cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Indonesia
Seinare har soga til Indonesia vorte påverka av framande makter som jakta på øyane sine naturressursar. Muslimske handelsfolk tok med seg islam, og europeiske stormakter kjempa om kven som skulle få monopolisere handelen på krydderøyane, Molukkane, under oppdagingstida. Etter 350 år med nederlandsk kolonialisme sikra Indonesia seg sjølvstende etter andre verdskrigen. Sidan har soga vore turbulent, med utfordringar grunna naturkatastrofar, korrupsjon, separatisme, demokratiseringsprosessen og periodar med snøgge økonomiske endringar.
Indonesia er samansett av mange særskilte etniske, språklege og religiøse grupperingar. Javanesarane er den største og politisk dominerande etniske gruppa. Med omsyn til dette mangfaldet har Indonesia arbeidd med å skape ein felles identitet forma av eitt nasjonalspråk, etnisk mangfald, religiøs fridom innan rammene av islam som dominerande religion, og ei fortid prega av kolonialisme og opprør mot kolonimakta. Indonesia sitt nasjonale motto, «Bhinneka tunggal ika» ('Fleire, jamvel ein'), skal syne mangfaldet som formar landet. Konfliktar mellom grupper og regionale separatistrørsler har likevel ført til valdelege konfrontasjonar som har gått ut over den politiske og økonomiske stabiliteten.
Trass det store innbyggjartalet og tett folkesette regionar, har Indonesia svære område av villmark som er grunnlaget for det nest høgaste biomangfaldet i eit land i verda. Landet har omfattande naturressursar, men fattigdom er enno eit vesentleg problem.
Etymologi
Namnet «Indonesia» kjem frå det latinske Indus, som tyder 'India', og det greske nesos for 'øy'. Namnet er kjend attende til 1700-talet, lenge før opprettinga av den moderne staten Indonesia. I 1850 føreslo George Earl, ein engelsk etnolog, nemninga «indunesiarar» og «malayunesiarar» for innbyggjarane på det indiske eller malayiske arkipelet. I det same tidsskriftet nytta James Richardson Logan, ein student av Earl, Indonesia som eit synonym for det indiske arkipelet. Nederlandske akademikarar som skreiv i Aust-Indiske tidsskrift var mot bruk av nemninga Indonesia. I staden nytta dei omgrepa Malayarkipelet (Maleische Archipel); Nederlandsk Aust-India (Nederlandsch Oost Indië), populært kalla Indië; Austen (de Oost); eller også Insulinde.
Sidan 1900 vart nemninga Indonesia meir vanleg i akademiske krinsar utanfor Nederland, og indonesiske nasjonalistar nytta namnet som eit politisk omgrep. Adolf Bastian, frå Universitetet i Berlin, populariserte namnet gjenom boka Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884-1894. Den første indonesiske akademikaren som nytta namnet var Suwardi Suryaningrat (Ki Hajar Dewantara), då han skipa eit pressekontor i Nederland med namnet Indonesisch Pers-bureau i 1913.
Soge
Fossile restar av Homo erectus, populært kjend som «Java-mannen», kan tyde på at det indonesiske arkipelet vart busett for to millionar til 500 000 år sidan. Austronesiske folkeslag, som utgjer stordelen av den noverande folkesetnaden, migrerte til Søraust-Asia frå Taiwan. Dei kom fram til Indonesia rundt 2000 år før vanleg tidsrekning, og avgrensa dei opphavlege Melanesiske folkeslaga til dei mest austlege områda etterkvart som dei ekspanderte. Ideelle føresetnader for gardsbruk, meistring av teknikken for våtmarksdyrking av ris så tidleg som det åttande hundreåret fvt., gjorde det mogeleg for landsbyar, byar og små kongedøme å bløme innan det første hundreåret evt. Indonesia si strategiske plassering i høve sjøruter fostra handel mellom øyane og internasjonalt. Til dømes vart det etablert handelsband med både indiske kongedøme og Kina fleire hundre år fvt. Handel har sidan den gong sett eit vesentleg preg på indonesisk soge.
Sjølv om muslimske handelsfarande først for gjennom Søraust-Asia tidleg i den islamske æraen, er dei første prova på islamisert folkesetnad i Indonesia datert til 1200-talet i nordre Sumatra. Andre indonesiske område vart over tid islamiserte, og islam var den dominerande religionen på Java og Sumatra ved slutten av 1500-talet. For det meste vart islam lagt opp på og blanda med dei eksisterande kulturelle og religiøse tradisjonane, noko som har forma den dominerande forma av islam i Indonesia, særskilt på Java. Dei første europearane gjekk i land i Indonesia i 1512, då portugisiske handelsfarande, leia av Francisco Serrão, søkte å få monopol på kjeldene til muskatnøtt, kryddernellik, og cubeb-peppar på Molukkane. Nederlandske og britiske handelsfolk følgde etter. I 1602 skipa nederlendarane Det nederlandske austindiakompaniet (VOC) og vart den dominerande europeiske makta. Etter at VOC gjekk konkurs og vart formelt oppløyst i 1800 skipa dei nederlandske styresmaktene dei Nederlandske Aust-India øyane som ein nasjonalisert koloni.
I stordelen av kolonitida var nederlandsk kontroll over terriotoriet svak; først tidleg på 1900-talet fekk Nederland kontroll over det som vart Indonesias noverande grenser. Den japanske invasjonen og følgjande okkupasjonen under den andre verdskrigen gjorde slutt på nederlandsk herredøme, og oppmuntra den tidlegare undertrykte indonesiske sjølvstenderørsla. To dagar etter den japanske overgjevinga i august 1945, erklærte Sukarno, ein innflytingsrik nasjonalistisk leiar, sjølvstende og vart utpeika til president. Nederland prøvde å gjenreise styret sitt, og ein væpna og diplomatisk strid vart avslutta i desember 1949. Etter internasjonalt press godkjende Nederland då indonesisk sjølvstende (med unntak av det nederlandske territoriet Vest Ny-Guinea, som vart inkorporert etter New York-semja av 1962, og SN-mandaterte Lov om fritt val).
Sukarno gjekk frå demokrati mot autoritært styre, og heldt maktbasen sin gjennom å balansere dei motstridande maktpolane i militæret, og det indonesiske kommunistpartiet (PKI). Eit kuppforsøk den 30. september 1965 vart slått attende av hæren, som leia ei valdeleg anti-kommunistisk utrensking. Under denne vart PKI skulda for kuppet og praktisk tala knust. Mellom 500 000 og ein million menneske vart drepne. Leiaren av militæret, General Suharto, utmanøvrerte den politisk svekka Sukarno, og vart formelt utpeika som president i mars 1968. Hans Nye ordning-regjering vart støtta av den amerikanske regjeringa, og oppmuntra utanlandsk direkte investering i Indonesia, som var ein hovudfaktor i dei neste tre årtia med omfattande økonomisk vekst. Men den autoritære «Nye ordninga» vart frå fleire hald skulda for korrupsjon og undertrykking av politisk opposisjon.
Styresett og politikk
Indonesia er ein republikk leia av ein president. Som ein einingsstat er makta konsentrert hjå dei sentrale styresmaktene. Etter at President Suharto trekte seg i 1998, har politiske og styringsmessige strukturar gjennomgått store endringar. Gjennom fire endringar av grunnlova av 1945 har ein reformert den utøvande-, lovgjevande- og dømande statsmakta. Den indonesiske presidenten er statsoverhovud, øvstkommanderande i dei indonesiske væpna styrkane, gjev lovføreslag og leier utanrikspolitikken og styringa av landet. Presidenten vel eit ministerråd, som ikkje treng vere valde medlemmar av den lovgjevande forsamlinga. Presidentvalet i 2004 var det første der folket valde presidenten og vise-presidenten direkte. Presidenten kan tene maksimalt i to etterfølgjande 5-års periodar.
Det øvste representative organet på nasjonalt nivå er Folkets konsulterande forsamling (Majelis Permusyawaratan Rakyat, MPR). Forsamlinga si hovudoppgåve er å tryggje og tilpasse grunnlova, setje inn presidenten og å formalisere politiske utkast. Ho har mynde til å stille presidenten for riksrett. Rådet er sett saman av to ting; Folkets representative råd (DPR), med 550 medlemmar, og Rådet av regionale representantar (DPD), med 128 medlemmar. DPR vedtek lover og overvakar den utøvande makta; partipolitikarar vert valde til femårsperiodar etter proporsjonal representasjon. Reformer sidan 1998 har i vesentleg mon auka DPR si rolle i nasjonal styring. DPD er eit nytt ting for saker som gjeld regional styring.
Stordelen av sivilrettslege tvistar vert handsama føre ein tingrett; anker vert handsama ved ein høgare domstol. Høgsterett handsamar anker som siste instans. Andre domstolar er føretaksdomstolen, som tek føre seg konkurs og insolvens; ein administrativ domstol som tek saker om administrativ lov retta mot styresmaktene; ein grunnlovsdomsol som tek saker om grunnlovmessigheita av lover, nasjonale val, oppløysing av politiske parti, og omfanget av statsinstitusjonar si avgjerdsmakt; og ein religiøs domstol som tek særskilte religiøse saker.
Utanriks- og tryggleikstilhøve
I motsetnad til Sukarno sin anti-imperialistiske antipati mot vestmaktene og spenningar i høve til Malaysia, har Indonesia sin utanrikspolitikk sidan Suharto si «nye ordning» vore tufta på økonomisk og politisk samarbeid med vestlege land. Indonesia har nære band med nabolanda i Asia, og er ein medskipar av ASEAN og Aust-Asia-toppmøtet. Landet gjenoppretta diplomatisk kontakt med Kina i 1990 etter at denne vart frosen under dei anti-kommunistiske utrenskingane tidleg under Suharto-styret. Indonesia har vore medlem av Dei sameinte nasjonane sidan 1950, og var ein medskipar av Organisasjonen av alliansfrie nasjonar (NAM) og Den islamske konferanse (OIC). Indonesia har underteikna vedtaket om eit ASEAN frihandelsområde og deltek i Cairns-gruppa og WTO. Historisk har landet vore ein medlem av OPEC, sjølv om det er i ferd med å trekke seg ut (2008), og er ikkje lenger ein netto oljeeksportør. Indonesia har fått humanitær og utviklings-stønad sidan 1966, særskilt frå USA, Vest-Europa, Australia og Japan.
Dei indonesiske styresmaktene har samarbeidd med andre land for å arrestere og straffeforfølgje personane bak store bombeåtak knytt til militant islamisme og Al-Qaida. Det største åtaket tok livet av 202 personar (der 164 var utanlanske turistar) i feriebyen Kuta på øya Bali i 2002. Åtaka, og seinare åtvaringar mot å fare til Indonesia frå andre land, gjorde stor skade på Indonesia sin turistindustri og utsikta for vidare utanlandske investeringar.
Indonesia sine væpna styrkar (TNI) tel 300 000 mann, og omfattar hæren (TNI-AD), sjøforsvaret (TNI-AL), og luftforsvaret (TNI-AU). Hæren har om lag 233 000 i aktivt personell. Forsvaret sin del av nasjonalbudsjettet var 4 % av GDP i 2006, og er, på kontroversielt vis, støtta av inntekter frå kommersielle interesser og stiftingar eigd av det militære. I tida etter at Suharto gjekk av i 1998, fjerna ein formelle TNI-representantar i parlamentet; trass denne avgrensinga er forsvaret si politiske påverknadskraft enno stor. Sjølvstenderørsler i Aceh- og Papua-provinsane har leidd til væpna konflikt, følgt av påstandar om menneskerettsbrot og brutalitet frå alle sider. Etter ein sporadisk geriljakrig over tretti år mellom Fri Aceh-rørsla (GAM) og det indonesiske militæret, vart det underteikna ei endeleg våpenkvile i 2005. På Papua har det vore vesentleg, men ikkje komplett gjennomføring av lover om regionalt sjølvstende. Vidare har det blitt rapportert ein nedgang i talet på valdsepisodar og menneskerettsbrot, sidan Susilo Bambang Yudhoyono vart president.
Administrativ oppdeling
Administrativt er Indonesia oppdelt i 33 provinsar, der fem har ei særskilt stode. Kvar provins har si eiga lovgjevande forsamling og ein eigen guvernør. Provinsane er vidare inndelt i fylke (kabupaten) og byar (kecamatan), som er vidare oppdelt i underdistrikt (kecamatan), igjen oppdelt i landsbygrupper (anten desa eller kelurahan). Etter at regionale sjølvstendetiltak vart gjennomførte i 2001, er fylka og byane dei viktigaste administrative einingane, med ansvar for stordelen av statleg tenesteyting. Landsbyeiningane har størst tyding for dagleglivet til innbyggjarane, og tek seg av landsby- og nabolagspørsmål gjennom eit vald lurah eler kepala desa (landsbyhovdingen).
Provinsane Aceh, Jakarta, Yogyakarta, Papua, og Vest Papua har meir omfattande lovgjevingsmakt og er i større mon sjølvstendig frå dei sentrale styresmaktene enn dei andre provinsane. Styresmaktene i Aceh har til dømes rett til å nytte eit sjølvstendig rettssystem; og i 2003 gjennomførte dei ei form for sjaria (islamsk rett). Yogyakarta fekk status som «særskilt region» som løn for byens sentrale rolle som støttepunkt for indonesiske republikanarar under den indonesiske revolusjonen. Papua, tidlegare kjend som Irian Jaya, fekk ein særskilt sjølvstyrestatus i 2001. Jakarta har særskilt status som hovudstadsregion.
(Indonesisk namn i hakeparantesar der det skil seg frå norsk)
† peikar på provsinar med særskilt stode
Geografisk eining Sumatra Java
Dei små Sundaøyane Kalimantan Sulawesi Maluku-øyane Vest-Papua
Geografi
Den indonesiske landflata er etter opplysningar frå staten fordelt på 17 508 øyar, der 6 044 er busette. Øyane er fordelte på båe sider av ekvator. Dei fem største øyane er Java, Sumatra, Kalimantan (den indonesiske delen av Borneo), Ny-Guinea (delt med Papua New Guinea), og Sulawesi. Indonesia har landgrense mot Malaysia på øyane Borneo og Sebatik, Papua New Guinea på øya Ny-Guinea, og Aust-Timor på øya Timor. Indonesia delar også grenser med Singapore, Malaysia, og Filippinane mot nord og Australia mot sør over tronge sund. Hovudstaden, Jakarta, ligg på Java og er landets største by, følgt av Surabaja, Bandung, Medan, og Semarang.
Med 1 919 440 kvadratkilometer er Indonesia verdas 16. største land i høve areal. Gjennomsnittleg folketettleik er 134 personar per kvadratkilometer (347 per sq mi), noko som tilsvarar 79. plass i verda, sjølv om Java er verdast tettast busette øy, har ein folketettleik på 940 personar per kvadratkilometer. Med 4 884 meter, er Puncak Jaya på Papua Indonesias høgste fjell, og Toba-sjøen i Sumatra er landets største innsjø, med eit areal på 1,145 kvadratkilometer. Landets største elvar er i Kalimantan, og inkluderer Mahakam- og Barito-elva; slike elvar er kommunikasjons- og transport-ruter mellom øyas elvebusettingar.
Klima
Indonesia har eit tropisk klima og dei største temperaturskilnadane i landet kjem som følgje av høgdeskilnadar. Den gjennomsnittlege daglege temperatur-spennvidda i Jakarta er 26–30 °C. Temperaturane endrar seg lite gjennom året. Gjennomsnittleg nedbør i låglandet varierer frå 1,780–3,175 millimeter, og opptil 6 100 millimeter i fjellområde. Stordelen av nedbøren fell i regntida. Dei sørvestlege øyane, inkludert Bali og Timor, er tørrare enn dei nordlege øyane. Generelt sett får dei vestlege og sørlege delane av øyane mest regn frå mai til oktober, medan nordlege område, som det meste av Sumatra, nordlege Java og Sulawesi, er våtast frå november til april. Nedbøren kjem ofte i samband med torevêr. El Niño-episodar fører ofte til tørke i regntida, og dette fører ofte til stor skogbrannfare.
Luftfukta er jamnt over høg, med eit snitt på om lag 80%.
Geologi
Indonesia ligg i grensesonen mellom den eurasiske og den australske plata. Området ligg òg i grensesonen mellom den indiske plata og Stillehavsplata. Platetektonikken har gjeve opphav til ein vulkansk øyboge med aktive vulkanar som har forma øya Sumatra, Java, Bali og Nusa Tenggara.
Semangkoforkastinga er ein dekstral strøkforkasting langs ei innsynkingssone i vestlege delen av Sumatra. Palu-Koroforkastinga strekkjer seg frå Koro i sentrale delar av Sulawesi til Palu på vestkysten av Sulawesi.
Den vulkanske berggrunnen i Indonesia vart danna i tida frå trias til tertiær.
Økologi
Indonesias storleik, tropiske klima og geografi, underbyggjer verdast nest største nivå av biologisk mangfald (etter Brasil), og landets flora og fauna er ei blanding av asiatiske og australasiatiske artar. Ein gong var Indonesia kopla til det asiatiske fastlandet, og slik har øyane på Sunda-sokkelen (Sumatra, Java, Borneo og Bali) eit vidt spekter av asiatisk fauna. Store artar som sumatra-tiger, nashorn, orangutang, asiatisk elefant, og leopard, fanst ein gong så langt aust som Bali, men talet og fordelinga av desse artane har sokke dramatisk. Skogar dekker om lag 60 % av landet. på Sumatra og Kalimantan, er skogane i hovudsak samansett av asiatiske artar. Skogane på den mindre, og meir folkesette Java, har stort sett vorte fjerna til føremon for menneskeleg busetting og jordbruk. Sulawesi, Nusa Tenggara, og Maluku—har vore åtskilt frå dei kontinentale landmassane for ei lengre tid—og har utvikla sin eigen særskilte flora og fauna. Papua var del av den australske landmassa, og er heimen til ein unik fauna og flora nært i slekt med Australia sin, mellom anna meir enn 600 fugleartar.
Indonesias store innbyggjartal og snøgge industrialisering har gjeve alvorlege miljøproblem, som ofte vert gjeve låg prioritering grunna høg fattigdom og svake, ressursveike styringsorgan. Miljøspørsmål omfattar stor-skala avskoging (der mykje er ulovleg) og tilknytte skogbrannar som gjev tung skodde over delar av vest-Indonesia, Malaysia og Singapore; over-utnytting av hav-ressursar; og miljøproblem knytt til snøgg urbanisering og økonomisk utvikling, mellom anna luftforureining, trafikkorker, søppelhandsaming og påliteleg vatn og avlaupstenester. Øydelegging av habitat truar overlevinga til innfødde og endemiske artar, inklusive 140 artar av pattedyr indetifisert av World Conservation Union (IUCN) som trua, og 15 identifisert som kritisk trua, mellom anna sumatra-orangutang.
Økonomi
Indonesia sine viktigaste eksportmarknader (2005) er Japan (22,3 %), Sambandsstatane (13,9 %), Kina (9,1 %), og Singapore (8,9 %). Dei viktigaste leverandørane av importvarer til Indonesia er Japan (18,0 %), Kina (16,1 %), og Singapore (12,8 %). I 2005 hadde Indonesia eit handelsoverskot med eksportinntekter på US$83,64 milliardar og importutgifter på US$62,02 milliardar. Landet har mykje naturressursar, mellom anna råolje, naturgass, tinn, kopar og gull. Indonesias viktigaste importvarer er maskiner og utstyr, kjemikaliar, brennstoff og matvarer.
På 1960-talet forverra økonomien seg drastisk grunna politisk uro, ei ung og uerfaren styresmakt, og udisiplinert økonomisk nasjonalisme, som førte til omfattande fattigdom og svolt. Etter at President Sukarno fall, tok den Nye ordning-regjeringa med seg ein disiplinert økonomisk politikk som snøgt reduserte inflasjonen, stabiliserte valutaen, reforhandla utanlandsgjelda, og trekte til seg utlandsk støtte og investeringar. Indonesia er Søraust-Asias einaste medlem av OPEC, og prisauken på olje på 1970-talet gav uventa eksportinntekter som bidrog til vedvarande høge økonomiske vekstratar. Etter vidare reformer mot slutten av 1980-talet flaut utanlandske investeringar inn i Indonesia, særskilt inn i den snøgt veksande, eksportorienterte fabrikkproduksjonssektoren, og frå 1989 til 1997 voks den indonesiske økonomien med gjennomsnittleg meir enn 7 %.
Indonesia var det landet som blei hardast ramma av den Aust-asiatiske finanskrisa i 1997–98. Mot amerikansk dollar fall valutaen frå om lag 2 000 Rp.til 18 000 Rp., og økonomien krympa med 13,7 %. Rupiah har sidan den gong stabilisert seg på om lag 10 000 Rp., og det har vore ei sakte, men vesentleg økonomisk betring. Politisk uro sidan 1998, sakte økonomisk reform, og korrupsjon på alle styrings- og forretningsnivå, har bidrege til at betringa har vore flekkete. (Transparency International, til dømes, rangerer Indonesia på 143 plass av 180 land i deira Corruption Perceptions Index) frå 2007. GDP veksten var jamvel på meir enn 5 % i både 2004 og 2005, og er venta å auke enno meir. Vekstraten er for låg til å redusere vesentleg på arbeidsløysa, og stagnerande lønningsauke, aukande drivstoff- og risprisar har ført til auka fattigdomsnivå. I 2006 rekna ein med at 17,8 % av folkesetnaden lever under fattigdomstreskelen, 49,0 % av folkesetnaden lever på mindre enn 2 dollar per dag, og arbeidsløysa er på 9,75 %.
Demografi
Stordelen av Indonesarane er etterkomarar av austronesisk-talande folkeslag som opphavleg kom frå Taiwan. Den andre store gruppa er melanesiarar, som har busett austlege Indonesia. Det finst om lag 300 særskilte innfødde etnisitetar i Indonesia, og 742 ulike språk og dialektar. Den største folkegruppa er javanesarane, som svarar til 42 % av folkesetnaden, og er politisk og kulturelt dominerande. Sundanesarane, etniske malayar og maduresarane er dei største ikkje-javanesiske folkegruppene. Ein har eit indonesisk nasjonsomgrep side om side med sterkt vedlikeheldte regionale identitetar. Samfunnet er i stor del harmonisk, jamvel om sosiale, religiøse og etniske spenningar har utløyst forferdelege valdsepisodar. Kinesiske indonesarar er ein innflytingsrik etnisk minoritet som svarar til mindre enn 1 % av folkesetnaden. Mykje av landets privateigde føretak og rikdom er kontrollert av etniske kinesarar, noko som har bidrege til mykje misnøye, og endå valdsbruk mot etniske kinesarar.
Devon
Devon er eit stort grevskap i England. Grevskapet vert stundom uoffisielt kalla Devonshire, som regel i historisk samanheng. Grevskapet grensar til Cornwall i vest og Dorset og Somerset i aust. Kystlinja følgjer Den engelske kanalen i sør og Bristolkanalen i nord.
Indonesia
Demografi
Det offisielle nasjonalspråket, indonensisk, vert lært i alle skular, og vert tala av nesten alle indonesarar. Det er språket for forretningar, politikk, nasjonale media, opplæring og akademia. Det var opphavleg eit lingua franca for stordelen av regionen, inklusive noverande Malaysia, og er slik nært i slekt med malaysisk. Indonesisk vart først fremja av nasjonalistar på 1920-talet, og erklært som offisielt språk då Indonesia vart sjølvstendig i 1945. Dei fleste indonesarane talar minst eit av dei mange hundre lokale språka (bahasa daerah), ofte som morsmål. Av desse er javanesisk det mest utbreidde som språket til den største etniske gruppa. På den andre sida har Papua 500 eller meir innfødde papua- og austronesiske språk, i ein region med berre 2,7 millionar menneske. Mange i den eldre generasjonen kan enno nytte eit visst nivå av nederlandsk.
Devon
Devon er det tredje største grevskapet i England ut frå areal og har om lag 1,1 millionar innbyggjarar. Administrasjonssbyen er Exeter og grevskapet inneheld to sjølvstendige einskaplege styresmakter: hamnebyen Plymouth og Torbay, i tillegg til Devon grevskapsråd. Plymouth er den største byen i Devon. Det meste av grevskapet er landleg med låg folketettleik til å vere Storbritannia. Her ligg Dartmoor på 954 km², det største opne området i Sør-England.
Indonesia
Demografi
Sjølv om religiøs fridom er gjeve i den indonesiske grunnlova, stadfestar styresmaktene offisielt berre seks religionar: islam; protestantisk kristendom; katolsk kristendom; hinduisme; buddhisme og konfusianisme. Sjølv om Indonesia ikkje er ein islamsk stat, er landet verdas største med eit fleirtal av muslimar, med nesten 86,1 % av folkesetnaden erklærte som muslimar etter folketellinga i 2000. 8,7 % av folkesetnaden er kristne, 3 % er hinduar, og 1,8 % buddhistar eller «anna». Stordelen av indonesiske hinduar er balinesarar, og stordelen av buddistar i samtidas Indonesia er etniske kinesarar. Jamvel om dei er minoritetsreligionar i dag, er både hinduisme og buddhisme definerande innflytingar på indonesisk kultur. Islam vart først følgd av indonesarar på Nord-Sumatra på 1200-talet, gjennom påverknad frå handelsfarande, og vart den dominerande religionen innan 1500-talet. Katolisisme vart teke med av tidlege portugisiske kolonialistar og misjonærar, og dei protestantiske trusfellesskapane er i stordelen eit resultat av nederlandske kalvinistiske og lutheranske misjonærarbeid under kolonitida. Ein stor del av indoneserane—som javanesiske abangan, balinesiske hinduar, og dayakiske kristne—praktiserer ein mindre ortodoks, synkretisk form for religion, som trekk på lokale sedvaner og tru.
Devon
Den einaste naturlege verdsarvstaden til UNESCO i England ligg i Devon. Dette er kyststripa langs Dorset og Aust-Devon, kjend som Jurassic Coast på grunn av dei geologiske og geografiske kjennemerka. I lag med Cornwall vert Devon rekna som ein del av «Det korniske massivet». Dei geologiske tilhøva her har gjeve landskap som Dartmoor og Exmoor, som begge er nasjonalparkar. Devon har mange feriestader ved kysten og historiske byar, samt eit mildt klima, som trekkjer til seg mange turistar.
Historie
Namnet ‘Devon’ kjem frå keltarane som budde der då romarane invaderte Storbritannia rundt år 50 evt. Dei vart kalla dumnoniar, som ein trur kjem av «innbyggjarane i den djupe dalen».
Indonesia
Kultur
Indonesia har rundt 300 etniske grupper, kvar med kulturelle skilnader utvikla over hundreåra, og påverka av indisk, arabisk, kinesisk, malaysiske og europeiske kjelder. Tradisjonelle javanesiske og balinesiske dansar, til dømes, inneheld trekk frå hinduisk kultur og mytologi, likeins gjeld wayang kulit (skuggeteater). Tekstilar som batikk, ikat og songket vert laga over heile Indonesia i stilartar som varierer etter regionen. Den dominerande innverknaden på indonesisk arkitektur har tradisjonelt vore indisk; men, kinesiske, arabiske og europeiske arkitektoniske bidrag har òg vore viktige. Dei mest populære sportsgreinane i Indonesia er badminton og fotball; Liga Indonesia er landets øvste fotballiga. Tradisjonelle sportar er mellom anna sepak takraw, og okselaup i Madura. I område med ei soge av stammekrigar, held ein arrangerte slåsskampar, slik som caci på Flores, og pasola i Sumba. Pencak Silat er ein indonesisk kampsport. Sport i Indonesia rettar seg i hovudsak mot menn og tilskodar-sport er ofte knytt til ulovleg speleverksemd.
Devon
Historie
Devon var eit av dei første områda som vart busett i England etter den siste istida. Ein meiner at Dartmoor var busetnad for jakt- og sankefolk i mellomsteinalderen frå rundt 6000 fvt. Romarane okkuperte området i rundt 250 år. Seinare vart området grensa mellom Brittonske Dumnonia og det anglosaksiske Wessex og det vart innlemma i Wessex midt på 800-talet. Devon har òg vore involvert i dei fleste stridane i England sidan den normanniske erobringa, inkludert rosekrigane, Perkin Warbeck-opprøret i 1497, bønebokopprøret i 1549 og den engelske borgarkrigen.
Devon har produsert tinn, kopar og andre metall sidan antikken. Tinngruverarbeidarane i devon hadde ein stor grad av sjølvstyre i Stannary-parlamentet, som går tilbake til 1100-talet.
Indonesia
Kultur
Indonesisk mat varierer etter regionen og tek utgangspunkt i kinesiske, europeiske, mellom-austlege og indiske forgjengarar. Ris er den sentrale ingrediensen i den daglege føda, og vert servert med siderettar av kjøt og grønsaker. Krydder (særskilt chili), kokosnøttmjølk, fisk og kylling er andre grunnleggjande ingrediensar. Tradisjonell indonesisk musikk omfattar gamelan og keroncong. Dangdut er ein populær type popmusikk som hentar inspirasjon frå arabisk, indisk og malaysisk folkemusikk. Indonesisk filmindustris popularitet nådde toppen på 1980-talet då den dominerte kinoane i Indonesia, sjølv om populariteten dala markert på byrjinga av 1990-talet. Mellom 2000 og 2005 har talet på indonesiske filmar utgjevne per år auka støtt.
Dei eldste prova på skrift i Indonesia er ei rad av inngraveringar på sanskrit daterte til 400-talet. Viktige personar i moderne indonesisk litteratur er mellom anna den nederlandske forfattaren Multatuli, som kritiserte behandlinga av indonesarane under nederlandsk kolonistyre; sumatrarane Muhammad Yamin og Hamka, som var innflytingsrike nasjonalistiske skribentar og politikarar frå før sjølvstendet; og den proletariske forfattaren Pramoedya Ananta Toer, som er Indonesias mest kjende romanforfattar. Fleire av Indonesias folkeslag har ein munnleg forteljartradisjon med sterke røter, noko som bidreg til å definere og halde deira kulturelle identitetar ved like. Mediefridomen i Indonesia har auka markant sidan slutten av Suharto-tida, då det no nedlagde Informasjonsministeriet overvaka og kontrollerte innanlandske media, og avgrensa dei utanlandske. Fjernsynsmarknaden omfattar ti nasjonale kommersielle sendarar, og regionale sendarar som konkurrerer med den offentlege sendaren TVRI. Private radiostasjonar nyttar eigne nyhendeprogram og utanlandske sendarar bidreg med andre program. Med eit rapportert tal på 25 millionar internettbrukarar i 2008, er bruk av veven avgrensa til eit mindretal av folkesetnaden, om lag 10,5 %.
Hiroyoshi Kuwabara
Hiroyoshi Kuwabara er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Sanfrecce Hiroshima, Albirex Niigata, Giravanz Kitakyushu og Fagiano Okayama.
Paracas candelabro
Paracas candelabro (lysestaken) er ein geoglyf, ein over 120 meter høg figur laga med kraftige riss i ei skråstilt ørkenoverflate på vestsida av Paracas-halvøya i Ica-regionen i Peru. Figuren er kunstferdig utforma, liknar ein trearma lysestake og ligg vendt utover mot Stillehavet.
Det finst ingen sameinte teoriar korkje om alder, opphav eller føremålet med figuren. Nokon set figuren i samband med chavínkulturen, medan andre trur han har kome opp etter den europeiske koloniseringa og då kanskje som eit navigasjonsmerke, eit dagmerke.
Fylkesveg 6958
Fylkesveg 6958 går mellom Vonheim og Bjørkreipa i Steinkjer kommune. Vegen er 5,9 km lang.
Før Trøndelag fylke vart oppretta 1. januar 2018 var vegen kjennetegna som Fylkesveg 261 i Nord-Trøndelag.
Viswanathan Anand
FIDE-verdsmeister i sjakk 2000
Etter fleire gode forsøk, klarte Anand å vinne verdssjakkforbundet FIDE si VM-turnering i 2000, ved å vinne finalen mot Alexei Shirov 3.5 - 0.5 i Teheran. Han vart dermed den første frå India til å vinne VM-tittelen. Han miste tittelen då Ruslan Ponomarjov vann den neste VM-turneringa i 2002.
Andreplass i VM i sjakk 2005
Anand delte andreplassen med Peter Svidler i verdssjakkforbundet FIDE si VM-turnering i 2005, med 8,5 poeng på 14 parti, 1,5 poeng etter vinnaren Veselin Topalov.
Uomtvista verdsmeister i sjakk 2007
29. september 2007 vart Anand igjen verdsmeister i sjakk, ved å vinne FIDE si VM-turnering i Mexico by. Han vann den doble alle-mot-alle-turneringa med 9 poeng av 14 moglege, 4 sigrar, 10 remisar og ingen tap, eit heilt poeng framom dei to på delt andreplass, Vladimir Kramnik og Boris Gelfand.
I 2000, då Anand vann verdsjakkforbundet FIDE si VM-turnering for første gong, var der samtidig ein konkurrerande «klassisk» verdsmeisterskap, der Kramnik då var verdsmeister. Men no når VM-turneringa var halden i september 2007 var dette problemet løyst, etter ein tvikamp om verdsmeisterskapen mellom dei to verdsmeistrane Kramnik og Topalov hausten 2006. Når Anand vann VM-turneringa i Mexico City så vart han dermed denne gongen den uomtvista einaste verdsmeisteren i sjakk.
Forsvarte VM-tittelen i 2008 mot Kramnik
Anand forsvarte VM-tittelen i ein tvikamp om verdsmeisterskapen mot Vladimir Kramnik i Bonn, Tyskland, 14-29. oktober 2008. Kampen skulle gå over maksimalt 12 parti, slik at 6,5 poeng ville vere nok til å vinne. Anand vann med svart både det tredje og det femte partiet, og deretter med kvit i det sjette partiet. Dei tre andre partia vart remis. Anand leia deretter med 4,5-1,5, og kampen var langt på veg avgjort. Dei tre neste partia vart remis, og Anand leia dermed 6-3, og trong berre ein remis til for å vinne kampen. Kramnik vann deretter det 10. partiet, og reduserte til 6-4. Men i det 11. partiet kom Kramnik dårleg ut av opninga, og tilbaud etter 24 trekk remis, noko Anand naturlegvis tok mot: Han vann dermed VM-kampen 6,5-4,5.
Forsvarte VM-tittelen i 2010 mot Topalov
Anand forsvarte på nytt VM-tittelen i ein tvikamp om verdsmeisterskapen mot Veselin Topalov i Sofia, Bulgaria, 24. april - 11. mai 2010. Også denne kampen skulle gå over maksimalt 12 parti, før ein ved uavgjort eventuelt heldt fram med hurtigsjakk og lynsjakk. Før siste ordinære parti var stillinga 5,5-5,5. Men då Anand vann siste partiet, vann han også VM-kampen 6,5-5,5 og er dermed framleis regjerande verdsmeister i sjakk.
På ratingtoppen i verda
Anand er ein av berre fem spelarar som har klart å oppnå ein FIDE-rating på meir enn 2800 på verdssjakkforbundet FIDE si ratingliste, og han har vore blant dei tre høgast rata spelarane i verda samanhengande sidan 1997. Dei andre fire som har klart over 2800 er Kasparov, Kramnik, Topalov og Magnus Carlsen.
I mars 2007 vann Anand Linares sjakkturnering med eit resultat som ville plassert han som nummer 1 på verdssjakkforbundet FIDE si ratingliste pr. 1. april 2007. Men i første omgang vart ikkje turneringa i Linares tatt med, og Anand var dermed nr 2 på lista då den først vart publisert. Dette førte til sterke protestar, der det vart vist til tidlegare praksis, og verdssjakkforbundet ombestemte seg, og tok resultatet frå turnering i Linares med i berekningane.
Dermed vart Anand for første gong nummer ein i verda på FIDE si ratingliste for april 2007. Han heldt førsteplassen på lista for juli 2007 med ein rating på 2792, ei leiing med 23 poeng, toppa også lista for oktober 2007 med ein FIDE-rating på 2801, og delte førsteplassen med Vladimir Kramnik på lista pr 1. januar 2008 med 2799.
Det er berre sju personar som har toppa FIDE si ratingliste sidan den vart innført i 1970. Dei andre seks er dei fem verdsmeistrane Fischer, Karpov, Kasparov, Kramnik og Topalov - og i 2010 Magnus Carlsen.
Unge år
Anand hadde stor framgang som sjakkspelar i svært ung alder. Han vann ein indisk juniormeisterskap allereie då han var 14, med 9 poeng av 9 moglege. Han vart den yngste frå India til å oppnå tittelen internasjonal meister i sjakk, då han var 15 år, i 1984. Då han var 16 år, vann han den indiske meisterskapen. Den indiske meisterskapen har han vunne to gongar til. Han var kjend for å spele partia svært fort, mykje raskare enn motstandarane. I 1987 vart han den første frå India til å vinne verdsmeisterskapen i sjakk for juniorar. Og i 1988, då han var 18 år, vart han den første stormeisteren i sjakk nokon gong frå India.
Inn i verdstoppen tidleg på 1990-talet
Anand kom inn i verdstoppen i sjakk tidleg på 1990-talet, ved å vinne turneringar som Reggio Emilia 1991 (framom Garri Kasparov og Anatolij Karpov). At han spelte på eit så høgt nivå, fekk han ikkje til å redusere farten, og han heldt fram med å spele partia mykje raskare enn motstandarane. I 1991 nådde han kvartfinalen i verdssjakkforbundet FIDE si kandidatturnering, før han fekk eit knipent tap mot Anatolij Karpov.
Anand kvalifiserte seg for utbrytarorganisasjonen PCA sin VM-finale, ved å vinne kandidatkampane mot Michael Adams og Gata Kamsky.
Sjakk-Oscar
Anand har vunne Sjakk-Oscar i 1997, 1998, 2003, 2004, 2007 og 2008. Sjakk-Oscar blir gitt til den beste spelaren siste år, etter ei avstemming blant sjakkjournalistar og sjakkekspertar verda over. Det russiske sjakkbladet 64 har delt ut prisen sidan 1995.
Viktigaste turneringssigrar
Anand sine viktigaste turneringssigrar dei siste åra er mellom anna: Corus sjakkturnering i 2006 (delt med Veselin Topalov), Dortmund i 2004, og Linares i 2007. Han har vunne dei årlege turneringane i Monaco, Melody Amber, som består av blindsjakk og snøggsjakk, i 1994, 1997, 2003, 2005 og 2006. Han er den einaste spelaren som har vunne Corus sjakkturnering fem gongar. Han er også den einaste spelaren som har vunne både blindsjakk-delen og hurtigsjakk-delen av Melody Amber-turneringa same året, og det har han gjort to gongar - i 1997 og 2005. Anand var også den første spelaren som hadde vunne alle dei tre såkalla superturneringane: Corus (1998, 2003, 2004, 2006), Linares (1998, 2007), Dortmund (1996, 2000, 2004).
Piratforlaget
Piratforlaget er det norske systerforlaget til svenske Piratförlaget, som vart starta opp i 1999 av Jan Guillou, Liza Marklund og bokforleggaren Ann-Marie Skarp. Føremålet med verksemda er å gje forfattarane større innflytnad over bokdistribusjonen, og meir pengar for bøkene. I staden for vanleg "royalty-lønningar", betalar forlaget forfattarane halvparten av alle inntektene etter at utgifter er trukne frå.
Viswanathan Anand
Verdas beste i snøggsjakk (hurtigsjakk)
Anand er rekna som verdas beste i snøggsjakk, og dei viktigaste sigrane hans i denne disiplinen er mellom anna: Corsica (seks år på rad frå 1999 til 2005), Mainz (sju år på rad frå 2000 til 2006), Leon 2005, Eurotel 2002, Fujitsu Giants 2002 og Melody Amber (fem gongar - og han har vunne snøggsjakk-delen i Melody Amber sju gongar).
Piratforlaget
Det norske Piratforlaget vart tufta 30. august, 2004, og er eit aksjeselskap der det svenske Piratförlaget eig 40 % av aksjane (pr. 2005). Forleggaren i Noreg er Tine Kjær.
Viswanathan Anand
Verdas beste i snøggsjakk (hurtigsjakk)
I dei fleste partia Anand spelar med full tenketid, brukar han mindre tid enn motstandaren. Han skal ha tapt berre eit turneringsparti på tid, mot Gata Kamsky. Og berre ein gong skal han ha nytta seg av regelen som seier at viss du har mindre enn 5 minutt att på klokka, så treng du ikkje skrive trekka, i partiet Anand - Svidler, MTel Masters 2006.
Utgjevingar
Anand gav i 1998 ut ei samling av sine beste parti, My Best Games of Chess. Boka kom i revidert utgåve i 2001.
Lauda Air
Lauda Air er eit flyselskap med base I Wien i Austerrike. Selskapet har charterflygingar til destinasjonar i Europa, Nord-Afrika, Karibia og til søraust-Asia. høyrer til Austrian Airlines saman med Austrian Airlines og Austrian Arrows.
Det er den tidlegare formel 1-meisteren Niki Lauda som etablerte selskapet i 1979. I 1985 vart selskapet operativt, og i 1990 starta ein med internasjonale flygingar.
Flåte
Ved årsskiftet 2008 opererte Lauda Air med følgjande flåte:
Lauda har gjeve flya namna etter kjene personlegdomar som: Freddie Mercury, George Harrison, Gregory Peck, Frank Zappa, Miles Davis og Kurt Cobain for 737-800 flya, medan A320 flya er namngjevne etter Ray Charles og Frida Kahlo.
Plantemaskin
Plantemaskin er ei jordbruksmaskin som vert nytta for å planta ulike vekstar i jorda. Dette er vekstar som er sådd og drivne fram til ein viss storleik i drivhus, eller på ein planteskule.
Grunnen til dette kan vera at dei treng mykje varme eller ljos og/eller spesialkompetanse for å få til å veksa. Ein annan grunn kan vera at ein ynskjer å forlenga vekstsesongen ved å driva fram plantene på etterjulsvinteren eller tidleg på våren.
Plantemaskinar er ofte tilpassa vekstane dei er laga for. Mange av dei er halvautomatiske og krev at ømfintlege planter vert mata inn manuelt. Dette er likevel snøggare enn manuell planting. På grunn av at dei som matar inn plantene sit på maskina har dei ei betre arbeidsstilling enn om dei skulle gå bøygde i åkeren.
Takashi Onishi
Takashi Onishi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Sanfrecce Hiroshima, Kyoto Purple Sanga og Ehime FC.
Daniel-François Auber
Daniel François Esprit Auber var ein fransk komponist.
Han var ein dominerande person på i fransk opera på 1800-talet og var son av ein kongeleg jeger i Normandie. Auber viste seg dugande på klaver alt som barn ,og i 1799 hadde han skrive ein strykekvartett som synte spor av den komande romantikken. Det første scenearbeidet til Auber, Julie, nådde scenen i ei amatørframføring i 1805. I 1811 såg den italienske komponisten Luigi Cherubini ein revidert versjon og gjekk med på å ta Auber under vengjene sine. Fleire mislukka prosjekt gjorde at Auber etter kvart gav opp komponeringa kring 1813, men i 1819 døydde faren hans utan pengar, og Auber gjekk tilbake til komponering for å overleve. Året etter slo Auber gjennom med Le bergère châtelaine.
I 1823 møtte Auber skodespelarforfattaren Eugène Scribe og det første store verket deira, Le Maçon, kom ut i 1825, og med denne starta «gullalderen i komisk opera». I 1828 fullførte Auber og Scribe ei bestilling frå Académie Royale de Musique med La muette de portici, òg kjend som Masaniello. Denne store operaen, som omhandla eit napolitansk opprør på 1600-talet, var så effektivt at det fungerte som ein pådrivar får eit suksessrikt belgisk opprør mot den nederlandske okkupasjonen i 1830. Dette året introduserte Auber og Scribe Fra Diavolo som er ei komisk soge om bandittliv. Dette skapte ein heil undersjanger med komiske bandittoperaer I 1833 gav partnarskapet ein ny stor opera, Gustave III, og ein italiensk omsetjing av librettoen til Scribe var seinare grunnlaget for Verdi sin Un Ballo in Maschera. Le Domino Noir frå 1837 vart den mest spelte operaen til Auber/Scribe på 1800-talet og hadde vorte spelt 1209 gonger fram til 1909.
I 1842 vart Auber leiar av Conservatoire i Paris. Han var med på å byggje opp denne institusjonen i dei 30 åra han var der og utvida avdelingane for komponering, piano og orkesterinstrument. I 1861, då Scribe døyddee, skreiv Auber berre to operaer til. Den andre av desse, Rêve d'amour, var den siste hitten hans, og vart produsert i 1869 då Auber var 87 år gammal. I 1870 braut den fransk-prøyssiske krigen ut og Auber gav seg i stillinga si ved Conservatoire slik at bygningen kunne nyttast som sjukehus. Den aldrande komponisten overlevde ikkje skrekken og okkupasjonen av Paris lenge, og døydde 89 år gammal, under den tyske okkupasjonen.
Dei neste fire tiåra vart fleire av operaene til Auber framført på scenen i Paris og andre stader. Sjølv tidlege grammofonopptak syner kor enormt populær han var. Ellen Beach Yaw si innspeling av «C'est l'histoire amoureuse» frå Manon Lescaut, vart spelt inn for Gramophone & Typewriter i London i 1898. Ved 1910 vart dei fleste verka til Auber fjerna frå sjølv det franske repertoaret, og berre Fra Diavolo som framleis heldt stand.
Astrologi
Astrologi er eit læresystem som hevdar at det finst samband mellom plasseringar mellom solsystemets planetar, sola og månen og hendingar i menneska sine liv. Ordet «astrologi» kjem frå gresk αστρολογία, frå άστρον, astron, («stjerne») og λόγος (logos), «lære, systematisk tanke eller tale».
Historie
Astrologien kjenner vi allereie frå Babylon. Fram til mellomalderen var det same disiplin som astronomien. Stort sett alle mytologiar har sett på stjernehimmelen, og brukt kunnskap om sol, måne og dei nære planetane som grunnlag for mytologiske verdsbilete.
Astrologiens tankegang
Den grunnleggjande tanken bakom astrologien er vanlegvis nokre av desse:
Olav Martinius Steinnes
Olav Martinus Knutsen Steinnes var ein norsk politikar, statsråd i den fyrste regjeringa utgått frå Arbeidarpartiet.
Steinnes voks opp på husmannsplassen Steinane under Ytre Steinnes i Ørsta. Han avla lærareksamen ved Volda Lærarskule i 1910. Dei to påfylgjande åra var han lærar i Namdalen, deretter var han ei rekke år lærar i Rjukan i Telemark. Skulestyrar der frå 1920.
Astrologi
Astrologiens tankegang
Astrologi spela ein sentral rolle innom magi og alkymi under antikken og langt inn i moderne tid.
Kopa kraftverk
Kopa kraftverk er eit vasskraftverk på Kalvatn i Volda kommune i Møre og Romsdal. Reguleringsmagasin er Osdalsvatnet, og reguleringshøgda er mellom 157 og 145 moh. Grøndalsvatnet vert også regulert, og her er reguleringshøgda 426 til 415 moh.
Astrologi
Astrologisk utrekning
Astrologien går ut på at ein ser dels kva stjerneteikn dei ni «planetane» månen, Merkur, Venus, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, Neptun, Pluto, og Ascendenten og Medium coeli ligg i ved fødselsaugneblinken, og kva tilhøve planetane stod til kvarandre i. Horoskopet er inndelt i dei tolv teikna og kvart teikn er 30 gradar. Ein reknar også ut vinklar mellom dei ni planetane, ascendenten og medium coeli slik som stjernehimmelen såg ut. Ein deler også inn horoskopet i 12 delar som vert kalla husa i zodiaken.
Olav Martinius Steinnes
Han var medlem av Tinn heradstyre frå 1915, stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet 1922-36. I 1928 var han statsråd og sjef for Kyrkje- og undervisingsdepartementet (kyrkje- og undervisningsminister) i den kortliva Hornsrud-regjeringa.
Kopa kraftverk
Kraftverket utnyttar eit fall på 89 meter.
Astrologi
Kritikk
I moderne tid har vitskapen sett astrologien som ein rein pseudovitskap.
Olav Martinius Steinnes
Under okkupasjonen vart han medlem i Nasjonal Samling. I 1947 vart han dømd til seks månaders fengsel, tap av stilling med meir.
I tida frå 1935 til 1956 var han skuledirektør for Agder og Stavanger. Dei siste leveåra sine budde han på Stabekk i Bærum i Akershus
Kopa kraftverk
Midlare årsproduksjon er på 16 GWh, og den installerte effekten er på 2.6 MW. Kraftverket starta produksjonen i 1937 og vart modernisert i 1993
Vatnet vert seinare nytta i Kolfossen kraftverk.
Eigar er Tussa Energi AS.
Brunrotte
Brunrotte (Rattus norvegicus) er truleg den arten dei fleste tenkjer på som ei typisk rotte. Ho høyrer til musefamilien, men kan bli 29 cm lang.
Brunrotta formeirar seg raskt. Hoa går drektig i berre 21 dagar og får 8-15 ungar i kvart kull. Ungane vert kjønnsmodne etter eit par månader. Kvar horotte får fire til sju kull per år. Ei rotte lever typisk i om lag eitt år, men dette kan variera mykje med tilhøva.
Arten stammar frå tempererte delar av Asia, men kom til Europa alt i mellomalderen, til Noreg kring 1750.
Det viskaplege namnet norvegicus fekk arten av di det individet som vart brukt til den første vitskaplege skildringa av han, hadde kome til London med eit norsk skip.
Viss ho kan, trekkjer brunrotta innomhus når hausten og vinteren kjem. Rotter kan «invadera» bygningar, også bustadhus. I tillegg til skadane dei påfører bygningar og innbu, førar rotter ofte med seg svært vond lukt. Dei kjem seg som regel inn gjennom kloakksystemet, og kan vera svært vanskeleg å bli kvitt.
Marit Kaldhol
Marit Kaldhol er ein norsk lyrikar og forfattar.
Kaldhol er utdanna lærar, og har undervist i grunnskulen og den vidaregåande skulen. Ho var med på å danne Møre og Romsdal Forfattarlag i 1983, og var i fleire år leiar i laget. Ho blei i 1999 medlem av Norske Barne- og Ungdomsbokforfatteres litterære råd, og var i perioden 2001–03 rådets nestleiar, og leiar frå 2002 til 2005.
Ho debuterte i 1983 med diktsamlinga Lattermilde laken, og har seinare gidd ut lyrikk, barnebøker, ungdomsbøker, romanar og novellesamlingar. Kaldhol vart tildelt Nynorsk barnelitteraturpris i 2015 for boka Zweet.
Eduard Vilde
Eduard Vilde var ein estisk forfattar og journalist. Han er rekna som ein av grunnleggjarane av den estiske realismen.
Liv
Eduard Vilde var fødd i Pudivere i Väike-Maarja vald i Estland, og kom frå ein familie som i fleire generasjonar hadde arbeidd som godstenarar. Han voks opp på godset Muuga ved det som i dag er Laekvere. Frå 1878 til 1882 gjekk han på distriktsskulen i Tallinn. I perioden 1883–1886 var han i redaksjonen i avisa Virulane og frå 1887 til 1890 var han tilsett i Postimees tätig. Frå 1890 arbeidde han som frilansjournalist i Berlin. I perioden 1883–1905 var han innom fleire ulike aviser i Estland (mellom andre Virmaline i Narva, Eesti Postimees, Teataja i Tallinn og Uudised i Tartu. I 1896 budde han ein kort periode i Moskva.
Etter at han i 1917–18 kom tilbake til Estland, byrja han som dramaturg ved Operahuset Estonia. Frå 1919 til 1920 var han i teneste som diplomat for den unge Republikken Estland ved ambassaden i Berlin, der han frå 1920 til 1923 arbeidde som frilanskunstnar. I 1923 flytta han tilbake til Tallinn. Her døydde han ti år seinare.
Virke
Eduard Vilde var ein av dei mest produktive, mest allsidige og best kjende estiske forfattarane og journalistane i si tid. Han vert rekna som grunnleggjaren av den kritiske realismen i estisk litteratur. Hovudverka hans er dei historiske trilogiane Mahtra sõda (1902), Kui Anija mehed Tallinnas käisid (1903) og Prohvet Maltsvet (1905–1908). Dei er sentrale verk om historia til det estiske folket. Romanane inneheld også mykje kjeldemateriale og mange memoarar frå Eduard Vilde.
Faded Love
Songen vart ein stor hit for Bob Wills and The Texas Playboys (MGM K10786) og nådde åttandeplassen på countrylista i 1950. Songen vart ein av signaturlåtane hans.