinum) eller hokjønn (femininum). Dei fleste adjektiva og pronomena, og alle artiklane og partisippa som står til eit substantiv, viser til kjønnet til substantivet.
I setninga «Store bord er finare», må ein i den spanske omsetjinga, Las mesas grandes son más bonitas, nytta ord som samsvarar med kjønnet til substantivet. Substantivet, mesa («bord»), er hokjønn på spansk. Difor må artikkelen òg vera i hokjønnsforma, la istadenfor el (som er hannkjønnsforma). Likevel, mesas står her i fleirtal (pluralis), så me må nytta forma las istaden for la. Dei to adjektiva, anten dei står som bestemmingsord (det vil seia, rett før eller etter substantivet) eller om dei står som predikativ (etter verbet), må desse òg bøyast i samsvar med substantivet. Grande er eit ord som har lik form i båe kjønna, så til det legg me berre fleirtalsendinga «-s»: grandes. Bonito er derimot eit ord som ein bøyer både i kjønn og tal, så forma bonitas samsvarar med mesas.
Substantivtypar
Substantiv kan ein gruppera i desse kategoriane:
Merk at substantiv som endar på -e og som viser til personar nokre gonger kan skifta ending, som presidente/a (president), medan andre står uendra, til dømes estudiante (student). Som ein tommelfingerregel (med mange unntak) kan ein seia at substantiv som viser til stillingar som tradisjonelt har vore dominert av menn, ofte kan skifta ending.
Å slå fast kjønnet etter endingane
Nesten alle substantiv som endar på -o er maskuline. Eit av dei få unntaka er ordet mano («hand»). Substantiv som sluttar på -a er vanlegvis feminine. Substantiv som sluttar på andre vokalar og konsonantar er nokre gonger hannkjønnsord, og andre gonger hokjønnsord. Spesielt mange vanlege endingar er feminine, som -ción, -dad, -ez (som i orda la nación (nasjonen), la soledad (einsemda), la vejez (alderdommen).
Ei lita gruppe av ord som er av gresk opphav og som endar på -ma er hannkjønnsord: problema (problem), lema (lemma, motto), tema (tema, emne), sistema (system), telegrama (telegram) osv. Grunnen til at desse orda som sluttar på -a er hannkjønnsord, er at dei også var hannkjønnsord på gresk.
Eit utanlandsk lånord kan:
Namn på personar
Namn på personar samsvarar med kjønnet til personen, sjølv om namnet ser ut til å vera av det motsette kjønnet:
Namn på busetnader
Valet av kjønn varierer. En kan velja å sjå det på tre ulike måtar:
I døme New York, er Nueva ein fast del av namnet og ein kan difor ikkje gjera han maskulin, medan New Mexico vert omsett med Nuevo México av di México er eit hannkjønnsord.
Elvar
Elvar er hannkjønnsord av di ordet som ligg til grunn, río (elv) er eit hannkjønnsord, men lokalt kan somme elvar reknast som hokjønnsord. Døme:
Diminutiv og suffiks
Ein kan laga spanske substantiv ved å leggja til eit omfattande sett av suffiks (endingar) til eksisterande substantiv og adjektiv.
Diminutiv (minskingsord) er eit døme på ei gruppe av suffiks. Dei uttrykkjer «småleik». Det vanlegaste spanske diminutivet er -it. Det føyer ein inn mellom substantivstamma og sluttvokalen:
Når ordet endar på ein -n, vert -it- til -cit-. Deretter følgjer vokalane -a (dersom det er eit hokjønnsord) eller -o (dersom det er eit hannkjønnsord):
Når stammeordet endar på z, legg me til ein e før -cit- (legg merke til at skrivemåten endrar seg): pez → pececito. Når ordet endar på andre vokalar enn n og z, er reglane meir uklåre: azúcar → azuquítar eller azuquita.
Lokale former
Regionale dialektar avgjer ofte valet av diminutivsform, og påverknaden frå andre romanske dialektar kan òg ha mykje å seia. Danna talarar som i formell tale nyttar -ito eller ingen diminutiv i det heile, kan ofte nytta lokale diminutivsvariantar for å verka vennlegare, eller for å «krydra» språket sitt litt.
Så istadenfor standarddiminutivet -ito, kan du møta på:
Ein del gammaldagse former finn ein til dømes i: burro (esel) → borrico (esel - opphavleg tydde ordet «eit lite esel»), Venecia (Venezia) → Venezuela (Venezuela, eigentleg «lille Venezia»).
Pronomen
Pronomen blir bøygde etter kjønn og tal. Personlege pronomen som subjekt blir som regel utelatne både i munnleg og skriftleg spansk, som difor blir rekna som eit pro-drop-språk.
Multa
Multa (russisk Мульта) er ei elv i Republikken Altaj i Russland og ei av sideelvane til Katun. Ho renn gjennom Mulitinskijesjøane - Verkhneje Multinskoje, Sredneje Multinskoje og Nizjneje Multinskoje.
Luís dos Reis
Luís dos Reis er ein brasiliansk fotballspelar og -trenar.
Haber-Bosch-prosessen
Haber-Boschprosessen er ein prosess innan kjemi, som vert nytta til industriell framstilling av ammoniakk. Nitrogen og hydrogen vert nytta som råstoff i prosessen. Prosessen er oppkalla etter dei tyske kjemikarane Fritz Haber (1868–1934) og Carl Bosch (1874–1940).
Kjemisk reaksjon: N2 + 3 H2 ⇌ 2NH3
Stile concitato
Stile concitato eller genere concitato, «agitert stil», er ein barokkstil utvikla av Claudio Monteverdi med raske repeterande tonar og lange trillar som symbol på ein krigersk opphissing eller sinne.
Døme på stile concitato kan ein finne i verka:
Wulfsbergs gate 13 i Moss
Wulfsbergs gate 13 er ein bustadeigedom som ligg i Wulfsbergs gate ved Moss sentrum.
Brann i 1881
Huset brann ned i ein bybrann ved Søndre Bjerg i Moss, som herja byen den 6. juli 1881. Huset vart oppført på nytt 2 år seinare i 1883. Wulfsbergs gate fekk Assurancesum på 610.000 kroner etter brannen. I 1893 fekk Wulfsbergs gate innlagt vassforsyning, dvs. tilgang til vatn.
Byggemetode
På grunn av bybrannen vart det innført murtvang, altså at nye hus skulle byggjast i murstein. Huset blei derfor bygd av teglstein, eit keramisk materiale som blir framstilt ved brenning av leire. Kva byggemateriale ein hadde brukt til huset før brannen er ukjend. Huset har same byggestil som Basarbygningen ved Kongens gate, etter mønster av basaren ved Youngstorget i Christiania frå 1878. I 1920 blei det òg tilbygd ei sidefløy, og huset fekk rektangulær form. I 2020 bestod huset av 2 etasjar og 3 leileigheiter.
Husnummer
Huset har bytt husnummer fleire gonger gjennom 1800-1900-talet. Rundt år 1800 hadde bygningen matrikkelnummer 108, men ikkje noko er registrert. I 1841, 40 år før brannen, heitte huset Søndre Bjerg 164 (matrikkel nr. 164), og bytte til Wulfsbergs gade 1 (matrikkel nr. 1) i 1889. Huset fekk ikkje gatenamn Wulfsbergs gate 13 (matrikkel nr. 13) før omkring året 1959. Wulfsbergs gate 13 har gards/bruk nummer 2/2388.
Tvangsauksjon
Måndag den 26. juni 1967 vart det halde ein tvangsauksjon over eigedommen Wulfsbergs gate 13 på sorenskrivarkontoret i Moss. Tvangsauksjon vart spurd av Statens Landbruksbank i Oslo. Til slutt vart huset selt for 12.000 kroner, fordi eigaren gjekk konkurs.
Gregers Winther Wulfsberg
Gregers Winther Wulfsberg (f. 26 oktober 1780) var embetsmann og politikar. Frå 1811 var han byfut i Moss, og seinare amtmann i 1931. Wulfsberg både representerte Moss i den grunnlovsforsamlinga på Eidsvoll våren 1814, og var i tillegg ein stortingsrepresentant i fleire år. Han eigde store delar av byen, med Søndre Bjerg (Wulfsbergs gate) inkludert, og var ein av dei rikaste personane i Moss. Wulfsbergs gate vart oppkalla etter han i 1907. Gregers Winther Wulfsberg er gravlagt på Moss kyrkjegard.
1800-talet
Anders Pedersen (f. 1815) var ein murersvend frå Borge Sogn. Han hadde ei inntekt på 1.200 kroner. Anders eigde Søndre Bjerg 164 frå omkring 1865 fram til han døydde før brannen i 1881, sannsynlegvis på grunn av alder. Han var gift med Marthe Marie Gundersdatter, og dei hadde 5-6 barn. Marthe Marie Pedersen (f. 1820) vart enke etter Anders død og fekk eigarskap over huset. Huset vart etter kvart kjøpt av Ludvig Jansen.
1900-talet
Ludvig Jansen (f. 18. juli 1879) var ein auksjonarius frå Kristiania. Ludvig eigde Wulfsbergs gade 1 før han selde huset til Sverre Andersen i 1936. Han var gift med Kristine Jansen (f. 13. september 1878) og dei hadde fleire barn. Ludvig Jansen døydde 3. oktober 1933 etter eit par månaders sjukdom.
Sverre Andersen (f. 8. september 1895) budde ved Wulfsbergs gade 1 / gate 13 og jobba hos Peterson og Søn i over 50 år. Kona hans heitte Dagny Andersen (f. 17. oktober 1897) og dei hadde 3 barn. Sverre Andersen gjekk konkurs, og huset måtte bli tvangsauksjonert i 1967.
Inghild Hansgården budde òg på Wulfsbergs gate 13 i 1973. Inghild var ein ordinær person så om henne veit vi lite om, bortsett frå at ho hadde ein familiemedlem i Moss, Dag Finn Hansgården (f. 9. februar 1956), som døydde 22. november 1987.
Folarskardnuten
Folarskardnuten (1933 moh.) er ein del av Hallingskarvet og ligg i Hol kommune i Viken. Folarskardnuten er det høgaste fjellet i Buskerud. Folarskardnuten er òg det høgaste fjellet i Noreg sør for Jotunheimen og det 254. høgaste fjellet i landet av fjella med primærfaktor på minst 50 meter.
Fjellet er ein del av Hallingskarvet nasjonalpark.
Naturgass
Naturgass er petroleum i gassform som primært inneheld metan.
Naturgass er ein av fire typar petroleum i forvaltninga av petroleumsverksemda i Noreg. Dei tre andre er:
Examen artium
Examen artium er namnet på den endelege prøva eller vitnemålet i det gamle linjedelte gymnaset (vidaregåande skole før ca. 1980). Namnet er avleidd frå latin examen og artes, eigentleg artes liberales, ‘dei frie kunstene’.
Historie i Noreg
Fram til 1883 avla ein examen artium ved universitetet, seinare ved gymnas. Ved innføringa av lov om videregående opplæring av 1974 fall nemninga bort. Nokre av vitnemåla frå allmennfagleg studieretning dei første åra i tradisjonell struktur vart òg skrivne ut som «examen artium». Vitnemål for examen artium blei siste gong skrive uti 1982.
Neshaugen
Neshaugen er ein veg på Kirkebirkeland i Fana bydel i Bergen kommune. Han går vestover frå Birkelandsbotn. Vegen er om lag 250 meter lang.
Examen artium
Historie i Noreg
På folkemunne blir det ofte framleis sagt at ein person «har tatt examen artium» når han eller ho har gått ut av treårig vidaregåande skole med allmenne, økonomiske og administrative fag, og har oppnådd generell studiekompetanse (GSK) på denne måten. GSK er ofte eit krav for å få bli tatt opp til høgare utdanning.
Neshaugen
Namnet vart vedteke i 1996.
1360 Tarka
1360 Tarka er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 22. juli 1935 av Cyril V. Jackson ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Jon Lech Johansen
Jon Lech Johansen er ein norsk dataprogrammerar. Johansen vart kjent i media som «DVD-Jon» eller «GUI-Jon» etter å ha vore med på å utvikla eit program som braut kopisperra på DVD-plater slik at dei kunne avspelast på operativsystemet Linux.
Johansen avbraut den vidaregåande utdanninga si for å konsentrera seg om DeCSS-saka, og fortsette å programmera. I 2003 lanserte han programmet QTFairUse, som opnar sperra på Apple iTunes' AAC-filer. I 2005 drog han til USA for å arbeida som programvare-ingeniør. Hausten 2006 drog han tilbake til Noreg, men i 2007 flytta han til USA igjen.
Harvey Shoals
Harvey Shoals er tre grunner som er 5,5 m på det grunnaste og ligg mellom Miller Island og Northstar Island i Marguerite Bay i Antarktis. Dei kartlagde av Hydrographic Survey Unit frå «John Biscoe» i 1966, og vart kalla opp etter kvartermeister Brian E. Harvey, som leia landmålinga i ekspedisjonen.
Fetlar
Fetlar (av norrønt Fetaland, 'det feite landet') er ei av dei nordre øyene på Shetland i Skottland. Øya ligg austom Yell og sørom Unst og er den fjerde største av dei shetlandske øyene. Det bur i underkant av 90 personar på Fetlar. Houbie på sørkysten er den viktigaste landsbyen, der har dei butikk og postkontor. The Society of Our Lady of the Isles har kloster og kapellet Byre Chapel i Aith Ness. Ved Tresta ligg kyrkja på øya, Fetlar Kirk frå 1790.
Nord-Østerdal prosti
Nord-Østerdal prosti er eit tenestedistrikt i Hamar bispedømme i Den norske kyrkja. Det femner kommunane Alvdal, Folldal, Os, Rendalen, Tolga og Tynset i Hedmark (Innlandet fylke). Prosten har sete på Tynset.
Historie
Prostiet vart oppretta i 1867 då Østerdalen prosti vart delt i to. Prostiet femnde frå starten prestegjelda Rendalen, Lille-Elvedalen (Alvdal), Tynset, Tolga og Kvikne.
Fetlar
Historie
Det har vore folk på Fetlar sidan langt attende. Det finst kulturminne frå neolittisk tid og bronsealderen. Det mest oppsiktsvekkjande kulturminnet er steinmuren frå bronsealderen, kalla Finnigert Dyke, som går langsetter øya frå nord til sør og deler øya i to. I dag er det berre restar att av muren, men då vikingane kom til øya stod han.
I 2002 vart det gjord utgravingar på Fetlar for å kartlegge meir av vikingtida på øya. Funn frå utgravingane kan sjåast på Fetlar Interpretive Centre i Houbie.
Nord-Østerdal prosti
Prestegjeld
Prestetenesta var tidlegare leia lokalt gjennom prestegjeld. Ordninga vart fasa ut frå 2004. Før utfasinga hadde Nord-Østerdal prosti desse prestegjelda:
Fetlar
Historie
Tidlegare har det budd mykje meir folk på øya. I 1841 budde det 761 personar på Fetlar, og då var fråflyttinga alt i gang. Femti år seinare, i 1891, var folketalet nede i 363, og det har fortsett nedover sidan.
Kazuo Uchida
Kazuo Uchida er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Fetlar
Fuglereservatet
Nordre delen av øya er fuglereservat administrert av Royal Society for the Protection of Birds og er ein viktig hekkestad for fuglar som tjuvjo og småspove. Loch of Funzie er den viktigaste hekkestaden i Storbritannia for symjesnipe. Eit snøuglepar hekka på Fetlar frå 1960-åra og framover til 1980-talet, men no er det ikkje snøugler lenger på øya.
Fotnotar
Denne artikkelen byggjer på «Fetlar» henta frå Wikipedia på engelsk 15. mai 2007.
Bjarne Amdahl
Bjarne Amdahl var ein norsk komponist og dirigent. Han laga blant annan musikken til dei norske spelefilmane To på topp (1965), Johan på Snippen (1956), Å ett sånt hundliv (1958) og Ugler i mosen (1959). Amdahl fekk tildelt NOPA-prisen Årets verk for «Lille Idas blomster» i 1969.
Han var kjent for samarbeidet sitt med Alf Prøysen, som blant anna resulterte i Sønnavindsvalsen og Tango for to og dessutan i musikalen Hu Dagmar, som vart sett opp på Sommarteatret i Frognerparken i 1964 med Nora Brockstedt i tittelrollen.
Fagerfjell
Fagerfjell er eit fjell på Blefjell i Flesberg kommune i Viken som ligg om lag 45 minutt frå Kongsberg. Fagerfjelltoppen har ei høgd på om lag 1200 meter over havet.
Det er bygd eit turistsenter på Fagerfjell, om lag 650 moh. Det har tre skiheisar, fem løyper og hotell.
Ålesund
Ålesund er ein by og administrasjonssenter i Ålesund kommune i Møre og Romsdal. Tettstaden strekkjer seg òg over kommunegrensa til Sula kommune.
Tettstaden Ålesund strekkjer seg såleis over alle dei sentrale øyane som Ålesund består av, frå Hessa, via Aspøya, Nørvøya, Oksnøya og deretter over Vegsundet til øya Sula og Sula kommune, og deretter langs mesteparten av Sula til Langevåg.
Ålesund hadde 47 772 innbyggjarar pr 1. januar 2011. Av desse budde 39 367 i Ålesund kommune, og 7 104 i Sula kommune.
Eng
Ei eng er ei slette der det oftast vert dyrka gras eller andre ikkje-vedplantar, som blomar. Ho kan ofte verte kutta for innsamling av høy til bufe som kyr, sauer og geiter. Ei eng som tidlegare har vore åker vert kalla ei «ekre» eller ei «attlege».
Ålesund
Kystbyen er ei av verdas største eksporthamner for klippfisk og har ei travel fiskerihamn midt i sentrum med sal av fersk fisk og reker. Ålesund huser eitt av fylket sine to eliteserielag i fotball, Aalesunds FK.
Ålesund er internasjonalt kjend for sin særprega arkitektur i jugendstil med tårn, spir og fantasifulle ornament på husfasadane. Arkitekturen i sentrum av Ålesund er resultatet av den katastrofale bybrannen i 1904, då heile sentrum blei lagt aude. Arkitektane som var med i gjenreisinga, var unge, norske og inspirert av dåtida sin moderne byggestil, i tillegg til nasjonale og nasjonalromantiske impulsar. Difor har byen ein unik plass i norsk arkitekturhistorie og er med i eit europeisk nettverk for art nouveau saman med mellom anna Glasgow, Nancy, Wien, Barcelona, Brussel og Riga.
Ålesund er i dag ein by i vekst; innbyggartalet har auka frå 35 000 (1993) til 43 000 (2009), og ein forventa det vil passere 50 000 innan 2018. Byen har vakse saman med nabokommunane Sula og Giske som ligg tett til Ålesund då dei undersjøiske tunnelane gjer at folk kan køyre til Ålesund sentrum i løpet av 5-15 minutt. Med om lag 200 butikkar og 60-70 serveringsstader, er Ålesund sentrum det største handels- og servicsenter mellom Bergen og Trondheim.
Ålesund er og hovudby i regionrådet Ålesundregionens Utviklingsselskap (ÅRU), ein region med over 100 000 innbyggarar.
Ålesund ligg omtrent midt mellom Bergen og Trondheim (Ca 3 mil kortare til Bergen).
Historie
Ålesund fekk full bystatus (kjøpstad) i 1848, den hadde då vore losse- og ladestad sidan 1793. Byen Ålesund voks frå denne tida fram omkring sjølve Ålesundet, sundet som skil Aspøya og Nørvøya. Busetnaden var først konsentrert omkring sundet og Brunholmen, og grodde etterkvart bortetter dei to øyane. På slutten av 1800-talet hadde området kring sundet fått ein bymessig preg med regulerte gater og kvartal. Ålesund vart eige prestegjeld i 1858, og hadde inntil då vore annekssokn under Borgund. Sjølve Ålesund er lite omtala i dei eldste historiske kjeldene, derimot er til dømes Steinvåg (Steinvágr) nemnt i samband med Olav den Heilages vitjing i 1029, Erling Skakke i 1162, kong Sverre i 1184 og dronning Margrethe i 1264. Borgund (no del av Ålesund kommune) og Giske er historiske stader. Borgund var ein liten kjøpstad i mellomalderen, men mista rolle som handelsplass fordi hamna der ikkje var god nok. Lenger vest, ved Steinvåg og Ålesundet, var det betre hamnetilhøve. Hans Strøm nemner i 1766 Aalesund som eit lite sund mellom Nørvøya og Aspøya. Frå slutten av 1700-talet var Ålesund tilhald for nokre handelsmenn mellom anna på Brunholmen og Hellen, til dømes Hans Holtermann. I 1793 fekk Ålesund løyve til å drive innanrikshandel (inkludert Danmark). Handelsmenn måtte då til Bergen for å importere eller eksportere varer. Kjøpmennene i Bergen meinte i 1818 at Ålesund ikkje hadde behov for fulle byrettar og at det var unødvendig å forsyne kysten med ein «tarm av småbyar»:
Visens venner
Visens Venner var ein norsk samskipnad for visevener. Han vart skipa i 1944 av Bjørn Mørck i samarbeid med Jens Gundersen, Yukon Gjelseth, Thorbjørn Egner, Bjarne Berulfsen, Jacob Dybwad, Julius Hougen og Finn Faaborg, som eit norsk svar på den svenske samskipnaden frå 1936. Føremålet var å verna og dyrka den gode visa, og å få oppvurdert visa som kulturuttrykk. Arkitekten Odd Brochmann var den første formannen i samskipnaden. Andre kjende medlemmar var Alf Prøysen, som vart innvald som æresmedlem, Jakob Sande, Mimmi Thommessen, Bernt Heiberg, Odd Nansen og Frode Rinnan. Utover på 60-talet kom òg Erik Bye, Hartvig Kiran, Geirr Tveitt, Alf Cranner, Ivar Medaas, Birgitte Grimstad og Otto Nielsen med.
Ålesund
Historie
Postmeister og stortingsmann Peder Tonning og framfor alt Carl Rønneberg blir rekna som det moderne Ålesunds grunnleggjarar. Dei sørgde for at Ålesund i 1824 fekk rett til å importere og eksportere varer, uten å gå om Bergen. I dei neste tiåra voks Ålesund samstundes som Bergens dominans over handelen avtok. I 1836 var Hellebroen bygd mellom Nørvøya og Aspøya. I 1841 vart det skipa eigen sparebank. 13. april 1848 vart Ålesund kjøpstad ved vedtak i Stortinget. I 1849 fekk byen eigen byfogd som var kombinert fut, magistrat og politimeister, eige politimeisterembete kom rundt 1870.
Visens venner
Visens Venner vart etterfølgd av tilsvarande samskipnader i Finland i 1945 og Danmark i 1953.
Ålesund
Historie
I 1872 skildra forfattaren Magdalene Thoresen byen slik: Også før den katastrofale bybrannen i 1904 vart byen merka av brann. I februar 1880 brann heile sjøbukvartalet i Kippervika.
Visens venner
Boka Tone, tekst og trubadur vart laga til samskipnaden sitt 60 års-jubileum. Ho inneheld 150 viser av dei fremste kunstnarane i Visens Venner, og ein artikkel om historia til samskipnaden, som Olav Bø skreiv til samskipnaden sitt 50-årsjubileum.