cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Australian Capital Territory
Australian Capital Territory (Det australske hovudstadsterritoriet) er eit føderalt territorium i Australia, som vart oppretta for å innehalda den australske hovudstaden Canberra. Området vart overført frå New South Wales til den føderale regjeringa i 1911, og bygginga av den nye hovudstaden byrja i 1913. I 1927 flytta den australske hovudstaden formelt til byen. Territoriet omfattar eit større område enn sjølve byen - det totale arealet tilsvarar omtrent arealet til Vestfold.
Johan Wiik
Wiik var son til ein plassmann og tømmermann på Otterøya. I ungdomen gjekk han både framhaldsskule og vinterkurs ved Namdal folkehøgskole. Han arbeidde i ulike yrke, både i fiskeri, i sjøfart langs kysten og med losse- og lastearbeid på hamna i Namsos. Eitt år var han maskinagent og i 1918-19 forretningsførar i 'Namdalens Socialdemokrat' i Namsos. Krigsåra 1940-45 dreiv han gard i Kattmarka i Vemundvik herad.
I 1912 var Wiik sentral då Namsos kaiarbeiderforening vart stifta. Han var medlem av Namsos bystyre 1923-28 og 1932-40, varaordførar i 1926 og ordførar i 1927. Hausten 1927 vart han vald til stortingsmann for Arbeidarpartiet. Gjennom seks attval representerte Wiik Nord-Trøndelag og Arbeidarpartiet på Stortinget i 30 år. Han var medlem i Veg- og jarnbankeomiteen til mars 1948 og i Finanskomiteen ut 1949. Frå 1950 hadde han sete i Utanriks- og konstistusjonskomiteen. Han var visepresident i Odelstinget 1948-49 og i Stortinget 1950-57.
Skybase
Skybase er høgda frå bakken til botn av ei sky. Den er vanlegvis uttrykt i meter over jordoverflata, eller det tilsvarande trykknivået i hPa.
Målingar
Høgda på skybasen kan estimerast ut frå målingar av lufttemperaturen og fukta på overflata. I dag har ein i tillegg moderne autmatiserte instrument som kan måle høgda til skybasen ved eit lasersystem kalla skyhøgdemålar.
Vêr og klima
Dei fleste skyer har meir eller mindre same skybase innanfor same luftmasse, fordi dei termodynamiske forholda som avgjer høgda til skybasen stort sett er homogene over store område. Dette er ikkje tilfelle for skytoppar, som kan variere stort frå sky til sky sidan høgda på skya er avhengig av den lokale konveksjonen.
Skyer påverkar strålingsforholda i atmosfæren. I det termale spektralområdet er vatn eit godt absorpsjonsmiddel (og kan dermed òg stråle mykje i følgje Kircchoff si lov om varmestråling). Dermed utvekslar skyer varmestråling mellom basen og jordoverflata under skya ved å absorbere og tilbakestråle infraraud stråling.
Skybasen er ein viktig meteorologisk faktor for luftfartstryggleik, sidan dei avgjer om pilotar må bruke visuelle flygereglar (Visual Flight Rules, VFR) eller må følgje instrument flygereglar (IFR) når dei skal ta av eller lande.
Tordisfeltet
Frå juni 1994 har Gullfaks C- oljeplatformen motteke og handsama petroleum frå Tordisfeltet. I tillegg til hovudstrukturen Tordis, vert feltet utgjort av strukturane Tordis Øst (1998), Borg (1999) og Tordis Sørøst (2001). Utvinninga av petroleum skjer med installasjonar på havbotnen. Det er bygd ut med ein sentral havbotnmanifold som er knytt til Gullfaks C. Til denne manifolden er det knytt sju separate satellittbrønnar og to havbotnrammer. Brønnstraumen blir overført til Gullfaks C i to røyrleidningar. Vatn til vassinjeksjon kjem i ein røyrleidning frå Gullfaks C.
Statoil er operatør for Tordisfeltet. Feltet vart bygd ut av det tidlegare norske oljeselskapet Saga Petroleum
Gamtsjen
Gamtsjen (russisk Гамчен) er ein vulkan søraust på Kamtsjatkahalvøya i Russland. Han består av fire stratovulkanar.
Kalsium
Kalsium er eit grunnstoff med kjemisk symbol Ca og atomnummer 20. Det høyrer til jordalkalimetalla og er plassert i gruppe 2 og periode 4 i periodesystemet.
Karl V
Karl V kan visa til fleire kongar og fyrstar:
Karolo (regantoj)
Kalsium
Særlege kjenneteikn
Kalsium er eit gråaktig metall.
Bruk
Kalk (kalsiumhydroksid, Ca(OH)_2) blir mellom anna brukt til kalking av vassdrag, dyrkbar jord og grasplenar for å redusera syrenivået (auka pH-en) og dermed betra levekåra for fisk og nyttevekstar.
Kalsiumoksid vert nytta i stålproduksjon.
Historie
Sambindingar av kalsium har vore kjende i lang tid. Kalsiummetall vart isolert første gong i 1808. Sir Humphrey Davy gjorde dette ved elektrolyse av ein blanding av kalsiumoksid og kvikksølvoksid.
Biologisk rolle
Kalsium er viktig for plantar og dyr. Tenner og skjelett er for ein stor del bygd opp av kalsiumfosfat.
Mennesket sitt dagsbehov av kalsium er mellom 800 og 1500 mg.
Førekomst og framstilling
Kalsium er det femte vanlegaste grunnstoffet på jorda. Det vert for det meste funne som kalsiumkarbonat.
Kjemi og sambindingar
Ved romtemperatur reagerer kalsium sakte med luft, men ved høg temperatur brenn metallet kraftig og kalsiumoksid (CaO) vert danna.
Riedgletscher
Riedgletscher har utgangspunktet sitt i 4 200 meters høgde på den snødekte nordsida av Nadelhorn. Over eit stup flyt breen nordover og breier seg ut, i ei høgde på kring 3 400-3 600 meter over havet, i eit vidt dalsøkk, avgrensa av Dürrenhorn i vest og Balfrin i aust. Vidare sig Riedgletscher mot nordnordvest i ein dal med Breithorn i vest og Färichhorn i aust. Bretunga smalnar fort inn og endar på rundt 2 100 m. Smeltevatnet frå breen renn ned i elva Riedbach, som munnar ut i elva Vispa ved Sankt Niklaus i dalen Mattertal.
Nærøya i Øksnes
Nærøya er ei øy i Øksnes kommune i Nordland. Det høgaste punktet Nærøya er Ørntuva på 103 moh.
Nærøya er ei av fleire øyar i Øksnes Vestbygd. Andre øyar i dette området er Skogsøya, Dyrøya og Tindsøya. Tidlegare var det mykje aktivitet på desse øyene, men i dag er det få fastbuande att.
Den viktigaste staden på Nærøya er Finnvågan (Finvåg). Staden hadde internatskole i over 100 år frå 1868, og i tillegg kyrkje. På 1970-talet vart staden og øya fråflytta, men sidan har det kome ny aktivitet. Skule vart restaurert frå 1989, og i 1994 vart han teke i bruk som gjestegard.
Ein meiner at namnet på Nærøya kjem av gudenavnet Njård.
Lillebil Ibsen
Lillebil Ibsen, døypt Sofie Parelius Monrad Krohn, var ein norsk dansar og skodespelar. Ho debuterte som dansar då ho var elleve år gammal, og fekk snart ein strålande karriere i utlandet. Seinare heldt ho seg mest i Noreg som ein anerkjend skodespelar.
Verdsstjerne som dansar
Ho var dotter av ingeniøren Georg Monrad Krohn og Gyda Christensen, som var skodespelar og instruktør og opphavskvinna til den første norske balletten. Då Lillebil debuterte på Nationaltheatret som Prinsessen på erten i 1911 var det mora som var instruktør.
I dei neste åra fekk «Madame Lillebil» ein eventyrleg utanlandsk karriere. Ho dansa i London og Paris, og møtte mellom anna koreografen Mikhail Fokine og komponisten Igor Stravinskij. 16 år gammal blei ho engasjert av den store iscenesettaren Max Reinhardt i Berlin, der ho blei prima ballerina.
Under Verdsutstillinga i Oslo i 1914 hadde ho møtt og blitt oppvarta av Tancred Ibsen. Dei to gifta seg fem år etter, då Lillebil nett var blitt tjue, og skulle ha eit samliv på nesten seksti år.
Mitsuo Tanaka
Han spela for klubben Omiya Ardija.
Lillebil Ibsen
Norsk skodespelarkarriere
Etter giftarmålet ønska Lillebil å slå seg ned i Noreg. Ho hadde allereie hatt ei talerolle i Den uskikkelige lille prinsesse på Nationaltheatret i 1915. I 1923 engasjerte så Centralteatret skodespelaren, først i pantomimespelet Scaramouche med musikk av Sibelius, og deretter i skodespelet Kameliadamen. Året etter spelte Lillebil Ibsen revyar på Chat Noir. Songane, dansane og parodiane hennar blei svært populærte, og ho framførte òg fleire av dei i London, Paris, Stockholm og København.
Etter kvart gjekk ho ifrå dansen og via seg heilt til skodespelaryrket. Ho var knytt til Det Nye Teater frå 1928 til 1956 og var deretter ved Nationaltheatret fram til 1969. Ibsen spelte både i komediar, til dømes Troll kan temmes og Den stundesløse, og i drama, som Mrs. Warrens forretning, Hvem er redd for Virginia Woolf? og ei rekke Ibsen-stykke.
Lillebil Ibsen samarbeidde med fleire fine skodespelarar, mellom anna Gösta Ekman i Den glade enke i Stockholm. Ho hadde eit særleg samspel med Per Aabel. For spelet sitt mot han i Kjære løgnhals fekk ho Kritikerprisen i 1961. Stykket blei sett opp fleire gonger og teke på turné i heile Noreg og i nabolanda. Då Ibsen feira syttiårsjubiléet sitt som scenekunstnar, i 1981, spelte ho nok ein gong Mrs. Pat i Kjære Løgnhals.
Forsyningsskip
Forsyningsskip (òg kalla supplyskip eller Platform Supply Vessel, PSV) er eit skip utforma med det føremålet å frakte ut proviant og utstyr til oljeplattformar. Slike båtar varierer frå mellom 65 til 350 fots lengde.
Beltegrader i judo
Jigoro Kano, som grunnla sporten judo, var den første som brukte beltefarge til å symbolisera gradene til utøvarane, då han delte ut svarte belte til to av studentane sine i 1883. For å få beltegrader må ein gjennom ei gradering, der ein må visa ei viss mengd teknikkar. I graderinga kan òg inngå krav om kamperfaring. Nybyrjarar brukar kvitt belte, og treng ikkje gradera seg for å få det.
Judograder i Japan
I Japan brukar ein judoka kvitt belte fram til han når ein meistergrad (dan) og får utdelt det svarte beltet. Eventuelt kan eit brunt belte symbolisera ein vidarekomen elev.
Farga kyu-grader
Farga belte for dei som enno ikkje hadde fått svarte belte kom ikkje før judoen spreidde seg utanfor Japan. Mikonosuke Kawaishi vert ofte rekna for å vera den som introduserte ulike farga belte i Europa i 1935 då han starta med judo i Paris. Han meinte at dei vestlege utøvarane ville visa større framsteg og verta meir motiverte dersom dei hadde synlege prov på framgangen. Dette systemet innebar kvite, gule, oransje, grøne, blå og lilla belte før dei tradisjonelle brune og svarte belta.
Alle gradene
Elevgrader (Kyu)
Meistergrader (Dan)
Utvikling til andre kampsportar
Judodrakten (judogien) og beltegradene spreidde seg etterkvart til mange andre moderne kampsportar, som aikido og karate. I gamle dagar brukte ikkje karateutøvarane (karateka) ei eiga form for uniform eller drakt i det heile, kyu/dan gradene og karategi (ein modifisert judogi) vart først introdusert av Funakoshi i eit forsøk på å få karate akseptert av japanarane. I 1924 vart dei første shodan-gradene delt ut til karateutøvarar. Ein eigen karategi og beltegrader var nokre av krava Dai-Nippon Butokukai stilte for at dei ville godkjenna karate som ein «ekte» kampsport.
Tamil Nadu
Tamil Nadu (tamil தமிழ் நாடு tamiḷ nāḍu, 'tamillandet') er ein delstat lengst sør i India. Som namnet viser var delstaten laga for å bli heimlandet til alle tamilar i India. Som andre indiske delstatar har Tamil Nadu sitt eige parlament og ein stor grad av sjølvstyre over indre politikk.
Beltegrader i judo
Kjelde
Artikkelen «Beltegrad» på bokmåls-wikipedia
Tamil Nadu
Historie
Dei tamiltalande områda var ikkje ein del av dei store indiske rika det meste av tida. Dei blei første inkluderte i India i den britiske tida, då alle britiske eigedommar i sør-India blei samla i ein delstat i Britisk India. Delstaten vart kalla Madras-presidensi etter Madras (moderne namn Chennai) som var hovudbyen. Madras-presidensiet inkludert nesten alle av dei tradisjonelle tamilske områda i India, men også delar av moderne Andhra Pradesh, Karnataka, og Kerala.
Tamil Nadu blei danna etter det indiske sjølvstendet av dei tamiltalande delane av Madras-presidensi. Delstaten heitte 'Madras' inntil 1968, då namnet vart endra til Tamil Nadu. På tamil er det vanlegare å bruka det tradisjonelle namnet «Tamilakam» som tyder ‘tamilheim’. Det er også vanleg å kalla den lokale staten «Tamil arasu» (‘den tamilske staten’) i staden for det offisielle «Tamil natu arasu» (‘staten til Tamil Nadu’).
Politikk
Tamilparlamentet har 234 medlemmer, som er valde for ein 4-årsperiode med majoritetsrøysting. I tråd med Westminister-modellen blir staten styrt av ein sjefminister, som er regjeringssjefen, og andre ministrar, som alle må vera medlemmer av tamilparlamentet. Tamil Nadu sender også 39 medlemmer til det indiske parlamentet, som også blir valde med direkte majoritetsrøysting i 39 valkrinsar. Tamilar er veldig stolte av språket og kulturen sin, og tamilpolitikk har veldig mykje å gjera med språk- og kulturpolitikk. Tamil Nadu har som følgje av dette sine eigne politiske parti som dominerer over tamilpolitikk, medan indiske politiske parti nesten ikkje har spelt nokon rolle sidan 1967.
Pedagogikk
Pedagogikk er eit vitskapleg fagområde som tar for seg spørsmål knytt til undervising, oppdraging, læring og utvikling og dei verkemidla, metodane og teoriane ein nyttar for å oppnå dette. Pedagogikk er nært knytt opp mot fagområda psykologi, filosofi og sosiologi.
Ein deler gjerne inn pedagogikk i tre paradigme:
Abigail Adams
Abigail Adams var den andre fyrstedama i USA, og blir rekna for å vere blant dei første feministane i moderne politisk historie. Ho var gift med president John Adams, den andre presidenten i USA, og mor til president John Quincy Adams.
Mjølketann
Mjølketann er eit omgrep som blir nytta om tennene i det første tannsettet hos menneske og andre pattedyr. Alle pattedyr har såkalla difydont tannsett, det vil seie at ein skifter ut eit første tannsett (mjølketennene) til eit permanent tannsett som varar livet ut.
Abigail Adams
Adams blir hugsa for breva ho skreiv ektemannen medan han deltok på den kontinentale kongressen i Philadelphia. John Adams søkte råd hos kona i mange saker, og brevvekslinga deira inneheld intellektuelle diskusjonar om både forvalting og politikk. Breva er også sterke augevitneskildringar frå Den amerikanske sjølvstendekrigen.
Mjølketann
Mennesket har 20 mjølketenner; 8 fortenner, 4 hjørnetenner og 8 molarar (dei bakerste og kraftigaste jekslane). Tanndanninga og mesteparten av mineraliseringa går føre seg før fødselen. Ved 6-7 månaders alder kjem dei første fortennene fram og rundt 2 1/2 års alder har som regel alle mjølketennene kome.
Mjølketennene blir felde for å gi plass til det permanente tannsettet. Dette skjer som regel i perioden 6 til 10 års alder hos menneske. Det finst ulike ritual knytte til tannfellinga, til dømes tradisjonen med at «tannfea» erstattar den mista mjølketanna med eit pengestykke.
Abigail Adams
Abigail Adams døydde av tyfus i 1818.
I TV-serien John Adams frå 2008 er ho tolka av Laura Linney.
Skald forlag
Skald forlag ligg i Leikanger ved Sognefjorden i Vest-Noreg og vart etablert i 1991 av Lars Nes og Jon Skjerdal.
Forlaget gjev ut mellom anna foto-, kunst- barne- og oppdragsbøker, ofte i praktbokformat. Skald er hovudsakleg eit nynorskforlag, men har òg gjeve ut bøker på bokmål, engelsk, tysk, kinesisk, spansk, japansk og russisk. Sidan 2016 har forlaget gjeve ut ein serie med litterære klassikarar i nynorsk omsetjing. Skald gjev ut om lag 15 bøker i året, og fleire av bøkene har vunne prisar i konkurransen «Årets vakreste bøker».
Namnet Skald kjem frå skaldane som dikta og fortalde historier i vikingtida.
Mysore
Mysore (kannada ಮೈಸೂರು maisūru) er ein by i den indiske delstaten Karnataka, og er kjend som den kulturelle hovudstaden til staten. Byen var hovudstaden til Mysoreriket fram til 1948, då riket blei innlemma i den sjølvstendige staten India. Mysore var også det gamle namnet til Karnataka.
Mysore er best kjent for universitetet, kulturlivet, museum og palass, og for mysore pak, ein smuldrete søtsak som er svært populær i Sør-India.
Kommunikasjon
Mysore har motorveg og jarnbaneliner til Bangalore som har vidare samband med Chennai i sør og Mumbai i nordvest. Den nye motorvegen har korta ned den 135 km lange reisa mellom byane frå rundt tre timar til halvparten. Fleire statsvegar bind Mysore saman med andre byar i området.
Namnesoge
Ei legende fortel at området rundt Mysore ein gong høyrde til demonkongen Mahisha Asura, som blei så mektig at han truga heile verda. Gudinna Tsjamundesjvari slost mot han i ti blodige dagar og fridde verda frå han. Namnet hans sat likevel igjen på byen som Mahisuru, sett saman av Mahisha og uru, 'by'. Namnet blei forkorta gjennom bruk og deretter anglifisert til Mysore.
Denne forteljinga er svært viktig innan hindumytologi, og tempelet til Tsjamundesjvari på toppen av Chamundifjella i byen er ein viktig valfartsstad. Under navaratrihøgtida kvart år feirar ein sigeren over demonen.
Branko Hucika
Branko Hucika er ein tidlegare kroatisk fotballspelar.
Han spela for klubben Shonan Bellmare.
Koalesens
Koalesens er ein prosess der to eller fleire dropar eller partiklar slår seg saman ved kontakt til å danne ein enkel drope (eller boble). Dette kan skje i mange prosessar, frå meteorologi til astrofysikk. Til dømes er prosessen viktig både i danning av regndropar, og i danning av planetar og stjerner. Koalesens er og eit uttrykk som blir brukt i sveising, der to (eller fleire) metall blir sveisa i saman.
Innan meteorologi, spelar prosessen ei svært viktig rolle i korleis regndropar oppstår. Smådropar blir fanga av luftstraumane i skya og kolliderer med kvarandra og dannar større dropar. Når smådropane blir store og tunge nok til at oppdrifta ikkje lenger kan halde på dei vil dei falle ut av skya som regn. Når skytoppane er kaldare enn -40°C eller visst det er cirrusskyer i høgda over skya, kan iskrystallar som blir sådd inn i skya hjelpe på i danninga av regndropar.
Iseosjøen
Iseosjøen (italiensk Lago d'Iseo eller Sebino) er den fjerde største innsjøen i Lombardi i Italia.
Han ligg nord i landet i Val Camonica-området, nær byane Brescia og Bergamo. Innsjøen er nesten likt delt mellom provinsane Bergamo og Brescia. Trass i at denne delen av landet er svært industrialisert er området rundt innsjøen svært vakkert. Vegen nordover til Sveits brukte å gå langs innsjøen og mange bilar har køyrt utfor og hamna i vatnet. Ein tryggare veg er no sprengt ut i fjellsida.
Midt i innsjøen ligg Monte Isola (eller Montisola), den største øya i alle innsjøar i Sør-Europa.
Busetnadar
Det ligg fleire landsbyar rundt innsjøen
I Bergamo:
På Montisola:
Dei to mindre øyane Loreto og St. Paul ligg òg i innsjøen.
Feegletscher
Feegletscher er ein 4,7 km lang isbre i fjellmassivet Mischabel i Wallis-Alpane i kantonen Wallis i Sveits. I hadde breen ei flatevidd på 7,5 km², men har sidan minka i storleik. Breen ligg mellom fjella Dom i nord og Allalinhorn i sør.
Breen er lett tilgjengeleg via kabelbana Mittelallalin og er mykje nytta til alle slags skiaktivitetar.
Skyalbedo
Skyalbedo er eit mål på reflektiviteten i ei sky. Høge verdiar betyr at skya kan reflektere meir solstråling.
Jens Stub
Jens Stub var ein norsk prest og eidsvollsmann.
Stub var fødd i Eid i Nordfjord, der far hans var sorenskrivar. Sjølv vart han student frå Bergens skole i 1782. Deretter var han huslærar på Sjælland i Danmark i to år. Han vart cand. theol. i 1788, og var så to år huslærar på Munkvoll. Frå 1791 var Stub sokneprest i Alta og Talvik. Sidan 1801 var han sokneprest i Veøy prestegjeld i Romsdal.
I 1814 vart Stub 2. utsending frå Romsdals amt, etter at to andre prestar hadde nekta å motta val, til riksforsamlinga på Eidsvoll. Dei øvrige frå amtet var amtmann Hilmar Meincke Krohg og gardbrukar Elling Olsson Valbø. Stub slutta seg til unionspartiet.
Stub omkom hausten 1819 på Tresfjorden, på reise til annekskyrkja på Sylte i Tresfjord.
Jens Schydtz
Jens Schydtz var ein norsk jurist, embetsmann og stortingsmann.
Schydtz var fødd i København. Faren vart seinare justitiarius i Bergen, og sonen vart i 1809 student frå katedralskulen der. I 1814 vart han cand. jur. i København. År 1815 vart han fullmektig ved politiretten i Bergen, året etter hos stiftamtmannen der. I 1828 vart han assessor i stiftsoverretten i Bergen. Han vart så amtmann i Søndre Bergenhus i 1834, eit embete han hadde fram til 1850. 1850-52 var han tollinspektør i Bergen. Til sist, frå 1852 var han stiftamtmann i Bergen.
Schydtz møtte på Stortinget fyrste gongen i 1833, som 1. representant for Bergen. Sidan var han representert på alle storting fram til og med 1854. Han var president i Lagtinget på alle tingsamlingane, med unnatak for 1854. Både i 1836 og 1845 var han president i riksrett. Han var på alle ting med i militærkomiteen, formann i 1839, 1845,1848, 1851, 1854. Elles var han i 1836-37 formann i to komitear om brennevinslova.
Han døydde i Bergen i 1859.
Psathoúra
Psathoúra (gresk Ψαθούρα) er ei øy i Hellas i øygruppa Dei nordlege Sporadane. Øya er administrativt ein del av kommunen Alónnisos. Ho er ikkje busett. Fyret på Psathoúra, som vart bygd i 1895, er 28,9 meter høgt og eitt av dei høgaste fyra i Egearhavet.
Dei næraste øyane er Kyrá Panajá i sørvest, Joúra i sør og Pipéri i søraust.
Masahito Suzuki
Masahito Suzuki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Shonan Bellmare, Cerezo Osaka og Tokushima Vortis.
Toralf
Toralf og Toralv er mannsnamn av norrønt opphav, sett saman av gudenamnet Tor (norr. Þórr) og alv (norr. alfr).
Toralf har norsk namnedag den 29. april, saman med Torolf.
Ramstein-ulukka
Ramstein-ulukka fann stad den 28. august 1988 på Ramstein Air Base under ei flyoppvising ved Ramstein i den vesttyske forbundsstaten Rheinland-Pfalz. 67 tilskodarar og tre pilotar døydde og 346 vart hardt skada då tre fly kolliderte og eitt styrta blant publikum.
Konjunktiv
Konjunktiv er eit modus av verbet. Verbforma vert på norsk òg kalla ønskjemåten av verbet, sidan forma på norsk helst vert nytta i ønske og oppmodingar, som leve kongen! eller signe maten!, og i uttrykk som takk vere («på grunn av»).
Konjunktiv i norsk
I presens svarer konjunktivforma til infinitivsforma med endinga –e, eller til infinitiv utan ending der verbet endar på rotvokalen: 'dømme', 'tru'.
I norsk språk vert konjunktiv no mest bruka til høgtidssam, religiøs stil og i faste vendingar, oftast som uttrykk for eit ønske: «Herren velsigne deg og vare deg!» I preteritum er konjunktiv sjeldan nytta i norsk, i den eldste landsmålslitteraturen kan ein leite fram nokre få døme.
Stortingsmann Johan Støa
Johan Støa var ein norsk arbeidsmann og politikar frå Verdal. Han representerte Nord-Trøndelag og Arbeidarpartiet på Stortinget frå 1965 til han døydde.
Støa var son til ein småbrukar og skogsarbeidar. Etter framhaldsskule i 1927/28 arbeidde han på gard i Verdal til 1935. I tida 1935-56 var han sysselsett med skogs- og bygningsarbeid. Han var så fylkessekretær 1957-59 i Nord-Trøndelag Arbeiderparti. Frå 1959 var han tilsett i Verdal kommune, fyrst fire år som byggeleiar og deretter to år tiltakssekretær.
Støa var medlem av Verdal kommunestyre i tida 1948-67, ordførar 1964–67. Hausten 1965 vart han vald til stortingsrepresentant frå Nord-Trøndelag, attvald 1969 og -73. Han var medlem i Kommunalkomitéen 1965-71, Finanskomitéen 1971-72 og Kommunal- og miljøvernkomitéen 1972-73. Støa døydde straks etter stortingsvalet i september 1973, før det nye stortinget vart opna. Steiner Kvalø rykte då opp på fast representantplass.
Macao
Macao (Machiao; 澳門(馬交)), på portugisisk Macau, er ein adminstrativ region på ei lita halvøy i sørlege Kina, 65 km vest for Hongkong. Hovudstaden er Santa Nome de Deus de Macau. På mandarin heiter Macao ogso Àomén (澳門). Macao er også kjend som Magok (媽閣廟), Haojing'ao (壕鏡澳), Xiangshan'ao (香山澳) og Liandao (蓮島 «Lotusøya»). Folkesetnaden er om lag 435 000 (2004).
Soga
Macao vart grunnlagd som ein portugisisk koloni i 1557 og vart eit viktig handelssentrum. Staden miste mykje av statusen då britane grunnlagde Hongkong like attved. Etter den portugisiske revolusjonen i 1974 oppretta Kina og Portugal diplomatisk samband og byrja forhandla om statusen åt Macao. I 1979 vart Macao eit kinesisk territorium under portugisisk forvaltning. Etter fleire tingingar i 1987 vart det slutta at Macao skulle gjevast til Kina i 1999, med di det vart eit særskilt administrativt område.
Geografi
Macao ligg på den vestre sida av vika der Perlefloda (Zhujiang) munner ut i Sørkinahavet. Macao er, attåt halvøya, to øyar, Taipa og Coloane. Størstedelen av Macao er utbygd. Der finst ikkje fossar eller elvar, og difor er vatn ei mangelvara.
Økonomi
Turismen er den viktigaste delen i økonomien. Kasinoverksemda står for nesten helvta av innkomene. Andre næringar er tekstilindustri og fyrverkeriproduksjon.
Meløya i Øksnes
Meløya er ei øy i Øksnes kommune i Vesterålen. Ho ligg om lag 2 km utanfor Alsvåg. Det bur om lag 43 menneske om øya. Det et tre gardsbruk på øya som driv med sau.
På den største haugen på øya, Storhaugen (50 moh.) er det restar av eit fyr, som fungerte ved at ein tente eit bål som lyste for at båtane såg kor leia var. Det finst òg ei segn om at det var ein gullskatt på øya. Han vart røva, men på veg til Bergen for å selje han, forliste skipet, og skatten gjekk tapt.
Meløya har to fine strender, Breistranda og Meløysanden. Der er det gode høve for bading og tur til fots.
Mont Maudit
Den første stiginga av Mont Maudit vart utført av eit britisk lag med Seymour King og advokaten/diplomaten William Edward Davidson med førarane Johann Jaun og Johann von Bergen den 12. september 1878.
Sørsida av fjellet er mykje brattare enn den slake og snøkledde sida på nordsida. Denne ruta vart først klatra av Moritz von Kuffner med førarane Alexander Burgener og Josef Furrer 2–4. juli 1887.
12. juli 2012 omkom ni klatrar i eit skred under Mont Maudit og to dagar seinare fraus to klatrar i hel i det same området.
Gulnebblire
Gulnebblire (Calonectris diomedea) er ei lire i stormfuglfamilien, Procellariidae, som lever i Middelhavet og Atlanteren. Denne lirearten er identifiserbar med storleiken, 45–56 cm i kroppslengd og 112–126 cm vengespenn. Gulnebblira har brungrå overside, rein kvit underside og lyst, gulaktig nebb. Samanlikna med storlire, Puffinus gravis, manglar gulnebblira den brune bukflekken, mørke teikningar under vengene og tydeleg mørk hette slik som storlira har. Gulnebblira flyg lange strekk i glideflukt, jamvel i nesten vindstille, og alltid med nedbøgde venger og litt vinkla tilbake, i motsetnad til stive, rette venger i flukta til storlira. Inn i mellom tar ho 3-4 raske vengeslag.
Gulnebblira er kolonihekkar i bratte fjellskrenter på øyar og ved kysten av Middelhavet og Aust-Atlanteren sør for 40° N, inkludert den atlantiske kysten av Iberia. Egglegging tar til i april månad. På seinsommaren og hausten, trekkjer dei fleste fuglane ut i Atlanterhavet, og overvintrar i Sør-Atlanteren. Dei kjem tilbake til Middelhavet i februar. Nokre fuglar trekker vidare inn i Indiahavet og er t.d. sjeldne gjestar ved Madagaskar. Nokre spreier seg nordover i juli til oktober, så langt nord som sørvestlege kysten av Storbritannia og Irland. Nokre få òg sporadisk og nesten årleg til norske farvatn, det er meldt inn 14 godkjente registreringar av einslege gulnebblirer i åra frå 2005 til 2011.
Gulnebblira beitar på blekksprut og fisk, mest på overflata eller ved grunne dukk, dei kan dukke til 15 meter eller meir på jakt etter byttedyr. Dei følgjer lett fiskebåtar. Dette er ein sosial art, som kan sjåast i store mengder frå skip. Dei er stille på sjøen, men gjev håse, kaklande rop i hekkekoloniar.
Det finst to underartar, i Middelhavet lever underarten C. d. diomedea, og i Atlanterhavet underarten C. d. borealis. Desse to har likskap i utsjånad, sjølv om den atlantiske underarten er større, og med eit tjukkare nebb.
Kappverdelire, Calonectris edwardsii, (Oustalet, 1883) var tidlegare rekna som ein underart av gulnebblire, men har nyleg blitt skilt ut som ein eigen art (Snow & Perrins 1998). Kappverdelira er endemisk for Kapp Verde.
Populasjonen av gulnebblire er estimert til 0,6-1,2 millionar hekkande individ (2004) og er minkande.
Lago di Lei
Lago di Lei er ein dam i Valle di Lei på grensa mellom Italia og Sveits. Nesten heile dammen ligg på den italienske sida, men demninga som skapte reservoaret, er på den sveitsiske sida, i kommunen Ferrera i Graubünden. Demninga vert drifta av Kraftwerke Hinterrhein.
Vatnet i dammen er eit av berre få i Italia som endar opp i Nordsjøen, sidan det er ein del av nedslagsfeltet til Rhinen. Dei andre vatna i Italia som ikkje renn ut i Middelhavet finn ein i Livignodalen, Sesto/Sextendalen, val Pusteria Pusterttal aust for San Candido/Innichen, og dei fleste vatna i kommunen Tarvisio aust for Sella Nevea.
Alberswil
Alberswil  er ein kommune i distriktet Willisau i kantonen Luzern. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på.
Idrettslaget Norna-Salhus
Av kjende utøvarar i Norna-Salhus kan ein nemne tregsteghopparen Ketill Hanstveit, tikjemparen Benjamin Jensen og kappgjengarane Erik Tysse og Kjersti Tysse Plätzer.
Hønesortar
Dette er ei liste over ulike hønerasar, sortert alfabetisk.
Hønar blir ofte sortert etter tunge og lette rasar, og urdverg.
Tungre rasar er rolege, flyg som oftast ikkje, legg lite egg, men produserer mykje kjøt.
Lette rasar er urolege og lettskremte, kan flyge, legg mykje egg og produserer lite kjøt.
Urdvergar er ikkje så gode å plassere, men er førehaldsvis like og ikkje har noko klare motstykke.
Daisuke Kimori
Daisuke Kimori er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Shonan Bellmare, Mito HollyHock og Thespa Kusatsu.
Ryo Sakai
Ryo Sakai er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Shonan Bellmare, Montedio Yamagata, Okinawa Kariyushi FC, Thespa Kusatsu og FC Machida Zelvia.
Torolf
Torolf og Torolv er mannsnamn av norrønt opphav, sett saman av gudenamnet Tor (norr. Þórr) og ulv (norr. ulfr).
Torolf har norsk namnedag den 29. april, saman med Toralf.
Ramstein-Miesenbach
Ramstein-Miesenbach er ein by i Rheinland-Pfalz i Tyskland. Han er mest kjend for den amerikanske NATO-støtta flybasen Ramstein Air Base og katastrofen som 28 august 1988 kravde 70 liv og skadde 346 personar då tre fly kolliderte under ei flyopppvising.
Lukas Podolski
Lukas Podolski, fødd som Łukasz Podolski, er ein polsk-tysk fotballspelar som i 2014 spela for Arsenal i engelsk Premier League, og for det tyske landslaget.
Podolski vart fødd i Polen. Mora var polsk landslagsspelar i handball og faren var profesjonell fotballspelar. Podolski og familien hans emigrerte til Vest-Tyskland i 1987, der dei fekk opphald fordi faren var etnisk tysk. Han har framleis polsk statsborgarskap, men tysk pass.
Podolski spelte for Bayern München frå 2006 til 2009 og var med på å vinna Bundesliga med dei i 2008. I 2009 vende han attende til den første proffklubben sin, Köln, før han drog til England i 2012. I 2014 var han med på å vinna FA-cupen med Arsenal
Klose debuterte for det tyske A-landslaget 6. juni 2004 mot Ungarn. Han var Tyskland sin yngste spelar under fotball-EM i 2004, der han kom inn som innbytar i éin kamp. I fotball-VM i 2006 vart han kåra til beste unge spelar i meisterskapen.
Knut Myrstad
Knut Myrstad var ein norsk lærar, indremisjonsmann og politikar frå Selje i Nordfjord. Han representerte Kristeleg Folkeparti og Sogn og Fjordane fylke på Stortinget frå 1965 til 1977.
Myrstad var son til ein småbrukar og fiskar. I ungdomsåra gjekk han Nordfjord ungdomsskule 1931/32, Selje arbeidsskule 1932/33 og Indremisjonens bibelskule 1933/34. Frå 1934 var han ungdomssekretær i Nordfjord Indremisjon til 1945 og så i Indremisjonsselskapet til 1946. Sidan vart han krinssekretær 1946-48 i Sunnfjord indremisjon og 1948-55 i Nordfjord Indremisjon.
Frå 1955 til 1957 arbeidde Myrstad som lærar i folkeskulen i Selje. Deretter var han til 1965 atter krinssekretær i Sunnfjord indremisjon, bortsett frå 1962-64 då han underviste ved Indremisjonsselskapet sin bibelskule i Oslo.
Myrstad vart vald inn på Stortinget for Kristeleg Folkeparti i 1965 og attvald to gongar. Valbolken 1965-69 var han medlem av Protokollkomiteen, dei siste åtte tingåra hadde han sete i Landbrukskomiteen. Han var elles landsstyremedlem i Kristeleg Folkeparti 1973-75 og i same periode varamedlem til sentralstyret i partiet.
Safwa
Safwa (arabisk صفوى, Ṣafwā) er ein by i Austprovinsen i Saudi-Arabia ved kysten av Persiabukta. Han følgjer Qatif-området og har eit folketal på kring 50 000. Safwa kommune omfattar Al-Awjam, Um Al-Sahec, Asfirh, Al-Roihih, Al-Khtrchih, Dridi, Al-Manar, Abu Maan og Jawan.
Solnetsjnyj
Solnetsjnyj - tidlegare Uzhur-4 - er ein lukka stad som ligg i sørvestre delen av Krasnojarsk kraj, i kommunen Uzjur, 301 kilometer frå Krasnojarsk. Han husar hovudkvarteret og militærstaben til 62. strategiske missildivisjon. .
Dyrøya i Øksnes
Det største staden på Dyrøya er fiskeværet Barkestad. Barkestad har lang tradisjon som fiskevær, og har framleis dagleg hurtigbåtanløp.
Opphavet til namnet på øya er usikker. Det kan tyde ei øy der det finst ville dyr (rein eller hjort), eller sikte til rike ressursar, at øya er verdifull (dyrebar).
Mexico
Dei sameinte meksikanske statane eller berre Mexico (spansk Estados Unidos Mexicanos eller México) er eit land som ligg i Nord- og Mellom-Amerika med grenser til USA i nord og Guatemala og Belize i søraust. I sør og vest har landet kystline mot Stillehavet, og i aust mot Mexicobukta og Det karibiske havet. Det er det nordlegaste landet i Latin-Amerika og det folkerikaste spanskspråklege landet i verda.
Landet er ein føderal republikk og har over hundre millionar innbyggjarar. Rundt 20 millionar av dei bur i og rundt hovudstaden Mexico by. Det høgaste fjellet i landet er vulkanen Pico de Orizaba.
I rundt tre tusen år var Mexico heimen til fleire mesoamerikanske sivilisasjonar, slik som olmecane, mayaene og aztekarane. Etter at aztekarane var overvunne i 1521, la spanske conquistadorar landet under seg og grunnla Nye Spania, ein koloni som vara i tre hundre år.
Den katolske presten Miguel Hidalgo erklærte landet sjølvstendig frå Spania i 1810. Dette førte til ein lang krig som til slutt enda med at Mexico blei eit sjølvstendig keisardøme i 1821. Det blei utropt til republikk i 1824.
Namn
Mexico er ei politisk eining som oppstod på 1800-talet. Sjølv om nokre forfattarar omtalte seg sjølv som meksikanarar tidlegare enn dette, var det ikkje før landet blei sjølvstendig at namnet Mexico blei teke definitivt i bruk.
Det finst fleire hypotesar om kvar ordet Mexico stammar frå. Det einaste som er sikkert at det dreier seg om ein forspansking av ordet Mēxihco, eit ord frå nahuatl som var namnet på hovudstaden til mexicaene (Aztekarriket). Eit forslag går ut på at ordet kan tolkast som 'staden der Mēxitli (eller Mēxtli) bur', krigsguden til mexicaene. Eit anna forslag seier at namnet kjem av orda mētz-tli 'måne' og xīc-tli 'navel, sentrum' og morfemet -co 'i, på staden til'. I så fall tyder Mexico 'Senteret til månen' eller 'Sentrum av innsjøen til månen', som var eit av namna mexicaene hadde for Texcocosjøen. Denne forklaringa er likevel ikkje etymologisk tilfredsstillande, sidan ho verken tek omsyn til lengda til i-en i xīc- eller den glottale plosiven som skulle koma før lokativen, og at ho føreset eit irregulært bortfall av -tz i mētz-.
Geografi
Mexico dekker nesten to millionar kvadratkilometer (seks gonger så stort som arealet til Noreg) på begge sider av Krepsen sin vendekrins. Mot nord grensar Mexico til USA, og dryge halvparten av grensa følgjer elva Río Bravo del Norte, i USA kjend som Rio Grande. Den vestre grensestrekninga går for det meste gjennom ørken og halvørken. Heile det nordlege Mexico er prega av ørken, sjølv om nokre fjellstrøk er skogkledde, og det blir drive jordbruk i oasar.
På vestkysten ligg den tynt folkesette, knusktørre Californiahalvøya, den lengste halvøya i verda.
Sør for ørkenen ligg det fruktbare området Bajío, som strekkjer seg frå kyst til kyst, og der ein finn store byar som Guadalajara, León og Querétaro.
Det sentrale høglandet rundt Mexico by er prega av mektige vulkanar, og fjellområdet blir kalla La Cordillera Neovolcánica eller Det transmeksikanske vulkanbeltet. Busetjinga her ligg over 2000 meter over havet, delstatshovudstaden Toluca ligg eksempelvis ca. 2600 moh. I tillegg til vulkanane, som Popocatépetl, finst det skogkledde fjell, fruktbare dalar og lommar av ørken i regnskuggen. Denne landskapstypen pregar òg fjellstrøk i Oaxaca og Chiapas. Dette området har ein klart avgrensa regnperiode i juni–september, og er elles forholdsvis tørt. Det gjeld òg kystområda på begge sider, som er prega av tørr skog.
Klimaet i Mexico er i stor grad mykje rolegare og mindre variert enn i nabolanda i nord. Tropiske orkanar er derimot ein trugsel på både austkysten mot Mexicogolfen og Karibia, og på den sørlege stillehavskysten. Ein kan få kraftige flaumar i dei høgareliggande områda når gamle orkanar går innover land, eller i samband med vedvarande pålandsvind mot dei sørlege fjellsidene av Chiapafjella, særleg i avskoga områda. Bortsett frå dette er klimaet i Mexico stort sett harmlaust.
Mot sør aukar nedbøren, og i delar av Chiapas og Yucatán finst det store område med tropisk regnskog. Den flate Yucatán-halvøya er elles prega av savanne. Utanfor kysten av Quintana Roo ligg dei største korallreva i Amerika, som strekkjer seg inn i Belize og Honduras.
Folktettleiken er størst i høglandet rundt Mexico by, og dessutan i Bajío. Ørkenen i nord og jungelområda i sør er tynt folkesette. Storbyar langs eller nær grensa mot USA, som Tijuana, Mexicali, Hermosillo og Ciudad Juárez har eksplodert i storleik dei siste åra.
Mexico har eit rikt mangfald av dyr- og planteliv. Det finst over to hundre tusen artar i landet. 170 000 kvadratkilometer av landet er verna naturreservat.
Historie
Mexico var åstaden for oppbløminga av fleire høgkulturar før den spanske erobringa frå 1519. Jordbruket, med mais, bøner, chili og avokado, oppstod i dalane i det sentrale høglandet for 8000 år sidan. Etter kvart oppstod det jordbrukssamfunn og høfkulturar i områda sør for den såkalla Chichimeca-linja, som går frå Guadalajara til Tampico. I områda nord for linja budde det nomadestammar som livnærdt seg gjennom jakt og fiske. Kulturområdet sør for linja blir kalla Mesoamerika, og strekkjer seg ned til Honduras, El Salvador og Nicaragua. Her avløyste ei rekkje kulturar kvarandre, som hadde mange fellestrekk.
Olmekarar, Teotihuacan og klassisk Veracruz
Den første kulturen var den olmekiske, som bløma i delstatane Veracruz og Tabasco. Han er spesielt kjend for dei store steinhovuda olmekarane laga. Den neste store høgkulturen oppstod rundt storbyen Teotihuacán, som bløma frå kring Kristi fødsel til byen blei brunnen og øydelagd rundt år 750. Samstundes bløma det ein kultur på Golfkysten som blir kalla Klassisk Veracruz, sentrert rundt storbyen El Tajín.
Toltekarar
Etter at blei øydelagd Teotihuacáns kom det eit nytt folk frå nord, toltekarane, som hadde hovudstad i Tula frå ca. 900 til ca. 1100. Detta var eit krigersk folk, som blant anna erobra store område av Mesoamerika, og som auka talet på menneskeofringar.
Mayakulturen
På same tid blomstra mayakulturen i sørlege Mesoamerika, på Yucatán-halvøya, i Chiapas, og dessutan i Guatemala, Belize og delar av Honduras og El Salvador. Denne kulturen oppstod før Kristi fødsel, og den første store bløminga skjedde frå 500-talet. På 800-talet viste likevel mayakulturen teikn til forfall, og mange av byane blei forlatne rundt år 900. Samstundes opplevde Yucatán-halvøya ein toltekisk invasjon frå sentrale Mexico. I deler av området haldne fram kulturen likevel å blomstra heilt fram til ca. 1540.
Zapotekarar og mixtekarar
Også andre område opplevde ei kulturell bløming. I Oaxaca var zapotekarkulturen sentrert rundt seremonisenteret Monte Albán. I mellomalderen blei denne kulturen avløyst av mixtekarane. I Michoacán blomstra tarascokulturen (no kalla purépecha) i hundreåra før den spanske erobringa. Det finst også døme på høgkulturar nord for chichimekargrensa, som Paquimé i Chihuahua.
Aztekarane og samtidige grupper
Aztekarane kom inn i Mexico-dalen rundt 1300, og grunnla hovudstaden sin på ei øy i Texcocosjøen i 1326. Etter kvart erobra dei naboane sine rundt sjøen. Frå 1426 danna dei den såkalla trippelalliansen saman med Texcoco og Tlacopan. Seinare erobra dei det meste av området vest for Tehuantepec-eidet. Berre statane Tlaxcala aust for Mexico by og Purépecha-nasjonen i vest stod i mot. Aztekarane utbytte dei undertvinga undersåttane sine. I tillegg til rikdomar måtte desse levera menneske til menneskeofring.
Spansk erobring
Den spanske erobringa byrja i 1519, då den spanske conquistadoren Hernán Cortés gjekk i land ved den staden som i dag er kjent som Veracruz. I eit toårig felttog med ganske små spanske styrkar men etter kvart talrike hjelpestyrkar frå anti-aztekiske urfolk klarte han å styrta heile det mektige aztekarriket. I løpet av få år blei heile det sentrale og sørlege Mexico erobra.
Massakrar og hardt slavearbeid følgde for aztekarane og dei andre folka i den nye kolonien Ny-Spania. Dei fleste urfolke blei likevel drepne av nye og heilt ukjende sjukdomar som t.d. koppar, som folkesetnaden ikkje hadde motstandskraft mot. Ein rekner med at det budde 18 millionar menneske i den regionen som blir kalla Mesoamerika i 1519. Ved slutten i hundreåret var talet redusert til ca. 2 millionar urfolk.
Kolonien Ny-Spania
Den katolske religionen fekk fotfeste i området, særleg etter at den mørkhuda Jomfrua av Guadalupe viste seg i 1531. Tiggarmunker oppretta misjonsstasjonar og skular over heile landet. Det blei tidleg oppretta skular for urfolka.
Munkeordenane var ein viktig del av koloniseringa, ettersom dei arbeidde for å omvenda urfolket til katolisismen, og dermed passiviserte dei. Dei første munkane slo seg til i og rundt Mexico by, men etter kvart nådde dei òg meir fjerntliggande område.
Dei tre hundre åra med spansk styre hadde eit klart skilje mellom rettane og stillinga til dei ulike folkegruppene. Nedst på rangstigen stod dei afrikanske slavane, deretter kom urfolk, så følgde mestisane, og så criollos, folk av europeisk avstamming fødd i Mexico. Dei einaste som kunne ha offentlege posisjonar var likevel peninsulares, folk fødd i på den spanske halvøya i Europa, sjølv om dei ofte hadde ein sosialt sett audmjuk bakgrunn frå Spania.
Mexico var ein av dei rikaste koloniane til Spania, og mellom anna sølvgruvene i den sentrale delen av landet, t.d. i Taxco og Guanajuato, gav grobotn for økonomisk vekst. Store byar som Mexico by, Puebla, Guadalajara og andre var senter for lærdom, kunst og handel. Kolonien Filippinane blei kolonisert frå Mexico, og handelen mellom Filippinane og Spania gjekk via Mexico. Denne handelen blei tidleg truga av engelske, nederlandske og franske sjørøvarar. Kystbyane og handelsflåten blei utsette for stadige brutale sjørøvaråtak frå midten av 1500-talet til byrjinga av 1700-talet.
Sjølvstendekamp
Ein hær på 80 000 mann gjorde etter kvart store landevinninger og erobra alle byane i den rike, vestre delen av landet. Avgjerda om ikkje å ta Mexico by i 1811 var likevel skjebnesvanger, og snart slo dei spanske regjeringsstyrkane tilbake og gjenerobra dei fleste byane. Motstandskampen heldt likevel fram i avsidesliggande område, og i 1813 møttest ei riksforsamling i byen Chilpancingo i Guerrero for å bli samde om ein grunnlov for den framtidige staten. Omslaget kom endeleg då den spansktru generalen Vicente Guerrero skifta side, og dermed tvinga fram ei spansk evakuering i 1821.
Sjølvstende
Etter sjølvstendet erklærte Agustín de Iturbide seg som keisar av Mexico i 1822. Året etter blei han avsett, og landet blei gjort om til republikk. General Guadalupe Victoria blei den første presidenten i landet.
Samstundes føregjekk det krigføring om Mellom-Amerika, som ikkje ynskte å vera del av Mexico. Også i Texas, som hadde tilhøyrd den meksikanske kolonien sidan 1600-talet, var det uro. I 1836 erklærte teksanarane sjølvstende. I 1841 braut også Yucatán-halvøya med sentralregjeringa, og blei først gjeninnlemma i Mexico i 1848. Mellom 1846 og 1848 førte USA ein krig mot Mexico fram til store delar av landet, inkludert hovudstaden, var okkupert. I fredsavtala etterpå måtte Mexico avstå Alta California og det som i dag er Utah, Nevada, Colorado, New Mexico, Arizona og Texas til USA. Denne krigen blir i USA kalla for «Mexico-krigen», men i Mexico for «den nordamerikanske invasjonen».
På 1860-talet blei Mexico erobra av franske troppar, som innsette Maximilian som meksikansk keisar. Under leiing av den karismatiske reformatoren og zapotek-indianeren Benito Juárez blei likevel Maximilian driven tilbake, og blei til slutt teken til fange og avretta i 1867. Samstundes blei det innført liberale reformer som blant anna skilde kyrkje og stat.
Etter ein reformperiode blei Mexico mot slutten av 1800-talet styrt av den diktatoriske Porfirio Díaz, som gjennomførte storstilte utbyggingar av vegar og jarnbaner, men samstundes tok bort jord frå vanlege folk og opna for amerikansk og europeisk utnytting. Utviklinga under «El Porfiriato» auka klasseskilja, og skapte stor misnøye både i det liberalorienterte borgarskapet og på landsbygda, der folk mista jorda si.
Den meksikanske revolusjonen
I 1910 braut den meksikanske revolusjonen ut. Den liberale opposisjonsføraren Francisco I. Madero vann uventa presidentvalet det året, og valet blei underkjent. Eit breitt folkeleg opprør sørgde for å sikra Madero makta. Porfirio Diaz blei avsett og drog i eksil i 1911, medan Mexico gjekk inn i ein endelaus kamp mellom ulike opprørsgrupper og regjeringssoldatar. I 1913 greip dei konservative makta og avsette Madero, som så blei avretta. I 1917 blei hovudstaden teken av opprørarane, og ei ny grunnlov som enno gjeld blei utarbeidd. Revolusjonen førte truleg til tapet av ein million liv i Mexico, og var prega av stor brutalitet.
Mellomkrigstid og etterkrigstid
Revolusjonsgrunnloven av 1917 var sterkt anti-katolsk, og blei følgd opp med ei rekkje anti-katolske tiltak. I 1924 blei desse tiltaka ytterlegare skjerpa, slik at ein kunne tala om ei regulær forfølging. Dette utløyste ein katolsk-konservativ geriljarørsle, cristeros, som på 1920-talet fekk sterk støtte i Jalisco, Michoacán og delstatane rundt.
1940- og 50-talet var prega av økonomisk oppsving, blant anna drive fram av eksporthøva som følgje av USA si krigsdeltaking, og dessutan mangelen på importvarer som igjen fremja innanlandsk industriutvikling. I 1968 arrangerte Mexico by OL, men før hendinga blei hundrevis av studentar massakrerte under ein demonstrasjon i Tlatelolco i Mexico by. Mexico arrangerte Fotball-VM i 1970 og i 1986. Medan åttitalet var prega av oljedriven rikdom, var nittitalet ein økonomisk nedtur. I 1994, ved utgangen av presidentperioden til Carlos Salinas, gjekk pesoen kraftig ned i verdi, og landet gjekk inn i ei djup krise som Salinas fekk skulda for. Krisa førte i sin tur til allmenn diskreditering av partiet PRI og ei undergraving av maktmonopolet det hadde hatt. I 2000 måtte PRI gje frå seg makta til Vicente Fox frå det konservative partiet PAN. I presidentperioden til Fox bygde Mexico seg sakte opp att etter peso-krisa. Politisk heldt PRI likevel på makta i mange av delstatane, og heldt fram med å vinna guvernørval. Også det venstreorienterte partiet PRD, leia av ein tidlegare ordførar av Mexico by, Andrés Manuel López Obrador, stod politisk sterkt. Presidentvalet 2006 var særs jamt. Vinnaren av valet blei Felipe Calderón frå det nasjonale handlingspartiet PAN. Calderon vann med omtrent 250 000 stemmer framfor Lopez Obrador. Venstresida i Mexico har ved fleire høve skuldga høgresida for valfusk, og López Obrador hadde enno ikkje akseptert valresultatet då Felipe Calderón avla eid som president av Mexico den 1. desember 2006.