cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Planeten Mars
Mars Global Surveyor
Magnetometermålingar viser at magnetfeltet til planeten ikkje er globalt produsert i planetkjernen, men heller er plassert i spesielle område av skorpa. Nye temperaturdata og nærbilde av marsmånen Phobos viser at overflata der er sett saman av pudderaktig materiale minst ein meter tjukt skapt av meteorittnedslag gjennom millionar av år. Data frå laserhøgdemålaren til romfartøyet har gitt forskarane det fyrste 3D-bildet av den nordlege polisen på Mars.
Mars Odyssey
I 2001 kom Mars Odyssey til Mars. Oppgåva han har er å nytte spektrometeret og kameraa til å jakte etter bevis for tidlegare og nåverande vass- og vulkanaktivitet på Mars. I 2002 sa NASA at gammastråle- og nøytronspektrometra til sonden hadde oppdaga store mengder hydrogen, noko som gir indikasjonar på at det er store mengder vassis i dei øvre tre meterane av overflata innanfor den 60. breiddegraden frå sørpolen.
Mars Reconnaissance Orbiter
Mars Reconnaissance Orbiter blei send opp frå Cape Canaveral med ein Atlas V-rakett 12. august 2005. Ferda utforskar Mars i revolusjonerande detaljar frå låg bane. Instrumentpakka studerer vassfordeling – inkludert is, damp eller væske – i tillegg til geologiske landformer og mineral. Satellitten støtta au framtidige ferder til Mars ved å sjå nærare på potensielle landingsplassar og å fungere som ein høghastigheitsreléstasjon for kommunikasjon til jorda. Detaljane innsamla skulle bli betre enn alle andre data til då; høgoppløysningskameraet kan til dømes sjå overflateformer på storleik med ein oppvaskmaskin.
Leo Osaki
Leo Osaki er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama FC.
Beringhavet
Beringhavet er eit randhav i Stillehavet som består av eit djuphavsbasseng (det aleutiske bassenget) som stig opp ein bratt skrent til grunnare vatn over kontinentalsokkelen.
Området dekkjer to millionar kvadratkilometer og grenser i aust og nordaust til Alaska, i vest til Sibir og Kamtsjatkahalvøya i Russland, i sør til Alaskahalvøya og Aleutane og i nord til Beringsundet med Nordishavet og Tsjuktsjarhavet på andre sida. Bristolbukta er delen av Beringhavet som skil Alaskahalvøya frå fastlandet i Alaska. Beringhavet er kalla opp etter den første europearen som segla over havet, den danske sjøfararen Vitus Bering.
Økosystemet i Beringhavet inneheld ressursar innanfor territorialfarvatnet til USA og Russland, og internasjonalt farvatn i det såkalla «Donut Hole». Vekselverknaden mellom havstraumar, havis og vêret dannar eit sterkt og produktivt økosystem.
Historie
Dei fleste forskarar meiner at under den siste istida var havnivået lågt nok til at menneske og dyr kunne gå til fots frå Asia til Nord-Amerika over det som i dag er Beringsundet. Dette vert ofte kalla Beringia og enkelte teoriar hevdar at dette var måten menneske kom seg til Amerika på.
Ein liten del av Kulaplata ligg i Beringahavet. Kulaplata er ei gammal jordskorpeplate som pleide å verte pressa under Alaska i triasperioden.
Geografi
Av øyar i Beringhavet finn ein
Regionar i Barentshavet er mellom anna
Beringhavet inneheld 16 submarine canyonar, inkludert den største submarine canyonen i verda, Zjemtsjug canyon.
Økosystem
Der Beringhavsokkelen skrånar ut i djuphavet er eit område med stor produktivitet i Beringhavet. Denne sonen der den grunne kontinentalsokkelen stupar ned til det aleutiske bassenget vert òg kalla «Det grøne beltet». Her får ein oppvelling av kaldt vatn frå det aleutiske bassenget, som blandar seg med vatnet frå kontinentalsokkelen og dette gjev ein konstant produksjon av planteplankton.
Det andre pådraget på produktiviteten i Beringhavet er havisen som er med på å utløyse planktonveksten om våren. Issmeltinga fører til mindre saltvatn på sokkelen og ei lagdeling av vasslaga. Dette gjev igjen hydrografiske effektar som påverkar produktiviteten. I tillegg til å påverke sjølve havet, er isen i seg sjølv eit substrat for algevekst. Denne produktiviteten som havisen skapar er i fare for å forsvinne på grunn av global oppvarming, sidan dette fører til mindre is i Beringhavet.
Ein har funne spor på at det alt har skjedd endringar i økosystemet i Beringahvet. Varmt vatn i Beringhavet sommaren 1997 førte til ein massiv vekst av planteplantkon med låg energi (Stockwell et al. 2001). Ein har lange tidsseriar med målingar av karbonisotopar frå bardane til grønlandskval. Nylege målingar av karbonisotopane har vist at produktiviteten i havet i snitt har minka med 30-40 % dei siste 50 åra. Dette har ført til at berekrafta til Beringahavet er langt mindre no enn tidlegare.
Biologisk mangfald
Beringhavet har eit rikt dyreliv. Havet inneheld mange utryddingstruga dyreartar som grønlandskval, blåkval, finnkval, seikval, pukkelkval, spermasettkval, og den sjeldnaste kvalarten i verda, nordkaper. Andre sjøpattedyr er kvalross, stellersjøløve, nordleg pelssel, kvitkval, spekkhoggar og isbjørn.
Beringhavet er eit særs viktig sjøfugleområde i verda. Over 30 sjøfugleartar og om lag 20 millionar individ hekkar i Beringshavregionen, inkludert topplunde, den utryddingstruga gulhovudalbatross, brilleærfugl og raudfotkrykkje. Mange av desse artane er endemiske for området.
To artar i Beringhavet, stellerkvalross (Hydrodamalis gigas) og brilleskarv (Phalacrocorax perspicillatus) har døydd ut på grunn av rovdrift frå menneske. I tillegg er mindre underartar av kanadagås (Branta canadensis asiatica) utdøydd på grunn av rovdrift og innføring av rotter i hekkeområda deira.
Beringhavet har mykje forskjellig fisk. Enkelte fiskeartar gjev grunnlag for store fiskeri. Av fisk som vert drive kommersielt fiske etter finn ein stillehavslaks, lyr, kongekrabbe, stillehavstorsk, stillehavskveite, gullfinntunge, stillehavsåbor og sobelfisk.
Det biologiske mangfaldet av fisk er stort og det er funne minst 419 fiskeartar i Beringhavet.
Fiskeria i Beringhavet
Beringhavet har fleire av dei mest lønsame fiskeria i verda, som kongekrabbefiske, laks i Bristolbukta, lyr og andre. Desse fiskeria er avhengig av produktiviteten i Beringhavet via eit komplisert og dårleg undersøkt næringsnett. Fiskeria er avhengig av eit intakt, sunt og produktivt økosystem.
Kommersiell fiske er ei stor næring i Beringhavet, som store fiskematselskap i verda er avhengig av. På den amerikanske sida fangar dei kommersielle fiskeria sjømat til ein verdi av 1 milliard dollar kvart år, medan fiskeria på den russiske sida fangar sjømat til ein verdi av 600 millionar dollar i året.
Folkedal kraftverk
Folkedal kraftverk ligg ved Folkedal i Granvin herad i Hordaland. Vasskraftverket utnyttar eit fall på 336 meter i Folkedalselva mellom Svortetjørn og Øvre Folkedal. Krokavatnet er magasin for kraftstasjonen og kan regulerast med åtte meter.
Kraftverket vart bygd i 1939 av Granvin herad, og opprusta i 1962.
Årleg produksjon er på ca 9.21 GWh. Installert effekt er 0.95 MW.
Det er planar om oppgradering av anlegget. Dei gjekk i utgangspunktet på å hente vatn også frå Kvanndalselva til kraftverket, men dette er det no gått bort frå. Etter dei opphavlege planane skulle kraftverket få ein produksjon på 60 GWh årleg. Dei noverande planane vil føre til at kraftverket skal få ein årleg produksjon på 25,5 GWh etter utbygging og opprusting.
Det er det interkommunale Indre Hardanger Kraftlag AS som eig kraftverket.
Shah Jahan
Shahab-ud-din Muhammad Khurram, kjend under herskarnamnet Shah Jahan {Sjah Djahan,  var den femte herskaren av Mogulriket frå 1627 til 1658.
Shah Jahan (persisk ) tyder 'Kongen av verda'. Han er rekna som ein av dei største mogulherskarane. Under hans styre nådde Mogulriket eit høgdepunkt. Han var ein røynd militærleiar, men er truleg best kjend for byggverka sine. Styretida hans byrja gullalderen imogularkitektur. Av dei mange monumenta Shah Jahan bygde er det best kjende Taj Mahal i Agra, som var gravstaden til favorittkona hans Mumtaz Mahal.
Liv
Då faren Djahangir døydde i 1627 var Deccan i ope opprør. Shah Jahan blei anerkjend som keisar 1628 og fekk fleire slektningar som tevla med han om trona drepne.
Shah Jahan og sonen hans erobra Kandahar frå safavidane i 1638. Dette førte til eit brot i banda til den persiske herskaren Abbas II, som gjenerobra byen i 1649. I 1636 erobra Shah Jahan riket Ahmednagar i Deccan og vann tributt frå Bijapur og Golconda. Frå 1637 blei makta hans skaka av valdsame marathaopprør.
Jahan hadde eit overdådig hoffliv, som mellom anna blei skildra av den franske juveleren Jean-Baptiste Tavernier, og lét oppføra ei mengd storslagne praktbygningqr, som mausoleet Taj Mahal til favorittkona si Mumtaz Mahal, moskeen Moti Masjid i Agra og dessutan 'Den store moskeen' (Jama Masjid) i Delhi.
Stormogulen blei avsett i 1658 av sonen sin Aurangzeb, og levde dei siste åra av livet som statsfange på Det raude fortet i Agra.
Han var far til keisar Aurangzeb, kronprins Dara Shikoh, Jahanara Begum og Roshanara Begum.
Kjelder
oppgav desse kjeldene:
Romário de Souza Faria Filho
Romário de Souza Faria Filho er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Zweigen Kanazawa.
Daizen Maeda
Daizen Maeda er ein japansk fotballspelar.
Marit
Marit har namnedag 20. juli.
Yota Maejima
Yota Maejima er ein japansk fotballspelar.
Daizen Maeda
Han spelar for klubben Matsumoto Yamaga FC (2019).
Yota Maejima
Han spela for klubben Yokohama FC.
Iași
Iași er ein by og ein kommune nordaust i Romania. Han var hovudstad i Moldavia frå 1500-talet til 1861 og i Kongedømet Romania mellom 1916 og 1918 under den første verdskrigen.
Historie
Rundt 1564 flytta fyrst Alexandru Lăpuşneanu den moldaviske hovudstaden frå Suceava til Iași. Mellom 1561 og 1563 vart det grunnlagd ein skule og ei luthersk kyrkje av den greske fyrsten Ioan Iacob Heraclid her. I 1640 grunnla Vasile Lupu den første skulen på morsmålet, og denne erstatta den greske skulen. Han sette òg opp ei boktrykkjarpresse i den austromerske Trei Ierarhi-kyrkja, som vart bygd i 1635–1639. I 1643 vart den første boka som nokon gong vart trykt i Moldavia gjeven ut i Iași.
Med Iașitraktaten enda den sjette russisk-tyrkiske krigen i 1792. Eit gresk opprør og ein okkupasjon under Alexander Ypsilanti og Filiki Eteria (1821 i byrjinga av den greske sjølvstendekrigen) førte til at tyrkarane storma byen i 1822. I 1844 vart det ein alvorleg bybrann.
Mellom 1565 og 1859 var byen hovudstad i Moldavia, og mellom 1859 og 1862 var både Iași og București de facto hovudstadar i Dei donauske fyrstedøma. I 1862, då unionen mellom dei to fyrstedøma vart anerkjend under namnet Romania vart hovudstaden București aleine. For at regjeringa skulle flytte til București bestemte den grunnlovgjevande forsamlinga at det skulle betalast 148 150 lei i ti årlege avdrag til byen, men dette vart aldri gjort.
Dei primitive trehusa i Iași vart stort sett rivne ned etter 1860 og erstatta av hus i murstein og stein. Det vart lagt betre gater der det tidlegare hadde vore smale og usanitære vegar.
Under den første verdskrigen vart Iași hovudstad i det sterkt reduserte Romania i ein periode på to år etter at Sentralmaktene okkuperte București 6. desember 1916. Hovudstaden vart flytta tilbake til București etter at Det tyske riket og deira allierte tapte krigen i november 1918.
I mai 1944 var Iași åstad for intense kampar mellom rumensk-tyske styrkar og den raude arméen, og delar av byen vart heilt lagde i grus. Dei tyske elitestyrkane i Grossdeutschland divisjon vann ein avgjerande siger i slaget ved Târgul Frumos, nær Iași. Slaget vart studert fleire gonger av NATO under den kalde krigen. I juli hadde sovjetiske styrkar likevel teke over Iași.
Shin Mitsuzaki
Shin Mitsuzaki er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Shimizu S-Pulse.
Andøya Rakettskytefelt
Andøya Rakettskytefelt (ARS) er eit senter for oppskyting av forskingsrakettar og slepp av vitskaplege ballongar. Andøya Rakettskytefelt er lokalisert i Oksebåsen på Andøya, som ligg 5 km sørvest for Andenes i Andøy kommune i Nordland fylke. Anlegget er òg utstyrt med ei rekkje bakkeinstrument som blir nytta i utforskinga av det nære verdsrommet. Det blir fokusert særleg på den polaren atmosfæren i høgdeområdet mellom 70 og 2000 kilometer.
Andøya Rakettskytefelt er ein av dei mest høgteknologiske føretaka i Nord-Noreg og har 70 tilsette.
Den første raketten, Ferdinand I, vart skoten opp i 1962, og ved årsskiftet til 2012 var det sendt opp meir enn 1000 rakettar frå Andøya Rakettskytefelt.
Oktoberrevolusjonen
Oktoberrevolusjonen er namnet på den væpna maktovertakinga den russiske arbeidarklassen med bolsjevikane i spissen gjennomførte i den russiske hovudstaden Petrograd den 25. oktober 1917 etter gammal russisk tidsrekning (juliansk kalender). Etter vestleg tidsrekning (gregoriansk kalender), som blei innført av dei same bolsjevikane (kommunistane) etter revolusjonen som eit ledd i moderniseringa av det russiske riket, skjedde dette den 7. november. Revolusjonen var organisert og leidd av Lev Trotskij, som saman med Vladimir Lenin var den fremste bolsjevikleiaren i 1917 og åra som følgde. Revolusjonen skjedde mesta heilt utan blodspille, da ingen syntest å ville forsvare den provisoriske regjeringa som i namnet hadde styrt sidan tsaren blei styrta i mars, men stendig meir på Petrograd-sovjetet sin nåde. Desse to hendingane til saman blir gjerne kalla den russiske revolusjonen, men kan samstundes sjåast som to ulike revolusjonar, både i form og innhald.
Charlesrabbane
Charlesrabbane er ei isolert gruppe nunatakar som ligg 8 nautiske mil sør for vestenden av Neumayerskarvet i Dronning Maud Land. Dei vart kartlagde av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (NBSAE) (1949–52) og frå flyfoto av den norske ekspedisjonen 1958–59, og kalla opp etter Charles W. Swithinbank, som var glasiolog med NBSAE.
Andøya Rakettskytefelt
Andøya Rakettskytefelt har eit utstrekt samarbeid med ei rekkje internasjonale forskingsmiljø, og sidan 1962 har meir enn 100 universitet og forskingsinstitutt frå heile verda nytta seg av tenestene til anlegget.
Oktoberrevolusjonen
Oktoberrevolusjonen blei etterfølgd av ein blodig borgarkrig, då fleire av den styrta tsaren sine generalar samla styrkar mot sovjet-styret, og der også utanlandske styrkar gjekk til angrep, såleis blant andre britiske, franske, amerikanske og japanske. Den blir difor gjerne kalla for borgar- og intervensjonskrigen. Trass i alle odds vann dei raude denne krigen, truleg mest fordi dei russiske bøndene hadde fått ta over godseigarjorda, og var redde for å miste den att dersom dei kvite kom tilbake.
Andøya Rakettskytefelt
Andøya Rakettskytefelt er eit aksjeselskap og 10 % av aksjane blir ått av Kongsberg Defence Systems og Nærings- og handelsdepartementet eig dei øvrige 90 %, som igjen blir forvalta av Norsk Romsenter.
Andøy rakettskytefelt har vekentleg elevar frå Andøy vidaregåande skule, der det finst ei eiga linje for romteknologi kombinert med studiespesialisering for 3. årselevar.
Raketthendinga på Andøya januar 1995
25. januar 1995 var det ei spesiell hending på Andøya ved at ein rakett som vart skoten opp frå ARS utløyste alarmberedskap i Russland. Han vart fanga opp av radar og teke for å vere ein Trident-missil skoten opp frå ein amerikansk ubåt i Norskehavet. Bileta av Boris Jeltsin med atomkofferten sin gjekk verda rundt, før ein oppdaga at banen til raketten var feilutrekna av russarane. Raketten som vart skoten opp var ein Black Brann-rakett som passerte over Svalbard. Kvifor det skulle kunne vere nokon grunn til å tru at dette var ein militær rakett er uvisst. Alle varslingsprosedyrar før oppskytinga var følgd. Dette tyder at òg Russland hadde fått melding om den planlagde oppskytinga, noko som er ein del av standard prosedyre før oppskyting av rakett frå ARS.
Antihydrogen
Antihydrogen er i fysikken eit antiatom som består av eit antiproton omkransa av eit positron. Dette er akkurat som eit vanleg hydrogenatom, men der kvar partikkel er bytt ut med sin respektive antipartikkel. Antihydrogen finst ikkje naturleg på jorda, men er blitt laga i laboratorium, først i CERN i 1995. Ein reknar med at antihydrogenet har dei same eigenskapane som hydrogen, bortsett frå at antihydrogenet ikkje kan eksistere saman med ordinær materie.
David da Silva
David da Silva er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Zweigen Kanazawa.
Brunsberge
Brunsberge er ei lita gruppe nunatakar, inkludert Tua, som ligg 2,5 nautiske mil vest-nordvest for Brattskarvet i H.U. Sverdrupfjella i Dronning Maud Land. Namnet «Bruns-Berge», etter Herbert Bruns, ein elektroingeniør på ekspedisjonen, vart nytta i området av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–39) under Alfred Ritscher. Samsvaret mellom namnet og nunatakane kan vere tilfeldig valt, men er tilrådd for å halde internasjonale einskaplege namn og for å halde på det historiske namnet i området.
Masaya Tashiro
Masaya Tashiro er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben FC Gifu.
Leonardo Rocha
Leonardo Rocha er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben FC Gifu.
Boreas i Dronning Maud Land
Boreas er ein nunatak, 220 moh, nesten 1,5 km sørvest for Passat ved munningen av Schyttbreen i Dronning Maud Land. Han vart oppdaga av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen (1938–1939), leia av kaptein Alfred Ritscher, og kalla opp etter Boreas, ein av Dornier-flya på ekspedisjonen. Fjellet vart kartlagd av Maudheimekspedisjonen (1949–1952), leia av John Schjelderup Giæver.
Ryo Takiya
Ryo Takiya er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben FC Gifu.
Arnt Håkon Ånesen
Arnt Håkon Ånesen er ein norsk komponist, oppvaksen i Fauske. Han er lektor i komposisjon, medlem i Norsk komponistforening og i Ny Musikks Komponistgruppe.
Biografi
Arnt Håkon Ånesen har drive med musikk og komposisjon sidan barndommen. Frå 1998 til 2008 studerte han ved Norges Musikkhøgskole under Bjørn Kruse, Olav Anton Thommessen og Lasse Thoresen. Ånesen fordjupa seg i instrumentet tuba, før det begynte å, i fylgje han sjølv, «freista å spela på fleire instrument». På musikkhøgskulen mottok han stipend frå TONO, Komponistenes Vederlagsfond og Statens Kunstfagstipend, og investerte noko av pengane på studiereise til Australia. Ånesen tok diplomeksamen frå musikkhøgskulen i 2008.
Prosjekt
Arnt Håkon Ånesen har samarbeidd mykje med biletkunstnaren Hilde Aagaard. Dei to har hatt kunstprosjekt saman i både Tokyo, Lillehammer, Aten, Gjendin i Jotunheimen samt Melbourne.
I 2007 starta Ånesen eit samarbeid med trioen Artetriol. Trioen og Ånesen laga ei førestilling dei kalla «In Progress», som vart framført i Sverige og på austlandsområdet.
I mai 2011 laga Ånesen konsertmusikk av syngjande selhannar; storkobbar som han høyrde på Ny-Ålesund på Svalbard. Verket med selane fekk namnet «- 273,15°C» og vart framført i Tromsø.
Ånesen har gjeve ut 3 elektroakustiske album på digitale internettkanalar. Til dagleg underviser han i komposisjon på Edvard Munch vidaregåande skule, og jobbar med eit nytt digitalt læreverk i NRK.
Antoine César Becquerel
Antoine César Becquerel var ein fransk vitskapsmann og ein pioner innan studiet av elektriske og luminescerande fenomen.
Asprokklísi
Asprokklísi (gresk Ασπροκκλήσι) er ein landsby i periferieininga Thesprotía i Ípiros i Hellas. Asprokklísi var hovudsete i den tidlegare kommunen Sajáda, som no er ei kommunaleining i kommunen Filiátes.
Antoine César Becquerel
Han var frå 1837 professor ved Det naturhistoriske museet i Frankrike.
Andrei Girotto
Andrei Girotto er ein brasiliansk fotballspelar.
L'Anse aux Meadows
L'Anse aux Meadows er ein stad på nordspissen av øya Newfoundland i den kanadiske provinsen Newfoundland og Labrador, kjend for å ha husa vikingar.
Andrei Girotto
Han spela for klubben Kyoto Sanga FC.
L'Anse aux Meadows
Etymologi
Namnet «L'Anse aux Meadows» er ofte tolka som «Engbukta» eller «Engvika», men namnet har fransk opphav og på eit fransk kart frå 1862 er staden kalla «L'Anse à la Médée». Det var vanleg at skip var oppkalla etter mytologiske figurar, og Médée (eller Medeia på norsk) var ei mytologisk gresk prinsesse, som vart godt kjend på 1800-talet. Staden kan difor vera oppkalla etter eit fransk skip som heite Médée. Bukta på den nord-austlege sida av neset som stikk ut mellom den noverande landsbyen L'Anse aux Meadows og den norrøne busetnaden heiter framleis «Baie de Médée» (Medeiabukta). Ein kan difor vera rimeleg trygg på at opphavlege franske namnet var «L'Anse à la Médée». «Meadows» er truleg ei mistolking som kom til då namnet vart anglifisert. «À la» har da vorte erstatta med «aux», som er ei samantrekking av prepositionen "à" (ved, på) og den bestemte artikkelen (fleirtal) "les". Så det er tvilsamt at det opphavlege namnet hadde noko med eng å gjera.
«Anse» går att i fleire stadnamn både i Frankrike og i Canada. Den franske byen Anse i Departementet Rhône er eit døme. Byen kan ha fått namnet sitt frå d’Asa Paulini, som er ein etappe på ein romersk veg som batt saman dei største byane i Gallia. I eit «cartulaire» (eit diplomatisk dokument) frå 885 er byen referert til som «d’Ansa» (ved Ansa). Etter som byen ligg ved ein sving i elva Saône har det vore spekulert i at «anse» kan tyda kurve, som i sin tur kan ha vorte overført til bukt og slik vorte til «L'Anse à la Médée» (Medeiabukta). L'Anse-au-Loup (Ulvebukta) på nordsida av Belle Isle-sundet, ligg òg i ei bukt og det same gjer Les Anses-d'Arlet på Martinique og Anse-Bertrand på Guadeloupe. Dette peikar mot at stavinga «Anse» på 1700- og 1800-talet tydde bukt. I så fall kan «l’Anse à la Médée» omsettast med «Medeiabukta».
Den franske arkeologen Jean-Claude Béal, derimot, meiner at «ansa» kan tyda straum. Om han har rett stemmer det med fyrste stavinga av det norrøne namnet Straumfjǫrð, kjend frå Soga om Eirik Raude. Dette kan vera tilfeldig, men det kan òg vera at både dei norrøne og dei franske kollonissatørane valde eit namn som minte dei om den sterke straumen i sundet utanfor bukta. Ut frå denne tolkinga kan «L'Anse aux Meadows» omsettast med «Medeiastraumen».
Ein står då att med to ulike tydingar av det opphavlege franske namnet «L’Anse à la Médée»: «Medeiabukta» og «Medeiastraumen». Ut frå at L'Anse-au-Loup, Les Anses-d'Arlet og Anse-Bertrand ligg ved kvar si bukt, og at desse stadane fekk namn om lag samstundes med L'Anse à la Médée, tykkest «Medeiabukta» vera den beste kandidaten. Men ein kan likevel ikkje vera heilt sikker på dette.
Antoine César Becquerel
Han var far til fysikaren A. E. Becquerel og bestefar til fysikaren Henri Becquerel, som eininga becquerel er kalla opp etter.
L'Anse aux Meadows
Norrøn busetting
Restar frå ein norrøn buplass blei oppdaga der i 1960 av det norske ekteparet Helge og Anne Stine Ingstad. Helge var jurist og oppdagar og Anne Stine var arkeolog. Utgravingane avdekte langhus av same type som i dei norrøne busetnadane på Grønland, som synte at det var ein norrøn buplass. Verktøy og andre hjelpemiddel vart dateringa til rundt år 1000. Funnet av ein handtein synte at det hadde vore kvinner i busetnaden. L'Anse aux Meadows er den einaste stadfesta arkeologiske norrøne buplassen funnen i Nord-Amerika.
Buplassen, som er 500 år eldre enn Christopher Columbus, inneheld dei tidlegaste kjende europeiske strukturar i Nord-Amerika og er plukka ut som ein verdsarvstad av UNESCO. Ein trur at det var Leiv Eiriksson som reiste husa på L'Anse aux Meadows og at dette er Leiv-buene som blir omtala i soga om Eirik Raude.
Dilten
Dilten er ein isolert nunatak kring 1,5 nautiske mil vest-nordvest for Dalten og 13 km nordvest for Borga i Dronning Maud Land. Han vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (1949–52) og namngjeven Dilten.
L'Anse aux Meadows
Norrøn busetting
Klimaet i Newfoundland var den gong monaleg varmare enn i dag. Som det har vorte sagt i sagaen, Leifur drog frå Grønland, for å leite etter landet Bjarni Herjólfsson hadde skildra for han. Han fann eit land som var rikt med druer, laks og med frostfri vinter, og ikkje minst mykje tømmer og ved, som Grønland hadde lite av.
Minst åtte bygningar utgjorde husværa i L'Anse aux Meadows. Der var mellom anna ei smie og eit område for bygging eller reparasjonar av båtar med eiga trelasttomt. Sagaen fortel at Thorfinn Karlsefni leidde eit koloniseringsforsøk med så mange som 125 menn og 15 kvinner, med base i Leifurs sin leir. Reiskapar for strikking og sying er funne, noko som tyder på at også kvinner heldt til på L'Anse aux Meadows.
Buplassen blei ikkje brukt i meir enn to eller tre år. Årsaka til at plassen blei fråflytt er ikkje kjend, men det er føreslått at interne konfliktar, uventa vanskar grunna omslag i vêrtilhøve eller åtak frå innfødde kan vere årsaka. L'Anse aux Meadows vert òg knytt til legenda frå algonkinarane om eit kongedøme Saguenay med ein folkesetnad av blonde, rike menneske kledde i pels og metall, men dette er berre gissing.
Daiki Numa
Daiki Numa er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Kyoto Sanga FC.
Chernushkaknatten
Chernushkaknatten er ein nunatak, 1640 moh, som ligg 2 nautiske mil sørvest for Sandseten på vestsida av Vestre Petermannkjeda i Wohlthatmassivet. Han vart oppdaga og kartlagd frå flyfoto av Den tredje tyske antarktisekspedisjonen i 1938–39. Han vart kartlagd frå flyfoto og landmålingar av Den sjette norske antarktisekspedisjonen i 1956–60, og kartlagd på ny av Den sovjetiske antarktisekspedisjonen i 1960–61. Han vart namngjeven av Sovjetunionen til minne om hunden Tsjernusjka, ein hund som vart send opp i verdsrommet og som trygt kom attende til jorda.
Kentaro Kai
Han spelar for klubben FC Gifu (2019).
Elierce Barbosa de Souza
Elierce Barbosa de Souza er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Bruno Meneghel
Bruno Meneghel er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Dalten
Dalten er ein isolert nunatak kring 1,5 nautiske mil aust-søraust for Dilten og 7 nautiske mil nordvest for Borga i Dronning Maud Land. Han vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (1949–52).
Kiros Stanlley Soares Ferraz
Kiros Stanlley Soares Ferraz er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Kyoto Sanga FC.
Ryuji Sawakami
Ryuji Sawakami er ein japansk fotballspelar.
Yasuki Kimoto
Yasuki Kimoto er ein japansk fotballspelar.
Ryuji Sawakami
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Yasuki Kimoto
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Ricardo Santos
Ricardo Santos er ein brasiliansk fotballspelar.
Antireflekshinne
Ei antireflekshinne er eit tynt belegg som vert lagt på optiske linser for å minske lysrefleksjonen. Brytingsindeksen for belegett må vere mindre enn for sjølve linsa, og tjukkleiken må vere avpassa for det spektralområdet av lys som gjev sjenerande refleks, som vanlegvis er gult lys. Det mest nytta materialet for antireflekshinne er magnesiumfluorid, som vert lagt på linsa ved pådamping.
Mitsuru Maruoka
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Antinøytron
Eit antinøytron er antipartikkelen til eit nøytron. Det skil seg frå nøytronet ved at spinn og magnetisk moment peikar i same retning, og ikkje i motsette retningar som i nøytronet. Det har same masse som nøytronet og ingen netto elektrisk ladning, men har motsett baryontal. Dette kjem av at eit antinøytron består av antikvarkar, medan nøytrona består av kvarkar.
Sidan antinøytrona er elektrisk nøytrale, kan ein ikkje observere dei direkte. I staden kan ein observere produkta av annihileringa av dei med ordinær materie. Det finst teoriar om at det finst nøytron–antinøytron-oscillasjonar, ein prosess som berre kan oppstå om det finst ein uoppdaga fysisk prosess som bryt bevaringa av baryontala.
Antoine Parent
Antoine Parent var ein fransk matematikar og fysikar. Han gav ut avhandlingar i bruksmatematikk og fysikk, særleg mekanikk. Parent vert rekna som opphavsmannen til omgrep som verknadsgrad og skjerspenning.
Takeru Kishimoto
Takeru Kishimoto er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Dråpane
Dråpane are nunatakar like nord for Urnosa, nær sørvestenden av Kirwanveggen i Dronning Maud Land. Dei vart kartlagde av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (1949–52) og fleire flyfoto (1958–59), og namngjeven av dei.
Antiferromagnetisme
I materiale som syner antiferromagnetisme er det magnetiske momentet til atoma eller molekyla, vanlegvis knytt til momentet til elektrona, retta i ei regulær fordeling der tilstøytande moment (på forskjellige undergitter) peikar i motsette retningar. Dette er, som ferromagnetisme og ferrimagnetisme, eit uttrykk for ordna magnetisme. Generelt kan antiferromagnetisk orden oppstå ved låge nok temperaturar og forsvinne ved og over ein viss temperatur, Néel-temperaturen (kalla opp etter Louis Néel, som først identifiserte denne typen magnetisk ordning i 1930- og 1940-åra). Over Néeltemperaturen, vert materialet vanlegvis paramagnetisk.
Døme på antiferromagnetiske sambindingar er FeO, CoO og NiO. Antiferromagnetiske material har, i motsetnad til ferro- og ferrimagnetiske material, knapt noko praktiske bruksområde. Néel fekk Nobelprisen i fysikk i 1970 for å ha påvist antiferromagnetisme, og Clifford Shull fekk same pris i 1994 for å ha synleggjort antiferromagnetiske strukturar ved nøytrondiffraksjon.
Annihilasjon
Annihilasjon (engelsk annihilation) skildrar i kvantemekanikken det som skjer når ein elementærpartikkel kolliderer med eit eksemplar av antipartikkelen sin. Dei vil då utslette kvarandre og omdannast til energi i form av foton av type gammastråling eller andre elementærpartiklar. Den motsette prosessen er pardanning. Ved annihilasjon og pardanning vil energi som skuldast massen til partikkelen gå over i kinetisk energi og omvendt, men slik at den totale energien er bevart.
Energien E kjem frå partiklane sin masse m og rørslemengda p gjeven ved formelen
Produksjonen av antimaterie ved CERN er per i dag ikkje større enn at det ville ta fleire milliardar år å produsere éit gram.
Annihilasjon og pardanning var viktige prosesser i starten av universet vårt, ein mikroskopisk brøkdel av eit sekund etter big bang.
Vestskog
Vestskog BA er ei regional skogeigarforeining for Rogaland, Hordaland og Sogn og Fjordane, og er distriktsorganisasjon for Norges Skogeierforbund. Vestskog har rundt 2 800 medlemmer organisert i 29 lokale skogeigarlag. Vestskog vart danna i 2006 som ei omorganisering av det tidlegare Skogeigarlaget Vest til lutlag. Organisasjonen har hovudkontor på Eide i Granvin og distriktskontor i Vikedal i Vindafjord. I april 2015 fusjonerte Sogn og Fjordane Skogeigarlag med Vestskog BA. Det nye selskapet heitte framleis Vestskog.
Lutlaget hjelper medlemmene med skogbruksplanar og planlegging av drift, og kan òg utføre hogst for medlemmene. Tømmersalet til medlemmene går gjennom lutlaget, som avtalar vyrkesprisar med kjøparane.
Honoya Shoji
Honoya Shoji er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Voghera
Voghera er ein by og ein kommune i provinsen Pavia i regionen Lombardia i Italia. Kommunen har 40 000 ibuarar og dekker ei flatevidd på 63,3 km². Byen ligg 30 kilometer sørvest for provinshovudstaden Pavia, 92 meter over havet, ved breiddene av elva Staffora.
Næringslivet i Voghera er basert på produksjonen av silke, korn og vin.
Antiproton
Eit antiproton er antipartikkelen til protonet. Eit antiproton har same masse som protonet, men motsett magnetisk moment og ein negativ, men numerisk like stor elektrisk ladning.
Antiprotona er stabile, men vanlegvis kortvarige, fordi dei vert annihilerte i kontakt med eit proton.
Antiprotonet vart føresagt av Paul Dirac i 1933, noko han sidan fekk Nobelprisen i fysikk for. Antiprotonet vart eksperimentelt stadfesta i 1955 av Emilio Segrè og Owen Chamberlain, noko dei fekk Nobelprisen for i 1959.
Drabanten
Drabanten er ein isolert nunatak kring 10 nautiske mil (20 km) vest for Tunga, like nord for Kirwanveggen i Dronning Maud Land. Han vart kartlagd av norske kartografar frå landmålingar og flyfoto av Maudheimekspedisjonen (1949–52) og fleire flyfoto (1958–59).
Crema
Crema er ein by og ein kommune i provinsen Cremona i regionen Lombardia i Italia. Kommunen har i kring 34 000 ibuarar og dekker ei flatevidd på 34 km². Byen ligg ei 40 kilometer søraust for Milano, 79 meter over havet, ved elva Serio.
Uigurisk
Uigurisk er eit tyrkisk språk som blir tala av uigurar. Det blir tala av rundt 8,5 millionar menneske i Kina og 300 000 i Kasakhstan, i tillegg til fleire andre land. Dei fleste uigurar i Kina bur i den autonome regionen Xinjiang, der uigurisk er offisielt språk saman med kinesisk.
Slektskap
Gammaluigurisk blei tala i uigur-rika i Xinjiang rundt 800–1000-talet. Dette språket er nesten identisk med gammaltyrkisk.
Moderne uigurisk høyrer til den austlege delen den uigurisk-tyrkiske språkgruppa, som også omfattar salarisk, vest-jugurisk og fleire mindre språk. Usbekisk utgjer den vestlege delen av språkgruppa. Ordforrådet i språket er sterkt påverka av kinesisk, russisk og arabisk, medan lydlæra er påverka av iranske og tokariske substrat.
Skriftspråk
Uigurisk blir i dag skrive med eit tilverka arabisk alfabet i Kina, men har tidlegare også vore skrive med latinske bokstavar. Ein gjekk over frå arabiske til latinske bokstavar i 1960, og tilbake igjen til eit tillempa arabisk alfabet i 1983. I Kasakhstan bruker ein kyrilliske bokstavar.
Dei eldste uiguriske tekstane går tilbake til 700-talet. Dei blei skrivne med det persiske sogdianalfabetet som etterkvart blei utvikla til det gamle uighuralfabetet. Eldre uigurisk litteratur er hovudsakleg buddhistisk.
Aplanatisk linsesystem
Eit aplanatisk linsesystem er eit linsesystem som er korrigert for både sfærisk aberrasjon og koma. Det første aplanatiske linsesystemet vart konstruert i 1866 av den tyske fysikaren Carl August von Steinheil. Det bestod av to akromatiske linser med ein blendar imellom.
Anyon
Eit anyon er ein partikkel i to dimensjonar med vilkårleg (fraksjonell) kvantestatistikk. I tre dimensjonar kan elementærpartiklar, og partiklar som er bygd opp av slike, delast inn i fermion og boson.
I 1977 viste dei norske fysikarane Jon Magne Leinaas og Jan Myrheim at partikler som rører seg i to dimensjoner, til dømes eit plan, kan ha ein meir generell kvantestatistikk, der fermion og boson er spesialtilfelle.
Det er stor semje om at kvante-hall-effekten kan forklarast ved hjelp av eksitasjonar (kvasipartiklar) som er anyonar. Ein har òg spekulert i om anyonar kan forklare superleiing ved temperaturer omkring til dømes 100 grader over det absolutte nullpunktet, men dette er det foreløpig ikkje haldepunkt for.
Far Away av 3+2
Eurovision Song Contest 2010
Nayjanalhaja dziarzjaunaia teleradyjokampanija Respubliki Belarus (NDTRK RB) hadde valt 3+2 og songen «Far Away» til å representere Kviterussland i Eurovision Song Contest 2010. Tre dagar før tidsfrista for å ha klår ein song gjekk ut endra dei songen til «Butterflies», framført av 3+2 og Robert Wells. Songen skulle starte som nummer 16 i den fyrste semifinalen.
Kakeru Funaki
Kakeru Funaki er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Constanța
Constanța (historisk namn Tomis, gresk Κωνστάντια, Konstándia, tyrkisk Köstence, bulgarsk Кюстенджа, Kjustendzja) er den eldste byen i Romania og administrasjonssete i Constanța fylke. Constanța har den største hamna ved Svartehavet og ei av dei største i Europa.
Terråk
Terråk er ein tettstad, og kommunesentret i Bindal kommune i Nordland fylke. Tettstaden har. Kommunens hjørnesteinsbedrift, trevarefabrikken Bindalsbruket A/S, ligg i Terråk.
Constanța
Constanța er den femte største byen i Romania med noko over 280 000 innbyggjarar. I storbyområdet rundt bur det nesten 450 000 innbyggjarar.
Historie
Ein har funne fleire inskripsjonar rundt om i byen som viser at Constanța ligg der den greske byen Tomis ein gong stod. Tomis (òg kalla Tomi) var ein gresk koloni i provinsen Vesle-Skythia ved kysten av Svartehavet. Han vart grunnlagd rundt år 500 f.Kr. for ein kunne drive handel i området. Truleg kjem namnet frå det greske ordet Τόμη som tyder «bit, stykke».
Terråk
Terråk var opphavleg ein nokså stor gard med fleire husmannsplassar og eiga seter. Det var her Nord-Noregs fyrste postkontor vart oppretta i 1804 under namnet Nordlands Postkontor. Peder Knoph vart tilsett som postkontorets første postmester. Då Bindalsbruket vart flytta til Terråk sist på 1880-talet, byrja folk å busette seg på plassen. Terråk har i dag mellom anna bensinstasjon, matbutikk (Coop), Post i butikk, frisør, treningsstudio, byggevarebutikk og gjestegard. "Bruket" som Bindalsbruket vert kalla på folkemunne, er nest etter Bindal kommune den største arbedsgivaren. Tettstaden har òg ein barne- og ungdomsskule kalla Terråk skole.
Constanța
Historie
I år 29 f.Kr. erobra romarane regionen frå Odryses og annekterte områda heilt til Donau og gav det namnet Limes Scythicus.
I år 8 e.Kr. vart den romerske diktaren Ovid (43 f.Kr.-17) vist bort hit av Augustus og døydde her åtte år seinare. Ovid skreiv fleire dikt om Tomis og ein statue av han står ved Ovidplassen (Piața Ovidiu) i Constanța, føre Det historiske museumet.
Byen vart etter kvart ein del av provinsen Moesia, og etter Diocletian, i Skythia Minor, der han var ein metropol. Etter at Romarriket vart delt kom Tomis inn under Austromarriket. Under Maurice sine felttog på Balkan vart Tomis omleira av avarar vinteren 597/598.
Terråk
Anna
Sidan 1978 har det vore arrangert regatta for nordlandsbåtar (færing), både roing og segling kvart år. Det lokale idrettslaget (T.I.L.) er arrangørar for regattaen.
Hydrogenbinding
Hydrogenbinding er ei kjemisk binding som eit svakt elektropositivt hydrogenatom i eit molekyl dannar med elektronegative atom som oksygen, nitrogen og fluor i eit anna molekyl. Eit hydrogenatom er svakt elektropositivt når det er kovalent bunde til eit elektronegativt atom. Hydrogenbindinga skjer ved at svakt elektropositive og elektronegative delar av ulike molekyl vert trekte mot kvarandre. Slike bindingar kan òg verka mellom ulike delar av store molekyl. Det er hydrogenbindingar som held basepara i DNA saman.
Constanța
Historie
Tomis vart seinare gjeve namnet Constantiana til ære for Constantia, halvsystera til Constantin den store (274-337). Den tidlegaste kjende bruken av dette namnet var «Κωνστάντια» («Konstantia») i 950. Byen låg på sjøsida av den store Trajanmuren og var omkransa av festningsverk.
Hydrogenbinding
Hydrogenbindingar førekjem særleg i vatn (H 2 O). Bindingane er relativt svake, men sidan det er så mange av dei i vatn gjev dei vatnet spesielle fysiske eigenskapar som eit svært høgt kokepunkt, sidan det trengst mykje energi for å bryta desse bindingane mellom molekyla. Den tilsvarande kjemiske sambindinga til grunnstoffet svovel, som ligg under oksygen i periodesystemet – hydrogensulfid (H 2 S) – har ikkje hydrogenbindingar og er ein gass ved romtemperatur sjølv om han har dobbelt så høg molekylvekt som vatn. Hydrogenbindingar gjev òg vatn høg varmekapasitet, det vil seia at det trengst mykje energi for å varme opp vatn.
Constanța
Historie
Etter at byen vart ein del av Det bulgarske riket, så dei sjølvstendige fyrstedøma Dobrotitsa/Dobrotici og Valakia under Mircea I av Valakia kom Constanța inn under Det osmanske riket rundt 1419.
Hydrogenbinding
Hydrogenbindingar gjev samtidig vatnet spesielle eigenskapar når det frys. Som dei fleste andre material blir tettleiken til vatnet større ved lågare temperatur. Men når vatn blir kjølt ned til nær frysepunktet, fører hydrogenbindingane til at det blir danna ein struktur som faktisk har lågare tettleik fordi vassmolekyla flyttar på seg for å minske energien sin. Dermed vil vatn utvida seg når det frys og is vil flyta i vatn, medan dei fleste andre material krympar og søkk når dei går over til fast form.
Constanța
Historie
Ei jernbanelinje frå Constanța til Cernavodă opna i 1860. Trass i øydeleggingane som jernbanearbeidarane gjorde er det framleis mange restar igjen av murar og søyler frå antikken. Ein imponerande offentleg bygning, som ein meiner kan ha vore eit portbygg, er grave ut og inneheld nokre av dei lengste mosaikkveggane i verda.
22. oktober 1916, under den første verdskrigen, vart Constanța okkupert av Sentralmaktene (tyske, tyrkiske og bulgarske troppar). Etter Bucurestitraktaten i mai 1918, ein avtale som aldri vart ratifisert av Romania, delte Sentralmaktene kontrollen over Constanța. Byen vart frigjeve av allierte troppar i 1918 etter ein suksessrik offensiv på Thessaloníki-fronten som slo Bulgaria ut av krigen.
Reiya Morishita
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Toshiki Onozawa
Toshiki Onozawa er ein japansk fotballspelar.
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Apokromat
Apokromat (av apo- og gresk for «farge») er eit linsesystem som er akromatisk for tre bølgjelengder og aplanatisk for to. Apokromatar vert nytta i linsesystem med høge krav til avbildingskvalitet, som enkelte kikkertar og mikroskop. Slike linsesystem består av fleire typar glas.
Daichi Matsuoka
Daichi Matsuoka er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Cerezo Osaka.
Seregno
Seregno er ein by og ein kommune i provinsen Monza og Brianza i regionen Lombardia i Italia. Kommunen har 44 000 ibuarar og dekker ei flatevidd på 13,0 km². Byen ligg 10 kilometer nord for Monza, 222 meter over havet.
Ayumu Seko
Ayumu Seko er ein japansk fotballspelar.
Jorda
Jorda (latin: Tellus eller Terra; astronomisk symbol: ), er den tredje planeten frå sola og den største steinplaneten i solsystemet. Jorda er om lag 150 millionar kilometer unna sola. Jorda har ein naturleg satellitt kalla månen, og ho er den einaste planeten i universet der ein veit med visse at det finst liv.
Seregno
Seregno er ein industri- og handsverksby med mange småskala-verksemder innan møbelproduksjon, maskin-, kles- og komputer-industri.
Jorda
Jorda vart forma for 4,540 milliardar år sidan, og liv kom omkring éin milliard år etter forminga.
Ayumu Seko
Han spelar for klubben Cerezo Osaka (2019).
Jorda
Men sjølv om sju tidelar av jordyta er dekt av sjøvatn, utgjer dette vatnet berre ein femtidels prosent av massen til planeten (sjå infoboksen til høgre). Det vanlegaste stoffet i verda er perovskitt, som står for om lag halvparten av jordmassen.
Danning og tidleg historie
Den vanlegaste teorien er at jorda og dei andre planetane i solsystemet oppstod for kring 4,5 til 5 milliardar år sidan frå ei kosmisk gass- og støvsky av same type som dei såkalla globulane som det finst mange av i Mjølkevegen.
Ved kondensasjon vart støvskya omforma til ei roterande diskosforma skive der gass- og støvpartiklane vart konsentrert i sentrum og danna sola. I mindre klumpar vart det danna planetar som alle roterer same veg kring sola. Jorda og dei andre planetane må ha vore etter måten kjølige då dei vart danna og temperaturen var truleg ikkje høgare enn 1000-1500 °C. Ved denne temperaturen var dei fleste stoffa faste, berre nokre få edelgassar var i gassform ved desse lågare temperaturane, og forsvann difor i stor grad ut i rommet. Samansetninga til jorda er difor prega av låge edelgasskonsentrasjonar, men elles ei grunnstoffsamansetjing som ikkje skil seg særs frå resten av solsystemet (og stjerner).
For å få skilt ut den tunge metalliske kjernen og den lette jordskorpa frå ein opphavleg kald, homogen klote, må jorda ha gått gjennom ein intens oppvarmingsfase, bortimot smeltepunktet for jarn. Energi til oppvarminga kan stamme frå fleire kjelder, fyrst og fremst spalting av radioaktive stoff (særleg kaliumisotopen 40K) og gravitasjonsenergi. Òg månen kan ha spela ei rolle mellom anna ved at han tidlegare gjekk i ei bane nærare jorda og med di skapte langt større tidvassbylgjer.
Dei ulike mekanismane medverka samla til å varme opp jorda slik at ho gradvis vart differensiert. Dei tyngre stoffa sokk inn mot sentrum og skapte kjernen, dei lettare fann vegen mot overflata og danna skorpa. Dei eldste skorpebergartane ein finn på jorda har ein alder på om lag 3,8 milliardar år. Jordatmosfæren er òg i stor grad danna ved ein stendig «lekkasje» av flyktige stoff (gassar, damp) frå det indre av jorda. Fritt oksygen, som no er ein livsviktig del av atmosfæren, vart tilført gradvis, fyrst og fremst gjennom fotosyntesen til cyanobakteriane og seinare plantene. Dei tidlegaste spora av liv (bakteriar, algar) kan påvisast 3,5–3,0 milliardar år tilbake. Den gradvise auken av oksygeninnhaldet i atmosfæren gjorde det etter kvart mogeleg for den sterke utviklinga av livsformer, fyrst i havet og seinare òg på land.
Topografi
Overflata til jorda har eit areal som dekkjer om lag 510 millionar km², og av dette er kring 148 millionar km² land, inkludert innsjøar og elvar. 362 millionar km² er hav. Fordelinga mellom land og hav på jorda er særs ujamn, og berre 16 % av den sørlege halvkula er landområde.
Den verkelege grensa mellom landmassane og havområda går på yttersida av kontinentalsokkelen, der kor kontinentalskråninga dannar overgangen til djuphavet. Den innbyrdes plasseringa til kontinenta vert stendig endra. Endringane skjer gradvis og med ei årleg forskyving på nokre få centimeter. Det er ikkje enkelt å sjå desse endringane direkte, men ein kan merke sekundære verknader i form av jordskjelv og vulkanutbrot. I tillegg vil klimatiske tilhøve påverke kvar kystlinene går. Om ein smeltar all isen på Antarktis og Grønland vil til dømes havoverflata stige med kring 70 meter og store låglandsområde vil liggje under vatn.
Dei største havdjupa på jorda finn ein nesten utelukkande langs djuphavsgropene, som er smale trau nær land eller parallelt med øybogar som Aleutane, Kurilane eller den indonesiske øybogen. I Stilhalevet fylgjer djuphavsgropene nesten kystlinene heile vegen rundt som ein ring. I Atlanterhavet har ein ikkje djuphavsgroper. Langs midthavsryggene vert havet grunnare. Desse undersjøiske fjellkjedene er breie og takka fjellryggar over dei omkringliggande djuphavsslettene. Midhavsryggene består utelukkande av vulkansk materiale, og berre dei høgaste toppane stikk opp av havet som vulkanøyar, til dømes Jan Mayen, Island, Asorane og Bouvetøya, som alle ligg langs Atlanterhavsryggen.
Kontinenta består av meir eller mindre oppbrukne grunnfjellsplater, omgjevne av ustabile foldesoner. Sidan kambrium har ein hatt fire foldesystem: den kaledonske orogenesen i silur og devontida, den hercynske orogenesen i karbon- og permtida, den mesozoiske orogenesen i jura- og krittida, og den alpine orogenesen frå slutten av mesozoikum og i tertiær. Dei høgaste fjella på jorda i dag finn ein i den alpine foldsona, med mellom anna Mount Everest på 8850 meter over havet. Dei største havdjupa finn ein utanfor land eller øyar der yngre foldesoner går langsetter kystane. Den djupaste er Marianergropa austom Marianane på 11 035 meter under havet. Høgdeskilnaden mellom den høgaste fjelltoppen og den største havdjupna er kring 1/642 av diameteren til jorda ved ekvator.
Kring 29 % av det samla landarealet ligg opp til 200 meter over havet, 27 % frå 200 til 500 meter over havet, 19 % frå 500 til 1000 meter over havet, 17 % frå 1000 til 2000 meter over havet, 6 % frå 2000 til 4000 meter over havet og 2 % over 4000 meter over havet. Om ein jamnar ut heile jordoverlata, slik at ein hadde ei jordoverflate utan topografi, ville havet ha dekt heile jorda med ei djupn på om lag 2600 meter.