cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mitridate, re di Ponto
Mozart skreiv Mitridate medan han reiste i Italia i 1770. Musikkforskaren Daniel E. Freeman har nyleg vist at han vart komponert tett inntil operaen La Nitteti av Josef Mysliveček. Sistnemnde var under førebuinga til ei oppsetjing i Bologna då Mozart møtte Mysliveček første gongen i lag med faren i mars 1770. Mysliveček vitja familien Mozart fleire gonger i Bologna sommaren 1770 medan Wolfgang arbeidde på Mitridate. Mozart fekk erfaring i komponering frå den eldre venen sin og nytta somme av dei musikalske temaa hans i sin eigen opera. Operaen vart først framført ved Regio Ducal Teatro i Milano den 26. desember 1770 (under karnevalet i Milano). Det vart ein suksess og vart framført 21 gonger trass i at Mozart berre var 14 år då han skreiv operaen. Operaen vart neste gong først framført på 1900-talet.
Ariar
Akt 1 Akt 2
Akt 3
Kjelder
''
Oppdagingstida
Oppdagingstida viser til tida frå Christofer Columbus oppdaga Amerika på vegner av europearane i 1492 til den metodiske kartlegginga av verdshava under det britiske imperiet på 1800-talet. Kombinasjonen av teknisk nyvinning innan skipsbygging og økonomiske oppgangstider i Europa, gjorde at skip frå Europa i laupet av ein 400-årsperiode fann alle kontinenta, teikna truverdige kart og tok med seg kunnskap om fjerne himmelstrok. Desse oppdagingane var ei viktig årsak til utskiljinga av vitskap som ei særskilt grein frå filosofi.
Erik Pontoppidan den eldre
Erik Eriksen Pontoppidan var ein dansk biskop og forfattar. Han vert ofte kalla Erik Pontoppidan den eldre for å skilja han frå Erik Ludvigsen Pontoppidan (den yngre).
Pontoppidan vart prest i Kjøge 1665 og han vart utnemnd til biskop i Trondhjem 1673, eit embete han hadde til han døydde.
Strokkenesbrua
Strokkenesbrua er ei om lag 80 meter lang vegbru på riksveg 851 i Salangen kommune i Troms. Brua kryssar elva Strokken mellom Øvervatnet og Nervatnet. Elva har eit fall på berre ein meter. Brua vart bygd i 1986 og er den tredje i rekka. Den fyrste vart bygd i 1879 og den andre i 1934. I dag er det berre den nye brua som står, men ein kan sjå brukar etter dei eldre bruene på begge sidene av elva.
Air Livonia
Air Livonia hadde små tomotors Antonov An-28-fly som kunne lande på dei korte flystripene på Ruhnu og Kihnu. Flya hadde plass til 18 passasjerar. Flyselskapet hadde også eldre fly av typen Antonov An-2.
Flyselskapet vart starta i 1994 under namnet Baltic Aeroservice, og i februar 2006 vart det meldt at selskapet ville stoppe ruteflygingane i april det året.
Kunihiko Akabane
Kunihiko Akabane er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Osaka Gas, Sanfrecce Hiroshima, Ventforet Kofu og Seino Transportation.
Heidersteiknet til Noregs Lottesamband
Norges Lotteforbunds hederstegn, Heiderteiknet til Noregs Lottesamband skal delast ut til personar som har lagt ned eit særleg viktig arbeid for Norges Lotteforbund til fremjing av formålet deira. Tildeling skjer etter einstemmig vedtak av landsstyret til Norges Lotteforbund. Medaljen er NLF sitt merke i eit lilla band med to gullstriper på midten.
1011
1011 (romartal MXI) var eit normalår som byrja på ein måndag i den julianske kalenderen.
Aung San
Biografi
Aung San vart fødd i Natmauk midt i Britisk Burma (seinare Myanmar). Han er kjend som den mest populære nasjonalistlederen i Myanmar, og hadde ein stor del av æra for at landet oppnådde sjølvstende frå britane i 1948. Før andre verdskrigen var han overbevist antibritisk, og han allierte seg med japanarane under krigen, men skifta side for å kunne leie burmesarane til sjølvstyre.
Fleire familiemedlemmer hadde gjort seg gjeldande innanfor nasjonalistrørsla sidan britane annekterte Burma i 1886, og sjølv vart han sekretær i studentrådet på Rangoon University og leidde saman med U Nu studentstreiken der i 1936. Etter at Burma vart skild frå India i 1937 og han sjølv avslutta utdanninga i 1938, arbeidde han for den nasjonalistiske organisasjonen Dobama Asi-ayone («We-Burmans Association»), og vart generalsekretær i 1939.
Medan han i 1940 søkte stønad frå utanlandsk hald for frigjeringskampen, vart han kontakta i Kina av japanarane. Dei hjelpte han å opprette ein burmesisk militærstyrke som skulle hjelpe dei med å invadere Burma i 1942. Hæren, Burma Independence Army, voks seg større enn japanarane hadde rekna med, og hadde ein tendens til å ta over kontrollen i dei okkuperte områda.
Som forsvarsminister i marionetteregjeringa til Ba Maw begynte Aung San etter kvart å tvile på lovnadene frå Japan om burmesisk sjølvstende, sjølv om dei uventa skulla vinne krigen. Han var misnøgd med måten dei handsama burmesiske styrkar på. Difor vendte han seg i mars 1945 til britane.
Etter at Japan overgav seg i august 1945, prøvde britane å inkorporere Aung San sine styrkar i den britiske hæren, men han heldt toppleiarane tilbake og forma «the People’s Volunteer Organization». Under dekke av å vere ein veteranorganisasjon som jobba for sosial stønad, opererte dei som ein privat politisk hær skapt til å erstatte BNA i kampen for sjølvstende.
I 1944 brukte Aung San undergrunnsnasjonalistrørsla the «Anti-Fascist People’s Freedom League» (AFPFL), som han sjølv hadde vore med på å starte, for å bli leiar for det utøvande rådet i Burma i 1946. Han var i praksis statsminister, men var underlagt veto frå den britiske guvernøren. Etter å ha konferert med den britiske statsministeren Clement Attlee i London, annonserte han den 27. januar 1947 avtala som garanterte Burma full fridom innan eitt år. I valet på lovgivande forsamling i april 1947, vann AFPFL 196 av 202 plassar. Trass i at kommunistane skulda han for å vere ei «forlenga hand for britisk imperialisme», kom han opp med resolusjonen for burmesisk sjølvstende utanfor the British Commonwealth.
Banská Bystrica
Banská Bystrica (tysk Neusohl, ungarsk Besztercebánya) er ein by sentralt i Slovakia ved elva Hron i ein lang og vid dal omkrinsa av fjella Låge Tatra, Store Fatra og Kremnicafjella. Han har om lag 80 000 innbyggjarar og er den sjette største byen i Slovakia. Han vart ein permanent busetnad på 800-talet og fekk byprivilegium av den ungarske kongen i 1255. I seinmellomalderen bygde velståande gruveeigarar sentrale kyrkjer, våningsbygg og festningsverk.
Banská Bystrica er hovudstad i Banská Bystrica kraj og Banská Bystrica okres. Her ligg òg Matej Bel Universitet. Som ein historisk by med kort avstand til fjella rundt, er Banská Bystrica ein populær turistdestinasjon både om om sommaren og vinteren.
Historie
Dei tidlegaste historia til Banská Bystrica er knytt til utvinning av kopar (og til ein viss grad sølv, gull og jern). Verktøya som dei førhistoriske gruvearbeidane nytta ved staden Špania Dolina er datert til 2000-1700 f.Kr. Folk frå Lausitzkulturen bygde busetnadane sine ved Špania Dolina, Horné Pršany, Malachov og Sásová. Gammale åsfort går framleis igjen i dei lokale namna med Hrádok, som tyder eit «lite fort eller borg». Området var busett av den keltiske stamma kotinar (Púchovkulturen) på 200-talet f.Kr. Den germanske stamma quadar tok over staden i romartida, og etterlet seg store mengder sølvgjenstandar i Netopierska jaskyňa («Flaggermusgrotta»).
Staden vart seinare innlemma i grevskapet Zólyom i Kongedømet Ungarn. Den første kjende steinkyrkja vart bygd av saksarar i det som då var den sjølvstendige busetnaden Šašová på første halvdel av 1200-talet. I 1255 gav kong Béla IV Banská Bystrica mange privilegium for å trekke til seg flinke handverkarar. Etterkomarar etter tyske immigrantar til dette og andre grevskap vart seinare kalla karpattyskarar. Byen blømde som eit gruvesenter i regionen. På andre halvdel av 1200-talet vart den romanske Jomfru Maria-kyrkja bygd. I same periode fekk Banská Bystrica sitt eige våpenskjold av Árpád-familien som då var kongar i Ungarn. Dei lokale handverkarane og fagmennene var organisert i femti laug med slaktarlauget som det eldste.
Dei velståande Fugger- og Thurzo-familiane grunnla det velståande Ungarischer Handel-selskapet (tysk for «Ungarsk Handel») i 1494. Selskapet baserte seg hovudsakleg på gruvedrifta rundt Banská Bystrica, og vart ei av dei leiande produsentane av kopar i verda på 1500-talet. Med den mest sofistikerte gruveteknologien i Europa, eit avansert rekneskapssystem og velferd som medisinsk behandling for sine 1100 tilsette, var Ungarischer Handel eit av dei største og mest moderne av dei tidlege kapitalistføretaka. Det osmanske riket var på full veg nordover på 1500-talet, og magistraten i byen fekk forsterka festningsverka med moderne steinmurar i 1589. Tyrkarane kom derimot aldri til dette området. Banská Bystrica vart eit av dei fremste sentera for reformasjonen i Slovakia på 1500-talet. Seinare måtte byen kjempe for den religiøse fridommen som privilegia dei hadde fått gav dei mot det austerrikske romersk-katolske Habsburg, som styrte område. I tillegg å bygge forsvarsverk mot osmanarane, kjempa dei for sjølvstyre mot dei mektige magnatane i Kongedømet Ungarn. I 1620 vart fyrst Gabriel Bethlen av Transilvania, ein protestant, vald som konge av Ungarn av riksdagen i Banská Bystrica.
Landsbyen Radvaň, som no var eit område i Banská Bystrica, fekk rettar til å halde ein årleg marknad (Radvanský jarmok) i 1655. Marknaden vart overført til hovudplassen i Banská Bystrica på 1900-talet. På 1700-talet var kopargruvene tomme, men nye industriar, som tømmer, papir og tekstil dukka opp. I 1766 vart byen hovudstad i Zvolen fylke og vart samstundes sete for eit romersk-katolsk bispedøme. I tillegg kom det opp fleire institusjonar for høgare utdanning. Dei offentlege tenestene vart bygd ut på 1800-talet. I 1820 kom det første permanente sjukehuset, i 1841 eit teater og i 1889 eit museum. Jernbanen kom til byen frå Zvolen i 1873.
Under den andre verdskrigen vart Banská Bystrica senter for den anti-nazistiske rørsla i Slovakia, då det slovakiske nasjonalopprøret vart starta frå byen den 29. august 1944. Opprørarane vart slått og Banská Bystrica vart ei kort stund okkupert av tyske styrkar før han vart frigjeve av sovjetiske og rumenske troppar den 26. mars 1945. Etter krigen vart Banská Bystrica det administrative, økonomiske og kulturelle senteret sentralt i Slovakia. Han har vore ein universitetsby sidan 1950-åra.
Tikvesj
Tikvesj (makedonsk Тиквеш) er ei slette sentralt i Nord-Makedonia. Ho er kjend for den kunstige innsjøen som ligg her. På sletta ligg òg byen Kavadartsi, som lik sletta er kjend for vinproduksjon. Tikvesj er også kjend for produksjon av jogurt og surmjølk.
Sonix
Sonix med undertittelen Hybrid Experiments 1994-1996 er det 24. studioalbumet til den engelske musikaren Peter Hammill, gjeve ut på Fie! i 1996.
Albumet inneheld eksperimentell musikk skriven for film og dans. Lydeksperimenta består av strykekvartett-aktige stykke, rå gitarfeedback og pianomusikk.
Innhald
Alle songar av Peter Hammill.
Ye
Ye eller YE kan visa til:
Pyhäjärvi i Karelen
Pyhäjärvi er ein innsjø i Finland og Russland. Det meste av innsjøen ligg i Finland og berre den søraustlege delen strekkjer seg over grensa til Russland. Han har eit areal på 206,79 km² og er nesten 80 meter på det djupaste.
Fylkesveg 26
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg, etter at forvaltningsreformen tredde i kraft har han status som fylkesveg.
Somersetøya
Somersetøya er ei øy i det kanadiske Arktis. Ho har ei flatevidd på 24 786 km², og høyrer til Qikiqtaalukregionen i Nunavutterriroriet i Canada. Øya er skilt frå Boothiahalvøya på det nordamerikanske fastlandet av det 2 km breie Bellotsundet. Somersetøya er folketom.
For om lag 1000 år sidan var nordkysten av Somersetøya busett av folk frå thulekulturen. Kvalbein, tunnelar og steinruinar er synlege prov. Seint i året 1848 ankra James Ross med sine to skip opp ved Port Leopold på nordaustkysten. Her overvintra mannskapa til april året etter. Då vart eit mannskap på hundeslede sendt ut for å utforske øya.
I 1937 vart handelsstasjonen Fort Ross (72°0′34″N 94°14′8″W) oppbygt av Hudson’s Bay Company på søraustspissen av øya. Berre elleve år seinare vart han nedlagt. Trasige istilhøve gjorde han vanskeleg å nå og dermed ulønsam. Sidan har det ikkje budd folk på øya. Det tidlegare butikkbygget og styrarbustaden er framleis i bruk, no av inuittar frå Taloyoak som søker ly under karibujakt.
Grunna ruinane, dyre- og fuglelivet og grei tilkomst frå Resolute, har nordkysten på Somersetøya vorte eit populært reisemål for turistar.
Vêrvarsling
Vêrvarsling er vitskapen om atmosfæren og bruken av modellar for å rekne seg fram til tilstanden til atmosfæren framover i tid på ein gitt stad eller eit gitt område. Enkelte av metodane som blir brukt i dag har vore i bruk i om lag 100 år, medan andre teknikkar og hjelpemiddel har kome til etter kvart. I dag består vêrvarsling av å samle så mykje data som mogeleg om den noverande tilstanden til atmosfæren (særleg temperatur, lufttrykk, fukt og vind), for så å bruke kunnskap om atmosfæriske prosessar (gjennom meteorologi) til å rekne ut korleis atmosfæren endrar seg i framover i tid. Sidan vêrsystema meir eller mindre er eit kaotiske system, og at sidan ein enno ikkje fullt ut forstår alle prosessane som er involvert, kan ein ikkje varsle vêret med stor visse for meir enn vanlegvis 5-6 dagar. Kor langt fram ein med visse kan varsle kan av og til vere avhengig av vêrsituasjonen. Eit omfattande høgtrykk har til dømes ofte ein tendens til å bli liggande i ro i meir enn ei veke, og i ein slik situasjon kan eit vêrvarsel ha god prediktabilitet i opptil 10 dagar. Eit vêrvarsel utover to dagar, vert ofte kalla eit langtidsvarsel.
Ascanio in Alba
Ascanio in Alba, K. 111, er ein hyrdeleg opera i to delar (Festa teatrale in due atti) av Wolfgang Amadeus Mozart til ein italiensk libretto av Giuseppe Parini. Denne ungdommelege operaen av Mozart inneheld fleire eineståande ariar og glimrande augneblink av musikalsk drama.
Vêrvarsling
Det er lenge sidan ein oppdaga at atmosfæren er altfor avansert til å kunne følgje utan hjelp av kraftige datamaskinar. Nokre av dei kraftigaste datamaskinane i verda vert nytta til dette, men dei er likevel ikkje gode nok til at ein kan følgje vinden i kvar einaste dal og rundt kvart hushjørne, og det er her den menneskelege faktoren kjem inn og framleis spelar ei rolle. Vêrpresentatørar på TV, sjølv om dei er meteorologar eller ikkje, vidareformidlar informasjonen frå datamaskinane og gjer at kven som helst skal kunne forstå det.
Ascanio in Alba
Operaen vart første gong framført 17. oktober 1771 i Teatro Regio Ducal i Milano.
Vêrvarsling
Vêrvarslinga si historie
Menneske har alltid vore svært avhengig av vêret, særleg i eldre tider då menneske var avhengig av landbruk og fiske for i det heile tatt å overleve. Derfor har ein i tusental år prøvd å spå vêret. I Babylonia kunne ein i år 650 f.kr. spå vêret ved å tolke skydekket. Aristoteles skreiv i 340 f.kr. om vêr i Meteorologica, og kinesarane har prøvd å varsle vêr så langt tilbake som år 300 f.kr. Metodane dei brukte var basert på erfaring. Ein kjende igjen visse vêrfenomen, skyer og liknande og ut i frå tidlegare erfaring visste ein korleis vêret sannsynlegvis kom til å bli neste dag eller i kort tid framover. Desse erfaringane har opp gjennom åra blitt det vi kjenner som vêrteikn. Ikkje alle vêrteikn er til å lite på, og i seinare tid har fleire av dei vist seg å vere statistisk uhaldbare.
Ascanio in Alba
Ariar
Akt 1
Vêrvarsling
Vêrvarslinga si historie
I 1837 blei telegrafen oppfunnen, og dette gjorde det mogeleg å få informasjon om vêrsituasjonen over eit stort område i løpet av kort tid. Dermed kunne ein lage dei første vêrvarsla basert på korleis vêret var i omliggande område. Dei første vêrkarta med vêrinformasjon frå same dag, vart laga i Great Exhibition i Hyde Park i London i 1851. Seinare i 1850-åra kunne ein få liknande vêrkart ved Smithsonian Institute i Washington DC, men det var frå 1863 i Frankrike at ein byrja å publisere vêrkart dagleg.
Francis Beaufort (i dag mest kjend for Beaufortskalaen) og Robert Fitzroy danna grunnlaget for ein del av dagens vêrvarsling på midten av 1800-talet. FitzRoy var den første leiaren av Det meteorologiske departementet i Det britiske handelskammeret, som raskt vart til Meteorological Office i 1854. 1. august 1861 sendte britiske MetOffice ut det første vêrvarselet i verda. Det vart publisert i the Times i London, og varsla vart raskt populære. Vitskapsmiljø i England meinte derimot at meteorologifaget enno var for lite utvikla til at ein faktisk kunne lage skikkelege varsel, og FitzRoy starta å leite etter større teori som knytte variasjonar i solinnstrålinga til vêret (forsking som framleis pågår i dag). Han fann aldri det han leita etter og med dårleg helse tok han til slutt livet sitt i 1865. Utan entusiasmen hans og med lite støtte andre stader, stoppa MetOffice å lage vêrvarsel for ei stund, og starta først opp att ut i 1870-åra, samstundes med National Weather Service sine første varsel i USA.
Det var først då nordmannen Vilhelm Bjerknes kom fram til sin syklonmodell tidleg på 1900-talet at ein verkeleg byrja å få kunnskap om prosessane som ligg bak. Bjerknes leda ei gruppe meteorologar, som vart kjend som Bergensskulen ved det som seinare blei Universitetet i Bergen. Dei oppdaga fysikken bak polarfronten, og innførte omgrepa varmfront og kaldfront. Sjølv om desse teoriane møtte ein del motstand då dei vart sett fram er dei i dag fullt akseptert og i dagleg bruk av alle varslingsmeteorolgar over heile verda. På grunn av dette blir Vilhelm Bjerknes rekna for å vere personen som starta moderne vêrvarsling.
14. november 1922 sendte BBC eit offentleg vêrvarsel på radio for første gong. Somme stasjonar let faste personar formidle vêrvarselet, og omgrepet «vêrmann» eller «vêrmeldar» var skapt.
Lewis Fry Richardson eatte på 1920-talet fram ideen om numerisk vêrvarsling, som vi enkelt kan sei er korleis ein kan rekne ut atmosfæren sin tilstand i framtida ved hjelp av meteorologiske formlar. Dette krev svært stor reknekapasitet og dei første datamaskinane i verda blei laga nettopp for dette føremålet. Sjølv i dag er dei kraftigaste datamaskinane i verda (såkalla superdatamaskinar) i bruk for å varsle vêret.
Maudheimmedaljen
Maudheimmedaljen vart stifta av Kong Haakon VII den 14. november 1951 til minne om «Den norsk-britisk-svenske vitenskaplige ekspedisjon til Antarktis 1949-1952». Medaljen er den same som Kongens Fortjenstmedalje, men han har ei sølvspenne over bandet som er merka «MAUDHEIM 1949-1952». Medaljen vart delt ut til deltakarane på denne ekspedisjonen.
Vêrvarsling
Vêrvarslinga si historie
Under den andre verdskrigen vart mange av dei offentlege vêrvarsla avgrensa, fordi at fienden ikkje skulle kunne nytte seg av dei. BBC var først ute med å teste vêrvarsel i tekstform på fjernsyn i 1936, men det var først i 1950-åra at TV-vêret vart eit fast innslag i nyhendesendingar. I USA hadde desse vêrsendingane lenge eit humoristisk og useriøst tilsnitt der vêrpresentatøren gjerne kunne vere utkledd i morosame kostyme eller brukte handdokker, medan ein i Europa var langt meir seriøse. I Italia er det framleis tradisjon med militære vêrmenn ikledd militæruniform.
Moderne vêrvarsling
Eit moderne vêrvarsel blir til i fem steg:
Innsamling av vêrdata
Vêrdata blir rutinemessig samla inn fleire gonger i døgnet av opplærte observatørar, automatiske vêrstasjonar eller bøyer. Ein observerer atmosfærisk lufttrykk, temperatur, vindstyrke, vindretning, fukt og nedbørsmengder i tillegg til andre parameterar avhengig av om det er ein automatstasjon eller ikkje (ein automatstasjon kan t.d. ikkje observere skytypar). World Meteorological Organization (WMO) har ansvar for å standardisere instrumenta som blir brukt og korleis vêrdata blir innhenta. Det er t.d. viktig at alle data blir samla inn på same tidspunkt rundt om i heile verda. Dei innsamla vêrdata blir så sendt ut anten som METAR kode eller SYNOP kode
I tillegg har ein i aukande grad byrja å bruke data frå vêrsatellittar fordi dei dekker nesten heile jordoverflata. Sjølv om satellittbilete som syner synleg lys er nyttige for meteorologar for å sjå skysystem, kan ikkje desse brukast av numeriske varslingsmodellar. Infraraude (IR) data kan derimot gje informasjon om temperaturen på overflata og toppen av eit skydekke. Individuelle skyer kan også sporast frå eit tidspunkt til det neste for å få informasjon om vindstyrke og retning i skynivået. I tillegg kan ein ved hjelp av krusingar på havoverflata vite vindstyrke og retning ved havnivå.
Vêrradar kan brukast for å få informasjon om kvar nedbøren finn seg og nedbørsintensiteten. I tillegg kan dopplerradarar brukast til å avgjere vindstyrke og vindretning.
Automatisk korrigering av modellresultat
Modellrådata blir ofte automatisk korrigert før dei blir presentert for varslingsmeteorologen. Dette kan t.d. vere statistiske teknikkar for å fjerne kjente systematiske feil i modellen, eller for å gjere justeringar basert på andre numeriske vêrvarsel.
Tidlegare måtte varslingsmeteorologen produsere heile vêrvarselet berre ut i frå observasjonane. Men i dag brukar meteorologane i stor grad data frå modellane for varsel som gjeld meir enn eitt døgn etter observasjonstidspunktet. Meteorologane må tolke modellresultata slik at dei blir forståelege for sluttbrukaren. Meteorologane følg ikkje nødvendigvis modellresultata til punkt og prikke. Ofte har meteorologen tilgang til fleire modellresultat, og visst desse viser forskjellig resultat må ein ofte ta omsyn til det. I tillegg spelar erfaringa til meteorologane framleis i rolle, spesielt med tanke på lokale effektar som modellane kanskje ikkje er i stand til å fange opp.
Noreg er såleis eit relativt vanskeleg område å varsle for, fordi modellane som regel har for dårleg oppløysing til å fange opp alle fjordar og fjell. For store flate område er modellane etterkvart blitt så gode at varslingsmeteorologane ikkje treng gjere stort med modellresultata.
Presentasjon av vêrvarsel
Den siste delen av vêrvarslingsprosessen er kanskje den viktigaste. Ein må ha kjennskap til kva sluttbrukaren treng i eit vêrvarsel for at informasjonen skal vere nyttig og forståeleg.
Offentleg informasjon
Ein av dei viktigaste sluttbrukarane er den vanlege mannen i gata. Folk flest er meir eller mindre oppteke av kva vêret blir. Blir det sol, opphald, regn, snø eller kanskje torevêr? Blir det varmt eller kaldt? Lite eller mykje vind? Alt dette er faktorar som virkar inn på svært mange område. Torevêr kan øydelegge elektriske apparat i heimen eller slå ut transformatorar. Mykje snø eller regn kan skape store problem for trafikkforholda, og i tillegg føre til flaum. Kraftig vind kan gjere skade på både bygningar og personar.
Fjernsyn, radio, aviser og internett blir brukt til å bringe denne informasjonen ut til folk. Mange stader på internett har derimot ofte data som kjem rett frå modellane, og som ikkje er korrigerte av varslingsmeteorologane. Derfor kan desse varsla av og til vere meir unøyaktige enn dei ein kan sjå i andre media.
Flytrafikk
Luftfartsindustrien er svært avhengig av vêrforhold. Tåke eller lågt skydekke kan hindre mange fly i å lande eller ta av. Turbulens og ising kan føre til farlege situasjonar i lufta. Torevêr kan føre til svært kraftig turbulens, ising, hagl, kraftig vind og lyn. Flymannskapet blir alltid opplyst om vêrforholda på ruta dei skal fly før dei tar av.
Offshore
Både kommersielle selskap og privatpersonar har stor nytte av vêrvarsel til sjøs, og her er det i stor grad faktorar som vindstyrke og retning, bølgjehøgde, bølgjeperiode og tidevatn som er det viktigaste. Oljeindustrien i havområda utanfor Norskekysten er t.d. svært avhengige av vêret både med tanke på å halde produksjonen i gang og med tanke på logistikk. Det blir fort dyrt når ei oljeplattform må stanse produksjonen på grunn av uvêr.
Energibransjen
Straum- og gassleverandørar og energimarknaden (som kjøp og sel straum) er avhengig av vêret, og treng gode varsel for å lage prognoser over forbruk og produksjon av energi. Generelt er temperaturen det viktigaste med tanke på forbruk, medan nedbør og vind er det viktigaste for produksjon (særleg nedbør her i Skandinavia). Om vinteren kan kaldt vêr føre til at folk brukar meir energi på oppvarming, medan varme periodar om sommaren kan føre til at folk brukar meir straum på luftavkjøling. Nedbør virkar inn på straumprisane ved at lite nedbør fører til mindre produksjon og dermed blir straumen dyrare. For forbrukaren er derfor det verste scenarioet ein tørr haust (lite produksjon) etter følgt av ein kald vinter (høgt forbruk).
Privat sektor
Private selskap betalar i aukande grad for vêrvarsel skreddarsydde for deira behov slik at dei kan auka sine inntekter eller unngå større tap. T.d. kan butikkjeder tilpasse varene i hyllene etter kva dei ventar at forbrukarane skal kjøpe i forskjellige vêrsituasjonar. Enkelte store bedrifter vil ha vêret i dei byane der dei har kontor, slik at dei tilsette raskt kan vite kva vêr dei kan vente visst dei må reise mellom dei forskjellige kontora.
Militære føremål
Militæret har òg stor nytte av å vite kva vêr dei kan vente, både med tanke på flyoppdrag og andre strategiske føremål. Som regel har militæret eigne militære varslingsmeteorologar.
Ensembleprognoser (EPS)
Sjølv om varslingsmodellar varslar vêrsituasjonar som ser realistiske ut for den næraste framtida, vil ein liten feil i varselet vekse med tida på grunn av den kaotiske naturen til atmosfæren. Detaljane ein kan få ut av eit varsel blir derfor mindre og mindre etter som desse feila aukar. Etter ei stund vil feila bli så store at ein ikkje lenger har noko nytteverdi av varselet (t.d. når det nærmar seg 50 % sjanse for at eit varsel er rett). Noko av årsaka til desse feila kan vere feil i observasjonar eller mangelfulle observasjonar. Eit lågtrykk blir som regel danna over hav, der det kan vere lange avstandar mellom observasjonane. Derfor kan eit lågtrykk i utgangspunktet vere dårleg representert i ein modell
Visst ein ser på eit enkelt modellvarsel får ein derimot ingen indikasjon på om dette varselet er korrekt eller ikkje. Derfor har ein innført ensembleprognosar som består av eit større tal prognosar (på det mest opp i 50 prognosar) der ein har gjort små endringar i starttilstanden til prognosane. Prognosane blir så delt inn i grupper (cluster) med liknande utvikling av vêret. Fordelinga av gruppene kan så brukast til å rekne ut sannsynet for at ulike vêrsituasjonar skal inntreffe. Slike utrekningar krev svært stor reknekapasitet.
Ensembleprognosar blir i aukande grad brukt i operasjonell vêrvarsling (t.d. ECMWF, NCEP)
Nowcast
Nowcast er et ord som kjem av det engelske ordet for varsling (forecast), og omfattar varsling på svært korte tidsrom framover i tid, gjerne berre 6 timar fram. I dette tidsrommet har ein meteorolog framleis meir å tilby enn numeriske datamodellar. På så korte tidsrom kan ein meteorolog varsle individuelle regnbyger med forholdsvis stor visse. Slike vêrsystem er ofte for små til å fangast opp av modellane. Meteorologar brukar radarbilete, satellittbilete og observasjonsdata til å lage analysar av småskala vêrsituasjonar, og på den måten lage eit meir nøyaktig varsel for dei neste timane.
Temperatur
Skildrar temperaturendringar frå den eine dagen til den andre
Lov
Lov (frå norrønt lǫg, frå lag, 'det som er lagt, fastsett') er ein rettsregel som fastset rettar og plikter. Ein formell lov er ein skriven rettsregel laga av den lovgjevande makta i eit land.
Vêrvarsling
Skydekke
Skymengde vert målt i talet på åttandedelar av himmelen som er dekt av skyer (internasjonal standard)
Nedbør
Verdiane viser til nedbør i løpet av 24 timar.
Lov
I moderne tid er lovar som oftast nedskrivne, slik at sedvanerett ikkje er rekna som del av lovane. Tradisjonelt har ein ofte brukt munnleg lovoverføring, der lovane ikkje er skrivne ned, men likevel ligg fast.
Vêrvarsling
Vind
Ein brukar som regel berre ein av åtte retningar (t.d. nordaust (NE), sør (S)). Viss vindretninga varierer i løpet av dagen kan ein bruke «omkring sør» eller vind «mellom søraust og sørvest». Når ein nemner to vindretningar på denne måten vert dei alltid nemnd med aukande gradtal (med klokka).
Lov
Noreg
I Noreg er ei lov definert som ein generell rettsregel gjeven av Stortinget etter reglar heimla i den norske grunnlova.
Vêrvarsling
Vind
Vindstyrke under frisk bris vert vanlegvis berre omtalt som «bris». Og alle vindstyrkar over dette følgjer Beaufortskalaen.
Geografi
Her er nokre spesielle ord og uttrykk som iblant vert nytta i vêrvarslinga i Noreg:
Lov
Noreg
Lovar vedtekne til og med 1968 vert identifiserte med sanksjonsdato, og eit tal dersom det vart vedtekne fleire lovar same dag. Lovar vedtekne frå og med 1969 vert identifiserte med årstal og eit stigande nummer gjennom kalenderåret.
Flått
Flått eller skogbjørn (Ixodes sp), i ein del folkemål kalla skaubjønn, er ei slekt midd som lever som ektoparasitt på større pattedyr. Dei syg blod, og er frykta smitteberarar av ei rekkje sjukdommar, mellom anna borreliose og hjernehinnebetennelse.
Sedoheptulose
Sedoheptulose, C7H14O7, er ein ketoheptose – eit monosakkarid med sju karbonatom og keton som funksjonell gruppe. Den blei først oppdaga i plantar og er ein av få kjende heptosar i naturen. Sukkeret er av stor biologisk verdi fordi det opptrer som mellomprodukt i direkte oksidativ nedbryting av glukose (sjå pentosefosfatsyklus) og i reaksjonar som følgjer karbonfikseringa under fotosyntese i plantar.
Conavalla
Conavalla (irsk Ceann an Bhealaigh, 'toppen av vegen/passet') er eit fjell i County Wicklow i Republikken Irland. Fjellet når 734 moh., og er det niande høgaste fjellet i Wicklowfjella.
Toppen av Conavalla ligg like ved sida av hovudryggen til Wicklowfjella. Fjellet har eit stort, myrlendt massiv i nordaust som dominerer toppen av dalen Glendalough og den øvre austsida av dalen Glenmalure.
Tidleg mellomalder
Tidleg mellomalder er ei nemning nytta av historikarar på ein bolk av europeisk historie. Tidleg mellomalder er rekna å vara frå Romarriket (Vestromarriket) fall på 400-talet til det tysk-romerske riket voks fram på 900-talet. I dette tidsrommet var òg folkevandringstida, vikingtida og riket til frankarane.
Litteratur
''Eine ganz vorzügliche Einführung mit Forschungsteil und reichhaltigen Literaturangaben, die zudem Europa als gesamtgeschichtlichen Raum wahr nimmt.
Weblinks
Idade Média
Den transsibirske jarnvegen
Den transsibiriske jarnvegen (russisk Транссибирская магистраль, Транссиб, eller Transsibirskaja magistral', Transsib) er ein jarnveg som vart offisielt opna den 1. januar 1905. Den siste delen nordom Kina vart trass i dette fyrst ferdig i 1916. Jarnvegen går tvers over Russland frå Moskva i vest gjennom Sibir til Vladivostok i aust. Turen mellom Moskva og Vladivostok tek kring 9 dagar.
Moskva, Nizjnij Novgorod, Kirov, Jekaterinburg, Omsk, Tomsk, Khabarovsk og Vladivostok ligg langs Den transsibiriske jarnvegen. I Ulan-Ude fortset Den transmongolske jernbanen.
Glen of Imaal
Glen of Imaal (irsk Gleann Uí Mháil) er ein dal vest i Wicklowfjella omringa av Lugnaquilla-massivet og foten av desse fjella. Mykje av dalen vert nytta av den irske hæren som skytefelt.
Området er elles kjend for den vakre naturen og for hunderasen Irish Glen of Imaal terrier.
Rosa Liksom
Rosa Liksom, eigentleg Anni Ylävaara, er ein finsk forfattar og biletkunstnar.
Liksom er ein av dei mest omsette moderne finske forfattarane. Ho har skrive om byfolk, om ungdom, og om menneske frå utkantstrok i Nord-Finland. Som person dreg Liksom seg attende frå offentlegheita.
Novellesamlinga Tyhjän tien paratiisit (1989) er omsett til norsk som Paradis på en øde vei (1991). For romanen Hytti nro 6 mottok Liksom Finlandiapriset i 2011, og denne er nominert til Nordisk Råds litteraturpris i 2013.
Hytti nro 6 eller ''Kupé nr. 6'' (omsett til svensk av Janina Orlov) handlar om ei ung finsk jente, «Flickan», som i 1986 er på veg med Den transsibirske jernbanen til Ulan Bator for å sjå på helleristingar. På turen må ho dele kupé med ein russisk mann, oftast omtalt som «Mannen», som skal same stad for å arbeide som bygningsarbeidar. Han er svært alkoholisert, har eit slibrig språk og fortel mykje om horer han har kjøpt tenester av. «Flickan» er på reise bort frå kjærasten Mitka og mora hans Irina, og det kjem fram at ho har hatt eit forhold til og elskar dei begge. Romanen er full av referansar til russisk litteratur og til klassisk musikk.
Kommunar i Litauen
Alle kommunane, med tre unntak, Klaipėda distriktskommune (hovudstad: Gargždai), Akmenė distriktskommune (hovudstad: Naujoji Akmenė) og Neringa kommune (hovudstad Nida), har namnet sitt etter hovudstadane deira.
Kart
Dette kartet viser både fylka og kommunane i Litauen. Åtte bykommunar og to kommunar er markert med nummer:
Aurlandsdalen
Aurlandsdalen er eit 40 km langt dalføre som ligg i Aurland kommune i Sogn og Fjordane fylke. Dalen er med den dramatiske fjellnaturen eit naturskjønt turområde som blir vitja av mange fjellvandrarar kvart år. Nedst i dalen går E16 gjennom den lengste vegtunnelen i verda. Utbygginga av Aurlandselva og vasskraftressursane i dalen blei vedtekne i 1969. Utbygginga som fylgde på 1970-talet førte til mindre vassføring i elva, endra naturtilhøve, kraftige protestar og ein av de første store debattane om naturvern i Noreg.
Kjell Kristian Rike
Kjell Kristian Rike var ein norsk sportskommentator. Rike kommenterte i mange år langrenn, skiskyting, fotball og skyting på NRK, og er spesielt kjent for samarbeidet sitt med Jon Herwig Carlsen som kommentator for langrenn og skiskyting. Rike blei kommentator for skiskyting i NRK i 1977, og begynte å kommentere langrenn i 1985. Rike har au vore kommentator i fleire fotball-VM sidan 1986. Han har dessuten kommentert friidrett, golf, trav, sykling, skyting og alpint. Han har også i periodar fungert som avdelingsleiar i NRK-sporten.
Aurlandsdalen
Sommaren 1819 reiste målaren Johannes Flintoe saman med Gerhard Munthe, som då arbeidde med eit nytt kart over Noreg, og Munthes fetter Peder Pavels Aabel gjennom Aurlandsdalen. Skisser til dei kjente bileta frå Aurlandsdalen, mellom anna Fra Bjønnstigvarden, vart til på denne turene som markerer starten på den kunstneriske oppdaginga av det norske høgfjellet.
Kjell Kristian Rike
I 2007 fekk Rike heidersprisen frå Gullruten for innsatsen sin som sportskommentator saman med Carlsen.
Aurlandsdalen
Geografisk plassering
Aurlandsdalen ligg i indre Sogn og er kring 40 km lang (Geiteryggen-Vassbygdi), Ein av dei mest kjende turistløypene følgjer dalføret frå Geiteryggen rett innanfor grensa i Hol kommune nord-vestover til Aurlandsvangen nede ved Aurlandsfjorden i Sogn. Dalen smalnar av til ein trong, dramatisk vestlandsdal i sameint med ein frodig og artsrik natur og rike kulturminne i form av gamle gardar og stølar. Artsrikdommen skuldast både mineralrik jord danna av fyllitt i berggrunnen og kulturpåverknad gjennom mange hundre år.
Elva som renn gjennom dalen heiter øvst Stemberdøla og i nedre del Aurlandselvi. Turistruta som går gjennom er kjend for den varierte og dramatisk vakre naturen sin. Aurland - Hol er det kortaste sambandet mellom vestland og Austland. Frå gamalt av har dalen derfor vore ei viktig sambandsline for handelsferder og fedriftar gjennom og langsetter dalen og over dei kringliggjande fjellpartia.
Kjell Kristian Rike
Han var ein periode også programleiar i Norge Rundt og Langs Landeveien ved sida av jobben i NRK-sporten. Rike var au den som fann fram vignetten til Norge Rundt (Norsk dans nr. 2 av Edvard Grieg). Da NRK Fjernsynet fylte 25 år i 1985 var Rike ein av programleiarane for jubileumssendinga.
Aurlandsdalen
Åtkomst
Aurlandsdalen kan nåast anten frå Aurlandsvangen eller frå Vierbotn ved Geiteryggen. Tilkomst til Aurlandsvangen med snøggbåt frå Bergen eller via E16. Tilkomst til Geiteryggen via Rv50 frå Hol i Hallingdal. Til fots er der DNT-merka ruter Finse - Geiteryggen, Storestølen-Geiteryggen, Raggsteindalen (ved Strandavatnet) - Geiteryggen eller ruta Lungsdalen - Stemberdalen. Ei anna rute går frå Hallingskeid gjennom Såtedalen, langs nordvestsida av Omnsvatnet og vidare over Bakkahelleren langs Geiteryggvatnet til Geiteryggen. Den opphavlege stikkinga av Bergensbanen var lagt om Geiteryggen. Om desse planane var blitt realiserte, ville jernbanen følgd denne traseen til Hallingskeid.
Topografi
Nedover dalføret frå det opne høgfjellslandskapet ved Geiteryggen (1232 moh.) blir landskapet gradvis meir kupert. I Stemberdalen, ca. 1100 moh. (Steinbergdalen, Stemmerdalen, Stodmerrdalen) er dalføret vidt og ope med slake fjellsider, med vierkledde sletter i dalbotnen. Elva vida seg tidlegare ut i breie slyng som ein kunne ro med båt (no oppdemde med tersklar). Frå Stemberdalen smalnar dalføret med brattare fjellsider.
På Østerbø (Øvstebø, Aurdalen), ca. 900 moh., vider dalen seg ut igjen med skoggrensa eit lite stykke opp i dalsidene. Elva vider seg ut til eit vatn, Aurdalsvatnet, som no er regulert. Frå Østerbø skjer dalen seg brattare og smalare nedover. Fjellsidene reiser seg brattare frå dalbotnen. Elva har her grave djupe slukter og vender her sørover for så ved Heimrebø å vende nordover igjen, før ho igjen tek den opphavlege retninga si nordvestover. Herifrå følgjer elva eit djupt utgrave gjel der dalbotnen er uframkommeleg. Ved den fråflytta plassen Almen er dalen delvis farbar langs elva. Dalføret vider seg herfrå gradvis ut til det møter Midjedalen i Vassbygdi. Herifrå er dalbotnen relativt flat og fjellsidene bratte ned til Aurlandsvangen, men avskorne av Vassbygdvatnet.
Kraftutbyggjing og endring
Aurlandselvi reknast ikkje lenger som ei av Noregs beste lakseelvar. Ein treffer ikkje lenger driftene med storfe, geiter og grisar som skulle vere sommaren på Østerbø og Stemberdalen. Kløvhestane, det faste trekket i landskapsbiletet, som Jon Fimreite og Knut Sønnerheim m.fl. førte proviant til Steinbergdalshytta og Østerbø med, er også historie. Aurlandsdalen er blitt som dei fleste andre dalføre, prega av gjennomfart og fritid. Berre strekninga Nesbø - Vassbygdi er rimeleg upåverka, når ein ser bort frå den sterkt reduserte vassføringa i Aurlandselvi og riksvegstykket mellom Berdalstunnelen og Nesbøtunnelen som er synleg frå stigen ved Heimrebø.
Heilårsveg
For å få gjennomført kraftutbygginga måtte det byggjast veg gjennom dalen. Vegen skulle tene som ferjefri heilårsveg mellom Austland og Vestland, hovudsakleg etter den gamle ruta Aurland - Hol. Bergen skulle få stamveg til Oslo over Voss, Vinje, Nærøydalen, Aurland og opp Aurlandsdalen til Geiteryggen. Derfrå gjennom Vierbotn, Sveingardbotn og langs Strandafjorden til Hol i Hallingdal. Ein unngjekk dermed ferjestrekket Kvanndal - Kinsarvik over Hardangerfjorden og den usikre Hardangervidda som var vanskeleg å halde vinteropen. Jamvel om vegen fekk rimeleg breidde, blei tunnelane mellom Vassbygdi og Stonndal ikkje av den naudsynte standarden.
I november 2000 blei den nye Lærdalstunnelen mellom Aurland og Lærdal opna i det som blei den nye stamvegen mellom Oslo og Bergen. Aurlandsdalen unngjekk dermed en ytterlegare belastning. Men dermed fall også eitt av dei tunge argumenta for det omstridde utbyggjingsvedtaket av 1969 bort.
Ferdselsvegar
Ruta mellom Aurlandsvangen og Hol var den aller kortaste vegen mellom Austland og Vestland. Aurlandsdalen var derfor frå svært gammalt av ein av de viktigaste sambanda mellom Vestlandet og Austlandet. Først i den seinare tida blei det mogleg å føre fedrifter langs sjølve dalføret, ved utsprenginga av Sinjarheimsgaldene i 1870 og Nesbøgaldene på 1930-talet. Før den tid var det berre mogleg for folk å ferdast langsetter sjølve dalføret. Fram til 1930-åra måtte fedrifter ta omvegen over fjellet frå Nesbø til Østerbø. Både Sinjarheimsgalden og Nesbøgaldene hadde trestigar for å kunne forsere dei loddrette fjellveggane.
Før 1870 måtte fedriftene ta den lange omvegen, anten over Langfjellet og ned til Østerbø eller over Stonndalen til Stemberdalen, Alternativt over Låvidalen til Geiteryggen. Derfrå gjekk ferda ned til Vierbotn via Sveingardsbotn og vidare langs Strandafjorden til Hol i Hallingdal.
De viktigaste rutene var (sjå kartet – nummeringa seier ingenting om kor viktig):
Busetjing
Så seint som i år 1850 var det til saman 10 gardsbruk og husmannsplassar i Aurlandsdalen: Almen, Sinjareim, Teigen, Berekvam, Skori, Nesbø, Vikaneset, Aurviki og to gardsbruk i Aurdalen (Østerbø). Buplassane er truleg mykje eldre enn dei skrivne kjeldene kan tyde på – nokon kanskje attende til før mellomalderen.
I dag kan ein sjå fjellgardane i Aurlandsdalen som einsame gardar. Men dei låg langs den kortaste ruta mellom det indre Vestlandet og Austlandet, så dei låg langs ein svært trafikkert ferdselsveg.
Sinjarheim
Første kjente brukar er Per i 1611. Siste brukar er Ingebrigt Jonassen Rinde f. 1873 – d. 1935.
Folketal
Folketalet i 1845 var på 2811 innbyggjarar. Ei sterk utflytting til Amerika og til byane, særleg på 1900-talet gjorde at i 1960 var folketalet kome ned i 2193. I dag (2004) er folketalet 1803 innbyggjarar. Minneplata på gravstaden på Østerbø syner at mange døydde under spanskesjuka.
Malabo
Malabo er hovudstad i Ekvatorial-Guinea, og ligg på nordsida av øya Bioko (tidlegare kalla Fernando Póo). Byen har om lag 50 000 innbyggjarar, men dei siste åra har folketalet vokse raskt til om lag 100 000 i storbyområdet.
Byen vart grunnlagd av Storbritannia i 1827, som bygsla øya frå Spania under kolonitida. Byen fekk namnet Port Clarence og vart brukt som marinestasjon i eit forsøk på å slå ned på slavehandelen. Mange frigjorte slavar slo seg òg ned her, før Sierra Leone vart oppretta som koloni for frigjorte slavar. Sjølv om mange seinare flytta til Sierra Leone, kan ein framleis finne nokre av etterkomarane deira, kalla fernandinos, i Malabo. Dei dannar ei åtskild etnisk gruppe med sin eigen afro-portugisisk dialekt.
Då øya kom inn under spansk kontroll igjen, vart Malabo kalla Santa Isabel. Byen vart i 1969 vald som ny hovudstad i landet i staden for Bata på fastlandet, og i 1973 skifta han namn til Malabo, som eit ledd i president Francisco Macías Nguema sin plan om å byte ut europeiske stadnamn med meir «autentiske» afrikanske namn.
Under hans «terrorregime» dreiv Macías Nguema nærast eit folkemord mot Bubi-minoriteten i landet, som utgjorde størstedelen av folkesetnaden på Bioko. Han førte så sine eigne stammefolk, Fang, til Malabo. Dei siste åra han styrte vart Ekvatorial-Guinea stundom kalla «Afrikas Auschwitz», og store delar av innbyggjarane i byen flykta i lag med om lag ein tredjedel av innbyggjarane i landet. Malabo er enno ikkje bygd fullstendig opp att etter denne perioden.
Ronay
Geografi
Ronay har ein forreven kyst med Bàgh nan Uamh som den høgaste toppen i nordvest. Fleire mindre øyar ligg rundt Ronay, som Eilean na Cloiche i søraust, Eilean an Fhèidh i aust, Flodaigh Mòr i nordaust, Haunaray i nord og Garbh Eilean Mòr mellom Ronay og Grimsay.
Den nordlege delen av øya er ei halvøy kalla Rònaigh Beag, eller Vesle Ronay. Sentralt på øya ligg meir enn sju vatn.
Historie
Som mange skotske øyar har Ronay tilknyting til den gamle keltiske kyrkja. Nordvest på øya ligg neset Rubha og fjellet (Beinn) til prestane (an t-sagairt) og i sørvest ligg Rubha na Manach («munkeneset»). Martin Martin nemner òg eit kapell på øya. Dette kapellet var frå tida før reformasjonen. Namnet på øya kan kanskje vise til St. Ronan, slik namnet til North Rona gjer.
I 1826 levde det 180 menneske på øya, men i 1831 vart heile folkesetnaden tvungne bort under Highland clearances for å gje plass til sauebeite. I 1841 vart det derimot på ny registret ni menneske her, som kan ha flytta attende. I 1931 vart øya forlaten for godt.
North Rona
Rona (skotsk-gælisk Rònaigh) er ei isolert øy nordvest for Skottland. Rona vert ofte kalla North Rona for å skilja ho frå South Rona i Indre Hebridane. Ho har eit areal på 109 hektar og det høgaste punktet på øya ligg 108 meter over havet.
Øya ligg 71 km nord-nordaust for Butt of Lewis og 18 km aust for Sula Sgeir. Ho er meir isolert enn St Kilda og er den mest fjerntliggjande øya i Dei britiske øyane som nokon gong har vore permanent busett. Ho er òg den øya som ligg nærast Færøyane. Sidan ho ligg så langt til havs og er så pass lita, vert ho ofte ikkje teikna inn på kart over Storbritannia.
Historie
Rona skal ha vore bustaden til St. Ronan på 700-talet. Øya var busett fram til heile folkesetnaden på 30 døydde kort tid etter 1685, då øya vart plaga med rotter, truleg arten svartrotte, etter eit skipsforlis på øya. Rottene øydela kornlagra på øya og det er mogeleg at innbyggjarane svalt i hel, men pest kan òg ha vore ei medverkande årsak. Rottene svalt etter kvart òg i hel, sidan dei kraftige dønningane på øya hindra dei i å jakta langs svaberga.
Øya vart folkesett på ny, men vart igjen avfolka rundt 1695 etter ei slags båtulukke. Etter dette budde nokre gjetarar og familiane deira på øya fram til 1844, då ho vart folketom igjen. Sir James Matheson, som kjøpte Lewis i 1844, tilbaud regjeringa øya for at dei kunne plassera kriminelle der. Tilbodet vart avslege.
Keltiske ruinar av kapellet til St. Ronan står framleis på øya. Ho er i dag ått av Scottish Natural Heritage og styrt som eit naturreservat. Øya er ein viktig ynglestad for gråsel og hekkande sjøfuglkoloniar. Av fuglar her finn ein havsvale og den større stormsvala. Rona og Sula Sgeir er dei mest fjerntliggjande nasjonale naturreservata i Storbritannia.
Kjelder
''
1012
1012 (romartal MXII)
Communist Party of Great Britain
Storbritannias kommunistiske parti, Communist Party of Great Britain CPGB, var eit kommunistisk politisk parti i Storbritannia frå 1920 til 1991. Det finst ei gruppe som kallar seg CPGB i dag òg, men denne har ikkje noko med det opphavlege CPGB å gjere.
Partiet vart skipa i 1920 da fleire mindre marxistiske parti gjekk saman etter oppmoding frå den Tredje Internasjonalen (Komintern). Det reid på den kortvarige bølgja av radikalisme i Storbritannia etter første verdskrigen og den russiske revolusjonen. Ein av dei leiande personlegdomane i partiet heilt frå starten var Harry Pollitt.
Fleire spørsmål var sterkt omstridde mellom dei som skipa partiet, mellom anna om partiet skulle stille til val, og om tilhøvet til Det britiske arbeidarpartiet, Labour Party. Sjølvaste Lenin tok opp desse spørsmåla i boka Venstrekommunismen, ein barnesjukdom. Avgjerda vart at partiet stilte til val, og gjekk inn for kollektiv tilslutning til Labour, som i stor grad bygde på kollektive medlemskap av fagforeiningar og individbaserte parti i partiet, som til dømes Independent Labour Party ILP. Men Labour nekta kommunistane kollektivt medlemskap.
Rett før generalstreiken i 1926 vart mesteparten av partileiinga i CPGB arrestert og fengsla, men trass i det stod medlemmene i partiet i brodden under generalstreiken og den samtidige og meir langvarige gruvearbeidarstreiken. Medlemstalet i partiet auka derfor monaleg i gruveområda i 1926 og 1927. Her slo partiet røter som varte i mange tiår, ja heilt til partiet vart oppløyst somme stader. CPGB klarte å danne eit lag av ihuga aktivistar, men oppslutninga var avgrensa til visse område, som gruveområda, visse industribyar som Glasgow og delar av aust-London der det òg budde ein god del jødiske arbeidarar.