cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vormedalsheia landskapsvernområde
Vormedalsheia landskapsvernområde (120 km²) og Lusaheia landskapsvernområde (122 km²) blei oppretta ved kongeleg resolusjon av 19. april 1991. Føremålet med vernet av Vormedalsheia er «å ta vare på eit særmerkt og vakkert landskap som gjev eit godt tverrsnitt av Ryfylkenaturen frå fjord til høgfjell, og som inneheld sjeldsynte og sårbare naturelement.» Vormedalsheia og Lusaheia er rekna for å vera av dei mest verneverdige fjellområda i Rogaland.
Vormovassdraget, som er ein vesentleg del av området, blei gjennom verneplan II for vassdrag varig verna mot kraftutbygging 30. oktober 1980. det var i samband med verneplan II Stortinget forutsatte at også verneverdiane i nedbørssfeltet måtte sikrast.
Øyastølsmyra ligg innanfor Vormedalsheia landskapsvernområde, og Øyastøl naturreservat blei oppretta ved kongeleg resolusjon av 12. desember 1986.
Namnbruken i teksten kan virke forvirrande da det ikkje er samanfall mellom namnet slik det blir brukt lokalt og slik det blir brukt på landskapsvernområdet. Vormedalsheia er eit nytt namn som blir brukt om heia som høyrer til gardane i Vormedalen og på Fundingsland.
Vormedalsheia landskapsvernområde er avgrensa av Jøsenfjorden i nord og vassdraget gjennom Tengesdal og Norddalen i sør. I aust er landskapsvernområdet avgrensa av Grasdalen, Øvredalen og Stølsdalen. Vestgrensa går opp Oksagjuvet, langs nordbreidden av Djupadalsvatnet, Litlevikvatnet og Funningslandsvatnet, vidare i ein boge vest for Kaldavatnet, aust for Liarstølvatnet, nord for Liarstrandvatnet og Vassbotnvatnet, langs vestgrensa av Øyastølsmyra naturreservat, aust for Ritland, Kløv og Helgaland og ned til utlaupet av Helgalandselva. Stølsdalen–Grasdalen ligg som ein korridor mellom Vormedalsheia og Lusaheia, og er ikkje tatt med i landskapsvernområda grunna dei omfattande inngrepa som har skjedd i samband med Ulla-Førreutbygginga. Området blir likevel omtalt i forvaltningsplanen da det naturleg høyrer ihop med området rundt, og ikkje utgjer noko sjølvstendig område.
Geologi og landskap
Fjellgrunnen i Vormedalsheia er prega av ei klar tredeling av bergartane, noko som er typisk for dei nordaustlege delane av Ryfylke. Denne tredelinga kjem tydeleg til uttrykk i dei karakteristiske fjellsidene i området, til dømes i området Kleivaland-Kvanndal og på austsida av Øyastølsmyra.
Underst ligg grunnfjellet som pregar det meste av Ryfylkeheiane. Grunnfjellet er stort sett samansett av næringsfattige gneisar og granittar som forvitrar langsamt og gir dårleg jordsmonn. I slutten av jordas urtid (prekambrium, ca. 600 mill. år sidan) blei grunnfjellet tært ned av naturkreftene til ein relativt flat slette, det subkambriske peneplan.
Peneplanet blei oversvømt av havet i jordas oldtid (kambrium, ordovicium og silur, ca. 600-400 mill. år sidan). Oppå grunnfjellet blei det avsett lausmassar som seinare blei omdanna til bergartar. Desse finn ein i dag att som sandstein og fylitt og som konglomerat ved Stråpastøl og Ritland. Dei fleste stader i Ryfylke er desse kambrosilurske bergartane omdanna av trykk og temperatur slik at ein ikkje kan finne fossile plante- og dyrerester. Den einaste staden i Rogaland der ein kan finne fossil er i fylitten aust for Ritland. Dei kambrosilurske bergartane har høgt innhald av næringssalter, forvitrar lett og gir eit godt jordsmonn.
Under den kaledonske fjellkjedefoldinga som skjedde for ca. 395 mill. år sidan, blei store grunnfjellsflak pressa opp og skove over dei yngre kambrosilurske bergartane. Desse flaka blei omdanna til gneisar og kvartsittar under foldinga, som på same vis som grunnfjellet forvitrar seint. Det ein finn att av skiferbergartane og skyvedekket i dag etter millionar av år med erosjon, har oftast form av såter oppå grunnfjellsplatået, med bratte kantar og velutvikla urer. Såteforma får dei fordi erosjonen føregår raskare i skiferbergartane enn i skyvedekket som ligg som eit beskyttande lag oppå. Denne lagdelinga ser ein tydeleg ved blant anna Vassbotnvatnet og Bjørnabu.
I kvartærtida (dei siste 1,5 mill. åra) har landskapet blitt omdanna radikalt. Denne perioden har vore prega av ein serie istider. Mange markerte landskapsformer som i dag pregar landskapet, blei danna under og like etter den siste istid (ca. 70.000-8.000 år sidan).
Isens arbeid har ført til at det meste av høgfjellsplatået er eit snauslipt, bortimot vegetasjonslaust landskap.
I dei små forseinkingane som blei danna har det samla seg vatn. Eit typisk trekk for høgfjellsplatået i Ryfylke, er alle desse vatna og pyttane som ein finn i Vormedalsheia og Lusaheia.
Isen har vidare skore ut eit system av dalar i grunnfjellsplatået som stort sett følgjer sprekksonene. Der sprekksystema har gått parallelt med retninga isbreen har bevega seg i, har erosjonen vore spesielt kraftig. Jøsenfjorden, Tysdal-Norddal, Djupadalen og Kvanndalen er typiske døme på den enorme evna isen har til å erodere.
Det er også mange døme på landskapsformer som blei danna da isbreen smelta for 6.000-10.000 år sidan. Grusrygger frå Ra-tida finn ein blant anna ved Vassbotnvatnet, nord for Vikestølsheia og på Storheia. Etter Ra-perioden gjorde isen eit nytt framstøyt for om lag 9700-9900 år sidan. Det nye stadiet vart kalla Trollgarden-trinnet. Den mektige Trollgarden, som ligg aust i Vormedalsheia, er ein imponerande fleire km lang og opptil 7m høg skarp morenerygg, som består av steinblokker som varierer i storleik frå ein fotball til eit hus.
Smeltevatnet frå isen og elvane har fortsett å erodere der breen byrja. Lausmassar har blitt frakta og avsett av elvane, terrasser og delta har blitt danna. Den elveerosjonen som har skjedd etter istida har ikkje makta å endre dei store formene og dominerande landskapstrekka i området. Likevel har elvene sett sitt preg på landskapet, som til dømes elvegjel nedanfor Stropastølsvatnet og Vassbotnvatnet, og elvevifter ved Bjørnabu og Øyastøl.
Vegetasjon
Kjennskapen til floraen varierer sterkt for dei ulike delområda. Myrene og fjellplantene i dei sentrale delar av Vormedalsheia er godt kjende. For resten av Vormedalsheia er kjennskapen middels, mens det er dårleg for Lusaheia og Djupedalen-Tysdalen-Norddalen. Skog er utbreidd i den vestre halvdel av Vormedalsheia. Skogvegetasjonen består for det meste av lyngfuruskog og bjørkeskog. Den grunnlendte, fattigaste furuskogen er open, lågvaksen, fuktig og rik på mose, og artar som røsslyng og blokkebær dominerer. På relativt tørre morenar som t.d. ned mot Kleivaland, veks høgvaksen furuskog der blåbær dominerer, saman med artar som einstape og blåtopp. I fuktige baklier og stader med sigevatn dominerer bjørk. Slike bjørkelier er fint utvikla vest for Øyastølsmyra. Den fattigaste utforminga dekker dei slakare delane av lia. Blåbær dominerer, men planter som frytle, skrubbær, linnea og fugletegl er vanlege. I tresjiktet veks spreidde furutre. I noko brattare parti er tilførsla på sigevatn større, og gauksyre, hengeveng og skogburkne kjem inn i tillegg. I nokre sig finn ein rikare bjørkeskog med artar som skogstorkenebb, kvitbladtistel, skogfiol og jordbær. Ned mot myra er denne bjørkeskogen sterkt beitepåverka og grasrik, med innslag av gråor i tresjiktet. Her finn ein også busker av lappvier og sølvvier. Dette gjev skogen eit svakt subalpint preg som ein sjeldan finn i Rogaland. Aust for Øyastølsmyra finn ein liknande grasrike bjørkeskogar. Edellauvskog finn ein berre i små bestandar, mellom anna i lia mot Jøsenfjorden og ved Trodla-Tysdal. Skogsområda er brotne opp av heiar, for ein stor del fuktheiar med klokkelyng, bjønnskjegg, rome, heisiv, blåtopp og røsslyng. Men røsslyng-blokkebærheiar er òg vanleg, og på ryggane inngår det gjerne rypebær og greplyng.
Barskoggrensa ligg i overkant av 500 m.o.h., mens fjellbjørkeskogen strekkjer seg eit par hundre meter høgare.
Vegetasjon og flora på grunnfjellsområda er fattig, men svært vanleg for Ryfylkeheiane. Ulike artar av lyng, gras og halvgras dominerer. I dei høgareliggande fjellområda er store fjellparti så godt som vegetasjonslause. Dette gjeld mellom anna dei austlegaste delane av Vormedalsheia. I sterk kontrast til dei blankskurte områda, står vegetasjonen på område med skifer i berggrunnen. Denne kontrasten er ekstra tydeleg på Melands-Grønahei, der eit større område er dekt av eit tynt skiferdekke som grensar opp til grunnfjellet. På skifergrunnen finn vi eit samanhengande grønt vegetasjonsdekke, mens grunnfjellsområda er blankskurt berg.
Det er knytt særskild interesse til vegetasjonen i dei bratte skifersonene og rasmarkene under. Særleg gode område finn ein ved Skardshei og Storhei. Her finn ein svært rik fjellflora med mange sjeldsynte plantar. Her veks norsk malurt, fjellnøkleblom, snømure, fjellrublom og skredarve. Bergjunker veks på nokre lokalitetar ved Gråanibba og Brendeknutene aust i Vormedalsheia. Fleire av desse artane har her si sørgrense i Noreg. At ein finn strandkjempe her som elles stort sett veks i strandsona i ytre kyststrok, fortel at området har oseanisk klima.
Området er rikt på myrer, spesielt dei vestlegaste delane av Vormedalsheia. I samband med utarbeidinga av verneplan for myrer i Rogaland, blei ein del myrer i området nærare undersøkte. Dette gjeld Øyastølsmyra, som i dag er eige naturreservat, myrene ved Vassbotnvatnet og Bjørnabu, og på Melands-Grønahei. Det aller meste av myrene i Rogaland er fattige jordvatnmyrer. Områda ved Øyastøl har soner av kambrosilurske bergartar som er lite omdanna, og fylittskifrane har høgt næringsinnhald.
Fugle- og dyreliv
Aure er utbreidd i området, og vatna er ofte svært fiskerike. I Vormovassdraget finst det ål. Laks går eit stykkje opp i Vormo. Røye finn ein i nokre fjellvatn.
Av reptiler og amfibier er frosk, stålorm og hoggorm påvist i Vormedalsheia.
Fugl
Når det gjeld fuglelivet varierer kjennskapen frå del til del av områda. Totalt er 83 artar påvist i områda, dei aller fleste som hekkefuglar.
Vassfugl
Av ender er berre brunnakke påvist, men det er truleg at stokkand og krikkand hekkar i dei vestlege delar av Vormedalsheia. Storlom er funne hekkande i området.
Rovfugl og ugler
Til tross for at området ikkje er undersøkt i gode smågnagarår, tyder det på at det er godt med rovfugl i området, særleg i Vormedalsheia. I dei bratte fjellsidene hekkar kongeørn år om anna. Av andre rovfugl som ofte hekkar i klipper, førekjem fjellvåken i smågnagarår. Denne arten er også observert i Storådalen. Hønsehauk er påvist i typiske hekkebiotop, storvaksen furuskog i Vormedalen, og han hekkar truleg også i den nordvestre del av Vormedalsheia. Kattugla skal vera vanleg i Vormedalen, og hekkar truleg også ved Helgaland og Trodla-Tysdal. Hubro er funne på fire lokalitetar, og det er realistisk å rekne med ca. 5-6 hekkande par.
Hønsefugl
Den storvaksne furuskogen rundt Vormedalen er ein typisk hekkebiotop for storfugl, og han er også påvist i området sjølv om ingen spelplassar er kjende. Orrfugl er relativt vanleg i dei vestre delane av Vormedalsheia, mens dei austlege delane samt Lusaheia er viktige produksjonsområde for rype, særleg fjellrype. Blokkrike grunnfjellsflater tykkjer å vera gunstige for fjellrypa, og denne biotoptypen er utbreidd i området.
Vadefugl
Vadefuglfaunaen i området er relativt rik til å vera i Ryfylke. Tjeld og vipe hekkar i kulturlandskapet, mens strandsnipe, rugde og enkeltbekkasin hekkar på eigna stader i skogsområda og lågheia. På høgfjellet hekkar raudstilk, heilo og fjøreplytt, dei to siste i relativt tette bestandar. Særleg ser Melands-Grønahei å peike seg ut som eit viktig hekkeområde for vadefugl.
Spurvefugl
Denne gruppa er representert med ca. 50 artar i området, og omfattar dei fleste typiske hekkeartane for Ryfylke så vel som ein del sjeldnare artar. Av artar som hekkar i området finn ein bl.a. sandsvale, tornskate, gulsongar, møllar, toppmeis, furukrossnebb, sivsporv, snøsporv og blåstrupe (Fylkesmannen i Rogaland 1986).
Hjortedyr
Alle dei fire norske hjortedyrartane førekjem i Vormedalsheia. Hjorten har kalvingsområde og sommarbeite ved Nordstølshei og er observert i Kvanndal og ved Stakkstøl. Hjorten oppheld seg stadig meir i heia. Rådyr har heilårsområde utanfor landskapsvernområdet, med vinter- og vårbeite langs Risåna og mellom Vormo og Tøtland, men er observert heilt inne ved Trollgarden. Av elg er det ein fast stamme i dei vestlege delar av Vormedalsheia. Elgen har heilårsområde og kalvingsplass nord for Fundingslandsvatnet og er observert ved Kvanndal og Stakkstøl. Utanfor verneområdet nordvest for Vikestølheia har elgen heilårsområde, aust og sør for Nordstølheia er det kalvingsområde og vinterbeite. Elgen har trekkrute over Nordrahei og Nonsknuten og øvst i Bulia ned mot Jøsenfjorden. Streifdyr av elg finn ein også i høgfjellsområda med trekk over og på begge sider av Skardheia, gjennom Austmannsskardet og ut mot Djupadalen. Vidare går trekket sør for Nov og austover heia langs Djupadalen og Stutadalen.
Villreinen sin bruk av området
Ein del av fostringsflokkane som går aust for Blåsjø- og Svartevassmagasinet om sommaren og hausten, trekkjer vestover mot Lusaheia, Vormedalsheia og Årdalsheiane på vinterbeite i januar og februar alt etter kor mykje snø og nedising det er austpå. Før Blåsjøutbygginga kunne det vera 5-600 dyr berre i Vormedalsheia, under og etter har det vore klart mindre, heilt ned mot 2-300 dyr. Ein tilsvarande trend hadde ein for områda vest for Nilsebuvatnet. Dyra står i desse områda fram til april-mai. Då dreg dei attende til kalvingsplassane aust for Blåsjø- og Svartevassmagasinet, berre ein del mindre bukkeflokkar og nokre simler vert att til hausten. Vormedalsheia ligg i utkanten av dei sentrale villreinområda, men er ikkje mindre viktig av den grunn. Villrein trekk heilt ned til bjørkeliene vest i Vormedalsheia når det er mykje snø. Vormedalsheia er såleis eit viktig vinterbeiteområde.
Kulturhistorie
I Vormedalsheia er det ikkje funne nokre fornminne (kulturminne frå før 1537), noko som skuldast at det ikkje har vore gjort registreringar i området. Men truleg vil det vera spor etter fortidas menneske også her som i Lusaheia.
Vormedalsheia er rik på kulturminne. Rett utanfor landskapsvernområdet ligg ei rekke gardar. Ved Øvre Tysdalsvatn ligg Trodla-Tysdal, kor det bur folk i dag. Det har vore fleire husmannsplassar under Trodla-Tysdal. Innanfor verneområdet på nordsida av Tusso ser ein tufter etter husmannsplassen Grovene. Det som var innmarka til Grovene er inngjerda av steingardar som delvis er oppmurt innimellom store rasblokker. Midtvegs opp i Norddalen ligg garden Tengesdal som blei fråflytta på slutten av 1800-talet. Frå Trodla-Tysdal og opp til Tengedalsvatnet går det ein gamal veg. Vegen blei rydda og oppmurt omkring 1820 og er framleis godt synleg. Sørvest for Vormedalsheia ligg tre gardar, Kløv, Helgaland og Ritland. Gardane blei fråflytta cirka 1960. Desse gardane er viktige element i kulturlandskapet og har påverka og forma landskapet rundt. På sørsida av Jøsenfjorden finn ein spor etter husmannsplassane Gåsnes og Galgehaugen. På Gåsnes har det vore husmannsplass og ein finn spor etter utløe. Ved Følekammane ser ein framleis tufter etter husmannsplassen. På nordsida av Fundingslandsvatnet låg husmannsplassane Holmen og Sandvika.
I området rundt Vassbotnvatnet og Liarstrandvatnet har det vore 10-12 utløer, og støl ved Ottestøl og Kvanndal. Ved Ottestøl, Vassbotnen, Botnen og Kvanndal står det bygningar i dag. Stølinga vart nedtrappa på byrjinga av 1900-talet og var for det meste avvila etter andre verdskrig. Nokre gardar har hatt vår- og sommarstøl. Meland hadde sommarstøl ved Gjotastig og Fjellsenden, Tøtland ved Skitholtjørna, Kleivaland ved Stropastøl og Ritland ved Raudkleiv. Ved Bjørnabu, Stropastøl og Raudkleiv står det bygningar i dag. Lauv og lyng har vore sanka som tilleggsfor.
Bruk av området i dag
Vormedalsheia blir brukt til friluftsliv, og det ligg to turistforeiningshytter innanfor området, Melands-Grønahei og Trodla-Tysdal. Eidavatn ligg i Lusaheia. Grasdalen, Nilsebu, Litle Aurådalen og Storsteinen ligg utanfor verneområda, men er del av løypenettet i landskapsvernområda. I tillegg til overnatting på hyttene, kjem telting langs dalføra.
MS «Nordlys»
MS «Nordlys» er eit skipsnamn som er nytta på fleire hurtigruteskip:
Cassini-Huygens
Cassini-Huygens er ein ubemanna romferd og eit samarbeidsprosjekt mellom NASA, ESA og den italienske romfartsorganisasjonen ASI med det føremål å studere Saturn og månene til planeten. Romsonden består av to hovudelement: krinsløpsmodulen Cassini og landingsfartøyet Huygens. Det vart skote opp 15. oktober 1997 og gjekk inn i krinsløp rundt Saturn 1. juli 2004. Det er det fyrste romfartøyet som går i bane rundt Saturn, og det fjerde som nokon gong besøker planeten.
Bjørn Ingvaldsen
Bjørn Ingvaldsen  er ein norsk forfattar.
Eliézio Santos Santana
Eliézio Santos Santana er ein brasiliansk fotballspelar.
Bjørn Ingvaldsen
Ingvaldsen debuterte i 1995 med novellesamlinga Landskap med gul Lada. I 1999 kom Jada, jada, jada, den første boka i serien om Elias og den umulege bestemora hans. I 2000 gav han ut Jeg er berømt, om Espen Herbert. Ingvaldsen mottok i 1998 Rogaland fylkes litteraturstipend og i 2004 mottok han ARKs barnebokpris for boka Nei vel, da.
Eliézio Santos Santana
Han spela for klubbane Urawa Reds og Fukushima United FC.
Bjørn Ingvaldsen
Ingvaldsen er representert i ei rekkje antologiar. Bøkene hans er omsette til mellom anna tysk og fransk. I 2004 blei han medlem av styret i Norske Barne- og ungdomsbokforfattere. Han er no leiar.
Ingvaldsen har teknisk bakgrunn frå Televerket. Seinare har han arbeidd med ymse emne, frå norsk utvandring til arkeologi. Han har òg vore journalist. Bjørn Ingvaldsen bur i dag i Sandnes.
Béarn
Béarn er ein tidlegare provins i Frankrike. Han ligg søraust i landet, vest i Pyreneane og på sletta nedanfor. Béarn blei slått saman med dei tre baskiske provinsane Soule, Labourd og Basse-Navarre, og ein liten del av Gascogne, til departementet Pyrénées-Atlantiques.
Baskarar fekk herredøme over området på 500-talet. Béarn hadde sin eigen vicomte frå 819. I 1290 kom regionen under grevane av Foix. Med Henrik IV av Frankrike, som var fødd her, blei det i 1589 del av Frankrike. Hovudstadene for Béarn var Beneharnum (til 841), Morlaàs (frå ca. 1100), Orthez (frå andre halvdel av 1200-talet) og Pau (frå midten av 1400-talet).
Frå 1290 tilhøyrde Béarn grevane av Foix gjennom giftarmål. På slutten av 1400-talet blei Béarn sameint med Navarra gjennom vicomte Gaston XII sitt giftarrmål med ei dotter av kong Johan II av Aragon og Navarra. Deretter tilhøyrde begge rika, Navarra og Béarn, huset Albret. Johanna d’Albret blei i 1548 gift med Anton av Bourbon, hertug av Vendôme og «første prins av blodet». Ho prøvde med alle middel, også med vald, å utrydda katolisismen i Béarn. Sonen Henrik II, som etterfølgde henne 1572, gjeninnførte katolisismen i 1599. Under sonen hans, Ludvig XIII av Frankrike, blei Béarn sameint med Frankrike.
Etter å ha vore ein fransk provins, blei størstedelen av Béarn del av Basses-Pyrénées. Ein liten del kom til å tilhøyra departementet Les Landes.
Béarn har gjeve namn til sausen béarnaise.
Der Ewige Jude
Der Ewige Jude er ein tysk nazistisk propagandafilm frå 1940, der den skildrar jødene som parasittar som lever blant det ariske overmennesket. Filmen vart regissert av Fritz Hippler.
Svitlodarsk
Svitlodarsk (ukrainsk Світлодарськ, russisk Светлодарск, Svetlodarsk) er ein by i Donetsk oblast (provins) i Ukraina. Byen har kring 12 000 innbyggjarar (2011).
Arve Opsahl
Arve Opsahl var ein norsk skodespelar, songar og komikar som er mest kjend frå rolla som «Egon Olsen» i filmane om Olsenbanden, og sidan 1990-talet frå rolla som Henry i komiserien Mot i brøstet.
Opsahl vart fødd i Oslo som son av smeden Aksel W. Opsahl (1886-1963) og hustrua hans Alvilde (1889-1958). Han debuterte og som skodespelar i 1942, med Scalia revyteater, seinare på Edderkoppen og Chat Noir i ei årrekkje til han i 1967 vart tilsett ved Oslo Nye Teater. Frå 1980 var han frilans med mellom anna oppgåver for Dag Frøland på Chat Noir. Han vart raskt ein av dei leiande kunstnarane i norsk revy.
Han var stjerna i Helsingborgsteatern sin riksturné i 1951, og han har gjestespela fleire gonger i Sverige. I Sverige har han kanskje vorte mest kjend for ein fjernsynssketsj han spela i 1963 der han som norsk sjømann vart fortalt av den overordna: «Pikene i Lisboa har ikke mer enn pikene i Oslo». Til det svara sjømannen: «Nei, men det de har, det har de her i Lisboa».
Songar
Mange av revyvisene sine song han inn spesielt for LP-plata Arve 25 år frå 1965, der tittelen spelar på skodespelarjubileumet hans. På den finn ein titlane «Det holder det, sa Gundersen», «Konfektgutten», «Statsborgerlige rettigheter», «Kinseyrapporten» og «Nettopp da blir en ny kineser født». Av dei mange «Sint Mann»-monologane hans finst «Veien til sunnhet» på Lyse øyeblikk (1973) og «Den sinte mann» på Jeg har mitt hjerte i Oslo (1979). På Gamle revyviser (1978) framfører han ein ny versjon av «Det holder det, sa Gundersen» ved sidan av «Vigeland» av Einar Rose og «Klonken» av Victor Bernau.
Mest kjend av sjømannsvisene er kanskje «Medisin, medisin med det samme!» (1962) og «Tra-rei-da-di-da-di-dei» (1971). På Syng med Arve Opsahl (1982), kappvitsar han med det svenske motstykket sitt Carl Gustaf Lindstedt på songen «Vitsekrigen» (1979). 75-årsjubileet i 1996 vart markert med utgjevinga av samleplata Jubeljubilaren.
Film og fjernsyn
Han debuterte på film i 1949 i Svendsen går videre. Andre filmar han har spela i er mellom andre Operasjon Løvsprett (1962), Hurra for Andersens (1966), revyfilmen Kjære lille Norge (1973). I tillegg har han hatt rolla som Egon Olsen i alle filmane om Olsenbanden som vart innspela frå 1969 til 1999. Opsahl er ein av dei mest engasjerte filmskodespelarane i Noreg, og har bidrege i drygt 40 filmproduksjonar.
På fjernsyn er han mest kjend frå rolla som Henry i den populære komiserien Mot i Brøstet som gjekk på TV 2 på store delar av 90-talet. Han deltok òg i oppfølgjaren Tusenårsfesten som vart utgjeven på video og var meint som ei slags samanslåing av Mot i Brøstet og Karl & Co.
Anna
Han byrja som konfektgut på Chat Noir i 1938, men han byrja å utdanne seg til revisor. På studentane si friundervising vart han med i ein teatersirkel, og vart i 1942 hovudpersonen i revyen deira i Folkets Hus.
Han gifta seg med kona Mary både i 1945 og 1954. I mellomtida var han gift med ei svensk kvinne.
X
X er den tjuefjerde bokstaven i det latinske alfabetet. Han blir uttala /ɛks/, medan han i internasjonal lydskrift står for ein ustemd velar frikativ (strupelyden sist i Bach eller loch). I det kinesiske pinyin-systemet står han for ein sj-lyd med tunga framme i munnen, /ɕ/.
I NATO sitt fonetiske alfabetet melder ein X som X-ray.
I mange språk, til dømes italiensk og norsk, er bokstaven ikkje i bruk i eigne, heimelaga ord. Derimot kan ein finna han i lånord og namn av utanlandsk opphav.
Historie
Dei tidlege vestgrekarane brukte bokstaven χ, khi, for lyden /ks/. Austgrekarane og seinare heile det greske skriftspråket let denne bokstaven stå for lyden /kʰ/. I skriftspråk som er påverka av austgrekarane, som aserbadsjansk, tatarsk, usbekisk og lojban står X for strupelyden /x/. I det etruskiske og det seinare latinske alfabetet fortsette ein dermed den tidlegare vestgreske bruken.
Det er omstridd om bokstavane khi og xi er greske oppfinningar eller om dei har semittisk opphav. Chi var plassert mot slutten av det greske alfabetet, etter dei semittiske bokstavane, noko som tyder på at han var ei seinare utvikling. Det finst heller ingen semittisk lyd som svarar direkte til /ks/.
Ein reknar gjerne den fønikiske bokstaven samekh (uttalt /s/) som inspirasjon for gresk xi. Chi har ei ulik utforming frå denne bokstaven, men han kan og ha vore inspirert av samekh. Den opphavlege forma for samekh kan ha vore den egyptiske hieroglyfen for djed-søylen, men dette er og usikkert, ettersom ein ikkje har dokumentert nokre former imellom denne og den fønikiske bokstaven.
Fennek
Fennek (Vulpes zerda) er ein type rev som lever i innlandet i Nord-Afrika og i delar av Arabia. Han er den minste arten i hundefamilien, men har dei største øyrene. Namnet kjem frå eit arabisk ord for rev, fenek.
Skildring
Reven er eit lite dyr som blir rundt 0,68–1,6 kg, med ei leng på 24–40 cm og ei høgd på rundt 20,3 cm. Han er tilpassa eit tørt og varmt klima, med store øyre som avgjer varme, ein lys, isolerande pels som kjøler om dagen og vermer om natta, pelskledde føter som blir verna mot den varme bakken, og ved at han nesten ikkje treng vatn i tillegg til det han får frå føda.
Utbreiing
Fennek lever først og fremst i Sahara, men finst i nesten heile Nord-Afrika, med ei sørleg grense i nordre Niger. Ein finn fennek frå Marokko i vest til Sinaihalvøya og Kuwait i aust.
Habitatet er hovudsakleg ørken, på stader der det finst spreidd vegetasjon som dyret kan gøyma seg i.
Åtferd
Fennek er eit sosialt rovdyr som lever i familiegrupper (flokkar) på opptil ti dyr. Gruppa inneheld gjerne eit avlande par (alfapar), årets kull og individ frå eit tidlegare kull. Alfahannen markerer territoriet for å halda andre hannar vekk. Fennekane kommuniserer gjennom lydar og kroppsspråk.
Reven er nattaktiv. Han et gnagarar, insekt, firfisler, fuglar og egg, eventuelt lauv og bær for å auka væskeinntaket. Han er sjølv byttedyr for hubroar og kattedyret karakal.
På dagtida kviler fennekar i hi dei har grave ut. Hiet har ofte fleire ut- og inngangar. Det ligg gjerne i eit område med plantar som kan gje støtte til hòla dei grev ut. Fleire familiar kan dela eit nettverk av gangar og bol i same bustadkompleks.
Fennek og menneske
Fennek blir halde som eksotisk kjæledyr i nokre land, mellom anna i USA der det blir avla revar til slike føremål. Bortsett frå sølvrev er fenneken den einaste reven som kan fungera i ein vanleg heim, sjølv om han ikkje er heilt domestisert.
Vrahovice
Vrahovice er ein landsby i Den tsjekkiske republikken, nær Prostějov i Olomouc-regionen. Administrativt er det ein del av Prostějov-distriktet. Staden har ca 3800 innbyggjarar. I landsbyen ligg mellom anna Sankt Bartholomeüskyrkja, eit postkontor og eit par pubar.
Vrahovice blei første gongen nemnt i 1337. Ordet «Vrah» tyder 'fiende' på gamal-tsjekkisk. I mellomalderen var det mange ulike eigarar av landsbyen. Den største utviklinga av staden skjedde i mellomkrigstida då Josef Stříž var borgarmeister og vegane til Prostějov og Vrbátky og eit nytt rådhus blei bygde.
Etter andre verdskrigen var det i Vrahovice ein interneringsleir for tyskarar frå Prostějov-regionen som venta på å bli overførte til Tyskland. Mellom 1950 og 1954, og sidan 1973, er Vrahovice ein del av Prostějov.
Spolek za staré Vrahovice er ei foreining for lokalhistorie, miljøvern og utvikling av Vrahovice. Mellom 2010 og 2015 etablerte foreininga Arboretum Vrahovice, eit arboret med tre frå Europa, Asia og Nord-Amerika.
Septer på båt
Septer er ei vertikal/loddrett støtte med to eller fleire hol/gjennomførings-innretningar som kan nyttast til å føre røyr, wire eller tauverk i relinga (rekkverket) gjennom på båtar og skip.
Septer i relinga kan vera fastsveiste eller lause (avtakbare), og av ymse materiale.
Vufflens-le-Château
Vufflens-le-Château er ein kommune i den sveitsiske kanton Vaud, i distriktet Morges. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 473 meter over havet. Den sveitsiske lingvisten Ferdinand de Saussure (fødd 1857 i Genève) døydde her 22. februar 1913.
Per Joar Hansen
Per Joar «Perry» Hansen er ein norsk fotballspelar og -trenar, sidan 2013 hovudtrenar for.
Snurråsen
Siljan kyrkje ligg ved tettstaden.
Per Joar Hansen
Hansen er fødd i Namsos og voks opp i den litle bygda Trofors i Nordland. Han spelte blant anna for klubbane Mosjøen og Steinkjer før han hadde eit opphald i Rosenborg 1987–89. Han var med på å vinne serien og cupen i 1988.
Han spelte for fleire klubbar i lågare divisjonar i åra som følgde, blant anna Umeå (Sverige), Stjørdals-Blink, Varden IL, Byåsen IL og IL Fram. I 1995 spelte han heile sesongen for Strindheim, da laget hadde ein gjestevisitt i toppserien.
Frå slutten av 90-talet byrja Hansen som trenar, først i Rosenborg, deretter i den svenske toppklubben GIF Sundsvall hausten 2001, der han hadde stor suksess den første sesongen. Han sa opp etter 2003-sesongen, og kom tilbake til Rosenborg. Han var assistent for Ola By Rise i 2004-sesongen, der Rosenborg med eit naudskrik tok seriegullet i siste serierunde. Hansen blei forfremma til hovudtrenar i klubben før 2005-sesongen. Han trekte seg 7. august 2005 og blei erstatta av Per-Mathias Høgmo.
I desember 2005 blei Hansen tilsett som ny hovudtrenar for Aalesunds FK der han førte klubben opp til Tippeligaen på første forsøk saman med assistenttrenar Sturla Voll. Hausten 2008 blei han tilsett som hovudtrenar for Ranheim. Han oppnådde målsettinga om å rykke opp på første forsøk, og Ranheim spelte i Adeccoligaen frå 2010-sesongen. I 2013 trente Hansen igjen Rosenborg.
Elva Drôme
Drôme er ei 110 km lang elv søraust i Frankrike, og ei av sideelvane til Rhône. Ho har sitt utspring ved foten av Alpane, nær landsbyen Valdrôme. Ho munnar ut i Rhône nær Loriol-sur-Drôme, mellom Valence og Montélimar.
Drôme renn gjennom følgjande departement og byar:
Tekna
Tekna (Teknisk-naturvitenskapelig forening) er Noregs største akademikarforening oppretta i 2004. Foreininga er ei vidareføring av «Den norske ingeniør- og arkitektforening» stifta i 1874.
Foreininga har over 52 000 medlemmer (1. oktober 2009) med hovudfags-, mastergrads- eller sivilingeniørutdanning innan naturvitskap eller teknologi. «Tekna» er tilslutta «Akademikerne». Foreininga har om lag 8 500 studentmedlemmer, og har i dei seinare åra hatt ein kraftig medlemsvekst. Tekna har 35 lokalavdelingar over heile landet, og 21 tilknytte tekniske foreiningar.
Foreiningas øvste organ er Representantskapet som møtest anna kvart år. Hovudstyret, som møtest 8-10 gonger i året, har ansvaret for den daglege politiske verksemda.
Generalsekretariatet har hovudkontor i Oslo og ti distriktskontor og arbeider med å sette politiske vedtak ut i livet og støttar medlemmene i mellom anna juridiske spørsmål.
Tekna gir ut Magasinet Tekna, og er medeigar i Teknisk Ukeblad Media, som gir ut Teknisk Ukeblad. Teknas øvste tillitsvalde er president Marianne Harg.
Historie
I 1874 vart «Den norske ingeniør- og arkitektforening» stifta. Foreininga skifta i 1912 namn til «Den Norske Ingeniørforening», og i 1973 til «Norske Sivilingeniørers Forening» (men hadde forkortinga «NIF»). Dagens namn «Tekna - Teknisk-naturvitenskapelig forening» kom i 2004.
Arc i Savoie
Arc er ei 150 km lang elv i departementet Savoie søraust i Frankrike. Ho er ei av sideelvane til Isère, som ho munnar ut i ved Chamousset, om lag 15 km nedanfor Albertville. Ho har sitt utspring i Dei graiiske Alpane nær grensa til Italia, nordaust for Bonneval-sur-Arc. Elvedalen Arc renn gjennom, Maurienne, er ei viktig transportåre mellom Frankrike og Italia.
Sergio Escudero (1988)
Sergio Escudero er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Urawa Reds, FC Seoul, Jiangsu Sainty, Kyoto Sanga FC og Ulsan Hyundai (2019).
Faren hans, Sergio Ariel Escudero, har også spela for Urawa Reds.
Siland
Siland (Mergus serrator) er ein fugl i underfamilien Merginae.
Utsjånad
Silanda er ei mellomstor and med ein spiss utsjånad. Lengda er 52–59 cm og vengespennet 67–82 cm.
Hannen i praktdrakt har lang nakketufs og hovudet og øvre delen av halsen er svart med grønaktig glans. Nedre delen av halsen saman med magen er bleikt rustbrune med svartaktige flekkar. Ryggen er svart og undergumpen samt vengespegelen er kvite.
På hannen er hovudet og øvre delen av halsen raudbrune. Nedre delen av halsen samt sidene på frambrystet er gråaktige. Resten av undersida er kvit. Den lange, smale og beine nebben er raud med svart overdel, og føtene er raude. Hannen i eklipsedrakt ser om lag ut som hoa men har ein stor kvit vengeflekk.
I flukta skil ein silanda frå laksanda på, i tillegg til mindre storleik, at hannen har ein mørk hals til skilnad frå laksanda sin heilkvite, og hos hofarga er overgangen mellom det bruna hovudet og det kvite brystet ikkje like tvert som hos laksanda. Dessutan har silanda svarte strekar på den kvite vengespegelen.
Utbreiing
Silanda har som laksanda sirkumpolar utbreiing, som strekker seg gjennom Nord-Amerika, søre delar av Grønland, det nordlege Europa med Skandinavia, og austover tvers gjennom det nordre og midtre Asia. Nesten heile verdspopulasjonen er trekkfuglar og storparten overvintrar langs kystane av Nord-Amerika både i aust i vest og sør,  ved Vadehavet og langs Europa sin Atlanterhavskyst, austre delar av Middelhavet, kystane av Svartehavet og Kaspihavet samt på Kina og Japan sine kystar. I nokre område kan ho sjåast heile året. Dette er sørkysten av Alaska, Island, det sørlege Noreg, den svenske vestkysten samt Danmark og storparten av Storbritannia.
Hekking og biotop
Silanda vert kjønnsmoden etter to år. Reiret vert lagt nær vatn, i skjul av steinar eller under ein busk, gøymt i tett vegetasjon eller i sprekker og grunne holrom. Ofte vert reiret lagt i terne- og måsekoloniar. Hoa legg i snitt 8 til 10 egg (opp til 14). Egga vert lagde tidleg i mai i Sør-Noreg, i juni i Finnmark. Desse er grågule og vert ruga av hoa i om lag 30 døgn. Silanda legg eitt kull i året, og hoa passar ungane i 60-65 døgn fram til dei er flygedyktige.
Føde
Fisk av ymse slag. Dunungane et mellom anna stingsild.
DS «Jupiter»
«Jupiter» er eit namn som er nytta på fleire norske skip:
Vullierens
Vullierens er ein kommune i den sveitsiske kanton Vaud, i distriktet Morges. Vullierens er kjend for slottet som ligg her.
Soledar
Soledar (ukrainsk Соледар) er ein by i Donetsk oblast (provins) i Ukraina. Byen har kring 12 000 innbyggjarar (2011). I sovjettida heitte byen Karlo-Libknekhtivsk (ukrainsk Карло-Лібкнехтівськ). Dei største næringane i byen er knytte til gruvedrift.
Landar
Landarar er romfartøy som landar på overflata til ein planet eller ein annan himmellekam med fast overflata. Det fyrste romfartøyet som oppnådde ei landing på eit anna objekt i solsystemet, var sovjetiske Luna 2 som landa på månen i 1959. Den fyrste kontrollerte landinga vart gjennomført av Luna 9 i 1966. Den fyrste landaren med mannskap var månemodulen Eagle frå Apollo 11-ferda som landa i 1969.
Den fyrste landinga på ein asteroide vart gjennomført av banesonden NEAR Shoemaker i 2001.
Den fyrste landinga på ein måne tilhøyrande ein annan planet vart gjennomført av Huygens-sonden på saturnmånen Titan i 2005.
Caldera
Caldera er eit spansk ord som tyder 'gryte'. Det kan visa til
Arly
Arly er ei 38 km lang elv i Frankrikem, og ei av sideelvane til Isère frå høgre. Elva munnar ut i Isère ved Albertville.
O helga natt
«O helga natt» (fransk originaltittel «Minuit, Chrétiens») er ein kristen, opphavleg franskspråkleg, julesong frå 1800-talet. Teksten blei skriven av Placide Cappeau og tonesett av Adolphe Adam. Han hadde premiere i 1847.
Tekst og omsetjingar
Teksten blei skriven av Placide Cappeau, ein vinhandlar og diktar frå Roquemaure i Gard sør i Frankrike. Han blei oppmoda til å skriva ein julesong av presten i heimbyen i samband med restaureringa av kyrkja der. Cappeau arbeidde på songen i nokre år, mellom anna under dei lange forretningsreisene sine med diligence til Paris. Songaren Emily Laurey tok versa til komponisten Adolphe Adam, som ho kjende frå tidlegare samarbeid. Han skreiv musikken på nokre dagar, og Laurey kunne framføra songen for første gong under midnattsmessa i Roquemaure den 24. desember 1847.
På fransk blei songen kalla 'Adams julesong' etter opphavsmannen Adolphe Adam, som òg er kjend for musikken til balletten Giselle. Komponisten omtalte sjølv songen som 'den religiøse Marseillaisen', la Marseillaise religieuse.
Songen blei svært populær i Frankrike, og blei framført både i kyrkjer og «på gatene, i salongane og på kafé-konsertar». Den kyrkjelege bruken av songen blei kritisert. Sjølv ønska forfattaren Placide Cappeau seinare å endra det første verset til å betre representera fritenkinga si, og i staden for å nemna Gud Fader og arvesynd, i staden vektleggja «dei gode nyhenda» og «kjærleiksloven».
I 1855 gav den amerikanske unitariske presten John Sullivan Dwight ut si engelske omsetjing som «O Holy Night».
Songen er omsett til norsk som «Julesang» av signaturen «O.S.» og som «Kom julenatt» av Arve Sigvaldsen.
Bruk og framføring
Songen vert ofte sungen solistisk. I Sverige er han ein klassikar på juleplater og blir gjerne brukt til å avslutta julekonsertar. Best kjend er versjonen sungen av Jussi Björling, som blir spelt kvart år på Sveriges Radio P3 og P4 som første song etter midnatt på julaftan.
Svensk tekst
O helga natt
Michelangelo Antonioni
Michelangelo Antonioni var ein italiensk modernistisk filmregissør. Filmane hans har inspirert mange nolevande regissørar, og han vann Gulløva i 1983 og vart tildelt ein æres-Oscar i 1995. Etter at han fekk hjerneslag i 1995 vart han delvis lamma og mista evna til å snakke. Han døydde same dag som den kjende regissøren Ingmar Bergman.
Filmar
Han debuterte med filmen Cronaca di un amore i 1950 og han fortsette å vere aktiv i over femti år, fram til siste filen som kom i 2004. To av filmane, Blow-up og L'Avventura vart nominert til Oscar. Blow-up vann Gullpalmen i 1967.
Canterbury Plains
Geografi
Canterbury Plains vart danna av moreneavsetjingar i kvartær-tida under istider i den seine pleistocenperioden, for mellom 3 millionar og 10 000 år sidan. Grusmassane vart seinare spreidde i vifteform av fleire av dei større elvene, her i første rekkje Waimakariri, Rakaia, Selwyn og Rangitata. Delar av dei tussokgraskledde slettene er høvelege for moderat intenst husdyrhald, men er utsett for tørke, særleg når den dominerande vindretningen er nordvestleg. I slike periodar førekjem vêrfenomenet kjend som Nor'west arch, ein fønvind, over mykje av slettelandet.
Elver
Elvene på Canterbury Plains har eit typisk forgreina løp, og skil på denne måten slettelandet i North Otago frå det sørlege - på den andre sida av Waitaki, der elvene vanlegvis har trongare og meir distinkt forma elveløp, heller enn å breia seg ut i vide, grunne nedsenkingar, som i Canterbury.
Busetnad
Dei fleste av innbyggjarane på Canterbury Plains er busette i ei rekkje større eller mindre byar som ligg i nordaustleg til sørvestleg retning over slettene, og som er samanbundne ved riksvegen New Zealand State Highway 1 og jarnvegen Main South railway line. Dette er Christchurch, Ashburton og Timaru, og dei mindre Kaiapoi, Dunsandel, Rakaia, Temuka og Glenavy. Andre mindre byar er Rangiora, Leeston, Lincoln, Darfield, Geraldine, Methven og Waimate.
Fauna
Den svært sjeldne snutebilla Karocolens tuberculatus er endemisk på slettene.
Brønnøysunds Avis
Historie
Den første utgåva av Brønnøysund Avis kom ut 8. oktober 1920, som ei hylling til lagtingspresident Andreas Kristian Andersen Grimsø på 70-årsdagen hans. Avisa kom ut jamleg to gonger i veka frå 22. oktober same år, med undertittelen Organ for Søndre Helgeland. Undertittelen vart seinare endra til Upolitisk organ for Søndre Helgeland.
Avisa lanserte eiga nettavis 6. mars 1995 to dagar før Dagbladet kom med si nettutgåve, og vart med det den første nettavisa i Noreg.
Kjelder
Knut Brækkan: «Brønnøysund Avis» i Årbok for Helgeland 1989
Cory Lidle
Cory Lidle var ein USA-amerikansk baseballspelar som spelte for New York Yankees i Major League Baseball. I løpet av sin karriere på 9 sesongar var han innom 7 ulike lag. Berre nokre få dagar etter at baseballsesongen 2006 var over, vart Lidle drepen då privatflyet hans krasja inn i ei høgblokk på Manhattan i New York City.
Sekundærnæringar
Sekundærnæringar er næringar der ein omformar råvarer til halvfabrikata (foredla råvarer) eller ferdige produkt, salvarer. Nemninga viser særleg til industri i ulike former, som næringsmiddelindustri, tekstilindustri, prosessindustri, kjemisk industri og petrokjemisk industri. Næringsgruppa omfatter også bergverk, vass- og kraft-forsyning samt bygg og anlegg. Sekundærnæringane fekk ei særleg viktig rolle i tida etter den industrielle revolusjon, der produksjon og behandling av råvarer danna ei vesentleg bestanddel for framveksten av det moderne samfunnet.
Tekstilindustri
I mange land har tekstilindustrien vore den første moderne næringssektoren. Organiseringa av tekstilindustrien har oftast vore slik at risikoen for å gjere kostbare feil er liten. Tekstilindustrien nytta(r) for ein stor del kvinneleg arbeidskraft. Denne arbeidskrafta er gjerne rimeleg, det same er vanlegvis råstoffet.
Prosessindustri
Prosessindustri er ei form for industri som har eit enormt behov for energi. Dette kan vere både smelteverk, eller andre verksemder som bearbeidar metall. Prosessindustrien er særs kapitalkrevjande. Maskinindustri er industri som produserer skip, bilar og syklar. Denne typen industri er relativt avansert, og krev at ein er svært nøyaktig i produksjonsprosessane.
Næringsmiddelindustri
Næringsmiddelindustrien består av bedrifter som produserer matvarer og drikkevarer, samt andre næringsmiddel. Til grunn for industrigreina ligg råvarer frå landsbruket og frå fiskeria.
Kjemisk industri
Tradisjonell kjemisk industri leverer kjemiske produkt. Mange av desse er halvfabrikata som inngår i annan industriproduksjon, eller ferdige produkt som til dømes dynamitt og legemidlar.
Petrokjemisk industri
Petrokjemisk industri baserer seg på råvarer frå petroleumsprodukt frå eit raffineri, der olje og gass er destillert til ulike produkt. I si enklaste form er petrokjemisk industri oljeutvinnings- og raffineringsanlegg, men også fabrikkar som leverar plastikkprodukt basert på raffinering av olje og/eller gass er i denne kategorien.
Leandro Montera da Silva
Leandro Montera da Silva er ein brasiliansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Omiya Ardija, Montedio Yamagata, Vissel Kobe, Gamba Osaka, Kashiwa Reysol og Tokyo Verdy (2019).
Fiskeørn
Fiskeørn (Pandion haliaetus) er den einaste medlemmen i familien fiskeørnar (Pandionidae). Ho er ein mellomstor rovfugl som lever nesten berre av fisk som ho tek i vassoverflata. Fiskeørna finst på alle kontinenta på jorda unnateke Antarktis. I Sør-Amerika lever ho som trekkfugl som ikkje hekkar.
Utsjånaden gjer at fuglen er lett å identifisere. Ørna har ljos (nesten kvit) underside med tydeleg markerte mørke «knokar» ved framkanten til vengene, svart nakke og overside av vengene.
Fiskeørna er veltilpassa levesettet sitt, med yttertær som vender bakover, nasebor som kan stengjast, og kvasse klør som hjelper ho til å halde fast fanga bytte. Når byttet er fanga, blir det alltid halde med hovudet framåt, så luftmotstanden skal vera minst mogleg.
Skildring
Fiskeørna veg mellom 0,9 og 2,1 kg, har kroppslengd på 50-66 cm og eit vengespenn på 127-180 cm. Underartane er nokså likeins i storleik. Oversida er gråbrun, medan brystet er kvitt og nokon gonger smykka med brunt, undersida er rein kvit, undersida av vengene har svarte teikningar og halen har fine tverrband. Hovudet er kvitt med ei mørk maske over auga, maska når ned til sidene av halsen. Auga har gyllen til brun iris, og den gjennomsiktige blinkhinna er bleik blå. Nebbet er svart, med ein blå ceres, og føtene er kvite med svarte klør. Den relativt korte halen, lange, smale venger med fire lange, fingerliknande fjører, og ei kortare femte, gjev fiskeørna ein veldig karakteristisk utsjånad. I flukt har fiskeørna bende og litt hengjande venger.
Kjønna ser like ut, men vaksne hannar kan skiljast frå hoa ved at han har slankare kropp og smalare venger enn hoa. Brystbandet på hannar er òg svakare enn hos hofuglar, eller er fråverande, og dekkfjører på undervengen hos hannar er jamt bleikare. Det er enkelt å avgjere kjønn på eit ynglande par, men vanskelegare med individuelle fuglar.
Ein kan kjenne juvenile fiskeørner på brungule fjørfrynsar på oversida, ein brungul tone på undersida, og stripa fjør på hovudet. Seinare på året, når fjører på oversida har fått slitasje, vil tverrstriping på undervengene og vengfjørene vere beste indikator for ein ung fugl.
Lætet, lokkelyd, er ein serie av skarpe fløytetonar, skildra som «pjypp, pjypp, pjypp»; varsellætet er eit skarpare «kju, kju, kju,». Ved kurtise i flukt eit klagande, pipande «y-ilp y-ilp y-ilp»!
Distribusjon og habitat
Fiskeørna er den nest mest utbreidde rovfuglarten globalt, etter vandrefalk. Ho har verdsomspennande distribusjon og finst i tempererte og tropiske regionar på alle kontinent unntatt Antarktis. I Nord-Amerika hekkar ho frå Alaska og Newfoundland sør til gulfkysten og Florida, ho overvintrar lenger sør, i området frå det sørlege USA ned til Argentina. Ho lever sommarstid i heile Europa nord til Storbritannia, Irland, Skandinavia, Finland, men ikkje på Island. I Australia er ho hovudsakleg standfugl og finst stadvis rundt kysten, og ho er berre vitjande til austlege Victoria og i Tasmania utan å hekke der. Ho finst òg på Bismarckarkipelet, Salomonøyane og Ny-Caledonia, fossil er funne på Tonga, der ho sannsynlegvis vart utrydda av menneske. I alle delar av Sør-Asia er ho ganske vanleg vintervitjar, likeins i Søraust-Asia frå Myanmar gjennom Indokina og sørlege Kina, Indonesia, Malaysia og Filippinane.
Europeiske hekkefuglar overvintrar i regelen i Afrika. Europeiske fuglar kan òg overvintre i Sør-Asia, ei fiskeørn ringmerkt i Noreg vart funnen att i vestlege India. Nordamerikanske hekkefuglar trekker til Sør-Amerika, sjølv om nokre oppheld seg i dei sørlegaste statar av USA som Florida og California. Nokre fiskeørnar frå Florida migrerer til Sør-Amerika. Vanlegvis migrerer ikkje fiskeørnene som hekkar i Australasia.
Åtferd og økologi
Fisk gjer ut for 99 % av dietten for fiskeørner. Synet er godt tilpassa til å oppdage byttet under vatn frå lufta, fiskeørna kan få auge på fisken frå ei høgd på 10-40 meter over vassflata, så svevflyge ei kort stund før ho stuper og grip byttet med føtene først ned i vatnet. Fiskeørna er spesielt godt tilpassa denne fangstmetoden, med vendbare ytre tær, naseborer som kan lukkast for å halde vatnet ute under dukk, og bakovervende skjel på klørne fungerer som mothakar for å hjelpe halde fangsten fast.
Nokre gonger kan fiskeørna fangste på gnagarar, amfibium og fuglar, og på små krypdyr.