cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Italiensk mat
Italiensk mat varierer mykje etter kva region ein er i, men vert vanlegvis rekna som middelhavsmat. I Nord-Italia vert det brukt meir smør og andre meieriprodukt enn i Sør-Italia som brukar meir olivenolje. Døme på typisk italiensk mat er pizza, minestronesuppe og risotto. Døme på dessertar er panettone, tiramisu og cassata.
Støvsugar
Ein støvsugar er ei mekanisk hushaldningsmaskin som vert brukt til å suge opp støv og andre små ting frå golv, møblar, vindaugskarmar, osb. Støvsugaren brukar ei vifte eller ei luftpumpe til å suge luft med støv inn i ein pose som fungerer som eit filter. Det porøse materialet som posen er laga av gjer til at støvet vert liggande att inne i posen mens lufta treng gjennom veggane i posen, gjennom nok eitt, eller fleire, filter for å skilje ut resten av dei aller minste partiklane og ut i rommet igjen.
Hardangervidda nasjonalpark
Bruk av nasjonalparken
Grunneigarar og andre rettshavarar har eigedomsrett og bruksrett i nasjonalparken, og kan nytte rettane i den grad det ikkje kjem i strid med verneformålet. Det same gjeld bruk av allmenningsrettar etter fjellova.
Hardangervidda er populær til både turgåing, jakt og fiske. Motorferdsle er strengt regulert, men forvaltningen kan gje løyve til motorferdsle til turisthytter i området og til landbruk, garnfiske og storviltjakt.
Fareynigte Partizaner Organizatsye
Fareynigte Partizaner Organizatsye (FPO) var ei jødisk motstandsgruppe frå Vilne-ghettoen under andre verdskrigen. Gruppa vart etablert av kommunistar, bundistar og venstre-sionistar, og leiarane var Abba Kovner og Yitzhak Wittenberg.
FPO vart skipa 21. januar 1942, og tok mottoet «Vi vil ikkje la dei føre oss som dyr til slaktehuset!»
FPO vart motarbeidd av dei ghetto-leiarane som samarbeidde med tyskarane («Judenrat»).
Stena Line
Stena Line er eit svensk skipsfartføretak med trafikk over heile Nord-Europa. Føretaket vart grunnlagd av Sten A. Olsson i Gøteborg på 1960-talet. Det er eit av verdas største reiarlag.
Fareynigte Partizaner Organizatsye
Men då nazistane kom for å utslette ghettoen likevel seinare same året, samla FPO-medlemene seg igjen. Sidan Judenrat utleverte kampvillige jødar til tyskarane, fór FPO no ut i skogane for å halde fram kampen derifrå.
FPO deltok i frigjeringa av Vilne frå nazistane i 1944, saman med sovjetiske styrkar.
Walliswil bei Wangen
Walliswil bei Wangen er ein kommune i distriktet Oberaargau i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 456 meter over havet.
Berkåk
Berkåk er administrasjonssenteret i Rennebu kommune i Trøndelag fylke. Tettstaden har. Europaveg 6 og Dovrebanen går gjennom Berkåk, og Riksveg 700 startar frå E6 her.
Berkåk kyrkje er frå 1878.
Walterswil i Bern
Walterswil er ein kommune i distriktet Oberaargau i den sveitsiske kantonen Bern. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 658 meter over havet.
Røyrvatn kraftverk
Røyrvatn kraftverk er eit vasskraftverk aust for Straumen i Sørfold kommune i Nordland. Kraftverket nyttar fallet på 110 meter frå reguleringsmagasinet Røyrvatn til Straumvatnet. Røyrvatnet er regulert mellom 115 og 111 moh.
Kraftverket vart bygd av tyskarane under den andre verdskrigen, og overtatt av NSB etter freden. Verket vart overtatt av dagens Eigar i 1966. I 2006 stod ein ny kraftstasjon og røyrgate ferdig og produksjonen i anlegget vart då dobla.
Det er installert ein Francis turbin med yting 2,7 MW og middels årsproduksjon er på 13,5 GWh. Kraftverket er eigd av Sørfold kraftlag.
Noreg.no
Noreg.no er ein vegvisar til innbyggjarretta digitale tenester (sjølvbeteningsløysingar) frå statlege verksemder, fylkeskommunar og kommunar. Noreg.no skal gjere det enkelt å finne fram til informasjon om korleis ein kan kommunisere på nett med det offentlege, som å logge inn til digitale tenester og velje digital postkasse. Portalen gir ein enkel tilgang til digitale tenester frå det offentlege. Tenestene kan ein finne via søk eller temameny, eller ut frå ein aktuell livssituasjon.
Historikk
Internettportalen www.noreg.no vart lansert 24. januar 2000, etter at regjeringa og styret i KS hadde vedteke at det skulle etablerast ein felles inngang til offentleg informasjon på Internett. Redaksjonen for Noreg.no vart lokalisert i Leikanger i Sogn og Fjordane.
1. januar 2002 vart Opplysningstenesta i staten ein del av organisasjonen Noreg.no.
Noreg.no vart etablert som eit nasjonalt prosjekt administrert av Fylkesmannen i Sogn og Fjordane. Frå 1. januar 2005 vart Noreg.no ei eiga verksemd underlagt Fornyings-, administrasjons- og kyrkjedepartementet. I tillegg til ansvar for portalen og svartenesta (opplysningstenesta) hadde Noreg.no ansvar for å utarbeide kvalitetskriterium for offentlege nettstader og ansvar for utvikling av Miside, som var ein felles inngang til elektroniske tenester frå det offentlege.
Frå 1. januar 2008 vart Noreg.no slegen saman med Statskonsult og E-handelssekretariatet til Direktoratet for forvaltning og IKT (Difi).
31. mai 2012 vart Miside lagd ned. De fleste digitale tenestene (sjølvbeteningsløysingane) som låg på Miside, vart tilgjengelege via Noreg.no.
18. mars 2013 vart Noreg.no lagt om til å bli ein katalog over digitale tenester frå det offentlege. Svartenesta vart lagd ned frå same dato.
15. januar 2015 vart en ny versjon av Noreg.no lansert. I tillegg til å innehalde digitale tenester frå det offentlege er Noreg.no hovudkanal for informasjon om korleis innbyggjarane kan skaffe seg ein digital postkasse og kommunisere på nett med det offentlege.
Bakgrunnsstoff
<references group="Minside er lagt ned" />
Naurisk
Naurisk (Dorerin Naoero) er eit malayopolynesisk språk i den austronesiske språkfamilien som blir tala på Nauru. Ein reknar med at rundt 6 000 menneske snakkar det, ca. halvparten av folkesetnaden på Nauru. Nesten alle innbyggjarane snakkar engelsk.
Det er eit språk i den mikronesiske greina av austronesiske språk.
Prevalens
Eit døme på prevalensmåling er Folkehelseinstituttet sine to årlege dagar kor ein tel opp talet på dei som er råka av sjukehusinfeksjonar på helseinstitusjonar i Noreg. Hausten 2007 var dette 24. oktober og av 10 167 pasientar denne dagen hadde 639 sjukehusinfeksjon. Dette gjer ein prevalens på. Av desse var 188 postoperative sårinfeksjonar. Om ein reknar prevalensen av alle pasientar blir han 1,8%. Reknar ein han av berre dei 2 524 nyopererte, blir han 7,4%.
Prevalensen er avhengig av kor lenge sjukdommen varer og kor ofte han oppstår. Om pasientane etter kort tid er anten daude eller friske vil ein prevalensmåling gje få tilfelle. Om det er mange nye tilfelle (høg insidens) kan dette gje ein høg prevalens.
I praksis er det ofte vanskeleg å finne den verkelege prevalensen. M.a. er det berre diagnostiserte tilfelle som kjem med. Og for mange sjukdommar kan det gå lang tid frå dei oppstår til dei blir diagnostisert.
Kenya Matsui
Kenya Matsui er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Júbilo Iwata, Kyoto Sanga FC, Cerezo Osaka, Tokushima Vortis, Kawasaki Frontale, Omiya Ardija og Mito HollyHock (2019).
Robert Cullen
Han spela for klubbane Júbilo Iwata og Roasso Kumamoto.
Kivertsi
Kivertsi (ukrainsk Ківерці, russisk Киверцы, Kivertsy polsk Kiwerce) er ein by i Volyn oblast i Ukraina. Han er det administrative senteret i Kivertsivskyj rajon. Byen har kring 15 000 innbyggjarar (2011).
Teikneserie
Teikneseriar er ei form for litteratur der historier som blir fortalde ved hjelp av ein serie bilete. Mange teikneseriar har òg tekst som hjelper til med å få fram handlinga. Me reknar gjerne teikneseriar med til media og underhaldningsindustrien, men ein del av dei blir òg rekna som kunst, og då gjerne klassifisert som den niande kunstarten.
Historie
Ein kan sjå døme på eldgamle teikneseriar i holemåleri frå steinalderen som mellom anna viser jaktscenar frå dagleglivet deira. Det er ofte lett å gjetta seg til handlinga sjølv om me ikkje veit nøyaktig kva skaparane tenkte. Fleire gamle sivilisasjonar fortalde òg historier ved hjelp av bilete, som i pyramideteikningane frå det gamle Egypt.
Teikneserieindustrien
I moderne tid har ein fått teikneseriar som blir masseproduserte og gjeve ut på papir. Dei er populære blant barn og ungdom, men mange seriar blir òg lesne av vaksne. Teikneseriar har gjerne enkle strekteikningar, men kan òg vera svært kunstnerisk utførte.
Levande teikneseriar
Med utviklinga av filmen kunne ein òg laga teikningar som rørte på seg, og teiknefilmar blei ei populær form for underhaldning.
Teikneseriar og internett
Med nettet er det kome ein ny kanal for publisering og form på teikneseriar. Det gjev moglegheit for å gå nye vegar i mediet. Mellom anna er det mogleg å lage seriar i flash og med lyd, som til dømes teikneserien Lizzy brukar.
Fleire seriar ligg gratis tilgjengeleg på nett. Desse får inntekta si igjennom vanleg sal, reklame på sida, donasjonar og nettbutikk. I tillegg til dei vanlege prisane innan dette faget, eksisterer det mange forsøk på rangere dei ulike seriane som er gratis tilgjengeleg. Buzzcomix, topwebcomics og wcca er slike forsøk.
Goblins Comic har vald ein uvanleg innteningsstrategi. Om ikkje ein viss sum med pengar vert donert over Paypal kvar veke, døyr ein av hovudfigurane. Til gjengjeld skriv teiknaren at det vert meir spektakulære sigrar for figuren, om berre donasjonane kjem kjapt nok inn. Per 12.11.2007 var det 3 858 amerikanske dollar som var komne inn i månaden før på denne trusselen.
Nynorsk
Teikneseriar på nynorsk er mellom anna Peik, Tuss og troll, seriane Ingeniør Knut Berg og Vangsgutane frå Nynorsk vekeblad, Smørbukk i Norsk Barneblad og Bamsemann i Småland i Magne.
Teikneserieprisar
I Noreg deler Norsk Tegneserieforum ut Sproing-prisen til beste norske teikneserie, beste omsette serie og beste nykommar.
400-talet
Amerika
Marajoarakulturen tok til på øya Marajó ved utløpet av Amazonaselva. Kulturen blei eit av dei første mektige fyrstedøma i Amazonas mellom 400 og 1300.
Aztekarbyen Teotihuacán hadde rundt 250 000 innbyggjarar i 400, og var under intensiv utbygging.
Nazcakulturen i noverande Peru blomstra rundt 450.
Afrika
Dei første byane voks fram sør for Sahara. Djenné-Djenno i noverande Mali voks til eit handelssenter i regionen. Ein eksporterte matvarer (fisk og korn) og importerte varer som jernmalm og møllesteinar frå nye byar langs den sørlege utkanten av Saharaørkenen. Jernalderfolk busette seg mellom Zambezi og Limpopofloden i dette eller det neste hundreåret. Dei utvikla seinare den utbreidde Zimbabwekulturen.
Kongerika Benin, Ghana, Ife, Mali og Songhai fanst i Vest-Afrika.
Asia
Tyrkiske folk (T'u-kiue) budde i i Altaifjella.
Avarkongedømet (Ruanruan), som strekte seg frå Korea til Irkutsk, blei oppretta.
Aust-Asia
Høgdepunkt for kongedømmet Koguryo (Korea) under herskarane Kwanggaet'o Wang den store og sonen hans, Changsu Wang. Sillakulturen la etter seg kongegraver i Korea.
Kongeriket Yamato i Japan. Yamatoklanen rådde for Nara-området midt på Honshu og breidde seg søretter og ut mot kysten av Japanhavet. Japan gjekk inn i historisk tid då kinesiske skriftteikn blei tekne i bruk. Samstundes blei Japan opprika av innslag frå kinesisk sivilisasjon gjennom kontakt med Korea. Den opphavlege oppdelinga i talrike fyrstedøme meinka med tida, og ein guddommeleg keisar fekk makta (tennô) ca. 520. Det første shintotempelet blei oppført i Japan i 478.
Etter tradisjonen kom brahminen Kaundiya til Funan sør i Vietnam. Etter å ha vunne over dottera av ein slangekonge (nâga) hjelpt av ein fortrolla boge, tok han henne til kone og blei teken til konge av folket. Han endra på lovene, så dei følgde indiske føresegner.
Frå 420 var Kina delt i ein nordleg (Det nordlege Wei-dynastiet) og ein sørleg del (420-479: Liu Song-dynastiet og etter 479: det sørlege Qi-dynastiet).
Søraust-Asia
Buddhismen nådde Burma og Indonesia. Det oppstod to politiske einingar dagens Indonesia. Dei sjøfarande kongedøma handla langs kysten av Sumatra, nordsida av Java, Borneo og Sulawesi. Kongedømer i aust og det indre av Java dreiv med risdyrking og hadde kulturell med India, som gav dei skrivekunst, hinduisme og buddhisme derfrå.
Sør-Asia
Guptariket i Nord-India blei frå midten av hundreåret sterkt truga av «huna» (hunarar?), som pressa på frå nord. I 480 gjekk kvite hunarar frå Transoxiania inn i Guptariket.
Romafolk vandra nordover, ut av India. Nestorianismen kom til India
Tolkappiyam, ei tamilsk avhandling om grammatikk på vers, blei skriven.
Europa
Isen nådde si største utbreiing i perioden mellom 400 og 750, om ein måler ut frå Fernaugletsjeren i Tyrol.
Folkevandringstida (400-600) eller eldre jernalder i dei germanske landa. Rundt 440 slo dei første angelsaksiske nybyggarane seg ned i Storbritannia, bedne av Vortigern. Skottar flytta frå Irland til Skottland, der dei grunnla kongeriket Dalriada (Argyll). Irland blei delt inn i sju kongerike under ein storkonge, Ard Ri.
Skandinavia
Dyreornamentikk dukka opp som stilart, og ein tok i bruk brakteatar, ein type gullsmykke med bilete som truleg hadde med mytologi og kult å gjere. Gallehus-horna har den eldste danske runeinnskrifta.
Det blei bygd byar og festningar på Gotland, Öland og Bornholm. Dei første runesteinane blei reist på Gotland.
Oseania
Polynesarar nådde Tahiti, Selskapsøyane, Påskeøya og Hawaii.
Aschehougs debutantstipend
Aschehougs debutantstipend vert utdelt årleg av Aschehoug forlag til ein av forlaget sine debutantar. Stipendet er ein skjønnlitterær pris og vert utdelt etter innstilling frå forlagets redaksjon. Ein kan ikkje søkje om å få stipendet. Prisen hadde fram til 1998 namnet Aschehougs debutantpris, og vert framleis ofte omtalt som dette.
Kohei Matsushita
Kohei Matsushita er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Glassnøkkelen
Glassnøkkelen (svensk: Glasnyckeln) er ein årleg pris for beste kriminallitterære verk (roman eller novellesamling). Prisen vert delt ut av Skandinaviska Kriminalsällskapet for ei bok utgitt av ein dansk, finsk, islandsk, norsk eller svensk forfattar.
Prisen har fått namn etter den USA-amerikanske Dashiell Hammetts hardkokte krimklasikkar med same namn. Vinnaren får ein stor nykel av glas, i tillegg til æra og merksemda som fylgjer med å vere kåra som den beste i Norden.
Color Line
Color Line er eit norsk reiarlag som driv ferjetrafikk mellom Noreg, Sverige, Danmark og Tyskland. Color Line har over 3 000 tilsett og har ein flåte på 11 skip.
Thieves Holm
Geografi
Thieves Holm ligg like nord for Mainland ved innløpet til Kirkwall Bay, mellom Mainland og øya Shapinsay. Ho ligg vest i sundet mellom Mainland og Shapinsay, known as the String. I sørvest ligg tidvassøya Helliar Holm.
Swona
Swona er ei folketom øy i Pentland Firth utanfor nordkysten av Skottland.
Geografi og geologi
Swona er den nordlegaste av dei to øyane i Pentland Firth mellom Orknøyane og Caithness på det skotske fastlandet. Ho ved det sørlege innløpet til Scapa Flow, vest for South Ronaldsay.
Øya ligg i den kraftige tidvasstraumen i Pentland Firth, som er kraftig på både nord- og sørsida av øya. Straumen er tydeleg store delar av døgnet med straumsjø og malstraumar. Ein kan òg få store dønningar etter uvêr.
Swona er om lag 2 km lang og 800 meter brei. Det høgaste punktet på øya ligg 41 meter over havet og ho har eit areal på 0,92 km². Øya består av gammal raud sandstein med klipper på austsida.
Administrativt høyrer øya til Orknøyane, medan Stroma, i sør høyrer til Highland (tradisjonelt ein del av Caithness). Det er ingen båtsamband til øya.
I 2005 var Swona eigd av to bønder frå Orknøyane, men på grunn av vanskelege landingstilhøve er ho ikkje opparbeidd. Øya har status som Site of Special Scientific Interest (stad av særskild vitskapleg interesse) med mange sjeldne planter.
Historie
Namnet på øya har norrønt opphav, og Svíney eller Swefney, tyder anten «Svinøy» eller «Sveinsøy» (etter Svein Asleifsson).
Det er førhistoriske funn på øya, samt restar etter nyare tids landbruk og busetnader. Øya var busett frå rundt 500 f.Kr. og fram til 1974.
Det vart bygd båtar på øya i mange år. Den siste av desse, «Hood», ligg oppå grusstranda ved landgangsplassen. Båten har eit hol i sida og kan ikkje lenger nyttast.
Langesund
Langesund er eit tettbygd strøk og administrasjonssenter i Bamble kommune i Vestfold og Telemark fylke. Langesund ligg heilt ytst ved grensa til ytre Oslofjord og Skagerrak ved innseglinga til Frierfjorden. Byen ligg ved Langesundet, innom Langøya.
Byen ligg på ei halvøy og har kring 5500 innbyggjarar. Langesund er ein sommarby, som yrer av folkeliv frå mai til august. Langesund er den kystbyen i Noreg med flest soldagar i året.
Kulturlivet blomstrar i Langesund kvar sommar; konsertar og festivalar pregar bybiletet. Det blir mellom anna arrangert fiskefestival og shantyfestival. Bob Dylan og a-ha spelte der i 2001. Også andre store artistar som Little Richard, B.B. King, Turboneger, Elton John og har spelt i Langesund.
Langesund vart ladestad på 1500-talet og har lange maritime tradisjonar og var tidleg ein av Noregs viktigaste byar innan skipsfart. Det finst også ei avansert teknologibedrift, Skarpenord AS i byen.
Liguster
Liguster (Ligustrum vulgare) er ein busk i oliventrefamilien. Han vert opp mot 2 meter høg. Busken toler godt beiting og nedskjering. Det har ført til at han har vorte brukt til hageplante. Ein finn gamle hagar med ligusterhekkar.
I Noreg er arten heimleg ytst i Oslofjorden, men finst òg forvilla som framandart noko nordover på Austlandet og vestover langs kysten til Kristiansand og spreidd vidare til Sogn. Elles er det nokre veksestader i Sverige. I Danmark er han ikkje funnen. Han er vanleg i Vest- og Mellom-Europa, og i det nordlege middelhavsområdet.
I Noreg er han ein strandplante som lagar tett kratt i vill tilstand. Får han bløme fritt får han gulkvite små blomar som sit i store klasar. Blomane kan minne om syrin, som er i same familie. Frukta er svarte glinsande bær som er giftige, tilliks med resten av planta.
Dei svarte bæra har vore brukte til å lage blekk av.
Swansea
Swansea (walisisk Abertawe, «munningen til Tawe») er ein by og eit hovudområde i det sørlege Wales. Det ligg ved kysten, rett aust for Gowerhalvøya i det tradisjonelle grevskapet Glamorgan. Ein meiner at namnet Swansea kjem frå «Sweyn's Ey» («Sveins øy») og vart innført i perioden då vikingar plyndra kysten av Wales. Byen fekk status som city så seint som i 1969, i samband med innsetjinga av prins Charles som prins av Wales.
Bygrensa er trekt med god margin omkring den eigentlege byen Swansea og inkluderer byar som Gorseinon og Loughor og landsbygd. Swansea er den nest største byen i Wales etter Cardiff, ein status han fekk gjennom sterk vekst då han vart eit sentrum for tungindustri på 1700- og 1800-talet.
Dei fleste bygningane i sentrum er moderne, sidan Swansea vart bomba fleire gonger under den andre verdskrigen. Utanfor byen er det fine strender og vakkert kystlandskap og den tidlegare fiskelandsbyen Mumbles (òg kjend som Oystermouth) har vorte ein turiststad med fleire gode restaurantar.
Fotballklubben Swansea City AFC har spela i engelsk Premier League og Football League Championship.
Umgebindehaus
Umgebindehaus er den tyske nemninga på hustypar som er kjenneteikna av at andre høgda i huset og/eller taket ikkje kvilar på fyrste høgda fullt og heilt, men på ein konstruksjon som står utanfor eller utanpå ytterveggane i den fyrste høgda på to eller tre sider. Desse hustypane kan kombinere element frå lafta bygningar, bygningar i bindingsverk og i murte konstruksjonar i det same huset. Det er over den lafta parten av fyrste høgda i huset at den andre høgda kviler på ein særskild ytre konstruksjon. Umgebindehaus har særleg vore nytta i Schlesien, Oberlausitz og Nordböhmen og inn i Sächsische Schweiz i Tyskland.
Saxo Grammaticus
Saxo Grammaticus var ein dansk skrivar og historikar som var verksam  i mellomalderen. Han er kjend for å vere forfattaren av sogeverket Gesta Danorum («Storverka gjort av danane»), som er skrive på latin.
Det er lite som er kjend i dag om Saxo Grammaticus og livet hans, og årstala for då han vart fødd og då han døydde er uvisse. I verket Gesta Danorum seier han at både faren og farfaren hans hadde tent som soldatar under den danske kongen Valdermar (1.) den Store (1131-1182), og at han sjølv kunne ynskje å tene kong Valdemar (2.) Sejr (1170-1241), men då helst på eit meir åndeleg vis. Dessutan er det kjend frå testamentet til den danske biskop og erkebiskop Absalon (om lag 1128-1201) at skrivaren Saxo fekk ettergjeve eit lån. Han må difor ha vore i arbeid for Absalon. Men det er ikkje kjend kva han gjorde for Absalon, sjølv om det er mest truleg at han har vore skrivar. I sogeverket nyttar han eit elegant klassisk latin som kan tyde på at han har vorte utdanna i utlandet, kan hende i ein fransk klosterskule.
Grammaticus er ikkje etternamnet til Saxo, men eit tilnamn han fekk i verket Chronica Jutensis frå om lag år 1342, der det finst eit samandrag av Gesta Danorum som er gjeve namnet Compendium Saxonis.
Saxos Gesta Danorum
Saxos Gesta Danorum, som på notidsdansk vert kalla Danernes bedrifter, Saxos Danmarkshistorie, Saxos Danmarks Krønike, Danmarks Riges Krønike eller Saxos Krønike, skildrar tidsrommet frå den danske kong Dan (ein truleg mytologisk, ikkje historisk, person som tradisjonelt vert sett på som den fyrste kongen i Danmark, og som landet skal ha fått namnet etter) og fram til kong Knud 6. Valdemarsøn (1163-1202). Verket vert avslutta med ei skildring av at venderane vart underlagt danskane i 1185.
Verket er på seksten bøker, der dei ni fyrste gjer greie for om lag 60 oldtidskongar. Desse bøkene er truleg basert på mellom anna ei latinsk utgåve av Skjoldungsoga og av ei utgåve av den angelsaksiske krøniken. I slutten av åttande bok har han truleg stødd seg til skriftlege kjelder som Adam frå Bremen, Roskildekrøniken (eit lite latinsk verk som reknast for å vere den eldste freistnaden på dansk sogeskriving) og danmarkssoga som den dansk historikaren frå 1100-talet, Svend Aggesen, hadde skrive. Tiande til trettande boka skildrar tida frå kong Harald Blåtand fram til midten av 1100-talet. Den lange fjortande boka og den stutte femtande boka tek for seg tida for borgarkrigane i Danmark og regjeringstida til kong Valdermar den Store.
Pyrjatyn
Pyrjatyn (ukrainsk Пирятин) er ein by i Poltava oblast i Ukraina. Byen har kring 16 000 innbyggjarar (2011).
Tettegras
Tettegras (Pinguicula vulgaris) er ein 10 cm høg plante med lysgrøne blad i rosett og eit bladlaus, kjertelhåra blomsterskaft med ein 2 cm lang mørkblå blomster.
Bladoverflata er innsmurt med slim som inneheld enzym slik at plantene kan fordøye insekt som set seg fast i slimet. Planten kan så nyttiggjere seg næringsemne frå dei rotnande insekta.
Vanleg tettegras veks på fuktige stader over heile Noreg, opp til 1600 moh. i Jotunheimen. Planten veks ofte på næringsfattig myr, men han kan òg vekse på nokså tørr mark. Utbreiinga er sirkumpolar.
Bruk
Tettegrasplantar har vore bruka til produksjon av tettemjølk, ei form for konservering av mjølk. Ein la 30-40 tettegrasblad nedst i eit kjørel, og helte kuvarm mjølk over. Etter ei stund vart mjølka seig, slik at ho ikkje skilde seg i myse og ostestoff.
Namn
Planten har namnet «tettegras» fordi blada frå tettegrasartane har vore bruka til å lage tettemjølk.
Det latinske namnet kjem av Pinguis ’feit’, og siktar til blada som skin feittaktig. Vulgaris tyder ’vanleg’.
Ciudad Juárez
Ciudad Juárez eller berre Juárez er hovudstaden og største byen i den meksikanske delstaten Chihuahua. Byen ligg ved elva Rio Bravo/Grande, grensa til USA, tvers ovanfor den amerikanske byen El Paso. Ciudad Juárez har eit folketal på 1 400 891 og arealet er 188 km². Juárez vart grunnlagd av spanjolar i 1659.
Som grenseby er Juárez senter for ulovlege operasjonar som smugling av menneske og narkotika. Han er også kjend for særs høge drapstal, og er blitt kalla den farlegaste staden i verda. I 2008 fann over 1 600 drap stad i Juárez, i 2009 steig det til 2 600.
Menneskerase
Menneskerasar er forsøk på å dela menneske inn i nokre få ulike grupper på biologisk grunnlag, som regel fysiske trekk. Det å dela menneskearta inn i rasar blei vanleg innan vitskapen på 1800-talet, men blei gradvis forkasta i løpet av 1900-talet, både fordi ein ikkje lett kunne fastslå rasar på noko objektivt grunnlag, og på grunn av historiske røynsler med raseorientert politikk og eugenikk. Omgrepet blir framleis brukt i fleire land, men viser då som oftast til kulturelt fastsette grupper (til dømes sørasiatar, afroamerikanarar eller nordmenn). På norsk bruker ein gjerne det mindre lada ordet etnisitet for denne tydinga av rase.
Nummererte småplanetar/4001–5000
Dette er ei lista over småplanetane ifrå nummer 4001 til 5000. For hovudlista, sjå nummererte småplanetar.
Keisuke Funatani
Keisuke Funatani er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Júbilo Iwata, Sagan Tosu og Mito HollyHock.
Stroma i Skottland
Stroma er ei utanfor nordkysten av Skottland. Ho er den sørlegaste av to øyar i Pentland Firth mellom Orknøyane og Caithness. Ho høyrer til Caithness (i dag i regionen Highland), medan naboøya Swona i nord høyrer til Orknøyane. Namnet har norrønt opphav og tyder «Straumøy». Det står eit fyr nord på øya for åtvare skip om dei sterke tidvasstraumane og malstraumane i området. Øya var ein gong busett, men er i dag folketom.
Stroma er om lag 3,5 km lang og 1,5 km brei. Det høgaste punktet på øya er Cairn Hill på 53 meter over havet.
Busetnad
Tidlegare hadde Stroma rundt 550 innbyggjarar, men i 1901 hadde dette falle til rundt 375. Folketalet heldt fram å falle utover 1900-talet og dei siste to familiane forlet øya i 1962.
I dag finst mange forfalne hus på øya. Midt på øya står ei kyrkje og eit klokketårn. I dag vert øya nytta til sauehald.
Årnes i Åfjord
Årnes, også kalla Å, er ein tettstad i Åfjord kommune i Trøndelag fylke. Staden har, og er administrasjonssenter i kommunen.
Stroma i Skottland
Farlege straumar
Øya ligg midt i dei kraftige tidvasstraumane i Pentland Firth. Straumen på nordsida av øya vert kalla The Swilkie, og kan verte særleg kraftig. Ein malstraum med same namn i denne straumen vart i følgje ei vikingsegn skapt av havkongen Mysing. Han stal ei magisk handkvern frå kong Frode, men landområdet til Mysing sokk i havet nær Stroma på grunn av vekta til kverna. Kverna kvernar derimot enno salt på botn av havet og skapar malstraumen på overflata og gjer at havet er salt.
Årnes i Åfjord
Årnes ligg inst i Åfjorden.
Torfaen
Torfaen er eit grevskapsdistrikt i Wales. Det ligg innanfor det tradisjonelle grevskapet Monmouthshire. Administrasjonsbyen er Pontypool.
Årnes i Åfjord
På Årnes ligg Åset barne- og ungdomsskole, Åfjord videregående skole og Åfjord kyrkje.
Stroma i Skottland
Farlege straumar
Det finst om lag seksti kjende skipsvrak rundt Stroma. Det siste forliset var den danske lastebåten «Bettina Danica» som forliste i 1994. Ingen liv gjekk tapt i forliset.
Torfaen
Distriktet grensar mot Newport, Monmouthshire, Blaenau Gwent og Caerphilly.
Pizzo Tre Signori
Namnet som tyder «Tre herrar-toppen» kjem frå den tidlegare delinga av området mellom Hertugdømet Milano, Republikken Venezia og kantonen Graubünden i Sveits.
Geografisk ligg fjellet mellom Valtellina, Val Brembana og Valsassina.
Help Me, Rhonda
«Help Me, Rhonda» er ein song skriven av Brian Wilson og Mike Love for det amerikanske popbandet The Beach Boys. Songen var den første singelen og songen (bortsett frå nokre julesongar på The Beach Boys' Christmas album) der Al Jardine syng solovokal. Songen vart først gjeven ut i mars 1965 på albumet The Beach Boys Today! som «Help Me, Ronda». Songen vart spelt inn på nytt og gjeven ut som singel på Capitol Records i april 1965, og denne gongen med namnet i tittelen stava som «Rhonda».
Vidourle
Vidourle er ei elv sør i Frankrike som munnar ut i Middelhavet i Le Grau-du-Roi. Ho har sitt utspring i Cevennane nordvest for Saint-Hippolyte-du-Fort og renn hovudsakleg søraustover.
Help Me, Rhonda
Singen gjekk heilt til topps i USA og vart den andre førsteplassen deira her etter «I Get Around». Han nådde 27. plass i Storbritannia. Songen er ofte å finne på samleplater med the Beach Boys og då er det som regel singelutgåva som er nytta.
Innspeling
Den originale utgåva av songen vart spelt inn i løpet av to dagar i Western Recording Studios i Hollywood den 8. og 19. januar 1965, med Chuck Britz som lydteknikar og Brian Wilson som produsent.
Fotball
Fotball er eit lagspel som er utbreidd over heile verda, både på profesjonelt og amatørnivå. Spelet går ut på å få ein ball, hovudsakleg ved å bruka føtene, inn i målet til motstandaren.
Help Me, Rhonda
Innspeling
På instrumentsporet spelar Carl Wilson, Bill Pitman og Glen Campbell på gitar, Billy Strange på ukulele, Ray Pohlman på bassgitar, Leon Russell på piano, Hal Blaine på trommer og paukar, Julius Wechter på claves, Billy Lee Riley på munnspel, Steve Douglas og Plas Johnson på tenorsaksofon og Jay Migliori på baritonsaksofon. Al Jardine song solovokal, medan Carl, Dennis og Brian Wilson og Mike Love song korvokal.
Fotball
For å spela treng ein berre ein ball, to mål og nokre spelarar, og fotball er såleis tilgjengeleg også for folk som er svært fattige. Men idretten er òg ei stor pengemaskin, med nokre av verdas best betalte utøvarar.
Help Me, Rhonda
Innspeling
Songen var opphavleg berre meint for albumet, men då radiostasjonar starta å spele songen, valde Brian Wilson å omarbeide songen og spele han inn på ny. Singelutgåva av songen vart spelt inn i Universal and Radio Recorders i Hollywood den 24. februar 1965, igjen med Chuck Britz som lydteknikar og han sjølv som produsent. Med på songen var dei faste Wrecking Crew-medlemmene som Hal Blaine på trommer og Carol Kaye på bassgitar. Beach Boys-medlemmene spelte òg på songen med Carl Wilson (gitar) og Brian Wilson (akustisk piano og Hammond B-3). Singelutgåva inneheld òg Al Jardine på solovokal med korvokal av Carl, Dennis og Brian Wilson, Mike Love og Bruce Johnston.
Fotball
Spelet
Fotball, slik han blir definert av den internasjonale fotballorganisasjonen FIFA, blir spelt av to lag med elleve spelarar kvar, sjølv om ungdomskampar eller amatørkampar ofte har færre spelarar på kvart lag. Eit lag blir oftast delt inn i ein målmann, forsvarsspelarar, midtbanespelarar og angrepsspelarar. Målmannen er den einaste som med vilje kan røre ballen med hendene. Dei andre spelarane har som oppgåve å få ballen over banen og inn i motstandarane sitt mål, og å hindra det andre laget i å gjera det same den andre vegen. Det laget som har scora flest mål på slutten av kampen har vunne. Ein kamp varer vanlegvis i 90 minutt, delt opp i to omgangar á 45 minutt, men barn og unge spelar kortare kampar.
Help Me, Rhonda
Murry Wilson bryt av innspelinga
Under innspelinga av songen bryt far til Wilson-brørne, Murry, inn og kritiserar dei. Kritikken hans førte til at Brian Wilson ropar og skrik til han, før Murry Wilson forlet studioet og dei held fram innspelinga. Det heile vart fanga på lydband i studio og sirkulerer i dag mellom tilhengjarane deira.
Fotball
Reglar
Reglane for spelet vart fastsette på midten av 1800-talet, etter mykje usemje mellom engelske skular om korleis dei skulle sjå ut. Kvar skule hadde sine reglar, og nye kompromissforslag vart lagde fram med ujamne mellomrom. For å ordne opp i kaoset vart FA stifta i 1863, men dette førte til meir splitting og skipinga av Rugby Football Union i 1871.
Help Me, Rhonda
Utgåver
Den første utgåva av songen finst på albumet The Beach Boys Today! frå 1965. Denne utgåva finst òg på samlealbumet Endless Summer.
Fotball
Reglar
Reglane frå 1863 vart sterkt forandra, og dei reglane liknar meir på rugby enn dagens fotball. Sporten forandra seg likevel mykje på slutten av 1800-talet, slik at den idretten som kom ut av Storbritannia og til Europa og Sør-Amerika i 1890-åra liknar mykje på den idretten som vert spelt i dag. Dei einaste store endringane er ei forandring av offsideregelen og innføringa av innbytarar.
Help Me, Rhonda
Utgåver
Singelutgåva vart først gjeven ut som singel den 5. april 1965 og så på albumet Summer Days (and Summer Nights!!), den 28. juni 1965. Denne utgåva har eit anna arrangement og eit ord er endra i teksten.
Fotball
Reglar
Dei 11 spelarane må ha trøye, shorts, sokkar, fotballsko og leggbeskyttarar for å få lov til å spele ein offisiell kamp. Spelarane kan ikkje ha på seg noko som kan vere farleg for andre på bana.
Help Me, Rhonda
Andre utgåver
Johnny Rivers spelte inn songen i 1975 på hans New Lovers and Old Friends (med Brian Wilson på korvokal). Denne utgåva nådde 22. plass i USA.
Fotball
Reglar
Ein spelar kan takast av bana og byttast ut med ein annan. I profesjonelle kampar er det vanlegvis tre innbyte per lag, og ein spelar som har forlate bana kan ikkje komme attende. Desse reglane er mindre strenge på amatørnivå.
Help Me, Rhonda
Andre utgåver
Ein seinare versjon vart gjeven ut av Kenny Young and The Eggplants.
Fotball
Reglar
Ein dommar ser til at reglane for spelet blir haldne, gjerne med hjelp av to linjemenn som passar spelet frå sidene. Dommaren blir ofte kritisert, både av publikum, spelarar og media.
Help Me, Rhonda
Andre utgåver
Songen vart spelt av Ricky Martin i 2001 på ein hyllestkonsert til Brian Wilson.
Fotball
Reglar
Banen ein spelar på kan variera. Som regel er han dekt av gras eller kunstgras, men det går òg å spela på grus. I internasjonale turneringar skal banen vera mellom 100 og 110 meter lang og 64-75 meter brei. Målet er i dag (2005) 2,44 meter høgt og 7,32 meter breitt.
Help Me, Rhonda
Norsk versjon
Eldar Vågan frå Vazelina Bilopphøggers skreiv ein norsk tekst til songen, kalla «Hjelp meg Ragna» for albumet Tempo i 1989.
Fotball
Historie
Fotballspelet stammar frå England, der det mellom anna blei spela på kostskolar. Reglane blei standardiserte på 1800-talet.
Det var først menn og unge gutar som deltok i spelet. Sidan har òg ungar og kvinner fått spela. Ei undersøking gjort av FIFA våren 2001 viste at 240 millionar menneske i over 200 land spelte fotball.
Sjå òg
Tippeligaen
Nordre Piperen
Nordre Piperen er eit tjern som ligg på 507 moh., sør for Gunnarshaugen sør i Lunner kommune i Viken fylke. Vatnet ligg nord for vatnet Langpiperen og myrområdet Stormyra der det vart gjort fallskjermslepp under den andre verdskrigen.
Tørrfisk
Tørrfisk eller turrfisk er usalta fisk som er naturleg tørka av sol og vind på hjell, stundom tørka i eigne tørkeri. Å tørke mat er verdas eldste kjende konserveringsmetode, og tørka fisk er haldbar i årevis. Metoden er også billeg, det kan gjerast av fiskaren sjølv og gjer fisken enklare å transportere til marknaden. Tørking av fisk er kjend frå gammalt av i Noreg; ordet «torsk» kjem av det norrøne þorskr, som truleg har det germanske opphavet *þurs-, 'tørr'.
Det er for det meste torsk som blir brukt til tørrfisk, andre fiskeslag som til dømes sei, hyse, brosme og lange blir brukt i mindre grad. I løpet av hundreåra er det utvikla fleire variantar av tørrfisk, for eksempel boknafisk og (salta) klippfisk. Salting av fisk blei fyrst for alvor aktuelt på 1700-talet, då ein fekk tilgang til billeg salt frå Sør-Europa. Tørrfisk og klippfisk kan igjen vidareforedlast til lutefisk.
Tørrfisken er den vara Noreg har eksportert lengst, og er ved sida av råolje, naturgass og inntekter frå handelsflåten den samfunnsøkonomisk mest lønnsame eksportvara gjennom hundreåra. Fisk som er salta og flattørka blir kalla klippfisk.
Framgangsmåte og bruk
Vitskapen rundt produksjon av tørrfisk kan på mange måtar samanliknast med produksjon av ein god konjakk, parmaskinke eller ein god modna ost.
Fisken blir gjort klar straks han er fanga. Før tørking blir han sløyd (hovud og innvolar blir fjerna, og fisken blir vaska). Fisken blir anten tørka heil til stokkfisk eller rundfisk, eller han blir delt i to og ryggbeinet blir slik fjerna at han berre heng saman i sporden (halerota). Denne fisken blir kalla råskjer (mno. ráskjerð(ing); av rå (stong) og skard), eller splittfisk.
Fisken blir hengd på hjell medan det enno er snø på bakken, frå februar til mai. Snøen vernar mot insekt og hindrar at det går bakterier i tørrfisken. Ein temperatur litt over null utan for mykje regn er det beste. Om det blir for mykje frost, blir fibrane sprengde i fisken og ein får såkalla fosfisk. Denne kan ikkje brukast til matlaging. Klimaet i Nord-Noreg er ypparleg for å tørke fisk. Den beste tørrfisken blir produsert i Lofoten, der tørkeforholda er mest stabile. Skreifisket i Lofoten har også alltid gått føre seg i den beste tørketida.
Fisken heng på hjell i kring 3 månader. Den ferdig tørka fisken ettermodnast så i 2–3 månader innandørs i eit tørt og luftig miljø. Under tørkinga forsvinn ca. 70 % av vatnet i fisken. Tørrfisken har framleis næringsinnhaldet til ferskfisken, berre meir konsentrert; han er rik på protein, B-vitaminar, jern og kalsium.
Etter vraking (kvalitetssortering) blir mestedelen av tørrfisken eksportert til Italia og Kroatia. I Noreg brukar vi hovudsakleg tørrfisken som smågodt eller til produksjon av lutefisk. Han blir lite nytta til matlaging. I Italia derimot, blir fisken nytta i mange ulike matretter. Der blir han sett på som ei delikatesse. Ei av årsakene til at tørrfisk ikkje har blitt brukt til matretter i Noreg i seinare tid, er truleg den lange tillagingstida. Fisken må vatnast ut i minst ei veke i kjølig omgjevnad, 5 gradar eller kaldare og vatnet må skiftast ut kvar dag, før han kan brukast i matretter. Men trenden i Noreg går mot meir bruk av naturlege råvarer i matretter. På fiskerestaurantane i Tromsø er tørrfisk no den mest etterspurde sjømaten, noko som illustrerer trenden godt.
Vraking og kvalitetsortering
Tørrfiskvrakarane har sitt eige språk, med nemningar på fisken som zartfisk, høkker, vekker, små danske, split cod, rund brosme og prima hyse. Dei beste kvalitetane skal ha rett farge, og vere frie for mugg og frostskadar. Primafisken har oftast blitt eksportert til Italia.
Vraking av tørrfisk har ei lang historie. I 1444 kom ei kongeleg forordning om offentleg tørrfiskvraking. Dette er dei eldste kjente myndigheitsbestemmelsane om tvungen kontroll av fisk. Hanseatane klassifiserte tørrfisk av torsk i 24 ulike kvalitetar. Den beste kvaliteten var såkalla Hollender-rundfisk. Den dårlegaste var Utskot-rundfisk, han var skjemt i hovudet, men elles brukbar. Utskot-rundfisken blei ikkje eksportert, men selt til lokalsamfunnet.
Tidleg mellomalder
Tørrfiskhandelen har vore viktig både for kultur og økonomi i Nord-Noreg opp igjennom historia. I vikingtida dreiv lokale høvdingar med direkte eksport av tørrfisk til Vest-Europa. Etter den islandske Egilssoga er høvedsmannen Torolv Kveldulvsson den fyrste kjende eksportøren av tørrfisk nordfrå. Det blir fortalt at han i år 875 siglde med torsk frå Lofoten til England «for å kjøpe klede og andre ting som han trengde».
Det fyrste kjende fiskeværet som eksporterte tørrfisk, var kaupangen Vágar, noverande Vågan i Lofoten. Omsetningssentralar fanst i Skiringsal i Noreg, Birka i Sverige, Heidaby i Slesvig og Truso i Aust-Prøyssen.
Allereie på 1000-talet var tørrfisken den viktigaste norske eksportartikkelen, og ut på 1100-talet la det grunnlaget for den aukande kjøpmannsstanden i Bergen. Kong Sverre (ca. 1151–1202) drog nordover i 1177, og han møtte då 50 handelsfartøy på veg sørover med tørrfisk frå Lofoten.
Kong Håkon Håkonsson (1217–1263) gav bergensarane monopol på handel nordfrå. Dette monopolet skulle vare heilt til 1715. Det var hovudsakleg tørrfisken som gjorde at Bergen blei eit av dei største handelssentra i Nord-Europa på den tida. I nesten 800 år skulle Bergen fortsetja å vere eit senter for handel med tørrfisk frå Nord-Noreg. I bytte for fisken, blei det innført varer som korn, mjøl, salt, sukker, tøy og jarnvare, og luksusvarer frå fjerne land som silke, glas, krydder og handverk. Langs kysten nordover blei skatt og landskyld rekna i tørrfisk. Tørrfisken blei også brukt som betalingsmiddel lokalt.
Skattlegging og eksport
Både kongen og kyrkja ønskte kontroll over tørrfiskeksporten, og representantar for begge desse maktene gjesta ofte fiskeværa. I tillegg til at den norske kyrkje- og kongemakta kiva om kontrollen, var det også krangel mellom fleire land om kven som skulle krevje inn skatt frå fiskeria. Den norske statsmakta ønskte å ha kontroll over kysten heilt til Kvitsjøen, og den russiske makta ville ha kysten heilt ned til Lyngen. Dei laust dette ved at begge land fekk skattleggje fiskarane i dette området. Sverige ønskte også ein del av desse skatteinntektene, men dette blei ikkje akseptert.
På 1300-talet stod tørrfisken aleine for over 80 % av den nasjonale eksporten frå Noreg. Den viktigaste marknaden for tørrfisken var fram til byrjinga av 1300-talet England og dei store byane på kontinentet. I seinmellomalderen blei det eksportert tørrfisk til landa langs Nordsjøen og Austersjøen. Årsaka til at tørrfisken fekk så stor etterspørsel, var at det berre var tillate å ete ost, mjølkemat og fisk i den katolske fastetida.
Hanseatane
Tørrfisken blei frakta frå Nord-Noreg til Bergen på jekter. Kyrkja fekk etter kvart kontroll over den lønnsame jektefarten og tørrfiskhandelen. Ved slutten av mellomalderen omfatta jektefarten til og frå Nord-Noreg meir enn 200 jekter.
Det var fyrst og fremst hanseatane som utvikla og styrte eksporten, dei var effektivt organisert og hadde gode kontaktar i eksportmarknaden. Kongen la ned forbod for utlendingar mot å dra nordover for å kjøpe tørrfisk, noko som gjorde jektefarten spesielt lukrativ for jekteeigarane.
Under Hansatida auka både folketalet og velstanden i Nord-Noreg. Hansatida starta på midten av 1300-talet, og varte til 1754, då nordmenn tok over handelen. Hansaen omfatta ei samling handelsbyar langs kysten frå Nederland til Baltikum. Hanseatane fekk etter kvart ein solid fagkompetanse på å vurdere og handtere tørrfisk.
På slutten av 1600-talet gjekk fiskeprisane ned, og nedgangstider ramma både hanseatane og fiskarane. Hanseatane greidde ikkje lenger å levere korn og andre forbruksvarer til Nord-Noreg.
Tørrfisken i dag
Noreg er i ein monopolsituasjon i tørrfiskmarknaden. I 1998 eksporterte Noreg klippfisk, saltfisk og tørrfisk for nesten 5,5 milliardar kroner. Av dette stod tørrfisken for ca. 10 prosent, mens klippfisken stod for over halvparten. Då var prisen nede på «normalnivå» etter ein historisk topp i 1988. I 1998 blei det eksportert over 4000 tonn tørrfisk til Italia, som er det landet som importerer mest tørrfisk og har tradisjon for konsum av tørrfisk. Andre land som brukar tørrfisk er Sverige og Kroatia. Tørrfisken ser ikkje ut til å vere ein del av marknadssegmentet til andre torskeprodukt. Marknaden er ganske stabilt, i Eksportutvalet for fisk si (EFF) årsmelding for 2004 kan vi sjå utviklinga av tørrfiskeksporten mellom 2000 og 2004.
I 2004 blei det eksportert over 6000 tonn tørrfisk. Sjølv om kiloprisen ser ut til å ha gått noko ned, var tørrfisken likevel det mest lønnsame produktet i fiskeri-Noreg i 2004.
Miguel Serveto
Miguel Serveto, òg skrive Michael Servet, Michel Servet og Michael Servetus, var ein spansk naturvitskapsmann, lege og religiøs tenkjar under reformasjonen. Han vart anerkjend for sine vitskapelege studium, men han vart utsett for negative reaksjonar både frå katolikkane og reformatorane for sitt teologiske syn. Han vart til slutt avretta i Sveits.
Ole Bjørn Støle
Ole Bjørn Støle var ein norsk jurist og dommar i Høgsterett.
Miguel Serveto
Miguel Serverto var truleg fødd i Villanueva de Sijena. Han oppheldt seg i Toulouse og studerte jus som tenåring. I 1530 var han til stades under kroninga av Karl V av det tysk-romerske riket, og det førte til at han byrja å kritisere den overdådige prakta til kyrkja. Han reiste mykje rundt i Europa og tok ulike typar utdanning. Det vert sagt at han og Jean Calvin møtte kvarandre som unge og at dei kom dårleg ut av det med kvarandre. I bøkene sine, De Trinitatis erroribus libri vii og Dialogorum de Trinitate libri ii gav han tilkjenne det teologiske synet sitt der han mellom anna gjorde seg til talsmann for antitrinitarisme.
Ole Bjørn Støle
Støle var fødd i Bergen. Han tok juridisk embetseksamen ved Universitetet i Bergen i 1976. Han arbeidde deretter mellom anna i Justisdepartementet si lovavdeling, som dommarfullmektig i Kristiansand byrett, advokat hos Regjeringsadvokaten, der han fekk møterett for Høyesterett i 1982, lagdommar i Gulating lagmannsrett og som privatpraktiserende advokat. Han tiltredde som høgsterettsdommar 1. august 2002. I perioden 2006-2010 hadde Støle permisjon frå Høgsterett for å vere dommar ved ICTY (Det internasjonale krigsforbrytartribunalet for det tidlegare Jugoslavia).
Miguel Serveto
Han forska òg på menneskekroppen og naturvitskap. Han interesserte seg òg for astrologi, som var ganske utbreidd på den tida. Han utgav ei rekkje skrifter om desse emna. Ein av dei tinga han skreiv om, var blodomløpet.
Til slutt kom Serveto til Géneve, der han vart attkjend og teken til fange, skulda for vranglære. Calvin spela ei viktig rolle i rettargangen. Calvin skal ha ynskt at han skulle verte avretta med halshogging. Til slutt vart han likevel brend på bålet medan Calvin var til stades. Denne saka gjorde at kritikken mot Calvin og reformatorane i Sveits auka.
Læra til Serveto hadde innverknad på Lelio Sozzini og Fausto Sozzini og fleire reformatorar i Transsylvania.
Ray Charles
Ray Charles Robinson var ein amerikansk songar-låtskrivar, musikar og komponist kjend som Ray Charles.
Han var ein pioner innan sjangeren soul i 1950-åra ved å blande rhythm and blues, gospel og blues på dei tidlege innspelingane hans med Atlantic Records. Han var òg med på å blande country og pop i 1960-åra med album som Modern Sounds. Med kontrakt for ABC Records vart Charles ein av dei første afroamerikanske musikarane som fekk kunstnarisk kontroll av eit stort plateselskap. Frank Sinatra kalla Charles «det einaste verkelege geniet i show business», sjølv Charles sjølv bagatelliserte dette. Han vart blind då han var sju år gammal.
Inspirasjonskjeldene til musikken hans var hovudsakleg jazz, blues, rhythm and blues og countryartistar på den tida som Art Tatum, Nat King Cole, Louis Jordan, Charles Brown og Louis Armstrong. Spelestilen hans henta inspirasjon frå countryblues-, barrelhouse- og stride-piano.
Rolling Stone rangerte Charles på 10. plass på lista deira over dei 100 største artistane gjennom tidene i 2004, og andreplassen på lista deira i november 2008 over dei 100 største songarane gjennom tidene. Billy Joel sa «Dette kan høyrast ut som heilagbrot, men eg meiner Ray Charles var viktigare enn Elvis Presley».
Ettermæle
I 2004 vart filmen Ray, basert på livet til Ray Charles, laga. Jamie Foxx hadde hovudrolla.
Wangen an der Aare
Wangen an der Aare er ein by og ein kommune i distriktet Oberaargau i kantonen Bern i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 423 meter over havet.
Den vesle byen ligg mellom Olten og Solothurn i landlege omgjevnader ved Aare, ei stor elv i det vestlege sentrale låglandet i Sveits. Ei gammal trebru kryssar Aare her. Wangen an der Aare var det administrative senteret for det tidlegare distriktet med same namn.