cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samisk arkitektur
Lavvo og gamme
Den tradisjonelle konstruksjonsforma for lavvo er kløvystongskonstruksjon, som var meir utbreidd i eldre tid. Her har tre av berestengene i konstruksjonen kløyv i enden, som gjev ei stabil samanføying i toppen. Bygget får ei pyramideform, der nokre av stokkane (rajane) gjerne stikk opp øvst.
Forskjellane mellom lavvo og gamme kan ein sjå når ein ser på toppen av strukturane. Ein lavvo vil ha stolpar som kjem saman i toppen, medan gammen har stolpane sine fråskilde utan å koma saman.
Når desse bygningane er blitt brukte til å bu i, er innreiinga lagt ut etter eit fast mønster. Eldstaden ligg i midten med kortsida mot døra. Like over eldstaden er det røykhol i taket. Eit avgrensa område mellom døra og eldstaden hadde ein lagerstad for ved. På motsett side av eldstaden hadde ein matlager og kokekar. På dei andre to sidene av eldstaden hadde ein sove- og sitjeplassar. Heilt inntil veggen lagra ein klede, soveteppe og utstyr. I nyare tid er det blitt vanleg å ha ein omn i gammen og briskar langs sidene.
I nyare tid er gammar og lavvoar blitt masseproduserte som telt og selde av fleire føretak, som Venor frå Kautokeino eller Helsport. Desse kan brukast til friluftsliv eller samankome, og har ulik konstruksjon frå den tradisjonelle teknikken. Med ei sentral midtsøyle som berande element minnar moderne lavvoar meir om andre telt enn den opphavlege lavvoen.
I 2012 blei Nord-Norsk Arkitekturpris gjeven til lavvoen og den samiske gammen som «et tradisjonelt og levende arkitektonisk konsept [...] med sterke tradisjoner og i stadig transformasjon.»
Lavvo
Lavvo er eit kjegleforma telt med eit rundt grunnsnitt. Han har ei utforming som liknar den til ein amerikansk tipi, men er mindre vertikal og meir stabil i sterk vind. Han har gjort det mogleg for urfolkskulturane på dei trelause slettene i Nord-Skandinavia og det høge arktiske Eurasia å følgja reinsdyrflokkane sine. Lavvo blir framleis brukt som ein mellombels tilfluktsstad av samar, og i aukande grad av andre folk til camping og anna.
Det finst fleire historiske omtalar av lavvoar som skildrar strukturen deira. Desse strukturane har følgjande fellestrekk:
Definisjonen og skildringa av denne strukturen har vore ganske konsekvent sidan 1600-talet, og kan også ha vore det i fleire hundreår før.
Gamme
Ein gamme (òg gábma, gåhte, gåhtie og gåetie, finsk kota, svensk kåta), er ei hytte eller telt som kan ha dekke av stoff, torvmose eller tømmer. Den stoffkledde gammen liknar mykje på ein lavvo, men er ofte konstruert litt større. Han var vanleg å bruka i samband med reindrift når heile familiar følgde flokkane sine. Teltversjonen av gammen kan også kallast ein bøygd påle-lavvo eller ein brødboks-lavvo, ettersom han er meir avlang enn den meir sirkelforma lavvoen.
Den indre konstruksjonen av stolpane er såleis: 1) fire boga stolpar, 2) ei rett midtstong, og 3) omtrent eit dusin rette veggstolpar. Stavstorleikane kan variera betydeleg. Dei fire boga stolpane bogar seg til ein vinkel på omtrent 130°. To av desse stolpane har eit hol bora inn i den eine enden, med desse endene forbunde med den lange midtstonga. Dei to andre boga stolpane er òg samanføyde i den andre enden av den lange stolpen. Når denne strukturen blir sett opp, blir det danna eit firbeint stativ med den lange stonga øvst og i midten av strukturen. Med den firbeinte strukturen ståande opp til omtrent 1,5 til 2,5 meter i høgda, er omtrent ti eller tolv rette «veggstenger» lagt opp mot strukturen. Gammedekket, som i dag vanlegvis er av lerret, blir lagt opp mot strukturen og bunde ned. Det kan vera meir enn eitt dekke på strukturen.
I torvversjonen av gammen er lerretsduken erstatta med tre som kviler på strukturen, dekte med bjørkenever og deretter torv for å gje ein varmeisolert og haldbar konstruksjon. Jordhytter med ein annan konstruksjon, til dømes rette stokkar sette på skrå mot kvarandre i ring, er også blitt kalla gamme.
Gammar kunne også brukast til andre føremål enn bustad, til dømes til røyking av mat, fjøs, naust eller brønnhus. Ein kunne også ha oppdelte gammar der folk budde i ein del og dyr i ein annan.
Gompi
I nyare tid har gompi eller gumpi, ei sjølvlaga brakke eller ombygd campingvogn på meiar, blitt viktig for reinflytting og rekreasjon. Den lette bygningstypen som ein kan dra med snøskuter blei truleg skapt på 1960-talet, med aluminium ytst, finer inni og isopor nytta til som isolasjon. Gompiar blei populære på 1970- og 1980-talet, ofte bygd sjølv av brukarane. Arkitekten og kunstnaren Joar Nango innretta i 2018 installasjonsutstillinga Girjegumpi ('bokgompi') med stoff om denne og andre former for samisk arkitektur.
Lagerbygningar
Samiske stabbur blei typisk sette på pålar. I nord sat stabbur (njalla) ofte oppå ein trestamme på 2-3 meter. Ein nådde han med ein skrå trappestokk som blei fjerna når ein forlet buplassen. Sørsamane hadde gjerne større stabbur som stod på 2-4 stokkar som var noko lågare. Stabbur med ein stolpe i kvart hjørne er kjende som ájtte på  lulesamisk  og buvrie på sørsamisk.
Husdyrbygningar
Gammar i ulik utforming er ofte blitt brukte til å husa husdyr. Nokre stader finn ein døme på at folk har bygd seg bustadhus av plankar, medan dei har halde fram med å husa dyra i gammar.
Moderne arkitektur
Den samiske arkitekten Joar Nango har kritisert desse bygningane for å hovudsakleg vera utforma av ikkje-samiske arkitektar som forstørra versjonar av tradisjonell arkitektur, som lavvoen, utan ei djupare kulturell forståing.
New Masters
New Masters er det andre studioalbum til songar-låtskrivaren Cat Stevens, gjeve ut i desember 1967 på Deram Records som ein oppfølgjar til det særs suksessrike debutalbumet, Matthew and Son.
Oversikt
Plateselskapet var skuffa over det dårlege salet av det andre albumet til Cat Stevens, sidan det førre albumet nådde topp ti i Storbritannia og produserte fleire hitsinglar. New Masters genererte lita interesse, og nådde verken hitlistene i Storbritannia eller USA. Singelen «Kitty»/«Blackness of the Night» vart liggjande på 47. plass, og vart den første singelen til Stevens som ikkje nådde topp 40. Dette var ein brå og bratt kommersiell nedgang frå den store suksessen Stevens hadde hatt med dei tidlegare innspelingane sine.
«The First Cut Is the Deepest» har vorte spelt inn med suksess av fleire artistar. Før utgivinga av New Masters hadde Stevens selt songen for 30 pund til P.P. Arnold (tidlegare i Ike and Tina Turner Revue) og gav den tidlegare Ikette-en sin første britiske hit. I tiåra som kom skulle han òg bli ein hit for Rod Stewart, Sheryl Crow, James Morrison og Keith Hampshire. Hampshire-versjonen nådde førsteplassen på dei kanadiske hitlistene i 1973. Andre versjonar er gjort av songaren Barbara Jones, Colm Wilkinson frå Les Misérables og Jesus Christ Superstar, Duffy og Jools Holland Rhythm & Blues Orchestra.
Mandespråk
Mandespråk er ei gruppe på 40 språk som blir tala i Vest-Afrika. Dei utgjer ei gren av språkfamilien nigerkongo-språk. Blant mandespråka finst mandinka, soninke, bambara, dyula, kagoro, bozo, mende, yacouba, vai og ligbi. Mandespråka blir snakka av rundt 20 millionar menneske i Gambia, Guinea, Guinea-Bissau, Elfenbeinskysten, Senegal, Ghana, Togo, Benin, Burkina Faso, Mauretania, Niger, Sierra Leone, Nigeria og Mali.
Språkforsking
Språkgruppa blei først skildra i 1854 av S.W. Koelle i Polyglotta Africana. Her nemnde han 13 språk. I 1901 innførte Maurice Delafosse eit skilje mellom to grupper i Essai de manuel pratique de la langue mandé ou mandingue. Han skriv om ei nordleg gruppe kalla mandé-tan og ei sørleg gruppe, mandé-fu. I 1924 hevda L. Tauxier at dette skiljet ikkje var godt grunngjeve og at det fanst minst ei tredje undergruppe, som han kallla mandé-bu. Denne oppfatninga blei støtta av A. Prost i 1950. I 1958 publiserte William E. Welmers artikkelen «The Mande Languages», der han delte inn mandespråka i tre undergrupper – nordvest, sør og aust, basert på leksikonstatistikk. Joseph Greenberg støtta denne inndelingen i sin The Languages of Africa (1963). Long (1971) og G. Galtier (1980) støtter også inndelinga i tre grupper men med viktige forskjellar.
I dag deler fleirtalet av språkforskarane mandespråka inn i ei vestleg og ei austleg grein, der den vestlege er større og omfattar 27 språk. Fleire av de vestlege språka har meir enn ein million talarar, mellom anna bambara, malinke, maninka, mende, dyula, soninke og susu. Dyula er eit lingua franca brukt til handel nord i Elfenbeinskysten og vest i Burkina Faso. Den austlege gruppa omfattar 13 språk der berre eitt, dan, har rundt ein million talarar.
Undo
«Undo» (engelsk for Gjere om) er ein singel av Sanna Nielsen, som vart gjeven ut i 2014. Songen er skriven av Fredrik Kempe, David Kreuger og Hamed «K-One» Pirouzpanah.
Melodifestivalen 2014
«Undo» deltok i den andre semifinalen i Melodifestivalen 2014, den svenske uttakinga til Eurovision Song Contest 2014 i København i Danmark. Bidraget vann tevlinga med 212 poeng, to poeng meir enn andreplassen, og fekk representere Sverige.
Eurovision Song Contest 2014
Sverige deltok i den fyrste semifinalen i Eurovision Song Contest 2014 i København i Danmark og enda på andreplass med 131 poeng; tolv frå Spania, ti frå Island, Ukraina, Moldova, Ungarn og Danmark, åtte frå Latvia, Belgia, Portugal og Nederland, sju frå Estland, seks frå Albania, Russland og Frankrike, fem frå Montenegro, fire frå Armenia og tre frå San Marino. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget enda på tredjeplass med 93 poeng, og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget enda på andreplass med 125 poeng. Landet kvalifiserte seg til finalen der bidraget enda på tredjeplass med 218 poeng; tolv frå Danmark, Romania og Ukraina, ti frå San Marino, Israel, Estland, Finland, Spania og Belgia, åtte frå Nederland, Latvia, Portugal, Noreg, Ungarn og Slovenia, sju frå Albania, Malta, Storbritannia, Island og Litauen, seks frå Moldova, Austerrike og Sveits, fire frå Polen, Frankrike og Irland, tre frå Montenegro og to frå Hellas, Russland og Georgia. Hadde ein berre nytta telefonrøystar hadde bidraget enda på fjerdeplass med 190 poeng, og hadde ein berre nytta juryrøystar hadde bidraget enda på andreplass med 201 poeng. Poenga frå telefonrøystinga inkluderer poenga frå den albanske og sanmarinske juryen, medan poenga frå juryrøystinga inkluderer poenga frå dei georgiske telefonrøystene. Saman med det nederlandske bidraget, «Calm After the Storm», vart «Undo» den fyrste ikkje-vinnande songen sidan 1996 som gjekk inn på den australske hitlista ARIA Charts.
Palle Knudsen
Palle Knudsen er ein dansk baryton-operasongar. Han er opplært på Operaakademiet ved Det Kongelige Teater (1995–1998). Han debuterte i 1998 i operaen Orphée, skriven av Fillip Glass. Han vart framført i Turbinhallane. I 1998 sang han Apollo i Monteverdis opera Orfeo au. Han vart oppført i samband med La Monnaie-operaen, og forestillinga reiste på tur til Ny Jork og Paris. Den 18. november 1999 song han si fysste rolle på Det Kongelige Teater, som fuglefångarbajasen Papageno, i Mozart-operaen Tryllefløyten.
Europameisterskapen på skeiser 1996
Europameisterskapane på skeiser 1996 for menn og for kvinner vart avvikla i Thialf-ishallen i Heerenveen i Nederland frå fredag 19. og til sundag 21. januar. 32 menn og 24 kvinner frå 18 land deltok i meisterskapen. Deltakarane kom frå Austerrike, Belgia, Finland, Frankrike, Italia, Kviterussland, Latvia, Nederland, Noreg, Polen, Portugal, Romania, Russland, Sveits, Sverige, Tyskland, Ukraina og Ungarn.
Noreg stilte med tre menn: Eskil Ervik, Remi Hereide og Lasse Sætre. Ingen norske kvinner deltok. Best av dei norske var Ervik med ein skuffande 14. plass.
Fjorårsvinnar Rintje Ritsma frå Nederland vart meister ny, landsmennene Ids Postma og Marin Hersman fylgde på dei neste plassane. Postma vann begge dei kortaste løpa, Belgias Bart Veldkamp dei to lengste. Tysklands Gunda Kleemann forsvarte meistertittelen for kvinner, ho stod for bestetidene på dei to lengste distansane, nederlandske Annamarie Thomas gjekk fortast på så vel 500 meter som 1500 meter.
Skeise-EM 1996, menn
Dato: 19./21. januar
<br style="clear:both;" />
500 meter
<br style="clear:both;" />
5000 meter
<br style="clear:both;" />
Al-Tall i Syria
Al-Tall (arabisk التل, òg skrive al-Tell) er ein by sør i Syria, administrativt ein del av Rif Dimashq guvernement og senter i al-Tall-distriktet. Han ligg midt i Anti-Libanonfjella, kring 1 000 meter over havet. Av stader i nærleiken finn ein Maaraba i sørvest, Damaskus i sør, Dahiyat al-Assad og Douma i søraust, Maarrat Saidnaya i nordaust, Manin i nord, Ashrafiyat al-Wadi og Basimah i nordvest og al-Hamah og Qudsaya i vest. I følgje Syrisk statistisk sentralbyrå (CBS), hadde al-Tall eit folketal på 44 957 i 2004. Innbyggjarane er hovudsakleg sunnimuslimar.
Europameisterskapen på skeiser 1996
10000 meter
<br style="clear:both;" />
Skeise-EM 1996, kvinner
Dato: 19./21. januar
Al-Tall i Syria
Kjelder
''
Europameisterskapen på skeiser 1996
Skeise-EM 1996, kvinner
<br style="clear:both;" />
1500 meter
<br style="clear:both;" />
3000 meter
<br style="clear:both;" />
Detektiv-Magasinet
Detektiv-Magasinet var eit norsk vekeblad som kom ut mellom 1928 og 1966. Bladet er mest kjend for historier om detektiven Knut Gribb, som er skildra i minst eit tusen historier, og kampen hans mot forbrytarane Thomas Ryer og Olga Barcowa. Detektiv-Magasinet vart gjeve ut av Bladkompaniet.
Stefano Mei
Aktiv
Etter å ha mislukkast i å nå finalane på 1500 m ved VM 1983 og OL 1984 vann Mei 5000 m under Universiaden 1985 i Kobe, ein siger han forsvarte fire år seinare i Duisburg.
I 1986-sesongen var Mei i sitt livs form og sette personleg rekord på 10 000 m med 27.43,9. Høgdepunktet var likevel EM 1986 i Stuttgart. I 10 000 meter-løpet gjekk alle medaljane til Italia, Mei vann på tida 27.56,7, medan Alberto Cova og Salvatore Antibo kom på dei andre medaljeplassane. Fem dagar etterpå tok Mei sølvmedaljen på 5000 meter på ny personleg rekord; 13.11,5, britiske Jack Buckner sigra med 13.10,1.
Mellom 1981 og 1994 deltok Mei i 43 landskampar. Han vann åtte italienske meisterskap.
Around the World av Dr. Alban og Jessica Folcker
«Around the World» er ein song frå 2014 framført av den nigerianske songaren Dr. Alban og den svensk-senegalesiske songaren Jessica Folcker. Songen er skriven av Dr. Alban, Jakke Erixson og Karl-Ola Kjellholm.
«Around the World» deltok i den tredje semifinalen i Melodifestivalen 2014, den svenske uttakinga til Eurovision Song Contest 2014 i København i Danmark.
Brakteat
Brakteat eller gullbrakteat, av latin bractea, som tyder «tynn plate», er den arkeologiske nemninga på ein lita sirkulær, tynn gullplate som er prega med eit einsidig bilete i relieff og utstyrt med ein opphengsring for å kunne berast i ein kjede eller liknande.
Det er funne meir enn 970 brakteatar, tidfesta til tidsrommet 450 – 550 e.Kr., og av desse stammar to tredelar frå Norden. Nemninga «gullbrakteat» eller «brakteat» om denne gruppa av funn skriv seg frå 1694.
Brakteat er òg nemninga på dei myntane frå mellomalderen som berre var prega på den eine sida, ofte framstilt i sylv.
Dei nordiske og germanske førkristne gullbrakteatane
Tradisjonelt har gullbrakteatane vore gruppert på ulik vis, til dømes som i A-, B-, C,- og D-brakteatar etter kva som er hovudmotivet på dei, der dei som har som hovudmotiv eit stort, menneskeliknande hovud i profil vert rubrisert som A-brakteatar, medan B-brakteatar er slike som syner ein eller fleire menneskeliknande figurar i heilfigur, og C-brakteatar syner eit menneskeliknande hovud i profil over ryggen på ein hesteliknande figur i profil osb. Men då fleire av brakteatgruppene har vore til stades i det same funnet i fleire høve, må alle typane har vore i bruk samstundes, så gruppeinndelinga speglar ikkje av nokon kronologisk utvikling.
Myntbrakteatar
I Noreg vart det laga myntbrakteater i perioden frå 1110 til 1552, med kong Olav Magnusson som den fyrste og erkebiskop i Nidaros, Erik Walkendorf, som den siste av utmyntarane. Dei danske (danske og norske) kongane Erik av Pommern, Frederik I, Christian III og Christian IV gav òg ut myntbrakteatar. Desse myntane var så tynne at ein kunne sjå preget i negativ på baksida.
Brakteatmynten som vart prega på 1200-talet var verd 1/4 penning. Kong Sverre fekk prega store mengder brakteatar, og dette er dei lettaste myntane som er prega i Noreg, med vekter ned til 0,06 gram. I Noreg vart dei siste brakteatane prega i perioden 1510-22 under erkebiskop Erik Walkendorf.
Emese Hunyady
Emese Hunyady er ein ungarsk-austerriksk skeiseløpar frå Budapest som representerte Austerrike frå 1985. Ho vart europameister 1993, verdsmeister i firkamp 1994 og olympisk meister på 1500 meter i Lillehammer-OL 1994.
Hunyady slo seg opp i verdseliten på skeiser i OL-sesongen 1992. Ho kom då på andreplassen både i EM og i firkamp-VM, begge meisterskapane avvikla i Heerenveen. Ved Vinter-OL 1992 i Albertville sikra ho seg bronsemedaljen på 3 000 meter. I 1993 vann Hunyady i Heerenveen europmeisterskapen, medan ho vart nummer to i firkamp-VM i Berlin. Vinteren 1994 enda ho på tredjeplass under EM på Hamar, før ho ein månad seinare steig heilt til topps på sigerspallen etter firkamp-VM i Butte i USA. Eit par veker etter verdsmeisterskapen var ho tilbake på OL-isen i Hamar, der ho fyrst tok sølvmedaljen på 3 000 meter for så å vinne OL-gullet på 1500-meteren. I 1999 kneip ho gullmedaljen på 1500 meter under VM i enkeltdistansar.
Hunyady la opp etter 2003-sesongen. Saman med sin andre ektemann, den finske skeiseløparen Timo Järvinen, busette ho seg i Sveits.
Louisianakreolar
Louisianakreolar er ei gruppe folk med røter tilbake til koloniseringa av Louisiana, særleg dei med fransk eller spansk avstamming. Ordet «kreol» blei opphavleg nytta for å visa til folk som var fødde i Louisiana, til skilnad frå kolonistar fødde i Europa eller innflyttarar frå andre delar av Amerika. Skiljet blei særleg viktig etter Louisiana-oppkjøpet i 1803, då mange engelsktalande innflyttarar kom til området.
Ordet kunne visa til alle rasegrupper slik ein skilde dei på den tida: Svarte, kvite eller blanda rase. I dag blir nemninga «cajun», etter det kanadiske området Acadia, ofte brukt om og av kvite louisianarar med fransk identitet. «Kreol» blir også brukt av ein del kvite, men særleg av innbyggjarar med noko afrikansk opphav. Desse louisianakreolane kan snakka fransk eller louisianakreolsk og er typisk katolikkar. Større grupper av desse bur i New Orleans, Acadiana sør i Louisiana, i Cane River/Isle Brevelle-området og aust i Texas til Houston, i tillegg til utflytta grupper i California.
Ein musikktype som er særleg knytt til louisianakreolsk kultur er zydeco, som minnar om cajun-musikk og også er i slekt med jazz.
Kjende louisianakreolar
Nokre kjende louisianakreolar er:
Yarkon
Yarkon (hebraisk נחל הירקון, Nahal HaYarkon), òg Yarqon, er ei elv sentralt i Israel. Yarkon spring ut ved Tel Afek (Antipatris), nord for Petah Tikva. Ho flyt vestover gjennom Gush Dan og Yarkonparken i Tel Aviv til Middelhavet. El-Auja er det arabiske namnet.
Historie
Yarkon er den største kystelva i Israel og er 27,5 km lang. Yarkon danna sørgrensa til Beirut vilayet under Det osmanske riket.
I mandattida gav dei britiske styresmaktene Jaffa Electric Company løyve til å generere, distribuere og selje elektrisitet i distriktet Jaffa. Meininga var å nytta vassenergi frå elva, men dette vart det aldri noko av. I staden bygde selskapet eit kraftverk som var driven av dieselmotorar.
Elva vart stadig meir forureina etter 1950-åra, og mange la skulda på Reading energiverk som ligg nær munningen.
Yarkontilsyn
I 1988 vart Yarkontilsynet oppretta for å revitalisere elva og gjere delar av ho høvande for segling, fiske, symjing og andre fritidsaktivitetar. Vasskvaliteten kom seg etter at det vart bygd moderne kloakkhandsamingsanlegg i Hod Hasharon og Ramat Hasharon. Elva vart oppmudra for at ho skulle få den opphavlege djupna og naturlege flyten. Elvebreidda vart heva og forsterka, og det vart bygd gang- og sykkelvegar, og parkområde ved hjelp av støtte frå det australske jødiske samfunnet via Jewish National Fund.
Maccabiahkatastrofen
14. juli 1997 vart fire medlemmar av den australske delegasjonen i Maccabiahleikane drepne og 60 skadde, då ei midlertidig gangbru over Yarkon fall saman. Dødsfalla kom hovudsakleg av soppinfeksjon ved at det sterkt forureina vatnet kom inn i lungene på dei som omkom.
Christian Selmer
Christian August Selmer var ein norsk statsminister, jurist og konservativ politikar.
Selmer var fødd i Fredrikshald, der faren var kjøpmann. Han vart student i 1837 og cand. jur. i 1842. Deretter var han sorenskrivarfullmektig fram til 1846, før han i to år var kopist i dels finans-, dels justisdepartementet. Han var sakførarfullmektig frå 1848, underrettssakførar i Drammen frå 1850. Frå 1862 vart han byfut same staden.
Hausten 1880 danna Selmer eit nytt ministerium. Under den politiske striden om statsrådars tilgang til Stortinget vart Selmer-ministeriet sett under riksrettstiltale. 27. februar 1884 dømde riksretten Selmer til å ha sitt «embete forbrutt», fyrst og fremst for å ha frårådd sanksjon i statsrådssaka. 11. mars gjekk Selmer av. Deretter vart Selmer frådømt embetet sitt. 8. april same året vart han konstituert generalauditør for hær og marine.
Selmer døydde på Bygdøy i Kristiania i 1889.
Vărbitsa
Kommunen har eit areal på 458 km2. Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 10 391 innbyggjarar, medan sjølve byen hadde 3 325 innbyggjarar.
Dei største busetnadene i kommunen er:
Vangsnes stavkyrkje
Vangsnes stavkyrkje var ei stavkyrkje i Vik i Sogn, som vart riven i 1861. Ein utskoren planke frå kyrkja er bevart på Bergen museum. Den første skriftlege kjelda som nemner kyrkja, er frå 1360, men ho kan godt ha vore mykje eldre enn dette.
Utsjånad
Vangsnes stavkyrkje var ei enkel, éinskipa kyrkje. Ifølgje ein rapport frå 1722 var kyrkja "en gammel stavkirke med taarn fra grunden, saa og en svale paa søndre side og et vaabenhus af stavbygning. Indvendig vel holdt og malet." Kyrkja hadde då framleis ein svalgang på sørsida. Då ho vart riven i 1861, stod det berre restar av ein svalgang igjen på vestsida. Det kan ikkje seiast sikkert om svalgangen har gått rundt heile kyrkja. Koret var lågare og smalare enn skipet.
Kyrkja hadde ikkje mykje ornamentering, men Bergen museum har ein rikt ornamentert planke som skal ha gått over korbogen. Det var éin inngang til skipet og éin til koret på sørveggen og éin på vestveggen. Døra på sørveggen var den opphavlege hovudinngangen. Koret var smalt, og opphavleg skilt frå skipet med ein heil skiljevegg, som det vart laga ei opning i etter reformasjonen. Det kom lys inn i kyrkja gjennom seks små, runde gluggar, fire i skipet og to i koret. Kyrkja hadde åtte stolpar, fire som danna hjørna i skipet og fire i koret. Stammane var i snitt 1 1/5 fot tjukke (nesten 40 cm). Då kyrkja vart riven, var heile det opphavlege taket allereie borte, også austveggen i koret, utan apsis, var ny.
Skipet var 22 fot (7 m) langt og 17 fot (5 m) breitt. Koret var 10 fot gonger 10 fot (3 m x 3 m).
Hama
Hama (arabisk حماة,, i Bibelen kalla Ḥamāth som tyder «festning») er ein by ved breidda av Orontes vest i det sentrale Syria. Han ligg 213 km nord for Damaskus og 46 km nord for Homs. Han er provinshovudstaden i Hama guvernement. Med eit folketal på 854 000 (2009), er Hama den fjerde største byen i Syria etter Aleppo, Damaskus og Homs.
Byen er kjend for dei sytten noriaene som vert nytta for å vatne hagane, og som vert hevda å vere daterte til 1100 fvt. Sjølv om dei historisk sett vart nytta til kunstig vatning, er noriaene i dag mest til pynt.
I dei siste tiåra har byen Hama vorte kjend som eit senter for anti-Ba'ath-rørsler i Syria, mellom anna Muslimsk Brorskap. Byen vart angripe av den syriske hæren under det islamske opprøret i 1964, og vart åstad for eit blodbad under det islamske opprøret i Syria i april 1981 og særskild i 1982, då nesten 25 000 menneske vart drepne i det som vart kjent som Hama-massakren. Byen vart igjen åstad for strid mellom det syrisk forsvaret og motstandsstyrkar, som ein av hovudarenaene under den syriske borgarkrigen i 2011 og 2012.
Antikken
Den gamle busetnaden Hamat var busett frå tidleg yngre steinalder til jarnalderen. Staden ligg innanfor ein krapp sving i Orontes, som var relativt lett å forsvare, og var det første senteret i byen. Seinare voks byen utanfor denne svingen og haugen vart det militære senteret i Hama. Restar frå koparsteinalderen er grave fram av danske arkeologar frå haugen der den første festninga stod. Utgravinga fann stad mellom 1931 og 1938 leia av Harald Ingholt. Stratigrafien er særs generalisert, noko som gjer detaljerte samanlikningar med andre stader vanskeleg. Lag M (6 meter tjukt) inneheld både kvit kalkgips og ekte keramikk. Han kan ha eksistert samstundes med Ras Shamra V (6000–5000 fvt.). Over dette ligg laget L som er datert til koparsteinalderen og Halaf-perioden.
Amoritt-tida og Mitanni
Amorittane koloniserte området på 2000-talet fvt. Amorittane kom frå Mari ved Eufrat, kring 400 km aust for Hama, og dei koloniserte mange delar av det som i dag er Syria og Irak.
Sjølv om byen ikkje er nemnt i kileskriftskjelder før det først tusenåret fvt., verkar staden å ha nytt stor velstand kring 1500 fvt., då det truleg var underlagt Mitanni, eit rike langs Eufrat nordaust i Syria. Mitanni vart sidan styrta av hettittane, som kontrollerte heile det nordlege Syria etter det kjende slaget ved Kadesh mot egyptarane under Ramses II nær Homs i 1285 fvt.
Tidleg på 1800-talet vart Burckhardt den første til å oppdage hettitiske eller anatoliske hieroglyfar i Hama.
Ny-hettittane
Då tusenåret gjekk mot slutten hadde det sentraliserte, gamle hetittiske riket falle, og Hama vart hovudstad i eit blømande arameisk ny-hetittisk kongedøme kjent frå Bibelen som Hamat (arameisk: Ḥmt; hetittisk: Amatuwana; hebraisk: חֲמָת, Ḥmṯ), som dreiv mykje handel, særleg med Israel og Judea. Dei arameiske og hetittiske folka levde forholdsvis fredfult saman, og sameksisterte i lag med andre statar i regionen, som Karkemisj. Den viktigaste av alle dei arameiske statane var Damaskus, som vart leiaren i ein føderasjon av arameiske statar, der Hamat var eit medlem. Gradvis vart arameisk det mest brukte språket i Det nære austen.
Assyriske inskripsjonar
Då den assyriske kongen Shalmaneser III (858-824 fvt.) erobra det nordlege Syria, nådde han Hamat (assyrisk: Amat eller Hamata) i 835 fvt. Dette markerer starten på assyriske inskripsjonar knytte til kongedømet. Irhuleni av Hamat og Im-idri av Aram (i Bibelen Bar-Hadad) leia ein koalisjon av syriske byar mot dei inntrengande assyriske armeane. I følgje assyrisk kjelder vart dei møtt av 4 000 stridsvogner, 2 000 menn til hest, 62 000 fot soldatar og 1 000 arbarar på kamel i slaget ved Qarqar. Den assyriske sigeren verkar å ha vore meir uavgjort, sjølv om Shalmaneser III heldt fram til kysten og sjølv tok eit skip til open sjø. I dei neste åra mislukkast Shalmaneser III å erobre Hamat eller Aram. Då Shalmaneser III døydde vart Hamat og Aram fiendar og Aram ser ut til å ha teke noko av området til Hamat.
Ein arameisk inskripsjon frå Zakir, som var konge over både Hamat og La'ash, fortel om eit åtak av ein koalisjon som omfatta Sam'al under Ben-Hadad III, sonen til Hasael, kongen av Aram. Zakir vart kringsett i festninga si i Hazrak, men vart redda av Be'elschamen. Seinare vart Ja'udi-Sam'al herskar over både Hamat og Aram.
I 743 fvt. tok Tiglath-Pileser III fleire byar i området til Hamat, og fordelte områda mellom generalane sine og tvang 1223 utvalde innbyggjarar til den øvre Tigrisdalen. Han inndreiv skattar frå kongen til Hamat, Eni-Îlu (Eniel).
I 738 fvt. var Hamat lista blant byane som igjen vart erobra av assyriske soldatar. Over 30 000 innbyggjarar vart deporterte til Ullaba og erstatta med fangar frå Zagros.
Øydelegging under Sargon II
Med kallenamnet «øydeleggjaren av Hamat», raserte Sargon II byen kring 720 fvt., og busette byen med 6 300 assyrarar og fjerna kongen for at han skulle flåast levande i Assyria. Han tok òg dei elfenbeinskledde møblane til kongane med seg til Nimrud
Erobringa av Det nyassyriske riket strekte seg etter kvart over det meste av Det nære austen opp til kysten av Middelhavet. Men riket deira fall då ein alliert armé av babylonarar og mederar i 612 erobra Nineveh, den assyriske hovudstaden. Assyrarane vart ei kort stund erstatta av babylonarar som herskarar av Syria, men kring 540 vart Hama, som resten av Syria, ein del av Det persiske riket.
Hama i Bibelen
Dei få bibelske rapportane seier at Hamat var hovudstaden i eit kanaanittisk kongedøme (1 Mos 10,18; 2 Kong 23,33; 25,21), der kongen gratulerte kong David med sigeren over Hadadezer, kongen av Zobah (2 Sam 8.9-11; 1 Krøn 18,9-11). Det verkar som om Salomo tok over Hamat og områda kring og bygde store byar. Nederlaget til Assyria for Hamat gjorde stort inntrykk på Jesaja. Profeten Amos kalla byen «Hamat den store». Namnet verkar å kome frå det fønikiske khamat, som tyder «fort».
Hellenistisk og romersk tid
På andre halvdelen av 300-talet fvt. kom den moderne regionen Syria under gresk-romersk kultur, etter ein langvarig periode med semittisk og persisk kultur. Felttoget til Aleksander den store frå 334 til 323 fvt. førte Syria under hellensk styre. Sidan landet låg langs handelsruta frå Asia til Hellas, voks Hama, og mange andre syriske byar, seg rike gjennom handel. Då Aleksander den store døydde vart erobringane hans i Det nære austen delt mellom generalane hans, og Selevkos I Nikator vart herskar i Syria og grunnleggjar av Selevkide-dynastiet. Under selevkidane gjekk det betre med Hama. Aramearane fekk lov å vende attende til byen, som fekk namnet Epifania (på gresk Επιφανεία), etter den selevkidske keisaren Antiokiaus IV Epifanes. Det gjekk nedover med styret til selevkidane i løpet av dei neste to hundreåra og arabiske dynasti byrja å få kontroll over byane i denne delen av Syria, inkludert Hama.
Romarane tok over dei opphavlege busetnadane, som Hama, og gjorde dei til sine eigne. Dei møtte lite motstand då dei invaderte Syria under Pompeius og annekterte området i 64 fvt., der Hama vart ein del av den romerske provinsen Syria, styrt frå Roma av ein prokonsul. Hama var ein viktig by i den greske og romerske tida, men særs få arkeologiske spor er att.
I 330 evt. vart hovudstaden i Romarriket flytta til Byzantium, og Hama fortsette å bløme. I dei bysantinske dagane vart Hama kalla Emath eller Emathoùs (Εμαθούς på gresk). Det romerske styret frå Byzantium tydde at kristendomen vart forsterka i Det nære austen, og det vart bygd kyrkjer i Hama og andre byar. Den bysantinske historikaren Johannes frå Epifania var fødd i Hama på 500-talet.
Muslimsk styre
Under den muslimske erobringa av Syria på 600-talet vart Hama erobra av Abu Ubaidah ibn al-Jarrah i 638 eller 639 og byen fekk attende det gamle namnet sitt, og har hatt dette namnet sidan. Etter erobringa vart han ein del av Jund Hims fram til slutten av styret til umayyadane på 800-talet. Umayiadane bygde Den store moskeen i Hama tidleg på 700-talet med Omajademoskeen i Damaskus som modell.
Den arabiske geografen al-Muqaddasi skreiv at Hama vart ein del av Jund Qinnasrin under abbasidane. Sjølv om byhistoria er uklår på denne tida, er det kjent at Hama var ein kjøpstad med bymurar med ein ring av kringliggande byar. Han kom under hamdānidane frå Aleppo på 900-talet og vart styrt frå Aleppo fram til 1100-talet. Dette vert rekna som dei «mørke åra» i Hama sidan lokale herskarar i det nordlege og sørlege Syria kjempa om makta i regionen. Bysantinarane under keisar Nikeforos Fokas plyndra byen i 968 og brende ned den store moskeen. På 1000-talet fekk fatimidane makt over det nordlege Syria og i denne perioden plyndra mirdasidane Hama. Den persiske geografen Nasir Khusraw skreiv i 1047 at Hama var «godt folkesett» og låg ved breidda av Orontes.
Tankred, prinsen av Galilea erobra byen i 1108, men i 1114 mista krossfararane byen til seldsjukkane. Eit jordskjelv i 1157 la byen i ruinar. Dei neste seksti åra prøvde fleire herskarar å ta byen.Nur al-Din, sultanen frå zangidene, reiste ein moske med ein høg, firkanta minaret i byen i 1172. I 1175 vart Hama teken frå zangidane av Saladin. Han gav byen til nevøen sin, al-Muzaffar Umar, fire år seinare, og la han under styret til familien sin, Ajjubide-dynastiet. Dette førte til ein periode med stabilitet og velstand i Hama sidan Ajjubide-dynastiet varte heilt fram til 1342. Geografen Yaqut al-Hamawi, som var fødd i Hama, skildra han i 1225 som ein stor by kringsett av sterke bymurar. Hama vart plyndra av mongolane i 1260, som dei fleste syriske byane vart, men mongolane vart slått same året og så igjen i 1303 av mamelukkane som tok over etter Ajjubide-dynastiet som herskarar i regionen. Hama vart ei kort stund under mamelukkane sin kontroll i 1299 då guvernøren al-Mansur Mahmoud II døydde. I motsetnad til andre tidlegare byar under Ajjubide-dynastiet, sette mamelukkane inn ein herskar frå Ajjubide-dynastiet att i Hama ved å gjere Abu al-Fida, historikaren og geografen, til guvernør i byen og han regjerte frå 1310 til 1332. Han skildra byen sin som «særs gammal... nemnd i boka til isralittane. Det er ein av dei mest behagelege stadane i Syria». Etter han døydde tok sonen hans al-Afdal Muhammed over, men han vart etter kvart avsett av mamelukkane. Slik vart Hama direkte underlagt mamelukkane.
Ibn Battuta vitja Hama i 1335 og skreiv at Orontes gjorde byen «behageleg å leve i med mange hagar fulle av tre og frukt.» Han skreiv òg om ein stor forstad kalla al-Mansuriyyah (kalla opp etter ein emir i Ajjubide-dynastiet) som hadde «ein fin marknad, ein moske og bad.» I 1400 erobra Timur Lenk Hama, i lag med nærliggjande Homs og Baalbek.
Osmansk styre
Den velståande perioden under mamelukkane tok slutt i 1516, då osmanske tyrkarar erobra Syria frå mamelukkane etter å ha slått dei i slaget ved Marj Dabiq nær Aleppo. Hama, og resten av Syria, kom under osmanske styre frå Konstantinopel. Under osmanarane vart Hama gradvis meir viktig i den administrative strukturen av regionen. Han vart først hovudstad i ein liwa («distrikt») i vilajet («provins») Tripoli. Hama vart igjen eit viktig senter for handelsruter som gjekk aust frå Middelhavet til Asia. Fleire khanar («karavanseraiar») vart bygd i byen, som Khan Rustum Pasha, datert til 1556. Syria vart seinare delt inn i tre guvernement og Hama vart styrt av guvernøren i Aleppo.
På 1700-talet vart han ein del av området til guvernøren i Damaskus. Guvernørane i Damaskus var på denne tida azemar, som òg styrte andre delar av Syria, for osmanarane. Dei reiste overdådige bustader i Hama, som Azempalasset og Khan As'ad Pasha som vart bygd av As'ad Pasha al-Azem, som styrte Hama i mange år fram til 1742. På den tida var det 14 karavanseraiar i byen, hovudsakleg nytta for lagring og fordeling av frø, bomull, ull og andre varer. Etter å ha vedteke vilajet-lova i 1864, vart Hama hovudstaden i Hama sanjak (og byen fekk meir administrativ makt), som var ein del av det større Sham vilajet.
Kolonistyre og sjølvstende
Syria fekk fullt sjølvstende frå Frankrike i 1946. Akram al-Hawrani, eit medlem av ein fattig, kjend familie i Hama, byrja å agitere for jordreformer og betre sosiale tilhøve. Han gjorde Hama til basen for hans Arabisk sosialistparti, som seinare fusjonerte med eit anna sosialistisk parti, Ba'ath. Dette partiet steig til makta i 1963 og signaliserte slutten på makta til landeigareliten.
Ba'athist-styret 1963 til i dag
Politisk opprør av sunniislamistiske grupper, særleg Muslimsk brorskap, gjekk føre seg i byen, som fekk rykte for å vere ei høgborg for konservativ sunniislam. Så tidleg som våren 1964 var Hama sentrum i eit opprør av konservartive styrkar, oppmuntra av talar frå predikantane i moskeane, som fordømte politikken til Ba'ath. Syriske styresmakter sendte stridsvogner og soldatar inn i kvartera i gamlebyen i Hama for å slå ned opprørarane.
1903 Adzhimushkaj
1903 Adzhimushkaj er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Eos. Han blei oppdaga den 9. mai 1972 av Tamara Mikhailovna Smirnova ifrå Krim-observatoriumet i Nauchnij.
Hama
Ba'athist-styret 1963 til i dag
Tidleg i 1980-åra hadde Hama vorte eit stort senter for opposisjonen mot Ba'ath-regimet under det sunni-islamistiske opprøret, som hadde byrja i 1976. Byen var åstad for blodige kampar i under ein massakre i 1981 og den mest kjende Hama-massakren i 1982. Det mest alvorlege opprøret til syriske islamske opprør skjedde i Hama i februar 1982, då regjeringsstyrkar, leia av broren til presidenten, Rifaat al-Assad, slo ned eit opprør i Hama på særs brutalt vis. Stridsvogner og artilleri bombarderte nabolag haldne av opprørarar og regjeringsstyrkane skal visstnok ha avretta tusenvis av fangar og sivile innbyggjarar etter opprøret var over. Dette vart kjent som Hama-massakren. Hendinga er blitt undertrykt og blir rekna som svært sensitivt i Syria.
Den syriske borgarkrigen
Sommaren 2011 vart byen ein av hovudsentra for opprørarane i den første tida av opprøra som fann stad i Syria som ein del av den arabiske våren. Ein væpna blokade vart lagt kring byen den 3. juli og meir enn 50 menneske mista livet og hundrevis vart skadde.
Klima
Klimaet er klassifisert som varmt halvtørt klima (BSh) i Köppen-Geiger-systemet. Hama ligg for langt inne i landet til å få noko særleg innverknad frå dei fuktige vindane frå Middelhavet. Byen har derfor eit mykje varmare og tørrare klima enn den nærliggande byen Homs.
Demografi
I følgje Josiah C. Russel hadde Hama på 1100-talet eit folketal på 6 750. I 1932, medan Hama var under det franske mandatet, var det kring 50 000 innbyggjarar i byen. I folketeljinga i 1960 var det 110 000 innbyggjarar. Folketalet heldt fram å auke og nådde 180 000 i 1978 og 273 000 i 1994. Døydelegheitsraten per 1 000 levande fødde i Hama guvernement var 99,4. Eit estimat frå 2005 seier at Hama hadde kring 325 000 innbyggjarar.
Dei fleste innbyggjarane er sunnimuslimar, sjølv om somme bydelar er heilt kristne. Hama er kjend for å vere den mest konservative sunnimuslimske byen i Syria sidan det franske mandatet. I denne perioden oppstod ordtaket: «I Damaskus tar det berre tre mann for å lage ein politisk demonstrasjon, medan i Hama tar det berre tre mann for å få heile byen i bøn.» Den kristne folkesetnaden høyrer stort sett til den gresk-ortodokse kyrkja eller den syrisk-ortodokse kyrkja.
Kyrkjeleg status
Den gresk-ortodokse kyrkja har ein prelat i Hama under patriarken i Antiokia. Hama er framleis ein romersk-katolsk stiftstad (kalla «Hamat» eller Amath»), eit underbispedøme av Apamea. Det er som «Epifania» han er mest kjend i kyrkjelege dokument. Lequien nemner ni greske biskopar i Epifania. Den første av dei, som han kallar Mauritius, er den Manikeios som signerte under Konsilet i Nikea. I dag har han to katolske erkebiskopar, ein melkittisk og ein syrisk, førstnemnte bur i Labroud, den sistnemnte i Homs.
Turistmål
Dei mest kjende attraksjonane i Hama er dei 17 noriaene i Hama (arabisk نواعير حماة), som er datert attende til bysantinsk tid. Dei får vatn frå Orontes og er opp mot 20 meter i diameter. Den største av dei er al-Mamunye (1453) og al-Muhammediye (1300-talet). Opphavleg vart dei nytta til å føre vatn inn i akvedukter, som førte inn i byen og jordbruksområda kring byen.
Andre turistmål:
Thomas Ryer
Thomas Ryer er ein fiktiv person frå serien om oslodetektiven Knut Gribb. Han er ein storforbrytar og erkefienden til Gribb. Ryer er forkledingsekspert og meisterskyttar. Sjølv om han har vald ein kriminell løpebane, er han ikkje villig til å drepa nokon, og til trass for at han er Knut Gribbs motstander, har dei ei slag gjensidig respekt for kvarandre.
Whomp That Sucker
Whomp That Sucker er det tiande studioalbumet til det amerikanske rockebandet Sparks, gjeve ut i 1981.
Historie
Sparks hadde spelt inn No. 1 In Heaven og Terminal Jive med Giorgio Moroder. Begge hadde vore relativt suksessrike, men brørne syntest at alt det elektroniske utstyret var tungvindt å turnere med. Whomp That Sucker vart så spelt inn utan Giorgio Moroder i Musicland Studios i München, men framleis knytt til Giorgio Moroder Enterprises. Dei neste fire albuma vart spelte inn i same partnerskapen. Produsenten for albumet var Mack, som nyleg hadde produsert Queen-albumet The Game.
Utgjeving
Whomp That Sucker vart gjeve ut på fleire ulike plateselskap: RCA i USA, Underdog i Frankrike, Ariola/Oasis i Tyskland og i Storbritannia på det kortvarige Why-Fi Records. Albumet vart ikkje ein suksess i Storbritannia, men gjorde det forholdsvis bra i Frankrike, sidan det kom ut kort tid etter den franske hitten deira «When I'm With You» i 1980. I USA nådde albumet 182. plassen på Billboard 200, og vart det første albumet deira der sidan Indiscreet som gjekk inn på lista der.
«Tips for Teens» og «Funny Face» kom ut på singlar. I Frankrike var «Funny Face» den første singelen, medan «Tips for Teens» var først ute i Storbritannia. «Don't Shoot Me» vart vald ut som B-side for «Tips for Teens» i Storbritannia.
Det norske institutt i Roma for klassisk arkeologi og kunsthistorie
Det norske institutt i Roma for klassisk arkeologi og kunsthistorie vart skipa 13. februar 1959 av Det akademiske kollegium ved Universitetet i Oslo, og er eit permanent senter i Roma for forsking, undervisning og formidling på fagfelta arkeologi og kunst- og kulturhistorie relatert til Italia og middelhavsområda. Under leiinga av professor Hans Peter L'Orange tok instituttet til med verksemda i eit husvære i Corso Vittorio Emmanuele 209, midt i sentrum av byen. I 1962 flytta senteret inn i sin eigen villa på Gianicolo-høgda. Økonomisk stønad og donasjonar frå mellom andre skipsreiarane Nils Astrup og Thomas Fearnley hadde bidrege til å etablere instituttet.
Instituttet vart opphavleg lagt under Det historisk-filosofiske fakultetet, og høyrer (etter omstruktureringa av universitetet) no inn under Det humanistiske fakultetet. Instituttet samlar forskarar og studentar frå ulike fag i studium av antikken og kva antikken har hatt å seie for vestleg kultur, religion, språk, litteratur og samfunnstilhøve heilt fram til i dag. Framfor alt er instituttet til for kunsthistorikarar og klassiske arkeologar, men òg for studentar og forskarar frå andre fagfelt som har særleg interesse for og tilknyting til kulturen og soga i middelhavsområdet.
Al Hafirah i Al Madinah
Al Hafirah er ein landsby i vest i Al Madinah-regionen vest i Saudi-Arabia.
Multippel stjerne
Ei multippel stjerne eller eit stjernesystem er ei stjerne som består av tre eller fleire komponentar. Det mest kjende dømet er systemet Mizar–Alkor i Store bjørn, med sju komponentar, og Castor i Tvillingane med seks.
Valmueslekta
Valmueslekta (Papaver) er ei planteslekt i valmuefamilien.
Knut Gribb
Knut Georg Gribb er ein oppdikta detektiv frå Oslo, fyrst skildra av forfattaren Sven Elvestad under pseudonymet Kristian F. Bille i 1908. Forteljingar om han har stått på trykk i magasinet Lys og Skygge (1908–10), Detektiv-Magasinet (1928–66), romanserien til Bladkompaniet Knut Gribb (1971–2004) og vore høyrespel hjå NRK Radioteateret som Knut Gribbs arbeider (1998–2010). Det finst også episodar frå livet hans i ei stor mengd andre norske og svenske magasin, vekeblad og bøker.
Signalement
Blant dei mange kriminalistiske ferdigheitene til Gribb kan ein særleg framheva den utrulege forkledingskunsten hans, særleg i Lys og Skygge (der han m.a. maskerer seg som japanar) og dei tidlege åra av Detektiv-Magasinet.
I tenesta si har han kjempa mot leiande kriminelle, som meisterforbrytaren Thomas Ryer og eventyrerska Olga Barcowa. Medhjelparane hans er betjent Harald Brede og overkonstabel Finn Jerven, som begge vert overbetjentar i dei seinare historiene. Slagordet til Knut Gibb er «Brotsverk lønnar seg aldri».
Historie
Meisterdetektiven Knut Gribb vart lansert av forfattaren Sven Elvestad, under pseudonymet Kristian F. Bille, i hefteserien Lys og Skygge 1908. Serien var tenkt som eit sunt og positivt alternativ til importerte og fordervande krimseriar som Nick Carter. Gribb-forteljingane skulle m.a. ikkje innehalda drap. Elvestad trekte seg ut i 1909, etter det 28. heftet, og Gribb-figuren vart overteken av andre forfattarar fram til Lys og skygge gjekk inn i 1910. Ein kuriositet er forteljinga «Damen med de tusen Navn», som har namnet til Elvestad/Bille, men som delvis truleg er skriven av Herman Wildenvey. Elvestad sine Gribb-forteljingar vart seinare utgjeven under det vanlege pseudonymet til forfattaren, Stein Riverton, og med namnet på helten endra til Asbjørn Krag. Etter at Elvestad slutta vart det skrive nokre Knut Gribb-forteljingar av Finn Bratt. Ein går ut frå at desse var forfatta av Thorvald Bogsrud.
Etter eit gjestespel i Tidsfordriv 1915–18 (forfattar var forleggaren Albert Johansen, alias Aadne Janson), stod Knut Gribb opp igjen for alvor i 1928 i Detektiv-Magasinet. Her fekk detektiven leva eit langt liv og løyste mange store kriminalsaker i underverda i Oslo saman med våpendragarane sine Harald Brede og Finn Jerven (opphavleg Fritz Jærven). Gribb fekk oppnamnet «Døden» i underverda i Oslo. Blant dei meste produktive forfattarane var Sverre Vegenor og Øyulv Gran.
I 1971 gjenoppliva Bladkompaniet Knut Gribb som billigbok-serie. Fram til 2004 vart det gjeve ut 104 titlar i denne serien. Serien vart nedlagd i samband med at Bladkompaniet vart kjøpt opp av Schibsted A/S. I 2006 vart det opplyst på nettstaden til Scibsted-forlaga at ein vurderte å halda fram der Bladkompaniet slapp, men ved 100-års jubileet i 2008 slo redaktør Jørgen Gaare fast at «det foreligger ingen planer om å fortsette utgivelsen av Knut Gribb-romaner». Knut Gribb-sidene ved nettstaden vart seinare fjerna. Hausten 2010 gav Schibsted likevel ut teikneseriealbumet Knut Gribb : Redselen på Krokskogen, teikna av Ivan Andreassen etter Sverre Årne sitt høyrespel frå 1998. Albumet har undertittel Jula 2010, ei antyding om at Knut Gribb kunne dukka opp igjen seinare. I 2009 gav Commentum forlag ut ein frittståande Knut Gribb-roman, Alvedansen av Egil Sandø. Dette skal ha vore den første boka om detektiven med stive permar.
Av Gribb-forteljingar frå s seinare år er nokre lagt til nåtid; andre er «historiske» Gribb-forteljingar der helten er plassert i ein tidlegare del av den lange karrieren. Blant desse er Gunnar Staalesen sin musikal Knut Gribb tar Bergenstoget.
Frå 1998 har NRK Radioteateret sendt ei rekkje høyrespel under samletittelen Knut Gribbs bedrifter. Bortsett frå enkelte dramatiseringar av eldre historier, er handlinga her lagt til mellomkrigstida. Dei fleste høyrespela er dramatiske kriminalmysterium som legg tonen tett opptil den opphavlege hefteserien, men er òg skrivne med humoristisk distanse. Blant dei mange manusforfattarane finst fleire av serieforfattarane til Bladkompaniet, som Jan H. Jensen, Sverre Årnes og Olav Ottersen, men òg meir ålment kjende namn som Gunnar Staalesen, Knut Nærum, Tor Edvin Dahl og Tor Åge Bringsværd. I februar 2010 sende NRK høyrespelet Dragens hale av Bing & Bringsværd. Ifølgje nrk.no vert dette siste høyrespel med Knut Gribb på NRK.