cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saturnmånen Epimetheus
Fysiske karakteristikkar
Epimetheus har fleire krater på over 30 km i diameter i tillegg til både små og store ryggar og groper. Dei mange kratera tyder på at månen må vera ganske gammal. Janus og Epimetheus kan ha blitt danna frå oppdelinga av ein måne til å danne dei ko-orbitale satellitane, men viss dette skal stemme må dette ha hendt svært tidleg i historia til solsystemet. Frå den låge tettleiken og relativt høge albedoen ser det ut til at Epimetheus er ein svært porøs islekam. Usikkerheitene til desse verdiane er store, så dette er foreløpig ubekrefta.
Haakon Tranberg
Haakon Werner Tranberg var ein norsk friidrettsutøvar som deltok i øvingane 100 meter, 200 meter og lengdehopp. Han vann to sølvmedaljar under EM i friidrett 1946. Tranberg var frå Kristiansand og var medlem av Kristiansands IF. Ein statue av Tranberg er reist ved Kristiansand stadion.
Aktiv
Tranberg vart norsk meister på 100 m i 1939, 1946 og 1947, på 200 m i 1939 og 1946 og i lengdehopp i 1946 og 1947. I 1946 vann han den fyrste kongepokalen sett opp etter verdskrigen.
Han vart nummer to både på 100 m og 200 m under EM i friidrett i 1946 i Oslo. På 100-meteren vann han det femte forsøksheatet med tida 10,8, for så å vinne den tredje og siste semifinalen med tida 10,7. Same tida fekk han i finalen, ein tidels sekund saktare enn John Archer frå Storbritannia. 200-meteren vart så vunnen av Nikolaj Karakulov frå Sovjetunionen med tida 21,6, Tranberg fekk 21,7 i sluttid.
Sin personlege rekord på 100 m på 10,4 sekunder oppnådde han i september 1939 på Bislett stadion. På same bana ein månad tidlegare presterte han si beste tid på 200 m med 21,5 sekundar. Eitt år seinare, atter på Bislett, hoppa han 7,26 m i lengde, hans endelege personlege rekord.
Bultei
Bultei (sardisk Urtèi) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Han har 950 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 96.83 km² og ligg i ei høgd på 509 meter over havet.
Saturnmånen Helene
Helene vart oppdaga 1. mars 1980 av Pierre Laques og Jean Lecacheux.
Julussa
Julussa er ei 32 km lang elv i kommunane Elverum og Åmot i Innlandet som startar ved Bergesjøen (318 moh.). Namnet kjem frå det gammalnorske ordet ljudlausa, som tyder «lydlaus». Opphavet til namnet er rett og slett at elva renn stille gjennom Julussdalen.
Frå Bergesjøen renn Julussa 32 km før ho munnar ut i Rena.
Julussa var viktig for tømmerfløyting ut av dei store skogane i området frå midten av 1500-talet og fram til 1969.
Ved Brattveltdammen oppstod Julussakonflikten i 1927.
Almajano
Almajano er ein kommune i provinsen Soria i den autonome regionen Castilla y León, nord i Spania.
.380 ACP
.380 ACP er ein patron utvikla av John Browning og introdusert i 1908 av Colt i ein .380-variant av Colt 1903 i kaliber .32 ACP. Kaliber .380 ACP vart til liks med .32 ACP utvikla for pistolar med bakslagsmekanisme som ikkje hadde nokon løpslåsingsmekanisme. Rekylfjøra er nok til å ta seg av energien som blir utløyst av skotet og som driv sleiden og sjølvladesystemet. Dette forenklar produksjonen av pistolar og reduserer med det kostnaden.
Kaliber .380 ACP var det kaliberet som var foretrekt til politibruk i Europa i mange år, attåt og til avløysing av .32 ACP. Men han er no i stor grad erstatta av kaliber 9 mm Parabellum. Kaliber .380 ACP liknar 9 mm Makarov utvikla i Sovjetunionen, men den sistnemnde er litt kraftigare.
Av andre kjende pistolar enn Colt 1903 (1908) som bruka .380 ACP (eventuelt attåt ein .32 ACP-variant) kan nemnast FN Browning 1910 og Beretta 1934.
.380 ACP er kompakt og lett i vekt og er ein populær patron til sjølvforsvar for dei som ønskjer lett rekyl. Han er om lag så kraftig som revolverpatronen kaliber .38 Special, og noko kraftigare enn .32 ACP. Kva som er «nok» til sjølvforsvarsbruk er det delte meiningar om, der det delvis er slik at mange i USA meiner desse kalibra er for spede, medan mange i Europa meiner dei held i massevis.
Firma som lagar pistolar for denne patronen marknadsfører dei somtid spesielt for kvinner, og legg da vekt på den lettare rekylen dei har enn pistolar med kraftigare ammunisjon.
Attåt kaliber .380 ACP (Automatic Colt Pistol, fordi det først vart bruka i Colt 1903/1908), blir kaliberet kalla 9x17 mm (som det faktisk er), 9 mm kort på norsk, 9 mm kurz på tysk, 9 mm corto på italiensk, 9 mm court på fransk, 9 mm short på engelsk, osv. Dessutan 9 mm Browning short etter han som skapte denne patronen.
Kjelde
Engelskspråkleg wikipedia (i hovudsak)
Sentrifugalpumpe
Histore
Den første sentrifugalpumpa i kommersiell produksjon vart bygd i Sambandsstatane i 1818, og vart kalla The Massachusetts Pump. i 1830 vart det bygd ei pumpa med brukbar effektivitet i New York.
I 1846 starta ein med produksjon av sentrifugalpumper i England. Dei første sentrifugalpumpene hadde rette blad i løpehjulet, men den første engelske produsenten av pumper introduserte krumma blad i 1849
Ein grunn til at sentrifugalpumper ikkje vart tekne i utstrekt bruk før mot slutten av 1800-talet, er at dei krev ein motor med høgt omdreiingstal for å fungera.
Oppbygging og verkemåte
Ei sentrifugalpumpa er samansett av eit eller fleire roterande løpehjul som er plasserte inni eit stasjonært pumpehus som gjerne vert kalla snigelhus eller, på engelsk, casing. Ein drivaksling går gjennom senter av løpehjulet og ut gjennom pumpehuset til ein motor. Det er vanleg å ha berre eitt løpehjul, men fleire løpehjul kan nyttast dersom ein treng høgare utløpstrykk. Pumper med fleire løpehjul vert kalla fleirtrinns sentrifugalpumper. På akslingen er det også ofte ein pakkboks og eitt eller fleire kulelager.
Innløpet til pumpa er i senter av løpehjulet, med røyrinnføring midt i pumpehuset. Innløpet i ei sentrifugalpumpa vert kalla sugesida. Dette kan vera eit misvisande namn, fordi sentrifugalpumper vanlegvis ikkje kan suga inn fluidet. For at sentrifugalpumpa skal fungera, treng ho eit visst trykk på sugesida. Dette trykket vert kalla NPSH (Net Pressure Suction Height). NPSH er ei opplysning som vert oppgjeven i spesifikasjonane til pumpa.
Løpehjulet er sett saman av ei rekkje krumma blad (skovlar), og fluidet som kjem inn i senter av hjulet vert slynga ut mot periferien av pumpehuset på grunn av sentrifugalkreftene. Det er ei lita klaring mellom pumpehuset og løpehjulet, slik at hjulet kan rotera fritt.
Når fluidet akselererer frå sentrum av løpehjulet ut mot periferien, vert det danna ei sone med lågt trykk midt i løpehjulet. Dette kan ein forklara ved hjelp av Bernoullis prinsipp: Når farten aukar må trykket minka. Når fluidet forlet ytterkantane av løpehjulet, treffer det veggane i pumpehuset. Fluidet misser då farten det hadde utover i radiell retning frå løpehjulet, og den kinetiske energien vert igjen gjort om til trykk i fluidet.
Kapasiteten til ei sentrifugalpumpa (mengd og trykk) er først og fremst påverka av storleiken til skovlane og omdreiingsfarten til løpehjulet. Andre faktorar, som tal på skovlar og stigning på blada, har ikkje så mykje å seia.
Fleirtrinns sentrifugalpumper
Ei sentrifugalpumpa med to eller fleire løpehjul, vert kalla ei fleirtrinns sentrifugalpumpa. Løpehjula kan vera monterte på same akslingen, eller på separate akslingar. Fleirtrinns sentrifugalpumper vert brukte for å:
Andre variantar
Aksiale rotodynamiske pumper vert kalla propellpumper. Der er løpehjulet forma som ein propell. Det finst òg variantar som har ein mellomting mellom aksial og radial gjennomstrøyming, dei vert gjerne kalla mixed flow-pumper.
Suşehri
Suşehri er ein by og eit distrikt i provinsen Sivas i Tyrkia. Byen har kring 13 000 innbyggjarar.
Renaelva
Rena eller Renaelva er ei sideelv til Glomma i kommunane Åmot og Rendalen i Innlandet.
Wipper ved Saale
Wipper er ei elv i Sachsen-Anhalt i Tyskland og ei av sideelvane til Saale frå venstre med ei lengd på 85 km. Ho har sitt utspring sørvest i fjella Harz, nær Harzgerode. Wipper munnar ut i Saale i Bernburg. Byar langs Wipper er Hettstedt, Aschersleben og Güsten.
Renaelva
Elva har sitt utspring i området aust for Tronfjellet, og renn saman med Glåma ved tettstaden Rena.
Elva er 165 km lang.
Nedslagsfeltet til Renaelva er 3967 km².
Sideelver
Ei sideelv til Renaelva er Julussa som er om lag 30 km lang, og kjem sørfrå gjennom Julussdalen.
Bruer
Kjøllsæter bru kryssar elva.
Kalamáta
Kalamáta (gresk Καλαμάτα), eldre form Kalamai, er ein by på Peloponnes i Hellas. Han er ein kommune i periferieininga Messinía i periferien Peloponnes og er hovudstad i periferieininga.
Kalamáta ligg om lag 60 km søraust for Kyparissía, 120 km søraust for Pýrgos, om lag 80 km sørvest for Trípoli, om lag 60 km vest for Spárti, nordvest for Areópoli og om lag 8 km aust for Messíni. Byen har i dag oppunder 60 000 innbyggjarar.
Byen har ein internasjonal flyplass og ei viktig hamn. Frå her kan ein nå den greske øya Kýthira.
Messiníabukta, der Kalamáta ligg, har fleire lange strender. Fjella Taýjetos ligg 4 km aust for Kalamáta.
Oliven og olivenolje er viktige eksportvarer for Kalamáta som er kjend for sin eigen oliventype, kalamataoliven.
Administrativ inndeling
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 69 849 innbyggjarar, medan kommunaleininga Kalamáta hadde 62 409 og tettstaden med same namn 54 100 innbyggjarar.
Historie
I motsetnad til mange andre greske byar har ikkje Kalamáta ei historie tilbake til antikken. Messíni, som òg ligg i Messinía, er ein antikk stad. Frå 1681 styrte venetianarane Kalamáta. 23. mars 1821 vart Kalamáta den første byen som vart frigjort frå den osmanske okkupasjonen som hadde vart i over 300 år. Greske opprørsstyrkar var leia av generalane Theodoros Kolokotronis, Petros Mavromikhalis og Papaflessas. I 1825 øydela Ibrahim Pasha byen under den greske sjølvstendekrigen. Kalamáta vart bygd opp at og vart ei av dei viktigare hamnene i Middelhavet. Det nest eldste handelskammeret i Middelhavet, etter det i Marseille, ligg i Kalamáta.
29. april 1941 vart det utkjempa eit slag nær hamna mellom dei invaderande tyske styrkane og ein newzealandsk divisjon. Etter den andre verdskrigen, av politiske årsaker, vart Kalamáta og Peloponnes ikkje teke med i regjeringa sine utviklingsplanar, som heller fokuserte på Nord-Hellas. Dette gjekk ut over den lokale økonomien og hamna, og dermed byen, vart mindre viktig. Først etter at byen vart hardt råka av eit jordskjelv 13. september 1986 gjekk styresmaktene inn med midlar for å få byen på fote att. Kalamáta er derfor i dag ein moderne hovudstad med alle fasilitetar og gode, og har mellom anna eit av dei mest moderne sjukehusa i Hellas.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Sverka
Sverka er ei lita elv som renn frå Furudalsvattnet til Øyungen ved Namdalseid. Ved Øyungen møter ho elva Øyensåa, og denne elva renn vidare til ho møter Ferja. Dei dannar i saman Årgårdselva, som munnar ut i sjøen. Det er godt laksefiske i dei nedre delane av elva. Elvesystemet er 15-16 km langt.
Alta-Kautokeino-vassdraget
Alta-Kautokeino-vassdraget er ei elv i Finnmark-området i Troms og Finnmark fylke som startar på Finnmarksvidda ved grensa til Finland og fylkesgrensa mot Troms, og renn ut i Altafjorden. Elva er 229 km lang og har eit nedslagsfelt på 8963 km². Elva er med dette den 11. lengste i landet og den tredje lengste i Finnmark. Når ein ser på nedslagsfelt er elva den sjuande største i Noreg og framleis den tredje største i Finnmark. Elva renn igjennom Kautokeino kommune og Alta kommune. Øvre del av elva ned til Alta Kraftverk heiter Kautokeinoelva og nedre del heiter Altaelva.
Elva vart kjend under utbygginga av Alta Kraftverk, og demonstrasjonane mot utbygginga i åra 1979-1981.
Brukarar av vassdraget
I vassdraget er det to kraftverk, Alta kraftverk som er eigd av Statkraft SF og Čábardasjohka kraftverk som er eigd av Nord-Troms Kraftlag AL. Grunnvatnet frå vassdraget blir brukt til drikkevatnsuttak fleire stader. Største vassverk er Alta vannverk som pumpar ut grunnvatn til bruk i Alta by. Det vert drive med fiske i heile vassdraget. Vassdraget blir òg nytta som transportåre med båt, primært til privat bruk, men òg noko turisttrafikk.
Verneområde
Dei delane som ikkje er utbygd, er verna mot utbygging i følgje verneplan II for vassdrag.
Det finst to naturreservat i nedbørsområdet til vassdraget, og det er Goskamark naturreservat i Alta kommune og Máze naturreservat i Guovdageaidnu/Kautokeino kommune. Fleire område er foreslått verna.
Busetnad
Det er lite busetnad langs elva sidan ho stort sett renn på Finnmarksvidda. Hovudtyngda av busetnad i nedbørsfeltet finst i området rundt Alta. Det bur om lag 7000-8000 menneske i nedbørsfeltet til vassdraget.
Tettstader ved vassdraget:
Elvar og sideelvar
johka = elv på samisk
Fiskeslag
Nedanfor Alta Kraftverk er i tillegg desse sortane:
Krokoms kommun
Krokoms kommun er ein kommune i Jämtlands län i Sverige. Kommunen grensar til X. Noreg: Lierne. Administrasjonssenteret i kommunen er Krokom, som ligg ved jernbana Trondheim–Östersund. Staden er fyrst og fremst ein handels- og servicestad.
I nordvest, mot grensa til Noreg, finn ein fleire fjellparti, som Hotagsfjällen, Offerdalsfjällen og Oldfjällen. Sør og aust for dette ligg det eit skogvakse forland med innsjøar og myrar. Slettelandet i aust har ein rik flora. Krokom er ein jord- og skogbrukskommune, og skog- og verkstadindustri er viktige næringar.
Administrativ historikk
Då dei svenske kommunalforordningane tredde i kraft i 1863 vart desse landskommunane innlemma i sokna i området: Alsen, Aspås, Föllinge, Näskott, Offerdal, Rödön og Ås. Frå ein av dei, Föllinge, vart Laxsjö utskild i 1889 og Hotagen i 1901.
Ved kommunereforma i 1952 gjekk Föllinge og Laxsjö saman att, samtidig som Rödön vart slegen saman med Aspås, Näskott og Ås. I 1969 gjekk også Hotagen saman med Föllinge igjen.
I 1974 vart Krokoms kommun oppretta gjennom samanslåing av Alsen, Föllinge, Offerdal og Rödön. Krokom, som var den tettstaden som skulle verte administrasjonssenter i den nye kommunen, gav også namn til han.
Kommunevåpenet
Blasonering: På sølvfarga bakgrunn, to blå straumar i opp-ned sparreform nedst, og øvst ein raud vêr i helleristingsstil.
Det noverande våpenet er laga av kunstnaren Gunnar Rudin, og vart registrert hjå Patent- och registreringsverket i 1977. Han fekk oppdraget av kommunen, og framlegget hans er basert på helleristingar i Glösabäcken. Det opphavlege framlegget inneheldt også ein solkross, men det vart teke vekk då ein i samarbeid med Riksarkivet tilpassa framlegget til Rudin til formkrava i heraldikken. Trass i det kan ein hevde at det ikkje er i samsvar med grunnidéane i heraldikken å allereie i blasoneringa fastslå kva for stil eit våpen skal teiknast i.
Av dei tidlegare kommunane som vart slegne saman då den noverande kommunen vart oppretta i 1974, var det berre Offerdal som hadde våpen. Det hadde vorte fastsett av Kongen 10. januar 1957 med blasoneringa: Eit delt skjold med eit blått elggevir på sølvfarga bakgrunn øvst, og ein sølvfarga spent boge som er vend oppover, på blåfarga bakgrunn nedst. Våpenet var ei heraldisk stilisering av motivet i seglet til eit tingslag på 1600-talet. Motiva, elggeviret og bogen med pila, symboliserer at jakta har vore viktig for bygda. Det vart ugyldig i samband med at den tidlegare landskommunen vart innlemma i Krokoms kommun.
Tettstader
Det er elleve tettstader i Krokoms kommun.
Ernst Larsen
Ernst Willy Larsen var ein norsk friidrettsutøvar frå Ranheim og arbeidar på Ranheim Papirfabrikk. Han vann bronsemedaljen på 3000 m hinder både under EM 1954 og under sommar-OL 1956. Larsen, med kallenamnet «Kruska», vann åtte norske meisterskap på bane (fem på 3000 m hinder, to på 5000 m og eitt på 10 000 m), samt fire i 3 km terrengløp. Han vart tildelt kongepokalen for 1957 etter gullmedaljar i hinderløp og terrengløp. Larsen var medlem av SK Wing fram til 1952, sidan av Ranheim Idrettslag.
Krokoms kommun
Tettstader
Tettstadene i tabellen er ordna etter innbyggjartal per 31. desember 2005. Administrasjonssenteret er utheva.
* Den vesle delen av Östersund som ligg i Krokoms kommun.
Ernst Larsen
Aktiv
I juli 1954 sprang Larsen den norske rekorden på 3000 m hinder ned under 9 minuttar; 8.59,2 under eit stemne på Bislett stadion. Tolv dagar seinare forbetra han rekorden med to sekundar og viste god form framfor europameisterskapen i Bern. Larsen deltok der i sitt fyrste store meisterskap og gjorde eit kjempeløp på 3000 m hinder. Sándor Rozsnyói frå Ungarn, som sette ny verdsrekord, makta han ikkje å fylgje til målstreken, men Larsen og finske Olavi Rinteenpää kjempa drabeleg om sølvmedaljen. Finnen slo Larsen med åtte tidels sekundar, men Larsens 8.53,2 sikra bronsemedalje og ny norsk rekord.
Under noregsmeisterskapen 1955 vart Larsen dobbelmeister for fyrste gong, i hinder var han suveren med tida 8.50,6, medan han på 5 000 spurtslo lagkameraten Øystein Saksvik og kom i mål på tida 14.14,0, ny norsk rekord.
1956 og sommar-OL i Melbourne
I OL-sesongen 1956 sette Larsen norsk rekord på 3000 m hinder på 8.45,4 ei veke føre NM i august, og under NM forbetra han rekorden til 8.42,6. Knappe tre veker deretter presterte han sitt livs snøggaste hinderløp, då han kom i mål på 8.42,4 heime i Trondheim og sette ein norsk rekord som stod i ti år. I oktober månad tok han tilbake noregsrekorden på 5 000 m då han oppnådde tida 14.07,4 under ein friidrettslandskamp i Bucuresti. Alle desse løpa viste at Larsen var mellom dei fremste medaljekandidatane på 3000 m hinder i sommar-OL 1956 i Melbourne.
Ti mann var kvalifisert til finalen, ein av desse, polske Zdzisław Krzyszkowiak møtte ikkje. Briten John Disley tok føringa, men ved fyrste vassgravpassering gjekk  Larsen i teten og leia dei neste seks rundane med  «mellom 10 og 14 meter». Vel 400 meter før mål ville briten Chris Brasher gå forbi leiaande Semjon Rjisjtsjin frå Sovjetunionen og pressa då ut Ernst Larsen som sprang jamsides i den andre løpebanen. Larsen kom litt ut av balanse, og «svingdommeren hevet flagget». Brasher storma i mål på tida 8.41,2, medan Sándor Rozsnyói sprang forbi Larsen i oppløpet. Tidene på dei to vart høvesvis 8.43,6 og 8.44,0. Få minuttar seinare vart dei to sistnemnde proklamert som gull- og sølvmedalevinnarar, Brasher var diska. Brasher klaga på avgjerda og vart tilkjend gullmedaljen tre timar seinare.
Midtsommars i 1957 forbetra Larsen sin eigen norske 5000-m-rekord til 14.03,8 på Bislett. Under NM kom han i hinderløpet i mål på 8.50,6 og vart tildelt kongepokalen.
Bulzi
Bulzi (sardisk Bùltzi) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Han har 513 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 21.67 km² og ligg i ei høgd på 250 meter over havet.
Mafiske mineral
Mafiske mineral er mineral med ein tettleik større enn 3 g/cm³. Mafiske mineral som er vanlege i steinar på jorda inkluderer olivin, pyroksen, amfibol, biotitt og andre glimmermineral, augitt og dei kalsiumrike plagioklas feltspata. Mafiske bergartar vanlege på jorda inkluderer basalt og gabbro.
Mafisk lava har, samanlikna med felsisk, ein låg viskositet grunna den mafiske lavaen sitt låge silikatinnhald. Vatn og andre flyktige stoff kan enklare og meir gradvis forlata mafisk lava, så utbrot frå vulkanar med mafisk lava er mindre eksplosive enn dei til vulkanane med felsisk lava. Dei fleste vulkanane med mafisk lava er sjø- og skjoldvulkanar, slik som Hawaii (danna over varmepunkt og spreiingssoner).
Saturnmånen Telesto
Telesto er ein av månane til Saturn. Han er ein av to trojanar til månen Tethys; den andre er Calypso.
Telesto vart oppdaga av Brad Smith, Harold Reitsema, Stephen Larson og John Fountain 8. april 1980.
Megadeth
Megadeth er eit thrash metal-band frå USA. Dave Mustaine er vokalist og frontfigur. Han starta gruppa saman med David Ellefson etter at Mustaine vart kasta ut av Metallica. Målet hans var at Megadeth skulle verta større enn Metallica. Musikalsk skil dei seg frå dei andre gruppene i sjangeren ved å vera meir tekniske.
Arild Bergström
Arild Bergström er ein norsk biletkunstnar og var direktør for Nordisk Kunstnarsenter i Fjaler.
Han utdanna seg ved Kunst- og handverksskulen i Bergen, og seinare ved Jan van Eyck-konservatoriet i Nederland. Bergström debuterte på Vestlandsutstillinga i 1970, og har sidan mellom anna vore representert der og på Statens haustutstilling fleire gongar.
På 1970-talet var Bergström medlem av den kjende «Lyn-gruppa», samansett av unge Bergens-kunstnarar. Saman med desse hadde han ei mengd utstillingar fleire stader i Noreg og i utlandet.
Har hatt seperate utstillinger i Sogn og Fjordane Fylkesgalleri/Kunstmuseum, Hordaland kunstsenter, ved galleri i Porsgrunn og Haugesund, og delteke på fleire utstillingar i utlandet, mellom anna i Aachen i Tyskland, og på Ungdomsbiennalen i Paris.
Bergström flytta i 1973 til Færøy i Solund og burdde og arbeidde der fram til 1995, då han vart direktør for det nyskipa Nordisk Kunstnarsentar på Dalsåsen i Dale i Sunnfjord.
Otrøelva
Otrøelva er ei lita elv i Innlandet som renn frå Filefjell til Vangsmjøse. Ho er ei sideelv til Begna, og munnar ut i denne like før Vangsmjøse.
19. november
19. november er den 323. dagen i den gregorianske kalenderen (324. under skotår). Det er 42 dagar att av året.
Alentisque
Alentisque er ein kommune i provinsen Soria i den autonome regionen Castilla y León, nord i Spania.
Asker sparebank
Asker sparebank var ein sparebank som hadde hovudkontor og verksemd i Asker kommune i Akershus. Banken vart skipa i 1859 av herrane Chr. W. Næss, Martin V. Berge, Erik J. Blakstad, Bernt T. Holtsmark og Knud T. Asker. Men i 1980 var det slutt etter 121 års sjølvstendig bankverksemd ved at banken vart fusjonert med Sparebanken Oslo/Akershus, som seinare vart til Sparebanken NOR, til sist DNB-bank, som tok over dei lokala som Asker sparebank hadde ått.
Asker sparebank hadde i den fyrste tida tilhald på Jansløkka skule, som var den fyrste fastskulen i Asker, frå 1844. Banken var open for ekspedisjon ein gong i veka frå klokka 15.00 til 17.00. Den fyrste bokhaldaren og kasseraren i banken var Martin P. Wettre, lærar på Jansløkka skule og kyrkjesangar. I ekspedisjonstida var han og eit av styremedlemene i banken pliktig til å vere til stades. Til å byrje med hadde ikkje banken ein eigen stad å take vare på pengane, så kasseraren måtte ta dei med seg heim og ha dei liggjande under senga. Men i 1870 kjøpte banken seg eit pengeskap for 14 spesidaler.
Banken flytta i 1905 over til eit nye og meir tidsmessige lokale i huset Venskaben i Asker sentrum, og fekk då faste opningstider og fastlønna personale. Venskaben var det einaste større lokalet i distriktet, og difor nytta til mange aktivitetar av ymse slag, så styret i banken fann i 1919 å måtte flytte verksemda til den gamle skysstasjonen Alfheim like i nærleiken, som Asker kommune då hadde teke over for å nytte til kontor for seg.
Banken bygde seg sitt eige hus i Asker sentrum til sitt 75-årsjubileum, ein teglsteinsbygning i tre høgder, innvigd 10. desember 1934. Dette var den fyrste bygningen i mur som vart reist i Asker sentrum. Ellers fekk banken seg etter kvart filialar rundt om i Asker kommune, både i Heggedal, Vollen, på Nesbru og på Dikemark.
Aliud
Aliud er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Kağızman
Kağızman (armensk Կաղզվան, Kaghzvan) er ein by og eit distrikt i provinsen Kars i Aust-Anatolia i Tyrkia. Han har kring 17 000 innbyggjarar.
Holt kyrkje
Holt kyrkje er ei langkyrkje, seinare krosskyrkje frå 1100 i Tvedestrand kommune i Agder fylke. Mellomalderkyrkja som er bygd av stein vart opphavleg bygd som langkyrkje, men vart utvida og tilbygd som krosskyrkje i 1753. Tilbygget, austre del og korsarmane, er lafta av tømmer. Ved ombygginga vart kyrkja også utstyrt med korboge, dekorert i rokokkostil.
Døypefonten i kleber er att av mellomalderinnreiinga.
Altarbiletet har Jesus i Getsemane som motiv, og er måla av den danske målaren Müller. Biletet er ei gåve frå jernverkseigaren Jacob Aall i 1837.
Finlandia
Den siste hymnen av Finlandia vart seinare utgangspunkt for Finlandia hymnen.
Melodien til Finlandia vart i 1967 nytta som nasjonalsong for Biafra, Land of the Rising Sun. Han har òg vore melodi til salmesong i fleire land til dømes i England for den kristne salmen Be Still, My Soul.
Finlandiahymnen
Dette er teksten Veikko Antero Koskenniemi sette til hymnen i 1941, og som vert nytta i Finland i dag.
Almazul
Almazul er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Ny-Guinea
Ny-Guinea eller Papua er verdas nest største øy (etter Grønland) og ligg i Melanesia i Stillehavet, nord for Australia. Ho har rundt 7,3 millionar innbyggjarar, rundt 4,9 millionar i den sjølvstendige staten Papua Ny-Guinea aust på øya, medan 2,4 millionar på vestre delen høyrer til Indonesia sine provinsar Papua, og Papua Barat.
Geografi
Ei fjellkjede deler øya i ein nordleg og ein sørleg del. Fjellkjeda er over 1600 km lang, og den vestre delen har dei høgaste fjella i Oseania, opptil 4884 moh. Skoggrensa er rundt 4000 moh. og dei høgaste toppane har tropiske isbrear som har minka på grunn av klimaendringar. På nord- og sørsida finst også mindre fjellkjeder.
Låglandet i nord og sør er store område dekt av regnskog, savanne, våtmark og nokre av dei største mangroveområda i verda. I det sørlege låglandet ligg nasjonalparken Lorentz, eit verdsarvområde. Dei viktigaste elvesystema på Ny-Guinea er Sepik, Mamberamo, Fly og Digul, som slynger seg gjennom landskapet og skaper store innsjøar og ferskvassmyrer.
Klima
Bortsett frå i høgda har Ny-Guinea eit varmt og fuktig klima året rundt, med årstider som følgjer nordaustmonsunen.
Økosystem
Sjølv om Ny-Guinea utgjer under 0,5 % av jorda sin landmasse, har øya eit svært rikt biologisk mangfald, med mellom 5 og 10 % av artane i verda. Mange av dei er endemiske (finst berre på denne øya), og fleire tusentals er framleis ukjende for vitskapen. Det er skildra 284 pattedyrartar (195 endemiske), 578 hekkande fuglar (324 endemiske) og 282 froskar, eit tal ein reknar med minst vil dobla seg etterkvart som ein finn og skildrar fleire. Mange av dyra slekter på australske dyr, ettersom desse to landområda tidlegare høyrde til same kontinent. Dei blei først skilde av havstiging for 8-10 000 år sidan.
Øya har også eit rikt liv i havet, med 1200 artar fisk og 600 artar revbyggjande korall, dei sistnemnde rundt 75 % av dei som ein kjenner i heile verda.
Soge
Dei første menneska busette seg på Ny-Guinea for rundt 40 000 år sidan etter å ha vandra gjennom Søraust-Asia. Busetjarane trengde inn i innlandet og utvikla eit tidleg jordbruk med permakultur, vekstskifte og irrigasjon i bratt landskap med mykje nedbør (opptil 10 000 mm/år), mogleik for jordskjelv og tidvis frost. Noko seinare kom sjøfarande austronesiske folk frå Aust-Asia. Desse slo seg helst ned ved kysten.
Tradisjonelt var øya delt inn i opp mot tusen ulike stammegrupper som alle snakka ulike språk, og Ny-Guinea er kjend for eit stort språkleg mangfald. Ethnologue reknar med 1073 språk på heile øya (826 i Papua Ny-Guinea, 257 i Indonesia, og 12 språk begge stader).
Dei første europearane kom til Ny-Guinea i 1521, i ein portugisisk ekspedisjon, men dei utforska henne først på 1700-talet. Nederland annekterte dei vestlege delane som Nederlandsk Ny-Guinea i 1828. Dette blei til den indonesiske provinsen Irian Jaya i 1969, som i 2003 blei delt i provinsane som no har namna provinsen Papua og Vest-Papua.
I 1884 oppretta britane, leia av John Moresby, Britisk Ny-Guinea søraust på øya, medan tyskarane oppretta Kaiser-Wilhelmsland i nordaust. I 1906 overførte Storbritannia kolonien sin som territoriet Papua til Australia, som under første verdskrigen også tok kontroll over den tyske delen av øya. I 1975 fekk dette området sjølvstende som Papua Ny-Guinea.
Ilıca
Ilıca er ein liten by 3 km innanfor strandbyen Kumköy, nær Side ved Den tyrkiske rivieraen. Byen har ein landleg karakter med gamle steinhus bygd rundt eit sentralt torg. Han har kring 13 000 innbyggjarar.
Saturnmånen Kalypso
Kalypso er ein av månane til Saturn. Han er ein av to trojanar til månen Tethys; den andre er Telesto.
Kalypso vart oppdaga av Dan Pascu, P. Kenneth Seidelmann, William Baum og Douglas Currie 13. mars 1980.
Wäinö Aaltonen
Wäinö Valdemar Aaltonen var ein finsk bilethoggar, som mellom anna har utført statue av idrettsmannen Paavo Nurmi (1924-25), fridomsmonumentet i Nyslott (1935) og enkle portretthovud av mellom andre Jean Sibelius (1935).
Sommar-OL
Aaltonen deltok i kunstkonkurranse, avdelng skulptur, under sommar-OL 1948 og 1952.
Marinens Flyvebaatfabrikk MF 9
Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9 Høverjager, og kjend som Høver M.F.9, var eit norskprodusert sjøfly produsert av Marinens Flyvebaatfabrikk i 1920-åra
Historie
Tidleg på 1920-talet såg Marinens Flyvevesen etter fly som kunne erstatte det britiske sjøflyet Sopwith Baby og kontakta utanlandske flyprodusentar for bod på sjøfly bygde under lisens. Fokker og Nieuport Astra, men kostnadane frå begge vart funnen for store. Då tala Johann E. Høver som var direktør ved Marinens Flyvebaatfabrikk i Horten for å byggje ein framtidig jagar hjå fabrikken hans. Han hevda han kunne byggje 4 jagarar med 300 hestekreftars Hispano-Suiza motorar for ein kostnad på 220,000 kroner. Det var halvparten av det dei utanlandske bodmakarane tilbaud. Forsvarsdepartementet godkjende prosjektet den 8. mars 1924. Prosjektet vart så overlevert ved Den permanente Flyvekommisjon, som handsama saka den 1. mai 1924. Deretter byrja produksjonen av prototypen F.120 i august same året.
Den 4. juni 1925 flaug F.120 for første gong og fullføyrde 4 turar med gode resultat. Testane fortsette den neste dagen med fart og høgdetestar, før testoffiser Lützow-Holm vart beordra til Svalbard, for å leite etter polfararen Roald Amundsen. prototypen, F.120 vart nytta som mål under ein luftverndemonstrasjon den 13. september 1925, før den kom i aktiv teneste sommaren 1926. Dei tre ande jagarane var lettare modifiserte, og fekk designasjonen M.F.9B (F.122, F.124 og F.126).
I juli og august 1928 vart ein ny serie med fire MF 9(F.128, F.130, F.132 og F.134) levert frå fabrikken i Horten. Sjølv om MF 9 vart nytta ved dei årlege sommarøvingane, var det berre dei beste pilotane som fekk fly jagaren. Alle former for akrobatikk var bannlyst. Den 27. august 1929 gjekk den første Høvikjagaren tapt, då F.120 kræsjlanda. Eit erstattningsfly vart ferdig i juni, året etter. Frå Hausten 1929 til våren 1931 vart det leita etter betre motorar ein kunne ha i reserve, i tilfelle krig. Likevell fortsette problema med at fly kom i ukontrollerte spins og eit nytt fly gjekk tapt den 25. juli 1930. Pilotane si tiltru til flyet var no lang nede som skreiv brev til forsvarsdepartementet. Kritikken stogga bygginga av fem nye MF 9 som var under konstruksjon (F.136, F.138, F.140 og erstatningsflya F.130 and F.132) og F.142 som var nesten ferdigbygd. Dette flyet og nybygga MF 9c hadde skrog av stål istaden for tre. Ei undersøkingskommisjon kom fram til at denne modifiseringa ikkje var nok til at flyet kunne nyttast som treningsfly og anbefalte difor at flyet vart teken ut av teneste. DDirektør Høvik var imot, men vann ikkje fram med sitt syn om at endringane kunne redde flytypen. Høvikjagaren vart difor sett i reserve den 17. juli 1932. Dokumentet som vart levert forsvarsdepartementet vart for øvrig signert av dåverande forsvarsminister Vidkun Quisling.
Grunnen til at MF 9 vart sett i reserve og ikkje skrapa det same, var at Sopwith Baby jagarane vart skrapa kort tid tidlegare. Ein trong difor MF 9 i reservestyrken. Dei fleste flya vart skrapa i midten av 1930-åra, dei fire siste i mai 1939. Den siste operasjonelle MF. 9 var F.142som vart nytta fram til 1937 før den stod lagra fram til 1939. Det var då planar om å bevare flyet som museumsgjenstand. Den endelege skjebnen til F.142 er ikkje kjend, men ein trur at flyet vart brent av tyskarane, under okkupasjonen av Noreg i 1940. MF 9 vart aldri erstatta av Marinens Flyvevesen, ettersom ein istaden skifta fokus mot rekogniserings- og torpedofly.
Burgos på Sardinia
Burgos (sardisk Su Bùrgu) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Han har 924 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 18,08 km² og ligg i ei høgd på 575 meter over havet.
Ilm
Ilm er ei elv i Thüringen i Tyskland og ei av sideelvane til Saale frå venstre med ei lengd på 129 km. Ho har sitt utspring i Thüringer Wald og renn gjennom byane Ilmenau, Langewiesen, Stadtilm, Kranichfeld, Bad Berka, Weimar, Apolda og Bad Sulza, før ho munnar ut Saale i Großheringen nær Bad Kösen.
Momblona
Momblona er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Honningsvåg kyrkje
Honningsvåg kyrkje er ei langkyrkje frå 1885 i Nordkapp kommune i Troms og Finnmark.
Kyrkja er bygd i tre og har 220 plassar. Ho er teikna av Jacob Wilhelm Nordan.
Kyrkja er ei av dei få kyrkjene i Finnmark som overlevde andre verdskrig. I kyrkja står to spesiallaga lysestakar i krystall, ei gåve til Nordkapp frå Olav V av Noreg.
Framkomst til kyrkja er via Fv173 og E69.
Daniel Van Buyten
Daniel Van Buyten er ein belgisk tidlegare fotballspelar som var forsvarsspelar for Bayern München i den tyske Bundesligaen i tida 2006-14 og i 2008 var med på å vinna både serien og cupen i Tyskland. Åra 2001-14 spelte han 85 kampar og skåra 10 mål for det belgiske landslaget.
Vranje
Vranje (serbisk: Врање eller Vranje; bulgarsk Враня; tyrkisk Vranya, gresk Varànya - Βαρανεια) er ein by og ein kommune i Serbia. I 2002 hadde han om lag 55 502 innbyggjarar, medan kommunen hadde opp mot 90 000 innbyggjarar. Han er det administrative senteret i Pčinja distrikt i Vranjedalen.
Namn og historie
Namnet kjem frå det gamle ordet «svart» (vran) på serbisk, og vart først nemnd i Alexiad (9, 4) av den austromerske prinsessa Anna Comnena (1083 – 1153).
Ålvundeid
Ålvundeid eller Ålvundeidet er ei bygd i Sunndal kommune i Møre og Romsdal. Ålvundeid var ein sjølvstendig kommune frå 1899 til 1960.
Ålvundeid kommune 1899-1960
Ålvundeid var frå 1837 ein del av Øksendal formannskapsdistrikt.
1. januar 1899 vart Ålvundeid skild ut som eigen kommune med eit folketal på 462.
1. januar 1960 vart Ålvundeid slått saman med Sunndal og Øksendal til dagens Sunndal kommune. Ålvundeid hadde ved samanslåinga 497 innbyggjarar.
Folketalsutvikling
Ålvundeid var den nest minste kommunen i Møre og Romsdal etter folketal i første halvdel av 1900-talet og heilt fram til 1952, då kommunen passerte Eid kommune i folketal. Folketalsutvikling for tidlegare Ålvundeid kommune frå 1899 til 1960:
Orla
Orla er ei elv aust i Thüringen i Tyskland og ei av sideelvane til Saale frå høgre med ei lengd på 35 km. Ho har sitt utspring nær byen Triptis. Elva renn vestover gjennom byane Neustadt an der Orla og Pößneck. Orla munnar ut i Saale i Orlamünde, 17 km sør for Jena.
Magaña
Magaña er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Friheten
Friheten er ei avis utgjeven annakvar veke av Norges Kommunistiske Parti (NKP).
Historie
Friheten vart etablert som illegal avis i oktober 1941. Avisa kom kvar veke fram til 1944, deretter sjeldnare inntil frekvensen steig mot slutten av krigen. Friheten vart truleg trykt i til saman 2 millionar eksemplar under andre verdskrig, med eit opplag hausten 1944 på vel 20 000.
Frå mai 1945 vart Friheten dagsavis, og erstatta Arbeideren som hovudorganet til NKP. Hausten var opplaget mellom 130 000 og 170 000. På denne tida var avisa ei kort stund den nest største i landet. Nedgangen kom raskt, mellom anna fordi avisa måtte leggja om frå morgonavis til ettermiddagsavis da Arbeiderbladet ikkje lenger ville trykkja avisa. Alt i 1947 var opplaget nede i 30 000.
Nettutgåva av Friheten vart etablert i 1998. Opplaget på papiravisa ligg på rundt 1500 eksemplar. Ansvarleg redaktør er Harald Reppesgaard (2010).
Lungepest
Lungepest er ei form for pest, forårsaka av pestbakterien Yersina pestis.
Lungepest har ein letalitet nær 100 %, og finst i to former, primær og sekundær. Ved sekundær lungepest vert bakterien spreidd frå pasientens lymfeknutar til lungene via blodet. Ved primær lungepest vert bakterien spreidd frå menneske til menneske ved hoste og liknande. Det har vore spekulert på om lungepest kan ja vore årsaka til svartedauden, men mellom anna fordi lungepesten er mindre smittsam enn influensa, er det lite sannsynleg.
Hors catégorie
Referansar
Gepunktetes Trikot
Tirebolu
Tirebolu er ein by og eit distrikt i provinsen Giresun i Tyrkia. Byen har kring 13 000 innbyggjarar.
Russisk-engelsk-norsk norsk-engelsk-russisk skogordbok
Russisk-engelsk-norsk norsk-engelsk-russisk skogordbok (Руссо-aнгпо-норвежский Норвежскии-aнгпо-руссо песной словaрь) er ei fleirspråkleg spesialordbok med faguttrykk innan skogbruk, økologi og naturvern, med russiske og norske oppslagsord og engelsk (for dyr og plantar òg latin) som brubyggar mellom oppslagsord og løysingsord.
Boka vart utgjeven på initiativ frå Fylkesmannen i Nordland, landbruksavdelinga, og Institutt for skogbruk og jordbruksvitskap ved Arkhangelsk Tekniske Universitet. Formålet har vore å avhjelpe dei språklege problema ein møter i samband med det internasjonale samarbeidet som er under utvikling mellom Noreg og Russland. Fylkesskogsjef Ørnulf Kibsgaard og professor i skogbruksvitskap Vasilij Tsvetkov har vore ansvarlege for prosjektet.
Ordboka har om lag 3 300 faguttrykk, inkludert dei vanlegaste orda knytt til skogkultur, haustingsskogbruk, skogsdrift og treforedling og sentrale omgrep innan økologi og miljøvern.
9 x 19 mm Parabellum
9 x 19 mm Parabellum, som er ein patron med måla 9x19mm, og som no er standard NATO-ammunisjon for pistolar og maskinpistolar, vart introdusert av den tyske våpenprodusenten DWM for lugerpistolen deira. Det var ein kraftigare versjon av den tidlegare 7,65 mm Parabellum som dei første lugerpistolane bruka. Han har vorte den mest utbreidde pistolpatronen i verda, og blir i tillegg bruka i ein del karabinar og i dei fleste maskinpistolar etter andre verdskrigen. Namnet Parabellum kjem frå det gamle latinske mottoet «Si vis pacem, para bellum!» - «Om du søkjer fred, ver budd på krig», som au var DWM sitt motto.
Patronen vart utvikla i 1902, og presentert for britiske, amerikanske og tyske militære styresmakter i åra 1902-1904. Den tyske hæren vedtok å gjera Luger til tenestepistol i 1908, og da i 9 x 19 mm Parabellum-kaliberet. Etter første verdskrigen vart militære pistolar i dette kaliberet meir vanlege, og etter andre verdskrigen spreidde det seg enda raskare.
Patronar i kaliber 9 x 19 mm Parabellum har vorte produserte av og for meir enn 70 land, og i dag kan dette seiast å vera standardkaliberet for pistolar i mesta heile verda.
9 x 19 mm Parabellum har flat kulebane og moderat rekyl. Det er au ein fordel at patronen er relativt liten og har låge produksjonskostnader. I USA påstår somme at han ikkje har såkalla stoppkraft nok, iallfall ikkje med heilmantelkuler, men han er likevel svært utbreidd der au, både til bruk i det militære tenestevåpenet sidan 1985, Beretta 92F, i mange politidistrikt og blant sivile. I Europa meiner dei fleste at patronen er svært god, og at ein del amerikanske våpensynsarar overdriv trongen for store patronar til dømes til politibruk.
Suellacabras
Suellacabras er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
9 x 19 mm Parabellum
Attåt kaliber 9 x 19 mm Parabellum, blir kaliberet au kalla til dømes 9x19 mm, som måla faktisk er, 9 x 19 mm Luger og 9 x 19 mm NATO.
Kjelde
Engelskspråkleg wikipedia
Matalebreras
Matalebreras er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Maján
Maján er ein kommune i Castilla y León, nord i Spania.
Calangianus
Calangianus (sardisk Caragnàni, Calanzànos) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Sassari i regionen Sardinia. Han har 4 121 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 126.35 km² og ligg i ei høgd på 518 meter over havet.
Tonen C
Tonen C, italiensk Do, er i musikken namnet på grunntonen i C-durskalaen, vår moderne grunnskala.
Pleiße
Pleiße er ei elv i Sachsen og Thüringen i Tyskland og ei av sideelvane til Weiße Elster frå venstre med ei lengd på 90 km. Ho har sitt utspring sørvest for Zwickau ved Ebersbrunn, og renn gjennom Werdau, Crimmitschau, Altenburg og andre byar i Sachsen og Thüringen, før ho munnar ut i Weiße Elster i Leipzig.
Unstrut
Unstrut er ei elv i Thüringen og Sachsen-Anhalt i Tyskland og ei av sideelvane til Saale frå venstre med ei lengd på 192 km. Ho har sitt utspring nord i Thüringen nær Dingelstädt (vest for Kefferhausen i Eichsfeld-området). I dei nedre områda renn ho inn i Sachsen-Anhalt og munnar ut i Saale nær Naumburg. Byar langs Unstrut er mellom anna Mühlhausen, Sömmerda, Bad Frankenhausen, Artern, Roßleben og Freyburg. Av sideelvar finn ein Gera, Wipper, Helme og Lossa.
Pleiße
Det naturlege elveleiet hadde ei lengd på 115 km, men sør for Leipzig er ho vorte retta opp og dette har korta ho ned til 90 km.
Unstrut
I lag med Saale dannar Unstrut vindistriktet Saale-Unstrut. Den kjende musserande vinen Rotkäppchen vert produsert i kjellarane i Freyburg.
Etymologi
Strödu på gamal høgtysk tyder «myraktig krattskog», og forstavinga un- gjer denne meininga sterkare, noko som tyder at Unstrut er eit svært myraktig område. I 575 vart elva kalla Onestrudis, på 600-talet Unestrude og i 994 Vnstruod.
383 Janina
383 Janina er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 29. januar 1894 av Auguste Charlois ifrå Observatoire de Nice.
Skiensvassdraget
Skiensvassdraget drenerer store delar av Telemark før det munnar ut i Frierfjorden ved Porsgrunn. Nedbørsfeltet er 10 780 km², og lengda er 252 km.
Vassdraget består hovudsakleg av tre hovudgreiner som samlar seg i Norsjø ovanfor Skien;
Skiensvassdraget er sterkt regulert for kraftproduksjon, og store delar er kanalisert. Det var det siste vassdraget i Noreg der det vart drive kommersiell tømmerfløyting. Med nedlegginga av Norske Skog Union i 2006 slutta derimot dette.
Autosegmental fonologi
Autosegmental fonologi er ein variant av fonologisk teori som skil seg frå tidlegare, segmental fonologi, ved at der segmental fonologi analyserer ytringar som ein rad einingar som kjem etter kvarandre i tid, opererer autosegmental fonologi med ein analyse som deler ytringa i ulike sjikt, eller lag.
Autosegmental fonologi blir også ofte kalla suprasegmental fonologi, desse to omgrepa refererer til same teori.
Suprasegmentale fonologiske fenomen
Autosegmentale analyser er samansett av eit segmentalt sjikt, beståande av ein streng av segment, nemleg konsonantar og vokalar i ytringa. Mange fonologiske fenomen går over fleire segment, det å kunne analysere dei separat i eigne sjikt gjev ein betre fonologisk teori, hevdar tilhengarane av autosegmental fonologi. Typiske suprasegmentale fenomen er vokalharmoni, lengde og tone.
Historikk
Utover 1970-talet dukka interessa for supresegmentale fenomen opp i generativ fonologi, fenomen som tidlegare hadde vore drøfte av mellom anna den britiske lingvisten John Rupert Firth og dei amerikanske lingvistane Zellig S. Harris og Charles F. Hockett. Den nye generative suprasegmentale eller prosodiske teorien fekk namnet autosegmental fonologi. Teorien blei fyrst introdusert i fullt utvikla form i doktoravhandlinga (frå MIT) til den amerikanske lingvisten John A. Goldsmith fra 1976, Autosegmental phonology (Goldsmith 1976 i bibliografien) men den amerikanske lingvisten William Leben – også han på den tida PhD-student ved MIT – hadde kort tid i førevegen kome med nærskylde idear. Goldsmith introduserte fleire fonologiske sjikt (engelsk tiers), eit segmentalt sjikt og andre sjikt med same innhald som prosodiane til den britiske lingvisten John Rupert Firth og dei lange komponentane til den amerikanske lingvisten Zellig S. Harris. Goldsmith utarbeidde prinsipp for korleis einingar på to sjikt blir assosierte med kvarandre. At einingar på to sjikt er assosierte med kvarandre, tyder at dei er samtidige.
Også den svenske språkforskaren Gustav Hasselbrink hadde allereie i 1967 kome med ei autosegmental analyse av omlyd i sørsamisk, inspirert av eit forskaropphald ved Indiana University, men denne analysen vart ikkje teke omsyn til av det fonologiske miljøet, som altså kom fram til same analyse ti år seinare.
Den fyrste publiserte autosegmentale analysen etter Goldsmith (1976) var Endresen (1977), ein autosegmental analyse av tonologien i austnorsk.
Tonar i mende
Tonespråket mende er eit mandespråk som blir tala av om lag 1,5 millionar menneske i Sierra Leone og kring 20 000 i Liberia. Goldsmith (1976: 35) presenterer ein autosegmental analyse av tonologien i dette språket. Goldsmith fortel at på korte vokalar i mende finst desse tonane:
Morfem i mende er frå éi til tre stavingar lange, og dersom distribusjonen av tonar på desse stavingane hadde vore vilkårleg, burde vi vente å finne fem tonemønster ved einstavingsord, 52 eller 25 tonemønster ved tostavingsord og 53 eller 125 tonemønster ved trestavingsord, til saman 155 tonemønster. Men faktisk finst det berre 5 tonemønster for einstavingsord, 5 tonemønster for tostavingsord og 5 tonemønster for trestavingsord. Dette kan forklårast ved å postulere 5 "melodiar" for mende, som kan realiserast på ein-, to- og trestavingsord. "Melodiar" er sekvensar av éin eller fleire tonar av typar som H (høg) og L (låg):
Goldsmith gjev døma i tabellen under på korleis desse melodiane blir realiserte. Merk at H er merkt med akutt aksent (´) og L med gravis aksent (`). Difor representerer sirkumfleks ˆ HL (fallande tone), medan háček (ˇ) representerer LH (stigande tone) og ˆ´ representerer LHL (stigande-fallande tone).
Tonesegmenta H og L i melodiane blir "assosierte" med stavingane, og på ulikt vis i éin-, to- og trestavingsord. Dersom melodien er ein einsleg H eller L, må denne H-en eller L-en assosierast med alle stavingane, slik:
Dersom melodien inneheld dei tre tonane LHL, må desse tre assosierast med éi og same staving i einstavingsord. I tostavingsord blir fyrste stavinga assosiert med den fyrste tonen og den andre stavinga blir assosiert med dei to andre tonane. I trestavingsord blir stavingane assosierte med éin tone kvar:
For å oppnå det rette resultatet, må vi tenkje oss at assosiasjonen mellom stavingar – eller meir allment, TBU-ar, toneberande einingar – og tonar skjer etter desse prinsippa, som Goldsmith kallar "Wellformedness Condition":
Vidare må vi føresetje dette prinsippet, som truleg er universelt:
Det er dette prinsipper som gjer at det skjer ei toneopphoping på siste stavinga i nyàhâ. Hadde assosiasjonen skjedd frå høgre mot venstre, ville det ha blitt opphoping på fyrste stavinga: *nyǎhà.