cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Husbukk
Levesett
Husbukken sine larvar gneg på daudt og gamalt trevirke, særleg i hus. Arten sitt livsløp er godt studert her i landet, kor han berre er funnen i bygnadar. Som regel tek det tre til fem år før larvane forpuppar seg, men under særs dårlege tilhøve kan det gå så mykje som 18 år. Den viktigaste variabelen i Noreg er sommartemperatur.
Forpuppinga skjer om våren. Dei vaksne insekta klekkar frå juni og utover.
Moldedialekt
I Romsdal er det berre ein eigentleg by, Molde, men Åndalsnes har òg bystatus. Hovudforskjellane på romsdalske bygdemål og dialekten i Molde er desse:
På bygdene seier dei «då» og «me», medan dei i Molde seier «da» og «vi».
Bydialekten har klare og sterke diftongar (tvilydar) der bygdemåla har monoftongisering av ei-lyden i ord som heil og veit og skeiv.
Som all romsdalsdialekt høyrer moldedialekten i hovudsak til vestnorske målføre, nærmare bestemt dei nordlege e-måla. Men dialektane i Romsdal har òg trekk som gjer at dei blir rekna som grensemål mellom vest- og austnorske målføre, såleis mellom anna tjukk l (men ikkje for rd).
Nynorsk skriftmål har ikkje enno slått gjennom i Molde by, sjølv om grunntrekka i moldedialekten sjølvsagt er meir i samsvar med nynorsk skriftmål enn med ordinært «moderat»-konservativt bokmål.
Paperlate
«Paperlate» er ein song av det britiske rockebandet Genesis. Songen vart først gjeven ut på EPen 3 X 3 i 1982. EPen nådde 10. plass på albumlista i Storbritannia i 1982. Suksessen til EPen førte til at bandet fekk spele på Top of the Pops. I Amerika vart «Paperlate» gjeven ut som ein vanleg singel med «You Might Recall» som B-side. Han var òg med på den amerikanske versjonen av albumet Three Sides Live i lag med resten av songane frå 3 X 3.
Historie
Tittelen kom frå ein linje i Genesis-songen «Dancing with the Moonlit Knight» frå 1973 («Paper late, cried a voice in the crowd»), som Genesis øvde på under ein lydsjekk, noko som førte til starten på denne songen. «Paperlate» er ein av to songar av Genesis med blåserekkja frå Earth, Wind & Fire. Den andre er «No Reply At All frå Abacab. Collins har ofte nytta blåserekkja for sine soloprosjekt, mellom andre soloalbumet Face Value. Det vart laga ein musikkvideo for singelen som nytta opptak frå Top of the Pops.
Etziken
Etziken er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen Solothurn i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 479 meter over havet.
Kommunen ligg i åsane kring Solothurn og Herzogenbuchsee skapt av ein endemorene. Han består av gatelandsbyen Etziken.
Felipe Félix
Felipe Félix er ein brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Consadole Sapporo og Kyoto Sanga FC.
Francisco Morazán Quesada
Francisco Morazán Quesada var ein general og presidenten i Den mellomamerikanske føderasjonen frå 1830 til 1839. Han vart kasta frå makta i 1839 og tre år seinare vart han skoten i San José i Costa Rica, då han i eit siste forsøk prøvde å vidareføra føderasjonen.
Quesada var fødd i Tegucigalpa i det noverande Honduras, då ein del av det spanske visekongedømet Ny-Spania.
Mitsuteru Kudo
Mitsuteru Kudo er ein japansk fotballspelar.
Ring 2
Ring 2, som òg vert kalla Kirkeveiringen, er ei gjennomfartsåre mellom Skøyen og Lodalen i Oslo som er sett saman av heile eller delar av einskilde gater og vegar: Drammensveien - Halvdan Svartes gate - Kirkeveien - Griffenfeldts gate - Marcus Thranes gate - Christian Michelsens gate - Finnmarkgata - Kjølberggata - Åkebergveien - St. Halvards gate - Kværnerveien.
Ring 2, som er meir ein boge enn ein ring, er 9,7 km lang. Tidlegare var dette ein statleg riksveg med nummeret 161, men strekninga vart kommunal etter forvaltningsrevisjonen 1. januar 2010.
Ofte vert Ring 2 rekna som ei ytre grense for det indre byområdet, mellom anna når det gjeld tiltak og restriksjonar for å redusere luftforureininga i indre by.
1658 Innes
1658 Innes er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Rafita. Han blei oppdaga den 13. juli 1953 av Jacobus Albertus Bruwer ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Melum stavkyrkje
Melum stavkyrkje stod som dagens Melum kyrkje på Mælum (gnr. 70), men i dag er gardstunet eit stykkje unna kyrkja. Soknet («Medalheims sokn») er nemnt i 1354 i samband med eit drap. Biskop Eystein omtalar prestbol til kyrkja i si jordebok (1398). Same staden går det fram at kyrkja er vigsla til Sankt Laurentius. Av Povel Huitfeldt si stiftsbok (1570) går det fram at Melum er anneks til Solum, og dette vert stadfesta i Jens Nilssøn si visitasskilding.
Ein synfaringsrapport frå 1663 omtalar eit skip med plankar mellom stolpar og kledd med delar (bord). Det har tårn (takryttar), men dette og sjølve det spontekte taket er brøstfeldig. Svalar omtalast, og det går fram at kyrkja har fått eit tømra kor med takstein (av tegl). Ved ei synfaring i 1668 går det fram at heile taket har tegltekke. Kyrkja vart seld på den store kyrkjeauksjonen. Så vart ho riven då soknet fekk ny kyrkje i 1728.
Gjenstandar frå stavkyrkja
Ei av klokkene i dagens kyrkje er frå 1200-tallet og er overført frå stavkyrkja. I Telemark Museum i Brekkeparken i Skien er ein prekestol og ein døypefont frå stavkyrkja.
Geir Grimeland
Geir Grimeland (fødd 1963) er ein norsk fjellklatrer og forfattar, busett på Notodden.
Grimeland er høgskolelektor ved Høgskolen i Telemark.
Kansas City i Kansas
Kansas City er ein by i Wyandotte County, i delstaten Kansas i USA. Kansas City grensar til ein by med same namn i delstaten Missouri. Kansas City hadde 146 866 innbyggarar i 2000.
Kansas City, som voks fram der Kansaselva munnar ut i Missouri, er sentrum i eit stort jordbruksområde i Midtvesten.
1659 Punkaharju
1659 Punkaharju er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 28. desember 1940 av Yrjö Väisälä ifrå Turun observatorio, Turun yliopisto i Turku.
Elisha Cuthbert
Elisha Ann Cuthbert er ein kanadisk skodspelar. Ho vart internasjonalt berømt då ho spelte figuren «Kim Bauer» i serien 24, Danielle i The Girl Next Door og Carly Jones i House Of Wax.
Hiroyuki Mae
Hiroyuki Mae er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Hokkaido Consadole Sapporo og Khonkaen.
Vietnamesisk nyttår
Vietnamesisk nyttår, Tết Nguyên đán eller berre Tết på vietnamesisk, er ei nyttårfeiring som fell på same dag som kinesisk nyttår, seint i januar eller tidleg i februar. Feiringa varer i minst tre dagar. Mange av skikkane i kinesisk og vietnamesisk tradisjon minner om kvarande, men nokre av dei er særeigne for vietnamesisk kultur.
Førebuingar
I følgje tradisjonen forlet dei tre husgudane familien dei bur hjå den 23. dagen i den siste månaden av året for å avleggja rapport hjå jadekeisaren. Denne dagen kan familien derfor halda ein liten seremoni der dei brenn gullpapir og gjev gudane ein karpe til å ri på og nistemat for dei sju dagane dei er vekke.
Før nyttårsfeiringa er det vanleg å vaska og kanskje måla huset, kjøpa nye klede og betala ned lån, slik at ein møter det nye året på best mogleg måte. Fleire dagar før nyttår tek ein òg til med å laga den spesielle nyttårsmaten. Medan ein lagar dei spesielle rettane er det vanleg å fortelja om korleis dei blei til, og kvifor ein et dei til tet. Like før feiringa blir huset dekorert med blomar og offer til forfedrane.
Feiring
Det nye året byrjar ved midnatt, og blir gjerne markert ved å tenna på fyrverkeri. Dagen etter samlar familiar seg. Ungar får nye klede og gjev tradisjonelle tet-helsingar til dei vaksne i familien, som gjev dei lykkebringande pengar i raude konvoluttar. Pengane kan brukast til kva som helst, som leiketøy eller pengespel.
Som mange andre nyttårsfeiringar er tet ein dag der teikn for framtida er viktige. Ein kan ikkje feia på denne dagen, ettersom det vil seia at ein feiar vekk lukka. Folk vil heller ikkje gå inn i eit hus om dei ikkje er blitt inviterte, ettersom dei reknar med at den første som vitjar på denne dagen ber bod om kva som vil skje i det nye året. I Sør-Vietnam er det vanleg å leggja fruktene annona, kokosnøtt, papaya og mango på husalteret for å be om å ha nok i det nye året. Dei vietnamesiske namna for desse fruktene er mãng cầu, dừa, đu đủ og xoài, som liknar på cầu vừa đủ xài, «me ber for nok» på den sørlege dialekten.
I dei neste dagane vitjar ein slektningar og tempel, der ein kan bli spådd. Det blir arrangert drake- og løvedansar for å skremma vekk vonde ånder, og det er mykje folkeliv og underhaldning i gatene.
Mat
An tet, «å eta tet», er ein viktig del av høgtida. Dei mange dagane med matlaging ender med ein storslagen fest med mange ulike rettar. Kva rettar ein serverer kjem an på kor ein er i landet, men overalt finn ein mange ulike rettar, som supper, stuingar og steikt og kokt mat, og med ulike ingrediensar, som kjøt, fisk og grønsaker.
Særskilde rettar for dagen er i søre bánh trang, risvaffel, og bánh tét, ei rund riskake av ein særskild klissen ris, og i nord bánh chung, ei firkanta kake laga med grøne bøner, svinekjøt, og det same klisne risslaget. Bánh chưng er ein næringsrik rett som skal skapa harmoni i kroppen til den som et han.
Andre spesialitetar er svinelabbstuing med tørka bambusskot og karpe i salt saus i nord, og svin i kokosmjølk og bønneskot sylta med purre og rotfrukter i sør.
Helsingar
Den vanlege nyttårshelsinga er «chúc mừng năm mới» ('godt nyttår' på vietnamesisk), eller den kantonesiske helsinga «cung hỉ phát tài».
Det er òg vanleg å laga helsingar i cau doi, eller parallell. Dette er ei gammal diktform av kinesisk opphav der ein skriv to setningar eller vers med det same talet stavingar og likt tonemønster. Dei to setningane uttrykker noko som har med naturen eller livet å gjera, og uttrykker gjerne moralske eller gode ønske for alle. Dei skal utfylla kvarandre, anten ved å stå i kontrast eller svara til kvarandre.
Under nyttårsfeiringa skriv ein desse dikta på to raude papir og heng dei opp ved porten, på to søyler eller ved husalteret.
Anna
Tet-åtaket var eit blodig åtak frå Viet Cong mot amerikanske og sør-vietnamesiske mål under nyttårsfeiringa i 1968. Åtaket bidrog til å svekka den amerikanske viljen til å fortsetja Vietnamkrigen.
Vršacfjella
Vršacfjella (serbisk: Vršačke planine, Вршачке планине rumensk: Munţii Vârşeţ), òg kalla Vršacåsen (serbisk Vršački breg, Вршачки брег; rumensk Dealurile Vârşeţului), er ei fjellkjede nær Vršac (rumensk Vârşeţ) i provinsen Vojvodina i Serbia og delvis i Romania. Dei er eit sjølvstendig og utprega massiv, 19 km langt og dekkjer eit område på 170 km², der 122 km² ligg i Serbia og 48 km² ligg i Romania. Vršacfjella er forma som ein boge, der dei høgaste fjella ligg i midten og åsar strekkjer seg mot sør og nord.
Toppar
Vršacfjella har fire større toppar:
Mellom dei ligg store kløfter, som Turska glava, Đakov vrh og Kamenarica som er populær hos fjellklatrarar.
Dyreliv
Det er registrert 120 fugleartar i fjella, eit av dei rikaste fugleområda i Vojvodina og heile Serbia. Andre dyr er grå- og raudrev, hjort, villsvin og ulv.
Kultur
Dei viktigaste kulturmonumenta i fjella er Vršactårnet frå 1400-talet og Mesić kloster, som i følgje dokument frå 1700-talet vart bygd på 1400-talet, medan det tradisjonelt vert rekna som bygd i 1225.
Angus Young
Angus McKinnon Young er ein australsk musikar, best kjent som medgrunnleggjar, sologitarist, låtskrivar og einaste gjenverande originalmedlem i hardrockbandet AC/DC. Han er kjend for dei energiske framferdene sine, skulegut-uniform på scena og sin eigen versjon av Chuck Berry sin andegang. Young vart rangert på 24. plass i Rolling Stone på lista deira over dei 100 beste gitaristane gjennom tidene. I 2003 vart Young og dei andre medlemmene av AC/DC innlemma i Rock and Roll Hall of Fame.
Romarheimsfjorden
Romarheimsfjorden er ein fjord nord for Osterøy i Alver kommune i Vestland . Den sørlege delen av fjorden er ein del av fjorden som tidlegare vart kalla Norefjorden, og som i dag er delt inn i Osterfjorden på nordvestsida av Osterøy og Indre Osterfjorden på nordaustsida. Sidan Romarheimsfjorden startar 3 km sørvest for Vassneset, som er det nordlegaste punktet på Osterøy, kan Indre Osterfjorden reknast som ein sidefjord av Romarheimsfjorden.
Gerlafingen
Gerlafingen er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen Solothurn i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 451 meter over havet.
Kommunen ligg på austsida av elva Emme, om lag 5 km sør for Solothurn.
Romarheimsfjorden
Fjorden er 11 km lang og skiftar så namn til Mofjorden. Inkludert Mofjorden er han 18 km lang. Romarheimsfjorden har innløp like aust for Hokøyni og etter 3 km går Indre Osterfjorden søraustover. Rett nord for innløpet til Indre Osterfjorden, på nordvestsida av Romarheimsfjorden, ligg tettstaden Romarheim, som fjorden er kalla opp etter.
Lenger nord ligg dei tre bygdene Nottveit, Mostraumsviki og Straume. Her går Mostraumen vidare til Mofjorden og inn til Mo
Bracelet Bay
Bracelet Bay er ei bukt på sørsida av Gowerhalvøya i Wales, like sørvest for Swansea Bay.
Ho er ei lita bukt omgjeve av kalksteinsklipper. Det ligg ein stor parkeringsplass oppfor stranda med restaurantar og ein bar.
På Tutt Hill, like ved bukta, står utkikkspost for kystvakta.
1660 Wood
1660 Wood er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 7. april 1953 av Jacobus Albertus Bruwer ifrå Union Observatory i Johannesburg.
Vise
Ei vise (av norrønt vísa, eigentleg 'måte å syngje på') er eit formelt enkelt dikt som det er sett melodi til og som kan syngjast. Diktet kan ha episk eller lyrisk innhald.
Ein kan skilje mellom folkeviser, som er blitt overført ved munnleg tradisjon og finst i ulike variantar, og litterære viser, som er trykte eller utgjevne på plate i ei autorisert form.
Elles kan ein finne ordet «vise» med mange ulike forstavingar som viser til innhald, funksjon eller bruksområde: arbeidsviser, sjømannsviser, revyviser, skillingsviser, rallarviser, drikkeviser, kjærleiksviser og emigrantviser.
Bakgrunnsstoff
Folk song
Halten i Sveits
Halten er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen Solothurn i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 465 meter over havet.
Histon
Histon er ei gruppe små basiske protein. Dei dannar kjernane i nukleosoma i samanpakka DNA i eukaryote seller. Det finst fem hovudhiston i kromatin: H2A, H2B, H3, H4 og H1.
Tsubasa Suzuki
Tsubasa Suzuki er ein japansk fotballspelar.
Vikafjorden
Vikafjorden er namnet på fleire fjordar i Noreg:
Mofjorden
Mofjorden er ein fjord i Modalen kommune i Vestland, og den inste delen av Romarheimsfjorden, som igjen høyrer til fjordsystemet rundt Osterøy. Fjorden er 6,5 km lang og strekkjer seg frå sørvest til nordaust. Mo, kommunesenteret i Modalen, ligg inst i fjorden.
Fjorden har innløp ved Mostraumen i sør. Mostraumen er ein om lag 600 meter lang og smal kanal gjennom garden Bøen mellom Mofjorden og Romarheimsfjorden og er 50-60 meter på det smalaste. Fylkesveg 569 går på vestsida av fjorden, men bortsett frå garden Grønhaug like sør for Mo, er det ingen busetnader langs fjorden. Ved Mo munnar Moelva ut i fjorden.
Statoil Fuel & Retail Norge
Statoil Fuel & Retail Norge AS er eit heleigd dotterselskap av Statoil Fuel & Retail ASA som opererer verksemda i Noreg. Morselskapet blei oppretta i 2010 ved at nedstraumsverksemda i Statoil ASA blei splitta ut som eit børsnotert selskap. Verksemda i Noreg inkluderer distribusjon og sal av drivstoff gjennom eit nettverk av bensinstasjonar som nyttar Statoil varemerke. Statoil Fuel & Retail Norge sel òg andre typar energiprodukt og leverer drivstoff til industri, landbruk, luftfart og dessutan til skipsfart i Noreg gjennom eit nett av kystanlegg.
Statoil Norge AS var eit heleigd dotterselskap av Statoil frå 1987 til 2010, opphavleg operert under namnet Norsk Olje med marknadsføring under varemerket Norol. Selskapet tok namnet Statoil Norge frå 1991. I perioden 1999 til 2010 hadde eit anna selskap, Statoil Detaljhandel, ansvar for bensinstasjondrifta i Noreg. Derfor opererte Statoil Norge utan bensinstasjondrifta i denne perioden.
Hey Tonight
«Hey Tonight» er ein song av det amerikanske rockebandet Creedence Clearwater Revival frå albumet Pendulum. Han vart gjeven ut på som ei dobbel-A-side i lag med ein annan song frå same albumet, «Have You Ever Seen the Rain?». Singelen nådde åttandeplassen på Billboard Hot 100, men gjekk ikkje inn på lista i Storbritannia.
Pil
Pil er eit spisst prosjektil som kan skytast med boge, armbrøst eller blåserøyr eller kastast med handa. Ei pil er sett saman av ein pilspiss og eit skaft som ofte har styreflikar i enden.
Pilspissen kan ha mange former. Han er oftast tilspissa og kan gjerne ha ein eller fleire mothakar. Han kan også vera ganske brei og butt, for at pila ikkje skal gjennombora eller skada det ho treff. Pilspissar har vore laga av ulike materiale gjennom tidene: Stein (særleg flint), bein, horn, hardt tre, bronse, jern eller andre metall.
Skaftet er gjerne av slankt, rundt tre, i moderne tid som oftast av plast. Langs bakenden av skaftet er det gjerne festa smale, utståande flikar - styrefjører - som skal støtta den rette flukta til pila gjennom lufta. For at bogestrengen skal få feste, er det ofte eit hakk i enden av pila.
Piler liknar gjerne på små spyd. Ordet «pil» (frå norrønt píla) er avleidd frå latin pilum, som tyder 'kastespyd'.
Isabelle Pedersen
Isabelle Sandstedt Pedersen er ein norsk friidrettsutøvar frå Bergen som særleg utmerkte seg i 100 meter hekk, ei øving der ho i tida 2011-19 vann sju gull i noregesmeisterskap. I 2012 vart noregsmeister i lengdehopp. Pedersen var medlem i IL Norna-Salhus til 2014, sidan representerte ho IL i BUL.
Aktiv
16 år gammal kneip Pedersen sølvmedaljen i 100 meter hekk under NM i friidrett 2008, langt bak den suverene landseinaren i øvinga, Christina Vukicevic. Tre år seinare vart Pedersen norsk meister på korthekken for fyrste gong. Året etter braut Pedersen hekkefinalen i NM, derimot sigra ho i lengdetevlinga. Frå 2013 til 2016 sprang Pedersen årleg inn til gullmedalje i 100 meter hekk i noregsmeisterskapen. Under NM i friidrett 2015 sette ho personleg rekord med 12,88 sekund og vart tildelt kongepokalen for prestasjonen.
Både i VM i friidrett 2015 og VM i friidrett 2017 enda Pedersen på niandeplassen i 100 meter hekk. I 2015 fekk ho sluttida 12,86 i semfinalen og i 2017 12,87 sekund, i det siste høvet ein hundredels sekund for seint til å få finaleplass. Gjennom 2017-sesongen forbetra ho sitt personbeste på hekk til 12,83 og så 12,75 sekund.
Pedersen slo den norske rekorden i 100 meter hekk 22. juli 2018 ved eit DL-stemne i London. Tida 12,72 sekund var ei rekordforbetring på 0,02 sekund. I august rauk ho ut or korthekktevlinga i Friidretts-EM med 14. beste tid, ei veke seinare vann ho sitt sjette hekke-gull i NM, på nøyaktig same tid som i EM: 13,04 sekund. I 2019 vart Pedersen noregsmeister på 100 meter hekk for sjuande gong.
Pedersen sin personlege rekord i lengdehopp er 6,14 meter, oppnådd 2013. Hennar personbeste på 100 meter og 200 m lyder på 11,83 og 23,79 sekund, den fyrste er frå då ho vann bronsen på distansen i NM 2013.
Britannia
Britannia er ein kvinnefigur som vert nytta som personifikasjon av Storbritannia. Ho blir ofte framstilt med ein romersk hjelm, trefork og eit skjold med det britiske flagget på.
Soge
Britannia var eit latinsk namn på Dei britiske øyane, og Romersk Britannia var ein romersk provins mellom 44 og 410 som på sitt største omfatta størsteparten av dagens England og Wales. Kvinnefiguren «Britannia» dukka snart opp som eit symbol på landområdet, i ei utforming ikkje ulik den til krigsgudinna Minerva. I desse romerske framstillingane er ho typisk framstilt som ei vakker ung kvinne iført ein kvitt drakt med høgre bryst synleg og centurionhjelm på hovudet. Ho sit ofte på ein stein med eit spyd i handa, med eit skjold ved sida av.
Namnet Britannia blei brukt også etter at romarane forlét øya Storbritannia. Det blei også brukt om Armoricahalvøya, eller Bretagne («Vesle» Britannia), etter at britar slo seg ned der. Det engelske namnet på Bretagne er «Brittany».
Under Elisabet I og renessansen blei Britannia utvikla som eit personifisert nasjonalsymbol. Under Charles II blei Britannia igjen nytta på myntar, først på ein farthing frå 1672. Etter Acts of Union 1707, som slo Skottland saman med England og Wales, fekk omgrepet ny tyding som symbol for éin nasjon.
Britannia er blitt framstilt i statuar og måleri, og etterkvart også på vitseteikningar som eit symbol for Storbritannia.
Bruk
Britannia kan også vera:
Broughton Bay
Broughton Bay er ei bukt og ei strand på Gowerhalvøya sør i Wales, heilt nordvest på halvøya. Innanfor bukta ligg sanddyner. Ved fjøre sjø er det mogeleg å kome seg til den tilstøytane stranda Whiteford Sands.
Bukta høver ikkje for bading eller anna vassport sidan ho ligg nær Loughor-estuaret. Estuaret fører til særs kraftige straumar og store bølgjer.
Chan Parker
Chan Parker (fødd Beverly Dolores Berg i New York by) (1925 - september 1999) var enka etter Charlie Parker. Ho gifta seg seinare med saksofonisten Phil Woods.
Far hennar var produsent av vaudeville-førestillingar medan mora var dansar i Florenz Ziegfield si dansegruppe Midnight Frolic.
Lungebetennelse
Lungebetennelse, eller pneumoni som det heiter på fagspråket, er ein infeksjon i sjølve lungevevet. Mange av dei vanlege bakteriane som kan gi lungebetennelse sit ofte i nase og svelg frå før. Virus gir svært sjeldan lungebetennelse. Lungebetennelse er meir vanleg hjå born og eldre, og hjå dei som har lunge- eller hjartesjukdom frå før.
Abu Simbel
Abu Simbel er eit arkeologisk område sør i Egypt, på vestbreidda av Nilen. I Abu Simbel er det to klippetempel. Desse templa er ein del av dei nubiske monumenta som vart sette på verdsarvlista til UNESCO i 1979.
Tvillingtempla vart meisla ut frå bergveggen på 1200-talet fvt. av Ramses II, som ville skapa eit evigvarande byggverk til minne om han sjølv og dronning Nefertari i samband med Slaget ved Kadesh.
Fasaden på det store tempelet er dominert av fire 20 meter høge statuar. Det mindre tempelet har seks 10 meter høge statuar på fasaden.
Templa i Abu Simbel vart oppdaga att av Johann Ludwig Burckhardt og gravne ut or sanden av Giovanni Belzoni.
Flytting
Mellom 1964 og 1968 vart heile tempelområdet demontert, ved at ein sagde dei ut or klippa og flytta dei 65 meter opp og 200 meter vekk frå elvebreidda for å verna templa mot vassmengda då elvebreidda steig etter bygginga av Assuandammen. Når tempelet vart bygd opp att tok ein omsyn til korleis templa tidlegare hadde stått i høve til kvarandre og til sola. Det store tempelet er bygd slik at sola to gonger i året lyser heilt inn i tempelet og lyser opp den bakre veggen i rommet, der det står statuar av fire gudar. Då templa var bygde opp att vart det bygd kunstig fjell rundt dei.
One Tree Hill
One Tree Hill er ein 182 meter høg vulkansk topp i Auckland på New Zealand. Forstaden som ligg kring høgda har også namnet One Tree Hill. Høgda er også kjend under maorinamnet sitt, Maungakiekie. Lavakjegla som dannar One Tree Hill vart danna ved utbrot for 20 000 - 30 000 år sidan, og lavaen dekte eit område på 20 km2. Frå toppen er det vidt utsyn over Aucklandområdet, og ein ser begge hamnene til byen. Toppen og området kring var landområdet til maoristammen Wai o Hua frå tidleg på 1700-talet, og kanskje også før den tid. Andre maoristammar i Aucklandregionen kan også føra ættene sine attende til One Tree Hill.
Historikk
Maungakiekie var den største og viktigaste paen i før-europeisk tid, og ein har rekna ut at folketalet kan ha lege opp mot 3000. På denne tida styrte høvdingen over Nga Marama-stammen, Kiwi Tamaki-paen, og brukte den strategiske staden til å krevja toll av reisande som kom frå Northland og skulle til andre delar av Nordøya over landtunga der Aucland ligg. Plasseringa mellom Waitematahamna mot aust og Stillehavet, og Manukauhamna mot vest og Tasmanhavet, gav rikeleg tilgang på sjømat frå havet på begge sider, og den vulkanske jorda i liene var svært fruktbar og lett å verja mot åtak frå andre stammar, ettersom landskapet er bratt og det var sett opp opp palisadar.
One Tree Hill og området omkring var ein del av eigedomen til Sir John Logan Campbell, og låg opphavleg i utkanten av Auckland. Han tenkte først å byggja eit herskapshus til familien i skråninga under toppen, men ombestemte seg, og bygde nærare byen. Omkring år 1900 skjøna han at bustadområda kring Auckland var i ferd med å veksa svært fort, og han bestemte seg for å gi dette området til byen som ein park. Dette er nå Cornwall Park.
Han gav parken dette namnet fordi hertugen og hertuginna av Cornwall (seinare kong kong George V og dronning Mary) var på besøk til Australia og New Zealand i 1901, og han nytta då høvet til å gi området namn etter deira hertugdømme. Som takk vart han adla.
Utbygging
Parken vart utforma av landskapsarkitekten Austin Strong etter modell av Golden Gate Park i San Francisco. På toppen av åsen ligg grava til sir John Logan Campbell. Over denne er det reist ein obelisk, og inntil for få år sidan stod der også eit tre av furuslekt (lat. Pinus radiata) her. Dette treet, opphavleg eitt av to, hadde vorte planta i staden for eit tre maoriane heldt heilagt, totara (lat. Podocarpus totara). (Somme meiner at treet var eit pōhutukawa (lat. Metrosideros tomentosa). Dette treet vart hogge ned til brensel av ein kvit nybyggjar i 1852. Obelisken vart laga i samsvar med ønsket og tilvisingar i testamentet til John Campbell for å gje til kjenne hans respekt for, og verdsetjing av maorifolket. Framfor obelisken står ein bronsestatue av ein maorikrigar.
Obelisken var ferdig i 1940 – til eit hundreårsdagen for Waitangitraktaten, men vart ikkje avduka før 24. april 1948, etter at den andre verdskrigen var avslutta, for å halda oppe maoritradisjonen om å ikkje skipa til slike seremoniar i ufredstider.
Trea
Der var opphavleg planta to tre. I 1960-åra, under ein speidarleir (jamboree), hogg nokre speidarar ned det eine. Det andre vart skada to gonger med motorsag av maoridemonstrantar. Etter den siste skaden kunne ikkje treet bergast, og vart fjerna 26. oktober 2000.
Katarina II av Russland
Katarina II av Russland russisk namn Екатерина II Алексеевна: Yekaterína II Alekséyevna (Jekaterína II Alekséyevna), var regjerande tsarina av Russland. Ho er vanlegvis kjend som Katarina den store.
Katarina regjerte over Russland frå 28. juni 1762 til ho døydde i 1796. Ho var syskenbarn til kong Gustav III av Sverige og til Karl XIII av Sverige (Karl II av Noreg). Katarina var dotter til Kristian August av Anhalt-Zerbst og Johanna Elisabeth av Holstein-Gottorp.
Tidleg liv
Ho vart fødd som tysk prinsesse i Stettin, dagens Szczecin, og gjeven namnet Sophie Augusta Fredericka, med kjælenamnet Figchen. Femten år gamal, i 1744, blei ho utpeika av tsarina Elisabeth til å gifta seg med den utvalde etterfølgjaren hennar, nevøen Karl Peter Ulrik av Holstein-Gottorp. Dei vart gifte i 1745. Prinsessa tok den ortodokse trua og namnet Jekaterina, men ekteskapet vart ikkje særleg vellukka. Katarina skal ha vore utru mot mannen, og gjorde seg til venns med grupper som stod mot han.
Tsar og tsarina
Peter blei tsar i 1762, men hadde ein politikk og ein oppførsel som førte til fiendskap frå dei same gruppene Katatarina var alliert med. Grigorij Orlov, elskaren til Katarina, sytte for at ho blei utropt til tsarina etter at Peter døydde den 17. juli det året, før han hadde sete eit halvt år på trona. Det er blitt spekulert i om Peter blei drepen og om Katarina i så fall var involvert i drapet, men ingenting av dette er blitt prova.
Opplyst einevelde
Katarina las mykje og var interessert i tankane i samtida og brevveksla med fleire kjende tenkjarar, mellom anna Voltaire og Diderot. Ho gjorde mykje for å «vestleggjera» Russland, men til forskjell frå Peter den store brukte ho ikkje makt for å oppnå dette. Ho lausna på økonomistyring og sensur for å oppmuntra eit moderne samfunn. Tsarinaa oppmuntra òg dei øvste samfunnslaga til å utdanna seg sjølve. Men medan ho gav dei arvelege fleire rettar, gjorde ho dei liveigne meir bundne.
Etter at Katarina kom til makta laga ho ein plan for å omforma lovane etter inspirasjon frå Beccaria og Montesquieu. Ho oppretta òg ein lovgjevande kommisjon med representantar frå alle samfunnsklassane, bortsett frå dei liveigne, som skulle laga lovar som følgde dei nye prinsippa. Deretter ombestemte tsarinaa seg, og oppløyste kommisjonen før han hadde gjort noko arbeid. Kanskje var ho blitt meir konservativ som følgje av kosakkopprøret i 1773-74.
I staden omorganiserte tsarinaa administrasjonen av provinsane, der ho gav staten sterkare kontroll over landlege område. Denne prosessen var ferdig i 1775. I 1785 gav så Katerina dei adelege full makt over landområda sine og dei liveigne som budde der; ho frigjorde dei òg frå statsteneste og skattar, og gjorde adelege titlar og status arvelege.
Stormakt
Under Katarina auka Russland makta si i Aust-Europa og Midtausten. Størstedelen av Polen blei russisk område etter at Russland, Austerrike og Preussen delte det mellom seg i 1772, 1793 og 1795. Ho kriga mot Det osmanske riket frå 1768 til 1774, og prøvde å fordela landområde med andre europeiske makter på same måte som var blitt gjort med Polen, men med mindre suksess. Under tsarinaa blei Krimregionen annektert av Russland i 1783, berre ni år etter at det hadde fått sjølvstende frå osmanarane på grunn av krigen ho då hadde ført mot dei. I 1787 gjekk osmanarane til krig mot Russland att. Denne tok slutt i 1792, og enda med Jassy-avtalen, som gav Russland legitim rett til Krim-området.
Personleg liv
Katarina den store hadde ein son, Paul, men likte barnebarna sine betre enn sonen. Paul var offisielt sonen til Peter III, og etterfølgde mora på trona, men kan òg ha vore son av ein av elskarane hennar. Tsarinaa er kjend for å ha hatt forhold til fleire menn, og blei etter kvart skildra som så sex-galen at ho døydde under eit mislukka forsøk på å ha kjønnsleg omgang med ein hest. Dette er langt frå sanninga; tsarinaa fekk slag medan ho sat innandørs, og døydde seinare av dette utan å koma til medvit. Det er sant at ho hadde ei rekkje elskarar, og ho fekk òg innreidd eit rom dekorert og møblert med svært grafiske framstillingar av ulike former for kjønnslege aktivitetar.
Det dårlege ryktet til Katarina kan truleg forklarast med at ho var kvinne. Medan det var akseptert av mannlege statsoverhovud turte fram på same vis som henne, var det uhøyrt at ei regjerande kvinne skulle gjera det.
Katarina innførte vaksinasjon til Russland, og gjekk føre som eit godt eksempel ved å vera den første som lét seg vaksinera.
1661 Granule
1661 Granule er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Flora. Han blei oppdaga den 31. mars 1916 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg.
Indre Osterfjorden
Indre Osterfjorden er ein del av fjordsystemet rundt Osterøya, og ligg på nordsida av øya. Fjorden ligg i kommunane Osterøy og Vaksdal. Han strekkjer seg 7 km austover og skiftar namn til Eidsfjorden der fjorden snur nordaustover. Lengda av Indre Osterfjorden medrekna Eidsfjorden er 12 km. Om lag 2 km vest for innløpet til Eidsfjorden kjem Veafjorden opp frå sør.
Fjorden har innløp i vest ved Vassneset, det nordlegaste punktet på Osterøy, og går først søraustover til Grøssvikvågen, ein 1,5 km lang våg ved Grøssviki. Frå her svingar fjorden nordaustover og så søraustover igjen rundt Sverrestuven, ein ås på 298 moh. Aust for Sverrestuven stikk neset Klubben sørover i fjorden, og her kjem Veafjorden opp frå sør. Fjorden held fram austover, forbi Kallandsklubben i sør til Bylgjaneset og Hesjedalsfossen der Eidsfjorden held fram vidare nordaustover til Eidslandet.
Europaveg 39
Europaveg 39 (E39) går frå Trondheim i Sør-Trøndelag til Ålborg i Danmark.
E39 fylgjer Europaveg 6 frå Trondheim til Klett. Europaveg 6 held fram vidare mot Oslo, medan Europaveg 39 går vestover gjennom Møre og Romsdal fylke, Sogn og Fjordane fylke, Hordaland fylke, Stavanger og Rogaland fylke til vegen i Noreg sluttar i Kristiansand. Til Danmark går det ferje. Vegen held fram i Danmark til Ålborg. Den norske delen av E39 vert kalla Kyststamvegen.
Traséen går slik: Trondheim - Orkanger - Vinjeøra - Halsa - Straumsnes - Krifast - Batnfjordsøra - Molde Vestnes - Sjøholt - Spjelkavik (Ålesund) - Sula  Ørsta -Volda - Nordfjordeid  Sandane - Førde - Lavik  Instefjord - Knarvik - Nordhordlandsbrua - Bergen - Os - Halhjem  Sandvikvåg - Øya Stord - Trekantsambandet - Aksdal - Bokn  Rennesøy - Rennfast - Randaberg - Stavanger - Sandnes - Helleland - Flekkefjord - Lyngdal - Mandal - Kristiansand  Hirtshals - Hjørring - Nørresundby - Ålborg
Álvaro Enrique Peña
Álvaro Enrique Peña er ein uruguayansk fotballspelar.
Han spela for klubben Montedio Yamagata.
Eidsfjorden i Vaksdal
Eidsfjorden er ein fjordarm av Indre Osterfjorden i Vaksdal kommune. Han strekkjer seg 4,5 km nordaustover til Eidslandet, nordaust for Osterøy.
Fjorden har innløp mellom Bylganeset i vest og Hesjedalsfossen i aust og har ingen andre busetnader langs fjorden enn Eidslandet i enden. Riksveg 569 går derimot langs heile austsida av fjorden.
Grete Etholm
Grete Etholm er ein norsk friidrettsutøvar frå Notodden som vart norsk meister i diskoskasting 17 år i rad frå 2001 til 2017. Ho vart tildelt kongepokalen under NM i friidrett 2004 i Florø. Etholm sin personlege rekord i diskoskast er 59,48 meter, oppnådd i 2003. Ho tevla også i kulestøyt, ei øving der ho gjorde personbeste med 13,40 m i 2004, same året som ho fekk NM-sølv i øvinga.
Oloron-Sainte-Marie
Oloron-Sainte-Marie er ein by og kommune sørvest i Frankrike. Han er sous-préfecture (underprefektur) i departementet Pyrénées-Atlantiques i regionen Nouvelle-Aquitaine og har om lag 11 000 innbyggjarar.
Elva Gave d'Oloron, som byen ligg ved, er kalla opp etter byen.
Kenichi Tanimura
Kenichi Tanimura er ein japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Montedio Yamagata, Gainare Tottori og Grulla Morioka.
Utanomjordisk liv
Utanomjordisk liv er liv som ikkje har opphav på jorda. Utanomjordisk (eller ekstraterrestrielt) liv er forskingsfeltet til astrobiologi. So langt er det ikkje funne konklusive bevis for at det finst noko utanomjordisk liv. Det finst likevel kontrovers rundt meteoritten ALH84001 som det blei hevda at inneheldt fossile mikrobar.
Sjå òg
Kuvitteelliset avaruusolennot
1662 Hoffmann
1662 Hoffmann er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Merxia. Han blei oppdaga den 11. september 1923 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg.
Vikafjorden på Bømlo
Vikafjorden er ein liten fjord på vestsida av Bømlo i Hordaland like nord for Espevær. Han strekkjer seg 2 km nordaustover på sørsida av Gissøya og inn til garden Vestre Vika.
Fjorden har innløp mellom søre Gissøyskaget på Gissøya og Dyrneset på Bømlo. På austsida av Gissøya går søre Gissøysundet nordover til nordre Gissøysundet, som ligg på austsida av Nordra Gissøya. Inne i fjorden ligg Marlaukholmane.
Heinrichswil-Winistorf
Heinrichswil-Winistorf er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen Solothurn i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 475 meter over havet.
Kommunen ligg på ein ås bygd opp frå ei morene langs vegen mellom Halten og Seeberg. Han består av landsbyane Heinrichswil og Winistorf.
Alf Saltveit
Alf Saltveit er ein norsk forfattar, lyrikar, omsetjar og kulturskribent. Han debuterte med diktsamlinga Gneistar i 1982, og har sidan gjeve ut mange bøker.
Saltveit tok examen artium i heimbyen i 1965, og var lærar på Kopervik realskole i eitt år før han tok lærarskulen i Stavanger og vart adjunkt. Sidan har han arbeidd ved Sola ungdomsskole og i grunnskulen i Karmøy og Sveio, før han sommaren 1987 vart forfattar på heltid.
Han er kanskje mest kjend i Haugesund, men historiene hans veks også rundt omkring i dei næraste byane. I fleire romanar kritiserer han heimbyen, men han har likevel fått ein fast plass med namneplate og foto på stamkaféen nær Rådhusplassen i byen. Sidan debuten i 1982 har han skrive både diktsamlingar, tekstsamlingar, romanar og lokalhistorie. Mange av dei lokalhistoriske artiklane hans er fyrst utgjevne i Haugesunds Avis og har seinare kome i bokform. Han har også redigert lokalhistoriske bøker.
I 1989 gav Saltveit ut Tonen som kom, eit gjendikta utval av dikta til nobelprisvinnaren Seamus Heaney på Solum forlag. Han har også gjendikta Paul Muldoon, Michael Krüger og Carlos Drummond de Andrade.
Aunt Mary
Aunt Mary var eit norsk rockeband frå Fredrikstad som starta i 1969. Bjørn («Krisa») Christiansen på gitar og vokal, Jan Groth på orgel og vokal, Svein Gundersen på bass og vokal, og Ketil Stensvik på trommer utgjorde kjernen i bandet. Andre musikarar som var innom var Per Ivar Fure på fløyte, munnspel og saksofon og Bengt Jenssen på keyboard.
Alf Saltveit
Saltveit skriv på nynorsk. Han har fått kulturstipenda til både Haugesund kommune og Rogaland fylke.
Aunt Mary
Den bluesbaserte, progressive rockemusikken til bandet vart gjeve ut i fleire land i Europa og singelen «Jimi, Janis And Brian» vart i 1971 det kommersielle gjennombrotet til bandet. Songen hylla dei avdøde heltane Jimi Hendrix, Janis Joplin og Brian Jones. Per Ivar Fure slutta i bandet før det albumet Loaded og det same gjorde Groth for å satse på ein karriere som kristenpopartist. Bengt Jenssen (keyboards) kom inn i bandet, medan Christiansen og Gundersen frå no av delte på vokalen. Både Loaded og oppfølgjaren Janus (1973) selde bra i Noreg, men Aunt Mary vart likevel oppløyst i 1973.
Hersiwil
Hersiwil er ein kommune i distriktet Wasseramt i kantonen Solothurn i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 491 meter over havet.
Bull Bay på Anglesey
Bull Bay (walisisk Porth Llechog) er ein landsby på nordkysten av Anglesey i Wales. Det walisiske namnet Porth Llechog, tyder «verna bukt». Det engelske namnet kjem frå Pwll y Tarw («Oksevatnet»), som ligg nær bukta.
Landsbyen ligg langs A5025. Han er den nordlegaste landsbyen i Wales. Det ligg ein golfbane ved landsbyen som vart opna av ein lokal aristokrat i 1913. Øya East Mouse ligg i bukta med mange klipper og grotter langs kysten. Somme av desse klippene er over 570 millionar år gamle og nokre av dei eldste i Wales.
Södermanland
Södermanland, òg kalla Sörmland, er eit landskap aust i Svealand i Sverige. Namnet tyder «Södermännens land», der «södermännen» var det folk som budde sør for Mälaren. Arealet til landskapet er 8 388 kvadratkilometer, og innbyggjartalet drygt 1,1 millionar.
Dei fleste av innbyggjarane til landskapet bur i Stockholsområdet. Eskilstuna kommune er kommunen innanfor Södermanlands län med flest innbyggjarar.
Södermanland er rikt på fornminne, der ein kjenner til ca. 96 000 innanfor grensene til landskapet.
Landskapsvåpenet til Södermanland er ein svart griff på gul botn.
Geografisk avgrensing
Landskapet Södermanland består ikkje av same område som Södermanlands län. Landskapet består i dag av området som tilhøyrer Östergötlands (Kolmården), Västmanlands (Kungsör), Stockholms og Södermanlands län. Landskapet grensar i sør til Östergötland, i vest til Närke, i nordvest til Västmanland, i nordaust til Uppland og i aust og søraust til Austersjøen.
Landskapet Södermanland består av:
Ei påstått eldre grense mellom Uppland og Södermanland blir markert i Gamla stan i Stockholm; ein grensestein innmurt mellom «Upland och Sudermannaland» er i huset som står oppført på Västerlånggatan 27. Dagens grense vart etablert på 1600-talet, og går ved Slussen.
Den vestlege delen av Nacka kommune inngår i landskapet, medan den delen som ligg austom Skurusundet ligg i Uppland.
Topografi
Södermanland er eit lågland, og berre små delar av landskapet ligg over 100 meter over havet. Landskapet utmerkar seg gjennom eit lettare kupert terreng med utalde større og mindre skogkledde høgder som ligg mellom senkingar, som i nokre tilfelle utgjer innsjøar, nokre tilfelle torvmyrer, og nokre tilfelle leirsletter. Den største sletta er Vingåkersslätten sør for Hjälmaren. Dei største innsjøane i Södermanland er Mälaren og Hjälmaren, men desse ligg ikkje utelukkande i Södermanland. Den største innsjøen inneslutta innanfor grensene til landskapet, er Båven. Blant øvrige innsjøar kan nemnast Yngaren, Långhalsen, Tisnaren (på grensa mot Östergötland), Öljaren og Viren. Dei største elvane i Södermanland er Eskilstunaån og Nyköpingsån.
Den karakteristiske landskapstypen har vorte danna gjennom ein kombinasjon av forkastingar som går i retning frå aust til vest, og store elvedaler. Gjennom desse forkastingane er landskapet senka trappetrinnsforma frå sør til nord, slik at landskapet ved forkastningssprekken i nord har søkkt, medan han i sør enno er i den opphavlege posisjonen sin. Det er òg danna einskildståande høgdeparti, såkalla horstar. Den mest synlege av desse er åsen som går omtrent midt gjennom Södermanland, den sörmländska landhöjden, som utgjer det noverande vasskiljet mellom Hjälmaren og Mälaren på den eine sidan, og Austersjøen på den andre. Denne åsen har ei høgd på 60 til 90 meter.
Den austlegaste delen av Södermanland er ei større halvøy kalla Södertörn. Södermanland har ein omfattande skjergard, til dels den sørlege delen av Stockholms skjergard, som ligg austom Södertörn, og til dels skjergarden som ligg utanfor den øvrige delen av Södermanlandskysten. I delen av Mälaren som høyrer til Södermanland er det fleire øyar, blant andre den største innlandsøya i Sverige, Selaön.
Fjellgrunnen består hovudsakleg av gneisar.
Samferdsel
Jarnbana revolusjonerte Södermanlands samferdel og kommunikasjon. Västra stambanan vart bygd mellom 1857 og 1862; strekninga mellom Stockholm og Södertälje vart ferdig 1860. Södra stambanan frå Katrineholm til Norrköping vart ferdig 1866. Planlegginga av ein bane tvers over Södermanland byrja på 1860-talet, og i 1877 vart banen, som gjekk frå Bergslagen til Oxelösund, opna. Hovudføremålet til denne var å frakte malm frå den isfrie hamna. Mellersta Sörmlands järnväg forbi Malma hed vart ferdig i 1907. Behovet til Nyköping for jarnbane vart innfridd frå 1914-16, då Nyköpingsbanan vart lagt mellom Södertälje og Stockholm.
På Södertörn vart Saltsjöbanan opna i 1893. I 1901 vart Nynäsbanan, som går frå Stockholm til Nynäs gard og hamn bygget. Vidare kom pendlartoget til Stockholms tunnelbane, som sameinte tettstadane i Södertörn, og dessutan Gnesta, med Stockholm.
Byar
Følgjande byar i Södermanland med gamle stadsprivilegium (bystatus med visse fordeler) vart innretta som stadskommunar (bykommunar) då kommunereformen i 1862 tredde i kraft: Eskilstuna (1659), Mariefred (1605), Nyköping (1187), Stockholm (1252, sørlege delen), Strängnäs (1336), Södertälje (1000), Torshälla (1317) og Trosa (1300). På 1900-talet fekk òg einskilde framveksande industri- og stasjonssamfunn òg bystatus. Desse var Katrineholm (1917), Nynäshamn (1946), Flen og Nacka (1949) og Oxelösund (1950). Dei sistnemnde bydanningane fekk ingen eigen jurisdiksjon, og høyrde såleis til under sine tidlegare respektive herredsrettinndelingar. Rådhusretten forsvann òg etterkvart for fleire av dei mindre byane. I samband med kommunereformen i 1971 opphøyrde byane sine kommunale særstillingar, og dei vart innlema i større einingar. Dei fleste av desse er i dag centralorter (kommunesenter) for kommunar som ber namna deira. Unntaka er Mariefred (i Strängnäs kommune) og Torshälla (i Eskilstuna kommune). I åra 1974 til 1991 var Trosa ein del av Nyköping kommune.
Andre stader
Følgjande stader har hatt andre typar av kommunal status:
Södermanland har hatt fem köpingar (spesiell kjøpstadsstatus): Malmköping og Gnesta mellom 1955 og 1974 i Södermanlands län, Kungsör i Västmanlands län og Nynäshamn 1911 til 1945, som vart by i 1946, og dessutan Saltsjöbaden, i Stockholms län. Landskapet har hatt mange municipalsamhällen, der dei fleste har vore i Stockholms län. I Södermanlands län har følgjande tre byar vore municipalsamhällen før dei fekk bystatus; Flen, Katrineholm og Oxelösund. Øvrige er Gnesta, som vart köping 1955, Nyfors fram til 1906, då det vart ein bydel i Eskilstuna, Vingåker, Valla og Sparreholm. I Stockholms län har følgjande stader vore municipalsamhällen: Dalarö, Fullersta, Huddinge, Igelsta, Järna, Liljeholmen, Rönninge, Snättringe, Stuvsta, Tumba og Örsta.
Større tettstader
Følgjande tettstader er for tida dei ti største innan landskapet:
Historie
Namnet Södermanland tyder «Menneska som bur i landet sør for Mälaren». Landskapet er førhistorisk. Med innføringa av Magnus Erikssons landslag ca. 1350, vart heradsinndelinga (svensk: Härad) òg innført for landskapet, og erstatta dermed ei tidlegare inndeling i herad («hundare»).
Frå steinalderen til vikingtida
Truleg innvandra dei første menneska til Södermanland under ein tidleg del av steinalderen. Etter denne tida har innlandet her heva seg mykje, og i områda rundt Stockholm så mykje som 70 meter. Den første innvandringa her skjedde truleg frå Östergötland og Närke, og det var landskapet sine midtre og øvre delar, som ikkje låg under vatn den gongen, som først vart busett. Dei eldste funna herfrå utgjer eit femtitals bustader utan keramikk. Frå denne tidsepoken har ein funne ei rekkje steinøkser, lihultøkser. Södermanland overgår likevel ingen av landskapa rundt Mälaren i funnrikdom frå steinalderen.
Med overgangen til landbruksnæring ca. 4000 f.Kr. byrja ein blant anna å importere fine flintøkser frå Skåne eller Danmark. Alle neolittiske kulturar er representerte i landskapet. I takt med effektane av landhevinga, vart kysttraktene ved Mälaren og Austersjøen folkesett. Den seine steinalderen er rikt representert med mange enkeltfunn, og òg frå bronsealderen er det gjort mange objekt. Sentrale stader for bronsealderkulturen har ein funne i Rekarne, og dessutan ved innsjøen Yngaren. Funna frå bronsealderen er store, men kan ikkje samanliknast med funn frå tilsvarande periode i Uppland. Frå den delen av jernalderen frå før Kristi fødsel, har ein, i likskap med resten av Sverige, få funn, noko ein trur har samanheng med dei omfattande klimaendringane Sverige gjennomgjekk frå ca. éit hundreår etter slutten til bronsealderen. Frå tida etter Kristi fødsel er det likevel gjort fleire funn.
Gullfunna frå 400- og 500-talet er talrike. Det største kjende gullfunnet i Sverige vart gjort i Tureholms landområde i 1774, og utgjorde meir enn 12 kg Truleg stamma gullet på noko vis frå dei militære aktivitetane til goterane, som medførte at Romarriket utbetalte store mengder med gull for å kjøpe fred langs grensa. Frå same tidsperiode har ein Uppsa kulle, som er den største gravhaugen i Sverige.