cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kottialpane
Fjelltoppar
Dei høgste fjelltoppane i Kottialpane:
Fjellovergangar
Dei største fjellovergangane i Dei cottiske Alpane er:
Storfosna
Storfosna er ei øy i Ørland kommune i Trøndelag. Øya har om lag 170 innbyggjarar.
Herregarden Storfosen gods, som er den dominerande jordeigedomen, er kjend sidan 1300-talet.
I ei tid då sjøvegen var hovudvegen i Noreg, låg Storfosna sentralt til. Namnegranskarane meiner at ordet Fosen kjem av det gammalnorske folskn (skjulested), som viser til at Vågen var ein stad der skip kunne ligge i le for vêr og fiendar. Denne naturhamna er såleis truleg opphav til namnet Fosen. Litt lenger sør i skipsleia låg ein noko mindre hann av same type; kalla Lille-Fosen, som i 1742 skifta namn til Kristiansund. Den arkeologiske perioden Fosnakulturen er knytt til området rundt Kristiansund, ikkje til Storfosna.
Øya har eigen barneskule. Det er 12 daglege ferjeavgangar mellom Storfosna og Garten, som har bru til fastlandet. Sidan 2003 er det brusamband mellom Storfosna og Kråkvåg. Postopneriet blei oppretta i 1892, med godseigar Fredrik C. Hagen som postopner.
Tokheimsnuten
Tokheimsnuten er eit fjell i Ullensvang kommune i Hardanger. Toppen ligg på 1346 m.o.h. Fjellet ruvar bratt på vestsida inst i Sørfjorden.
Lysebotn
Lysebotn (eller Lyse) er ein stad som ligg ved enden av Lysefjorden i Sandnes kommune i Rogaland. Det er eit turistmål med over 100 000 tilreisande i året. Lysebotn er startstad for mange BASE-hopparar i samband med hopping frå Kjerag.
På sommarstid går det både ferje (turistferje med guiding) og hurtigbåt inn fjorden. Vegen opp over til Sirekrok i Øvre Sirdal i Agder er berre sommaropen.
Lyse kapell ligg i Lysebotn. Kapellet vart bygd i 1961. Tidlegare hadde Lysebotn eigen skule, Lyse skole. Lysebotn har i dag eigen campingplass.
Ved Lysebotn ligg Lyse kraftverk.
Gregormesse
Gregorsmesse den 12. mars er ein merkedag som opphavleg vart feira til minne om pave Gregor den store, rekna som den viktigaste paven i det første tusenåret etter Kristi fødsel. Dagen vert òg kalla Greismess, nokre stader forvanska til groårsmesse, sidan det på denne tida av året vart meir gror i sjøen, og graset kunne begynne å gro under snøen.
Mange stader er gregorsmesse knytt til heimkomst av trekkfuglar, slik som tjelden som er vantande til Nordland omkring gregorsmess. Mange primstavar har ein fugl som primstavmerke, andre ei bok, ofte mistolka som åkerteigar. Primstavmerket har opphav i at pave Gregor den store ofte vert avbilda med ei bok og ein fjørpenn og ei due på skuldra.
Vinter-OL 1998
Vinter-OL 1998 vart arrangert i Nagano i Japan. Dette var andre gong vinter-OL vart arrangert i Japan. Beste nasjon vart Tyskland med 12 gullmedaljar. Noreg ende opp med 10 gull-, 10 sølv- og 5 bronsemedaljar.
Norsk flaggberar under opningsseremonien var Espen Bredesen, som deltok i skihopp.
Grane kommune
Grane (sørsamisk Gaala) er ein kommune i Nordland med Trofors som administrasjonsstad. Andre grender i kommunen er Majavatn, Austervefsna og Svenningdal. Kommunen grensar i nord mot Vefsn kommune, i aust mot Hattfjelldal, i sør mot Røyrvik og Namsskogan kommune, og i vest mot Bindal og Brønnøy kommune.
Viktige næringsvegar er jordbruk og skogbruk. Europaveg 6 og Nordlandsbanen passerer gjennom kommunen. Det går vegsamband til Hattfjelldal og Sverige, og Tosenvegen, som startar i Vasselv, fører ut til kysten av Helgeland.
Landemerket «Porten til Nord-Norge» ligg sør for Majavatn ved fylkesgrensa.
Geografi
Store delar av kommunen består av skog - og fjellområde. Bjortjønnlimyrene naturreservat og delar av Børgefjell nasjonalpark ligg i kommunen. Ved Trofors møtest elvane Austervefsna og Svenningdalselva og dannar vassdraget Vefsna. Saman med Hattfjelldal er Grane den eine av to kommunar i Nordland utan kyststripe.
Den største turistattraksjonen i Grane er Laksforsen i Vefsna. Fossen ligg om lag 20 km nord for Trofors.
Historie
Grane var opphavleg ein del av Vefsn, men blei skilt ut som eigen kommune i 1927. Under 2. verdskrig blei fleire personar skote i samband med Majavatn-affæren.
Tusenårsstad
Tusenårsstaden til kommunen er Grane bygdetun ligg på Gammelsagmaro like aust for Trofors sentrum. Bygdetunet er bygt opp av ei rekke verneverdige bygningar som er henta frå ulike delar av kommunen og gjenreist på bygdetunet. Bygdetunet blei offisielt opna i 1998 og har ein sentral plass i gjennomføringa av Granedagene, som blir arrangert i midten av juni kvart år.
Frå Grane bygdetun er det opparbeidd tursti til fangstanlegget på Tromoan, der det er ei rekke fangstgroper frå yngre jarnalder.
Tenzing Norgay
Tenzing Norgay (om lag 15. mai 1914–9. mai 1986) var ein nepalsk sherpa og fjellklatrar, deltakar på sju ekspedisjonar til Mount Everest, og saman med Edmund Hillary den 29. mai 1953 det første mennesket som stod på toppen av Mount Everest.
Kaffistova
Kaffistover skipa av eit lokal- eller fylkeslag i Noregs Ungdomslag eller Noregs Mållag (seinare kalla rørsla) er ein serveringsstad som har profilerert seg med nynorsk språk, alkoholfrie lokale og tradisjonell norsk mat. Kaffistovebegrepet har elles også vore brukt på mange privateigde serveringsstader.
Tenzing Norgay
Tidleg liv
Tenzing Norgay kom frå ein bondefamilie Khumbu i Nepal, veldig nær Mount Everest, som sherpaene kallar Chomolungma. Då han hadde vore på toppen av Mount Everest trudde folk at han var fødd i dette området, men på 1990-talet kom det fram at han var fødd og hadde levd dei første åra sine i Kharta Valley-regionen i Tibet, aust for Mount Everest, men dette hadde blitt halde hemmeleg av politiske årsaker.
Eigentleg heitte han «Namgyal Wangdi», men som born blei namnet hans endra av hovudlamaen og grunleggjaren av det berømte rongbukklosteret – Ngawang Tenzin Norbu. Far hans, jakgjetaren Ghang La Mingma, døydde i 1949, men mor hans, Dokmo Kinzom, fekk oppleve at sonen nådde toppen av Mount Everest. Han var den ellevte av tretten born. Dei fleste syskena hans døydde i ung alder.
Kaffistova
Historie
Ved å tilby innflyttarar og tilreisande ein heim i byen, der folk kunne kjenne seg trygge, vart kaffistovene ei suksess som trekte til seg landsungdom og gav inntekter til lokale ungdomslag og mållag. For mange var det viktig at det fanst serveringsstader som ikkje selde alkohol. På det meste fanst det 130 kaffistover på 90 ulike stader i Noreg; berre i Oslo var det minst seks stover.
Kaffistova i dag
I 2021 var det berre att ei kaffistove, i Oslo. Denne kaffistova er eigd av BUL, lokallag i Noregs Ungdomslag og Noregs Mållag. Kaffistovene samarbeidde ei tid gjennom tensteorganisasjonen Norske kulturbygg (avvikla i 2012), mange av dei var knytt til hotell med namnet Bondeheimen - slik som t.d. Hotell Bondeheimen.
Tenzing Norgay
Tidleg liv
Fødselsdatoen hans er usikker, men han visste at det var i slutten av mai, og seinare rekna han 29. mai som fødselsdagen sin, sidan det var på den datoen han nådde toppen av Mount Everest.
Han rømde til Kathmandu to gonger som gutunge, og i ein alder av 19 år slo han seg ned i sherpasamfunnet Too Song Bhusti i Darjeeling.
Fjellklatring
Han deltok i tre offisielle forsøk på å klatre opp på toppen av Everest frå den nordre tibetanske sida på 1930-talet.
Tenzing deltok også som fjellklatrar på den indiske halvøya, og i ei tid budde han i det som i dag er Pakistan. Han meinte at den vanskelegaste klatringa han har vore med på var på austre Nanda Devi, der fleire personar døydde.
I 1947 deltok han i eit mislykka forsøk på å nå toppen av Everest. Den eksentriske engelskmannen Earl Denman, Ange Dawa Sherpa og Tenzing tok seg ulovleg inn i Tibet, men dei snudde om og kom seg ned att i sikkerheit etter at ein storm 6 700 meter oppe hadde stogga dei.
I 1952 deltok Tenzing i to sveitsiske ekspedisjonar leia av Raymond Lambert, som var det første seriøse forsøket på å klatre opp på Everest frå den nepalske sida. Han og Lambert nådde den dåverande høgderekorden på 8 599 m.
Mount Everest
I 1953 deltok han i sir John Hunt sin ekspedisjon, som var Tenzing sin sjuande Everestekspedisjon, og saman med Edmund Hillary blei han den første som nådde toppen av Mount Everest. Han vart etter dette beundra i India og Nepal, og somme trudde til og med at han måtte vere ein inkarnasjon av Buddha eller Sjiva.
Tenzing og Hillary var dei første som sette føtene sine på toppen av Mount Everest, men mange journalistar ville gjerne vite kven som var først av dei og hadde den rettmessige æra av å vere den første personen på toppen av Everest.
Framandlegionen
Framandlegionen (fransk Légion Étrangère) er ei militæreining i den franske hæren. Han vart danna i 1831 i fransk Nord-Afrika etter juli-revolusjonen i Frankrike. Legionen vart danna fordi utanlandske friviljuge ikkje lenger kunne verve seg til det ordinære militæret.
Tenzing Norgay
Mount Everest
Tenzing la vekt på kor viktig det var med samhald i gruppa som klatra opp på Mount Everest, og rista også etter kvart av seg påstandar som sa at han hadde trengt drahjelp på veg opp fjellet, men avslørte at Hillary var den første som sette foten på toppen. «Om det er ei skam å vere det andre mennesket på Mount Everest, så er det ei skam eg får leve med,» sa han.
Framandlegionen
Dei fleste offiserane i Framandlegionen er franske, men dei meinige er samansett av mange forskjellige nasjonalitetar (mellom anna franskmenn). Etter å ha tenestegjort i legionen i tre år kan legionæren søkje om fransk statsborgarskap. Alle legionærar blir innrullert under pseudonym, men kan få tilbake den opphavlege identiteten sin etter eitt år ved å gjennomgå «régularisation de situation militaire» (RSM). Berre legionærar som har gjennomgått RSM kan få fransk statsborgarskap.
Tenzing Norgay
Familieliv
Tenzing var gift tre gonger. Den første kona hans, Dawa Phuti, døydde ung i 1944. Saman med henne hadde han ein son, Nima Dorje, som døydde då han var fire år gammal, og to døtrer. Dei var Pem Pem, som fekk sonen Tashi Tenzing som klatra Everest, og Nima, som gifta seg med ein grafisk designer frå Filippinane. Den andre kona til Tenzing, Ang Lahmu var ei kusine av den første kona hans. Dei fekk ingen born, men ho blei stemor til døtrene hans. Den tredje kona hans, Daku, gifta han seg med medan den andre kona enno var i live, noko som er tillate blant sherpaer, og saman med henne fekk han sønene Jamling og Norbu. Andre slektningar inkluderer nevøane Nawang Gombu og Topgay, som var med på ekspedisjonen i 1953.
Framandlegionen
I hovudsak var Legionen eit prosjekt for å utvide det Franske koloniale imperium på 1800-talet. Legionen har også hatt ein stor rolle i krigar med andre europeiske stormakter i krigar som 1. og 2. verdskrig.
Tenzing Norgay
Etter Mount Everest
Tenzing blei seinare sjef for felttreninga på Himalayan Mountaineering Institute i Darjeeling. I 1978 grunnla han turselskapet Tenzing Norgay Adventures, som tilbyr turar i Himalaya. I 2003 vart selskapet drive av sonen Jamling Tenzing Norgay, som sjølv nådde toppen av Everest i 1996. Tenzing Norgay døydde i 1986.
Framandlegionen
Tidlegare hadde Framandlegionen eit rykte for å tiltrekkje seg leigesoldatar og rømlingar. I dei seinare år har rekrutteringa til legionen blitt avgrensa og det blir gjort bakgrunnssjekk på alle søkjarar.
Lavaux
Vingardane i Lavaux er verna for vidare utvikling og sidan juli 2007 har dei vore ein verdsarvstad.
Yasuhiro Toyoda
Yasuhiro Toyoda er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Isola di San Pietro
San Pietro er ei øy sørvest for Sardinia i provinsen Carbonia Iglesias i Italia. Ho har eit areal på 51 km² og har om lag 6 600 innbyggjarar, der halvparten bur i byen Carloforte. Frå her er det ferjesamband til Portovesme på Sardinia og til Calasetta på naboøya Sant'Antioco.
Yasuhiro Toyoda
Han spela for klubben Omiya Ardija.
Isola di San Pietro
Natur
Øya har bratte klipper mot vest og meir flate område mot aust. Det høgaste punktet er Gauardia di Mori, 211 moh. Plantelivet er prega av maquis, og øya er berre i liten grad oppdyrka. Det finst derimot enkelte vinmarker. Øya har eit rikt fugleliv, og på klippene ved Calo Fico ynglar den sjeldne eleonorafalken.
Eufrat
Eufrat er den vestre elva i elveparet Eufrat og Tigris i Irak og Mesopotamia. Namnet kjem kanskje frå assyrisk phrat, som tyder 'overflod', sidan elva i flaumtider gav åkrane langs elva mykje væte. Elva spring ut aust i Tyrkia, og renn gjennom Syria og Irak før ho møter Tigris i Shatt al-Arab, som munnar ut i Persiabukta.
Strekning
Eufrat er den lengste elva i Vest-Asia. Elva er omtrent 2,800 kilometer lang og har eit nedbørsområde på 675,000 km². Ho vert danna av to kjeledeelver som renn i hop ved Keban i fjella i Tyrkia: Kara Su ('svart vatn', òg kalla Vest-Eufrat, 450 km lang) frå vest og Murad Su eller Aust-Eufrat (650 km lang) frå aust. Den øvre delen av elva renn ned bratte fjell og djupe gjel i Taurusfjella. Ho renn gjennom Syria og inn i Irak. Her har elva gjennom åra flytt seg austover, slik at byar som Babylon er komne inn i den tørre audemarka.
Vassmengda skiftar frå 300 m³/s på sommaren til 4000 m³/s i vårflaumen. Nedstraums får elva ikkje noko tilførsel av vatn. Nord for Basra sør i Irak flyt elva saman med Tigris og blir til elva Shatt al-Arab, som i sin tur munnar ut i Persiabukta.
Ved Basra deler elva seg i mange løp, og dannar eit stort våtmarksområde.
Gruntgåande båtar kan trafikkere Eufrat opp til den irakiske byen Hit, 1930 kilometer oppstraums, og berre 53 meter over havet.
Sideelvar
I Syria er det tre store sideelvar til Eufrat, Sajur, Balikh og Khabur. Desse elvane spring ut i forberga til Taurusfjella langs den syrisk-tyrkiske grensa og gjev forholdsvis lite vatn til Eufrat. Sajur er den minste av desse og spring ut frå to kjelder nær Gaziantep og drenerer sletta kring Manbij før ho munnar ut i reservoaret ved Tishrindammen. Balikh får det meste av vatnet sitt frå frå ei karstkjelde nær 'Ayn al-'Arus og flyt sørover til ho når Eufrat ved byen Ar-Raqqah. Khabur er den største av desse tre. Ho har òg ei karstkjelde kring Ras al-Ayn, og frå her renn ho søraustover forbi Al-Hasakah, der elva snur sørover og flyt til Eufrat nær Busayrah. Når Eufrat går inn i Irak er det ingen fleire naturlege sideelvar til Eufrat, sjølv om et går kanalar mellom Eufrat og Tigris.
Historie
Vatnet frå Eufrat var opphavet til den sumerske sivilisasjonen, frå 3000 f.Kr. Mange urtidsbyar låg langs elva, blant dei Mari, Sippar, Nippur, Shuruppak, Uruk, Ur og Eridu. Elvedalen danna mesteparten av oltidsrika Babylonia og Assyria. I mange hundre år markerte elva grensa mellom Persia og Egypt.
I gamletida var Eufrat bunden saman med Tigris ved hjelp av kanalar.
Eufrat i Bibelen
I følgje Fyrste Mosebok 2.14 er Tigris ei av dei fire elvane som renn ut av Eden. Elva markerte austgrensa for det landet Gud gav til Abram.
I Openberringa 16.12 skal Eufrat tørke inn i dei siste tider.
Sant'Antioco
Sant'Antioco er ei øy og ein kommune sørvest for Sardinia i provinsen Sud Sardegna i Italia. Ho har 11 730 innbyggjarar (2001). I antikken låg byen Sulci her, rekna som den andre byen på Sardinia i antikken.
Øya Sant'Antioco
Sant'Antioco er den nest største øya i regionen Sardinia, etter sjølve Sardinia, med eit areal på 109 km². Ho er òg den fjerde største i Italia etter Sicilia, Sardinia og Elba, og den sjuande største i Middelhavet. Ho ligg 87 km frå Cagliari og er forbunde til fastlandet via ei bru. Øya er delt mellom dei to kommunane Sant'Antioco og Calasetta. Andre busetnadar er den litle turiststaden Maladroxia og Cussorgia, ein del av Calasetta.
Historie
Øya Sant'Antioco var busett frå minst år 4000 f.Kr. (den såkalla San Michele-kulturen av Ozieri), som hovudsakleg baserte seg på fiske og jordbruk. Typiske graver (kalla domus de janas) og bautasteinar frå denne kulturen er funne. Øya har òg hatt nuraghesivilisasjonen.
Byen Sant'Antioco vart funne på 700-talet fvt. av fønikarar som gav han namnet Solki. På 500-talet vart han ein kartagesisk koloni. Den puniske herredøme enda på 100-talet fvt. då Solki vart erobra av romarane, som bygde eit kunstig eid til fastlandet. Under borgarkrigen mellom Julius Cæsar ogPompeius støtta øya sistnemnde og vart hardt straffa for dette etter Cæsar sin siger. I romartida vart ho kalla Plumbaria etter blyførekomstane her.
Namnet på den noverande byen kom frå St. Antiochus, som kristna området og vart martyrdrepen i år 125 e.Kr. Etter slutten av Vestromarriket vart det bygd festningsverk i Sant'Antioco av austromarane. Ho vart fleire gonger plyndra av sarasenarar frå tidleg på 700-talet og vart gradvis forlaten av innbyggjarane, som flykta til tryggare område. Til slutt var det stort sett berre pilegrimar som vita leivningane av St. Antiochus på øya. Ein ny busetnad vart oppretta rundt år 935 av ein lokal herre frå Cagliari, men busetnaden vart snart forlaten. Øya høyrte til Kongedømet Sardinia (oppretta i 1354) og kom seinare inn under erkebiskopen av Caligari i 1503, og i 1758 under den religiøse ordenen SS. Maurizio og Lazzaroø. På denne tida hadde byen 38 hus, 15 verkstader, 164 hytter og om lag 450 innbyggjarar.
I januar-mai 1793 vart øya okkupert av franske troppar under admiral Laurent Jean François Truguet, og innbyggjarane slapp å betale skatt til kyrkja. Det siste åtaket frå nordafrikanske sjørøvarar skjedde i 1815 (same året som leivningane av vernehelgenen Antiochus vart ført tilbake til domkyrkja).
Praktikant
Praktikant er nokon som i samband med utdanning er ute i arbeid for å få praktisk røynsle. Det finst mange ulike praktikantar, som til dømes turnuskandidatar og sjukepleierar innan helsevesenet, fagarbeidarar som bygningsarbeidarar, elektrikarar, barnepass og så vidare. Mange store føretak tek òg inn studentar som praktikantar i sumarferien.
Bijlands Kanaal
Bijlands Kanaal er ein kanal i Gelderland i Nederland, nær grensa til Tyskland. Det er for tida det klart viktigaste elvestrekket av Rhinen etter at elva renn inn i Nederland.
Kanalen vart grave ut mellom 1773 og 1776 for å kutte igjennom ein stor sving i elva Waal for slik å betre vassreguleringa. Denne og andre tilsvarande svingar er i dag berre mindre elvar. Desse heiter Oude Waal, De Bijland og Oude Rijn, som er den største. Desse fungerer i dag stort sett berre som buffersoner mellom dei frittflytande Waal og Nederrijn på eine sida og gamle elveleier på den andre som ikkje lenger er direkte tilslutta dei nyare elvafara. I situasjonar med høg vassføring flaumer dei nye elvane over i dei gamle elvefara og både Oude Waal og De Bijland vert frittflytande elvar igjen.
I dag er kanalen den viktigaste transportåra på Rhinen og den første seksjonen av forgreininga Waal-Rhinen.
Sture Sivertsen
Sture Sivertsen er ein tidlegare norsk langrennsløpar. Han vart verdsmeister på 10 km under VM 1993 i Falun, og var i tillegg med på å vinne stafettgull. VM-gull i stafett vann han også i dei to påfylgjande verdsmeisterskapa, Thunder Bay 1995 og Trondheim 1997. Under Nagano 1998 vart han olympiameister, også då på det norske stafettlaget. Fire år tidlegare, under OL 1994 på Lillehammer vann Noreg sølv på stafetten. I alle meisterskapa frå 1993 til –98 gjekk Sivertsen opningsetappen for Noreg. Under OL på Lillehammer tok han bronse på 50 km, i fylgje han sjølv hans beste OL-minne. Sesongane 1993 og 1994 var hans klart beste. Han tevla for Leirådal IF. Sivertsen vart fødd i Levanger, men bur i dag i Verdal.
Sivertsen debuterte i verdscupen i 1990 i Örnsköldsvik, der vart nummer åtte. Hans første pallplassering i verdscupen kom i Oslo i 1991 med tredjeplass på 50 km. VM-sigeren i 1993 var elles hans einaste siger i verdscupen. Siste pallplasseringa hans i verdscupen kom i Falun i 1994. Pallplasseringane hans i verdscupen er høvesvis 1 siger, 2 andreplassar og 6 tredjeplassar.
Medaljar og besteplasseringar i noregsmeisterskap
Sivertsen la opp etter 1999-sesongen.
Napfgebiet
Napfgebiet er ein åslendt region i Sveits mellom Bern og Luzern. Det høgaste punktet i regionen er Napf på 1408 moh. Både geografisk og geologisk vert det rekna som ein del av Det sveitsiske platået. Regionen grensar til Emmental i sørvest og Entlebuch i aust. Han er delt mellom kantonane Bern og Luzern og av Brünig-Napf-Reuss-linja.
Petrus martyr
Petrus martyr eller «Per pekk i vatn»  den 18. mars er ein merkedag som opphavleg vart feira til minne om Petrus martyr, ein helgen frå Verona som vart drepen i år 1252. Dagen er sjeldan avmerkt på primstaven, i så fall ofte med ein piggstav.
Denne dagen måtte ein etter folketradisjonen vere varsam om ein skulle gå over islagt vatn.
Gjertrudsmesse
Gjertrudsmesse, gjertrudsdagen eller byrkjedøgra den 17. mars er ein merkedag som opphavleg vart feira til minne om heilage Gjertrud, som levde på 600-talet som dotter til kong Pipin den eldre og var abbedisse i Belgia.
Primstavmerket for dagen er ei pil, ein kross eller ei grein.
Etter norsk folketradisjon byrja bjørkesevja å stige denne dagen. Sju veker seinare ville bjørka ha lauv.
Ei anna overlevering fortel at det gjerne var storm og uvêr denne dagen. I Solør sa ein om Gudmunds-dagen 16. mars at om det snødde då skulle Gudmund «legge rågån på kornkarrene». Om det framleis snødde dagen etter skulle Gjertrud «sope rågån av kornkarrene».
Kjelder
Gertrud von Nivelles
Sveitsisk geografi
Sveits er eit fjelland omgjeve av land i Vest- og Sentral-Europa. Det er omgjeve av fem land: Austerrike og Liechtenstein i aust, Frankrike i vest, Italia i sør og Tyskland i nord. Sveits er eit av dei minste landa i Europa og strekkjer seg på det lengste 220 km frå nord til sør og 350 km frå aust til vest.
Sveits er velkjent for Alpane i sør og søraust. Nord for Alpane strekkjer Det sveitsiske platået seg frå aust til vest. Dei fleste innbyggjarane i Sveits bur i åsane og slettene på dette platået. Dei mindre Jurafjella ligg nordvest for dette platået. Mykje av nordgrensa mot Tyskland følgjer Rhinen, men Rhinen går inn i Sveits nær Schaffhausen. Austgrensa med Tyskland og ein del av grensa mot Austerrike går gjennom Bodensjøen. Ein del av den sørvestlege grensa med Frankrike går gjennom Genfersjøen.
Sveits er delt inn i 26 kantonar. Kantonane langs det sveitsiske platået er som regel meir folkerike, industridominert og religiøst protestantisk. Kantonane i Alpane er mindre folkesette, katolske og har ein økonomi som meir er basert på jordbruk og turisme.
Sveits er òg delt språkmessig. Det er fire offisielle språk i landet. 63,7 % av innbyggjarane snakkar tysk, 20,4 % snakkar fransk, 6,5 % snakkar italiensk og 0,5 % retoromansk. Frå Bern og austover (utanom Ticino) snakkar innbyggjarane generelt tysk. Vest for Bern snakkar innbyggjarane hovudsakleg fransk. I den sørlege kantonen Ticino, snakkar dei fleste italiensk. Retoromansk er ei gruppe dialektar som stammar frå vulgærlatin og vert snakka i fleire regionar i kantonen Graubünden.
Fysisk skildring
Sveits strekker seg mellom 45°49'05 og 47°48'30 grader nord og 5° 57'23 og 10°29'31 grader aust. Landet er forma som ein irregulær firkant og den største lengda frå aust til vest er 350 km, og den største breidda frå nord tils ør er 220 km. Sveits er omgjeve av land, og den næraste kystlinja er Genovabukta, 160 km sør for Chiasso. Dei politiske grensene samsvarar ofte ikkje med dei naturlege. Heile kantonen Ticino ligg sør for Alpane, og det same er dalane Simplon (Valais), Mesocco, Bregaglia, Poschiavo og Müstair (alle i Graubünden); heile kantonen Schaffhausen og delar av Basel ligg nord for Rhinen, medan ein stor del av Graubünden ligg aust for Rhinenvassdraget, og Porrentruy ligg langt ned på vestsida av Jurafjella. Utanom desse unntaka kan ein skildre den fysiske geografien til Sveits som følgjer:
Geologi
Ein krystallinsk sokkel vart danna i byrjinga av paleozoikum, mellom 540 og 360 millionar år sidan. Seinare, mellom 205 og 96 millionar år sidan vart Tethyshavet danna mellom Eurasia og Afrika. Havet var på sitt største under juratida, for 135 millionar år sidan. Kollisjonen mellom dei eurasiatiske og afrikanske platene gjorde at havet gradvis forsvann. Denne platekollisjonen, som framleis pågår, starta for 100 millionar år sidan. Alpane vart skapt av denne geologiske rørsla då dei to platene skapte foldesonar. Det sentrale platået består hovudsakleg av molasse, ein sedimentær bergart som vert skapt på botn av gammalt hav.
Sveits ligg i ein relativt roleg tektonisk sone, sjølv om byen Basel vart nesten øydelagd i 1356 av eit jordskjelv, den største seismiske hendinga i Sentral-Europa i historisk tid. Dei mest aktive regionane er nettopp i Rhinen-riftdalen (regionen Basel) og Valais.
Fysiografisk inndeling
Sveits kan hovudsakleg delast inn i tre geografiske regionar: Dei sveitsiske Alpane, det sentrale platået og Jurafjella. Dei samsvarar kvar til klårt fråskilde geologiske tilhøve. To små regionar er derimot ikkje ein del av desse tre. Den første, nord for Rhinen i Basel-området, ligg på andre sida av Jura. Den andre ligg sør i Mendrisio-området, i Podalen. Desse to er derimot små i forhold til dei andre regionane.
Dei sveitsiske Alpane dekkjer den sørlege delen av Sveits. Dei vart danna då den afrikanske plata pressa nordover. Denne rørsla skapte òg Jurafjella i nordaust og platået mellom dei to massiva. Alpane dekkjer om lag 60 % av landet, platået om lag 30 % og Jura 10 %.
Det kuperte terrenget i Jura og Alpane er tynt folkesett, bortsett frå nokre store dalar som Valais. Dei fleste innbyggjarane i landet bur på platået i store byar som Genève, Zürich og Bern.
Det sentrale platået
Det sveitsiske platået strekkjer seg frå Genfersjøen ved grensa til Frankrike over det sentrale Sveits til Bodensjøen ved grensa til Tyskland og Austerrike. Platået har ei gjennomsnittleg høgd på 580 meter over havet. Heile platået er dekt med rullande åsar, små innsjøar og elvar. Dei fleste av dei store innsjøane i Sveits ligg på platået. Både Genfersjøen (581,3 km²) og Bodensjøen (541,1 km²) ligg på platået, men er delt med andre land. Den største innsjøen som ligg heilt innanfor grensene til Sveits er Neuchâtelsjøen (218,3 km²) ligg òg på Det sveitsiske platået.
Dark Passion Play
Dark Passion Play er det sjette studioalbumet til den finske symfonisk kraftmetallgruppa Nightwish. Det blei utgjeve 26. september 2007 i Finland og 28. september i resten av Europa. Albumet var det første med den nye vokalisten Anette Olzon og det første utan vokalist Tarja Turunen som fekk sparken frå gruppa i oktober 2005.
Massif des Écrins
Massif des Écrins er eit fjellmassiv som dannar mesteparten av nasjonalparken Parc national des Écrins i Frankrike. Ho høyrer til fjellkjeda Dauphiné-Alpane, som igjen er ein del av Alpane.
Sveitsisk geografi
Det sentrale platået
Platået okkuperer om lag ein tredjedel av arealet i Sveits, og om lag to tredjedelar av innbyggjarane bur i dette området. Folketettleiken her er om lag 450 innbyggjarar per kvadratkilometer. I regionane kring Genfersjøen, Zürichsjøen og andre byar, er folketettleiken over 1000 innbyggjarar per km2. I tillegg til størsteparten av innbyggjarane, er det meste av industrien, produksjonen og jordbruket i Sveits å finne på platået. Gardane er generelt små og godt organiserte. Dei fleste gardane har små enger som vekslar mellom forskjellige avlingar og små skogkledde område.
Alpane
Dei sveitsiske Alpane dannar ein del av fjellkjeda som strekkjer seg over det sørlege Europa og skil Nord-Europa frå Middelhavet. Fleire viktige fjellovergangar gjennom Alpane ligg i Sveits, og kontrollen av desse passa har vore viktige gjennom historia til Sveits. Alpane har ei gjennomsnittleg høgd på 1700 meter over havet. og dekkjer nesten to tredjedelar av det totale arealet. I alpane er det 48 fjell som er over 4000 moh. eller høgare.
Alpane er nedslagsfeltet til Vest-Europa. Rhinen drenerer i lag med sideelvane sine Aare og Thur om lag to tredjedelar av vatnet ut i Nordsjøen. Rhône og Ticino drenerer om lag 18% av vatnet i Middelhavet. Inn som munnar ut i Donau utanfor Sveits, drenerer om lag 4,4 % av vatnet ut i Svartehavet. I Dei sveitsiske Alpane ligg òg mange av isbreane i Sentral-Europa. Det er om lag 1800 brear som dekkjer 1200 km² av Alpane.
På sørsida av Alpane ligg kantonen Ticino som er delt i to geografisk av Monte Ceneri-passet. Den nordlege, meir fjelldominerte delen, kalla Sopraceneri, er forma av to store sveitsiske dalar kring Lago Maggiore: Ticinodalen og Maggiadalen. Den sørlege delen, kalla Sottoceneri, er regionen kring Luganosjøen. Det lågaste punktet i Sveits er ved Lago Maggiore (193 moh).
Jura
Jura er ei kalksteinsfjellkjede som strekkjer seg frå Genfersjøen til Rhinen. Dette området utgjer om lag 12 % av landarealet til Sveits. Det ligg om lag 700 moh. og er karakterisert av eit høglandsområde av kalkstein med djupe elvedalar.
Kalksteinen i Jura er frå juratida med mange fossil og dinosaurspor. Namnet på den geologiske perioden juratida er faktisk kalla opp etter desse fjella, der desse fossila vart studerte mot slutten av 1700-talet. Jura er ein av dei viktigaste stadane for fotavtrykk etter dinosaurar i verda. I eit område nær landsbyen Courtedoux, er det over 1500 fotavtrykk, som vart oppdaga mellom 2002 og 2004, og det er estimert at kring 4000-5000 fotavtrykk framleis ikkje er oppdaga.
Fjella er slakare bygd opp enn Alpane, som er ei yngre og meir aktiv fjellkjede.
Det høgaste fjellet i Jurafjella er Le Crêt de la Neige på 1720 meter over havet.
Hydrologi
Sveits har om lag 6 % av alle ferskvassreservane i Europa. Landet deler fem nedslagsfelt og somme av dei største innsjøane i Vest-Europa med nabolanda sine. Landet er kjelda til fleire av dei store europeiske elvane som etter kvart renn ut i Nordsjøen (Rhinen), Middelhavet (Rhône), Svartehavet (Inn via Donau) og Adriahavet (Ticino via Po og Ram via Adige).
Dei fleste av dei store sveitsiske elvane, som i starten er fjellbekkar, flaumar ofte over, og det er derfor gjort mykje for å hindre dette ved å bygge vollar og vinne attande dyrkbar mark frå dei. Rhinen (mellom Bad Ragaz og Bodensjøen), Rhône, Aare, Reuss; og særleg det store arbeidet gjort med Linth (1807-1816) av Hans Conrad Escher, og Zihl nær innsjøane Neuchâtel og Biel, medan omleiinga av Kander frå samløpet med Aare til ein kanal som endar opp i Thunsjøen vart gjort ferdig så tidleg som i 1714.
Sveits har mange grunnvassreservar og mange innsjøar, både store og små. Dei to største er Genfersjøen og Bodensjøen, som ligg høvesvis i det sørvestlege og det nordaustlege hjørnet av landet. Begge desse er internasjonale og den største innsjøen heilt innanfor grensene til Sveits er Neuchâtelsjøen, etterfølgd av Vierwaldstättersee og Zürichsjøen. Så kjem Luganosjøen, Thunsjøen, Bielsjøen, Zugsjøen, Brienzersee, Walenstadtsjøen og Murtensjøen. Desse tretten er alle større enn 20 km². Ti av dei ligg i Rhinvassdraget (òg i Aarevassdraget), to (Maggiore og Lugano) i Povassdraget og ein (Genfersjøen) i Rhônevassdraget. Det er ingen større innsjøar i den sveitsiske delen av Innvassdraget, og den største her er Silsersee. Mindre fjellvatn som Oeschinensee er det mange av og ofte er dei populære turistdestinasjonar. Sidan 1900-talet er det bygd mange demningar i Alpane og andre stader, og slik skapt mange kunstige innsjøar. Den største av desse er Sihlsee og Gruyèresjøen begge om lag 10 km². Andre reservoar er Lac des Dix, bygd opp av Grande Dixence, den største gravitasjonsdammen i verda.
Totalt inneheld innsjøane og reservoara 50 % av det lagra vatnet, isbrear 28 %, grunnvatn 20 % og elvar 2 %.
Klima
I Sveits, der høgda varierer frå 193 moh. (Lago Maggiore) til 4634 moh. (Monte Rosa), finn ein mange forskjellige klima, frå regionar med oliven, vingardar, eik og bøk, furu og gran, til høgtliggande fjellenger, rododendronar, og evig snødekke.
I dei fleste busette områda i Sveits, i lågare høgder, er vêret generelt moderat. På platået har ein temperaturar under null generelt frå desember til tidleg i mars. med ein middeltemperatur på 9 ºC for høgder mellom 500-600 moh. På platået er den årlege normalnedbøren 1000 mm og varierer frå 800 til 1300 mm. Høgare oppe i Jura og Alpane er temperaturane naturlegvis lågare, og i dei høge Alpane finn ein isbrear. Jura og lågberga (både nord og sør for Alpane) er nedbøren typisk høgare med 1200-1600 mm, medan ein i dei høge Alpane har over 2500 mm. Ticino, på sørsida av Alpane, har subtropisk vegetasjon og er vanlegvis 2-4 ºC varmare, og våtare enn Det sveitsiske platået.
I Köppensystemet er det Det sveitsiske platået klassifisert som maritimt temperert eller maritimt klima (Cfb) og Alpane vert rekna som tundraklima eller (ET). Eit maritimt temperert område vil ha vekslande, ofte overskya vêr. Somrane er kjølige på grunn av skydekket og vintrane er mildare enn venta på denne breiddegraden. Jura fjella er noko kjøligare på grunn av høgda. Innanfor Alpane er temperaturen og snøfallet korrelert med høgda.
Politisk inndeling og større regionar
Som ein føderal stat er Sveits delt inn i 26 kantonar, som vidare er delte opp i distrikt og kommunar. Kvar kanton var ein heilt suveren stat med sine eigne grenser, forsvar og valuta fram til freden i Westfalen (1648) då Den sveitsiske føderalstaten vart oppretta i 1848. Det er store skilnader mellom dei individuelle kantonane, særleg i folkesetnad og geografiske område. Ein har derfor definert sju store og meir homogene regionar. Desse regionane er derimot ikkje administrative einingar og vert hovudsakleg nytta for statiske og økonomiske føremål.
Arealbruk
Sveits er delt inn i fire store typar arealbruk. I 2001 vart 36,9 % av landområdet i Sveits nytta til jordbruk, 30,8 % var dekt av skog og skogområde, med 6,8% dekt av hus og bygningar. Om lag ein fjerdedel (25,5 %) av landområdet er anten fjell, innsjøar eller elvar og kan ikkje nyttast.
Folkesetnad
Folkesetnaden i Sveits er særs urbanisert. I 2009 budde 74 % av dei 7 785 800 innbyggjarane i urbane område. Fordelinga av folkesetnaden er forma av topografien i landet og platået er det mest folkerike området og der dei store byane i Sveits ligg. Med ein folketettleik på 450 innbyggjarar per kvadratkilometer er det eit av dei tettast folkesette områda i Europa. Det er store skilnader i folketettleiken mellom kantonane som ligg på platået, og dei som ligg i Alpane. Folketettleiken i kantonane Luzern, Solothurn og Zürich er høvesvis 261,0, 319,7 og 813,6 innbyggjarar per kvadratkilometer. Kantonane Uri og Graubünden har derimot låg folketettleik, berre høvesvis 33,4 og 27,0 innbyggjarar per kvadratkilometer. I dei sørlege Alpane, i kantonen Ticino er òg folketettleiken mindre enn landsgjennomsnittet med 122,5 mot 194,7 innbyggjarar per km².
Miljø
Med kjensleg alpine og isbremiljø i store delar av landet, som er viktig for turismen i landet, er Sveits oppteken av miljøsaker.
Den største miljøsaka i Sveits er luftforureining frå trafikk, vedfyring og sur nedbør.
Vassforureining i Sveits er aukande på grunn av gjødsling i jordbruket og hydrokarbonforureining frå transport og industri. Sjølv om det er gjort forbetringar, er det framleis problem med eutrofiering i mange av innsjøane på Det sveitsiske platået.
Sveits er i ferd med å tape biologisk mangfald. Sjølv om landet er forholdsvis lite, gjer dei mange klimasonene til at det er eit stort mangfald av organismar. Det er kring 50 000 dyre- og planteartar i Sveits. Dei fleste av artane som lever på nord- og sørsida av Alpane gjer det generelt godt, men på Det sveitsiske platået er mange av artane i tilbakegang. Det er om lag 60 artar som vert rekna som utryddingstrua i Sveits. For å prøve å hindre dette er 28,6 % av landet i dag verna naturområde.
Internasjonale avtalar
Delaktig i avtalar om:
Signert, men ikkje ratifisert:
Tigris
Tigris (syrisk ܕܩܠܬ Deqlath, arabisk Dijla, tyrkisk Dicle) er den austre elva i elveparet Eufrat og Tigris i Irak. Den 1,850 km lange elva renn frå fjella i Anatolia i Tyrkia, og renn sørover parallelt med elva Eufrat. Nedbørsområdet til Tigris er 375,000 km².
Strekning
Tigris har kjeldene sine området omkring sjøen Gölgik i Taurusfjella aust i Tyrkia. 400 km av elva renn i Tyrkia, før ho ei strekning vert grenseelv mellom Tyrkia og Syria. Dette strekket på 44 km er den einaste delen av elva i Syria. Dei gjenverande 1418 km renn innanfor grensene til Irak og flyt søraustover til den mesopotamiske sletta i Irak om lag ved Mosul. Elva renn gjennom Bagdad og fell saman med Eufrat nær Gurmat Ali sør i Irak. Elvane dannar der Shatt al-Arab, som munnar ut i Persiabukta. Tigris har mange sideelver, bland andre Diyala, Øvre og Nedre Zap.
Bagdad, hovudstaden i Irak, ligg vid Tigris, likt mange av dei store stadene i Mesopotamia: Nineve, Ktesifon og Seleukia. Lagash får vatn frå ein kanal som vart graven ut omkring 2400 f.Kr. Byen Tikrit er oppkalla etter elva, som han ligg ved.
Tigris har lenge vore ei viktig transportåre i ørkenlandet. Elva er farande med gruntgåande båtar heilt til Bagdad og med flåtar vidare til Mosul. I nyare tid har vegtransport og jernbanen Basra-Bagdad-Mosul tatt over for mykje av trafikken. Vassføringa varierer frå om lag 3000 m³/s i april til 300 m³/s i oktober, målt ved Bagdad.
Utnytting
Tigris er kraftig oppdemt i Irak og Tyrkia, og forsyner dei tørre områda ho ren gjennom. Reguleringa hindrar og oversymjingar, som historisk har vore ei følgje av snøsmeltinga i april. Mosuldammen, som ligg ved Tigris, er den største i Irak.
Mytologi
I sumerisk mytologi vart Tigris skapt av sæd frå guden Enki.
Profeten Daniel fekk eit syn ved elva Tigris.
Yuji Kamimura
Yuji Kamimura er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Omiya Ardija.
Dauphiné-Alpane
Av fjellkjeder innanfor Dauphiné-Alpane finn ein Massif des Écrins (i Parc national des Écrins) og Belledonne.
Fjelltoppar
Dei største fjelltoppane i Dauphiné-Alpane er:
Fjellovergangar
Dei største fjellovergangane i Dauphiné-Alpane er:
Super Mario Galaxy 2
Super Mario Galaxy 2 (スーパーマリオギャラクシー2) er eit 3D-plattformspel utvikla av Nintendo EAD Tokyo og publisert av Nintendo på Wii som ein oppfølgjar til Super Mario Galaxy. Det vart annonsert første gong under E3-messa 2009, og vart gjeve ut i Japan og Nord-Amerika mai 2010 og i Europa månaden etter. I likskap med føregangaren finn Super Mario Galaxy 2 stad ute i det ytre rommet, der nivåa er galaksar som inneheld små planetar og verder. Medan spelforma er den same som i Super Mario Galaxy tilfører oppfølgjaren nye oppgraderingar og utfordringar.
Handling
I likskap med Super Mario Galaxy opnar spelet med at Mario vert invitert av prinsesse Peach til ein stjernefestival, ei høgtid der stjernebitar fell ned frå himmelen over Sopperiket. På vegen til slottet finn Mario ein luma på bakken, som straks sprett opp og gjev han evna til å spinne. Kort etter dukkar Bowser opp i kjempestorleik, og går laus på Sopperiket. Etter å ha bortført prinsessa reiser Bowser ut i det ytre rommet for å lage seg ein hær i sentrum av universet nok ein gong. Mario vert sendt etter fienden med hjelp frå lumaer og får snart kontroll over eit romskip. Romskipet har same form som hovudet til Mario og vert kalla romskip-Mario (eng. Spaceship Mario). Det vart laga av ein kraftig, lilla luma (eng. namn Lubba) og får energien sin frå kraftstjerner (eng. Power Stars). Mario reiser til ulike galaksar for å finne kraftstjerner som gjer at romskipet kan reise vidare i verdsrommet, og på vegen møter han Yoshi og ei rekkje andre figurar. Etter å ha samla nok kraftstjerner når romskip-Mario hovudkvarteret til Bowser, som syg til seg energi frå noko som ser ut til å vere ein komet. Mario infiltrerer borga og nedkjempar Bowser.
Etter oppgjeret landar Mario på ein liten planet dekt av blomstrar og prinsesse Peach, som rir grandstjerna (eng. Grand Star), kjem ned til Mario og takkar han. Saman reiser dei tilbake til romskip-Mario der alle passasjerane ser på kometen som Bowser saug energi frå. Kometen endrar seg plutseleg til kometobservatoriet frå Super Mario Galaxy, og Rosalina takkar Mario for å ha passa på lumaen som han fann i starten av spelet. Lumaen returnerer til observatoriet, og tek hatten til Mario med seg i farten, før det forandrar seg til ein komet att og reiser vekk. Til slutt returnerer Mario og kompani til Sopperiket, der ei stor kake står framfor slottet til prinsesse Peach og romskip Mario svever i himmelen over.
Mottaking
Super Mario Galaxy 2 har fått særs positive kritikkar. GameSpot kalla det ein ny standard for plattformspel og lønna spelet med 10 av 10. IGN gav spelet ein perfekt 10, der omtalaren rosa det for spenstig kontroll, «fantastisk» orkestrert lydspor, staumlinja presentasjon og at det gjev mykje tilbake til spelaren som gjer framsteg i spelet. Dagbladet gav terningkast seks og utmerka det som eit kremeksempel på spelhandverk utført på aller finaste måte. VG rulla terningen til ein femmar, der ein meinte at spelet er ei meir enn verdig forlenging av Super Mario Galaxy, eit hårsbreidd frå seksaren.
Plantar
Plantar er ei stor gruppe fleircella eukaryotar som primært driv fotosyntese og veks på land. Somme artar er sekundært tilpassa vatn (vassplantar) eller lever som parasittar på andre organismar. Planteomgrepet har tidlegare òg vore brukt om sopp, alger og ymse bakteriar (særleg dei fotosyntetiserande cyanobakteriane), men vert i dag hovudsakleg nytta om dei såkalla landplantane og etterkommarane deira.
Me reknar med tre grunnleggjande plantegrupper; mosar, karsporeplantar (kråkefotplantar, snelleplantar og bregner) og frøplantar. Dei dannar saman ein viktig del av grunnlaget for liv på landjorda, gjennom å vera basis for særs mange næringskjeder. Plantar er såleis viktige for menneske som mat, men ein nyttar dei òg til dekorasjon, som brensel og byggemateriale.
Ein reknar med at det finst om lag 350 000 ulike planteartar. I 2004 var 287 655 av dei vitskapleg beskrivne.
Bendiksmesse
Bendiksmesse den 21. mars er ein merkedag som opphavleg vart feira til minne om den heilage Bendikt frå Nursia  (480-547)  som stifta benediktinarordenen Petrus martyr, ein helgen frå Verona som vart drepen i år 1252. Dagen er avmerkt på primstaven med ein halvkross. Denne er i norsk folketradisjon mistolka som ei hakke, og mangestads oppfatta som at det no var tid for å starte eller førebu våronna.
Bendiksmesse fell ofte på vårjamndøgn.
Elva Noord
Nord renn mellom øya IJsselmonde og Alblasserwaard på fastlandet i aust. Mellom desse går det ei bru og ein tunnel.
Plantar
Røter
Røter absorberer vatn og næringsstoff frå jordsmonnet og forankrar planten på ein særskild stad. Ofte vert dei òg nytta til lagring av næringsstoff. Dei fleste plantar lever mutualistisk med såkalla mykorrhiza; sopp som veks i og på røtene til planten og hjelpar han å skaffa vatn og næring frå jordsmonnet mot å få del i sukkerprodukta som planten produserer med fotosyntese. Mykorrhiza har vorte funne i om lag 95 % av alle plantefamiliar. Ein reknar med at fenomenet har vore viktig i plantane si kolonisering av landjorda.
Moser manglar ekte røter, men har såkalla rhizoidar. Desse har om lag same funksjon som det dei ekte røtene har, men er langt tynnare og manglar sil- og vedrøyr.
Stengel
Stenglar (ofte kalla stomnar hjå vedplantar) utgjer «skjelettet» til planten. Desse strukturane har som hovudoppgåve å løfta sporangium, blome, frø og blad opp frå bakken, og å syta for transport av vatn og næring til dei.
Karplantar har vedrøyr (xylem) og silrøyr (phloem) i stenglane sine. Vedrøyra består av daudt vev, og vert nytta til å transportera vatn. Silrøyra fraktar næringsstoff, særleg sukker, til dei ulike delane av planten. Det finst liknande strukturar i somme moseartar, men desse er ikkje i slekt.
Blad
Blada er opphavleg strukturar spesialisert for fotosyntese. Som regel er desse tynne for å sleppa inn lys, og har porer (stoma) som dei tek opp CO2 og slepp ut oksygen med. Som ei tilpassing mot tørke og eit vern mot planteetarar har blada hjå dei fleste plantane dessutan eit meir eller mindre tjukt vokslag me kallar kutikula.
Blomar er òg opphavleg blad, men dei er sterkt omdanna og vert stort sett berre nytta til formeiring.
Livssyklus
Plantar har ein såkalla sporisk livssyklus, det vil seie at dei vekslar mellom to ulike generasjonar: Ein haploid med eit enkelt sett kromosom, og ein diploid kor kromosoma opptrer i par.
Den haploide generasjonen vert kalla ein gametofytt og er det dominerande livsstadiet hjå mosane. Karsporeplantar har mindre gametofyttar som ofte ikkje er fotosyntetiserande i det heile. Hjå frøplantane er det haploide stadiet sterkt redusert, og opptrer berre som fåcella individ som så godt som aldri slepp ut av frøa eller pollenkorna dei veks i. Gametofyttar produserer egg- og sædceller, og finst både som særbu (særkjønna) og sambu (tvekjønna).
Den diploide generasjonen vert kalla ein sporofytt og dominerer hjå karsporeplantar og frøplantar. Denne veks fram av ei samansmelting av ei hann- og ei ho-kjønnscelle, og produserer haploide sporar det kan veksa gametofyttar av. Hjå mosane er sporofytten som regel ein utvekst på mor-gametofytten, medan karplantar har dei som viktigaste eller einaste fotosyntetiserande stadium.
Mange plantar formeirar seg derimot vegetativt; det vil seie utan seksuell rekombinasjon av gen. Heilt aseksuelle plantar (til dømes løvetann) har berre eitt livsstadium, det diploide.
Økologi
Plantane dannar grunnlaget for dei fleste næringskjedene på land gjennom fotosyntese. Dette er ein prosess kor dei vinn ut karbon frå atmosfæren ved hjelp av sollys. Dei tek opp karbondioksid som reagerer med vatn, og dannar glukose som vert nytta i stoffskiftet til plantane. Eit avfallsprodukt av reaksjonen er oksygen.
Plantar vert etne av planteetarar. Dette er dyr, sopp, protistar og bakteriar som et og bryt ned dei oppsamla sukkerprodukta til plantane for å danna energi. Mange planteetarar gjer skade på plantane dei et på, noko som har ført til ei lang rekke spesialiseringar for å unngå beite: Mange plantar har utvikla sterke giftstoff, andre har piggar eller tilsvarande mekaniske avskrekkingsmekanismar, somme er kjemisk vanskelege å bryta ned og ein del lever mutualistisk med dyr (til dømes maur) som forsvarar planten mot å få einerett på næring frå han.
Blomsterplantar produserer nektar for å lokka til seg insekt som kan spreie pollenet deira. Koevolusjon mellom insekt og plantar har ført til stor artsrikdom innanfor begge grupper, med at ulike insekttypar gjerne føretrekk ulike blomar. Naturleg utval har favorisert blomar som tiltrekkjer seg særskilde slag insekt; viss ein flugeart føretrekk blomar av ein særskild art er det større sjanse for at pollenet fluga ber med seg er av riktig slag til å befrukta eggcella til blomen.
Evolusjon
Dei fleste forskarar er einige om at plantane stammar frå grønalgane. Molekylære data og fossilfunn tyder på at dei to gruppene skilde lag i Ordovicium for om lag 480-440 millionar år sidan. Den evolusjonære plasseringa til desse gruppene i høve til resten av eukaryotane er særs usikker.
Dei mest primitive landplantane me har i dag er anten levermosane eller nålkapselmosane. Karplantar (plantar med ekte leiingsvev for vatn og næring) utvikla seg frå bladmosane i silurtida, og gjorde stor suksess. Den eldste nolevande gruppa karplantar er kråkefotplantar, seinare skilde òg snelleplantar og bregner seg ut.