cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samar
Namn
Opphavet til ordet saemie eller sápmi er eit lån til ur-samisk/finsk frå urbaltisk *žeme ’land’ (jf. russisk земля [zemljá], som i Novaja Zemlja, ’Nyland’) til urfinsk-samisk *šämä ’landet (i nord)’, dvs. den delen av Finland baltarane hadde kontakt med. Dette ordet gjennomgjekk seinare den særfinske lydendringa š → h (ei lydendring som vi ikkje fekk i samisk), så vi fekk Häme, namnet på området Tavastland (der Lahtis ligg). I samisk gjekk ordet i staden gjennom lydendringa š → s, og i sterkt stadium i nordlege dialektar også gjennom dissimileringa m → pm, slik at vi fekk Sápmi, ’Sameland’. Det same ordet *sämä lånte baltarane attende frå finnane (før lydendringa š → h i finsk) som namn på Finland, i forma *šāma. Denne forma dukka så opp i seint urfinsk-samisk som *šāma. Lang ā vart til lang ō i sein urfinsk, vi fekk *sōme, som framleis er den estiske namnet på Finland (Soome), og deretter diftongering av lange midtvokalar og e → i i slutten av ord i overgangen til moderne finsk, slik at sluttresultatet er Suomi. Dei som budde i «Det egentliga Finland» (Åboland), tavastlendingane og samane, dvs. suomalaiset, hämäläiset og sápmelaččat har altså alle etnonym som går attende til same lånord, ordet for ’land’ i urbaltisk.
Orda sápmelaš og hämäläinen har same struktur: hápmelačča < *šämä-lä-nce > hämä-lä-inen, der -la/-lä er eit affiks som tyder "stad", mens *-nce tyder "person frå denne staden".
Ein konkurrerande teori er at šämä går attende til eit etnonym med tyding "svart", altså at samane / tavastlendingane skulle vere dei svarte, i motsetnad til namnegjevarane (dei kvite). Jf. Koivulehto 1997 i festskrift til Kiviniemi). Eit argument for denne teorien er nettopp bruken av -la- i etnonymet, i og med at det -la tyder "stad" burde ordet det står til ikkje vere ordet for ein stad. Koivulehto sin teori er ikkje allment akseptert.
Det er truleg samane Tacitus skriv om når han i De origine et situ Germanorum frå år 98 nemner fenni.
Nemninga «skridfinnar» vart nytta om samane av Prokopios kring år 550. Han nytta forma skrithiphinoi. Namnet kjem frå norrønt «skríða», 'løpe på ski', og «finnar» i den gamle norske tydinga 'samar'.
Historie
Då dei germanske og baltiske folkeslaga kom til Baltikum og Norden med jordbruket, støtte dei på jegerkulturar. Dei sørlege folkegruppene kom inn under framand påverknad og vart jordbrukarar, og språket deira vart utvikla m.a. til dei austersjøfinske språka. Lenger nord, utan dei same vilkåra for jordbruk, vart dei nordlege folkegruppene verande utanfor denne påverknaden, og språket deira utvikla seg i ei anna lei til samisk.
Arkeologiske funn tydar på samisk tilknyting til skiferkulturen og til den kamkeramiske kulturen.
Jernalder og mellomalder
I neolittikum og bronsealder tyder arkeologiske funn på noko kontakt mellom samiske og norrøne folkegrupper, men av dei hovudsakleg levde i ulike kulturtradisjonr. Frå jernalderen av er det meir spor etter kulturblanding. Samtidig kan gruppene ha blitt «mer oppmerksomme på sin egenart.»
På slutten av 700-talet skreiv Paulus Daconus ved Karl den store sitt hoff om skridfinnar, og viser til skia til samane. På 800-talet skildra Ottar eit folk som passa rein og vart kalla fenni. I Historia Norvegiæ, ei Noregshistorie frå 1200-talet, blir landet skildra slik at nordmennene budde langs kysten, og samane på innlandet.
Tidleg nytid
Frå tidleg på 1700-talet styrka dei nordiske statane seg, og dei oppretta misjonsverksemd både på Grønland og i Sameland. Samemisjonen både i Danmark-Noreg og Sverige-Finland trykte samiskspråklege religiøse testar og sende prestar til dei samiske områda. Denne politikken heldt, med ein del variasjon, fram til slutten av 1800-talet. I den same perioden vart også dei fleste statsgrensene i Sameland fastsett.
Assimilering og pengeøkonomi
Frå og med slutten av 1800-talet innførte statane ein ny politikk, der fokuset skifta frå kristning til språkleg og ideologisk assimilering inn i majoritetssamfunna.
Ein ny samepolitikk
Frå og med 1970-talet har Noreg, Finland og Sverige i varierande grad ført ein meir positiv samepolitikk, med grunnlegging av Sameting, innføring av samisk i skoleverket og oppbygging av samiske institusjonar.
Språkforsking
Vitskapleg forsking på samiske språk går nesten 300 år attende i tid, med Pehr Fjellströms (1697-1764, prest i Lycksele) sin grammatikk Grammatica Lapponica ('samisk grammatikk') (1738) og ordbok Dictionarium Sueco-Lapponicum ('svensk-samisk ordbok'), begge over umesamisk. Eit sentralt resultat kom då János Sajnovics (1733-1785) med hjelp av Anders Porsanger  ungarsk var i slekt med samisk, lenge før grunnlegginga av indoeuropeisk samanliknande språkvitskap.
På slutten 1800-talet kom finsk språkhistorie i fokus for internasjonal språkforsking via Vilhem Thomsens avhandling frå 1868 Den gotiske Sprogklasses indflydelse paa den Finske, som viste at urnordiske lånord hadde vorte bevart bortimot uendra i austersjøfinske og samiske språk. Avhandlinga fekk stor innverknad på språkforskinga i Finland. For å forstå den finske språkhistoria var det naudsynt å ha ei forståing av samisk språkhistorie, dette vart dermed oppstarten til ei sterk intreesse for samisk språkhistorie frå finske forskarar.
Dei samiske språka utgjer ei av dei 9 greinene som framleis blir snakka i den uralske språkfamilien, ursamisk og uraustersjøfinsk er resultat av ei oppsplitting av den vestlege delen av dei uralske språka i slutten av det siste tusenåret før vår tidsrekning. Samisk er også prega av eit sterkt innslag av eit (eller fleire) no utdøydd(e) substratspråk, som vart snakka i det nordlege Fennoskandia før bruken av samisk ekspanderte nord- og vestover rundt byrjinga av vår tidsrekning. Dette kan sameinast med at DNA-studier viser at samar og finnar skil seg frå kvarandre ein god del DNA-messig.
Genforsking
Frå og med 1990-talet har dei etniske gruppene i Europa og Sibir vorte genetisk kartlagt, framfor alt med hjelp av mitokondrie-DNA. Det har t.d. vist seg at den genetiske distansen mellom samar og samojedar er større enn mellom danskar og samojedar. Genetisk sett skil samane seg meir frå dei andre europeiske folka enn dei skil seg frå kvarandre, sannsynlegvis fordi dei stammar frå ei lita gruppe forfedrar som kom frå ulike område. Forskinga tyder på at samar har mitokondrie-gen frå folk som levde på den iberiske halvøya under istida yngre dryas.
Den første innvandringsbølgja som kom til norskekysten skal ha vore menneske som hadde budd på den iberiske halvøya. Ei ny innvandringsbølge kom frå Svartehavet eller Ukraina. Truleg kom det ei seinare innvandring frå aust, sannsynlegvis frå Sibir, og desse menneska blanda seg med gruppene som allereie budde i Skandinavia og gav opphav til det vi i dag kjenner som samar, ifølgje genetikaren Torsten Günther.
Samar i moderne tid
Reindriftsnæringa har, særleg etter innføringa av snøscooteren på midten av 1960-talet, vorte meir kapitalintensiv. I reindriftsnæringa i Noreg var det 950 årsverk i 2015, nesten alle som driv med rein i Noreg er samar. Reindrifta i Finland skil seg frå den i Noreg ved at berre ein liten del av reindriftsutøvarane er samar. Mange samar er sysselsette i andre primærnæringar, som jordbruk og fiske. I pakt med moderniseringa har samane også gått inn i tertiærnæringane i dei samiske områda, særleg etter at dei samiske områda frå 1970-talet og framover har fått fleire og fleire utdanningsinstitusjonar.
Båtbygging var ein viktig næringsveg for mange samar tidlegare. Båtbyggartradisjonen i Nord-Noreg har vorte stadig mindre utbreidd; i heile Nord-Noreg er det berre ein handfull eldre menn som opprettheld tradisjonen (2010-talet).
Talet på elevar i norsk grunnskole som tok i mot undervising i samisk førstespråk var 2 116 i skoleåret 2014/2015. Av desse fekk 74 undervising i sørsamisk, 99 i lulesamisk, og 1 943 i nordsamisk.
Satoru Yoshida
Satoru Yoshida er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Yokohama Marinos, Otsuka Pharmaceutical og Ventforet Kofu.
Kronprins
Kronprins er i Noreg, Danmark og Sverige tittelen på ein prins som står først i arvefølgja til kongetrona. Den kvinnelege tilsvarande tittelen er kronprinsesse, men denne tittelen blir også brukt av kronprinsen sin ektefelle.
Kronprinsen si rettslege stilling
I Noreg er kronprinsen si rettslege stilling regulert i Grunnlova.
Ordet kronprins er ikkje brukt i Grunnlova, den brukar berre orda prinsar og prinsesser, men § 34 seier følgjande: «Kongen giver Bestemmelser om Titler for dem som til Kronen ere arveberettigede.»
Dei viktigaste reglane i Grunnlova er elles at §§ 35, 36 og 41:
§ 35 seier at «Saasnart Tronarvingen har fyldt sit 18de Aar, er hun eller han berettiget til at tage Sæde i Statsraadet, dog uden Stemme eller Ansvar.»
Det er ikkje sikkert at det er så mykje realitet i første setninga i § 36, og resten av § 36 er vel også truleg gått ut på dato:
«En til Norges Krone arveberettiget Prinsesse eller Prins maa ei gifte sig uden Kongens Tilladelse. Ei heller maa hun eller han modtage nogen anden Krone eller Regjering uden Kongens og Storthingets Samtykke; til Storthingets Samtykke udfordres to Trediedele af Stemmerne. Handler hun eller han herimod, taber Vedkommende saavel som Efterkommerne Retten til Norges Trone.»
§ 41 har derimot praktisk realitet:
«Er Kongen fraværende fra Riget uden at være i Feldt, eller er han saa syg, at han ikke kan varetage Regjeringen, skal den til Tronen nærmest Arveberettigede, saafremt han har opnaaet den for Kongen fastsatte Myndighedsalder, forestaa Regjeringen som Kongemagtens midlertidige Udøver. I modsat Fald forestaar Statsraadet Rigets Bestyrelse.»
Kronprins Haakon var såleis Kronprinsregent eit års tid då Kong Harald var sjuk.
Kronprins i overført tyding
Ordet kronprins blir også brukt i overført tyding, om nokon som står som den første i rekka til å skulle få eller oppnå ei stilling, ein posisjon eller eit verv, antan dette gjeld i yrkeslivet, i organisasjonar, i politikk, eller i idrett og sport. Det vil då i praksis kunne variere om "kronprinsen" verkeleg oppnår posisjonen, eller om dette ikkje slår til.
Sjå også
Den norske tronfylgja
Bakgrunnsstoff
Grunnlova del B
Sonett
Ordet kjem visstnok frå det italienske ordet sonetto, som tyder liten song.
Den italienske sonetten
Sonetten oppstod på 1200-talet. Forma vart truleg oppfunnen av Giacomo da Lentini og gjenoppdaga av Guittone d'Arezzo, som skreiv mesta 300 sonettar. Andre italienske diktarar frå denne tida skreiv òg sonettar, som til dømes Dante Alighieri (1265-1321), men den mest namngjetne tidlege sonettdiktaren er Francesco Petrarcha (1304-1374).
I si opphavlege form var den italienske sonetten delt inn i ein oktav (åttelinar) følgd av ein sestett (sekslinar). Det rimskjemaet var a-b-b-a, a-b-b-a, c-d-c, d-c-d, eller  a-b-b-a,  a-b-b-a, c-d-e, c-d-e. Oktaven formulerte eit problem og sestetten løysinga, med eit klårt skilje mellom dei to. Den niande lina skapte ein snuna, ein «volta» på italiensk, som signaliserte skiftet i emnet eller tonen i sonetten.
Den engelske sonetten
Dei engelske sonettediktarane utvikla kort tid etter sonetten var introdusert i landet ei særeiga engelsk form. Shakespeare er den mest namngjetne her, forma blir difor gjerne kalla Shakespeare-sonetten. Denne forma består av tre firelinarar og ein kuplett (tolinar) til slutt. Her kjem ofte den uventa vendinga i tematikken eller biletbruken i kupletten. Men somtid er det eit skifte i dikta både i niande og trettande lina. Det vanlege rimskjemaet var a-b-a-b, c-d-c-d, e-f-e-f, g-g.
Sonetten i andre land
Sonetten vart også populær i mellom anna fransk dikting, der sjølv ein så «avantgarde» diktar som Arthur Rimbaud bruka forma. Det same gjorde den store chilenske diktaren Pablo Neruda, og fleire andre diktarar i nyare tid. I Noreg har mellom andre Johan Sebastian Welhaven og seinare Andre Bjerke nytta forma med stort hell.
Det verkar som forma har kome for å bli. Sonettar blir no jamvel publiserte på internett...
Shakespeare sine sonettar på verdsveven
Shakespeare sine sonettar
Kaipara District
Kaipara District er eit distrikt i regionen Northland på Nordøya på New Zealand. Byen Dargaville er administrasjonssenter i distriktet.
Geografi
Kaipara District er dei låge åsområda kring dei nordlege breiddene til Kaipara Harbour, ei stor, naturleg hamn som opnar seg mot Tasmanhavet.
Det grovt sett trekanta distriktet strekkjer seg frå ei avsmaling på halvøya North Auckland Peninsula sør for Maungaturoto i søraust, til skogområdet Waipoua Forest i nordvest, og strekker seg herfrå nedetter vestkysten til Kaipara Harbour. Distriktet er delt i to av elva Wairoa River og tilførsleelvene som tømmer seg i nordenden av Kaipara Harbour.
Populasjon
Byane Dargaville, Maungaturoto og Kaiwaka og områda omkring hadde ved folketeljinga i 2013 eit innbyggjartal på 18 960. Av desse bur om lag 4250 i Dargaville, som er den største busetnaden i distriktet.
Populasjonen er for ein stor del rural, og held til i mindre busetnader som ligg spreidd omkring i det bølgjande landskapet. Området kring Dargaville er kjent for å ha mange innbyggjarar som stammar frå Dalmatia.
Den næraste større byen er Whangarei, 45 km nordaust for Dargaville.
Lokalstyre
Kaiparadistriktet er delt i fire område:
Erling Meirik
Erling Meirik er ein norsk tidlegare fotballspelar frå Levanger, som vann både serie- og NM-gull med Rosenborg BK i 1971. I tida 1972-75 aksla han den norske landslagstrøya 13 gongar.
Klubbspel
Meirik hadde spelt for både Sverre og Nessegutten i heimbyen Levanger, før han framom 1970-sesongen melde seg inn i Rosenborg BK. I sin fyrste sesong vart han toppskårar for klubben i eliteserien med sine 5 mål og vann seriesølv med eit ultradefensivt mannskap. Året etter vart han både seriemeister og noregsmeister, Rosenborg sigra med 4-1 over Fredrikstad FK i cupfinalen. Meirik spelte 134 seriekampar og skåra 14 mål for Rosenborg i tida 1970-76.
Landslagsspel
Meirik spelte 12 av sine 13 landskampar i 1972 og 1975, då han var fast på høgrebacken til det norske landslaget.
Kjelder
NFF-profil
Ingunn Aamodt
Ingunn Aamodt er ein norsk forfattar. Ho er særleg kjend for barnebøkene om Pulverheksa. Aamodt er utdanna lærar i kunst og handverk. '' I 2008 fekk Aamodt Skolebibliotekarforeningens litteraturpris for barne- og ungdomsbøkene sine. I 2010 fekk ho ARKs barnebokpris for Dukken.
Nogat
Nogat er ei elv i Polen og ei av sideelvane til Wisła i Polen. Nogat munnar ut i Wisłalagunen. Den største byen langs elva er Malbork.
Rochefort
Rochefort er eit trappistøl frå bryggeriet til trappistklosteret Notre-Dame de Saint-Rémy nær Rochefort i Vallonia i Belgia. Klosteret vart stifta som eit nonnekloster i 1230, men stengd i 1789. I 1887 vart det gjenoppbygd, og det første ølet vart brygga i 1899.
Dei om lag 15 trappistmunkane i klosteret verdset isolasjon, og klosteret og bryggeriet er ikkje tilgjengeleg for gjester. Dei driv ikkje reklame for ølet sitt, og følgjer ikkje moderne trendar. Klosteret fekk si eiga Internettside først i 2006. Dei produserer berre det som trengst for å driva klosteret og overskotet vert brukt til veldedige føremål, slik som hjå dei andre trappistbryggeria. Berre i helgene kan ein kjøpa øl direkte frå klosteret.
Produkt
Alle tre variantane kan kjøpast i Noreg på Vinmonopolet.
Årsproduksjonen er om lag 15 000 hektoliter. Dette er meir enn dei to små trappistbryggeria Achel og Westvleteren, men berre om lag ein sjettedel av det største belgiske trappistbryggeriet, Chimay.
Näsijärvi
Näsijärvi er ein innsjø sør i Finland, og den største innsjøen i området rundt Tammerfors (Tampere). Han har eit areal på 257 km². Byen Tammerfors ligg mellom innsjøane Näsijärvi og Pyhäjärvi, og det renn ei rask elv gjennom byen frå Näsijärvi. Vasskvaliteten har vorte betra etter at skogindustrien har redusert mengda av spillvatn. Det går ein turistbåt på Näsijärvi.
Masahiro Kato
Masahiro Kato er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama Marinos.
Wari
Wari eller Huari var ein sivilisasjon som blomstra opp i Andes i mellomhorisonten ca år 500 til 1200 (800) e.Kr. Hovudstaden låg nær den moderne byen Ayacucho, Peru. Byen var eit senter i eit rike som dekte store delar av høglandet og strekte seg ut til kysten i det som i dag er Peru. Territoriet ekspanderte tidleg til det femna om byen Pachacamac, det ser ut til han heldt fram med ei stor grad av sjølvstyre innanfor Wari. Seinare tok waririket mykje av territoriet som før var Moche
Wari vart det fyrste riket i området som ser ut til å ha ekspandert med hjelp av erobringar. Det vart eit av dei største rika i Sør-Amerika, kom føre Chimu og samstundes med Tiwanaku som delte nokre av dei kunstnariske uttrykksformer med Wari. Kontakten mellom Wari og Tiwanaku hende innanfor ein periode på 50 år då det føregjekk sporadiske samanstøyt om ei gruve som først vart okkupert av Tiwanaku. Gruva kryssa grensene mellom interessesfærane for dei to rika, waririket prøvde å sikre seg gruva, men lukkast ikkje med det.
Waristaten etablerte provinssentra med særmerkt arkitektur. Kring 300 år etter at riket kollapsa vart Tawantinsuyu, inkariket, den dominerande makta i Andesregionen.
Inkaene tok over terrasseringsteknologien frå Wari då dei starta med å forbetre produktiviteten i jordbruket. Inkariket drog føremon av annan infrastruktur frå waririket. Eit hovudvegnett gjennom waririket vart eit døme til etterfølging for inkariket. Dei fekk òg det store religiøse senter Pachacamac, som eit motsvar til Tiwanaku.
Johannes Mikkelsen Borge
Johannes Mikkelsen Borge var ein norsk gardbrukar, lensmann og stortingsrepresentant.
Borge var fødd i Haus. Han var den 4. representanten frå Søndre Bergenhus  amt til Stortinget 1815–1817.
La Coruña
La Coruña, galisisk språk og offisielt A Coruña, er den nest største byen i Galicia i Spania etter Vigo. Byen er provinshovudstad i provinsen La Coruña og hovudsetet for Tribunal Superior de Xustiza de Galicia og Universitet i La Coruña. Byen var òg hovudstad i heile Galicia frå 1563 til 1982, då denne rolla vart flytta til Santiago de Compostela. Byen har kring 250 000 innbyggjarar.
La Coruña er ein travel hamneby på eit nes ved inngangen til eit stort estuar ved Atlanterhavet. Mykje av tungindustrien er basert på skipsverft og metallarbeid i nabobyen Ferrol, men det ligg eit oljeraffineri i sjølve La Coruña.
Deportivo de La Coruña er den mest kjende fotballklubben frå byen.
Historie
La Coruña spreidde seg frå halvøya der Herkulestårnet står til fastlandet. Den eldste delen av byen, populært kalla Cidade Vella (Gamlebyen), Cidade Alta (Øvrebyen) eller berre Cidade (Byen), er bygd over ei gammal keltisk festning.
Romartida
Romarane kom til regionen på 100-talet f.Kr. og nybyggjarar gjorde mykje av den strategiske plasseringa. Byen vart derfor raskt ein viktig handelsby for sjøfararar. I 62 f.Kr. vitja Julius Cæsar byen (då kalla Brigantium). Byen heldt fram utviklinga, hovudsakleg dei to første hundreåra e.Kr. (då Herkulestårnet vart bygd), men kom i tilbakegang etter 300-talet og særleg etter normannarar gjekk til åtak på byen. Dette tvinga innbyggjarane til dei indre områda av estuaret.
Mellomalderen
Etter Romarriket fall hadde La Coruña framleis i kommersiell hamn og kontakt med andre land ved Atlanterhavet. Det var lite samband til Middelhavet. Deurbaniseringa som følgde etter Romarriket fall råka òg La Coruña. Mellom 600- og 700-talet var ikkje byen noko meir enn ein liten landsby for arbeidarar og sjømenn.
På 1000-talet vert Faro do Burgo (eit gammalt namn på La Coruña) omtalt i Chronica iriense som eit av bispeseta som kong Miro gav til erkebispedømet Iria Flavia i år 572:
Den muslimske invasjonen av Den iberiske halvøya etterlet ingen arkeologiske funn i dette området, så ein kan ikkje si om dei muslimske inntrengarane nådde byen. Som eit muslimsk styre tidleg på 700-talet bestod ikkje Galicia av noko meir enn eit kortvarig overherredøme med eit par garnisonar, og La Coruña var ikkje noko meir enn ein liten landsby mellom romerske ruinar. Muslimane synte liten interesse for den ruinerte byen og generelt heile denne regionen.
Då byen kom seg på fote att i mellomalderen var hovudproblema til innbyggjarane stadige plyndringstokt frå normannarane, samt stadige raid frå det muslimske Al-Andalus i sør. På 800-talet var det fleire vikingåtak på byen, som på denne tida heitte Faro eller Faro Bregancio.
I år 991 starta kong Vermudo II bygginga av militære stillingar ved kysten. Ved ruinane av Herkulestårnet i Faro vart det bygd ei festning, som hadde ein permanent militær garnison. For å betale for dette gav han makta i byen til biskopen av Santiago. Denne biskopen vart den mektigaste i Galicia fram til 1400-talet.
I 1208 grunnla Alfonso IX byen Crunia på ny. Han fekk enkelte privelegium, som skattefri salthandel. Byen voks som følgje av fiske og handel og strekte seg forbi eidet. I 1446 gav Jakob II av Castilla La Coruña bystatus. Dei katolske kongane oppretta den kongelege audiensen i Kongedømet Galicia i byen, istaden for Santiago. La Coruña vart òg setet for generalkapteinen.
Moderne tider
Byen vart etter kvart ein viktig hamneby og eit senter for tekstilproduksjon. I 1520 kom kong Karl I av Spania til byen og reiste frå her for å verte vald til keisar Karl V av Det tysk-romerske riket. Mellom 1529 og 1575 fekk byen gjere handel med Vestindia. San Antón-borga vart bygd for å forsvare byen og hamna.
I 1589, under den spansk-engelske krigen, omleira Francis Drake La Coruña, men vart driven bort. Dette var opphavet til segna om María Pita, ei kvinne som tok våpenet til den døde mannen hennar og skaut med det heilt til ho erobra flagget til britane.
På 1500- og 1600-talet førte krigane til det spanske monarkiet til stor skatteauke og starten på verneplikt. I 1620 skipa Filip III Skulen for marinegutar. I 1682 vart Herkulestårnet restaurert av Antúnez.
La Coruña vart omleira under den spanske sjølvstendekrigen den 16. januar 1809 der britiske troppar kjempa mot franskmennene slik at britane kunne gå om bord i skipa sine under retretten sin. La Coruña var den einaste galisiske byen som oppnådde suksess mot dei franske troppane. Dei franske troppane forlet Galicia i slutten av mai 1809.
På 1800-talet var byen senter for ei anti-monarkirørsle. Den 19. august 1815 erklærte Juan Díaz Porlier seg motstandar av Fernando VII, han vart forrådt og hengd i Campo da Leña to månader seinare. I alle opprøra på 1800-talet, støtta La Coruña den liberale sida.
På byrjinga av 1900-talet hadde La Coruña kring 45 000 innbyggjarar.
Geografi
La Coruña ligg på ei halvøy og eit eid, som tidlegare berre var ei smal sandstripe. Erosjon og havstraumar har i dag danna ein langt større sandbanke her.
Klima
La Coruña har eit maritimt klima som er kraftig påverka av Atlanterhavet. Ein har likevel nokre spor av middelhavsklima. Hausten og vinteren er ofte ustadig med kraftig vind og mykje regn i samband med lågtrykk i Atlanteren, og det er ofte overskya. Havet gjer at temperaturtilhøva er milde og frost og snø er sjeldan å sjå. Om sommaren er det forholdsvis tørt og ein god del sol, og berre regn av og still. Temperaturane er høge, men sjeldan ukomfortable på grunn av nærleiken til havet.
Kjelder
''
Klebsiella pneumoniae
Klebsiella pneumoniae er ein gram-negativ bakterie som er vanleg i meltingssystemet hjå menneske. Karbapenemasar, ei form for β-laktamasar, er kjende frå arten.
I 2016 døydde ein pasient i Nevada i USA frå ein infeksjon av ei stamme av K. pneumoniae som var resistent mot alle 26 antibiotikum tilgjengelege for medisinsk bruk i USA. Pasienten vart truleg smitta nosokomielt gjennom sjukehusinnleggingar i India.
1584
1584 (romartal MDLXXXIV) var eit skotår som byrja på ein sundag i den gregorianske kalenderen og eit skotår som byrja på ein onsdag i ppden julianske kalenderen]].
Isao Ueda
Isao Ueda er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Yokohama Marinos og Kyoto Purple Sanga.
Uriel Acosta
Uriel Acosta var ein portugisisk filosof av jødisk opphav.
Acosta vart fødd i Oporto i Portugal i 1585 som Gabriel da Costa. Familien hans var jødisk, men hadde konvertert til katolisismen. Uriel Acosta overtydde familien til å gå attende til jødedommen, og dei måtte flytte til Amsterdam. På grunn av sin heretiske filosofi vart han (som òg Baruch Spinoza) bannlyst av den jødiske meinigheita. Etter ein svært audmjukande seremoni da han søkte forsoning med meinigheita att, tok han livet av seg i 1640.
Utena
Utena er ein by nordaust i Litauen og det adminsitrative sentert i Utena fylke. Han er den tiande største byen i landet med om lag 35 000 innbyggjarar. Utena er kjend for bryggeriet sitt - Utenos alus.
Ulesjøen
Ulesjøen (finsk Oulujärvi, svensk Ule träsk) er den fjerde største innsjøen i Finland med eit areal på 930 km². Han ligg i den nordlege og sentrale delen av landet, og vert tappa av Uleelv, som renn nordvestover og ut i Bottenhavet. Kallenamnet til innsjøen er «Kainuu», og tre kommunar ligg i området rundt: Vaala, Paltamo og Kajana. Om lag 40 % av innsjøen ligg i Vaala.
International Association of Lighthouse Authorities
International Association of Lighthouse Authorities, forkorta IALA, er ein ikkje-profiterande organisasjon som vart skipa i 1957 for å ta vare på og å føre over nautisk ekspertise mellom medlemmer og å gje råd. IALA søker å la medlemslanda samarbeide for å få til mest mogleg einsarta navigasjonssystem verda over. Hovudkontoret for organisasjonen ligg i Saint-Germain-en-Laye, Frankrike.
IALA er først og fremst kjent for bøye- og sjømerkesystemet som vert nytta til å lose skipsfarten og for utviklinga av det automatiske identifikasjonssystemet, AIS.
Medlemmer
Organisasjonen har om lag 200 medlemmer av tre ulike kategoriar:
Arbeid
Det er sett ned fem permanente tekniske komitéar som kvar har to årlege møte. Komitéane dannar ryggraden i arbeidet innanfor IALA og dei er delt inn etter fagområde: Kystverket har medlemmer i alle komitéar.
Kvart fjerde år samlar medlemmene seg i ein konferanse. I 2008 var denne konferansen helden i Bergen.
Westmalle
Westmalle er eit trappistøl frå bryggeriet til trappistklosteret Onze-Lieve-Vrouw van het Heilig Hart i Westmalle i Flandern i Belgia. Klosteret vart stifta i 1836. Munkane begynte å brygga øl same år, først berre til eige bruk, men frå 1856 også for sal. Den først ølen vart skildra som lett i alkoholstyrke og ganske søt. I 1856 kom den første sterkølen til. Bryggeriet er seinare modernisert og utvida fleire gonger, seinast i 2001. Dei fleste tilsette er ikkje munkar, men sekulært tilsette. Det er 22 munkar og 40 tilsette frå utanfor klosteret.
Produkt
Dubbel og Tripel er tilgjengelege i Noreg gjennom Vinmonopolet.
Årsproduksjonen er om lag 120 000 hektoliter. Dette er nesten like mykje som Chimay, det største trappistbryggeriet i Belgia.
21. september 2005 kåra lesarane av New York Times Westmalle Tripel Trappist til det beste ølet i verda.
Záppeion Mégaro
Záppeion Mégaro (gresk Ζάππειον Μέγαρο) er ein bygning i Ethnikós Kípos midt i den greske hovudstaden Aten. Han vert nytta til møte og seremoniar, både offisielle og private. Bygget er teikna av den danske arkitekten Theophilus Hansen og opna 20. oktober 1888.
I 1869 gav det greske parlamentet 80 000 kvadratmeter med offentleg land mellom Slottsparken og Tempelet for den Olympiske Zeus. Záppeion Mégaro er det fyrste byggverket som vart bygd spesielt for OL i moderne tid. Etter nokre forseinkingar vart hjørnesteinen til bygningen lagt ned 20. januar 1874.
Sommar-OL 1896
Under sommar-OL 1896 vart bygningen nytta til fekteøvingane.
Christian Andersen Neersten
Christen Andersen Neersten var ein norsk gardbrukar, lensmann og stortingsrepresentant.
Neersten vart døypt 2. juli på Løddesøl i Øyestad. Han er i ettertid særleg kjent som lensmannen som var med på å arrestera Kristian Lofthus under Lofthusreisinga. Han fekk tildelt ei sølvkanne for det, ho gjekk i 1816 med til å betale sølvskatten til Noregs Bank. I fylgje Tallak Lindstøl var han ein mann med kjempekrefter. Under ein krangel «tok han tre tøndesækker med rug iland samtidig, en i hver haand og en med tænderne, men da rømte slaaskjæmperne, som vilde ha tak i ham».
Han var 1. representant frå Nedenes amt til Stortinget i 1815. Han var medlem av valkomiteen og militærkomiteen. Neersten var òg 2. suppleant frå Nedenes og Robygdelagets amt til stortinget i 1824.
Fiolinsonate nr. 33 av Mozart
'''Fiolinsonate nr. 33''' i Ess-dur (K. 481) vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i Wien den 12. desember 1785. Han vart publisert for seg sjølv av Franz Anton Hoffmeister, ein tysk komponist og musikkforleggar som Mozart skreiv Strykekvartett nr. 20 (K. 499) til. Ein kjenner lite til historia til denne sonaten.
Verket består av tre satsar:
Aiolos
Aiolos er namnet på to personar i gresk mytologi og dikting.
I greske segner er Aiolos son av Pyrra og Hellen, som igjen er soneson av Prometevs. Aiolos var i segnene herskar i Thessalia og vart rekna som stamfar for aiolerane, den eine av tre stammer som hellenarane frå gammal tid var delt inn i.
I Odysseen er Aiolos vindguden som heldt til på ei drivande øy. Av Aiolos får Odyssevs ein sekk med dei fire vindane i. Mennene til Odyssevs lurer seg til å opne sekken medan han ligg og søv og det kjem ein storm som fører skipet tilbake til Aiolos. Odyssevs ber om hjelp på ny, men Aiolos jagar han bort i sinne.
Vreid
Vreid er eit norsk metalband. Dei fleste av medlemene i Vreid er tidlegare medlemer av det nedlagde bandet Windir (alle med unntak av Ese). Etter at frontmannen for Windir, Valfar, fraus i hel ei vinternatt i Sogndal, kjente medlemene av gruppa at dei ikkje lenger kunne halda fram, sidan Windir var Valfar sitt prosjekt frå byrjinga. Medlemene valde dimed for å byrja på eit nytt, eiget prosjekt som fekk namnet «Vreid».
I motsetnad til Windir fokuserer ikkje Vreid seg lyrisk på urnorske historier om Noreg og særleg Sogndal, men heller mot den kalde krigen, og særskildt fokus på jernteppet. Dei er nett som Windir sine tekstar skrive både på «sognamaol» og på engelsk.
Unix-skal
Eit såkalla skal er kommando-tolkaren i Unix. Dette programmet er ein integrert del av alle Unix- eller Unix-liknande operativsystem. Det finst ulike variantar av dette programmet. Det opphavlege skalet vart utvikla av Stephen R. Bourne (sh, bsh), og er framleis det som blir levert med mange Unix-system. Andre variantar er C-shell (csh), T-shell (tcsh), «Bourne-again-shell» (bash) og Z shell (zsh). Microsoft Windows har òg ein kommando-tolk, i nyare utgåver kalla Powershell.
Syntaks
Dei fleste skal forstår meir eller mindre avansert syntaks for manipulering av filer og prosessar. T.d. kan ein i alle Unix-skal la ein kommando lesa inndata frå fil ved å skriva, eller skriva utdata til fil med. Ein kommando kan senda utdata som inndata ein annan kommando som køyrer samtidig ved å skilja første og andre kommando med røyrteiknet:. Kommandoar kan køyra i bakgrunnen ved å skriva  til slutt. Kommandoar avsluttar alltid med ein feilkode (0 for null feil), og ein kan bruka  mellom to kommandoar for å berre køyra den andre kommandoen viss den første avslutta utan feil:.
Sanghadagen
Sanghadagen eller maghapuja er ei buddhistisk høgtid til ære for det buddhistiske samfunnet, og til minne om fire lukkelege samantreff som fann stad på same dag, ni månader etter oppvakninga til Buddha.
Bakgrunn
Dei fire tinga som hende på den opphavlege sanghadagen var at 1 250 opplyste disiplar møttest hjå Buddha, at dei alle var blitt ordinert av Buddha sjølv, at dei møttest utan nokon avtale på førehand, og at møtet fann stad ved fullmåne. Sanghadagen er ein av uposatha-dagane, sabbatliknande markeringar særskilt vigde til å følgja dei buddhistiske dhamma-prinsippa.
«Sangha» er eit ord som viser til buddhistfellesskapen, anten alle buddhistar eller berre munkar og nonner. På den første sanghadagen i Rajagaha heldt Buddha preika kalla Patimokkha, som gav munkane dei grunnleggjande reglane for korleis dei skulle leva og undervisa om buddhismen.
Feiring
Det finst ulike måtar å feira dagen på. Det er vanleg å halda seremoniar om dagen, medan ein går i opptog med levande lys rundt tempel om kvelden. Ein kan også gje gåver.
1582
1582 (romartal MDLXXXII)
Marta Tomac
Marta Tomac er ein norsk og kroatisk handballspelar frå Trondheim som spelar på IK Våg/Vipers. Våren 2021 var ho med då laget frå Kristiansand vann EHF-meisterligaen. Ho vart verdsmeister med Noreg i 2015 og europameister i 2016 og 2020. Tomac er rykkromspelar og utmerker seg som spelstyrar.
Landslagsspel
Tomac er både fødd og oppvaksen i Noreg, men deltok på kroatiske landslag i ungdomsåra og spelte 11 kampar på det kroatiske A-landslaget, mellom anna under kvalifiseringa til Handball-EM 2010.
Fiolinsonate nr. 32 av Mozart
'''Fiolinsonate nr. 32''' i H-dur (K. 454) vart komponert av Wolfgang Amadeus Mozart i Wien den 21. april 1784. Han vart publisert av Christoph Torricella i ei gruppe på tre sonatar (i lag med pianosonatane K. 284 og K. 333).
Sonaten vart skriven for fiolinvirtuosen Regina Strinasacchi frå Mantova for at dei skulle framføre han i lag på ein konsert i Kärntnerthor Teater i Wien den 29. april 1784. Sjølv om Mozart hadde pianodelen i hovudet, hadde han ikkje tid til å skrive han ut, og han vart derfor spelt medan Mozart hadde eit blankt ark føre seg, for å lure publikum. Ifølgje ei historie fortalt av enka Constanze Mozart, såg keisar Josef II det blanke notearket gjennom operakikkerten sin og bad komponisten kome til seg med manuskriptet sitt, då Mozart måtte innrømme sanninga. Det er truleg at dette mora monarken meir enn det irriterte han.
Verket består av tre satsar:
Moerewa
Moerewa er ein liten by med med eit innbyggjartal på 1536 ved folketeljinga i 2006. Ved teljinga i 2001 budde det 1662 menneske her. Byen ligg i regionen Northland på Nordøya på New Zealand. Ein uvanleg stor del av innbyggjarane reknar seg som māori — over 80 % av populasjonen. Byen ligg nær Bay of Islands, fem km vest for Kawakawa.
Moerewa er ein tenesteby for landbruksnæringane som ligg kring han, hovudverksemda er slakteriindustri som voks fram på 1940-talet. Under dei økonomiske nedgangstidene på 1980-talet vart mange av verksemdene i byen sterkt påverka, og arbeidsløysa steig. På grunn av dette har folketalet i byen svinga i dei seinare åra, sjølv om det no er teikn som tyder på økonomisk oppgang i distriktet.
Nikolai Stokholm
Nikolai Stokholm er ein dansk fotballspelar. Han spelar midtbane for Viking Fotballklubb. Der han er kaptein (drakt nummer 7). Han har spelt for Viking FK sidan 2006. Tidlegare klubbar han har spelt for er AB, Odense.
Takehito Suzuki
Takehito Suzuki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Yokohama Marinos, Kyoto Purple Sanga, Gamba Osaka, Vissel Kobe og Vegalta Sendai.
John Ragnvaldsen Onstad
John Ragnvaldsen Onstad var ein norsk gardbrukar, lensmann og stortingsrepresentant frå Aurland.
Han var 1. suppleant frå Nordre Bergenhus amt til Stortinget i 1815, der han møtte i staden for Hans Arnesen Urdahl frå 28. november.
Tsuney Okazaki
Tsuney Okazaki er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben Yokohama Marinos.
Hidalgo
Hidalgo (iˈðalɣo) er ein av Mexicos 31 delstatar som ligg i det sentrale Mexico. Delstaten grensar til San Luis Potosí i nord, Veracruz og Puebla i aust, Tlaxcala og Delstaten México i sør, og Querétaro i nord-vest. Hidalgo har eit areal på 20 502 km² og har om lag 2 345 514 innbyggjarar.
Hovudstaden og største byen er Pachuca.
Hidalgo blei ein meksikansk delstat den 15. januar 1869. Delstaten vart oppkalla etter Miguel Hidalgo (1753-1811) som var prest og frigjeringshelt.
1581
1581 (romartal MDLXXXI)
Noteć
Noteć (tysk Netze, latin Natissis) er ei elv sentralt i Polen og med ei lengd på 388 km er ho den sjuande lengste i landet. Nedslagsfeltet hennar er 17330 km². Ho er ei av sideelvane til Warta og ligg berre innanfor Polen sine grenser.
Ho renn ut av Kujaviskpommerske voivodskap, gjennom Storpolske voivodskap og Lubusz-voivodskapet, og munnar ut i Warta nær Gorzów Wielkopolski.
Netzedistriktet var eit område nær elva i Kongedømet Preussen frå 1772 til 1793.
Vonde visu
Vonde visu er det andre albumet til musikaren Stein Torleif Bjella. Det vart gjeve ut på Oh Yeah! 24. februar 2011. For Vonde visu vann Bjella Spellemannprisen i kategorien «Viser».
Apgarpoeng
Apgarpoeng eller apgarskår vart lagt fram i 1952 av den amerikanske lækjaren Virginia Apgar som ein enkel og lett repeterbar metode for å kunna vurdera helsetilstanden til nyfødde born snøgt og summarisk.
Apgarskår vert bestemt ved å undersøkja det nyfødde barnet etter fem enkle kriterium på ein skala frå null til to, og så leggja saman dei fem verda ein har fått på denne måten. Apgarskår vil såleis liggja mellom null og ti.
Testen vert oftast utført eit og fem minutt etter at barnet er fødd, og kan takast opp att seinare dersom skåren er og vert verande låg. Skår under tre vert sett på som kritisk låg, mellom fire og sju som unormalt låg, og over sju som normal.
Låg skår på testen ved eit minutt kan krevja medisinsk tilsyn, men er ikkje støtt eit teikn på at der er vedvarande problem hjå barnet, særleg ikkje dersom der er betring av tilstanden ved fem minutt-testen. Dersom apgarskåren held seg under tre over lengre tid, t.d. etter 10, 15 eller 30 minutt, er det risiko for at barnet kan få nevrologisk skade. Der er også ein liten, men signifikant risiko for cerebral parese. Føremålet med apgarskår er likevel å kunna avgjera snøgt om eit nyfødd barn treng medisinsk tilsyn, testen er ikkje eigna til å gjera vurderingar av barnet si helse på lang sikt.
Ti års tid etter den første publikasjonen vart akronymet APGAR teke i bruk i USA som ein hugseregel: Appearance (hudfarge), Pulse (hjartefrekvens), Grimase (reaksjon på stimuli), Activity (muskeltonus), og Respirasjon. Hugseregelen vart innført i 1963 av pediateren dr. Joseph Butterfield. Det same akronymet vert brukt på tysk: (Atmung, Puls, Grundtonus, Aussehen, Reflexe), sjølv om bokstavane har ulike meiningar.
Testen har i alle fall fått namnet sitt etter dr. Apgar, og inngår som ein av dei standardvurderingane av nyfødde born som også vert gjort på norske fødeavdelingar.
Nettbank
Nettbank er ei fellesnemning på banktenester som kan gjerast via ein terminal oppkopla til internett. Dei aller fleste bankane i Noreg tilbyr dette til sine kundar i dag. Dette har ført til store omleggingar i driftsstrukturen til fleire norske banker.
Nettbank har vore under sterkt søkelys frå media som har stilt seg kritisk til sikringa forbunde med transaksjonar over internett.
Mange bankar har også app for mobil og nettbrett med mange av tenestene til nettbankar.
Hǿnsa-Þóris saga
Hǿnsa-Þóris saga er ei av islendingesogene. Hovudpersonen i soga er Tungu-Oddr. Hǿnsa-Þórir (eller Hænsa-Þórir) var skurken.
Bergsøya i Herøy på Sunnmøre
Bergsøya er hovudøya i Herøy kommune i Møre og Romsdal. Dei to sentera Eggesbønes og Fosnavåg ligg på øya og heile øya er ein del av Fosnavåg by.
Øya ligg sør på Sunnmøre om lag tre mil sørvest for Ålesund. Øya er knytt med bruer til naboøyane Leinøy, Gurskøy, Remøy, Runde og Nerlandsøya.
Hiroaki Kimura
Han spela for klubben Yokohama Marinos.
Pachacamac
Alt tyder på at Pachacamac som stat kollapsa då inkariket ekspanderte. Då oppstod ein mindre lokal stat kalla Ichma som i første rekke nytta Pachacamac som ein religiøs stad for dyrking av Pacha Kamaq-guddommen. Pachacamac var ein mykje akta religiøs institusjon på slutten av 1400-talet då inkaene kom. Ichma vart assimilert i inkariket snarare enn erobra og byen vart då eit viktig administrativt senter. Inkaen heldt i stand staden som ein relikvie og tillét presteskapet å halde fram utan bindingar til inkapresteskapet. Den religiøse læra i Pachacamac vart assimilert i inkareligionen. Inkaene bygde fem nye bygningar, medrekna soltempelet i senteret og ein bygning for heilage kvinner.
Pachacamac husa eit orakel som inkaen freista å gjere nytte av. Atahualpa fekk dårleg røynsle med oraklet og presteskapet. Oraklet hadde hevda at om Huayna Cápac vart teken ut i sola ville han kome seg av kopparsjukdomen, oraklet hadde meint at opponenten Huáscar ville slå Atahualpa i borgarkrigen og oraklet hadde råda Atahualpa til å krige mot dei kristne og dei ville då drepe inntrengjarane. Oraklet tok feil på alle punkt.
Då Francisco Pizarro heldt Atahualpa i fangenskap i Cajamarca (1532–1533), fekk Pizarro høyre om Pachacamac og sende broren Hernando Pizarro ned dit for å rane senteret for gull- og sølvskattar. Han fekk eit skuffande dårleg utbytte, og spanjolane mistenke presteskapet for å ha plassert skattane på ein løynleg stad som dei ikkje kunne finne.
Bakgrunnsstoff
Πατσακαμάκ
1580
1580 (romartal MDLXXX)
Tirich Mir
Tirich Mir er eit fjellmassiv med ein tvillingtopp, og det høgste fjellet i Hindukush i nordre Pakistan. Massivet dekkjer om lag 250 km² og femnar om om lag 15 andre toppar over 6 000 meter.
Næraste by er Chitral, kor ein kan sjå begge toppane. Folkesetnaden der nytta opphavleg namnet Tirich Mir berre om Austtoppen, mens Vesttoppens verklege namn er Laghshor. Dette kjende ikkje Arne Næss til før i januar 1964. Derfor kan ein seie at 1950-ekspedisjonen i grunnen steig opp på Vesttoppen ved eit mistak. 1950-ekspedisjonen blir likevel rekna som første oppstiginga av Tirich Mir. I 1950 var det den fjerde høgste oppstiginga nokosinne — Annapurna I i Nepal vart erobra berre få veker føre (8 091 meter).
Per Kvernberg var den første personen i 1950-ekspedisjonen som tok seg opp den siste etappen mot Vesttoppen den 22. juli 1950 etter å ha klatra åleine utan hjelp frå berar det siste døgnet. Arne Næss, Tony Streather og Henry Berg greidde toppen neste dagen.
Fiolinsonate nr. 35 av Mozart
Sonate i A for Fiolin og Klaver, K. 526, vart komponert i 1787 av Wolfgang Amadeus Mozart. Han er i Köchelkatalogen plassert mellom strykeserenaden Eine kleine Nachtmusik (K. 525) og operaen Don Giovanni (K. 527).
Verket består av tre satsar:
Det er den siste fiolinsonaten Mozart skreiv, sidan det siste verket han skreiv for denne kombinasjonen, sonaten i F, K. 547 frå 1788 er meir ein sonatina.
Pulverheks
Pulverheks er ei heks som lagar pulver. I moderne daglegtale tyder det ei kvinne som er gamal, ond og stygg, eller meir spøkefullt, eigenrådig og sta.
Forfattaren Ingunn Aamodt har skrive fleire bøker om figuren «Pulverheksa».
Lars Nicolai Reener
Lars Nicolai Reener var ein norsk handelsmann, gardbrukar, væreigar og stortingsrepresentant  i éin periode.
Nysa Kłodzka
Nysa Kłodzka (tysk Glatzer Neiße, tsjekkisk Kladská Nisa) er elv sørvest i Polen og ei sideelv til Oder. Ho har ei lengd på 182 km og er den 21. lengste elva i Polen. Nedslagsfeltet hennar er 4566 km² (3744 i Polen).
Lars Nicolai Reener
Han var 1. suppleant frå Nordlands amt til stortinget i 1815 og møtte i staden for Christen Elster. Reener var medlem av fem komitear, mellom dei komiteen for økonomien til kjøpstadene, handel og sjøvesen, for handelskomitear og for kjøpstadsprivilegium.
Nysa Kłodzka
Nysa Kłodzka er delvis regulert og har ofte ført til alvorlege flaumar i dei nærliggande byane.
Kongsspegelen
Kongsspegelen (norrønt Konungs skuggsjá, latin Speculum regale) er eit læreskrift i samfunnskunnskap og samfunnsmoral frå 1200-talet. Det er eit filosofisk-didaktisk skrift, forfatta i Noreg, og blei skrive som ei lærebok for seinare kong Magnus Lagabøte, son av kong Håkon Håkonsson.
Kongsspegelen har form av ein dialog mellom far og son. Sonen spør, og vert undervist av far sin. Det vert mellom anna gjeve praktiske og moralske råd knytt til kjøpmannskap, hird, høvisk framferd og militærvesenet. Ein del handlar om tilhøvet mellom kyrkja og staten. Mykje handlar om kongen sine rettar og plikter.
Originalen vart til kring 1250, og er skriven på norrønt språk. Det eldste fullstendige handskriftet er frå kring 1275.
Hvannadalshnúkur
Hvannadalshnúkur (blir uttala kvanna-dals-Hnokur med trykk på fyrste staving), au skrive Hvannadalshnjúkur, er det høgaste fjellet på Island. Siste offisielle høgdemåling er frå 2005 og seier 2109,6 m. Hvannadalshnúkur er ein del av stratovulkanen Öræfajökull og ligg i utkanten av Vatnajökull. Han er au ein del av nasjonalparken Skaftafell.
Aeneas
Aeneas eller Æneas (gresk Αινείας, Aineías ) var ein trojansk helt, son av prins Ankises og gudinna Afrodite (Venus i romerske kjelder). Far hans var òg søskenbarn til kong Priamos. Aeneias si reise frå Troja, som førte til grunnlegginga av byen som ein gong skulle verte Roma, er gjenfortalt i verket til Vergil, Æneiden.
I Iliaden vert Aeneas omtalt som konge av dardanarane, forbundsfelle med trojanarane og deira beste hærførar etter Hektor. Etter Troja fall kom han til slutt til Latium og vart stamfar til latinarane.
Grammofonplate
Ei grammofonplate (ofte kalla berre plate, skive, eller vinyl) er eit analogt medium for lagring av lyd. Ei grammofonplate er ei rund skive med inngraverte riller. Plata er som regel laga av plast, ofte vinyl. Grammofonplater vert spelte av ved at ein stift les rillene i eit spiralforma spor medan plata roterer med konstant fart. Plater for privat bruk vert spela utanfrå og innover.
Dei fyrste grammofonplatene
Dei fyrste lydinnspelingane vart gjort ved hjelp av fonografar, som lagra informasjonen på ein rull. Dei fyrste innspelingane på plater vart utførte av Emil Berliner i 1887. Edison nytta vertikal modulering på fonografrullane sine, og hadde patentert dette prinsippet. Berliner omgjekk patenta til Edison ved å nytta lateral modulering (sidevegs rørsle), som viste seg å fungera betre. På dei fyrste opptaka til Berliner vart både opptak og avspeling gjort med ei rotasjonshastigheit på 30 o/min. Spelaren vart driven manuelt med ei sveiv, så det var ikkje muleg å halda hastigheita konstant.
Dei fyrste platene vart innspela ei og ei i gongen, noko som var svært tungvint og kostbart. Men i 1902 vart det mulig å presse fleire plater frå ei innspeling.
I byrjinga vart platene spela inn akustisk, ved at ein nytta eit horn, som omforma den akustiske impedansen slik at det vart mogeleg å driva ein membran festa til ein stift som graverte ei rille i plata. I 1925 vart det muleg å nytta ein mikrofon og ein forsterkar for å driva graveringsstiften.