cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leo
Leo er det latinske ordet for løve, og kan brukast som namn eller namnedel. Namnet er ofte ei forkorting av namn som byrjar på Leo- eller Leon-, som Leopold eller Leonard. Leo har namnedag i Noreg og Sverige den 28. juni.
Grady Martin
Thomas Grady Martin var ein USA-amerikansk studiogitarist innan country og rockabilly.
Han var medlem av The Nashville A-Team og spelte gitar på hittar som Marty Robbins sin «El Paso», Loretta Lynn sin «Coal Miner's Daughter» og Sammi Smith sin «Help Me Make It Through the Night». I løpet av ein karriere på nesten 50 år, spelte Martin for artistar som Elvis Presley, Buddy Holly, Johnny Burnette, Don Woody og Arlo Guthrie, Johnny Cash, Patsy Cline og Bing Crosby. Han er medlem av Rockabilly Hall of Fame og Country Music Hall of Fame.
Kroppkaka
Kroppkaka er ein svensk matrett som minner om norsk komle. Han består av boller laga av ein deig basert på rå poteter og bygg med flesk og lauk i, og finst i ulike variantar langs Smålandskysten, på Öland og i Blekinge. Ein et vanlegvis kroppkakene med smør og tyttebærsyltetøy.
7. oktober
7. oktober er den 280. dagen i den gregorianske kalenderen (281. under skotår). Det er 85 dagar att av året.
Kroppkaka
Kroppkakene frå Blekinge har mykje kokt potet i deigen, og har derfor ein lys farge. Ein annan versjon blir laga utan flesk eller lauk, og kalla «blinning»
Matretten palt frå Norrbotten kan minna om kroppkaka. Ein finn òg retten i fleire variantar langs kysten i dei baltiske landa.
Doğanşehir
Doğanşehir er ein by og eit distrikt i provinsen Malatya i Tyrkia. Byen har kring 12 000 innbyggjarar.
Byen ligg kring 58 km frå Malatya, 1290 meter over havet.
Vize
Vize (gresk Βιζύη, bulgarsk Виза) er ein by og eit distrikt i provinsen Kırklareli i Marmararegionen i Tyrkia. Byen har kring 12 000 innbyggjarar, medan distriket har opp mot 30 000 (2010). Byen ligg 56 km frå Kırklareli og langs vegen mellom Istanbul og Edirne.
Vize vart i antikken kalla Bizye og var hovudstad for det antikke thrakiske kongedømet. På akropolisen på ein ås ovanom byen finst bygningar frå antikken og ei bevart austromersk kyrkje frå 400- eller 500-talet.
Verdsorganisasjonen for helse
Verdsorganisasjonen for helse (engelsk World Health Organization – WHO, fransk Organisation mondiale de la santé – OMS) er eit av dei spesialiserte organa til Dei sameinte nasjonane. På norsk blir ofte den engelske forkortinga WHO nytta.
Organisasjonen har 192 medlemsland (2006). Dette inkluderer alle medlemslanda i SN, med unnatak av Liechtenstein. Hovudsetet ligg i Genève i Sveits.
Formål
Formålet til Verdsorganisasjonen for helse er å arbeide for at alle folk skal ha så god helse som mogleg. Helse blir i denne samanhengen definert som ein tilstand av full fysisk, mental og sosial velvære, ikkje berre fråvær av sjukdom eller svakheit.
Arbeidsområda til WHO spenner frå å kjempe mot infeksjonssjukdommar til kampanjar for å auke inntaket av grønsaker og mot bruk av tobakk. WHO forskar dessutan mykje på helseverknader.
Historie
Organisasjonen vart oppretta 7. april 1948. Han tok da over store delar av mandatet og ressursane til Helseorganisasjonen (engelsk Health Organization), som hadde vore eit organ under Folkeforbundet.
Kultur i 1998
Litteratur
Prisar:
Verdsorganisasjonen for helse
Generaldirektørar
Sidan starten har det vore seks ulike generaldirektørar i WHO. Den tidlegare norske statsministeren Gro Harlem Brundtland var generaldirektør i perioden mellom 1998 og 2003.
Kultur i 1998
Litteratur
Utvalde utgjevingar: The Hours av Michael Cunningham Fantasi: Harry Potter and the Chamber of Secrets av J.K. Rowling, To Say Nothing of the Dog av Connie Willis
Eit stykke av Tennessee Williams frå 1939, Not About Nightingales, hadde premiere.
Carloforte
Carloforte (sardisk UPàize, Carlufòrti) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 6 215 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 51.1 km² og ligg i ei høgd på 10 meter over havet.
Wuppertal
Historie
Byen vart grunnlagd i 1929 då ein slo saman Barmen, Elberfeld, Vohwinkel, Ronsdorf, Kronenberg, Langerfeld og Beyenburg. Namnet var opphavleg Barmen-Elberfeld, og etter 1930 Wuppertal («Wupperdalen»).
Byen er bygd opp i rette linjer på grunn av dei bratte åssidene langs elva Wupper. Dette er uvanleg for byar i Tyskland. Dei dominerande bysentruma Elberfeld (det historiske handelssenteret) og Barmen (meir industrielt) har danna eit felles område sidan 1850. I dei påfølgjande tiåra vart dei den dominerande industrielle samlinga nordvest i Tyskland. Før 1800-talet gjekk mot slutten tok derimot Köln, Düsseldorf og Ruhr-området over denne rolla, og desse hadde meir gunstig topografi.
Under den andre verdskrigen vart om lag 40 % av byen øydelagd av dei allierte sine bombetokt, i lag med mange av dei andre industrisentra på denne tida. Ein stor del av dei historiske minnesmerka fekk derimot stå urørt, som Ölberg-området, ein av dei største arbeidarklassebydelane i Tyskland, og den såkalla Briller Viertel, den største bydelen i Tyskland med spissborgarboligar.
Etter frigjeringa frå naziregimet vart Wuppertal ein del av den britiske okkupasjonssonen og så ein del av delstaten Nordrhein-Westfalen i Vest-Tyskland.
Camilla Läckberg
Jean Edith Camilla Läckberg  er ein svensk forfattar.
IMO-nummer
Innføringa av IMO-nummer vart gjennomført i 1987. Målet var at kvart enkelt skip skulle tildelast eit identifikasjonsnummer, innført i sertifikatet, som skulle følgja skipet gjennom heile levetida til skipet, òg ved ombygging og skifta av namn, reiarlag eller flaggstat. Same IMO-nummer kan ikkje utskrivast til to ulike skip.
I SOLAS-regulativet XI/3 av 1994 vart det angjeve at kriteria for IMO-nummereringa skulle gjelda for propelldrifta passasjerskip over 100 tonn og lasteskip over 300 tonn. Ordninga vart gjord obligatorisk den 1. januaren 1996. I desember 2002, under ein konferanse for maritim tryggleik, vart det vedteken å innføra ein regel om at identifikasjonsnummeret skal vera permanent markert eit godt synleg stad på skroget på skipet eller overbygg, og passasjerskip skal ha det horisontalt plassert, slik at det er synleg frå lufta.
Camilla Läckberg
Fleire av bøkene til Läckberg har toppa bestseljarlista i heimlandet. Ho har selt over ein million eksemplar berre i Sverige, og er omsett til fleire språk.
IMO-nummer
Unntak frå avgjerdene
SOLAS-reguleringa gjev følgjande unntak for skipstypar som ikkje skal ha eit IMO-identifiseringsnummer:
Camilla Läckberg
Prisar og utmerkingar
(Utval)
Castiadas
Castiadas (sardisk Castiàdas) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 1 669 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 103.89 km² og ligg i ei høgd på 60 meter over havet.
Grand Teton nasjonalpark
Grand Teton nasjonalpark er ein 1255 km² vid nasjonalpark vest i delstaten Wyoming i USA. Nasjonalparken vart oppretta 26. februar 1929. Han har namn etter den 4197 meter over havet høge fjelltoppen Grand Teton.
Nær 3,5 millionar menneske vitja nasjonalparken i 2018.
Gallon
Gallon er eit volummål. Ein «amerikansk gallon» (US gallon) svarar til 3,7853 liter, medan ein «britisk gallon» tilsvarar 4,546 liter.
1. divisjon fotball for menn 1974
Det vart spelt 22 rundar. Dei tre nedste laga rykte ned. Det vart gjeve to poeng for siger og eitt poeng for uavgjort.
Seriemeistrar
Viking stilte med denne fyrsteellevaren: Erik Johannessen, Anbjørn Ekeland, Reidar Goa, Olav Nilsen, Sigbjørn Slinning, Inge Valen, Svein Kvia, Gunnar Berland, Hans Edgar Paulsen og Arvid Knutsen.
Heckler & Koch USP
Heckler & Koch USP (Universelle Selbstladepistole) er ein tysk halvautomatisk pistol introdusert i 1993. Pistolen har ein locked-breech-lås lik Browning P 35 HP. Dei vanlegaste kalibera er kaliber 9 mm Parabellum og kaliber .40 Smith & Wesson. Pistolen finst i fleire ulike variantar.
I Tyskland har dei teke i bruk to variantar av USP; hæren har teke inn éin som P8 og det føderale politiet har teke inn éin som P10. P8 er ein standard USP, medan P10 er kompakt-varianten. Begge brukar berre 9 mm Parabellum. I USA er han i liten grad teken i bruk i politiet på grunn av at han er dyr i høve til pistolar som Beretta og GLOCK. I Noreg har politiet ifølgje Aftenposten 7. juli 2006 kjøpt inn 7500 eksemplar, men GLOCK-firmaet har trua med rettssak fordi dei meiner deira pistol har vorte forbigått på feilaktig grunnlag.
Naval Vessel Register
Naval Vessel Registrer er eit register over alle skip i Den amerikanske marinen. Registeret inneheld informasjon om skipa frå det vert godkjent bygt til dei vert selt, skrapa eller overført til andre nasjonar. Registeret inneheld òg informasjon om fartøy som er fjerna (strokne) frå registeret, men som ikkje er selt eller skrapa enno. Fartøy som er stroke før 1987 er foreløpig ikkje inkludert, men vert gradvis teke med etterkvart som registeret vert oppdatert.
Fløytesonate
Ein fløytesonate er ein sonate for fløyte og vanlegvis piano, men stundom kan òg andre instrument akkompagnere. Fløytesonatar i barokken vart ofte akkompagnert i form av ein generalbass.
Fløytesonatar
Dette verket er eit arrangement av Goulds sonate for fagott og piano.
Seldsjukkar
Seldsjukkane eller seldsjukk-tyrkarane var ei viktig grein av oghuz-tyrkarane og eit dynasti som okkuperte delar av Sentral-Asia og Midtausten frå 1000-talet til 1300-talet i eit område kalla Seldsjukkarriket. Seldsjukkane migrerte frå nord og inn i Persia der dei kjempa og erobra forskjellige stammer i deira Transoxiana.
Seldsjukkane vert rekna som forfedrane til dei vestlege tyrkarane, dagens innbyggjarar i Tyrkia, Turkmenistan, Usbekistan og Aserbajdsjan. Seldsjukkane og etterkomarane deira, osmanarane, spelte ei viktig rolle i mellomalderen ved å skape ein barriere mellom Europa og mongolske erobrarar frå aust, forsvarte den islamske verda mot krosstoga frå vest og erobra Austromarriket.
Under Alp Arslan sin etterfølgjar Malik Shah I og vesiren hans Nizam al-Mulk ekspanderte seldsjukkstaten i forskjellige retningar slik at det grensa til Kina i aust og Austromarriket i vest. Då Malik Shah døydde i 1092, vart imperiet splitta, då bror hans og fire søner krangla over delinga av riket mellom seg. I 1118 tok den tredje sonen, Ahmed Sanjar, over riket etter at han var misnøgd med sin del av arva. Brørne hans anerkjende ikkje kravet hans til trona og Mahmud II proklamerte seg sjølv sultan og etablerte ein hovudstad i Bagdad. Ahmed Sanjar vart fanga og halde i fangenskap av tyrkiske nomadar frå 1153 til 1156 og døydde året etter.
Trass i fleire forsøk på å ei samling i hundreåra etter Malik Shah sin død, hindra krosstoga dei frå å gjenskape det tidlegare imperiet sitt. Ei kort stund var Toğrül III sultan for alle seldsjukkane bortsett frå Anatolia. I 1194 sigra Ala ad-Din Tekish, sjahen av Khwarezmid-imperiet over Toğrül og seldsjukkane kollapsa. Av det tidlegare store seldsjukkimperiet, var berre sultanatet Rüm i Anatolia igjen. Då dynastiet gjekk nedover i midten av 1200-talet, invaderte mongolane Anatolia i 1260-åra og delte det i små emirat som vart kalla dei anatoliske beylikane, som seinare vart erobra av osmanarabe.
Seldsjukkherskarar i Kerman 1041–1187
Kerman var ein nasjon i det sørlege Persia. Det fall i 1187, truleg erobra av Toğrül III av Stor Seldsjuk.
Gunnar Rødal
Gunnar Halstein Rødal er ein norsk folkedansar og folkemusikar. I 2009 vart han heidra med kongens fortenestmedalje i sølv for sin lange innsats som folkedansinstruktør i Noregs Ungdomslag
Framandflagg
Framandflagg er eit flagg tilhøyrande eit land som vert nytta på skip med eigar/eigarar frå eit anna land. Skipseigaren kan på den måten unngå høge skattar i heimlandet og òg gjera skipsregistreringa enklare. Landet som stiller flagget til disposisjon tek betalt for tenesta, og i nokre mindre land er denne betalinga ei viktig inntektskjelde.
Gunnar Rødal
Rødal si karriere som folkedansar starta tidleg. Han voks opp i ein heim der begge foreldra og fleire av søskena var engasjerte i ungdomslagsarbeidet. Dansen gjekk på kjøkengolvet heime, der nabogutane samla seg og lærte songdansar. På slutten av 40-talet blei han medlem av Sylte og Malme Ungdomslag i Fræna.
Framandflagg
Den internasjonale Transport Workers' Federation (ITF) held ei liste over land som stiller sine flagg til disposisjon på denne måten. Per i dag er det 32 land på denne lista.
Nytta av framandflagg er upopulært i mange land, og det er to hovudgrunnar til dette. Praksisen fører til at land med strengare krav mistar inntekter, og dessutan at tryggleiken og arbeidstilhøva ombord kan verta dårlegare.
Gunnar Rødal
Rødal er også musikar, og speler neverlur, bukkehorn og munnharpe. Han held kurs i munnharpespel, der det ofte deltek folk som ikkje har forkunnskap innanfor folkemusikkfeltet. Desse kursa har alltid stor oppslutnad både mellom born og vaksne. Alt dette gir Gunnar Rødal ein særeigen plass innanfor folkedansen i Noreg. I 2000 blei han utnemnd til heidersmedlem i Sylte og Malme Ungdomslag og i 2001 blei han heidersmedlem i Noregs Ungdomslag.
Sandefjord Fotball
Sandefjord Fotball er eit norsk fotballag frå Sandefjord som spelar i Eliteserien. Klubben vart stifta den 10. september 1998, då klubbane Runar og Sandefjord Ballklubb slo saman sine beste fotballag. Begge klubbane eksisterer framleis. Sandefjord Fotball rykte opp til Tippeligaen 2005 etter ein dramatisk avslutning på sesongen. I siste seriekamp møttest Sandefjord og der vinnaren ville rykkje direkte opp. I ein høgdramatisk kamp stakk Sandefjord det lengste strået og rykte med sigeren direkte opp til Tippeligaen. Dei rykte ned at til Adeccoligaen etter 2007-sesongen og opp igjen til 2009.
Noverande hovudtrenar er.
Historie
Sandefjord Fotball vart stifta 10. september 1998 då dei lokale klubbane IL Runar og Sandefjord Ballklubb slo saman dei beste laga sine. SF overtok plassen til Sandefjord Ballklubb i 2. divisjon. Ambisjonen var å nå Tippeligaen i løpet av fem år. Laget rykte opp til 1. divisjon på første forsøk etter to kvalifiseringskampar mot der Sandefjord vatn på bortemålsregelen. I 2000 enda SF på 11. plass, i 2001 vart dei nr 7 og i 2002 enda dei på tredjeplass og kvalifiseringskampar mot Brann. Kampane enda 0-0 og 1-2, etter at Tommy Knarvik og Petter Furuseth Olsen hadde senka SF. SF vart dermed verande i 1. divisjon. I 2003 vart det òg kvalifiseringsplass, og motstandaren var Vålerenga. Heimekampen enda 0-0, men Sandefjord tapte 3-5 i Valhall – ein kamp som lenge vart omtalt som ein dommarskandale etter fleire tvilsame avgjerder av domar Jonny Ditlefsen.
I 2004 kom Sandefjord Fotball på ein skuffande fjerdeplass etter at dei hadde full kontroll på tredjeplassen, men i siste serierunden tapte Sandefjord 2-3 mot Mandalskameratene. Dåverande trenar Arne Dokken vart erstatta av Tor Thodesen som med hjelp av Kaz Sokolowski omsider fekk Sandefjord opp i Tippeligaen i 2005-sesongen gjennom ein andreplass og direkte opprykk. Arne Dokken kom tilbake til SF 2008 og er per dags dato sportsdirektør i klubben.
2006-sesongen vart ein kjempesesong for Sandefjord. Trass i at klubben spelte i Tippeligaen for første gongen, overraska laga mange med ein 9. plass og 32 poeng. Laget nådde òg cupfinalen etter å ha slått Follo 0-1 i kvartfinalen og Rosenborg 2-5 i ein forrykande semifinale der Olav Zanetti var den store helten for SF. I cupfinalen på Ullevaal vart det 0-3 tap mot Fredrikstad.
2007-sesongen gjekk dårleg for Sandefjord. Trass i ein sterk sluttspurt klarte ikkje klubben å unngå sisteplass og nedrykk. Midt i sesongen flytta klubben inn på sin nye stadion, Komplett.no Arena. 21. juli spelte Sandefjord den første kampen sin på Komplett.no Arena med 3-1 siger mot Fotballklubben Lyn, der 8 103 tilskodarar var tilstades. Dette er òg den ståande publikumsrekorden. I 2008-sesongen spelte laget i Adeccoligaen som starta tøft og brutalt, og SF hamna på botnen av tabellen. Dette førte til eit skifte av hovudtrenar og Tor Thodesen vart erstatta av Patrick Walker. Frå dette tidspunktet såg klubben seg aldri tilbake og sesongen enda med andreplass og direkte opprykk til Tippeligaen. 2010-sesongen enda med nedrykk til Adeccoligaen etter ein skuffande sportsleg sesong. Det vart til slutt berre 12 poeng og desidert siste plasseringa på tabellen. I tillegg tangerte SF rekorden for mengder kampar spelt på rad utan siger. Faktisk spelte Sandefjord Fotball 27 kampar på rad utan siger denne sesongen, og det er norsk rekord i øvste divisjonen. SF vart nummer tre i Adeccoligaen i 2011.
Framandflagg
Internasjonale konvensjonar seier at nasjonaliteten på flagget på eit skip avgjer under kva for ein domstol eventuelle lovbrot skal handsamast (når lovbrotet har funne stad i internasjonalt farvatn).
Utflagging vert òg brukt i ei vidare tyding om å flytta føretaksverksemd (spesielt produksjon) frå høgkostland (t.d. land i Europa/Nord-Amerika) til lågkostland (t.d. Kina).
Land som tilbyr framandflagg ifølgje ITF
Følgjande land har sidan 2003 vorte lista som land med flagg som vert nytta som framandflagg.
Árgos
Árgos (gresk Άργος) er ein by på Peloponnes i Hellas. Byen ligg i nærleiken av Návplio, som var den historiske hamna til byen, kalla opp etter Nauplios. Árgos var tidlegare eigen kommune, men inngår frå 2011 i kommunen Árgos-Mykínes i periferieininga Argolída i periferien Peloponnes, der han er hovudsete.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Árgos 27 050 innbyggjarar, medan tettstaden med same namn hadde 22 209 innbyggjarar.
Namnet
Namnet stammar frå tida før grekarane, til liks med namnet på akropolisen, Lárisa. Etymologisk stammar det frå ein mytologisk grunnleggar kalla Argos, son av Zevs og Niobe.
Innbyggjarane i Árgos vart kalla Αργεῖοι, Argīvī på latin.
Antikken
Ei neolitisk busetnad låg nær den sentrale heilagdomen i Argolis. Heilagdomen var tileigna «argiviske Hera». Hovudfestivalen i tempelet var Hekatombaia, ei av dei viktigaste markeringane i sjølve Árgos. Walter Burkert (Homo necans, s. 185) knytte festivalen med myter til Hermes sitt drap av Argus Panoptes. Det har vore spekulasjonar om at Hermes sitt epitet argeifontes som vart forstått som «argusdreparen» veldig tidleg, faktisk er knytt til adjektivet argós, «skimrande» eller «rask», frå rota arg- (urindoeuropeisk språk: *arǵ-, dermed òg argyros, «sølv») med tydinga «skinande klår» eller liknande, og berre sekundært knytt til stadnamnet eller den mytologiske Argus. Árgos var ein viktig festning i mykensk tid, og vart saman med nabobyane Mykene og Tiryns (Tíryntha) svært tidlege busetnadar på grunn av plasseringa deira midt på den fruktbare sletta i Argolis.
På Homer tid høyrte han til ein av av tilhengarne til Agamemnon og gav namnet sitt til dei omkringliggande distrikta, argolidiske, som romarane kjende som Argeia. Historia til Árgos var knytt til Sparta etter 500-talet fvt.
Mellomalderen
På 1100-talet vart det bygd ei borg på høgda Lárisa, staden der den antikke akropolisen, kalla Kástro Lárisa, låg. Árgos kom under krossfararar, så til venetianarane og vart erobra av Det osmanske riket i 1463. Morosini erobra han for Venezia i 1686, men han vart gjenerobra av osmanarane i 1716. Han vart ein del av kongedømet Hellas etter den greske sjølvstendekrigen.
Árgos i dag
Ifølgje den greske folketeljinga frå 2011 har sjølve byen vel 22 000 innbyggjarar. Han er den største byen i periferieininga, ein av dei få periferieiningane i Hellas der den største byen har større folketal enn hovudstaden.
Eininga fat
Fat (engelsk barrel) er ei eining for volummåling av råolje. Eit fat er 42 US Gallons og svarar til 158,97 liter. Fat er ikkje ei SI-eining.
Det var i Pennsylvania at ein starta med å måle olje i fat, og seinare vart eininga ein standard for måling og prissetjing av olje.
Andre tydingar:
Oljedirektoratet har gått over til å bruke standardkubikkmeter Sm³ for volummåling av olje og naturgass på den norske kontinentalsokkelen. Forholdet mellom Sm³ og fat er 1 : 6,29.
Kultur i 1980
Kultur i 1980 er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1980.
Litteratur
Innan norsk litteratur uttalte forlagsdirektøren i Gyldendal, Andreas Skartveit, at han ønska forfattarar ville venda tilbake til «havet, døden og kjærligheten», motsett sosialrealismen som hadde prega 1970-talet.
Prisar og utmerkingar:
Utgjevingar:
Døde: Henry Miller, Vinicius de Moraes, Barbara Pym, Jean-Paul Sartre, Mae West
Musikk
Discomusikken frå 1970-talet fekk eit sterkt tilbakeslag i USA. Analoge og akustiske instrument knytte til denne musikken blei forlatne til fordel for syntetiske, bortsett frå trommemaskinen, som framleis blei mykje brukt.
Hardrockmusikken såg gjennombrotet til fleire artistar med Ace of Spades av Motörhead, Back in Black av AC/DC, Blizzard of Ozz av Ozzy Osbourne og Iron Maiden av Iron Maiden. Vokalisten og låtskrivaren i AC/DC, Bon Scott, døydde dette året i ei ulukke knytt til storbruk av alkohol. Gruppa valde å fortsetja med ein ny vokalist, Brian Johnson. Då Led Zeppelin mista trommeslagaren John Bonham i ei liknande ulukke, blei gruppa oppløyst.
Bruce Springsteen blei verdskjend med albumet The River.
Finike
Finike, i antikken Foenikos (gresk Φοινικοῦς), er eit distrikt ved kysten av Middelhavet i provinsen Antalya i Tyrkia, 90 minuttar vest for byen Antalya. Han ligg sør for Tekehalvøya, og kysten her ein populær turistdestinasjon. Finike er mest kjend for appelsinene som er eit symbol for byen.
Collinas
Collinas (sardisk Fòrru) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 846 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 20.83 km² og ligg i ei høgd på 249 meter over havet.
Özalp
Özalp er ein by og eit distrikt i provinsen Van i Tyrkia. Byen har kring 12 000 innbyggjarar.
Kultur i 1980
Musikk
Komponisten Philip Glass sin opera Satyagraha hadde premiere i Amsterdam.
Songane som fekk best plasseringar på topplistene i verda dette året var «Another Brick in the Wall (part 2)» av Pink Floyd, «Upside Down» av Diana Ross, «Woman in Love» av Barbra Streisand, «Funkytown» av Lipps Inc og «(Just Like) Starting Over» av nyleg avdøde John Lennon, som nyleg var blitt skoten utanfor heimen sin i New York.
Gruppene Manowar, New Order, R.E.M. og Violent Femmes blei danna i 1980.
Døde: Joe Dassin, Jimmy Durante, Tim Hardin, José Iturbi, John Lennon, Mantovani, Allan Pettersson, Lillian Randolph, Bon Scott
Decimoputzu
Decimoputzu (sardisk Deximupùtzu) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sud Sardegna i regionen Sardinia. Han har 4 371 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 44.77 km² og ligg i ei høgd på 17 meter over havet.
İscehisar
İscehisar er ein by og eit distrikt i provinsen Afyonkarahisar i Egearregionen i Tyrkia, langs vegen mellom byen Afyon og Ankara. Byen har kring 12 000 innbyggjarar.
Kohekohe
Kohekohe (Dysoxylum spectabile) er eit middels stort tre som er endemisk på New Zealand. Det veks i låglandet og i skogar ved kysten over det meste av Nordøya og finst også i Marlborough Sounds nord på Sørøya. Utvaksne tre veks seg opptil 15 m høge, og kan ha ein stamme på inntil ein meter i diameter. Kohekoheskogar var vanlege i dei fuktige kyst- og låglandsdistrikta på Nordøya, men desse skogane er no for det meste borte fordi landområda vart rydda og oppdyrka eller brukt til busetjing. Trea har også vorte utsette for stor skade frå possum (revekusu).
Kohekohe har kjenneteikn ein normalt tillegg treslag som veks i tropane. Trea dannar til dømes kvite, duftande blomar direkte frå stammen eller greinene, og har store, lange og blanke blad, opp til 40 mm lange. Kohekohe vert stundom kalla New Zealand sin mahogni, fordi veden er lett, sterk, og kan polerast til ein vakker raudfarge.
Maoriane kokte borken i vatn og drakk det som ein styrkedrikk. Veden vart brukt til kanobygging, men han er mjuk og ikkje så haldbar som hardved, og rotnar snøgt. Han egnar seg derimot godt til treskjering. Kohekohe dominerte truleg vegetasjonen på Kapiti Island før skogen vart rydda tidleg på 1900-talet for å gje rom til dyrkbart jordbruksland. Kohekoheskogen på Kapiti er i ferd med å veksa til att etter at possum vart utrydda i 1986.
Kultur i 1995
Musikk
Dei bestseljande singlane dette året på verdsbasis var «Gangsta's Paradise» av Coolio, «Boombastic» av Shaggy, «Back for Good» av Take That, «You Are Not Alone» av Michael Jackson og «Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me» av U2.
Albert II av Belgia
Kong Albert II av Belgia var konge av Belgia frå 1993 til han abdiserte i 2013. Han er den yngre sonen av kong Leopold III (1901-1983) og den fyrste kona hans Prinsesse Astrid av Sverige (1905-1935). Han høyrer til det tyske fyrstehuset Sachsen-Coburg-Gotha. 21. juli 2013 abdiserte han til fordel for sonen hertug Philippe av Brabant. Etter abdikasjonen vil han framleis ha tittelen konge av Belgia.
Han etterfylgde den eldre bror sin, Baudouin, som belgisk konge. Før kroninga var han kjend som prins av Liège.
Han gifta seg 2. juli 1959 med Paola Ruffo di Calabria, dronning Paola.
Han og dronning Paola har tre barn:
Kong Albert har òg ei dotter utanfor ekteskap, Delphine Boel (fødd 1968), etter eit forhold med baronesse Sybille de Sélys Longchamps.
Mellom ordenane hans finst òg Storkrossen med kjede av St. Olavs Orden.
27. oktober
27. oktober er den 300. dagen i den gregorianske kalenderen (301. under skotår). Det er 65 dagar att av året.
422 Berolina
422 Berolina er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 8. oktober 1896 av Carl Gustav Witt ifrå Urania Sternwarte.
Helmut Kohl
Liv
Kohl vart fødd inn i ein katolsk familie i Ludwigshafen i det sørvestlege Tyskland, ikkje langt frå grensa til Frankrike, og deltok som tenåringssoldat på slutten av andre verdskrigen. Han vart medlem av CDU i 1947 og studerte deretter jus og historie i Frankfurt og Heidelberg. Han avslutta studia med å ta doktorgraden i historie. Frå 1969 til 1976 var han statsminister i delstaten Rheinland-Pfalz, og vart deretter medlem av det føderale parlamentet. Samtidig vart han leiar for den konservative opposisjonen mot den daverande SPD-regjeringa til Helmut Schmidt.
Den 1. oktober 1982 tok han over som kanslar etter Schmidt, etter eit såkalla konstruktivt mistillitsforslag i parlamentet. Han var den lengst regjerande kanslaren sidan Otto von Bismarck da han vart etterfølgt av Gerhard Schröder den 27. oktober 1998, etter at SPD vann dei føderale vala. I likskap med Bismarck deltok Kohl òg i samlinga av Tyskland, dette skjedde etter slutten på den kalde krigen da kommunismen og Sovjetunionen braut saman, og Tyskland igjen vart eitt.
Tidleg i regjeringstida si vart han skyteskive for dei intellektuelle på venstresida. Han hadde ikkje store talegåver og meistra ikkje framandspråk. Av venstreradikale vart han ofte referert til som «pæra» (ty. die Birne). Dette var meint å vise både til kroppsforma og intellektet hans. Mot slutten av styret hans skjedde dette likevel sjeldnare, og i dag blir den politiske kløkta og handlingane hans rosa av mange. Ein finansskandale, der det vart avslørt at det franske oljeselskapet Elf Aquitaine på ordre frå den franske presidenten Mitterrand hadde gjeve millionar i ulovleg partistøtte til CDU, har svekka ettermælet hans. Avsløringa følgde i kjølvatnet av etterforskinga av storstilt korrupsjon i Frankrike. Denne etterforskinga vart leidd av Eva Joly. Kohl og dei franske venene hans har forsvart seg med at det ikkje låg nokon personlege motiv bak, og at alt dei gjorde var for Europa og for å fremje forsoning.
Helmut Kohl var gift med Hannelore Kohl og har to søner.
Utmerkingar
Kohl har teke imot ei rekke utmerkingar.
I 1988 fekk han, saman med François Mitterrand, Karlsprisen for sine handlingar for fransk-tysk venskap og Europas framtid. I 1996 vart han utnemnd til æresdoktor ved det katolske universitetet i Leuven i Belgia.
11. desember 1998 vart Kohl utnemnd til æresborgar av Europa av de europeiske stats- og regjeringssjefane, som ros for arbeidet hans for europeisk samling. Denne utmerkinga var tidlegare berre tildelt Jean Monnet.
Han mottok i 2004 Adalbertprisen frå den polske presidenten. Ved sidan av Konrad Adenauer er han den einaste som har fått det såkalla storkorset i spesiell utføring i Tysklands fortjenstorden.
Helmut Kohl er òg æresborgar av Frankfurt am Main og Berlin og vart i september 2005 utnemnd til æresborgar av heimbyen Ludwigshafen. Luxembourgs statsminister Jean-Claude Juncker var utdelar. Kohl er æresdoktor ved talrike universitet i inn- og utland.
I 2005 mottok Kohl òg Quadrigaprisen, utdelaren var Mikhail Gorbatsjov.
20. juni 2006 mottok Helmut Kohl den spanske Europaprisen i Yuste-klosteret ved Cáceres. Laudator Felipe González skildra Kohl som ein stor arkitekt for eit sameint Europa.
Kohls andre ministerium, 29. mars 1983–11. mars 1987
Endringar i løpet av perioden
Kohls fjerde ministerium, 18. januar 1991–15. november 1994
Endringar i løpet av perioden
Kohls femte ministerium, 15. november 1994–27. oktober 1998
Endringar i løpet av perioden
Kirsten Sjøgren-Erichsen
Kirsten Sjøgren-Erichsen var ein norsk arkitekt. Ho gjekk ut frå Statens arkitektskurs i Oslo i 1946, arbeidde m.a. ved Boligdirektoratet i Oslo og ved Gjenreisingas distriktskontor i Alta. Sand dreiv arkitektspraksis i Alta på 1950-talet og teikna m.a. ti folkeskolar for Alta kommune, og Finnmark offentlige gymnas.
Kultur i 1996
Film
Prisar:
Dei ti best inntenande Hollywood-filmane i 1996 var Independence Day, Twister, Mission: Impossible, The Rock, The Nutty Professor, Eraser, The Hunchback of Notre Dame, Jerry Maguire, Ransom og 101 Dalmatians
Litteratur
Wisława Szymborska fekk Nobelprisen i litteratur.
Musikk
Tupac Shakur gav ut det første dobbeltalbumet innan rapp, All Eyez on Me, som fekk store sal og stor innverknad. Shakur blei skoten frå ein forbipasserande bil i september same året, og døydde ei snau veke seinare.
Turnear: Michael Jackson sin HIStory-turné, Neneh Cherry sin Man-turné.
Operasongarane Roberto Alagna Angela Gheorghiu gifta seg.
1. divisjon fotball for menn 1975
1. divisjon 1975 starta 27. april og slutta 17. oktober.
Det vart spelt 22 rundar. Dei tre nedste laga rykte ned. Det vart gjeve to poeng for siger og eitt poeng for uavgjort.
Nansenøya
Nansenøya er namnet på tre øyar i verda, to av dei i Russland og ei i Antarktis. Alle tre er kalla opp etter den norske polfararen Fridtjof Nansen.
Nes i Hedmark
Nes er ein tidlegare sjølvstendig kommune i Hedmark som blei oppretta som Nes formannskapsdistrikt i 1837.
Den 1. januar 1964 blei Nes slått saman med Furnes og Ringsaker (og ein liten del av Vang) til den nye Ringsaker kommune. Ved samanslåinga hadde Nes 4 184 innbyggjarar.
Peder Palladius
Peder Palladius eller Peder Plade var ein dansk teolog, prest og biskop under reformasjonen.
Skolegang og studie
Peder Palladius var fødd i Ribe i Danmark. Han byrja skolegangen sin i Ribe og fortsette han i Assens og Roskilde. I 1531 kom han til Wittenberg, der han studerte til magister i 1533 og doktor i teologi i 1537. Her kom han òg i kontakt med Philipp Melanchthon og Johannes Bugenhagen.
Evangelisk-luthersk reformator
Peder Palladius vart den første evangelisk-lutherske superintendenten eller biskopen i Sjælland då reformasjonen vart innført i Danmark-Noreg i 1537. Peder Palladius var ein flittig og viktig person som arbeidde med å innføre den nye læra. Det var oppgåva hans å forklare det nye kyrkjesynet for kyrkjelydene han visiterte. I dette arbeidet bruka han bondevit, men han diskuterte ikkje med kyrkjelyden. Han talte mot gammal misbruk og grunna det nye utan teologisk spissfinderi. Folk skulle ikkje lenger be for dei døde, skjærselden var ikkje meir, men helvete var like fullt ein del av læra.
Palladius skreiv, omsette eller let trykke ei rad andre skrift som tok sikte på å fremje sunn evangelisk-luthersk opplysning og ei rett ordning av gudstenesta. Blant dette var Den lille danske Katekismus (1537) (etter Luther), En Haandbog for Sognepræster til evangelisk Kirketjeneste (1538) (etter Luther), ei dansk omsetjing av Kyrkjeordinansen (1539) og En ret enfoldig Bedebog (1541) (etter Luther). Mange av bøkene vart trykte i nye opplag.
Det største arbeidet hans var revisjonen av bibelomsetjinga og utgjevinga av Christian IIIs danske bibel.
I 1556 utgav han den altarboka som lenge etter vart bruka i den dansk-norske kyrkja.
Han skreiv òg salmar, ein av dei er trykt som nr 556 i Norsk salmebok.
Kultur i 1993
Kultur i 1993 er ei oversikt over hendingar, fødde og døde personlegdomar innan kulturlivet i 1993.
Peder Palladius
Evangelisk-luthersk reformator
Palladius døydde berre 56 år gammal, fem år etter at han fyrste gong vart råka av eit slagtilfelle. Familieforholda hans er lite kjende – han vart gift med Kirstine (Pedersdotter), men det er ikkje kjend om dei hadde barn.
Kultur i 1993
Litteratur
Prisar:
Peder Palladius
Kjelder
Artikkelen byggjer på artiklane i bokmål og dansk wikipedia.
Kultur i 1993
Litteratur
Utvalde utgjevingar:
Døde: Bertus Aafjes, Paal Brekke, Anthony Burgess, Tage la Cour, Göran O. Eriksson, William Golding, Dorothy B. Hughes, Majken Johansson, Ingvar Moe, Ulf Palme
Book of Common Prayer
Book of Common Prayer er altarboka i den Den anglikanske kyrkja. Her finst ordningar for enkle gudstenester (Service), dåp, nattverd, messe, konfirmasjon, truloving , ordinasjon med vidare.
17. oktober
17. oktober er den 290. dagen i den gregorianske kalenderen (291. under skotår). Det er 75 dagar att av året.
Book of Common Prayer
Den fyrste utgåva kom i 1549, i hovudsak ved Thomas Cranmer, under regjeringstida til barnekongen Edvard VI. Utgjevinga hadde samanheng med reformasjonen i England. Då Book of Common Prayer vart teken i bruk, vart det slutt på bruken av latinsk liturgi i kyrkjene. Somme stader i England førte dette til oppreist, spesielt blant dei som ikkje hadde engelsk som morsmål. I Cornwall vart bønebokoppreisten brutalt nedslegen, og fleire tusen menneske vart massakrerte. Kneblinga av oppreisten er sidan rekna som spikaren i kista for det korniske språket.
Nye omarbeidde utgåver av Book of Common Prayer kom i 1552, 1559, 1604 og 1662. Ved sida av ei Alternative Service Book frå 1980 og Common Worship: Services and Prayers for the Church of England er 1662-utgåva enno i bruk i Den engelske kyrkja.
Altarbøker som byggjer på Book of Common Prayer er òg i bruk i USA og i andre engelskspråklege kyrkjer.
Haiti
Haiti, offisielt Republikken Haiti, er eit land som utgjer den vestlege tredjedelen av øya Hispaniola i Det karibiske havet, aust for Cuba; Den dominikanske republikken utgjer resten. Øya er ein del av Dei store Antillane.
Namnet Haiti (opphavleg Ayiti) kjem frå taino (det opphavlege språket på Hispaniola), og tyder «høgt land». Landet er det mest fjellrike i Karibia, og den høgaste toppen er Pic la Selle på 2680 moh. Arealet er på 27 750 km², og hovudstaden er Port-au-Prince. Haiti har eit tropisk havklima med mykje nedbør på nordkysten, medan den sørlege delen av landet er tørrare.
Innbyggjarane er, til skilnad frå nabolanda, hovudsakleg av afrikansk opphav, og språka dei brukar er haitisk-kreolsk og fransk. Dei fleste innbyggjarane er småbønder som lever i stor fattigdom. Næringslivet i landet er lite utvikla, og Haiti er i dag rekna som det fattigaste landet på den vestlege halvkula.
Topografi
Haiti ligg på den vestlege delen av Hispaniola, den nest største øya i Dei store Antillane. Det er det tredje største landet i Karibia etter Cuba og Den dominikanske republikken. Sistnemnde har elles ei felles grense på 360 kilometer med Haiti. Landet ligg på det næraste berre om lag 45 nautiske mil (80 km) frå Cuba, og det har den nest lengste kystlinja (1 771 km) i Dei store Antillane, etter Cuba. Landskapet i Haiti omfattar hovudsakleg kuperte fjell med små kystsletter og elvedalar. Om lag av landarealet ligg høgare enn 500 moh.
Fire fjellkjeder av kalkstein strekkjer seg gjennom landet i retning aust–vest. På dei høgaste fjellpartia finn ein oftast magmatiske bergartar, krystallinske skifrar eller eldre sediment. I den nordlege delen av landet finn ein Massif du Nord (Nordmassivet) og Plaine du Nord (Nordsletta). Massif du Nord er ei forlenging av Cordillera Central i Den dominikanske republikken. Det byrjar på den austlege grensa til Haiti, nord for elva Guayamouc, og går vidare mot nordvest gjennom den nordlege halvøya i landet. Låglanda på Plaine du Nord ligg langs den nordlege grensa til Den dominikanske republikken, mellom Massif du Nord og Nord-Atlanteren. Området i midten av landet omfattar to sletter og to fjellkjeder. Plateau Central (Sentralplatået) går langsmed begge sidene av elva Guayamouc, sør for Massif du Nord. Det går frå sørvest til nordvest. Sørvest for Plateau Central finn ein Montagnes Noires, som i nordvest møter Massif du Nord. Det vestlegaste punktet i landet er kjent som Cap Carcasse.
Den sørlege delen av landet omfattar Plaine du Cul-de-Sac (i søraust) og den fjellrike halvøya i sør, som er kjend som Tiburonhalvøya. Plaine du Cul-de-Sac er eit naturleg lågland som omfattar saltsjøane i landet, som Trou Caïman og Étang Saumâtre, som også er den største innsjøen i Haiti. Fjellkjeda Chaîne de la Selle – som strekkjer seg frå den sørlege fjellkjeda i Den dominikanske republikken (Sierra de Baoruco) – går frå Massif de la Selle i aust til Massif de la Hotte i vest. Denne fjellkjeda omfattar Pic la Selle, det høgaste punktet i Haiti, på 2 680 moh.
Den viktigaste dalen i landet når det gjeld landbruk, er Plaine de l’Artibonite, som ligg sør for Montagnes Noires. Dette området omfattar den lengste elva i Haiti, Artiboniteelva, som også er den lengste på heile Hispaniola. Ho byrjar i det vestlege området i Den dominikanske republikken, og går vidare gjennom det sentrale Haiti, før ho renn ut i Gonâvebukta. Den austlege og sentrale delen av øya er eit stort og høgt platå. Haiti omfattar også fleire øyar utanfor kysten. Den historisk kjende øya Tortuga (Île de la Tortue) ligg utanfor nordkysten av Haiti. Arrondissementet La Gonâve ligg på øya med same namn i Gonâvebukta. Denne øya er busett av landsbybuarar. Île à Vache (Kuøya), som er ei frodig øy med mange turistattraksjonar, ligg utanfor den sørvestlege spissen av Haiti. Les Cayemites og Île de Anacaona høyrer også til Haiti.
Klima
Haiti ligg i tropane og er heile året dominert av nordaustpassaten, men får likevel ikkje like mykje vind som Den dominikanske republikken, fordi landet ligg på lesida av øya Hispaniola. Terrengforholda og plasseringa i høve til den rådande vindretninga gjev store skilnader i årsnedbøren. Generelt fell det mindre nedbør i låglandet enn i fjella, og nedbøren er vanlegvis størst på nord- og nordaustvende skråningar. Cap-Haïtien på nordkysten får såleis omkring 3 250 mm i året, med nedbør i alle månader, men med eit maksimum om vinteren, då passaten er sterkast. Hovudstaden Port-au-Prince ligg derimot i le av dei nordlege fjellkjedene, og får om lag 1 340 mm nedbør, som hovudsakleg fell i sommarhalvåret. Andre delar av landet får mindre enn 700 mm nedbør per år. Den nordvestlege halvøya og Gonâveøya (Île de la Gonâve) er spesielt tørre.
Temperaturane varierer med høgda, men normal årstemperatur ligg rundt 26 °C i låglandet. Døgntemperaturane svingar generelt meir enn årsnormalane. Landsbyen Kenscoff, som ligg 1 430 moh., har ein normal temperatur på 16 °C, medan Port-au-Prince, som ligg på havnivå, har ein normal på 26 °C. Om vinteren kan det kome frost i dei høgaste områda.
Den sørlege halvøya er meir utsett for tropiske orkanar enn andre delar av landet, og har teke stor skade av orkanar som Allen (1980), Gilbert (1988) og Georges (1998). I august og september 2008 skapte fleire orkanar stor skade, og om lag 800 liv gjekk tapt.
Plante- og dyreliv
Der landformene gjer det mogleg, veks det mangroveskog langs kysten. Haiti hadde tidlegare regnskog i nord, men han er for det meste hoggen ned. Mot sør og i innlandsdalane finn ein savanne. Tropiske og subtropiske nyttevekstar som avokado, mango, lime og appelsin, finst ville. I dei tørraste strøka finn ein steppevegetasjon med mellom anna kaktus og alfagras. I høgare område veks det framleis spreidde populasjonar av barskog. Over om lag 1500 moh. vert vegetasjonen alpin. Floraen er relativt artsrik: det er registrert over 5 000 artar karplanter.
Pattedyrfaunaen er fattig og omfattar hovudsakleg flaggermus, gnagarar og innførte artar som katt, hund og mangust. Den sjeldne haitialmiquien høyrer til den primitive insektetarfamilien furespissmus. Saman med ein nær slektning på Cuba er han ein av berre to gjenlevande artar i familien. Det er også funne fossil av store, marklevande dovendyr i Haiti. Amerikamanat eller lamantin, som er ei sjøku, finst i kystfarvantet. Mange fuglar er knytte til våtmarkene og kysten, som brunpelikan, lattermåse, suler, hegrar, rikser, vadarar og terner. Elles finst det mellom anna papegøyar, gaukar, kolibriar, trogonar, todiar og spettar i landet. Av dei over 250 artane som er observerte i Haiti, er fleire stadeigne for Hispaniola, som til dømes hispaniolaparakitt og brunbrystgauk.
Miljøproblem
I 1925 var Haiti eit frodig land der ein framleis hadde att 60 % av den opphavlege skogen. I dag står det berre om lag 2 % att, hovudsakleg fordi enorme mengder har vorte teke ut til fyringsved. Dette har igjen ført til at fruktbar jordbruksmark har vorte øydelagd, noko som bidreg til ørkenspreiing.
I tillegg til jorderosjon, har avskoginga ført til store flaumproblem, noko ein til dømes såg 17. september 2004. Tidlegare det året, i mai, hadde flaumane dessutan teke livet av 3 000 personar sør i landet, på grensa mot Den dominikanske republikken.
Folkesetnad
Sjølv om det i snitt bur 325 personar per kvadratkilometer i Haiti, er folkesetnaden konsentrert rundt tettstadene, kystslettene og dalane. Folketalet i Haiti var på omkring 9,8 millionar i 2008 ifølgje SN, og halvparten av dei er under 20 år. Den fyrste formelle folketeljinga, som vart gjord i 1950, viste at folketalet då var 3,1 millionar. Haiti har det høgaste fødselstalet på den vestlege halvkula.
90–95 % av haitiarane (avhengig av kjelde) er av hovudsakleg afrikansk avstamming, og dei resterande 5–10 % av folkesetnaden er hovudsakleg av blanda avstamming. Den vesle prosentdelen som utgjer den ikkje-svarte folkesetnaden, er hovudsakleg kaukasiske folk og kvite haitiarar, der dei fleste er av arabisk, vesteuropeisk (fransk, tysk, polsk, portugisisk og spansk) og jødisk opphav.
Haitiarane med blanda opphav bur hovudsakleg i dei velståande forstadene, som Pétionville og Kenscoff. Mange av dei er fødde i dei sørvestlege delane av Haiti, som Jacmel, Les Cayes og Cavaillon. I kolonitida var det ein høgare prosentdel europearar i dette området enn i den nordlege delen av landet, som var meir isolert, hadde færre byar og var vigd til store plantasjar med afrikanske slavar. Nokre av dei kvite plantasjeeigarane sørgde for at sønene (og nokre gonger døtrene) fekk utdanning, og nokre sende dei til og med til Frankrike. Ein del av folkesetnaden med blanda opphav greidde difor å byggje opp meir sosial kapital enn dei som budde i nord. I tillegg hadde dei med blanda opphav fleire borgarrettar enn dei frie afrikanarane. Allereie før revolusjonen hadde mange utdanna menn med blanda opphav vorte del av leiarskapen i landet.
Språk
Eit av dei to offisielle språka i Haiti, er fransk, som er mest brukt i skriftlege, skulerelaterte og administrative samanhengar. Dei fleste haitiarane med utdanning kan det, og det er dominerande i næringslivet. Det andre språket er det nyleg normerte kreolspråket haitisk, som vert snakka av så å seie heile folkesetnaden i landet. Haitisk er franskbasert, men har også stor påverknad frå afrikanske språk, og ein mindre påverknad frå spansk og taino. Det er i slekt med louisianakreolsk. Ein god del av folkesetnaden kan også spansk, men det er ikkje offisielt språk i landet.
Religion
Haiti er eit hovudsakleg kristent land, der 80 % av innbyggjarane vedkjenner seg den romersk-katolske læra. Om lag 16 % av folkesetnaden høyrer til protestantismen. Voodoo, ei tru med opphav i den afrikanske diasporaen, og som er unik for landet, vert praktisert av grovt rekna halvparten av folkesetnaden. Religiøs aktivitet verkar til dels samlande på Haiti og diasporaen, fordi dei som er utflytta ofte praktiserer religion med familien i Haiti.
Kolonitid og revolusjon
I løpet av tiåra som følgde etter at Kristoffer Columbus kom til Hispaniola i 1492, vart den innfødde folkesetnaden på øya, tainoane, nesten fullstendig utrydda – mellom anna grunna tvangsarbeid, avrettingar og ulike sjukdommar. Tidleg på 1500-talet vart det oppretta sukkerplantasjar, og folketalet auka igjen, ettersom det vart innført afrikanske slavar.
I 1697 avstod Spania den vestlege tredjedelen av øya, som frå då av vart kjend som Saint-Domingue, til Frankrike. Dette området vart på 1700-talet mellom dei rikaste koloniane i Det franske koloniriket. 22. august 1791 oppstod det, under leiing av Dutty Boukman og Georges Biassou, eit slaveopprør som utvikla seg til ein blodig krig der alle slåst mot alle: Europearane kjempa mot afrikanarane, kreolske plantasjeeigarar mot rojalistiske franskmenn, og franske republikanske troppar mot britane og spanjolane som greip inn. Dei tidlegare slavane gjekk til slutt sigrande ut av krigen – noko som var, og er, unikt i Amerika. Sjølv ein hær som Napoleon hadde sendt for å få tak i nasjonalhelten Toussaint L’Ouverture, vart til slutt slegen, etter at L’Ouverture sjølv hadde overgjeve seg, og etter kvart vart teken til fange. Løytnantane hans tok då over. Saint-Domingue erklærte seg 1. januar 1804 sjølvstendig frå Frankrike, under namnet «Haiti». Leiaren, Dessalines, kalla seg etter inspirasjon frå Napoleon keisar og regjerte som det fram til han vart utsett for konspirasjon og mord i 1806.
Sjølvstende
Haiti, som var den fyrste sjølvstendige republikken der svarte og folk med blanda opphav dominerte, engasjerte seg i avskaffinga av slaveriet og støtta også Venezuela, Peru og Colombia i deira sjølvstendekamp med revolusjonsleiarar som Bolívar og Miranda. Under president Boyer – som i 1820 sameina landet som sidan 1806 hadde vore delt i ein blanda del i sør og ein svart del i nord – avskaffa Haiti slaveriet. Dette skjedde etter okkupasjonen av den austlege delen som høyrde til Spania frå 1822 og seinare vart Den dominikanske republikken.
Diktatur og militærkupp
Haiti har gjennom mesteparten av historia si lide under despotar og kleptokrati. To av herskarane utropte seg også på ulike tidspunkt til keisarar. Frå 1915 til 1934 var landet okkupert av USA, men dei USA-amerikanske troppane kom etter kvart innunder Good Neighbor Policy. Dei prøvde å gjere infrastrukturen betre – spesielt utdanningsstystemet – men desse reformene tok ikkje omsyn til skikkar og tradisjonar i Haiti, og vart difor verken aksepterte eller vellukka. I 1957 lukkast det den tidlegare legen og helsedirektøren François «Papa Doc» Duvalier å ta makta. Han sette seg sjølv inn som diktator i 1964, og vart kjend gjennom den såkalla Tonton Macoute, ein frivillig tropp som var ei slags blanding av hemmeleg politi og kriminell bande. Sonen hans, Jean-Claude «Baby Doc» Duvalier etterfølgde han som statsleiar i 1971 i ein alder av 19 år. «Baby Doc» vart i 1986 utvist frå landet.