cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slaget ved Svolder
Bakgrunn for slaget
Slik vi kan lese i dei norrøne sogene som er nemnde ovanfor, blir slaget oftast framstilt som eit privat oppgjer mellom dei involverte stormennene og heile soga om Svolderslaget blir flytta til privatsfæren, og dermed mest å rekne for ein roman. Det er likevel meir truleg at den verkelege bakgrunnen til konflikta var beinhard storpolitikk, der striden stod om herredømet over dei Skandinaviske landa og England.
Kong Svein Tjugeskjegg hadde omkring 994 herja i England, ei tid saman med vikingkongen Olav Tryggvason. I den angelsaksiske krønika er det opplyst at Olav det året gjekk i teneste hos den engelske kong Ethelred. Ein avtale vart gjort og Olav fekk «kongelege gåver», og intensjonen til kong Ethelred var truleg å splitte opp vikinghæren som herja i landet hans. Kanskje var det òg hans strategi at Olav skulle erobre Noreg (som han gjorde i 995) og deretter gå til krig mot Danmark for å bli ein trusel mot kong Svein sine hærstyrkar frå «baksida». Ikkje lenge etterpå, truleg alt i 995, forlet kong Svein England og drog attende til Danmark. Alt tyder på at han nokså snøgt fekk att herredømet over riket og at ein allianse vart etablert mellom kong Svein, kong Olof Skötkonung i Sverige og Eirik Håkonsson jarl (og truleg Svein Håkonsson jarl).
Lokalisering av slagstaden
Kvar helst slaget stod, er ikkje kjent i dag, og dei norrøne kjeldene gir særs ulike opplysningar om lokaliseringa av slagstaden:
I sogeverket Ågrip er det sagt at slaget stod ved Sjælland.
Mange har gjennom tidene har freista å påvise kvar helst slaget ved Svolder stod, men ingen har makta å legge fram overtydane prov for ei sikker lokalisering av staden.
Det er ikkje tvil om at namnet på staden var Svolder (Svǫlðr) og kanskje var det ei øy. Men skalden Skule Torsteinsson nemner i «Dikt om Svolder» at slaget stod «sydpå ved Svolders munning» (sunnr fyr Svǫlðrar mynni). Han var skald hos Eirik jarl og var stamnbu på skipet hans, Jarnbarden, under slaget, og han må reknast som eit særs truverdig vitne. Etter ordlyden i diktet skulle ein då tru at Svolder var namnet på ein fjord, ein våg eller ei elv. Detter høver òg med eit vers i diktet Noregs konungatal (ca 1190) der vi finn denne formuleringa: «Der Olav fall, sidan kalla Svoldervåg» (es Óláfr fell, Svǫlðrarvág síðan kallat).
Slaget
Dei allierte kongane samla hærflåtane sine og skalden seier i diktet «Eiriksflokkr» at Eirik jarl samla store styrkar frå Sverige og styrte sørover til kamp (sunnr helt gramr til gunnar). Dei norrøne sogene gir litt ulike opplysningar om størrelsen på hærflåtane; den norske flåten skal opphavleg ha vore på 60 skip medan den allierte flåten kan ha vore mellom 80 og 139 skip.
Truleg ein gong tidleg på hausten kom det kom til eit sjøslag på den staden som vart kalla Svolder (Svǫlðr). I røynda var det truleg ikkje noko stort slag, men Snorre skriv at slaget vart ofseleg kvast, og mange fall. Dei norrøne sogene skildrar innleiinga til slaget, og sjølve slaget, med ein sterk «nasjonal» tendens og gir dei to nordmennene Olav Tryggvason og Eirik jarl ein sterkt overdriven heltestatus. Men det er likevel truleg at det heile enda med at nett dei to til sist møttes, mann til mann, og at kong Olav då såg seg overvunnen, veik undan og bykste på sjøen og drukna.
Skalden Halldor Ukristne var truleg med i hæren til Eirik jarl og han gjorde diktet «Eiriksflokkr» om slaget, og der nemner han at «høgborda Barden» (borðmikinn Barða) la seg opp til sida på skipet til kong Olav, Ormen Lange (við Orm inn langa). Snorre skriv at Eirik jarl etter denne sigeren fekk skipet Ormen Lange og mykje hærfang, og om dette er det òg sagt slik i «Eiriksflokkr» : Det er litt merkeleg at ingen av dei norrøne kjeldene nemner noko om at ladejarlen Svein Håkonsson var med i slaget. Det er likevel særs truleg at han var med i hæren til den svenske kongen Olof Skötkonung.
Bogen som brast
Ein sentral episode i slaget er Snorre si skildring av Einar Tambarskjelve som skaut med pil og boge mot Eirik jarl, og som sluttar med dei vidkjende orda: «For veik, for veik er kongens boge». Forteljinga har hatt stor påverkand på norsk historieskriving i nyare tid, og har vore med på å bygge opp under heltestatusen som Olav Tryggvason har fått i norsk historie. Det er likevel mykje som talar for at hendinga ikkje skjedde i slaget ved Svolder; og truleg kopierte Snorre forteljinga frå ei eldre Olav-soge (truleg ei av Snorre sine kjelder): Ólafs saga hins Helga. Der finn vi ei skildring av slaget ved Nesjar, om Svein Håkonsson Ladejarl som kjempar saman med Einar Tambarskjelve som freistar å skyte Olav Haraldsson (den heilage), om bogen hans som hans brast då han emna på det tredje skotet, og denne ordvekslinga:
Skildringa minner sjølvsagt sterkt om forteljinga frå slaget ved Svolder, og ein kan ikkje anna enn tru at Snorre har «flytta» både hendinga og Einar Tambarskjelve, og endra på samanhengen slik at Einar Tambarskjelve i slaget ved Svolder spela same rolla, men ein annan Olav var kongen og det var Eirik jarl som var målet for pileskota.
I røynda er det er lite truleg at trønderen Einar Tambarskjelve verkeleg var med i slaget ved Svolder. Etter sogeteksten måtte han ha vore fødd omkring 982 og han ville i så fall ha blitt særs gamal, om lag 70 år, då vi veit at han døydde omkring 1050. Ein reknar med at i vikingtida vart berre ein av 100 personar over 60 år! Eit anna moment er at Olav Tryggvason truleg ikkje fekk med seg så mange hærmenn frå Trøndelag. Hallfred Vandrædaskald dikta Erfidrápa om Olav Tryggvason, og ei strofe i vers 1 kan omsetjast slik: Visst eg trur at verst han sakna våpenhjelp av trøndske drenger.
Tida etter år 1000
Etter slaget ved Svolder vart det fred i norderlanda og ein høyrer ikkje om nokon ny krig før Olav Haraldsson erobra Noreg i slaget ved Nesjar i 1016. Alliansen mellom sigerherrane i slaget ser ut til å ha blitt halde ved lag, ikkje minst fordi det òg eksisterte sterke slektsband mellom dei; Eirik jarl var versonene til kong Svein, Svein jarl var verbror til kong Olof og kong Svein var formelt sett stykfar til kong Olof (han var gift med mor hans, Sigrid Storråde).
Guanoskarv
Guanoskarv, Phalacrocorax bougainvillii er medlem av skarvfamilien og lever på vestkysten av Sør-Amerika, og då mest ved øyar utanfor Peru og Nord-Chile. Det fanst tidlegare ein stamme utanfor Patagonia som i dag ser ut til å vere utrydda. Når hekkinga er avslutta kan den spreie seg ned til Sør-Chile og nord til kysten av Ecuador. Den har og vore observert så langt nord som ved Panama og Colombia, venteleg etter migrasjon på grunn av matmangel i El Niño-år. Hovudhabitatet er grunne havområde og bergklipper på øyar og land ved kysten.
Slaget ved Svolder
Tida etter år 1000
I Danmark hadde Svein Tjugeskjegg konsolidert si stilling som dansk konge og truleg byrja han straks førebuingane til eit nytt åtak på England; alt i 1003 samla han styrkane sine og la ut på ny hærferd.
Ladejarlane vende attende til Noreg, til det riket som far deira, Håkon jarl den mektige hadde rådd over fram til 995. Dei norrøne sogene, t.d. Soga om Olav Tryggvason og Fagerskinna, opplyser at Noreg etter slaget vart delt mellom dei tre sigerherrane (Svein jarl er heller ikkje nemnd her), men at kong Olof gav sin part i len til Svein jarl og kong Svein Tjugeskjegg gav sin part i len til Eirik jarl. For ettertida vart konsekvensen av desse opplysningane at styringstida til dei to ladejarlane ofte er blitt omtala som «underlagt dansk styre».
Guanoskarv
Denne skarvarten er 69–73 cm og har et godt kjenneteikn: kontrasten mellom glinsande svart overside og kvitt brystparti. Han har òg ein kvit flekk under haka. Nebbet er langt og tynt med svak gul farge. Vaksne guanoskarvar kan forvekslast med unge individ av den mindre flodskarv Phalacrocorax brasilianus, og med den mykje større magellanskarv, Phalacrocorax magellanicus.
Slaget ved Svolder
Tida etter år 1000
Sogeverket Ågrip er truleg den eldste av alle dei norske kongesogene (nedskriven omkring 1190) og om stoda etter slaget blir det der berre nemnt at Svein og Eirik fekk Noreg etter slaget, og seinare, då Svein Tjugeskjegg var fallen ifrå, hadde «Eirik landet åleine». Skalden Tord Kolbeinsson seier i «Eiriksdråpa» at «landet nord for Vega og sør til Agder, og enda lenger», vart «lagt under Eirik jarl».
I nyare historieskriving blir denne delinga av Noreg rekna som særs lite truverdig og oftast blir no Eirik jarl omtala som reell riksstyrar i Noreg i tida 1000-1015, men med tillegget «berre formelt underordna den danske kongen».
Kulturell påverknad
Slaget ved Svolder vart ståande som eit av dei mest berømte slag i vikingtida, ikkje minst på grunn av heltestatusen kong Olav Tryggvason fekk i dei norrøne sogene. Slaget gjorde òg at Eirik jarl vart kjend i heile Nord-Europa som ein mektig krigar, han som hadde vunne siger i dei to kvassaste slaga i vikingtida, slaget i Hjørungavåg og slaget ved Svolder.
Guanoskarv
Guanoskarven hekkar året rundt, men med ein topp i november og desember. Han byggjer reiret av guano på eit plant underlag på øyar eller fjerne kystplassar. Reira vert bygd i så stor tettleik som 3 reir pr kvadratmeter. Guanoskarven legg egg som har ein storleik på ca 63x40mm, 2 eller 3 i kvart kull.
Slaget ved Svolder
Kulturell påverknad
Då den nasjonale patriotismen og tanken om eit nasjonalt sjølvstende vaks fram i Noreg i 1770-åra og seinare, var det mange kunstnarar som nytta motiv frå slaget ved Svolder for å få fram i lyset vår gamle, stolte historie. Johan Nordahl Brun skreiv skodespelet «Einar Thambeskjælver» og både Bjørnstjerne Bjørnson og Per Sivle gjorde dikt om Olav Trygvason med tema frå slaget. Slaget, slik det vart formidla i dei norrøne sogene, har i nyare tid inspirert kunstnarar innan musikk, biletkunst og litteratur, både i og utanfor Norden. Skipet «Ormen Lange» er blitt eit nasjonalsymbol og munnhell som «kva brast så høgt» er framleis i vanleg bruk. Både i Noreg og andre land er det blitt gitt ut frimerke og myntar til minne om slaget ved Svolder.
Eit kvad frå Færøyane, Ormurin Langi, handlar om slaget ved Svolder.
Guanoskarv
Føda åt guanoskarven er i hovudsak peruansjos, Engraulis ringens og peruansk «silverside», Odontesthes regia som lever i den kalde Perustraumen. Guanoskarven er hovudprodusenten av guano.
Slaget ved Svolder
Kulturell påverknad
Det er lansert teoriar om at Olav Tryggvason overlevde slaget. Han skal ha vorte ein from mann og levd som munk i midtausten. Derifrå skal han ha sendt ei helsing til svogeren Erling Skjalgsson. I alle høve kom ikkje Olav attende til Noreg.
Notar
<references group="Note"/>
Katarina församling
Katarina er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Guanoskarv
I 1984 var storleiken på førekomsten estimert til 3 millionar fuglar. Han er no (i 2005) minka med 30 %. Årsakene til tilbakegangen er habitattap og overfiske. Fuglearten står på den internasjonale raudlista i kategorien nær trua.
Muja
Muja (russisk Муя) er ei elv nord i Burjatia i Russland og ei av sideelvane til Vitim frå venstre.
Ho startar mellom fjella Mujakanskogo og Nord-Mujskogo frå eit lite fjellvatn, og renn frå her nordaustover. Den nedre delen av Muja er rik på fisk (aure, harr, tungun og sik).
Ei av dei største sideelvane hennar er Ukuolkita frå høgre etter 284 km, og etter dette aukar vassføringa i elva kraftig.
Lars Leiro
Lars Leiro var ein norsk politikar og gardbrukar frå Haus på Osterøy.
Politisk karriere
Lars Leiro var ordførar i Voss kommune i perioden 1956-1958. Han var samferdsleminister i John Lyng si regjering i 1963 og vart vald til parlamentarisk leiar for Senterpartiet i 1965. I tida 1961-1969 var han òg nestformann for partiet. Han representerte Hordaland fylke for Senterpartiet på Stortinget mellom 1958 og 1969.
I 1966 vart han utnemnd til fylkesmann i Bergen og Hordaland fylke. Bergen var fram til 1972 rekna som eit eige fylke. Leiro gjekk av med pensjon i 1984. Leiro var kommandør av Den Kongelege Norske St. Olavs Orden.
Zavojsjøen
Zavoj ligg aust i Serbia og nord i regionen Visok, nær grensa til Bulgaria. Innsjøen er ein del av elva Visočica og ligg mellom Balkanfjella i nord og Vidlič i sør. Han ligg 16 km nord for by en Pirot, og nær staden der Visočica munnar ut i Temštica.
Historie
25. februar 1963 raste eit stort jordras ned i dalen til Visočica og blokkerte elva med ein jorddemning som var 500 meter lang og 50 meter høg. Eit reservoar vart skapt bak dammen og landsbyen Zavoj vart lagt under vatn. Hendinga vart utnytta og den naturlege denminga vart forsterka. Reservoaret vart nytta for å produsere straum i vasskraftverket Zavoj. Landsbyen Novi Zavoj vart bygd opp att høgare oppe.
Sofia församling
Sofia er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Greip
Greip er ein spadeliknande handreiskap med tindar istaden for tett blad, slik at reiskapen fungerer som ein gaffel. Han vert nytta innan jordbruk, hagebruk og gartneri for å for å løyse opp jorda, handsama husdyrmøkk, kompost og anna gjødning, for å grave opp og handsama potetar og liknande. Høygaffelen, som vert nytta til å handsame gras og høy, er ein liknande reiskap.
Dei eldste greipene var laga av tre, medan dei i dag vert laga av stål. Den eldste greipen i Noreg som er teke vare på, vart funne i vikingtidsgrava som romma Osebergskipet, og var skåre ut i eitt stykkje tre med to tindar.
Ordsoge
Ordet greip kan brukast både i hannkjønn, hokjønn og i inkjekjønn - både ein, ei og eit greip er god norsk. Ordet greip har språkleg samanheng med ordet «å gripe».
Annan bruk av ordet
Med uttrykket «det heng ikkje på greip» meiner vi at det ikkje er hald i ei utsegn.
Ternitz
Ternitz er hovudsete for Schoeller-Bleckmann, eit industriselskap som mellom anna leverer boreutstyr til oljeindustrien. Selskapet har over 1000 tilsette.
Igor Zjelesovskij
Igor Nikolajevitsj Zjelezovskij var ein skeiseløpar frå Orsja i Kviterussland som representerte Sovjetunionen og frå 1992 Kviterussland. Han vart sprintverdsmeister seks gongar i tida 1985-93.
Aktiv
Heilt på tampen av 1983-sesongen sette Zjelesovskij verdsrekord på 1500 meter med tida 1.54,26 på Medeo-bana ved Alma Ata. Både i 1985 og 1986 vann han verdsmeisterskapen i sprint med klar margin, framfor høvesvis Gaétan Boucher og Dan Jansen. Den 5. desember 1987 tok han tilbake verdsrekorden på 1500 m då han på OL-isen i Calgary kom i mål på 1.52,50. Under Vinter-OL 1988 i Calgary to månader seinare fekk han bronsemedaljen på 1000 m og vart fjerdemann på 1500 m.
Vintrane 1991, 1992 og 1993 vann Zjelesovskij tre strake VM-titlar i sprint. Særleg imponerte han i 1992 då han på Bislett stadion i Oslo vann alle distanseløpa og slo nestemann med nærpå to tidspoeng. Under Vinter-OL 1994 på Hamar tok han leiinga på 1000 m, men måtte sjå at Dan Jansen i eit seinare par sette verdsrekord med 1.12,43 og vann OL-gullet. Dermed avslutta Zjelesovskij idrettskarrieren med olympisk sølvmedalje som beste OL-prestasjon.
Zjelesovskij vart sovjetisk sprintmeister åra 1985-86 og 1989-91.
Frå 1992/93-sesongen representerte Zjelezovskij Kviterussland. Etter han la opp som aktiv i 1994 var han i fleire år president i Kviterussland skeiseforbund.
Nikolaj Guljajev
Nikolaj Aleksejevitsj Guljajev er ein russisk tidlegare skeiseløpar frå Moskva som representerte Sovjetunionen. Han vart i 1987 både europameister og verdsmeister i firkamp, året etter vart han olympisk meister på 1000 meter.
Guljajev kom på femteplassen då EM 1986 vart avvikla på Bislett stadion i Oslo. Vinteren 1987 vann han både EM i Trondheim og verdsmeisterskapen i Heerenveen. Den 15. februar tok han heim VM-tittelen etter fyrst å ha sett verdsrekord med 1.52,70 på 1500 m og deretter verdsrekord i firkampen med 159,356 tidspoeng.
I januar 1988 vart Guljajev hekta for å ha forsøkt smugla 700 tablettar av eit anabolt steroid, og fekk ikkje høve til å delta i EM og VM. Under Vinter-OL 1988 i Calgary sikra han seg derimot sigeren på 1000 meter med tida 1.13,03, høvesvis åtte og seksten hundredels sekund framom Uwe-Jens Mey og Igor Zjelesovskij. På 1500-meteren enda han på sjuandeplassen.
Etter Calgary-OL makta ikkje Guljajev å hevde seg i internasjonale firkamp-meisterskap. Han satsa meir på sprintdistansane, der ein sjuandeplass i sprint-VM 1992 var han beste plassering før han la opp same året.
Gjøvikbanen
Gjøvikbanen mellom Oslo Sentralstasjon og Gjøvik heitte eigentleg Nordbanen. Strekninga frå Grefsen stasjon (i Oslo) til Røykenvik vart opna 18. desember 1900, og strekningane frå Jaren til Gjøvik og frå Kristiania Østbanestasjon (Oslo Ø) til Grefsen stasjon vart opna 26. november 1902.
Gjøvikbanen, som er elektrisk drive og einspora (dobbeltspora på ei stutt strekning mellom Grefsen stasjon og tilknytinga til spora inn på Oslo Sentralstasjon), er viktig både for persontrafikken mellom Oslo og Gjøvik, for lokaltrafikken mellom bustadsområda og verksemdene i Nittedal kommune og Oslo, og for godstransporten mellom Oslo og Bergen på strekninga mellom Oslo og Roa stasjon, der Roa-Hønefosslinja mellom Roa og Hønefoss stasjon knyter Gjøvikbanen til Bergensbanen. Gjøvikbanen har samband med terminalen og skiftestasjonen for godstog på Alnabru i Oslo over Alnabanen, som tek av frå Gjøvikbanen på Grefsen stasjon i Oslo.
På Grefsen stasjon er det òg eit sidespor som knyter Gjøvikbanen til T-banenettet i Oslo, slik at vedlikehaldsmaskinar kan køyrast frå jarnbanen inn på T-banenettet, som har den same sporbreidda. Men persontoga frå jarnbanen kan ikkje nyttast i T-banenettet.
Før Oslotunnelen vart bygd og Oslo Sentralstasjon opna, var det var to åtskilde endestasjonar i Oslo, Oslo V og Oslo Ø, for kvart sitt nett av jarnbanelinjer. Gjøvikbanen var knytt til Oslo Ø, og ved at Bergensbanen var knytt til Gjøvikbanen på Roa, var Oslo Ø stasjonen for toga mellom Oslo og Bergen. Alle toga mellom Oslo og Bergen gjekk over Roa lenge etter at Oslotunnelen og sentralstasjonen var bygd. Men no blir ruta over Roa stort sett berre brukt av godstoga på Bergensbanen, medan persontoga mellom Bergen og Oslo går over Drammen mellom Hønefoss og Oslo Sentralstasjon. Roa-Hønefosslinja har heilt frå opninga vore ein del av Bergensbanen, men etter at strekninga hovudsakleg har vorte ei godstoglinje, har ho fått sitt eige namn.
Gjøvikbanen hadde tre sidelinjer: Røykenvikbanen, Valdresbanen og Skreiabanen. Alle er i dag nedlagt.
Lidköping
Lidköping er ein svensk by i Västra Götalands län i landskapet Västergötland. Den er centralort for Lidköping kommun. I 2011 hadde byen 25 644 innbyggarar.
Byen ligg ved utløpet til Lidan i Kinneviken i sørenden av Vänern.
Lidköping fekk bystatus i 1466 av Sverige sin dåverande konge Kristoffer av Bayern og er den eldste byen ved Vänern. Byen vert delt i to av Lidan. Nya Staden på vestsida vart bygd i 1670-åra av Magnus Gabriel de la Gardie. Her flytta han eit jaktslott som til 1882 gjorde teneste som rådhus. I dag er bygget eit handverksmuseum. Store delar av Gamla Staden vart øydelagd i ein brann i 1849. Nikolaikyrkan frå mellomalderen vart gjenreist i 1853. På Kållandsö nordvest for byen ligg Läckö slott.
Danilo Türk
Danilo Türk er ein slovensk politikar og diplomat som var president i Slovenia frå 23. desember 2007 til 22. desember 2012.
Danilo Türk vart fødd og oppvaksen i Maribor, i det dåverande Jugoslavia. Han studerte jus ved universitetet i Ljubljana, og fullførte magistergraden der i 1978. Han fullførte doktorgraden ved same universitetet i 1982, innan internasjonal rett. I 1984 vart han medlem i SN sin subkommisjon for vern mot diskriminering mot minoritetar, og har sidan hatt mange posisjonar i internasjonale organ. Türk sine handlingar under prosessen som førte til slovensk sjølvstende i 1991 vart eit tema under valkampen i 2007. Motkandidaten hans skulda han for å ha heldt fram å representera Jugoslavia i internasjonale organ under krigen heime. Sjølv viste han til at han arbeidde for å oppnå internasjonal anerkjenning av Slovenia på denne tida, mellom anna med å skriva artiklar i vestlege media. Då Slovenia hadde vorte internasjonalt anerkjend som sjølvstendig stat vart Türk i 1992 utnemnd til slovensk SN-ambassadør. Han hadde denne stillinga til 2000. Frå 2000 til 2005 var han politisk assistent for generalsekretær Kofi Annan. Deretter vart han professor i internasjonal rett ved universitetet i Ljubljana.
Ved presidentvalet i 2007 stilte han som kandidat. Han var ikkje sjølv medlem av eit politisk parti, men kandidaturet hans vart støtta av Sosialdemokratane (Socialni demokrati), det sosialliberale partiet Zares, pensjonistpartiet DeSUS, og mindre parti. I første valrunden, 21. oktober, kom han på andre plass med 24,5 % av røystene. Han slo dermed den liberale kandidaten Mitja Gaspari med færre enn 4000 røyster og gjekk vidare til andre valrunden mot den konservative Lojze Peterle, som fekk 28,7 % i første runde. I andre valomgangen, 11. november, vann han klart, med 68,0 % av røystene.
Han tapte presidentvalet i 2012 mot den sosialdemokratiske kandidaten Borut Pahor.
Danilo Türk er gift med Barbara. Dei har dottera Helena (fødd 1980).
Klarälven
Klarälven, på norsk Klara eller Trysilelva, er ei elv som renn gjennom Värmland i Sverige og ut i Vänern, som er den største innsjøen i Sverige. Karlstad ligg ved utløpet av Klaraelva i Vänern. Elva har opphav i Hedmark. På norsk side heiter elva først Femundselva og lenger ned Trysilelva.
Nedslagsfeltet er 11847,6 km² totalt. Ved munningen i Vänern er middelvassføringa 162,5 m³/s og middelhøgvassføringa 690 m³/s.
Namn
Første del av elva i Noreg heiter «Femundselva» etter sjøen Femunden, som ho flyt gjennom. Når elva flyt inn i Trysil kommune får ho namnet «Trysilelva». På folkemunne blir dei ulike norska namna ofte blanda i hop, og i tillegg finn ein namnet Klara eller Klaran. Når ho flyt inn i nordre del av Värmland får elva namnet «Klarälven».
Elva har frå gammalt av hatt ulike namn etter dei plassane ho flyt forbi, noko som er tilfelle i Noreg til og med i dag. I dei eldste nedteikningar frå 1200-talet er elva kalla Gautelfr, altså Göta älv (frå folkeslaget gøtar eller frå gaut med tydinga 'utløp' ). Frå slutten av 1600-talet var Storälven (Stoor Elffwen, ca. 1670) det vanlegaste namnet på elva. Det noverande namnet (til og med i form av namnet Klaran) dukkar opp i byrjinga av 1700-talet og kjem truleg av det klare vatnet i elva. Nedteikningane frå denne tida kallar elva anten for Store eller Clara Elf.
Løp
Elva renn først ut frå den norske delen av sjøen Rogen. Den svenske og største delen ligg i Härjedalen, der ein reknar inn i vassdraget ein fjellbekk som renn inn i Rogen (jamfør artikkelen om Göta älv). Elva flyt så vidare sørover i Noreg og passerer gjennom sjøen Femunden.
Etter at Klarälven har runne gjennom den nordlegaste delen av Värmland i Sverige følgjer ho ein rett sprekkdal sørover, Klarälvdalen, der ho dannar imponerande meanderbogar på eit strekke på 90 kilometer.
Ved Edebäck er dalen fylt av store iselvsavlagringar, og Klarälven har vorte tvinga inn i eit nytt vestlegare løp med fleire stryk og fossar.
Delta
Klarälven munnar ut i Vänern i eit delta, med åtte større armar i Karlstad og omland. Først deler elva seg ved Sandgrundsudden i Karlstad i Västra älvgrenen og Östra älvgrenen. Sidan deler Västra älvgrenen seg frå vest i 1. Dingelsundsådran, 2. Skoghallsådran, 3. Morbrors ådra (den minste), 4. Sorgforsådran (delvis dekt av ein kunstig banke bygd for Hammaröleden) og i 5. Suttersälven.
Östra älvgrenen deler seg i 6. Örsholmsälven og 7. Kaplansälven. Den siste deler seg ytterlegare og den austre av desse armane er kalla 8. Klockarådran. Denne deler seg dessutan ein gong til, nokre titals meter før utløpet, gjennom ei sandbanke- eller øydanning. Men desse elvearmane vurderer ein er for korte og ubetydelege når ein reknar opp dei større munningsarmane (det er berre ei lita øy).
Deltaet har sidan istida flytta seg lengre mot sør på grunn av landhevinga som òg har gjort at Vänern har blitt mindre. Restar av deltaet finst altså lengre oppe langs Klaraelva i form av sjøar som mellom anna er avsnørte elvearmar, kroksjøar. Slike kroksjøar finst òg i omlandet til Karlstad då elvarmane også der er vortne avsnøra av sandbankar og liknande i åras løp.
Vasskraftverk og sideelvar
(langs den svenske delen av elva)
Vasskraftverk i Klaraelva
Langs elva er det fleire vasskraftverk. Vasskraftverka er rekna frå elvas nedre løp og oppstrøms i Sverige:
Større sideelvar til Klarälven i Sverige og vasskraftverk nordfrå og nedstrøms sørover:
Tømmerfløyting og turisme
Klarälven var den siste svenske elva med tømmerfløyting. Denne opphøyrde først i 1991. Det var både tømmer og massevirke som vart transportert på denne måten frå både Sverige og Noreg via Trysilelva og Klarälven til Skoghall utanfor Karlstad. Ved skiljet i sjøen Lusten, som er ein arm (med namnet Ådran) av Klarälven renn gjennom og like aust for Deje og Nedre Ulleruds kyrka nedanfor det siste større vasskraftverket i elva (Dejefors, sjå ovanfor), vart tømmeret sortert etter kvalitet og deretter bunta saman. Derifrå drog ein så tømmeret etter båt, dei såkalla Lustenbåtarna, til sluttstasjonen nede i Skoghall ved munningen i Vänern av ein av elvearmane (Skoghallsådran) i elvedeltaet. Fløyting er ein særs energieffektiv transportmetode for tømmer, men kan medføre ein auka erosjon av meanderbogane. Tidlegare lèt ein til og med erodere nesa for å få tømmeret i elva. Opptil 1 500 personar kunne arbeida med fløyting i sesongen. Sjølv om arbeidet var risikabelt er det berre meldt om ei drukningsulukke i dei siste 30 åra ein dreiv med fløytinga.
Då fløytinga tok slutt i Klarälven var det den offisielle enden på tømmerfløyting i Sverige. Mykje av utstyret ein hadde nytta blei seld til Forshaga kommune, som brukte det til å opna eit tømmerfløytingsmuseum. I dag er elva meir nytta som turistlei enn til fløyting, men ho er trafikkert av tømmerflåtar mellom Branäs og Edebäck. Av dei 19 Lusten-båtane som blei brukte til å dra tømmeret er berre ein att, «Lusten 8», som ein turistattraksjon.
Elva er dessutan godt eigna til fiske. Laksetrapper eller fisketrapper finn ein ved nokre av vasskraftverka mellom anna ved Dejefors kraftverk.
Laks og aure
Klarälven munnar ut i Vänern som er Sveriges største innsjø. I Vänern finn ein ein unik bestand av laks med fleire ulike stammar som lever heile livet sitt i ferskvatn.
Den typiske klarälvslaksen er ganske småvaksen og når ei maksimal vekt på 10-11 kg. Laksen går opp frå Vänern i mai-juni. På denne tida kan det, om vêret og vasstanden er gunstig, finnast store mengder laks nedstrøms kraftstasjonen i Forshaga.
Kungsholm
er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Klarälven
Laks og aure
Ettersom det ikkje finst nokre botnområde som er eigna for gyting i denne delen av Klarälven, vil laksen fortsette å vandre nordover i elva. På grunn av utbygginga av vasskraft er dette ikkje lenger mogleg. Derfor er det ved kraftstasjonen i Forshaga ei fiskefelle der ein fangar både laks og aure. Kraftselskapet transporterer så ein del fisk opp til øvre delen av Klarälven i vasstankar på lastebil. Andre fisk trykker ein ut rogn og mjølke for å ala opp nye fiska som kan setjast ut i elva. På dette viset kan Klarälven framleis hyse både laks og aure.
Klarälven har òg eit bestand av gullspångslaks og gullspångsaure. Grunnen til dette er at Gullspångsälven, som òg munnar i Vänern, har vorte bygd ut og ikkje lenger kan hyse laks og aure. Det svenske Fiskeriverket har derfor saman med kraftselskapet funne ei løysing der Klarälven inntil vidare fungerer som heimeelv for gullspångsfisken til at Gullspångsälven kan fungere som gyteelv. I falla ved Forshaga kraftstasjon skil ein derfor ut gullspångsfisk frå klarälvsfisk. Det er berre klarälvsfisk som blir transportert til gyteområda i nordre del av Klarälven. Ein vinn ut mjølke og rogn frå gullspångsfisken for oppvekst i basseng. Dette skiljet blir gjort for å unngå ei samanblanding av dei to stammane.
Lindisfarne
Lindisfarne, òg kalla Holy Island, 'Den heilage øya', er ei tidvassøy som ligg nordaust i England, i Northumberland nær Skottland. Øya, som berre har køyrbart vegsamband med fastlandet på fjøre sjø, er kjend for det tidlegare klosteret sitt, Lindisfarne kloster, og det er vanleg å nytte berre namnet Holy Island om denne øya på karta og i andre samanhengar. Klosteret blei herja i eit tidleg vikingåtak i 793, og dette åtaket har ofte vorte rekna som byrjinga på vikingtida. Klosteret ligg i dag i ruinar og er teke vare på som eit fornminne. Det ligg òg ein borg på øya, Lindisfarne Castle (Lindisfarne slott).
Fakta
Klosteret på Lindisfarne blei grunnlagd av benediktinarar rundt 635, då kong Oswald av Northumbria sende den irske munken Aidan dit frå Iona. I tidleg mellomalder var det eit viktig lærdomssentrum, og opphavsstaden til manuskripet Lindisfarne-evangelia.
I 793 gjekk vikingar i land på øya, drap munkar og stal skattar frå klosteret. Det brutale åtaket av heidningar på den heilage staden blei i Den angelsaksiske krønika sett i samanheng med andre teikn som hungersnaud, uvêr og syn av drakar på himmelen, og skapte stor uro. Dette er det eldste dokumenterte vikingåtaket, og difor blir det ofte rekna som byrjinga på vikingtida, sjølv om det no helst vert nytta andre definisjonar og kriterium på når vikingtida tok til. Dateringa på åtaket er ofte oppgjeve som 8. januar, men dette er truleg ei feillesing av datoen 8. juni. Vikingåtaket er skildra på Lindisfarnesteinen frå 800-talet.
Mellomkrigstida
Mellomkrigstida er i den vestlege verda ei nemning på perioden mellom slutten av første verdskrigen i 1918 og byrjinga av andre verdskrigen i 1939, meir spesifikt mellom den 11. november 1918 og 1. september 1939.
Perioden var markert av uro i store delar av verda, og Europa strevde med etterverknadene av den første verdskrigen.
I Nordamerika var den første delen av mellomkrigstida prega av stor økonomisk framgang, men dette endra seg drastisk med den store depresjonen og verdskrisa, etter krakket på Wall Street (børsen i New York i 1929.
Mellomkrigstida var i mange land kjenneteikna av svært sterke sosiale og politiske motsetningar, og både kommunismen og fascismen oppstod og fekk stor oppslutning mange plassar.
Men siste del av mellomkrigstida er òg prega av ein kriseløysingspolitikk på demokratisk grunn, til dømes både i Skandinavia, med mellom anna den norske Nygaardsvoldsregjeringa, og i USA med Roosevelt sin administrasjon.
Zvorniksjøen
Zvorniksjøen (serbisk Zvorničko jezero) er ein kunstig innsjø i Mali Zvornik i Serbia. Han vart skapt etter at eit vasskraftverk vart bygd her i 1954.
Moa
Moa eller MOA kan vise til:
Oka ved Angara
Oka (russisk Ока) er ei elv i Aust-Sibir i republikken Burjatia og Irkutsk oblast i Russland og ei av sideelvane til Angara frå venstre. Elva er 630 km lang med eit nedslagsfelt på. Ho spring ut frå dei austlege Sajanfjella lengst vest i Burjatia og renn inn i Irkutsk oblast på veg nordover. Ho munnar ut i Bratsk-reservoaret i Angara. Middelvassføringa hennar her er 274 m³/sek.
Oka er ei populær elv for rafting.
Dei største sideelvane hennar er Sentsa og Zjombolok.
Av buesetnader langs elva finn ein Zima, Orlik og Sajansk
Sankt Göran
er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Bekker Nunataks
Bekker Nunataks er ei gruppe av tre nunatakar som ligg nedanfor Ruth Ridge på nordsida av Drygalskibreen på Nordenskjöld Coast i Graham Land i Antarktis. Dei vart kartlagde frå landmålingar av Falkland Islands Dependencies Survey (1960–61), og vart namngjeven av UK Antarctic Place-Names Committee etter oberstløytnant Mieczyslaw G. Bekker, ein polskfødd kanadisk ingeniør, som skreiv Theory of Land Locomotion i 1956, eit omfattande verk om det fysiske tilhøvet mellom snø og beltekjøretøy.
Elva Vigga
Vigga er ei elv på Hadeland. Ho startar i åsane aust for Grua, renn først eit stykke mot vest, så mot nord og nordvest til Roa. Her tar ho imot sideelvar frå Elgsjøen og Kalvsjøtjernet, før ho renn vidare mot nordvest og nord og munnar ut i Jarenvatnet (201 moh.). Frå her renn ho mot nordvest gjennom Brandbu og munnar til slutt ut i Røykenvika i Randsfjorden.
Elva skal opphavleg ha vorte kalla Jadra, som har gjeve namn til Jarenvatnet. Eit anna namn er Augedalselva eller Åvedalselven, som har gjeve namn til den gamle skysstaden Augedals bro ved dagens Brandbu. Her låg den gamle brustaden for kongevegen, fram til det på midten av 1800-talet vart flytta lenger opp, til Rosendal. I nærleiken ligg òg den gamle Molstadkvern mølle frå 1915, i dag ein del av Hadeland Folkemuseum.
Elfenbein
Elfenbein (no sjeldan: filsbein) er eit naturmateriale som kjem frå støyttennene til elefantar. Det er sterkt, men kan også skjerast til. Materialet er danna av tannbein (ein type dentin), og finst også hjå andre dyr. Elfenbein har lenge vore eit etterspurt materiale som har vore brukt i mellom anna kunst og nyttegjenstandar. Etterspurnaden etter materialet har ført til elefantjakt og feire stader ført til store nedgangar i dyretal.
Skildring
Elfenbein er finkorna og hardt, men elastisk. Fargen er kvitleg, men gulnar med tida. Støyttennene til elefantar er svakt krumma og hole i den tjukkaste enden. Dei har eit årringliknande mønster, «schregerske linjer», som ein kan sjå i tverrsnitt og på tilverka elfenbein.
Dentinet i elfenbein frå elefantar inneheld ca. 65-70 % hydroksylapatitt Ca5(PO4)3OH (ein variant av apatitt), kollagen og protein frå elastin. Dei viktigaste gemmologiske verdiane er ein lysbrytingsindeks på 1,54, hardheit på 2,5-2,75, og eigenvekt på 1,7-2,0.
Tannbein frå alle typar dyr har liknande samansetjing, men støyttennene til elefantar skil seg ut gjennom storleiken. Tennene frå hanndyr blir størst, opptil 2 m lange og 30–90 kg. Andre dyr ein også bruker tannmaterialet til på same måte som elfenbein er mellom anna flodhest, kvalross, spermkval, narkval, spekkhoggar og vortesvin.
Historisk bruk
Historisk har elfenbein vore nytta til å laga bruksting, men framfor alt til pynt og kunstverk. Det er funne tilverkingar av elfenbein frå mammut frå Cro Magnon-menneske som levde ved slutten av siste istida, og frå andre steinalderkulturar. Det er gjort fleire arkeologiske funn av enkle våpen og amulettar som er opp mot 7 000 år gamle, særleg i Kina. Dei eldste funna av tilverka elfenbein frå Thailand, eit sett smykkeperler, er 5 500 år gamle. Seinare laga ein kammar, armringar og anna kunst. Også dei gamle egyptarane tok i bruk elfenbein til å laga utskorne figurar.
Også i den europeiske antikken tok ein i bruk elfenbein, først frå nordafrikanske og syriske elefantar, til desse blei utrydda. Ein laga esker, religiøse bilete og innfelte elfenbein i møblar og som det kvite i augo på skulpturar. I mellomalderen brukte ein elfenbein til personlege gjenstandar, brettspel og til utskorne panel på altartavler, bøker og møblar. Under barokken blei det populært i musikkinstrument, og blei også seinare brukt til kvite tangentar på piano. Fram til ein oppdaga plast var elfenbein mykje nytta til handtak på dører, våpen, bestikk og liknande, og diverse gjenstandar som knappar og biljardkuler.
Utvinning og handel
Elfenbein er svært verdifullt og kan liknast med edelmetall og edelsteinar i pris. Materialet kan hentast frå elefantar og mammutar som allereie er daude, men ofte vil ein drepa dyr for å få tak i støyttennene deira. Ein stadig aukande etterspurnad førte til store tap i elefantbestandar, og handel med elfenbein er i dag i stor grad forbode.
I 1950 ugjorde all handel med elfenbein ca. 204 tonn. I 1960 var talet kome opp i 412 tonn, i 1970 564 tonn, og i 1980 totalt 966 tonn. Hovudårsaka til aukinga var økonomisk vekst i, og større etterspurnad frå, fleire asiatiske land.
Frå januar 1986 blei det innført ei kvoteordning på handel med elfenbein, med eit generelt amnesti for ulovlege råvarer like før. CITES skulle overvake ordninga, men berre 16 av 35 afrikanske land blei med. På denne tida utgjorde den ulovlege handelen med elfenbein rundt 75-80 % av den totale omsetjinga. Mange land fann også raskt ut at det var nokså enkelt å unngå CITES kontrollordning. Denne var basert på at elfenbein ikkje lenger skulle omsetjast som råmateriale, men kunne omgåast gjennom noko bearbeiding. Kvoteordninga førte til at prisen på elfenbein i 1987 steig til 125 dollar pundet. I 1989 var prisen oppe i over 159 dollar pundet (354 dollar per kilo).
Forbod mot handel med elfenbein
På CITES-møtet i Lausanne i oktober 1989 blei det vedteke å setja afrikanske elefantar på CITES-lista over artar det er forbode å driva handel med. På den tida hadde store elefantnasjonar som Kenya og Uganda i løpet av perioden 1973-1987 tapt rundt 85 % av den naturlege elefantbestanden, men argumenterte likevel for ei mjukare ordning. Mot stemmane til Zimbabwe, Sør-Afrika, Botswana, Zambia, Malawi og Hong Kong, verdas største importør av ubehandla elfenbein frå 1979 til 1987, blei det vedteke eit totalforbod mot handel som blei iverksett frå 18. januar 1990. Forbodet blei sidan re-evaluert under CITES-konferansen i Kyoto i 1992.
Både før og etter forbodet har krypskyttarar fortsett å jakta på elfenbein, slik at bestanden av dei berørte dyra er blitt endå mindre. Nokre stader i sørlege Afrika har tala likevel gått opp i ei slik grad at styresmaktene meiner dei er økologiske trugsmål. I 2002 tillet SN nokre få land å eksportera fastsette mengder elfenbein.
Plast har allereie erstatta elfenbein i mange nyttegjenstandar. Ein kan også framstilla elfenbein syntetisk, eller bruka den harde frøkviten frå elfenbeinspalme som elfenbein.
Brännkyrka
er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Moskvaprosessane
Moskvaprosessane er ein samnemnar for tre rettssaker som vart førte mot tidlegare framståande personar i Sovjetunionen i åra 1936 til 1938. Prosessane i Moskva vart sette i verk etter drapet på leiaren av kommunistpartiet si avdeling i Leningrad, Sergej Kirov.
Det har i ettertid vore hevda at Stalin sjølv stod bak dette for å kunne starte prosessane, men heller ikkje etter at arkiva vart opna har det komme noko prov for denne påstanden. Om lag 50 personar vart dømde i Moskvaprosessane, dei fleste til døden. Blant dei dømde var Nikolaj Bukharin, Lev Kamenev, Grigorij Zinovjev, Jurij Pjatakov, Karl Radek og Aleksej Rykov.
Rettssakene vart haldne med internasjonal presse til stades. Blant anna rapporterte den norske forfattaren Nordahl Grieg frå rettssakene, som au utgjorde grunnlaget for romanen Ung må verden ennu være.
I samtida vekte rettssakene stor oppsikt, ikkje minst på grunn av at mange tidlegare leiande bolsjevikar vedgjekk både landssvik og konspirasjon. Skuldingane og tilståingane var falske. Blant anna har filosofen Slavoj Zizek lagt vekt på dei psykologiske mekanismane som fekk dei tiltalte til å tilstå slike skuldingar.
Risgraut
Risgraut (bokmål også risengrynsgrøt) er ein grautrett laga av risgryn og mjølk. Han blir ofte servert med sukker og kanel på, og med smørauge i midten.
Scott Page
Han er i dag direktør i Think:EXP, eit Los Angeles-basert mediaføretak.
Optisk linse
På grunn av refraksjon (lysbryting) vil lyset bli bøygd, lysstrålane blir meir eller mindre sterkt samla eller spreidd alt etter den geometriske utforminga til linsa. Vanlegvis har ei linse to sfæriske (kuleforma) overflater med forskjellig radius, desse linsene vil ha eit brennpunkt. Det finst også linser der overflatene har sylindrisk form, desse vil fokusere på ei line i staden for på eit punkt. Konvekse linser er tjukkast, konkave linser tynnast på midten. «Styrken» til linsa blir enten gjeve som brennvidd eller som dioptri. Tidlegare vart optiske linser alltid laga av glas, i dag blir også ulike kunststoff brukt.
Det enklaste eksempelet på ei optisk linse er ei lupe, også kalla forstørringsglas. Andre eksempel er optiske mikroskop, refraktorteleskop og fotografiske objektiv. I briller blir linser brukt for å kompensere for augefeil der auga si eiga linse ikkje er i stand til å fokusere på netthinna, som regel blir ein kombinasjon av sfærisk og sylindrisk linse brukt. Langsynte vil til dømes bruke ei konveks linse.
Navigasjon
Navigasjon (frå lat. navis, 'farkost') er kunsta å navigera, det vil seia å bestemma posisjonen, kursen og farten og planlegga ruta til ei fargreie i fart. Til navigasjon trengst det kunnskap om metodar for å fastsetje posisjon, om kart og referansesystem, om tekniske hjelpemiddel som kompass, peileutstyr, logg, merkesystem og om lokale tilhøve der seglasen går som tidevatn og straum. Navigatørar innan kystnavigasjon, navigasjon på opent hav og flynavigasjon nyttar nokre felles kunnskapar, men er òg spesialiserte for sin disiplin.
Å fastsetje posisjonen
Framhaldande utrekning av posisjon er den vektigaste føresetnaden for all navigasjon. Posisjonen er skipet sin plass på havoverflata, gjeven i breidde, latitude, og i lengde, longitude. Ut frå dei aktuelle omstenda kan navigatøren nytte ulike verktøy og metodar for å avgjere posisjonen.
Terrestrisk navigasjon
Om navigatøren har visuell kontakt med fyr eller andre lyssignal, seglmerke eller landmerke kan han gjere bruk av tradisjonell, terrestrisk navigasjon. Slik navigasjon byggjer på observasjon av eitt eller fleire objekt og med hjelp frå det å finne posisjonen ved å samanstille stadlinjene ein får. Les òg om orientering. Nokre sentrale omgrep om metodar i terrestrisk navigasjon:
Stadlinjer
Det geometriske omgrepet terrestrisk stadlinje er òg kalla posisjonslinje og peilingslinje. Linja representerer moglege posisjonar, ho er felles for alle punkt som oppfyller same geometriske vilkår. To eller fleire linjer avgjer ein posisjon nøyaktig.
Eit døme på å finne ei stadlinje er om navigatøren peilar eit fyr i 45 grader til nullretninga, med kompasspeiling i forhold til magnetisk nord, så kan han rite ei stadlinje på kartet med hjelp av ein transportør. På kartet er dette linja i 45 grader mot ein av meridianane gjennom posisjonen for fyret som vert observert. Ein veit at posisjonen til observatøren ligg ein plass på denne stadlinja.
Krysspeiling
Ved krysspeiling peilar navigatøren vinkelen til to eller fleire faste referansepunkt og teiknar dei respektive stadlinjene på sjøkartet. Om peilingane er rett utførte, og det er tatt omsyn til misvising og deviasjon, så vil observatøren vere i skjeringspunktet for stadlinjene.
Om skjeringspunktet skal bli pålitande, bør vinkelen mellom stadlinjene vere relativt stor, helst 45-120°. Ein får stadfesta to målingar ved å peile mot ein tredje posisjon. Om ein av dei første peilingane var feil vil ikkje ei korrekt stadlinje gjennom den tredje posisjonen treffe skjeringspunktet for dei to første, men om dei to første var korrekte vil det den tredje peilinga stadfeste dette. Om ein eller fleire av tre peilingane er unøyaktige vil stadlinjene danne ein trekant. Jo større trekant, jo mindre sikre er peilingane. Er det ikkje mogleg å gjere om peilingane, kan ein approksimere posisjonen til senteret av trekanten.
Overeittlinjer, méd
Overeittlys og overeittmerke er sjømerke med eller utan lys som er plassert parvis med ei viss avstand slik at dei dannar overeittlinjer til nytte i navigasjon. Om navigatøren observerer to merke overeitt veit han at han ligg ein plass på denne overeittlinja. Når eit merke er plassert i noko større høgd enn det andre hjelper det til å observere overrett. Dei to figurane til høgre illustrerer overeitt med hjelp av to merke, eit over det andre. Langs norskekysten finn ein somme stadar overeittlys (overeittfyr) i ulik høgde på land for å hjelpe til innsegling gjennom tronge innlaup til hamner.
Eksempel på ei naturleg overeittlinje eller médlinje er eit fyr på linje med ein karakteristisk holme, eller når ein odde ligg på linje mot eit sikkert referansepunkt lengre bak. To kryssande overeittlinjer dannar eit méd som er ein sikkert posisjon.
Risgraut
<!--
Navigasjon
Overeittlinjer, méd
Overeittlinjer er nyttige som stadlinjer i navigasjon fordi navigatøren ikkje treng å peile retninga med kompass. Navigasjon etter overeittlinjer vil ha som føresetnad at det er den rette linja som vert observert, det vil seie at navigatøren må vite omtrentleg posisjon før han tar ut linja, til dømes ved at han er kjent i området han navigerer.
Triangulering
Gjennom allmennkunnskapar om trekantar og trigonometri kan ein fastsetje posisjonen sjølv om ein berre observerer eit objekt med kjent posisjon.
9. mars
9. mars er den 68. dagen i den gregorianske kalenderen (69. i skotår). Det er 297 dagar att av året.
Farsta
er ei sokn i Stockholm kommune i Stockholms län.
Navigasjon
Triangulering
Eit døme på ein slik metode er å nytte ut eigenskapar ved likebeinte, rettvinkla trekantar. Om ein måler opp den eine kateten i ein rettvinkla trekant med hypotenusvinkel på 45° veit vi at den andre kateten er like lang. I denne metoden lèt vi den eine kateten vere distansen vi seglar på kurs langs ei rett linje mellom to målepunkt, medan den andre kateten er avstanden til objektet som vi peilar mot.
Risgraut
Historie
Risgrøt var opprinnelig en rikmannsrett, men ble seinere mat for alle. Fordi ris var en importert luksusvare, var hovedingrediensen i grøt i Europa bygg, havre og rug til langt inn på 1800-tallet. Nye tradisjoner oppstod, og risengrynsgrøten ble introdusert i borgerskapet som en videreutvikling av søt grøten som tidligere også var regnet som et luksusgode.
Navigasjon
Triangulering
Metoden er ikkje mykje presis og spesielt kan straum påverke resultatet. Navigatøren kan doble vinkelen i mindre steg enn frå 45 til 90° til dømes frå 30 til 60°. Trekanten er då ikkje rettvinkla, men utsegla distanse er framleis lik avstanden til objektet.
Tsjernivtsi
Namn
I tillegg til det ukarainske namnet Tsjernivtsi har byen ulike namn på andre språk som har blitt brukt av desse språkgruppene gjennom tidene: Rumensk Cernăuți, tysk og jiddisch Czernowitz, polsk Czerniowce, ungarsk Csernovic, russisk Черновцы́, Tsjernovtsy (til 1944 Чернови́цы, Tsjernovitsy).
Navigasjon
Astronomisk navigasjon
Astronomisk navigasjon byggjer på at ein med hjelp frå ein sekstant måler høgda (vinkelen) til ulike himmellekamar og med hjelp av ei rett klokke får timevinkelen. Gjennom oppslag i tabellverk for posisjonar kan ein få greie på kor dei aktuelle lekamane er venta. Avvik som vert observert kan reknast om til observert posisjon.
Risgraut
Juletradisjonar
I gamle dager trodde man at hvis man ikke satte grøt ut til nissen, ville det bringe ulykke over gården og folkene som bodde der. I danmark fikk husnissene gjerne grøt satt ut på loftene. I 2009 viste en markedsundersøkelse at rundt 400.000 nordmenn fortsatt satte ut en grøtskål på trammen, under hekken, ved låvedøra eller bak vedskjulet til nissen i julen.
Navigasjon
Tregleiksnavigasjon
Under 1900-talet vart det utvikla utstyr som gjer det mogleg å måle retningsendringar utan nokon form for kontakt med referansar utanfor skipet eller flymaskinen.
Risgraut
Servering
Normalt spiser man risengrynsgrøt med sukker og kanel på, og med smørøye i midten. Man kan lage riskrem av rester etter risengrynsgrøt. På grøt som blir stående uten lokk og uten omrøring vil det danne seg snerk. Er grøten for tynn, kan den kokes på svak varme til den tykner. -->
Tsjernivtsi
Geografi
Tsjernivtsi ligg i den historiske regionen Bukovina, som òg strekkjer seg inn i Romania i sør. Byen ligg 248 meter over havet og er omgjeve av skogar og sletter. Elva Prut renn gjennom byen.