cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Europeisk historie
Hellensk kultur
Ved slutten av bronsealderen fall dei gamle greske kongedømma saman og ein ny sivilisasjon voks opp i tomrommet etter dei. Den hellenske sivilisasjonen vart til av ei samling av bystatar, med Aten og Sparta som dei viktigaste. Statane hadde ulike regjeringstypar og kulturar, som omfatta mange nyvinningar innanfor regjeringstypar, filosofi, vitskap, politikk, sport, teater og musikk. Dei hellenske bystatane grunnla ei stor mengd koloniar på kystane til Svartehavet og Middelhavet, i Anatolia, Sicilia og Sør-Italia, men i det 4. hundreåret f.Kr. hadde dei interne krigane deira gjort dei til eit lett bytte for kong Filip II av Makedonia. Sonen hans Aleksander den store sine militære erobringar spreidde den hellenske kulturen til Persia, Egypt og India, men opna òg for kontakt mellom den nye kulturen og den eldre læra frå desse områda. Dette utvikla seg til ein ny kultur som seinare er vorte kjent som hellenismen.
Romarriket
Mykje av den greske kulturen vart teken opp i den gryande romerske staten etter kvart som denne voks seg ut frå Italia. Dei tok fordel av fiendane sine splittingar. Den einaste utfordringa mot romersk overherredøme over Sør-Europa kom frå den fønikiske kolonien Karthago. Den romerske sigeren over denne i punarkrigane mot slutten av 200-talet f.Kr. markerer starten på romersk kontroll over Middelhavet. Det politiske tyngdepunktet til riket låg rundt Middelhavet, medan det kontrollerte alle dei omliggande landa.
Romarriket gjekk over frå kongedøme til republikk før det mot slutten av første hundreåret f.Kr. enda opp som eit keisarrike under keisar Augustus og etterfølgjarane hans. Under keisar Trajan på 100-talet hadde riket si største utstrekking, dei nordlege grensene var definert av dei store elvene Rhinen og Donau og det omfatta delar av Storbritannia, Romania og Mesopotamia. Keisarriket gav fred, sivilisasjon og eit effektivt sentralstyre til undersåttane sine, men på 200-talet svekte ein serie borgarkrigar den økonomiske og sosiale styrken til riket. På 300-talet klarte keisarane Diokletian og Konstantin å seinka oppsplittinga av riket ved å dela det i ein vestre og ein austre del. Diokletian og arvingane hans utførte blodige forfølgingar av kristne samfunn, men Konstantin gjorde tvert imot offisielt slutt på all forfølging av kristendomen i 313 med ediktet frå Milano. Rundt 380, under keisar Theodosius den store, blei kristendom den offisielle romerske statsreligionen, og den katolske kyrkja kunne veksa seg til ein mektig institusjon.
Tidleg mellomalder
Vest-Europa steig fram som ein eigen sivilisasjon etter fallet til Vestromarriket på 400-talet, etter at fleire invasjonar av barbariske stammar, i hovudsak germanarar, skilde området frå resten av Middelhavet, der Det bysantinske riket eller Austromarriket skulle overleva i tusen år til. På 600-talet byrja arabarar ein sterk ekspansjon som førte muslimsk kultur til sørkystane av Middelhavet (frå Tyrkia til Sicilia og Spania), noko som skapte ei endå vidare kløft mellom dei ulike middelhavssivilisasjonane. Store mengder vitskap og teknologisk lære vart tapt, internasjonal handel minska kraftig, og folk fann tilbake til jordbrukssamfunn. I det same hundreåret skapte bulgararane den første slaviske staten i Europa, Bulgaria. Føydalismen erstatta det sentraliserte romerske styresettet, den einaste institusjonen som overlevde Romarriket var kyrkja, som heldt ein del av den romerske kulturarven og fortsette som den dominerande kjelda for kunnskap i det vestlege Europa fram til 1200-talet. Biskopen i Roma, etterkvart kjent som paven, vart leiaren for den vestlege kyrkja.
Det heilage romerske riket av den tyske nasjonen vart danna av den frankiske kongen Karl den store i år 800, etter at han hadde underkua det vestlege Tyskland, delar av Italia og store delar av dei omkringliggande landa. Han fekk betydeleg hjelp i form av ein allianse med paven, som ynskte å kutte banda sine med det bysantinske rike. Dette samarbeidet førte til danninga av eit nytt keisarrike i Vest-Europa og at paven sin domene vart omgjort til ein uavhengig stat i det sentrale Italia.
Seint på 800-talet og på 900-talet fekk det nordlege og vestre Europa føle den nådelause makta og innverknaden av vikingar, som plyndra, handla og erobra raskt og effektivt med sine avanserte sjøfarande skip. Dei følgjande hundre år, perioden til ca år 1000, såg ein vidare auke av føydalismen, noko som førte til at det tysk-romerske riket svekte seg mykje, sidan makta vart fordelt mellom dei mange smårika keisarriket var vorte oppdelt i.
Etter aust-vest-brotet vart den vestlege (romersk-katolske) kristendomen teke opp av dei nyleg danna kongedømma i sentrale Europa: Polen, Ungarn og Böhmen. Den romersk-katolske kyrkja utvikla seg til ein sterk politisk maktspelar, noko som førte til konfliktar mellom paven og keisaren.
Seinmellomalderen
Tidlege teikn på ei gjenoppdaging av den antikke sivilisasjon i Vest-Europa byrja å tre fram på 1000-talet sidan handelen byrja å ta seg opp att i Italia, som førte til økonomisk og kulturell vekst i uavhengige italienske bystatar som Venezia og Firenze. Samstundes byrja nasjonalstatar å utvikle seg i område som Frankrike, England, Spania, og Portugal, sjølv om denne prosessen skulle ta fleire hundre år. Det tysk-romerske riket fragmenterte ytterlegare til ei rekkje småstater som berre formelt var underlagt keisaren.
På starten av 1300-talet vart Austersjøen ei av Europas viktigaste handelsårer. Hansaen, eit handelsforbund mellom hovudsakleg tyske handelsbyar, opna for å inkludere store delar av Polen, Litauen og resten av området rundt det baltiske havet i den europeiske økonomien.
Ein av dei største katastrofane Europa har sett var svartedauden. Det fanst fleire utbrot, men det mest alvorlege skjedde rundt midten av 1300-talet, då ein reknar med at pesten tok livet av rundt ein tredjedel av folkesetnaden i Europa.
Det er vanleg å assosiere slutten av mellomalderen med erobringa av Konstantinopel og Det bysantinske riket av osmanske tyrkarar i 1453. Tyrkarane gjorde byen, med det omsette namnet Istanbul, til hovudstad i riket sitt, som skulle vara fram til første verdskrigen og som òg omfatta Egypt, Syria og mesteparten av Balkan.
Renessanse og reformasjon
På 1400-talet, ved slutten av mellomalderen, hadde nye mektige nasjonar utvikla seg, bygde av såkalla nye monarkar som hadde sentralisert makt i Frankrike, England og Spania. Derimot hadde kyrkja tapt mykje av makta si på grunn av korrupsjon, interne konfliktar og utbreiinga av kultur som førte til kunstnariske, filosofiske, vitskaplege og tekniske nyvinningar i tida som er kjent som renessansen («gjenfødinga» av sivilisasjonen).
Dei nye statane var ofte i politiske kriser og krig. Spesielt etter at Martin Luther starta reformasjonen i 1517, herja ei rekkje politiske og religiøse krigar kontinentet. Splittinga av den dominerande vestlege kyrkja skulle få store politiske, sosiale og kulturelle implikasjonar for Europa. Striden mellom katolikkar og protestantar kunne særleg kjennast i England, der kong Henrik VIII braut med paven og erklærte seg sjølv for kyrkja sitt overhovud (slik vart den anglikanske kyrkja til), og i Tyskland der reformasjonen sameinte dei ulike protestantiske småfyrstane mot dei katolske Habsburg-keisarane.
I motsetnad til Vest-Europa løyste landa i Sentral-Europa, Det polsk-litauiske samveldet og Ungarn, den religiøse krisa ved å innføra religiøs toleranse. Sentral-Europa var allereie splitta mellom austleg og vestleg kristendom, og splittinga vart no utvida til å vere mellom katolikkar, protestantar, gresk-ortodokse og jødar.
Koloniseringstida
Dei mange krigane stoppa ikkje dei nye statane frå å utforska og erobra andre delar av verda, særleg i Asia og det nyleg oppdaga Amerika. På 1400-talet utvikla Portugal det portugisiske imperiet i tre verdsdelar, og tidleg på 1500-talet følgde Spania etter. Dei iberiske landa var dei første som oppretta koloniar i Sør-Amerika og handelsstasjonar langs kystane av Afrika og Asia, men dei vart raskt følgt av Frankrike, England og Nederland.
Imperialistiske utvidingar av økonomiske og politiske kontrollområde fortsette dei neste hundreåra (med nokre tilbakeslag, som den amerikanske revolusjonen og frigjeringskrigane i Sør-Amerika). Spania heldt kontroll over den største delen av Sør-Amerika, Karibia og Filippinane. England tok heile Australia og New Zealand, mesteparten av India og store delar av Afrika og Nord-Amerika. Frankrike tok delar av Canada og India (som dei tapte til England i 1763), Indokina og store delar av Afrika. Nederland vann Aust-India (no Indonesia) og øyar i Karibia. Portugal skaffa seg kontroll over Brasil og mange område i Afrika og Asia. Seinare kom makter som Tyskland, Belgia, Italia og Russland til å skaffe Europa endå fleire koloniar.
Tidleg moderne tid
(1500-, 1600- og 1700-talet) Reformasjonen fekk varig effekt på idéen om eit samla Europa. Ikkje berre stod nasjonane mot kvarandre på grunn av ulike religiøse syn, men nokre statar vart svekte av indre religiøs strid, støtta av dei utanlandske fiendane deira. Frankrike leid denne skjebnen på 1500-talet med ein serie konfliktar kjent som Hugenottkrigen, som enda med triumf for Huset Bourbon. England slapp frå dette, og slo seg til ro under dronning Elisabeth med ein moderat anglikanisme. Tyskland, delt opp i små fyrstedøme under det teoretiske rammeverket til det tysk-romerske riket, vart òg splitta, til trettiårskrigen bytte ut religion med nasjonalisme som drivkraft for europeiske konfliktar.
Etter freden i Westfalen som enda trettiårskrigen vart absolutisme det normale styresettet i Europa, medan nokre land eksperimenterte med grunnlover, ført an av den engelske borgarkrigen. Europeiske internasjonale konfliktar slutta ikkje, men fekk mindre øydeleggjande effektar på livet til vanlege menneske. Opplysningstida gav ei filosofisk grunnstøtte for den nye europeiske modellen, og fortsette spreiinga av litterære kunnskapar. Den raske spreiinga av kunnskapar vart gjort mogleg etter at trykkekunsten vart teken i bruk, og fødde ein ny sekulær tankegang.
Aust-Europa var ein arena med konfliktar, der Sverike, Det polsk-litauiske samveldet og Det osmanske riket kjempa for dominasjon. Denne perioden såg eit gradvis forfall av desse tre stormaktene, som etter kvart vart forskove av absolutistiske monarki som Russland, Prøyssen og Austerrike. Ved slutten av 1700-talet overtok desse posisjonane som stormakter i Aust-Europa, etter å ha delt Polen mellom seg, medan Sverige og Tyrkia miste mykje land til Russland og Austerrike høvesvis. Fleire polske jødar emigrerte no til Vest-Europa og etablerte jødiske samfunn i område dei hadde vorte utviste frå under mellomalderen.
Den franske revolusjonen i 1789 fekk store følgjer for heile Europa. Opprøret hadde bakgrunn i absolutismen, opplysingstida og den amerikanske frigjeringskrigen. Det førte til avsettinga og seinare avrettinga av kong Ludvig XVI. I 1791 blei den første franske republikken danna. Tusentals franskmenn blei avretta i den nyleg oppfunne giljotinen i eit forsøk på å bli kvitt aristokratar, geistlege og andre rekna som trugsmål mot republikken.
Revolusjonen førte til fleire krigar. Den revolusjonære tida enda med at general Napoleon Bonaparte utførte statskupp i 1799. Sjølv om dei tidlegare handlingane hans var som ein forsvarar av revolusjonsideane mot Austerrike og Storbritannia, erobra han etter kvart halve Europa før han vart overvunnen og avsett av motstandarane sine.
1800-talet
Etter at det revolusjonære Frankrike fall, prøvde dei andre statane å retta opp situasjonen til slik han var før 1789. Men forsøka deira klarte ikkje å forhindre at dei revolusjonære tankane spreidde seg. Ideane om demokrati hadde hatt ein djup innverknad på middelklassa. Den industrielle revolusjonen brakte med seg viktige økonomiske og sosiale endringar, dei lågare klassene byrja å føle innverknad frå sosialistiske, kommunistiske og anarkistiske idear, og dei nye kapitalistane byrja å lene seg mot liberalismen (eit omgrep som tydde noko anna då enn det gjer no).
Dei to verdskrigane
Etter ei relativt fredeleg tid gjennom den største delen av det 19. hundreåret, skulle rivaliseringa mellom dei europeiske stormaktene no eksplodere i 1914 med den første verdskrigen. På den eine sida stod trippelalliansen (Tyskland, Austerrike-Ungarn og Italia) og Tyrkia, på den andre sida Serbia og trippelententen (Frankrike, Storbritannia og Russland). Italia skifta side i 1915 og USA slutta seg til ententen i 1917. Til trass for at Russland trekte seg ut av krigen (på grunn av den russiske revolusjonen) klarte ententen til slutt å sigra over sentralmaktene hausten 1918.
Etter å ha alliert seg med Mussolini sitt Italia i stålpakta, underskrive ein ikkjeangrepsavtale med Sovjetunionen, og etter ei militær oppbygging gjennom den siste halvdelen av 1930-åra, starta den tyske diktatoren Adolf Hitler den andre verdskrig i september 1939. Aksemaktene hadde i starten av krigane fleire store suksessar (som erobringa av Polen, Noreg, Frankrike og Balkan før 1941), men i 1941 byrja dei å overstrekkje ressursane sine. Hitlers ideologiske fiendar var kommunistane i Sovjetunionen, men på grunn av at Tyskland ikkje klarte å leggje under seg Storbritannia og sidan Italia svikta i Nord-Afrika og Middelhavet vart hærane til aksemaktene delt mellom å forsvare Vest-Europa og Skandinavia og òg å angripe Afrika. Angrepet på Sovjetunionen vart difor ikkje kraftig nok, og dei tyske troppane vart stoppa utanfor Moskva i desember 1941.
Dei neste åra snudde krigslukka. Japan, som var alliert med aksemaktene, gjekk til åtak på britane i Søraust-Asia og den amerikanske marinebasen Pearl Harbor på Hawaii, Tyskland erklærte så krig mot USA. Dei allierte statane vann i Nord-Afrika og invaderte Italia i 1943, og invaderte så Frankrike i 1944. Våren 1945 vart Tyskland sjølv angripe av Sovjetunionen frå aust og vest av dei andre allierte. Hitler gjorde sjølvmord og Tyskland overgav seg tidleg i mai.
Den kalde krigen
Den første og spesielt den andre verdskrigen avslutta den førande posisjonen Vest-Europa heldt over verda. Karta over Europa vart teikna opp på nytt på Jalta-konferansen og seinare delt mellom to maktblokker; dei kapitalistiske vestlege landa i allianse med USA gjennom NATO og den austlege kommunistiske Warszawapakta leidd av Sovjetunionen.
Spenninga mellom NATO-landa og Warszawapakta auka utover på 1950- og 60-talet, òg på grunn av tilhøve andre stader i verda. Koreakrigen 1950-53, oppstanden i Ungarn 1956, U2-affæren 1960, bygginga av Berlinmuren 1961 og Cubakrisa 1962 tok verda nær ein ny verdskrig. Seinare på 1960-talet vart spenninga halde ved like gjennom Vietnamkrigen 1965–1975, invasjonen i Tsjekkoslovakia i 1968 og fleire andre konfliktar.
Samstundes byrja dei vestlege landa ein prosess for politisk og økonomisk integrasjon, for å sameine Europa og forhindre ein ny verdskrig. Denne prosessen førte til utviklinga av organisasjonar som Den europeiske unionen og Europarådet.
1970-talet blir kalla avspenningstiåret. Betre dialog mellom Aust- og Vest-Tyskland under Willy Brandts Ostpolitik og inngåingar av nedrustningsavtalene Salt 1 og Salt 2 var framsteg, men framleis måtte tilhøvet mellom aust og vest omteiknast som ein kald krig. Sovjetunionens krig og innblanding i Afghanistan og uroa i Polen rundt fagforeininga Solidaritet var viktige årsaker til dette.
Den sovjetiske leiaren Mikhail Gorbatsjov kom til makta i 1985. Med sin perestrojka- og glasnost-politikk minka den sovjetiske innverknaden over Aust-Europa. Dei gamle kommunistiske regjeringane braut saman og Vest-Tyskland absorberte Aust-Tyskland i 1990. I 1991 fall Sovjetunionen sjølv frå kvarandre, den gamle unionen vart delt i tretten nye statar, med den russiske føderasjonen som den staten som tok over Sovjetunionen sitt sete i SNs sikkerhetsråd.
Det mest valdelege utbrotet skjedde i Jugoslavia. Fire av dei seks jugoslaviske republikkane (Slovenia, Kroatia, Bosnia-Hercegovina og Makedonia) erklærde seg sjølvstendige, noko som førte til ein serie krigar som i nokre område varte til 1995. Dei siste to republikkane danna den føderale jugoslaviske republikk under Slobodan Milošević. Milošević førte landet til krig mot NATO over Kosovo, og vart avsett av ein fredeleg revolusjon i oktober 2000. Den føderale republikken vart omdanna til ein union mellom dei to republikkane Serbia og Montenegro og eit vestleg demokratisk styresett vart innført.
Den europeiske unionen
Prosesen for europeisk integrasjon byrja med etableringa av Den europeiske kol- og stålfellesskapen mellom Tyskland, Frankrike, Italia, Nederland, Belgia og Luxemburg i 1952, og utvidinga til nye samarbeidsområde gjennom Romatraktaten i 1957. Arbeidet var styrt av ynsket om å skape ein felles europeisk marknad som skulle gjere føretak og næringsliv tilgjengeleg til marknader, kapital og arbeidskraft og på den måten skape positiv utvikling og fred mellom landa. Gjennom skipinga av Den europeiske fellesskapen vart det oppretta sterkare sams styringsorganisasjon. I 1992 vart Den europeiske unionen skipa og det vart fastsett målsetjingar om sterkare integrasjon innan økonomisk og monetær politikk, sams forsvarspolitikk og justissamarbeid.
Samarbeidet vart utvida til nye land i 1973 med Storbritannia, Danmark og Irland, i 1981 med Hellas og i 1986 med Spania og Portugal. I 1995 kom Sverige, Finland og Austerrike med, medan Noreg for annan gong valde å stå utanfor.
I 2004 vart EU utvida med 10 nye medlemsland i Aust- og Sør-Europa: Estland, Latvia, Litauen, Polen, Tsjekkia, Slovakia, Ungarn, Slovenia, Malta og Kypros. Dette har gjeve store konsekvensar både for dei nye og dei tidlegare medlemene. Størst har truleg merksemda vore om den nye, store arbeidsmarknaden, som gav mange frå dei nye medlemslanda eit høve til å finne betre betalt arbeid i Vest-Europa.
I 2005 stranda EU sine forsøk på å skape ei felles grunnlov, etter at både Frankrike og Nederland gjennomførte folkerøystingar med negativt resultat. I debatten som følgde, har det vorte aukande tvil om dei politiske leiarane er i utakt med store veljargrupper. EU-systemet har som tidlegare tilpassa seg realitetane og held fram med integrasjonen sin med små skritt.
I 2006 vart medlemskapsforhandlingane med Romania og Bulgaria sluttført, med sikte på medlemskap frå 2007. Tyrkia si forhandling om medlemskap er likevel meir usikkert, og det er stor indre usemje om dette temaet blant EU-landa.
Fred Åkerström
Fred Åkerström, eigentleg Bo Gunnar Åkerström, var ein svensk visesongar og skodespelar. Han voks opp i den dåverande arbeidarbydelen Södermalm i Stockholm. Oppveksten skjedde under svært enkle kår og var prega av eit kjølig forhold til faren. Foreldra skilde seg, og etter dette starta mora ei systove, noko som betra dei økonomiske tilhøva. Fred Åkerstrøm snakka ikkje gjerne om dette som vaksen.
Fred Åkerstrøm forsørgde seg først med strøjobbar av forskjellig karakter. Han fatta tidleg interesse for visesong etter at han som barn hadde høyrt Ruben Nilson. I byrjinga av 1960-åra hadde Åkerström suksess på «viseprammen» Storken med tolkingar av Ruben Nilson. Han vart oppdaga av Anders Burman i plateselskapet Metronome og kom i 1963 med debutplata Fred Åkerström sjunger Ruben Nilson.
Karriere
Fred Åkerström vart ein av dei leiande visesongarane og trubadurane i Sverige på 1960-talet. Han hadde ein inderleg og lett skurrande bassrøyst. Fred Åkerström spelte òg ei stor rolle i samband med gjennombrotet til Cornelis Vreeswijk. Relasjonen mellom dei var i periodar svært varmt og intensivt, i andre periodar kunne det vere kaldt og distansert. Mange har fortalt om den rivaliseringa som råda mellom dei, som til og med førte til handgemeng. Trass dette hadde dei likevel alltid ein gjensidig respekt for kvarandre. Cornelis Vreeswijk tileigna seinare ei vise til Fred Åkerström etter hans bortgang.
I 1964 gjennomførte Åkerström ein viseturné saman med Ann-Louise Hanson og Cornelis Vreeswijk. Samarbeidet resulterte seinare i plata Visor och oförskämdheter.
Politisk engasjement
I andre halvdel av 1960-åra vart Åkerström meir politisk, og han spelte inn mange politiske viser. Av desse var Sådan är kapitalismen. Han organiserte seg seinare i KFML(r) (no Kommunistiska Partiet) og stifta YrkesTrubadurernas Förening - YTF saman med mellom andre Cornelis Vreeswijk og Finn Zetterholm.
Dei siste åra
Fred Åkerström sin død innebar ein «rungande tystnad» ifølgje kulturjournalisten Oscar Hedlund. Fred Åkerström har vorte sett som ein av dei absolutt fremste visesongarane i Sverige. Den intensivt kjenslemessige innlevinga og kraftfulle, men òg vare røysta hans berørte dei fleste som såg han opptre.
Fred Åkerström er far til CajsaStina Åkerström, kalla opp etter ei jente i ein av Fredmans epistler.
Noregs fiskerihøgskole
Noregs fiskerihøgskole er eit av dei seks fakulteta ved UiT Noregs arktiske universitet. Høgskolen har ca. 200 tilsette og ca. 600 studentar.
Høgskolen vart oppretta i 1972 som ein paraplyorganisasjon for fiskeriforskning. Høgskolen hadde avdelingar ved universiteta i Bergen og Tromsø, og ved Norges tekniske høgskole (NTH) og Norges handelshøgskole (NHH).
I 1988 vart NFH omorganisert og inkorporert i Universitetet i Tromsø. NFH er i dag organisert som eit fakultet under UiT, men har framleis eigen rektor og nettside. NFH har ca 200 tilsette og ca 600 studentar (2007).
Høgskolen etablerte i 2004 MaReMa, Centre of Marine Resource Management.
Forskningsfarty
NFH har fire forskningsfarty av ulik storleik:
Bakgrunnsstoff
Fiskerihøgskolen si heimeside
Lokalpolitikarar i Stord kommune
Dette er ei lista over folk som driv med kommunepolitikk i Stord kommune. Kommunestyret på Stord har 35 medlemar.
Arbeidarpartiet
Arbeidarpartiet har 8 representantar i Stord kommunestyre.
Demokratane
Demokratane har 2 representantar i Stord kommunestyre.
Framstegspartiet
Frp har 6 representantar i Stord kommunestyre.
Høgre
Høgre har 6 representatar i Stord kommunestyre.
Norges Kommunistiske Parti
NKP er ikkje representert i Stord kommunestyre.
Raudt
Raudt er ikkje representert i Stord kommunestyre.
Senterpartiet
Sp har 3 representantar i Stord kommunestyre.
Sosialistisk Venstreparti
SV har 3 representantar i Stord kommunestyre.
Venstre
Venstre har 2 representantar i Stord kommunestyre
Philip Larkin
Larkin er kjend for det dystre livssynet diktinga hans syner, og for at ho er skriven med veldig klassisk teknikk, men samstundes er veldig folkeleg. Fyrste diktsamlinga hans var North Ship, men han vart fyrst kjend med andre samlinga, The Less Deceived. Han har fleire gonger vorte vald som beste poet i folkerøystingar.
Oppvokster og utdanning og tidleg karriere i England
Philip Larkin vart fødd i Coventry i 1922. Far hans, Sydney Larkin, var bykasserar, og hadde sterke nazistsympatiar. Mor hans, Eva Emily Day, var ei stille kvinne, og var dominert av mannen sin. Larkin fekk heimeskulering fram til han var åtte. Deretter gjekk han på King Henry VIII Junior School og seinare King Henry VIII School. Han var ikkje særleg skuleflink før dei siste åra. Han skreiv ofte for skuleavisa, The Coventrian, mellom anna fleire dikt. Då utmerkte han seg i engelsk og historie.
Larkin hadde dårleg syn, og slapp difor unna militærteneste. Han fekk studieplass i 1940 ved St. John's College i Oxford, for å lesa engelsk, og som ein av få fekk han studera dei tre åra som hadde vore vanleg før krigen (mange av studentane las kortare tid, grunna militærteneste). Ved universtitetet møtte han mellom anna Kingsley Amis, og dei to vart vener for livet. Han skreiv ein del dikt medan han var på universtitetet, og dyrka og interessa for jazz som han hadde byrja allereie i barndomen. Han og Amis og nokre andre vener danna ein uformell klubb, kor dei las dikta sine for einannan og lytta til jazz. Larkin tok avgangseksamen i 1943, og fekk (til si eiga overrasking) god karakter og ein toppgrad. Han byrja òg på romanen Jill.
Gustav II Adolf av Sverige
Gustav II Adolf (–) var konge av Sverige. Han vart fødd i Stockholm som son av kong Karl IX av Sverige og Kristina av Holstein-Gottorp. Andre namnevariantar er Gustaf II Adolf, Gustaf II Adolph, lat. Gustavus Adolphus, Gustav Adolf den store. Tilnamn Lejonet från Norden. Han var regent av Sverige 1611-32.
Philip Larkin
Oppvokster og utdanning og tidleg karriere i England
Etter universitetet flytta han heim til foreldra i Coventry, og heldt fram med Jill. Han fekk etter ei stutt tid arbeid som bibliotekar i eit lite offentleg bibliotek i Wellington, Shropshire, i november 1943. Han las no til eksamen som bilbiotekar, og skreiv både på Jill og ein del dikt. Ti av desse vart gjevne ut i samlinga Poetry from Oxford in Wartime i 1945. Seinare same året, etter mange freistnader hjå ulike forlag, fekk han samlinga The North Ship gjeve ut. Ho vakte ikkje stor merksemd, og vart berre meldt i éi avis. Det var òg medan han arbeidde i biblioteket i Wellington at han gjekk inn i sitt fyrste romantiske tilhøve, til Ruth Bowman. I 1946 fekk han ei stilling som underbibliotekar ved universitetsbiblioteket ved University College i Leicester. Jill vart gjeve ut i 1946, og året etter kom romanen A Girl in Winter. Korkje av dei fekk særleg merksemd då dei kom ut, men A Girl in Winter vart godt motteke der ho vart merkd i det heile. I mars 1948 døydde far til Larkin av kreft, og i 1949 vart Larkin kvalifisert som medlem av bibliotekarforeininga i England.
Gustav II Adolf av Sverige
'''Barn med Maria Eleonora av Brandenburg (gift 1620):
Philip Larkin
Seinare karriere og heider
I september 1950 vart Larkin universitetsbibliotekar ved Queen's University i Belfast. Her byrja han å skriva dikt att, og i 1951 fekk han trykt opp 100 eksemplar av ei lita samling, XX Poems, som han sendte til vener. I denne perioden blomstra òg kjærleikslivet hans, og han hadde fleire forhold, somme av dei med gifte kvinner.
Gustav II Adolf av Sverige
Barn med elskarinna Margareta Slots:
Philip Larkin
Seinare karriere og heider
22. mars 1955 byrja Larkin i stillinga som hovudbibliotekar ved University of Hull. Denne stillinga heldt han til han døydde i 1984. Oktober same året vart diktsamlinga The Less Deceived gjeven ut. Ho vart inkludert i The Times si liste over årets beste bøker, og fekk mykje merksemd. Denne samlinga er den fyrste i det Larkin såg på som sine «vaksne verk», og flestalle dikta vart skrivne medan han budde i Belfast.
Gustav II Adolf av Sverige
Krigarkongen
Gustav II Adolf er kjend for å ha kjempa i Trettiårskrigen. Han er rekna som den fremste svenske krigarkongen ved sidan av kong Karl XII av Sverige. Trettiårskrigen er rekna å ha vart mellom 1618 og 1648, og fann for det meste stad på området til det tysk-romerske riket, sentralt i Europa.
Philip Larkin
Seinare karriere og heider
I 1956, etter å ha budd eit år i småe, leigde rom, flytta Larkin inn i eit toppetasjehusvær som var eigt av universitetet. Utsynet frå dette husværet er inspirasjonen for diktet High Windows. I denne tida, og fram til 1978, hadde Larkin ei rekkje romantiske tilhøve, ofte som mange som tre om gongen. Frå tidleg 1978 var Larkin i eit monogamt tilhøve til Monica Jones, ein akademikar. Tilhøvet mellom dei tok til allereie den siste tida Larkin var i Leicester.
Frå 1961 var Larkin jazzkritikar i avisa Daily Telegraph, og i 1964 kom diktsamlinga The Whitsun Weddings. Ogso denne vart godt motteken, med mykje kytt i media. Året etter mottok Larkin prisen The Queen's Gold Medal for Literature for samlinga. I 1970 fekk han ei eittårig stilling som gjesteforelesar ved All Soul's College i Oxford, og i 1973-4 var han gjesteforelesar ved St. John's College. Gjenom desse stillingane hadde han tilgang til ei rad publikasjonar som elles var vanskelege å skaffa, og i 1973 kom diktantologien The Oxford Book of Twentieth Century English Verse. Samlinga inneheldt somme mindre røynde diktarar, og somme uortodokse val, og vart motteken med blanda reaksjonar. Samlinga inneheldt mellom anna ein god del dikt av Thomas Hardy, og spela ei viktig rolle i å kveikja interessa for Hardy som diktar.
I 1974 kom den siste diktsamlinga hans Larkin, High Windows. I 1975 vart han utnemnd til Commander of the British Empire. I 1977 kom diktet «Aubade», truleg det mest røynde av dikta hans, og det siste større diktet han gav ut.
I 1984 mottok han ein doktorgrad i litteratur frå University of Oxford, og då Sir John Betjeman døydde same året, vart han tilbode stillinga som riksdiktar, men takka nei, truleg både av di han mykje plaga av sjukdom, av di han hadde slutta å produsera seriøse dikt fleire år før, og av di han ikkje ynskte publisiteten som fylgde med ei slik æresvising. Han døydde 2. desember 1985 av strupekreft, kort tid etter at han vart utnemnd til den prestisjetunge Order of the Companions of Honour.
Verk
Dikt og romanar
Toyota
Toyota er eit namn som kan ha fleire tydingar:
Insekttåka
Insekttåka (katalogisert NGC 6302) er ei planetarisk tåka som ligg rundt 4000 lysår unna jorda i stjernebiletet Skorpionen. Ho er ei av dei mest lyssterke og ekstreme planetariske tåkene ein kjenner til, og i sentrum av ho ligg det ei supervarm stjerna med ein temperatur på minst 250 000 °C.
Kjemisk samansetnad
Observasjonar gjorte med ESA sitt Infrared Space Observatory (ISO) viste at tåka inneheldt hydrokarbon, karbonat som kalsitt og vassis og jern. Tilstadeveringa av karbonat er interessesant for forskarar då ein i solsystemet reknar dei som sikre bevis på at det vore flytande vatn tilstades, då karbonat blir danna ved at karbondioksid løyser seg opp i flytande vatn og dannar sediment. At karbonat likevel er funne i tåka der det ikkje har vore flytande vatn tyder på at karbonat kan bli danna på andre måtar.
Don't Stop av The Rolling Stones
Songen er tilskriven songar Mick Jagger og gitarist Keith Richards, men vart hovudsakleg skriven av Jagger. Songen vart skriven då Jagger førebudde seg til albumet sitt Goddess in the Doorway frå 2001.
Tsjagansjøen
Tsjagansjøen (eller Balapan) er ein innsjø i Kasakhstan som vart danna etter atomprøvesprenginga som vart utført her av Sovjetunionen den 15. januar 1965. Han inneheld om lag 0,01 km² vatn.
Don't Stop av The Rolling Stones
Songen er ein likefram rockelåt med eit tradisjonellt opningsriff av Richards. «Don't Stop» omhandlar eit røft kjærleiksforhold mellom songaren og kjærasten hans:
A Bigger Bang
A Bigger Bang er det 22. studioalbumet til The Rolling Stones. Det var ein oppfølgjar til Bridges to Babylon 1997, og begge desse, samt Voodoo Lounge frå 1994, vart produsert av Don Was og The Glimmer Twins.
Don't Stop av The Rolling Stones
The way you bit my lip and you drew first blood, It warmed my cold, cold heart; and you wrote your tittel right on my back, Boy, your nails were sharp
Tsjagansjøen
Elva Tsjagan rann forbi eine enden av Semiplatinsk teststad og prøvesprenginga vart vald slik at krateret ville demme opp elva. Resultatet var ein krater med diameter på 408 meter og eit djup på rundt 100 meter.
Don't Stop av The Rolling Stones
Well I'm losing you, I know your heart is miles away; There's a whisper there where once there was a storm; and all that's left is that image that I've filed away and some memories have tattered as they've torn
A Bigger Bang
Historie
A Bigger Bang vart stort sett spelt inn heime hos Mick Jagger i Frankrike, på liknande måte som Exile on Main St. vart spelt inn i heimen til Keith Richards i same land i 1971. Jagger og Richards arbeidde òg på albumet i 2004 med produsent Don Was i heimen til Jagger i Karibia. Charlie Watts slo seg seinare med etter å ha vorte operert for strupekreft. Darryl Jones spelte bass og Chuck Leavell spelte piano på fire spor.
Eisenmenger
Eisenmenger er eit etternam som ofte blir nytta som kortnamn på hjarte- og lungefeilen Eisenmengers syndrom. Namnet har tysk opphav og viser til ein jernhandlar, sett saman av middelhøgtysk īsen, 'jern', og mengære, 'handlar'.
Tsjagansjøen
Prøvespreninga
Tsjagan var ei sovjetisk atomprøvesprenging under det sovjetiske atomprogrammet og var den kraftigaste testen i atomeksplosjonar for nasjonal økonomi-serien. Han var ein undergrunnstest som vart utført 15. januar 1965 med ei kraft som tilsvara 140 000 tonn TNT. Sidan testen vart utført under jordoverflata braut ikkje russarane den delvise prøvestansavtalen, men SN klaga likevel til russarane.
Verdshav
Verdshava er dei store, ubrotne hava som skil kontinenta frå kvarandre. Det største av dei er Stillehavet, så kjem Atlanterhavet og deretter Indiahavet. Sørishavet og Nordishavet vert gjerne òg rekna som verdshav. Det er International Hydrographic Organization, det internasjonale hydrografi-laget, som formelt seier kva som er verdshav og kor havgrensene går.
A Bigger Bang
Historie
Albumet har ein enklare stil ala Some Girls, med hardare og meir moderne. Mange av songane vart spelt inn med kjernen i bandet, Richards, Jagger og Watts. Ronnie Wood var ikkje med på desse innspelingane og spelte berre på ti av seksten spor.
Verdshav
Dei sju hava
Tidlegare var det vanleg at sjømenn hadde segla på «dei sju hava». Dette vil seie at dei hadde vore på
A Bigger Bang
Historie
Dei første rapportane om albumet fortalte at the Stones hadde gått «tilbake til røtene sine» med minimal instrumentering, grov miks og tøff blues og garagerock ala kontemporære grupper som The White Stripes og The Black Keys, noko som viste at the Stones framleis var i kontakt med moderne trendar i rockemusikken.
Verdshav
Dei sju hava
Skilja mellom dei nordlege og sørlege delane av hava må ha vore meir naturlege for dei som hadde opplevd dei enn grensene sette av hydrografilaget.
A Bigger Bang
Historie
Albumet fekk god kritikk og vart erklært det beste Rolling Stones-albumet sidan Tattoo You i 1981. Dei fleste albuma til the Stones sidan Steel Wheels i 1989 har derimot fått liknande merknad, og fleire meiner at the Stones enno ikkje har laga eit album dei siste 30 åra som har vore opp mot det beste dei kan.
Den første singelen frå albumet var «Streets of Love» og nådde 15. plass på den britiske singellista, medan A Bigger Bang gjekk inn på andreplass i Storbritannia og i Noreg, og tredjeplass i USA. Som dei første Stones-albuma sidan Tattoo You selde det ikkje all verda og singlane vart heller ikkje store hittar. I 2006 hadde albumet likevel seld 2,4 millionar eksemplar.
I august 2005 la the Rolling Stones ut på A Bigger Bang Tour for å støtte opp om albumet. Det vart halde 90 konsertar i Nord-Amerika, samtlege av dei utselde. Turneen strekte seg inn i 2007 og Europa. Under turneen fall Keith Richards ned frå eit tre på Fiji og dei måtte ta ein pause i turneringa. Turneen enda i august 2007 på O2 Arena i London.
Sjølv før singlane kom ut vart A Bigger Bang kjend for songen «Sweet Neo Con», som var kritisk til både President George W Bush og amerikansk politikk generelt.
Innhald
Deluxe-utgåva av albumet inneheldt to spor til på ein DVD, «Under the Radar» (4:34) og «Don't Wanna Go Home» (3:33).
Tsjagansjøen
Prøvespreninga
I 2006 var området framleis radioaktivt og innsjøen vert stundom kalla «Atomsjøen». Stein og berg rundt krateret vart smelta til ein glasaktig substans.
Don't Stop av The Rolling Stones
Innspelinga av songen starta tidleg sommaren 2002 i Guillaume Tell Studios i Suresnes i Frankrike. Med Jagger på solovokal speler både Richards og Ron Wood gitar. Charlie Watts speler trommer, Darryl Jones bass og Chuck Leavell spelar keyboard.
Songen kom ut 16. desember 2002 og nådde 36. plass i Storbritannia. Songen vart spelt under Licks-turneen i 2002 og 2003.
Nicolae Berechet
Nicolae Berechet var ein rumensk boksar.
Suezkanalen
Suezkanalen er ein 171 km lang kanal i Egypt mellom Middelhavet og Raudehavet. Byen Suez ligg ved munningen i Raudehavet, og byen Port Said ved munningen i Middelhavet. Bygginga av kanalen vart leia av Ferdinand de Lesseps i tida mellom 1859 og 1869. Bygginga vart gjennomført av eit fransk selskap. Etter at kanalen vart opna, eigde Frankrike og Egypt kanalselskapet som stod for dagleg drift. I 1875 kjøpte Storbritannia 45 % av kanalselskapet og inngjekk ei avtale med Egypt om at selskapet skulle overførast til Egypt i 1968. I 1956 nasjonaliserte den egyptiske presidenten Gamal Abdel Nasser kanalen, noko som førte til Suezkrisa.
The Flintstones
The Flintstones (norsk tittel: Familien Flint) er ein amerikansk teiknefilmserie som går føre seg i steinalderen. Det er ein parodi på det amerikanske forstadslivet på midten av 1900-talet, der dinosaurar, sabeltanntigrar, mammutar og liknande dyr lever i lag med berrrføtte holebuarar som nyttar teknologi frå våre dagar laga av steinalderens råvarar medan det er dyra som står for drivkrafta av dei. Serien fylgjer Fred og Wilma Flinstone og naboande deira, Barney og Betty Rubble.
Nicolae Berechet
Sommar-OL 1936
11. august 1936 vart han eliminert i den fyrste runden av fjørvektklassen etter ein kamp mot Evald Seeberg. Nokre få dagar etter kampen døydde han av blodforgiftning og vart gravlagd i Berlin.
The Flintstones
The Flintstones gjekk på amerikansk fjernsyn fyrste gong frå 1960 til 1966. Det var animasjonsføretaket Hanna-Barbera Productions som produserte serien. Opphavleg var teikneserien mynta på vaksne personar. Sigarettmerket Winston sponsa den første sesongen og karakterane dukka opp i fleire reklamefilmar i svart/kvitt for Winston. Etter seks sesongar vart serien lagt ned i 1966, men ei rekkje serieproduksjonar baserte på serien har vore laga. i 1994 kom kinofilmen The Flintstones og i 2000 kom oppfylgjaren The Flintstones in Viva Rock Vegas.
Mona Dahle
Mona Dahle Sivertsen er ein norsk tidlegare handballspelar frå Trondheim. Ho vann OL-sølv 1992 og bronsemedalje i både VM 1993 og EM 1994.
I sine unge år var Dahle medlem av Trolla IL og deretter Vestbyens IL. År 1990 melde ho overgang til Byåsen IL, det då fremste handballaget i Trondheim. Ho spelte på Byåsen Idrettslag heilt til ho reiste til Refstad/Veitvedt i 1994, så vidare til Stabæk IF og var aktiv for laget frå Asker i nokre få sesongar.
Mona Dahle landslagsdebuterte 30. juni 1991 mot Danmark. Ho var så med i alle meisterskaps-turneringane frå Sommar-OL 1992 til og med Sommar-OL 1996. Under OL 1992 i Barcelona fekk ho sølvmedalje, men var ein av dei som ikkje fekk spele finalen. Både i handball-VM 1993 på heimebane og EM 1994 i Berlin deltok ho då Noreg vann respektive bronsefinalar mot høvesvis Romania og Ungarn. Ho var også med då Noreg tapte bronsekampane under handball-VM 1995 og Atlanta-OL 1996. Gjennom åra deltok ho i 114 landskampar og skåra 151 mål.
Tylldal
Tylldal er ei lita fjellbygd i Tynset kommune i Nord-Østerdal.
Bygda ligg mellom Tronfjellet i nord og Jutulhogget i sør, strekkjer seg langsmed elva Tysla som renn aust for og parallelt med Glomma. Næringsevegen er jordbruk. Bygda er kjent for det årlege Tylldalsspelet.
Litteratur
Eystein Eggen d.e.. ''Tylldal og Brydal bygdebok.
GMC DUKW
GMC DUKW er ein amfibisk lastebil produsert under den andre verdskrigen av den amerikanske lastebilprodusenten GMC. Køyretøyet blir ofte berre referert til som DUKW, på engelsk fekk det tilnamnet «duck» på grunn av likskapen med namnet.
Køyretøyet er basert på lastebilen GMC ACKWX, ein frambygd versjon av den meir kjente GMC CCKW «gemsen». Motoren er ein 4,416 liters toppventilert rekkesekser som gir 91,5 hestar ved 2750 omdreiingar. Drivstoffet er bensin. Det var 9,3 m lang, 2,4 m brei og 2,6 m høg med presenningtaket oppe. Meir enn 21 000 blei produsert.
728 Leonisis
728 Leonisis er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 16. februar 1912 av Johann Palisa ifrå Universitäts-Sternwarte Wien.
Sant'Andrea Frius
Sant'Andrea Frius (sardisk Sant'Andrìa 'e Frìus) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 1 786 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 36.16 km² og ligg i ei høgd på 280 meter over havet.
Havre
Havre (Avena sativa) er den tredje viktigaste kornarten i Noreg etter kveite og bygg. Kring år 1900 hadde havre opp mot halve kornarealet i mange europeiske land pga. bruken som hestefôr. Sidan traktoren erstatta hesten i landbruket og bilen og toget i transportnæringa, har havren hatt ei hundre års nedgangstid. På grunn av si gode tilpassing til kjølige tempererte område og mangelen på alternative vekstar, har havren halde stand i Norden. I Norge dyrkar vi havre på ein fjerdedel av kornarealet. Havre har gode eigenskapar, både som mat og husdyrfôr. Interessa for havre til mat er aukande på grunn av dei gunstige helseeffektane.
Slektskap
Havreslekta  Avena høyrer til stamma Avenae i grasfamilien, ei heilt anna enn dei andre kornartane bygg, kveite og rug som tilhøyrer kveitestamma (Triticeae). Den opne blomsterstanden, kalla risla (sjå bilete), kjennest lett frå akset i dei andre.
Agronomi
Havre blir sådd om våren. Havre er spesielt godt tilpassa kjølige og tempererte klima og til mindre fruktbar jord. Den er ein låg-innsats vekst som toler jord som er vassmetta (har lite luft), er sur (låg pH) eller næringsfattig, betre enn bygg og kveite. Den har få sjukdomar felles med dei andre og ved einsidig korndyrking kan den sanere smitte. Havre har dermed ein uunnverleg plass i vekstskiftet i norsk korndyrking. Er det godt med nedbør om våren, konkurrerer havre effektivt med ugras, noko som er spesielt viktig i økologisk dyrking. Havren utnyttar også gjødsla betre enn dei andre kornartane.
Når havren jamt over har dålegare gjennomsnittsavlingar enn bygg og vårkveite, kjem det vel så mykje av lågare innsats. Den er ofte sådd på dårlegare jordarter, på siste plass i vekstskifta og blir mindre gjødsla. Havren har nemleg lengre strå og går lettare i legde. Stråforkortande dverggen er lite brukt i havre, fordi slike sortar er meir utsette for tørke og smitte av Fusarium, ein sopp som i fuktige år kan gjere stor skade. Soppen kan danne soppgifter (mykotoksin) som kan drepe kornet, sette ned spireevna og bli igjen i kornet etter hausting. Soppgifter har blitt det største problemet i norsk havredyrking dei siste 10 åra, og førte til mangel på godkjent såkorn i åra 2010-13. Dette er hovudgrunnen til nedgangen i havreareala dei siste åra. Kvar kornlast levert kornmottak blir i dag kontrollert, det er sett ein grenseverdi for soppgift.
På grunn av havrens minkande rolle internasjonalt, er foredlings- og forskingsinnsatsen og tilfanget av nye sortar mindre. Dette gjeld ikkje i Norden, og nye norske havresortar foredla av Graminor AS var klart mindre utsett for soppgifter enn 10 år tidlegare.
Sjukdomen kronrust  er det store problemet internasjonalt, både for avling og for kornkvaliteten. Det gjeld særleg i Midtvesten i USA og i Canada, der produksjonen mest går til mathavre. Det gjeld også i Australia og Brasil. Der er havre også dyrka som dekkvekst mot erosjon og beite om vinteren, eller til produksjon av høy.
Nærings- og helseverdi
Havren har liksom andre gras ikkje eit botanisk frø, men ei spesiell frukt, ein karyopse, der  frøskalet er grodd saman med morplantas fruktvegg. Utanpå frukta er skalet danna av inneragna, og til saman blir dei eit «korn» i havre. I nakne havresortar fell skalet av under treskinga. Dei fleste sortar er dekte, dei må bli avskala før bruk til mat eller fôr til einmaga dyr.
Havre har etter avskaling høgare næringsverdi enn våre andre kornartar. Det høge kaloriinnhaldet på 389 kcal/100 g kjem i hovudsak av feittinnhaldet. Meir enn 80% av feittet er umetta likt fordelt på oljesyre og linolsyre. Innhaldet av oljesyre aukar i feittrike sortar og i kjølige klima. Fôring med feittrik havre gir meir mjølk og reduserer det metta feittet i mjølka frå kring 60% til 45% utan endring i smak. Feittrike havresortar er også spesialfôr for travhestar.
Havre har dei siste 25 åra fått ry som god for helsa. Det gjeld på ei rekke ulike måtar :
Glutenfri
Havre er glutenfri fordi den inneheld lite prolamin, den proteintypen som utløyser cøliaki i kontakt med kveite, bygg og rug. Føresett ein eigen produksjonskjede utan desse kornartane, er havre derfor tilrådd som glutenfritt for dei fleste som slit med denne sjukdomen.
Kostfiber
Havre har eit høgt innhald av kostfiber (kring 11%), særleg av vassløyselege betaglukanar (kring 3-4%). Dei siste har påviseleg helsefremjande effektar, noko som dei siste 20 åra har auka interessa for havre til mat. Fiber, og spesielt betaglukan, gir ein konsistens i tarmen som fører til absorpsjon av gallesyre, som så minkar utskiljinga av kolesterol i blodet. Både i EU og i USA er det tillate å reklamere med at betaglukan (3 g om dagen, tilsvarande 75 g havre) førebygger hjarte-karsjukdomar.
Insulin
Vidare fører dei til ei saktare nedbryting av stivelse til sukker og med det mindre insulin. Pasientar med diabetes-2 er tilrådd 2-3 «havredagar» for å få opp sensitiviteten for insulin.
Vitamin
Dei feittløyselege vitamina tokoferol (E-vitamin) og avenantramid er gunstige. Den siste, som er spesiell for havre, hemmar betennelsar i slimhinner i tarm, i blodårer og i huda og hemar vekst av kreftsvulstar. At havre reduserer sjansen for tykktarmskreft, kan kome av dette og positiv verknad på fordøyinga generelt.
Sporstoff
Havre er i hovudsak eit fôrkorn (90%) i norsk samanheng til storfe, sau og hest. Til gris, fjørfe og mat blir havren avskala, på grunn av den ufordøyelege cellulosen i skalet. Betglukanar fører til lågare fôropptak i gris enn den meir lettfordøyelege kveiten.
Forbruket til mat har i Noreg auka frå 3 til 6 kg per person sidan 2001. Dette går i hovudsak til havregryn, müsli, innblanding i brødmjøl m.m. Det er spesielle krav til mathavre. Korna må vere tunge og jamt store med låg skalprosent. Etter avskaling blir dei nakne korna varma opp til 90 grader for å inaktivere enzymet lipase. Elles vil feittet harskne så fort havren blir pressa og valsa til gryn. I butikkvaren «store havregryn» er heile kornet brukt, i «lettkokte havregryn» er korna kutta i mindre stykke før valsing. I alle tilfelle inneheld dei heile kornet og er dermed et fullkornprodukt.