cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dunedin
Europeisk busetnad
Den leke samanslutninga i den skotske frikyrkja grunnla Dunedin ved Otago Harbour i 1848 som hovudsetet til sin spesielle busetnad. Namnet kjem frå Dùn Èideann, det skotsk-gæliske namnet på Edinburgh, hovudstaden i Skottland. Charles Kettle, landmålaren i byen, bestemte seg for å innpassa karakteristiske trekk frå Edinburgh i byen, noko som fekk fram ein slåande «romantisk» utsjånad. Resultatet vart både storslegne og kronglete gater etter som utbyggjarane streva — og stundom mislukkast — i å gjennomføra denne denne visjonen i det utfordrande terrenget. Kaptein William Cargill, ein veteran frå krigane mot Napoleon, var den sekulære leiaren, presten Thomas Burns, ein nevø av diktaren Robert Burns, den andelege.
Gullrushtida
I 1852 vart Dunedin hovudstad i provinsen Otago som omfatta alt av New Zealand som låg sør for elva Waitaki. I 1861 vart det funne gull ved Gabriel's Gully i sørvest, og dette førte til ein snøgg auke i folketalet, og Dunedin var i 1865 den største byen på New Zealand på grunn av folketilveksten. Av dei nye innbyggjarane fanst det mange irar, og i tillegg italienarar, franskmenn, tyskarar, jødar og kinesarar. Den sørlege gravplassen i byen vart opna i 1858, den nordlege i 1872.
Dunedin og regionen vart industrialisert og utvikla, og gjennom Main South Line fekk byen jarnvegssamband med Christchurch i 1878 og Invercargill i 1879. University of Otago, det eldste universitetet på New Zealand, vart grunnlagt i Dunedin i 1869. Otago Girls' High School vart grunnlagd i 1871. Mellom 1881 og 1957 hadde Dunedin kabelsporveg, denne var både ein av dei første av sitt slag og ein av dei siste i drift i verda. Tidleg i 1880-åra vart innleiinga av produksjonen av frose kjøt, med den første utskipinga frå Port Chalmers i 1882, byrjinga på ein etter kvart stor industri i landet.
Etter ti år med utvinning av gull flata økonomien ut, men statsminister Julius Vogel si tilrettelegging for innvandring og utvikling bringa fleire tusen menneske hit, særleg til til Dunedin og Otago, før nedgangstidene kom i 1880-åra. I desse første velstandsåra vart mange institusjonar og verksemder grunnlagde, den første dagsavisa på New Zealand, kunstskule, medisinarutdanning og offentleg kunstgalleri, Dunedin Public Art Gallery mellom dei. Der kom òg ei arkitektonisk oppblomstring som er verd å leggja merke til, og som førte til bygging av fleire større og ornamentale bygningar. Arkitekten Robert Lawson bygde kyrkjene First Church of Otago og Knox Church som er gode døme på dette, likeeins bygningar skapte av Maxwell Bury og Francis Petre. Andre visuelle kunstartar blømde også under leiing av kunstmålaren W. M. Hodgkins. Landskapa i byen og framvoksteren av busetnaden vart levande portrettert av målaren George O'Brien. Frå midten av 1890-åra tok økonomien seg opp att. Institusjonar som Otago Settlers Museum og bibliotek- og kunstsamlingane Hocken Collections – dei første i sitt slag på New Zealand – vart grunnlagde. Meir storfelte bygningar som jarnvegsstasjonen Dunedin Railway Station og rikmannshuset Olveston – no eit museum – vart reiste. Kunstmålaren G.P. Nerli gav ny energi til visuelle kunstartar, og dette kuliminerte i karriæren til målaren Frances Hodgkins.
Tidleg moderne tid
Ved året 1900 var ikkje lenger Dunedin den største byen i landet. Samfunnstyngde og aktivitet flytta nordover til andre sentera («the drift north»), ein trend som heldt fram gjennom mykje av det følgjande hundreåret. Trass dette ekspanderte universitetet, og eit studentsenter vart oppretta. På denne tida byrja mange å leggja merke til mogninga av Dunedin som hadde funne stad, til dømes aldringa av dei storfelte bygningane, og forfattarar som E.H. McCormick peika på byen si sjarmerande atmosfære. På 1930- og tidleg på 1940-talet voks det fram ein ny generasjon kunstnarar, mellom dei kunstmålarane M.T. (Toss) Woollaston, Doris Lusk, Anne Hamblett, Colin McCahon og Patrick Hayman, som på nytt representerte det beste av talent i landet. Under krigsåra vart mange av desse målarane spreidde, men ikkje før McCahon hadde møtt ein svært ungdommeleg poet, James K. Baxter, i eit studio sentralt i byen.
Talrike store verksemder har vorte grunnlagde i Dunedin, mange av desse var og er leiande i sitt slag i landet. Av dei siste blant dei var bygg- og anleggsfirmaet Fletcher Construction, grunnlagt av Sir James Fletcher tidleg på 1900-talet. Kempthorne Prosser, grunnlagt i 1879 i Stafford, var den største produsenten av gjødsel og kjemikalium i landet i meir enn 100 år. Viktige verksemder innanfor jarn- og metallindustri vart starta opp, likeeins tekstilverksemder, shippingindusti, og bankar og forsikringsverksemder.
Utviklinga etter den andre verdskrigen
Etter den andre verdskrigen gjekk velstand og folketal på nytt fram, sjølv om byen vart hengande etter som «det fjerde sentrum». Ein generasjon som ville bort frå victoriatida starta med å riva bygningar frå den tida, og mange gjekk tapt, mellom dei arkitekten William Mason sin børsbygning som fall i 1969. Sjølv om universitetet heldt fram å veksa, gjekk folketilveksten i byen ned, og til sist attende, særleg mellom 1976 og 1981. Kulturelt var dette likevel ei levande tid i byen, og evnerike kunstnarar som poeten James K. Baxter, målaren Ralph Hotere, forfattaren Janet Frame og māoripoeten Hone Tuwhare kom til byen.
Kring 1990 heldt nedgangen i folketalet opp, og Dunedin hadde gjort seg om til ein historisk by med fleire av hovudgatene fornya i viktoriansk stil, og Dunedin Town Hall på Octagonen var vakkert restaurert. Byen hadde også fått eit framifrå skussmål som senter for høgare og vidaregåande utdanning og forsking. Veksten til universitetet og i polyteknisk utdanning tiltok. Dunedin har halde fram med å fornya seg, til dømes gjennom utvikling av Dunedin art gallery, jarnvegsstasjonen og Otago Settlers Museum.
Dunedin er òg eit sentrum for økoturisme. Den einaste fastlandskolonien av nordleg kongealbatross (Diomedea sanfordi) og fleire tilhaldsstadar for pingvinar og selar ligg innanfor bygrensene på Otago Peninsula. I sør, på vestsida av Lake Waihola, ligg våtmarksområdet Sinclair Wetlands.
Den aukande studentmengda har ført med seg ein livleg ungdomskultur, og i seinare tid ein aukande moteindustri. Grupper som arbeider med biletkunst finst òg i Dunedin og området kring, særleg i Port Chalmers og dei andre busetnadane langs kysten av Otago Harbour, i tillegg til andre busetnadar,som til dømes Waitati.
Det er gode tilhøve for sport i Dunedin med arenaer for rugby, cricket fotball og friidrett, i tillegg til ei rekkje golf- og travbanar. St Clair Beach er ei velkjend surfestrand, og hamnebassenget er populært mellom vind- og kitesurfarar. Dunedin har fire offentlege symjebasseng.
Geografi
Dunedin City har eit landareal på 3314,8 km², litt mindre enn den amerikanske staten Rhode Island og litt mindre enn Cornwall i England. Grensene til Dunedin City Council har sidan 1989 vorte utvida til Middlemarch i vest, Waikouaiti i nord, til Stillehavet i aust og søraust, og til Waipori/Taieri River og busetnaden Henley i sørvest.
Dunedin er den byen i verda som ligg lengst frå London med 19 100 km, 90 km lenger enn Invercargill, og 100 km lenger enn Christchurch, og lengst frå Berlin med 18 200 km. Antipoden til Dunedin ligg om lag 300 km nord for den spanske byen A Coruña i Biscayabukta.
Dei indre bydelane
Hjarta i byen ligg på den relativt flate sletta vest for det indre av Otago Harbour. Her ligg The Octagon – ein gong ei erosjonskløft, som midt på 1800-talet vart fylt opp for å danna den noverande plassen. Den første busetjingan fann stad i sør, på den motsette sida av Bell Hill, ein stor utløpar som seinare vart gjort mindre for å få lettare samband mellom dei to delane av busetnaden. Den sentrale delen av byen strekkjer seg frå dette punktet i stort sett nordaustleg-sørvestleg retning, der hovudgatene, George Street og Princes Street møtest på The Octagon. Her møter dei Stuart Street, som går vinkelrett på dei, frå jarnvegsstasjonen i søraust, og vidare bratt opp til forstaden Roslyn i nordvest. Mange av dei kjende gamle bygningane i byen ligg i den sørlege delen av dette området og på den indre ringen av låge åsar som ligg kring dei sentrale bydelane.
I Dunedin ligg gata Baldwin Street, som, i følgje Guinness Book of Records, er den brattaste gata i verda. Den brattaste gradienten er 1:2,9. Den for lengst nedlagde kabelsporvegen gjennom Maryhill, hadde ein tilsvarande gradient nær endestasjonen i Mornington.
Utanfor den indre åsrekkja ligg dei ytre forstadane til Dunedin, især utanfor Roslyn. I denne retninga ligg Taieri Road og Three Mile Hill, mellom desse gjekk den første vegen til Taieri Plains. Den noverande State Highway 1 følgjer ei anna rute, og går gjennom Caversham i vest og forbi Saddle Hill. Mellom Saddle Hill og Caversham ligg forstadane Green Island og Abbotsford. Mellom Green Island og Roslyn går den tronge elvedalen til Kaikorai Stream, som i dag er bustads- og lett industriområde. Forstadsbusetnadar — for det meste sett på som separate småbyar — ligg også langs begge sider av Otago Harbour. Dei viktigaste av desse er Portobello og Macandrew Bay, på kysten til Otago Peninsula, og Port Chalmers på motsett side av hamna. Port Chalmers er djupvasshamna til Dunedin og er også containerhamna til byen.
Horisonten kring Dunedin er dominert av ein ring av (tradisjonelt sju) åsar som er restane etter eit vulkankrater. Dei mest kjende av desse er Mount Cargill (700 m.o.h.), Flagstaff (680 moh.), Saddle Hill (480 m.o.h.), Signal Hill (390 moh.), og Harbour Cone (320 moh.).
Omland
Omlandet kring Dunedin city består av ei rekkje ulike landskapsformer. I sørvest ligg Taieri Plains, dei vide, grøderike elveslettene til Taieri River og den største tiførsleelva, Waipori. Området er moderat tett busett, her ligg byane Mosgiel, East Taieri og Allanton. Dei er skilde frå kysten av ei rekkje låge åsar som når ei høgde på om lag 300 m.o.h. Innanfor Taieri Plain er eit ulendt åslandskap, mykje av dette er skogkledd nær slettene, særleg kring Berwick og Lake Mahinerangi, og også kring Silverpeaks Range som ligg nordvest for det urbane området i Dunedin. Bortanfor dette vert landet turrare og vidar seg ut til grassletter og område med tussokgras (Poa flabellata). Eit breitt dalføre, Strath-Taieri, ligg heilt nordaust i Dunedin, her ligg byen Middlemarch, ein av dei få busetnadskonsentrasjonane i området.
Nord for dei urbane delane av byen ligg eit bølgjande åslandskap med mange små busetnadar, for ein stor del langs kysten, av desse kan nemnast Waitati, Warrington, Seacliff og Waikouaiti. Riksvegen State Highway 1 snor seg bratt oppetter ei rekkje lier her, den mest kjende er The Kilmog. Ein kan sjå på desse åsane som ei utstrekning mot kysten av Silverpeaks Range.
Mot aust omfattar Dunedin City heile halvøya Otago Peninsula, eit langt, fingerforma stykke land som var den søraustlege kanten av Dunedinvulkanen. Halvøya er spreidd busett, vesentleg langs kysten inn mot hamna, og mykje av området vert handsama som eit verna habitat av Otago Peninsula Trust. Halvøya rommar fleire fine strender, og er heim til eit stort tal sjeldne arter, som pingvinar, selar og skarvar. Det viktigaste er at halvøya har verdas einaste koloni av kongealbatross som hekkar på eit fastland ved Taiaroa Head, på den nordaustlege spissen til halvøya.
Busetnadar innanfor bygrensene
(med klokka frå bysentrum med start i nord) Waitati, Waikouaiti, Karitane, Seacliff, Warrington, Purakanui, Long Beach, Aramoana, Deborah Bay, Careys Bay, Port Chalmers, Sawyers Bay, Roseneath, Otakou, Portobello, Brighton, Taieri Mouth, Henley, Allanton, East Taieri, Momona, Outram, Mosgiel, West Taieri, Waipori, Middlemarch, Hyde.
Etter at lokalstyreeiningane vart reorganiserte sist på 1980-talet er desse forstadar, men busetnadane vert enno for det meste sett på som byar eller småbyar. Dei har ofte heller ikkje dei funksjonane ein reknar med at forstadar skal ha, som helseinstitusjonar, lærestadar, bibliotek, kjøpesentera og liknande. Dei fleste er skilde frå bysentrum av større distansar ope lende.
Vêrlag
Klimaet i Dunedin er generelt temperert, men byen er kjend for å ha ei mengd mikroklima, og vêret er ofte ulikt forstadane i mellom, mest på grunn av dei ulike topografiske tilhøva. Klimaet er også sterkt påverka av nærleiken til havet. Dette fører til varme sumrar og kjølige vintrar. Det kan vera frost om vintrane, men større snøfall er uvanlege, utanom i dei høgareliggjande forstadane inne i landet, som Halfway Bush og Wakari, der det vanlegvis kjem snø nokre få dagar kvar vinter. Om vårane kan ein oppleva vêret som «fire årstider på ein dag», men frå november til april er det stort sett stabilt og mildt. Om sumrane kan temperaturane gå opp i 30°C, men temperaturar høgt oppe på 20-talet er sjeldne.
Dunedin har høvesvis lite nedbør samanlikna med mange andre byar på New Zealand, med berre om lag 750 mm i året. Trass i dette ser mange på byen som ein fuktig stad, truleg fordi nedbøren her kjem som duskregn over eit lengre tidsrom, medan nedbøren i nordlegare byar, slike som Auckland og Wellington får meir nedbør gjennom kraftige regnvêr på færre dagar. Dunedin er eit av dei mest overskya sentera i landet med om lag 1650 solskinnstimar årleg. Dei dominerande vindane i byen kjem frå to retningar, sørvestlege, kjølige og fuktige vindar skifter med nordaustlege. Varmare, turre nordvestlege fønvindar er også karakteristiske i området og vert kalla Nor'west arch. Sirkelen av åsar som omsluttar den indre bykjernen, skjermar han frå mykje av dei dominerande vêrtilhøva i Otago, og ofte fører dette til at dei urbane stroka kan ha eit heilt anna vêr enn resten av Otago.
Inne i landet, bak byen sitt sentrum, er klimaet subkontinentalt, vintrane er heller kalde og turre, somrane varme og turre. Frostrøyk er vanleg om vinteren i dei øvre delane av elvedalen til Taieri River ved Middlemarch, og om sommaren når temperaturane ofte opp til midt på 30-talet.
Folkesetnad
Samanlikna med New Zealand under eitt synest demografien i Dunedin å visa trekk frå utdanningssektoren på New Zealand, mest på grunn av den høge populasjonen av høgskule- og universitetsstudentar i byen. Desse trekka viser seg i form av eit høgare tal på kvinner samanlikna med menn, ein gjennomsnittsalder lågare enn gjennomsnittet, ein høg andel menneske under 25 år, høgare del menneske med europeisk og asiatisk avstamming og ein lågare del maoriar og menneske frå Stillehavsøyene, høgare arbeidsløyse, lågare gjennomsnittsinntekt, og ein større del menneske med vidaregåande og høgare utdanning.
Ved folketeljinga i 2006 hadde Dunedin City eit folketal på 118 683, ein auke på 4 341, eller 3,8 prosent, sidan teljinga i 2001. Der var 45 072 busette husvære, 3 615 ubrukte husvære, og 240 husvære under bygging.
Av folketalet var 56 931 (48,0 %) menn, mot 48,8 % for heile landet, og 61 752 (52,0 %) kvinner, mot 51,2 % i heile landet. Innbyggjarane i byen hadde ein median alder på 35,0 år, 0,9 under den nasjonale medianen på 35,9 år. Personar på 65 år og over utgjorde 13,4 % av populasjonen, det nasjonale talet var 12,3 %, og born og ungdom under 15 år stod for 16,8 %, mot 21,5 % nasjonalt. På grunn av den store sektoren for høgare utdanning, utgjorde personar mellom 15 og 24 år om lag 22 % av innbyggjarane i byen.
Den etniske samansetjinga i Dunedin består av (nasjonale tal i parentes): 78,7 % europearar (67,6 %), 6,4 % maoriar (14,7 %), 5,3 % asiatar (9,2 %), 2,2 % frå Stillehavsøyene (6,9 %), 0,7 % frå Midtausten/Latinamerika/Afrika (0,9 %), 13,6 % 'New Zealanders' (11,1 %), og 0,04 % andre (0,04 %).
Dunedin hadde 6,1 % arbeidslause av personar på 15 år og eldre, samanlikna med 5,1 % i heile landet. Middels årleg inntekt for alle over 15 år var 19 400 nrwzealandske dollar, i høve til 24 400 dollar på landsbasis. Av desse tente 51,2 % under 20 000 dollar, samanlikna med 43,2 % nasjonalt, medan 13,4 % tente meir enn 50 000 dollar, med 18,0 % som det nasjonale talet.
Styresett
Dunedin City Council (DCC) styrer Dunedin City territorial authority. Styret består av ein vald ordførar (mayor), ein varaordførar/rådsmedlem, og 13 andre rådsmedlemmer. Dei er valde under valordninga Single Transferable Vote (der veljaren kan rangera kandidatar etter eigen preferanse, og med høve til å sjå bort frå partitilknyting) med val kvart tredje år.
Skogshorn
Skogshorn på 1728 moh. er grensefjellet mellom Hemsedal og Valdres. Den frittliggande fjelltoppen avgrenser Hemsedalsfjella mot sør, og er lett synleg frå stor avstand. Fjellsida er særs bratt mot Hemsedal, men det er enkelt å nå toppen frå aust.
Dunedin
Media
Den største dagsavisa er Otago Daily Times, som òg er den eldste dagsavisa i landet. Lokalnytt som kjem ut kvar eller annankvar veke er The Star, Taieri Herald, D Scene, f*INK og studentmagasinet Critic.
Skogshorn
Geologi
Skogshorn består i likskap med Hallingskarvet og Reineskarvet av grunnfjell som vart pressa frå vest mot aust i samband med den kaledonske fjellkjedefoldinga for om lag 400 millionar år sidan. Fjellet består derfor av gneis og djupbergart av prekambrisk alder.
Dunedin
Transport
Dunedin har den sørlegaste motorvegen i verda, den elleve km lange Dunedin Southern Motorway mellom forstadane Caversham og Mosgiel. Dunedin er det nordaustlege endepunktet på turistvegen Southern Scenic Route til The Catlins, Invercargill og Fiordland.
Sjølv om Dunedin sin jarnvegsstasjon, ein gong den mest trafikkerte i landet, ikkje lenger er i bruk av vanlege passasjertog, vert han brukt av lokal turisttogtrafikk. Det mest kjende er Taieri Gorge Limited, ei populær og velkjent togrute driven av Taieri Gorge Railway langs det tidlegare sporet til Otago Central Railway gjennom den vakre Taieri Gorge. Taieri Gorge Railway har òg rute til Palmerston ein gong i veka. Stasjonen vert også stundom vitja av utflukter frå andre veterantogklubbar, og av tog som vert chartra av cruiseskip som ligg ved Port Chalmers.
Skogshorn
Krossen på toppen
Det er reist ein kross øvst på Skogshorn, første gong reist i 1880-åra og fornya både i 1945 og 1980 der det er rissa inn «Gud signe konge og fedreland» ved sidan av monogramma til Håkon 7. og Olav 5.
Dunedin
Transport
Ferjeruter gjekk mellom Port Chalmers og Portobello seint i på 1800- og tidleg på 1900-talet. Fleire gonger har det vore på tale å ta opp att rutene, og ein ideell organisasjon, Otago ferries Inc., er danna for å granska utvegar for å restaurera ei av dei originale ferjene og på nytt bruka henne i denne ruta.
I 1866 vart det planlagt ei bru over Otago Harbour mellom Port Chalmers og Portobello, men desse storslåtte planane for bygging av ei 1140 m bru vart det aldri noko av. I 1870-åra vart det også diskutert å byggja ein kanal mellom stillehavskysten ved Tomahawk og Andersons Bay, nær det indre av hamna. Desse planane vart heller aldri realiserte.
Bentein Baardson
Bentein Baardson vart fødd i New York, og voks opp i Kristiansand. Han vart uteksaminert ved Teaterhøgskolen i 1973. Han har hatt både skodespelarjobbar og regioppdrag på dei fleste norske scenene. Han har vore teatersjef ved Rogaland Teater (1986–1989), Agder Teater (1991–1994) og Den Nationale Scene (1998–2001), og kunstnarisk leiar ved Teater Ibsen 2008–2010. Frå 2010 til 2015 var han direktør ved Kilden Teater (tidlegare Agder). Han var kunstnarisk leiar for opnings- og avslutningsseremonien ved Vinter-OL på Lillehammer i 1994.
Bentein Baardson er medlem av Det Norske Akademi (frå 1987). Han vart utnemnd til riddar av St. Olavs Orden i 2000. Kongen forfremma 8. oktober 2008 Baardson til kommandør med stjerne for innsatsen for norsk kulturliv. Han er riddar av den franske Ordenen for kunst og litteratur.
Odd Eidem
Odd Eidem (fødd var ein norsk forfattar og kritikar frå Oslo. Han var bror til forfattaren og journalisten Knut Eidem.
Den tidlege forfattarskapen til Eidem var inspirert av miljøet i Mot Dag, der han var medlem. Saman med Carl Keilhau og André Bjerke skreiv han to av De Bakvendte-bøkene i 1950. På 1960-talet arbeida Eidem i VG som omtalar av teater og litteratur.
Reineskarvet
Reineskarvet er eit markant fjell på 1791 moh. i Ål kommune i Viken. Fjellet liknar Hallingskarvet og ligg litt lenger nordaust for dette. Det høgaste punktet heiter Store Reineskarvet og er på 1791 meter over havet og ligg i den vestlege delen. Dette er det 489. høgaste fjellet i Noreg.
Andre toppar i massivet er Nordre Reineskarvet (1745 moh.), Nordvestre Reineskarvet (1730 moh.), Austre Reineskarvet (1732 moh.), Jøtenuten (1666 moh.), Tunga (1644 moh.), Eitrekollen (1713 moh.) og Skoddenose (1682 moh.).
Shannontalet
Shannontalet, 10120, var det første estimatet av kompleksiteten til sjakk innan spelteori. Det var opphavsmannen til informasjonsteori, Claude Shannon, som rekna ut talet. Han meinte at eit parti sjakk har i gjennomsnitt 40 trekk, og at kvar spelar kan velja mellom rundt 30 moglege trekk. Derfor finst det(30×30)40, eller 90040 moglege sjakkspel. Dette talet er om lag 10120, sidan løysinga på likninga 90040=10x er x=40×log 900.
Kompleksiteten til sjakk er i dag blitt justert opp til om lag 10123. Det er vanleg å samanlikna dette talet med kor mange atom ein reknar med det finst i universet – eit mykje lågare tal, mellom 4×1078 og 6×1079.
Ringerike prosti
Ringerike prosti er eit tenestedistrikt i Tunsberg bispedømme i Den norske kyrkja. Det femner kommunane Hole og Ringerike.
Slaget ved Velletri i 1744
Slaget ved Velletri fann stad 12. august 1744 under den austerrikske arvefølgjekrigen mellom Austerrike og ein allianse mellom Spania og Kongedømet Napoli. Etter å ha erobra Velletri eit åtak om natta og teke til fange det meste av følgjet til Karl III av Spania, møtte den austerrikske armeen den spanske armeen til Karl utanfor byen.
Austerrikarane vart raskt støytt tilbake av spanjolane og trekte seg nordover til Roma med Karl i hælane.
Akt 3 av operaen La forza del destino av Giuseppe Verdi er sett til slaget ved Velletri.
Wilhelm Archipelago
Wilhelm Archipelago er ei øygruppe utanfor vestkysten av Den antarktiske halvøya i Antarktis.
Wilhelm Archipelago består av ein myriade av øyar, og dei største av desse er Booth Island og Hovgaard Island. Øygruppa strekkjer seg frå Bismarck Strait sørvestover til Lumus Rock, utanfor vestkysten av Graham Land. Dei vart oppdaga av ein tysk ekspedisjon under Eduard Dallmann, 1873-74. Han kalla dei opp etter Wilhelm I av Tyskland, då keisar av Tyskland og konge av Preussen.
Stearinsyre
Stearinsyre har fleire tekniske bruksområde, mellom anna til framstilling av fleire stearat, i smøremiddel og i farmasøytiske og kosmetiske preparat. Natriumsalt av stearinsyre er ein viktig del av vanleg såpe.
Nurmijärvi
Nurmijärvi er ein kommune i landskapet Nyland i Södra Finlands län. Nurmijärvi har cirka 38 000 innbyggjarar og eit flatemål på 367,32 km². Nurmijärvis sentrum er Nurmijärvi kyrkby, med cirka 7 000 innbyggjarar. Andre tettstader i Nurmijärvi er Klövskog og Rajamäki. Nurmijärvi er heilt finsktalande, ligg berre ein halv time frå Helsingfors og har Esbo, Vanda, Tusby, Hyvinge og Vichtis som naboar.
Historie
Nurmijärvi vart eigen kommune i 1605. Forfattaren Alexis Kivi (1834-1872) vart fødd i tettstaden Palojoki. Kommunen har namnet sitt etter innsjøen Nurmijärvi, men han vart delvis drenert i 1920-åra for å skaffe jord til landbruk. I 1950-åra vart han heilt drenert.
Næringsliv
Av folkesetnaden er 63 prosent sysselsette innan handel, transport og øvrige tenester, 34 prosent innan industri og bygningsbransjen og 3 prosent innan landbruk. Flest tilsette har Nurmijärvi kommune, Altias, Teknos-Winter och Korsisaari.
Kaiserstuhl i Sveits
Kaiserstuhl er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 347 meter over havet.
Kopaídasjøen
Drenering
Medan innsjøen framleis eksisterte låg byane Aliártos (antikt Haliartus), Orkhomenós og Kherónia langs breidda. Elva Kifisós rann ut i innsjøen, og etter det Strabo skriv òg ei elv som vart kalla Termissós. Innsjøen var omringa av frodige landområde, men trengde seg inn over dei omliggande områda på grunn av dårleg drenering. Som følgje av dette vann skotske og franske ingeniørar i 1867-1887 tilbake landområda for det britiske selskapet Lake Copais Ltd., ved å byggje kanalar til å drenere bort vatn frå innsjøen til Kifisós og derfrå til Ylíkisjøen (i antikken Hylice). Totalt vart om lag 200 km² med landområde vunne tilbake. Dette området vart gjeve tilbake til Hellas i 1952.
Før dette rann vatnet i innsjøen ut i havet via fleire underjordiske kanalar. Somme av desse kanalane var kunstige, skriv den antikke geografen Strabo. Moderne utgravingar har oppdaga enorme kanalar danna på 1300-talet fvt., som drenerte vatn ut i sjøen i nordaust. Strabo nemner at mellom anna ingeniøren Krates frå Khalkída gjorde arbeid her under tida til Aleksander den store.
Eskil
Eskil, Eskild og Askild er mannsnamn av norrønt opphav. Eskil har namnedag den 15. september.
Eskil er ei dansk og svensk form av det norrøne Áskell, på norsk også kjend som Askjell.
Namnet er sett saman av áss, 'ås' og ketell, '[offer]kjel'.
Luís Figo
Luís Filipe Madeira Caeiro Figo er ein portugisisk tidlegare fotballspelar frå Almada. Han hadde stor suksess med spel for FC Barcelona, Real Madrid og FC Inter, i alt var han med om å vinne 8 seriemeistertitlar i tida 1998-2009. Dessutan vann han Meisterligaen 2002 med Real Madrid og Cupvinnarcupen 1997 med FC Barcelona. I 2004 var han kaptein på det portugisiske landslaget som tapte EM-finalen. Figo var ein teknisk briljant vengspelar og offensiv midtbanespelar som i 2000 vart tildelt gullballen av France Football, året etter vart han kåra til Årets spelar av FIFA.
Klubbspel
Figo fekk sin ligadebut med Sporting Lisboa våren 1990, men det var fyrst hausten 1991 han spelte seg inn på laget. Før han kom så langt, var han sommaren med på det portugisiske juniorlandslaget som vann junior-VM 1991. Den 10. juni 1995 avslutta Figo si tid i Sporting med nasjonal cuptriumf, då laget hans vann 2-0 over CS Marítimo.
Figo slo for alvor gjennom i FC Barcelona, den spanske storklubben han tente i fem sesongar frå 1995. I mai 1997 tok han del då Barcelona vann 1-0 mot Paris Saint-Germain i finalen i Cupvinnarcupen, etter ei skåring av Ronaldo. Seks veker seinare, den 28. juni, skåra Figo to av måla, mellom dei sigersmålet då Real Betis vart slått 3-2 i den spanske cupfinalen. Året etter forsvarte Barcelona den nasjonale cuptittelen, men det måtte straffeskyting til mot Real Mallorca, ei straffetevling der Figo sjølv mislukkast med si straffe. Same våren 1998 vann Barcelona også den spanske fotballserien, ein triumf laget kopierte året etter.
Sommaren 2000 vart Figo overført frå FC Barcelona til Real Madrid mot svimlande 62 milionar euro. Overgangen vekte raseri hos Barcelona-fansen. Kvar gong han sidan spelte på Camp Nou regna det gjenstandar frå publikum når han skulle ta hjørnespark. Med Real Madrid vart han seriemeister i sin fyrste sesong med hovudstadslaget, vinnar av meisterligaen i den andre og på ny seriemeister i den tredje.
Etter 10 år i spansk klubbfotball flytta Figo sommaren 2005 til Italia og FC Internazionale i Milano. I FC Inter hadde han ei offensiv rolle på høgrekanten. Han vart i sin fyrste sesong i Italia nasjonal cupvinnar, og, opphavleg, nummer to i serien. Med då serievinnaren Juventus vart dømd for kampfiksing, gjekk seriepokalen («scudetto») i staden over til Inter. Også dei neste tre sesongane vann Inter Serie A, så då Figo la opp som aktiv i 2009 hadde han vore med å vinne den nasjonale serien i alle sine fire sesongar i Italia.
Landslagsspel
Figo var portugisisk landslagsspelar i nesten 15 år frå 1991 til 2006. Han deltok i 127 landskampar og skåra 32 mål, måla kom særleg tidt i tida 1999-2001. Under europameisterskapen 1996 i England vart Portugal utslått i kvartfinalane. Fire år seinare bidrog Figo mykje til at Portugal nådde semifinalane i EM i fotball 2000. I hans fyrste verdsmeisterskap, VM 2002, rauk Portugal ut i gruppespelet. Både under Fotball-EM 2004 og i Fotball-VM 2006 var Figo lagkaptein for portugisarane. På heimebane i 2004 var Portugal favoritt mot Hellas i finalekampen, men eit defensivt gresk lag tok med seg pokalen etter å ha skåra det einaste målet. Ved VM i fotball 2006 tapte Portugal semifinalen 0-1 mot Frankrike. I sin siste landskamp, bronsefinalen mot arrangørlandet Tyskland var Figo innbytar då Portugal tapte 1-3 i Stuttgart.
NRK Stortinget
NRK Stortinget er ein radiokanal som dekker stortingsdebattar, og kan takast inn i nærleiken av dei største byane i Noreg, ved hjelp av ein DAB-mottakar, ein digital satellittmottakar eller internettilknyting. Radiokanalen sender når det er møte i stortingssalen.
Fram til september 2005 blei radiokanalen send ut på FM-bandet nær dei norske storbyane; deretter gjekk kanalen over til berre digital kringkasting.
Kaldåvatnan
Kaldåvatnan er ein innsjø på Toven i Vefsn kommune i Nordland. Det renn gjennom Kaldåga ned til Drevvatnet. Dette er den einaste delen av Drevjavassdraget som er regulert.
Vatnet er magasin for Kaldåga kraftverk.
Stordalen
Stordalen i Meråker er ei grend i Meråker kommune i eit dalføre med same namn. Grenda ligg 11-16 km sør for mellomriksvegen E14 som går tvers gjennom kommunen og over til Sverige. Den nedre folkesette delen av dalen vert kalla Dalådal. Dette namnet omfattar også den midtre folketome delen av dalen.
Militærjunta
Militærjunta er ei styreform der eit område blir styrt av ein komité av militære leiarar. Omgrepet har utspring frå spansk og portugisisk, der junta betyr 'komité'. Militærjunta er ikkje synonymt med militærdiktatur, sjølv om nemninga er negativt ladd og mange militærjuntaer er autoritære.
NRK Alltid Folkemusikk
Kanalen sender berre musikk, utan programleiarar. Han kringkaster både ny og gammal norsk folkemusikk i tillegg til noko verdsmusikk. Mellom anna bruker han opptak frå folkemusikkarkivet til NRK, som inneheld over 50 000 opptak frå 1934 til notida.
Bananrepublikk
Bananrepublikk er ei nedsetjande nemning på ein republikk og sjølvstendig stat, gjerne med skiftande makthavarar. Nemninga vert særleg nytta om land i Sør-Amerika, der det vert dyrka bananer. Eit slikt land kan gjerne vera avhengig av ei einaste eksportvare, eller eit fåtal. Typisk er dette jordbruksprodukt. Regjeringa og styresmaktene er gjerne gjennomsyra av korrupsjon. Makthavarane er gjerne diktatorar eller ein militærjunta, som har kome til makta gjennom eit militærkupp. Dei styrande er gjerne utsett for sterk påverknad frå andre statar, eller frå multinasjonale føretak. Jamt over har folket låg levestandard. Honduras var det første landet som vart omtala som bananrepublikk.
Luca Marenzio
Liv
Marenzio kan ha vore fødd i 1553. Ein trur dette fordi faren ein gong skreiv ned alderen på sonen.
Han vekk den første utdanninga si i Brescia, truleg i Mantua. Han flytte så til Roma, derh an arbeidde som songar for kardinal Cristoforo Madruzzo. Etter at kardinalen døydde, arbeidde han i hoffet til kardinal Luigi d'Este. Her byrja han å verte kjend som komponist, og ved 1581 hadde musikken hans vorte særs populær. Bøkene hans med madrigalar vart ofte trykte opp att, og madrigalane hans var ofte å finne i publiserte samlingar.
Musikk
Marenzio skreiv noko religiøs musikk, motettar og madrigalar baserte på religiøse tekstar. Dei mest kjende musikken hans bestod av verdslege madrigalar. Dei vart skriven over ein periode på tjue år og finst i mange stilar.
Marenzio publiserte minst femten musikksamlingar, hovudsakleg madrigalar, men òg canzonettaer og villanellaer. Desse liknar madrigalar, men er veldig lette i stilen. Somme av dei seinare verka hans er særs kromatiske: dei nyttar harmoni på ein måte som var uvanleg på denne tida. Han lagde ofte musikk som passa meininga til teksten. Dette vert kalla ordmåling.
Påverknad
Musikken til Marenzio påverka mange komponistar i Italia, samt resten av Europa. Fleire av madrigalane hans fanst i Musica transalpina, ei madrigalsamling frå 1588 av Nicholas Yonge i England.
Kåre Holt
Kåre Holt var ein norsk forfattar. Han var fødd i Våle i Vestfold og døydde i Holmestrand.
Forfattardebuten kom i 1939 med barneboka Tore Kramkar. Kåre Holt skreiv ei rekkje barnebøker, skodespel, høyrespel, biografiar og historiske romanar med triolgien Kongen om kong Sverre som hovudverket sitt.
Frans av Assisi
Den heilage Frans av Assisi var ein italiensk helgen som grunnla fransiskanarordenen. Han blei kåra til helgen i 1228, og minnedagen hans er den 4. oktober. Frans er rekna som vernehelgen for dyr, miljøet og er saman med Katarina av Siena vernehelgen for Italia.
Frans var fødd og døydde i Assisi i Umbria i Italia, og leivningane hans ligg i krypten i Basilica di San Francesco i byen.
Bakgrunn
Frans var fødd i 1181 eller 1182 i Assisi. Han var eit av dei mange barna til Pietro Bernardone, ein rik tekstilhandlar, og kona Pica, som var av ei italiensk adelsslekt i Provence. Døypenamnet hans var Giovanni (Johannes), men faren endra namnet hans til Francesco (Frans) for å ære Frankrike, som han hadde handelssamband med.
Som barn gjekk Frans på sokneskulen ved San Giorgio-kyrkja, men han var ikkje særs oppteken av skulearbeid. Som ung var Frans heller interessert i den moderne trubadurkunsten, forutan fest, moro og natteliv i gatene i Assisi, til stor forarging for folket i byen.
Våren 1205 braut det på ny ut ein krig med Perugia, og Frans skulle reise i krigen som riddar. Allereie dagen etter vende han heim att, etter å ha fått ei religiøs openberring i Spoleto. Sommaren og hausten same år gjekk han rastlaust rundt i omlandet til Assisi, til han ein dag gjekk inn i den falleferdige kyrkja San Damiano, rett nedanfor Assisi.
Omvendinga
Ei oppleving i 1205 i den fattige kyrkja San Damiano vart vendepunktet i livet hans. Presten hadde knapt middel til livsopphald, og langt mindre til olje til lampene eller til vedlikehald av kyrkja. I halvmørkret sette Frans seg ned ved alteret med eit gammalt bysantisk krusifiks, og han begynte å be. I følgje legenden snakka Jesus Kristus til han frå krusifikset og oppmoda han til å setje i stand Guds forfalne hus. Frans tok oppmodinga bokstavleg og sette i gang med å restaurere San Damiano-kyrkja, og seinare arbeidde han på andre kyrkjer i området.
Frans sin nye livsveg var ikkje akkurat slik den ambisiøse faren hadde tenkt for sonen sin, og konflikten enda med eit dramatisk brot. På plassen ved det tidlegare romerske Minervatempelet i Assisi stilte Frans deg framfor biskop Guido og borgarar i byen, tok av seg alle kleda sine, som han hadde fått frå faren, leverte dei til han, og sa:
«''Før sa eg: Far min, Pietro Bernandone. No seier eg: Fader vår, du som er himmelen ....''»
Etter dette hadde Pietro Bernandone aldri meir kontakt med Frans. Frans kan likevel ha hatt noko kontakt med mor si, som delte mykje av Frans sitt syn på livet.
Frans og dei spedalske
Dei spedalske var utstøytte i mellomaldersamfunnet, og folk både frykta og forakta dei som var sjuke. Det var strenge reglar for korleis dei skulle oppføre seg overfor resten av samfunnet for å isolere seg frå dette. Utanfor Assisi var det fleire lasarett som dei spedalske kunne bu i; dei var rekna som daude for denne verda.
Frans delte den same avskyen overfor dei spedalske som andre folk i samtida. Han gjorde alt for å unngå dei, og om han gav dei almisser, var det alltid gjennom ein mellommann. Sjølv snudde han seg bort og heldt seg for nasen. Men han opplevde at avskyen for spedalske og andre vanføre menneske stengde for den andelege utviklinga hans.
Under bøn fekk han bod om å snu ryggen til det som før hadde vore til glede, og heller gjere til glede det som han før hadde avskydd. Då han ein dag møtte ein spedalsk på vegen utanfor Assisi, bestemte han seg for å gjere noko radikalt med si eiga oppfatning: Han gav sjølv ein mynt til den sjuke, og kyssa den forkrøpla handa hans. For å få bukt med sin eigen avsky mot dei sjuke, budde han hos dei ei tid, gav dei almisser og kyssa alltid hendene til kvar av dei. Slik overvann han frykta for dei sjuke, og han fekk rom for å utvikle seg andeleg.
Det han før hadde avskydd var blitt ei glede. Frans orienterte seg sterkare mot dei aller svakaste og utstøytte i samfunnet. Når Frans kom til ein by, vart han vel fagna, dei ringde med klokkene og storgleddest kring han.
Ordensgrunnleggaren
Etter kvart skjøna Frans at han måtte forstå Kristi ord i San Damiano i ei overført tyding, at kallet hans måtte vere meir enn å setje i stand kyrkjebygg.
I 1210 grunnla han fransiskanarordenen (Ordo Fratrum Minorum, O.F.M.), og fekk godkjenning frå Innocent III same året. Alt året før hadde folk byrja å flokke seg rundt han. Ordensreglane vart stadfesta av Honorius III i 1223. Klosterløfta er fattigdom, kyskheit og lydnad. Frans let leiinga av ordenen gå på omgang blant ordensbrørne.
Etter først å ha møtt mykje spott og motgang, opplevde Frans i si levetid at ideane hans vart godtekne, og mange av dei personlege venene hans var med på å skape det som vart livsverket hans. Han fekk sjå at ordenssamfunnet voks og fekk fleire hundre ordensbrør, fransiskanarane, eller gråbrørne, som dei òg vart kalla.
Klara av Assisi grunnla ei kvinneleg grein, Klarissene, i 1212.
Frans døydde i 1226. Femti år seinare hadde fransiskanarane 8 000 kloster med 200 000 munkar. I slutten av mellomalderen var tiggarmunkane den beste stønaden for pavekyrkja.
Produksjon
I si samtid vart Frans rekna for å vere ein ulærd mann, sidan han ikkje hadde studert latin eller teologi. Som skuleungdom hadde han knapt brydd seg om å skrive og lese. Dess meir er den litterære og poetiske produksjonen hans verd å merke seg.
Blant det mest kjente han har skrive er Solsongen (Canticum fratris solis''), som han skreiv i klosterhagen i San Damiano i 1224. Solsongen er omskriven til ein salme, i norsk versjon kalla «Takk, gode Gud, for alle ting» (Norsk Salmebok nr 281). Frans av Assiiss bøn («Herre, gjer meg til reiskap for din fred ---») er tilskriven han, men kan ikkje sporast lengre tilbake enn til 1900-talet.
Segner om merkelege hendingar
Frans tenkte så mykje på Jesu liding, vert det fortalt, at han fekk Jesu sårmerke i hendene sine. Denne stigmatiseringa er tidfest til 14. september 1224, og han gjekk etter dette med Kristi sårmerke resten av livet.
Ei omtalt hending er då Frans preika for fuglane. Denne hendinga er bl. a. skildra i Franz Liszts programmatiske stykke for piano « St. François d'Assise. La Prédication aux oiseaux». Fuglane skal ha blitt tiltrekte av Frans si stemme, og skal stilt ha lytta til han.
Då Frans var i Portiuncula kjende han så sterkt på kroppslege lyster at han kasta seg inn i ein rosebusk med mange tornar. Busken sleppte alle tornane, og enno veks det rosebusk på denne staden, utan tornar.
Frans skal ha vore svært glad i dyr, og han kalla dei brør og systrer. Ein dag han møtte ein gut på vegen; guten bar på eit bur med nokre skogsduer han hadde fanga. Frans kjøpte duene og sleppte dei fri med ein gong. I Gubbio vart Frans angripen av ein ulv. Frans snakka roleg til ulven, og sa han skjøna at han var svolten. Om ulven slutta å terrorisere byen skulle dei leggje ut mat og slutte å jakte på han, lova han.
Ettertid
13. mars 2013 tok kardinal Jorge Mario Bergoglio pavenamnet Frans til ære for den heilage Frans.
Kjelder
Artikkelen byggjer på ei omsetjing frå bokmålswikipediaen
Legnica
Legnica (tysk Liegnitz) er ein by i Nederschlesien ved elva Kaczawa sørvest i Polen. Byen har om lag 105 000 innbyggjarar.
Byen vart tidlegare på polsk kalla Lignica og det offisielle namnet vart endra til Legnica i 1946, etter han vart avstått frå Tyskland etter den andre verdskrigen.
Sidan 1999 har Legnica vore ein del av Nederschlesiske voivodskap og frå 1975 til 1998 var han det administrative setet i Legnica voivodskap.
Henning Jakhelln
Henning (Tønsberg) Jakhelln er ein norsk professor ved Institutt for offentleg rett ved Universitetet i Oslo.
Bakgrunn
Henning Jakhelln vart fødd i Bodø. Han vart utdanna cand.jur. i 1963, i 1967 vart han lic.jur. Frå 1964 til 1965 var han advokatfullmektig, men han har i det meste av karrieren sin vore tilsett ved Universitetet i Oslo på dei ulike juridiske institutta der. Han var vitskapleg assistent ved Nordisk Institutt for Sjørett, frå 1963 til 1964, før han vart universitetslektor og stipendiat ved Institutt for Privatrett i åra 1965 til 1971. Deretter flytta han til Institutt for offentleg rett, først som amanuensis, seinare førsteamanuensis og sidan 1990 som professor.
Bibliografi
Dette er eit lite uval frå Jakhellns lange liste over publikasjonar og artiklar:
Ravatnan
Ravatnan er tre innsjøar som ligg i Vefsn kommune i Nordland: Frå vatnan renn Ramnaåga ned til Vefsna.
Øvre Ravatnan er to innsjøer med ein kort bekk i mellom, 149 og 150 m.o.h. Nedre Ravatnet er ein annan innsjø, om 0,19 km² stor.
I ei hytte ved urda aust for Øvre Ravatnan heldt ei gruppe tyske gestapister seg i skjul sommaren 1945.
Svante Arrhenius
Svante August Arrhenius var ein svensk kjemikar.
Han fekk Nobelprisen i kjemi i 1903.
Verbbøying i fulfulde
Verbbøying i fulfulde Verbet på fulfulde blir bøygd i dei åtte grammatiske kategoriane i TABELL 1. Til venstre står namna på dei grammatiske kategoriane og til høgre dei ulike grammatiske trekka i kvar kategori.
Takekazu Suzuki
Takekazu Suzuki er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Vegalta Sendai.
Kiel
Kiel er ein by nord i Tyskland i delstaten Schleswig-Holstein med om lag 235 000 innbyggjarar. Byen ligg ved Kielbukta, i enden av Kielerfjorden, og har vore ein av landet sine største marinebasar ved Austersjøen sidan 1860-åra. Kiel har eit skipsverft og er Kielkanalen startar her. Eit kjent universitet, Universitet i Kiel, oppretta i 1665 ligg i Kiel.
Kiel er kjend for seglregattaene som vert halde her, mellom anna Kieler Woche (Kielveka), ein av dei største regattaene i verda. I 1936 og 1972, då OL vart halde i Berlin og München vart seglkonkurransane arrangert ved Kiel.
Geografi
Kiel er ei viktig naturleg hamn ved Austersjøen og ligg på begge sider av Kielerfjorden. Gjennom Kiel går vasskilje mellom Nordsjøen og Austersjøen, og elvane Schwentine, som munnar ut i Kielerfjorden, og Eider, som munnar ut i Nordsjøen, renn gjennom byområdet. Dessutan endar Nord-Ostsee-Kanalen (Kielkanalen) i bydelen Holtenau. Området er prega av morener som dannar Holsteinsk Sveits aust for byen.
Historie
Kielfjorden var busett av normannarar og vikingar. Kiel vart grunnlagd i 1233 som Holstenstadt tom Kyle av grev Adolf IV, og fekk byrettar i 1242 av Adolf sin eldste son John I av Schauenburg.
Kiel, hovudstaden i Holstein, vart eit medlem av Hansaen frå 1284 fram til han vart kasta ut i 1518 etter å ha gjeve hamn til sjørøvarar. I 1431 vart den første Kieler Umschlag (handelsmesse) halde, som vart eit sentralt varemarknad i Schleswig-Holstein før han vart mindre viktig frå 1850-åra. Siste gong messa vart halde var i 1900. Universitetet i Kiel vart grunnlagd 29. september 1665 av Kristian Albert, Hertug av Holstein-Gottorf. Fleire viktige vitskapsmenn, som Theodor Mommsen og Max Planck, studerte eller underviste her.
Frå 1773 til 1864 høyrte byen til kongen av Danmark. Men sidan kongen regjerte over Holstein som eit len i Det tysk-romerske riket gjennom ein personalunion, vart ikkje byen ein del av sjølve Danmark. Sjølv om riket vart oppløyst i 1806 styrte den danske kongen framleis Kiel gjennom stillinga si som Hertug av Holstein. Då Schleswig og Holstein gjorde opprør mot Danmark i 1848 (den første Schleswigkrigen) vart Kiel hovudstad i Schleswig-Holstein fram til danskane vann i 1852.
Under den andre Schleswigkrigen i 1864 vart Schleswig og Holstein erobra av ein allianse mellom Keisardømet Austerrike og Preussen. Etter krigen vart Kiel ei kort tid styrt av både austerrikarar og prøyssarar, men den austerriksk-prøyssiske krigen i 1866 førte til at Kiel vart annektert av Preussen i 1867. 24. mars 1865 flytta kong Vilhelm den prøyssiske marinebasen i Austersjøen frå Gdansk til Kiel.
Då Vilhelm I av Prøyssen vart Keisar Vilhelm I av Tyskland i 1871 utpeikte han Kiel og Wilhelmshaven som Reichskrieghafen, eller «Rikskrigshamn». Som den største marinebasen i Tyskland auka folketalet i Kiel kraftig dei neste åra, frå 18 770 i 1864 til om lag 200 000 i 1910. Mykje av det gamle bysentrumet og andre omliggjande område vart jamna med jorda og bygd opp att for å tilpasse den veksande byen. Kiel var åstad opprøret til sjømennene, som utløyste den tyske revolusjonen seint i 1918.
Kiel hadde fleire arbeidsleiarar som gav slavearbeidarar til den lokale industrien under den andre verdskrigen. Sidan han var ei viktig marinehamn og produserte ubåtar vart Kiel kraftig bombardert av dei allierte under krigen, og det er estimert at 80 % av gamlebyen, 72 % av bustadområda og 83 % av industriområda vart øydelagd. Byen vart bygd opp att etter krigen, men ikkje slik han såg ut før krigen. Kiel var mindre omhyggeleg rekonstruert enn andre byar i Schleswig-Holstein som Lübeck, Flensburg eller Schleswig.
I 1946 vart Kiel sete for styret i Schleswig-Holstein, og vart offisielt delstatshovudstad i 1972. Kieler Umschlag vart oppretta igjen som ei årleg hending frå 1975. Det er i dag ein festival med musikk, mat, historiske kostymer, spesiallaga brød og eit bryllaup kalla Umschlagshochzeit der alle unge bruder og brudgomar kan delta.
Folketalsutvikling
I 1885 hadde Kiel meir enn 50 000 innbyggere. I 1900 nådde byen 100 000, og Kiel vart ein storby. Fram til 1910 vart talet meir enn dobla til 211 000. Høgdepunkt var i desember 1942 med 306 000. I 2007 budde 233 340 menneske i Kiel
Kristne
I tillegg finn ein i byen den Selbständige Evangelisch-Lutherische Kirche, den Dansk Kirke i Sydslesvig, den Evangelisch-Freikirchliche Gemeinde, den Evangelisch-methodistische Kirche, den Freie evangelische Gemeinde, den Pfingstkirche, den Apostolische Gemeinschaft og adventistane.
Etter at katolikkar kom til byen på 1800-talet vart den den første katolske kyrkja etter reformasjonen bygd i 1891. Kiel har høyrt til erkebispedømet Hamburg sidan det vart grunnlagd i 1993.
I tillegg finn ein i byen Den nyapostoliske kyrkja, dei Siste dagars heilage (mormonar) og Kristensamfunnet.
I dag er folkesetnaden om lag 48 % protestantisk og 7 % katolsk.
Jødar
Det er ingen historisk bevis for at det budde jødar i Kiel før slutten av 1600-talet. Det var Christian VII som hjelpte jødar å busette seg i Kiel. I 1782 vart det første bedehuset grunnlagd. I 1933 hadde trussamfunnet rundt 600 medlemmar. Under krystallnatta i 1938 vart den dåverande synagogen øydelagd, men då hadde allereie halvparten av jødane flytta frå byen. Dei fleste av dei som framleis var i byen i 1939 vart deportert og drepne av nasjonalsosialistar.
I 1961 budde berre 27 jødar i Kiel, men etter 1989 førte innvandring frå Aust-Europa til at talet voks til om lag 400. Siden 2004 er det to jødiske synagogar i Kiel.
Muslimar
Den første muslimske trussamfunnet i Kiel vart grunnlagd i 1978. I dag har talet vakse til ti. Sommaren 2004 var den første moskeen ferdig.