cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Høns
Høns eller tamhøns (Gallus gallus domesticus) er ein tamfugl i fasanfamilien. Høns blei domestisert frå den asiatiske jungelhøna for minst 5000 år sidan. Dei blir hovudsakleg haldne for egg og kjøt, men kan også vera til nytte, pryd og underhaldning. Høns finst i mange fargar og storleikar, og kan vera dekte av fjør eller dun. Dei lever i flokkar og er altetarar. Me skil mellom hohøns, høne, og hannhøns, hane. Unghøns er kjende som kyllingar. Kapun er ein kastrert unghane.
Historie
Det er funne spor etter hønsebein frå rundt 6000-4000 f.Kr. i Yangshao og Peiligan i Kina, og frå rundt 3000-2000 f.Kr. i Harappa og Mohenjo-Daro i noverande Pakistan. Høns spreidde seg seinare til store delar av verda. Dei blei truleg haldne i Noreg før vikingtida.
Hamburg
Hamburg (norsk og tysk) eller Hamborg (dansk og nedertysk) er ein by og delstat (bystat) i forbundsrepublikken Tyskland. I tillegg til sjølve byen Hamburg omfattar delstaten byane Altona, Wandsbeck, Bergedorf og Harburg-Wilhelmsburg. Hamburg er med 1,7 millionar innbyggjarar den nest største byen i Tyskland.
Hamburg ligg der elvane Alster og Bille munnar ut i Elbe (nedert. namn: «Elv»), 110 km frå Nordsjøen. Byen Hamburg har ei av dei største hamnene i verda.
Historie
Under andre verdskrigen vart meir enn halvdelen av byen totaløydelagt.
Kyrkjer
Dei fem «hovudkyrkjene» er:
Lokale matretter
Sjølv om Hamburg vert spøkefullt rekna som hamburgeren sin fødestad, er dette berre ei myte. Hamburgeren vert oppkalla etter byen. Orginale retter frå Hamburg er «Birnen, Bohnen un Speck» (grøne bønner kokt med pærer og bacon), «Aalsuppe» (Ofte misforstått for å vere tysk for ålsuppe (aal=ål), men betyr eigentleg «allsuppe».), «Bratkartoffeln» (steikte poteter), «Finkenwerder Scholle» (steikt Raudspette), Pannfisch (steikt fisk), «Rote Grütze» (sommarpudding med raude bér) og Lapskaus.
Vernadskijryggen
Vernadskijryggen er ei vulkangruppe nord på øya Paramusjir i Kurilane i Russland.
Terje Svendsen
Terje Svendsen er ein norsk forretningsmann. Han vart styreleiar i Rosenborg i 2004. Svendsen har vorte sterkt kritisert eksempelvis av supportarane i klubben for dårlege resultat og for måten å styre på. Han vart likevel innstilt som styreformann fram til 2010.
Yohei Kajiyama
Yohei Kajiyama er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane FC Tokyo, Panathinaikos FC, Oita Trinita og Albirex Niigata.
Steven Pienaar
Steven Pienaar er ein sørafrikansk tidlegare fotballspelar som har spela for Everton i engelsk Premier League, og for landslaget til Sør-Afrika. Han har vorte seriemeister i Nederland to gonger med Ajax (2002 og 2004). I 2009 vart han kåra til årets sørafrikanske spelar. Han debuterte for Sør-Afrika sitt A-landslag i 2002 i ein kamp mot Tyrkia. I 2010 passerte han 50 landskampar.
Vinter-OL 1952
Vinter-OL 1952 vart arrangert i Oslo i Noreg i tidsrommet 15. februar—25. februar. Skøyteløparen Hjalmar Andersen («Hjallis») vart den store forgrunnsfiguren i leikane, han vann på Bislett gullmedaljane på tre distansar.
Noreg vart beste nasjon med sju gullmedaljar. Dei kom ved:
Norsk flaggberar under opningsseremonien var Hjalmar Andersen, som deltok på skeiseløp.
Tyskland etter 1945
Etter at den andre verdskrigen enda med nederlag for Tyskland, låg landet i ruinar, både når det gjaldt infrastruktur og politikk.
Abbortjern
Abbortjern (eller Abbortjenn) er eit vatn ved Hedum nordaust for tettstaden Lierfoss i Aurskog-Høland kommune i Viken. Ein stor dam i sørenden vitnar om at Abbortjern tidlegare har hatt ein langt høgare vasstand enn i dag. Vatnet var tidlegare drikkevasskjelde.
Direktoratet for naturforvalting
Direktoratet for naturforvalting (DN) var eit rådgjevande og utøvande statleg direktorat underlagt Miljøverndepartementet. Det hadde ansvaret for forvalting av natur i Noreg fram til det blei slått saman med Klima- og forurensningsdirektoratet til Miljødirektoratet den 1. juli 2013.
Direktoratet blei oppretta som Direktoratet for jakt viltstell og ferskvannsfiske i 1965. Det endra namn til Direktoratet for naturforvalting i 1985.
DN hadde ca. 350 tilsette og hadde kontor i Trondheim. Å forvalte naturen vil seie å arbeide for å ta vare på mangfaldet i naturen også for kommande generasjonar, å verne om dyr og plantar, å styrkje allmennretten og å etterkomme internasjonale pliktar som CITES.
Viljutsjik
Viljutsjik (òg kalla Viljutsjikij eller Uiljutsjinskij) er ein vulkan som ligg sør på Kamtsjatkahalvøya i Russland.
Melide i Sveits
Melide er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 279meter over havet. Landsbyen ligg særs nær fjellet Monte San Salvatore ved Luganosjøen. Brua i aust vart bygd for å krysse Bissone og lage ein motorveg mellom nord og sør.
Melide er kjend for det kjende Swissminiatur, eit museum som syner miniatyrutgåver av kjende byggverk i Sveits.
Vassenden i Jølster
Vassenden er ein tettstad i Sunnfjord kommune i Vestland fylke med.
Vassenden er eigentleg namnet på sentrumsområdet ved enden av Jølstravatnet, men namnet vert no ofte brukt om området til og med byggjefeltet Langhogane mot vest. SSB reknar Langhogane som eigen tettstad. I midten av det utvida Vassenden-området har eit handlesenter, Jølstraholmen, vokse fram og lagt krav på nokre av sentrumsfunksjonane til det gamle Vassenden sentrum.
Det regionale alpinsenteret i Sunnfjord, Jølster Skisenter ligg på Vassenden, saman med den einaste golfbana i Sogn og Fjordane. Jølster Rafting arrangerer rafting i elva Jølstra, turen startar frå Vassenden og fortset omtrent ei mil nedover elva.
Monte Grappa
Monte Grappa er eit fjell i Veneto i Italia med ei høgd på 1 776 meter over havet. Fjellet er ein del av lavberga ved foten av Alpane og er delt mellom provinsane Vicenza, Treviso og Belluno. Fjellet var åstad for eit kjent slag under den første verdskrigen.
Grappa-massivet, med fleire nabotoppar, er òg kjend for den tradisjonelle osten Bastardo del Grappa. Terrenget er eit populært mål for syklistar.
Takahito Soma
Takahito Soma er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Urawa Reds, Marítimo, Energie Cottbus og Vissel Kobe.
Barí
Barí (òg kalla motilón) er eit chibchansk språk som blir snakka av om lag 2500 barífolk i den tropiske regnskogen rundt Serranía del Perijá i grenseområda mellom Colombia og Venezuela. Rundt 1500 av talarane held til i Venezuela, og dei om lag 1000 andre i Colombia. Om lag 150 personar er einspråklege i barí. Sidan mange barítalarar lever svært isolert, er ikkje språket nett no truga av utrydding. Barí er eit av dei minst studerte av dei chibchanske språka. Det tilhøyrer den magdalenske undergruppa av den chibchanske språkfamilien, og dei nærast beslekta språka er tunebo og dei utdøydde muisca og duit.
Barí har ti vokalfonem, av dei er fem orale og fem er nasale. Det har eit asymmetrisk konsonantsystem, med i alt 11 fonem. Språket er tonalt og skil mellom to tonar, høg og låg.
Etymologi
Namnet på språket kjem av ordet bari, som tyder 'folk'. Folkegruppa omtalar seg sjølv som bariyi, der -yi markerer fleirtal.
Dei har tradisjonelt vorte kalla motilones, men dette vert i dag sett på som ei nedsettande nemning. Det spanske ordet motilón refererer til ein person som har lite eller ikkje noko hår, og vart brukt om bariane fordi dei barberer av seg håret på den nedre delen av hovudet. Språket er difor kjent som motilón i eldre litteratur.
Klassifisering
Barí tilhøyrer den chibchanske språkfamilien. Dei chibchanske språka har av fleire lingvistar vorte knytte til andre språk og familiar, men det finst enno ingen klåre bevis for dette. Den chibchanske språkfamilien er delt inn av Adolfo Constenla Umaña i ei nordleg og ei sørleg grein, der barí, i likskap med alle dei andre språka bortsett frå eitt, tilhøyrer den sørlege. Vidare er barí plassert i den magdalenske gruppa, der det utgjer den sørlege undergruppa saman med tunebo og dei utdøydde muisca og duit.
Utbreiing
Baríeine held til i den tropiske regnskogen på begge sider av fjellkjeda Serranía del Perijá, som utgjer grensa mellom Colombia og Venezuela. Dette omfattar deler av den venezuelanske delstaten Zulia og dei colombianske departementa Cesar og Norte de Santander. Sentrum for berreí-kulturen er landsbyen Boksí i den venezuelanske kommunen Jesús María Semprún, etterfølgt av landsbyen Saimadoyi. Desse områda er svært isolerte. Ein kan berre nå Boksí med ein åtte timar lang båttur langs grenseelva Catatumbo, som vert kontrollert av den venezuelanske hæren, colombianske geriljaer og paramilitære grupper. Tradisjonelt bur barífolk i store hus som vert delte av fleire kjernefamiliar, i nærleiken av elver og andre vasskjelder i regnskogen. Einskilde baríar har likevel flytta til større byar, hovudsakleg Maracaibo.
Ifølgje Rincón og Quesada (2002) har språket om lag 2500 talarar, av dei held rundt 1500 til i Venezuela og 1000 i Colombia. Ethnologue oppgjev til saman 5390 talarar, UNESCO 5000 og World Oral Literature Project 1700 talarar. Til trass for utbreidd assimilering er ikkje språket umiddelbart truga. Det finst framleis om lag 150 einspråklege barí-talarar, dei fleste er eldre. Borna lærer barí som førstespråk, og språket er enno eit viktig identitetssymbol. Baríar på mellom 20 og 40 år brukar stadig meir spansk, som dei lærer både på skulen og på fjernsyn og radio. Dei held seg likevel som regel til barí når det berre er indianarar til stades, og dei eldre insisterer på at dei yngre skal snakka barí.
Det er uklårt kor store dei dialektale variasjonane i barí er, særleg fordi forskarane har jobba nesten utelukkande med venezuelanske informantar. Desse seier at baríeine i Colombia «snakkar nesten som oss, men dei syng meir», noko som kan tyda at dialektskilnadene hovudsakleg går på ulik intonasjon, og kanskje òg einskilde fonetiske skilnader.
I Venezuela har barí status som offisielt språk saman med spansk og 38 andre indianske språk. Den venezuelanske Loven om indianske språk seier at det må nyttast indianske språk i undervising, på arbeidsplassar, i institusjonar og i media i dei tradisjonelle indianske områda og i område som er folkesett av indianarar. Det nasjonale instituttet for indianske språk er ansvarleg for å handheva loven. I Colombia er, i samsvar med Grunnlova av 1991, det offisielle språket i  landet spansk, medan dei indianske språka er offisielle saman med spansk i dei respektive regionane sine. Baríane har dermed rett til undervising på barí i område sine både i Venezuela og Colombia.
Forsking
Barí er eit av dei minste studerte språka i den chibchanske familien, noko som hovudsakleg kjem av at det talast i ein såpass  isolert region i utkanten av det chibchanske språkområdet. Kippe publiserte ei ordliste for språket i 1965, medan lydsystemet har vorte skildra av Vivas og Obregón (1989) og Mogollón (2000). González og Rodríguez (2000) og Rincón og Quesada (2002) gjev grunnleggjande oversyn over fonologien, morfologien og syntaksen til språket Einskilde sider ved språket vert òg skildra i verk som tek for seg den chibchanske språkfamilien, slik som Quesada (2008). I motsetnad til dei andre chibchanske språka er det nesten ikkje publisert nokre døme på munnleg litteratur på barí. Det er heller ikkje utvikla noko offisielt skriftsystem for språket. Skriftsystemet som vert nytta i denne artikkelen er basert på det internasjonale fonetiske alfabetet (med unntak av <ñ> for, og <y> for ), og er det same som vert i bruk teke av Rincón og Quesada (2002).
Fonologi
Dei to einaste kjeldene som finst for lydsystemet i barí er Vivas og Obregón (1987) og Mogollón (2000), og desse stemmer ikkje heilt overeins. Rincón og Quesada (2002) har vald å støtta seg til Mogollón (2000), sidan det er den nyaste kjelda, men påpekar at det må ytterlegare forsking til for å stadfesta resultata. Resultata til Mogollón (2000) er òg dei som vert presenterte i denne artikkelen.
Vokalar
Barí har følgjande vokalfonem:
Konsonantar
Konsonantsystemet til barí synest å vera asymmetrisk. Ifølgje Mogollón (2000) har språket følgjande konsonantfonem:
Konsonantane har ei rekkje allofonar. Til dømes vert den palatale nasalen, //, realisert som frikativ [ʒ] i byrjinga av ord og før tronge vokalar. ei alveolare konsonantane vert uttalt som affrikatar (til dømes /d/ som ) i dei same omgivnadene.
Tonar
Barí er eit av berre tre magdalenske språk som er tonale, noko som vil seia at ord som elles består av dei same fonema, kan ha ulik tyding avhengig av kva for tonar stavingane vert uttalt med. Barí skil mellom to tonar: høg og låg.
Tal og bestemtheit
I likskap med mange andre chibchanske språk, kan substantiva i barí delast inn i to grammatiske klasser: menneskelege og ikkje-menneskelege. Berre dei som viser til menneske vert markerte for fleirtal; dette vert gjort med endinga -yi ([-dʒi]). Dei ikkje-menneskelege substantiva har same form anten dei er i eintal eller fleirtal, bortsett frå når dei vert personifiserte, noko som er svært vanleg i baríane sine tradisjonelle forteljingar.
Når mengda vert spesifisert med ein kvantifikator, slik som eit talord, pleier heller ikkje dei menneskelege substantiva å markerast for fleirtal. Språket har likevel ingen eigne morfem for å markera bestemtheit, og bruk av fleirtalsmarkøren saman med ein kvantifikator gjer at substantivet vert forstått som avgjort:
Til skilnad frå dei andre magdalenske språka vert ikkje nominalfrasene i barí markert for kasus.
Avleiing
Substantiv kan avleiast frå verb ved hjelp av suffikset -bãy, for å uttrykkja anten utføraren av verbhandlinga eller instrument:
Pronomen
Pronomensystemet i barí består av pronomen for første, andre og tredje person eintal og fleirtal. Språket har to ulike pronomen for tredje person fleirtal: obãyyi vert nytta når referenten er den same som ved forrige tilvising til tredje person fleirtal, medan orachyi vert brukt når referenten ikkje er den same.
Alle spørrepronomena, med unntak av aydou, 'kva', finst alltid i byrjinga av setninga, og er dei følgjande: aydou, 'kva', anõananna 'korleis', ababãyñahã, 'når', abãhã, 'kor', aydou aba, 'kvifor', ababãy, 'kva for ein' og ããmãy, 'kven'.
Verb
Verba er morfologisk sett dei mest komplekse orda i barí. Dei vert samsvarsbøygde med subjektet i person og tal, og òg med det direkte objektet og det indirekte objektet når verbet er transitivt. Subjektet vert uttrykt med eit suffiks som vert lagt til verbstammen, medan det direkte og det indirekte objektet vert uttrykt med prefiks. Språket har paradigme med morfem for kvar av dei tre grammatiske funksjonane (det følgjande paradigmet med subjektsuffiks gjeld berre for presens; det finst andre paradigme for preteritum og futurum):
Dette kan ein sjå i det følgjande dømet, der verbet blir bøygd i samsvar med subjektet («eg») ved hjelp av eit suffiks, og med det direkte («pengane») og indirekte objektet («han») ved hjelp av prefiks: Barí har eit tredelt tempussystem som skil mellom preteritum (fortid), presens (notid) og futurum (framtid), noko som vert markert med eit suffiks på verbstammen. Dette morfemet smeltar ofte saman med andre suffiks eller med sjølve verbstammen. I det følgjande dømet har preteritumsuffikset smelta saman med morfemet som markerer at subjektet er tredje person fleirtal, noko som gjev -drã: Verba tek òg eit suffiks som markerer negasjon, og i likskap med tempussuffikset smeltar dette ofte saman med andre morfem.
Verbstrukturen kan dermed skildrast med følgjande skjema (den innbyrdes rekkjefølgja til suffiksa kan variera): Progressivt aspekt vert uttrykt perifrastisk med hjelpeverbet ahyi, 'å vera'. Ein har ikkje funne nokon markørar for modus i barí.
Øvrige ordklasser
Barí har både adjektiv og adverb, som alle er ubøyelege. Språket har postposisjonar, som tilsvarer preposisjonar i mange andre språk, med den skilnaden at dei kjem etter nominalfrasa, som i det følgjande dømet:
Nominalfraser
I nominalfraser kjem determinativ og eigaren i possessivfraser før hovudsubstantivet:
Adjektiv og kvantifikatorar på si side  kjem før hovudsubstantivet:
Barí har, i likskap med mange av dei andre chibchanske språka, morfem som markerer informasjonsstatusen til referentane, altså kor viktige dei er til ei kvar tid i diskursen, om dei er nye, ukjende, uventa, og så vidare. Ein veit enno ikkje mykje om dei eksakte funksjonane til desse markørane i barí. Morfema av denne typen er hu, hã, mãy og hi, og finst like etter nominalfrasa det refererer til.
Talorda kan finnast anten før eller etter kjernen. Nominalfrasene kan difor uttrykkjast med følgjande skjema (ikkje-obligatoriske element i parentes):
Grenzgipfel
Toppen er ein del av Monte Rosa-massivet i Wallis-Alpane og ligg på grensekammen mellom skarda Silbersattel (4 515 moh) i nord og Grenzsattel (4 453 moh) i søraust, på den staden søraustegga på Dufourspitze snur mot aust og avvik frå grensekammen.
Vanlegvis blir Grenzgifel gått frå Zermatt eller frå stasjonen Rotenboden på Gornergratbahn over Monte Rosa-hytta. Toppen blir sjeldan klatra som eit sjøvstendig mål, men er meir ein overgang på vegen til Dufourspitze, framfor alt frå dei italienske hyttene Capanna Regina Margherita eller Capanna Gnifetti. Grenzgipfel dannar òg avslutninga på klatreruta over Monte Rosa sin austvegg (frå landsbyen Macugnaga).
Hallingen Rotneims-Knut
Hallingen Rotneims-Knut er ein av dei mest kjende lausslåttane i landet, svært populær i kappleikssamanhang, både som tevlingsslått og som danseslått. Slåtten er svært utbreidd, og opningstaket i slåtten var lenge nytta som kjenningssignal for Buskerudsendinga i NRK. Slik sett er slåtten nærast eit ikon for Hallingdal. Slåtteformene er i dag for meste kalla opp etter kjempekaren Rotneims-Knut frå Gol, som lika å nytte denne slåtten til dans. Talet på former knyt slåtten til Vestlandet, der kjerneområdet ser ut til å ha vore Voss, Sogn og Sunnfjord. (for det meste under andre slåttenamn). Variantgruppa i Hardingfeleverket har nummer 154/168, med 14 nedskrivne former i alt. Av desse er heile ni frå Vestlandet. I Hallingdal ser det ut til at slåtten har spreidd seg med Gudbrand Skjellerud, til Krødsherad og moglegvis heilt til Tinn.
Edvard Grieg sette ut stevet til slåtten for mannskor i 1870-åra, og nytta slåtten i op.72, under nemninga Røtnamsknut (etter Knut Dale).
Slåtteformer
Supplementsnedskrifter:
Peder Elibert Tonning
Peder Elibert Tonning var ein norsk forretningsmann og konsul. Han var fødd i Ålesund der han starta eiga forretning for sal av fisk og sild. I 1874 flytte han, av helsemessige grunnar, til Santander i Spania. Her var han med på å grunnlegge fiskeimportfirmaet Velasco & Tonning, som importerte fiskeprodukt, særleg klippfisk og rogn frå Noreg. Seinare vart firmanamnet endra til E. Tonning.
Tonning drog kvart år til Noreg på kombinert forretningsreise og ferie. Han var eigar av Hotel Union Øye frå då det vart bygt i 1891 og fram til 1913. Mykje av formuen sin testamenterte han til Ålesund Gamleheim og Ålesund Fiskerimuseum. Ålesund Museum som då hadde teke over drifta av fiskerimuseet fekk på denne måten tilført kapital som sikra drift og investeringar i mange år.
Tonning vart i 1898 utnemnd til norsk-svensk visekonsul i Santander. Frå 1906 var han ulønna norsk visekonsul. Det heldt han fram med til i 1917. Same året vart han utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden.
Keisar
Keisar (kvinneleg form keisarinne) er ein adelstittel som kjem av namnet Cæsar. Cæsar var opphavleg eit eigennamn (på Julius Cæsar), men etter hans død blei det også bruka som tittel av etterfølgjarane hans, ilag med ordet emperator. På somme språk, som tysk, russisk og dei skandinaviske språka er det variantar av caesar som er bruka som tittel for ein ekstra mektig konge (Kaiser, tsar, keisar), mens til dømes fransk og engelsk brukar variantar av emperator (empereur, emperor).
Nemninga «keisar» er seinare blitt brukt om herskarar av mektige rike danna av fleire smårike, til dømes India, Kina og Japan.
Søre Neset
Søre Neset er den sørlegaste delen av Os i Hordaland. Det består av gardane Lekven, Ferstad, Lunde, Haugland, Halhjem og Bjørnen.
Fram til postkontoret vart nedlagd på slutten av 1990-åra, var Søre Neset eigen poststad.
Chuzhou
Chuzhou er ein kinesisk by i provinsen Anhui i det sentrale Kina. Befolkninga er i (2004) omkring 228.000.
Pástra på Kefaloniá
Pástra (gresk Πάστρα) er ein landsby søraust på øya Kefaloniá i periferieininga Kefaloniá i periferien Dei joniske øyane i Hellas. Pástra var hovudsete i den tidlegare kommunen Eliós-Prónni, som no er ei kommunaleining i kommunen Argostóli.
Shingo Nejime
Shingo Nejime er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Tokyo Verdy, Yokohama FC og Roasso Kumamoto.
Poi
Poi referer til ei form for sjonglering med ballar der ballane er festa i snorer. Ordet poi kjem frå maori og tyder 'ball'.
Kvar ball er festa med ei snor og halde i ei hand, ballane vert svinga i varierande sirkulære mønster rundt kroppen. Tradisjonelt var poi praktisert av kvinner som ei øving for å auke fleksibilitet i handledd og hender, og for menn for å auke styrkje i armar og å betre koordinasjonen. Ein framføringskunst vart utvikla og blir no praktisert først og fremst av kvinner.
Somme seier at det opphavleg var mindre kunst og meir nytte på den måten at poi var arbeid for å lage tradisjonell mat: ein festa poi til ei snor og svinga han for å gje fart mot eit hardt underlag.
I dag har poi ei auka popularitet langt utover grensene til New Zealand.
Uruguay
Uruguay, offisielt Republikken aust for Uruguay (spansk República Oriental del Uruguay), er ein republikk i den sørlege kjegla av Sør-Amerika, og grensar til Brasil i nord og Argentina i vest, med kyst mot Atlanterhavet i sør og søraust. Landet er det nest-minste landet i Sør-Amerika og er eit av dei mest politisk og økonomisk stabile. Det har kring 3,4 millionar innbyggjarar, og eit areal på 176 220 km². Hovudstaden i landet og den største bye er Montevideo, som med forstader og kringliggande område på sørvestkysten av landet huser to tredelar av folkesetnaden i landet. Spansk er de facto språk i landet.
Uruguay er eit demokrati organisert som ein einingsstatleg presidentiell republikk. Uruguay er ein einingsstat, med to administrative nivå under staten: departement (departamentos) og kommunar (municipios). Landet var ein del av det spanske koloniriket fram til 1821, då Brasil annekterte landet. Uruguay blei sjølvstendig i 1828. Uruguay er rangert som nr. 1 blant dei latinamerikanske landa i livskvalitet, demokrati-indeksen, mangel på korrupsjon, fredsindeks, pressefridom og e-regjering. Uruguay er òg blitt rangert som det tredje beste landet i Latin-Amerika når det gjeld menneskeleg utvikling.
Uruguay er ein betydeleg bidragsytar i Dei sameinte nasjonane (SN), og har delteke med soldatar i fleire utanlandsoperasjoner med mandat frå SN. Uruguay er blant statane som har vore med frå grunnlegginga av SN, Mercosur, ALADI, Organisasjonen av amerikanske statar (OAS), Verdshandelsorganisasjonen og Den søramerikanske unionen.
Namn
Namnet Uruguay kan setjast saman av dei tupianske orda uru, som tyder fugl, og guay, som tyder hale, som òg er namnet på ei fugleart som var svært vanleg i landet.
I kolonitida var området kjend som Banda Oriental del Uruguay, det vil seia austbreidda av elva Uruguay. Det offisielle spanske namnet på republikken er República Oriental del Uruguay og tyder 'Republikken austom Uruguay'.
Geografi
Heile den sørlege delen av Uruguay består av lågland. Innlandet består for det meste av småkupert bakkeland som ligg 200–300 meter over havet. Den høgaste toppen ligg 540 meter over havet. Det meste av landet er dekt av grassletter, sokalla pampas. Langs elvebreiddene veks spreidd skog, og i dei sørlegaste områda finst somme område med savanne.
Klima
Uruguay har eit mildt, fuktig, subtropisk klima med nedbør i alle årstidene. Den kaldaste månaden er juli, med ein snittemperatur på 10–13 °C, medan den varmaste er januar, med ein snittemperatur på 22–25 °C. Årsnedbøren varierer mellom 900 og 1 300 millimeter. Framstøyt av kald luft frå sørvest (pamperos) kan stundom gje kraftige byer og sterke temperaturfall.
Kolonisering
Spanjolane var dei første europearane som kom til området som i dag heiter Uruguay i 1516. Urfolka som budde der frå før motsette seg spansk erobring, og sidan det var lite gull og sølv å finna i området, hadde spanjolane avgrensa interesse for området på 1500- og 1600-talet. Uruguay var midtpunktet for ei rekkje stridar mellom det spanske og det portugisiske imperiet. I 1603 byrja spanjolane å innføra storfe til området, og dette blei ei kjelde til rikdom i regionen.
Byen Montevideo blei grunnlagd av spanjolane på byrjinga av det 1700-talet som ei militær festning som skulle hindra inntrengarar og fiendar frå å koma til området. I 1806 og 1807 freista den britiske hæren å ta kontroll over Buenos Aires og Montevideo som ein del av Napoleonskrigane. Som eit resultat av dette blei Montevideo okkupert av britiske soldatar frå februar til september 1807. I 1811 lanserte José Gervasio Artigas, som er rekna som nasjonalhelt i Uruguay, ein vellukka revolusjon mot dei spanske styresmaktene. Han sigra over dei spanske styrkane 18. mai 1811 i slaga ved Las Piedras. I 1816 blei området angripe frå Portugal, som invaderte Banda Oriental frå Brasil, og dei tok kontroll over Montevideo i januar 1817. Uruguay blei verande del av det spanske koloniriket fram til 1821, då Brasil annekterte landet. Uruguay fekk sjølvstende i 1828.
Sjølvstendekrig (1811-1830)
I andre halvdel av 1800-talet var det mykje innvandring til Uruguay. Fleirtalet av innvandrarane kom frå Italia og Spania. Mellom 1860 og 1868 auka talet på sauer i landet frå tre millionar til sytten millionar. Hovudgrunnen til denne auken låg framfor alt i dei forbetra metodane for husdyrhald som blei introduserte av dei mange europeiske innvandrarane. Montevideo blei eit økonomisk sentrum i området. På grunn av den store hamna i Montevideo blei byen brukt som base for handel mellom Uruguay og naboland som Argentina, Brasil og Paraguay.
1900-talet
Rundt 1900 var barnedøydelegheten i Uruguay blant dei lågaste i verda, noko som indikerer ein særs sunn folkesetnad på denne tida. Dette talet har seinare stige ein del.
Under første verdskrigen tok Uruguay parti mot Tyskland og braut alle diplomatiske samband med landet. Uruguay spelte inga stor rolle i kamphandlingar på noko tidspunkt under denne krigen. I 1930 blei Uruguay valt som vertsland for det aller første fotball-VM. Sjølv om dette arrangementet var mykje mindre den gongen enn konkurransane som er blitt haldne seinare, førte arrangementet til ein enorm nasjonal stoltheit då heimelaga vann turneringa over nabolandet Argentina.
Slaget ved Río de la Plata var det første større sjøslaget under den andre verdskrigen og fann stad utanfor kysten av Argentina og Uruguay mellom britiske krigsskip og den tyske «Admiral Graf Spee». I kampen blei det britiske skipet HMS «Exeter» alvorleg skadd og måtte trekkja seg vekk frå kampen, medan to andre britiske skip fekk mindre skadar. Den tyske kapteinen Hans Langsdorff, som styrte skipet, valde å senka «Admiral Graf Spee» i staden for å segla ut av hamna i Montevideo og møta det han feilaktig trudde var ein fullt overlegen alliert styrke. Få dagar seinare utførte kapteinen sjølvmord i Buenos Aires.
På slutten av 1950-talet, delvis på grunn av ein nedgang i etterspurnaden etter landbruksprodukt på verdsmarknaden, byrja Uruguay å få store økonomiske problem med inflasjon og veksande arbeidsløyse, og folkesetnaden fekk ein bratt nedgang i levestandarden. Dette førte til store militante grupperingar som Tupamaros-geriljaen og uro blant arbeidarar og studentar. Tupamaros-geriljaen blei grunnlagd på byrjinga av 1960-talet; og rante først bankar og butikkar for så å distribuera mat og pengar i fattige nabolag. Deretter byrja dei med politiske kidnappingar, attentat og angrep på militæret og tryggleiksstyrkar.
Den dåverande presidenten i Uruguay, Jorge Pacheco Areco, erklærte unntakstilstand i 1968. Dette blei følgd av vidare svekking av borgarrettane i 1972 av etterfølgjaren hans, president Juan María Bordaberry. President Juan Bordaberry gav hæren ordre pm å kjempa mot Tupamaros-geriljaen som lenge var leia av Raúl Sendic. Etter å i stor grad ha overvunne Tupamaros-geriljaen, greip dei militære makta i Uruguay i 1973. Tortur og terror mot eigne borgarar var utbreidd praksis under det uruguayanske diktaturet på 1980-talet.
Uruguay hadde på eit tidspunkt den høgaste mengda politiske fangar per innbyggjar i heile verda. Bordaberry blei fjerna som president i 1976, raskt etterfølgd av eit nytt formannskap av militære leiarar. I 1984 braut det ut massive protestar mot militærdiktaturet. Etter ein generalstreik på 24 timar byrja forhandlingar, og dei væpna styrkane kunngjorde ein plan for å innføra eit sivilt demokratisk styre i landet. Nøyaktig kor mange sivile som blei drepne under det tolv år lange militærstyret i Uruguay mellom 1973 og 1985 er ikkje gjort offentleg kjent. Ei stor mengd av dei drepne er aldri blitt funne igjen.
Nye økonomiske reformer som blei innførte, med fokus på å få inn utanlandsk handel og kapital, fekk ein viss suksess og stabiliserte økonomien på 1970-og 1980-talet. Luis Alberto Lacalle vann presidentvalet i 1989 og sat ved makta fram til 1995. President Lacalle innførte blant anna store økonomiske strukturelle reformer, og var ein forkjemper for liberalisering av tidlegare handelsreformer. Til trass for større økonomisk vekst i løpet av presidentskapet til Lacalle, provoserte dei store justeringene det private næringslivet og den politiske opposisjonen, og nokre av reformene blei velta gjennom folkerøystingar.
2000-talet
José Mujica, ein tidlegare gerilja-krigar i Tupamaros, blei vald til president i Uruguay og innsett i embetet 1. mars 2010.
I 2012 legaliserte Uruguay abort og likekjønna ekteskap. I 2013 blei Uruguay det første landet i verda som legaliserte marihuana.
I 2014 vart den sosialistiske kandidaten Tabaré Vázquez (2005-2010) vald til president for ein 5-års periode, frå 2015 til 2020. I 2020 blei han etterfølgd av Luis Alberto Lacalle Pou.
Folkesetnad
Folketalet i Uruguay var 3 286 314 i 2011, med ein årleg folkevekst på 0,8 % frå 1994 til 1999. Gjennomsnittleg levealder er 79,2 år for kvinner og 72,7 år for menn (1999). Det er tettast folkesetnad kring Montevideo.
I 1995 kunne 97,3 % av folkesetnaden over 15 år lesa og skriva. 90 % av folkesetnaden er av europeisk, mest av spansk og italiensk herkomst.
Som eit spanskspråkleg land i Latin-Amerika, har dei fleste uruguayarar ein spansk-kulturell bakgrunn, sjølv om om lag ein fjerdedel av befolkninga har italiensk bakgrunn. Rundt 88 % av befolkninga har hovudsakleg europeisk bakgrunn medan mestisar (8 %) og mørkhuda (4 %) er dei største etniske minoritetane.
Av religiøs tilknyting er 66 % rekna som katolikkar, 2 % som protestantar (2 %) og 1 % som jødar. 31 % er noko anna. Kyrkje og stat er offisielt fråskilde.
Største busetnader
Uruguay er i dag eit urbant land, der nærare 80 % av folkesetnaden i Uruguay bur i tettstader.
Administrativ inndeling
Uruguay er delt inn i 19 departement (spansk departamentos), som fungerer som dei nest øvste forvaltingseiningane i landet.
Rettsvesen
Som førsteinstansrett fungerer ein fredsdommar i kvar av dei 224 lokale domsområda. Vidare er det separate sivil- og strafferettslege domstolar, ungdomsdomstolar og arbeidsrettar.
Hovudstaden til kvart departement, og dessutan nokre andre byar, har ein eige departementsdomstol. Det er sju apellrettar, alle med tre dommarar. Den øvste justisdomstolen er den høgaste allmenne domstolen. Han har original jurisdiksjon i blant anna forfatningsrettslige saker, og høyrer elles appellar frå appelldomstolane. Han har fem dommarar, alle er valde for ti år av kongressen. Ein eigen valkomite presenterer ei liste over kandidatar kongressen kan vurdera.
Dommarane til den øvste justisdomstolen utpeikar dommarar til appellrettane, senatet må godkjenna alle vala. Det er eigne forvaltningsdomstolar, med den øvste administrative domstolen som sisteinstans. Det er òg ein eigen valdomstol.
Næringsliv
I Uruguay var det 3004 km med jernbanespor i 1993. Den totale lengda til vegnettet var på 52 000 km, av dette var 23 % er asfaltert. Handelsflåten består av 88 skip. Det finst ein flyplass i landet med regulær trafikk.
Næringslivet består hovudsakleg av jordbruk med stort husdyrhald i tillegg til ein del fiske. Det blir dyrka korn, mais, ris, linfrø, tobakk og sitrusfrukt.
Viktige eksportvarer er levande dyr og matvarer, tekstilar, klede, gummivarer og plastvarer. Viktige importvarer er petroleum, maskinar, transportutstyr, kjemikaliar, metall og metallvarer. Viktige handelspartnarar er Brasil, Argentina, USA og Tyskland.
Språk
Portugisisk er det andre språket i landet og blir undervist i på skulen. Ei blanding av spansk og portugisisk (portuñol riverense eller misturado) blir tala i nord, aust og nordaust, nær grensa til Brasil.
Engelsk er obligatorisk i vidaregåande skular. Fransk og italiensk er òg viktige språk.
Religion
Uruguay har ingen offisiell religion; kyrkje og stat er offisielt skilde. Religionsfridom er garantert. Uruguay blei ein sekulær stat i 1903 etter reformer av president José Batlle y Ordóñez (1903-1911). Skilsmisse blei legalisert i 1907 og religion blei forbode i offentlege skular i 1909. Det blei innført eit fullstendig skilje mellom kyrkje og stat i 1917.
Senatet i Uruguay legaliserte likekjønna ekteskap den 12. desember 2012. Abort blei lovleg same året.
Bogstadvannet
Bogstadvannet er eit vatn som ligg på grensa mellom kommunane Bærum og Oslo. Vatnet ligg 145 moh. og har eit areal på om lag 1 km². Utløpet frå Bogstadvannet er Lysakerelva, med oppdemming i 1931. Det største innløpet er Sørkedalselva.
Bogstadvannet er ein populært badestad for folk i Oslo-området, med strender både på Oslosida (Sørkedalsveien) og på Bærumsida (Kråka). Det er òg ypparlege skiterreng på Fossum på vestsida. Bogstadvannet har åbor og er ein populært fiskestad både sommar og vinterstid. Langs sørbreidda ligg Oslo Golfklubb med den første golfbanen i landet frå 1924.
Bogstadvannet og denne delen av Lysakerelva er åstad for nokre av dei første industriforsøka i Noreg. Her låg ein stangjernshammar i seinmellomalderen, og Bogstad gård var opphavleg klostergods under nonneklosteret på Vålerenga.
Brigitte Bardot
Brigitte Anne-Marie Bardot er ein fransk dyrevernaktivist og tidlegare skodespelar, songar og mannekeng. Ho er særleg kjend frå si tid som filmskodespelar og erotisk ikon på 1950- og 1960-talet.
Liv og gjerning
Bardot er fødd i Paris, der faren, som var ingeniør, arbeidde i eit familiefirma. Ho byrja å ta oppdrag som mannekeng då ho var 15 år gammal, bilete av henne vart allereie då publisert i det franske motemagasinet Elle.
Skodespelar
Bardot debuterte som skodespelar i 1952 i filmen Le Trou normand. Same året spela ho i ytterlegare to filmar, og gifta seg med filmmakaren Roger Vadim. Ekteskapet varte i fem år. I 1953 spela Bardot i sin første USA-amerikanske film, Un acte d’amour, der Kirk Douglas var motspelaren hennar.
BB, som ho snart vart kalla, var ein av dei mest eksponerte filmskodespelarane i 1950- og 1960-åra. Hennar internasjonale gjennombrot kom i 1956 med Vadims fyrste film; Gud skapte kvinna (fransk tittel Et Dieu créa la femme). Filmen, som hadde stor suksess også i Nord-Amerika, vakte ein del oppstyr og forarging, og la grunnlaget for den mytiske Brigitte Bardot. Gjennom filmar som Sanninga (1960), Forakta (1963) og Viva Maria (1965) vart ho også filmhistorisk.
År 1959 gifta den gravide Bardot seg med skodespelaren Jacques Charrier, og sonen Nicolas Charrier kom til verda. Guten voks opp hos besteforeldra og har i mange år budd i Noreg, der han er gift. I 1965 spela ho seg sjølv i den USA-amerikanske filmen Dear Brigitte, mot James Stewart. 39 år gammal trekte ho seg tilbake som skodespelar etter filmen L'Historie très bonne et très joyeuse de Colinot trousse-chemise.
Songar
Ei ti års tid frå 1962 song og spela Brigitte Bardot inn viser og pop-songar. Låten «Harley Davidson» frå 1967 er hennar mest kjende song. Same året song ho inn Serge Gainsbourg sin mest berømte song; «Je t’aime … moi non plus», men versjonen vart ikkje gjeven ut før fleire tiår seinare. I staden var det Jane Birkin som fekk presentere den grensesprengande låten.
Dyrevernar
I 1968 oppnådde forfattaren Marguerite Yourcenar, gjennom eit privatbrev til Bardot, å vinne henne for ein kampanje mot seljakt i Canada. Året etter stilte elles Bardot halvnaken opp i ein annonsekampanje for minkpelsar, men dette skulle ikkje kome til å påverke hennar rolle som dyrevernaktivist. Frå 1970-talet har Bardot vore aktiv i arbeidet for dyrevern, og grunnla etter ei tid ei stifting som har namn etter henne.
Etter ho hadde forlate filmbransjen i 1973, stod Bardot fram som ein prominent dyrevernar. Særleg framskoten plass fekk ho i demonstrasjonane mot metodane og omfanget av den kanadiske selfangsten. Under ein demonstrasjon i Paris brende ho pelsar og ho let set avbilde med ein ungsel i isen utanfor Canada. For miljøvernorganisasjonen Sea Shepherd har ho vore ein viktig støttespelar, og i mai 2011 vart ein av båtane til organisasjonen, for å heidre henne, omdøypt til «Brigitte Bardot».
Politisk aktivist
Bardot er busett i Sør-Frankrike og har dei seinare år fått merksemd for sin motstand mot islam, innvandring og homoseksuelle. Fleire gongar har ho måtta møtt i retten, skulda for å ha oppmoda til rasehat. I 1997 vart ho frikjend i ei sak, men både både i 2000 og 2004 vart ho bøtelagt for ytringar, bøtene var på høvesvis 3000 francs og 5000 euro. Siste gongen vart ho dømd for ytringar vedkomande islamske slaktemetodar.
Biografen Chantal Nadeau har hevda, med basis i Bardot sin språkbruk i innvandringssaker og i spørsmål om seljakt, at den tidlegare filmstjerna har eit grunnleggjande konservativt og reaksjonært verdssyn. Sidan 1990-åra har Bardot stått nær høgrepartiet Front National i mange politiske saker.
I 2003 gav Bardot ut boka Un cri dans le silence. Forlaget Éditions du Rocher medverka til at boka vart den mest suksessrike franske boka i året 2004. Bardot har elles kritisert matvanane til franskmenn og snøggmat, moderne kunst og stein-arkitektur; og har sverma for eit «Frankrike frå dengongen» med «menneskelege dimensjonar».
Monte Inici
Monte Inici er eit fjell i Castellammare del Golfo i provinsen Trapani på Sicilia i Italia. Det er om lag 1 060 meter over havet og ligg eit par kilometer sør for Golfo di Castellammare, ei vik i Tyrrenhavet.
Monte Inici har vore mykje utforska og det er funne mange fossil her frå juratida og krittida.
I antikken låg den greske busetnaden Inykon ved Monte Inici.
Masatomo Kuba
Masatomo Kuba er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Ika
Ika (ika, bintucua), òg kjend som arhuaco, er eit chibchansk språk som vert tala av omtrent 14 300 arhuacofolk i Sierra Nevada de Santa Marta i det nordlege Colombia. Rundt 90 prosent av talarane er einspråklege.
Ika er eit SOV-språk, det vil seia at det nyttar setningsstrukturen subjekt–objekt–verb.
Genmodifisert mat
Genmodifisert mat er mat laga av plantar eller med som har fått endra på arvematerialet sitt gjennom genmanipulasjon. Ein kan også bruka omgrepa som genmanipulert mat og genmat om emne. Det er strid kor vidt det er sunt å ete genmodifisert mat.
Ingar
Ingar, Ingard eller Inggard er eit norsk mannsnamn, laga av det norrøne norrøne gudenamnet Ing og det urnordiske suffikset -waz, eller nok -aR, -gaR, -gjaR, og -gard, -gård og meir — som vil seie «dediserte til», herav dediserte til guden Ing. Namnet Ingar kunne òg bety vakta av guden Ing.
Namnet vert oftast skrive utan –d, etter mønster av mange andre namn på -ar, som til dømes «Steinar».
I tidlegare tider var Ingar i Noreg bruka som eit kvinnenamn, som nå i Sverige.
Ingar har i Noreg namnedag 22. desember.
Bruken av namnet i Noreg
Ifølgje Statistisk sentralbyrå har namnet Ingar vore bruka i 1940- og 1950-talet.
Grå eminense
Ein grå eminense er ein mektig rådgjevar som held seg i bakgrunnen, er lite kjend for omverda og verkar i det stille eller også hemmeleg. Personen er gjerne utan offisielle stillingar eller rang.
Omgrepet vart først nytta om François Leclerc du Tremblay, høgre handa til Kardinal Richelieu. Leclerc var ein fransk kapusinarmunk som bar grå, eller heller brune, kapper. Brun eller lysebrun (no beige) vart kalla grå i Frankrike på den tida. Tittelen eminense er ei tiltaleform nytta i den katolske kyrkja til kardinalar. Sjølv om Leclerc du Tremblay aldri nådde ein slik rang, er det sannsynleg at dei rundt han kan ha tiltala han på denne måten på grunn av den store innflytelsen «den grå munken» hadde på «hans eminense kardinalen», kardinal Richelieu.
Aldous Huxley skreiv ein biografi om Leclerc på engelsk med tittelen Grey Eminence. Det finst også eit måleri frå 1873 av Jean-Léon Gérôme, L'Éminence Grise, som viser Leclerc gå ned den store trappa i Palais Cardinal.
Grå eminense kan også bli nytta om ein eldre person, gjerne gråhåra, som er kjend for kva han eller ho har gjort tidlegare, men som no verkar meir som ein rådgjevar enn som ein utøvar, og som har innflytelse som følgje av tidlegare status. Dette kan vere ein pensjonert professor, ein tidlegare politikar med godt rykte mv.
Vangsgutane
Vangsgutane er ein klassisk norsk teikneserie skriven av Leif Halse og med teikningar av Jens R. Nilssen. Serien vart først gjeven ut som ein serie i vekebladet Nynorsk Vekeblad frå 1940 til 1954 og har også kome ut som julehefte sidan 1941. Vangsgutane er meint som ein underhaldande og oppsedande serie for born og unge. Serien tek for seg dei prektige og veslevaksne brørne Steinar og Kåre Vangen, som bur på eit småbruk i Todalen på Nordmøre. Tekstane i serien er på nynorsk.
Format
Seriehefta har seks bilete på kvar bladside, og under kvart enkelt bilete er det ein femlinjers tekstbolk. Originalteikningane til dei hefta Jens R. Nilssen illustrerte, er i svart-kvitt. Etter ein kort overgang med firefargars bilete har alle hefta kome i fargar.
Hovudpersonar og innhald
Serieskaparen Leif Halse fekk av forlagssjefen i Fonna Forlag i oppdrag å lage ein teikneserie med hovudpersonar som kunne vere førebilete for unge. Resultatet vart etter kvart Vangsgutane, eit slags snilt svar på Knoll og Tott med «to gutar som ikkje berre gjorde galne strekar».
Serien handlar om dei tidleg farlause brørne Steinar og Kåre, som er høvesvis 12 og 10 år gamle. Då faren døydde, måtte dei ta ansvar for arbeidet på garden saman med mora Sigrid Vangen og oksen Peik. Denne vanskelege situasjonen syner for alvor kva dei er god for. Serien har ein klår moral: Det går deg bra med ærleg framferd og strevsamt arbeid, medan dei som ikkje er like flinke, blir dårleg lønt. Steinar og Kåre Vangen er arbeidsame og gjer alltid det som rett er. Figuren Larris er Vangsgutane sin motsats. Han er rampete, lat og doven, og difor går det ofte ille med han.
Forutan hovudpersonane, den veslevaksne Steinar og den velmeinte, men noko naive Kåre, er det mange andre figurar som går igjen i serien. Mellom dei finn vi Sigrid Vangen, mora til gutane; Sterk-Ola Bakken, ein stødig ven av familien Vangen som ofte hjelper til der det trengst; og husmannsguten Larris, som driv med rampestrekar og som gjerne vil øydeleggje for Vangsgutane. Andre figurar treffer ein sjeldnare på. Mellom desse er Martin Skjorhagen, den hissige, ustødige faren til Larris; Klure, som ofte er i lag med Larris og gjer fantestrekar; bondekaksen Hallstein Breiset; moster Ane, syster til Sigrid Vangen; og den vene Gullbjørg, ei jente som særleg Larris er forelska i. Dyra i serien har same eigenskapane som sine eigarar: Oksen Peik på Vangen er sterk, roleg og til å stole på; hunden Troll i Skjorhagen er mindre sympatisk.
Utgjevingar og illustratørar
Vangsgutane blei først presentert i Nynorsk Vekeblad nummer 17 som kom ut 6. november 1940. Serien heldt fram i vekebladet til 1954. Allereie i 1941 kom serien ut som julehefte, og har gjort sidan med unnatak av åra 1944, 1946 og 1963. Det siste nyskrivne heftet kom ut til jula 1981. I 1953 og 1983 kom serien òg som sommarhefte. Frå 1983 har Fonna Forlag gjeve ut julehefta som opptrykk av tidlegare seriar. Frå 2002 har teikningane vore fargelagde. I juleheftet for 2011 kom den første nye forteljinga om Vangsgutane på 30 år. Sverre Årnes stod for teksten og Ivan Andreassen var teiknar.
Teksten til Vangsgutane er skriven av Leif Halse, med unntak for juleheftet i 1981, då han samarbeida med sonen Kåre Halse.
Følgjande har teikna serien: I 1961 blei serien teikna av ein anonym kvinneleg teiknar.
Anna
I 1973 kom Vangsgutane i bokform. Boka hadde tekst som forteljing på annakvar side. På den motsette sida var teikningar til teksten. Teksten var her og av Leif Halse og teikningane av Jens R. Nilssen. Denne boka kom både på nynorsk og bokmål. I 2009 vart denne boka utgitt i USA. Ho vart kalla The Boys from Vangen. Ho er med tekst både på engelsk og norsk.
Cuba
Cuba (eller Kuba) er den største staten i Karibia, ein republikk og ei øy som ligg i overgangen mellom Mexicobukta, Det karibiske havet og Atlanterhavet. Landet er velkjend for å vera under sosialistisk styre og handelssanksjonar frå USA.
Landet ligg sør for Florida i USA og Bahamas, vest for Turks- og Caicosøyane og Haiti, aust for Mexico og nordvest for Caymanøyane og Jamaica. Namnet Cuba skal ha kome frå tainoordet cubanacán, som tyder 'sentral stad'.
Historie
Dei første menneska, kalla guanajatabeyes, kom til Cuba om lag 10 000 f.Kr. Siboneyane, som framleis heldt til på øya då europearane kom, vandra inn om lag 1000 f.Kr. Den siste folkegruppa, tainoane, kom til frå Hispaniola rundt 1100, med ei ny bølgje rundt 1450.
Europearar gjekk i land på øya for første gong den 28. oktober 1492. Christoffer Columbus døypte henne Juana, etter den spanske tronfølgjaren, men dette blei erstatta av det innfødde namnet Cubanacán, seinare forkorta til Cuba.
Diego Velázquez leia den spanske invasjonen på øya og blei utnemnd til guvernør i 1511. Han grunnla byen Baracoa, som blei den første hovudstaden i landet. Urfolka på øya blei tvinga inn i reservat, brukte som slavar, drepne i kamp eller av nyinnførte sjukdommar. Talet på innfødde gjekk ned frå fleire titals eller hundre tusen til om lag seks tusen. Eit opprør leia av Hatuey blei slått ned.
Etter kvart tok spanjolane til å innføra afrikanske slavar på øya. Den første større lasta kom i 1520, men innføringa tok seg først opp på 1600- og 1700-talet. Samstundes ønskte få spanjolar å slå seg ned på øya. Dei søkte seg heller til land som var rikare på gull og anna lettent rikdom.
1700-talet førte med seg fleire åtak frå britiske styrkar. I 1762 heldt dei Havanna i ti månader, noko som førte til ein fredsavtale i 1763 der Florida blei britisk, medan Cuba igjen blei heilt spansk.