cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sør-Kasakhstan oblast
Sør-Kasakhstan (kasakhisk Оңтүстік Қазақстан облысы Ongtüstik Qazaqstan oblysy) er eit oblast i Kasakhstan. Det er det sørlegaste oblastet i landet og har om lag 2,3 millionar innbyggjarar. Hovudstaden er Tsjimkent med 539 000 innbyggjarar. Andre byar i Sør-Kasakhstan er Turkestan, Sajram, Kentau, Arys, Sjardara, Jetisaj, Sarjag'asj og Lenger. I lag med Atyrau oblast er han det minste oblastet i Kasakhstan ut frå areal, som er 117 300 km².
Eva Ramm
Eva Ramm er ein norsk psykolog og forfattar, kanskje best kjend for boka Med støv på hjernen, og for sine teoriar om eit fleirsidig eg.
I 1948 flytta Eva Ramm til Oslo. Her gifta ho seg med Wilhelm Ernst Ramm. Ho fekk graden cand.psychol. ved Universitetet i Oslo i 1955. Deretter var ho lenge bosatt på Nesodden, der ho var skolepsykolog 1957-71 og lokalpolitikar i same tidsrom.
Etter redaktørjobb i fagtidsskriftet Sykepleien var ho tilsett som psykolog ved Arbeidspsykologisk kontor i Fredrikstad 1980–82, og rådgjevar ved Oslo skoleetat 1984–88. Sidan har ho vore sjølvstendig praktiserande og ofte delteke i avis og fjernsyn. Ho har hatt fleire verv, mellom anna som leiar i Norske Barne- og Ungdomsbokforfattere 1970–72, i Kulturveteranene i Norge 1991–92 og i Kulturveteranene i Oslo 1990–92 og i Kultur over seksti 1992–95.
Eva Ramm er mor til Hans Henrik Ramm (f. 1950) og Lillebil Ramm (f. 1963).
Ranem kyrkje
Ranem kyrkje er ei mellomlalderkyrkje i Overhalla kommune i Trøndelag fylke. Ho ligg ved nordbreidda av elva Namsen, i tettstaden Ranemsletta. Kyrkja var bygd i 1187 og har steinutsmykking frå denne tida. Altartavla er frå 1678.
Marmoren og brotsteinen kyrkja vart bygd av, kom frå lokale steinbrot i Veglosfjellet og Solemsfjellet. Det er enno mogleg å sjå restane etter denne drifta.
Ranem kyrkje er Overhalla kommunes tusenårsstad.
Jørgen Stang
I 1968 fekk han Nynorsk barnelitteraturpris for Rise Rugge Småttomsenn.
Måløy Musikklag
Musikklaget var tidleg ute med å halde showkonsertar for korps, komporkester og songsolistar, og har halde mange store konsertar, med blant andre Øystein Wik og tyske Sanni Luis som solistar. Eksempel på tema har vore musikalar, Tom Jones, Elvis, Las Vegas og Pop Classics.
Nissefest
I desember kvart år arrangerer musikklaget Nissefest for små og store. Nissefesten er ein slags revyførestilling med sketsjar, song og musikk. Dette er ein fest på tvers for alle generasjonar, med mykje humor, dramatikk og julestemning. Nissefesten er det største og viktigaste sosiale kulturarrangementet i Vågsøy, med 6-700 gjestar kvart år. Den var først arrangert i Turnhallen i Måløy, men har sidan 1980 vore arrangert i Samfunnshallen på Tennebø. Den første Nissefesten vart arrangert 11. desember 1950 og den er følgd opp av ei ubroten rekkje av førjulsfestar kvart år heilt til i dag og musikklaget kunne i 2009 difor feire førestilling nr. 60. I 1999 vart laget heidra med Vågsøy kommune sin kulturpris.
Jondølen
Springaren Jondølen er spela i mange variantar i Telemark, Hallingdal, Numedal og Valdres. Slåtten er tolleg gamal, og det tonale stoffet er særmerkt. Slåtten er og særmerkt ved at slåtteformene er spela på tre ulike felestille: Forstemt (G-C-A-E), nedstilt bass (G-D-A-E) og Oppstilt bass (A-D-A-E). Det er ei statistisk opphoping av variantar frå Telemark, og slåtten har vore nytta av Håvard Gibøen og Gamle Hans Fykerud. Namnet Jondølen er knytt til Jondalen i Buskerud, og det høyrer ei vise til slåtten, Jondalsvisa, ei friarvise som var mykje nytta av Talleiv Røysland.
Jondølen har vore mykje nytta i Seljord, og noko tyder på at Jon Kjos har kjend ei form av han.
I Valdres heiter slåtten gjerne Sylkjegulen, og er i tradisjon etter Ulrik Jensestogun. Olav Moe meinte det var Bendik i Nøen som hadde laga slåtten. Valdresforma fekk eit oppsving i popularitet for nokre år sidan.
Tonaliteten i slåttane er jamt over gamal og fylt med blåtonar. Dette gjev slåttane alderdommelege og noko mystiske. Under utføringa av slåttane kan det vera viktig å ta vare på dette preget.
Nekrolog
Ein nekrolog er minneord som vert sett inn i det offentlege rommet (presse, bokheim, nettstader osb.) når nokon er død.
Esquela
Gryte
Ei gryte er eit djupt kar brukt til å koka, steika eller varma mat og vatn i. Ein kan også bruka dei som serveringskar. Gryter har ofte lokk og handtak eller hankar.
Gryter finst i mange ulike storleikar, og er i dag som oftast laga av metall. Tidlegare, som i vikingtida lagde ein ofte gryter av stein, gjerne kleberstein. Ordet gryte kjem av norrønt grjot, som tyder stein. Ein har òg brukt mindre varmetolande leirkar som gryter.
Gryter kan varmast ved hjelp av ei kokeplate, levande eld frå bål eller gass, eller ved at ein legg varme steinar oppi dei.
Anna
Ei gryte kan òg vera eit stort eller lite søkk i lendet, som Oslogryta eller ei jettegryte.
Waldemar Christofer Brøgger
Waldemar Christofer Brøgger var ein norsk geolog og universitetsrektor. Waldemar Christofer Brøgger var son av boktrykkaren Anton Wilhelm Brøgger, far til arkeologen og politikaren Anton Wilhelm Brøgger, farfar til forfattaren og omsetjaren Waldemar Christoffer Brøgger og oldefar til antropologiprofessoren og skribenten Jan Brøgger.
Utdanning og karriere
Han tok artium ved Christiania Katedralskole i 1869 og anneneksamen i 1870. Deretter studerte han realfag og zoologi under professor Theodor Kjerulf. Den tidlege forskinga hans førte til avhandlinga Über Apatitvorkommnisse im südlichen Norwegen (saman med Hans Reusch, 1875). Brøgger vart så like etter tilsett i Noregs geologiske undersøkingar som assistent og arbeidde vesentleg på Korsika og Elba.
Han vart amanuensis mineral-kabinettet ved Universitetet (1876), stipendiat (1878) før han i 1881 vart utnemnd til professor i geologi og mineralogi ved Stockholms högskola. Han overtok professoratet til Kjerulf i Christiania (1890) og vart der til 1917 for å vie seg heilt til forsking. Frå 1906-1911 var han den første rektoren ved universitetet.
Han var ein viktig person under unionsoppløysinga med Sverige rundt 1905. Professor Brøgger vart sendt til Stockholm som hemmeleg agent for å sjå dei svenske reaksjonane.
Utmerkingar
Brøgger mottok fleire ordenar og utmerkingar for virket sitt. Han vart i 1895 utnemnd til riddar av 1. klasse av St. Olavs Orden og vart i 1902 forfremma til kommandør med stjerne. I 1911 vart han tildelt storkrossen av St. Olavs Orden «for videnskabeleg fortjeneste og fortjeneste av Universitetet». Han fekk storkrossen av Finlands kvite rose, var kommandør av første klasse av den svenske Nordstjerneordenen og riddar av Dannebrogordenen. Han vart utnemnd til kommandør av den franske Æreslegionen og av Italias kroneorden. Brøgger var innehavar av 1. klasse av Den prøyssiske krone-ordenen og 2. klasse av den russiske Sankt Stanislaus-ordenen.
Brøgger vart utnemnd til æresdoktor ved Universitetet i Heidelberg, Universitetet i Oxford, Universitetet i Cambridge og Stockholms universitet. Han vart løna med Murchisonmedaljen i 1891 og med Gunnerusmedaljen i 1927.
Brøggerhalvøya, Brøggerbreane og Brøggertinden på Spitsbergen er kalla opp etter han. Brøgger er òg avbilda på eit norsk frimerke.
83 Beatrix
83 Beatrix er ein ganske stor asteroide som går i bane i det indre av hovudbeltet. Han vart oppdaga av Annibale de Gasparis den 26. april 26 1865. Ein diameter på minst 68 km vart funne vedstjerneokkultasjonen observert den 15. juni 1983. Asteroiden er namnsett etter Beatrice Portinari, som Dante Alighieri var forelska i. Dante udødeleggjorde henne i «La Vita Nuova» og «Den guddommelege komedie».
Katy
Katy kan vera...
Magnus Erlendsson
Magnus Erlendsson (St. Magnus eller Magnus den heilage), truleg fødd omkring 1080, var jarl på Orknøyane frå om lag 1108 til 1115, saman med syskenbarnet Håkon Pålsson. 21 år etter at han døydde, vart han kåra til helgen; minnedagen hans er 16. april.
Norrøne kjelder
Flest opplysningar om Magnus Erlendsson finn vi i Orknøyingasoga. Han er òg omtala i soga om Magnus Berrføtt og i Fagerskinna.
Det finst òg to særskilte soger om Magnus den heilage; Magnús saga skemmri og Magnús saga lengri. Stoffet i desse sogene er til dels avskrift frå Orknøyingasoga og til dels religiøse framstillingar og myter, og det meste av innhaldet er ikkje rekna som historisk verdfullt.
Familie
Far til Magnus var Erlend Torfinnsson og mor hans var Tora, dotter til Sumarlide Uspaksson. Far til Sumarlide var truleg Uspak Tórdarson og mor hans var Torgerd (Tordis), som var dotter til den mektige hovdingen Sidu-Hall Torsteinsson på Island. Magnus hadde broren Erling, systrene Gunnhild og Cecilia, og halvsystera Jatvor. Gunnhild vart gift med lendmannen Kol Kalesson i Agder og dei var foreldra til orknøyjarlen Ragnvald Kale Kolsson.
Farfar til Magnus var orknøyjarlen Torfinn Sigurdsson den mektige. Farmor hans var Ingebjørg Finnsdotter (Jarlemor) og syskebarnet hennar var Tora Torbergsdotter, mor til kongane Magnus Haraldsson og Olav Kyrre. Etter at Ingebjørg Finnsdotter vart enke, gifte ho seg opp att med den skotske kongen Malcolm II (Canmore) og vart mor til Duncan II, som vart skotsk konge i 1094 (han vart myrda det same året).
Magnus hadde mange syskenborn, eit av dei var Håkon, son til farbroren Pål Torfinnsson.
Tidleg liv
Faren og farbroren var sams jarlar over Orknøyane. Under deira styre var det lenge fredlege tider i riket, og i byrjinga hadde dei eit godt tilhøve seg imellom. Då sønene deira vaks til, vart det stor usemje mellom dei. Det var særleg Håkon Pålsson og Erling Erlendsson som skapte splid, medan Magnus Erlendsson var meir stillfarande.
Godviljande menn megla mellom brørne og det vart gjort avtale om å dele riket i to, og på det viset gjekk det ei tid. Men så vart dei usamde på nytt og det enda med at Håkon Pålsson reiste frå øyane; ei lang tid var han i Noreg og seinare i Sverige. På Orknøyane var det deretter far til Magnus, Erlend jarl, som styrte for det meste.
Konflikta mellom brørne og sønene deira, fekk ei brå og uventa løysing då den norske kongen Magnus Berrføtt i 1098 kom til Orknøyane med ei stor hær og tok makta over riket. Han tok Erlend jarl og Pål jarl til fange og sende dei til Noreg, og i deira stad sette han sonen sin, åtte år gamle Sigurd til jarl. Dette var første gongen ein norsk konge greip direkte inn i styringa av jarledømet på Orknøyane. Aldri før hadde ein norsk konge avsett ein jarl og sett inn sin eigen representant i staden. Orknøyjarlen, som til denne tida hadde styrt i kraft av arv og føderett, var i røynda blitt til «kongens jarl».
Då kong Magnus Berrføtt heldt fram med hærferda til Sudrøyane (Hebridane) måtte dei tre jarlesønene Håkon, Erling og Magnus vere med, og Orknøyingasoga fortel at Magnus var om bord på kongen sitt skip og tente som skutilsvein. Ein gong kom det til eit stort slag i Ongulsøysund (Menai Straits sør for Anglesey), men Magnus væpna seg ikkje og ville ikkje slåst. Han sette seg ned under tiljene med eit psalter og sat og song medan slaget stod på, og kong Magnus mislikte han sterkt etter dette. Noko seinare rømde Magnus frå kongeskipet og Orknøyingasoga fortel at han drog til «Melkolm skottekonge». Sogeskrivaren må her ha teke i miss, om han meinte kong Malcolm III (Canmore), som døydde i 1093. Kongen i Skottland i tida omkring 1098/99 var Edgar, sonen hans. Magnus og Edgar var i slekt, då dei begge stamma frå kong Malcolm II av Skottland. Kong Edgar skal ha vore særs from, han hadde hatt ei religiøs oppseding og var ein sjenerøs velgjerar av kyrkja. Magnus kom såleis inn i eit miljø som høvde for hans religiøse legning. Der var han nokre år, seinare skal han ha vore hos kong Henry I (1068-1135) i England.
Magnus Erlendsson kom ikkje attende til Orknøyane så lenge kong Magnus levde.
I helgensoga om Magnus Orknøyjarl blir det fortalt at han ei tid levde i bønn og bot hos ein walisisk biskop, og der er det òg referert til kronikøren William Worcester (1415-1482) som opplyser at Magnus i 1105 vart gift med Ingarth, ei ung og fornem kvinne. Orknøyingasoga nemner òg dette giftarmålet og legg til at han levde saman med henne utan samkvem i ti år «soleis at han ikkje skjemde seg og henne».
Samstyre på Orknøyane
Under sitt andre vesterhavstokt, fall kong Magnus Berrføtt i 1103 ved Ulster. Magnus sin eldre bror Erling Erlendsson, fall òg på den same hærferda. Nokre år seinare (truleg omkring 1108) kom Magnus Erlendsson frå Skottland attende til Orknøyane for å krevje farsarven sin. Syskenbarnet Håkon Pålsson hadde i mellomtida fått jarlsnamn av kongane i Noreg og hadde teke over styringa med heile øyriket. Han samla ei hær og ville ikkje gi frå seg makta til Magnus. Magnus drog då aust til Noreg og oppsøkte kong Øystein Magnusson. Han må ha kome til Noreg rett etter 1008, for Orknøyingasoga fortel at Sigurd Magnusson då alt hadde reist på krossferd til Jorsal. Men kong Øystein tok vel imot han, gav han jarlsnamn og styringa med halve Orknøyane. Magnus jarl for då attende til øyane og tok over riket sitt. Håkon jarl aksepterte kongen si avgjerd, og ei tid var Magnus jarl og Håkon jarl vel forlikte.
Drapet på Magnus jarl
Etter ei tid gjekk det som før når det var samstyre på øyane, og det vart usemje melom dei. Orknøyingasoga legg mest skulda på Håkon jarl, og han skal ha blitt ovundsjuk på Magnus fordi alle tykte best om han. Det enda med at dei samla seg kvar sin hærstyrke og budde seg på krig. Det vart gjort freistnader på å forlike dei, men likevel enda det til sist med at Magnus jarl vart drepen på Egilsøy. Det skal ha vore «Livolv», kokken til Håkon jarl, som utførte drapet med eit øksehogg i hovudet på Magnus jarl, og det skal ha skjedd 16 april, i påskehøgtida i året 1115. I St. Magnuskatedralen i Kirkwall er det i nyare tid funne ei kiste med beinrestar som stadfester drapet og drapsmetoden, årstalet for drapet er likevel omdiskutert. Det er òg rekna som uvisst i kor stor grad Håkon jarl sjølv medverka til drapet.
Magnus jarl vart først lagt i jorda der han vart drepen, men ikkje lenge etter var liket hans teke opp og ført til Kristkyrkja som Torfinn Sigurdsson jarl hadde late bygge i Birsay (Byrgesherad), og gravlagt der.
Magnus blir erklært heilag
Ikkje lenge etter tok folk til å tale om under som skulle ha skjedd ved grava hans og sjuke folk var blitt friske der. Biskopen på Orknøyane på denne tida var Vilhelm den gamle, og lenge meinte han at det var ovtru å fare med slikt snakk. Seinare hadde han sjølv opplevingar som overtydde han om at Magnus var heilag, og det var biskop Vilhelm som i stor grad fremja helgenkulturen omkring sankt Magnus. 21 år etter at Magnus døydde vart liket grave opp (elevert), lagt i eit skrin og flytta (translatert) til alteret inne i Kristkyrkja. Orknøyingasoga tidfester hendinga til Luciadagen, 13. desember, truleg i året 1135.
Etter ei tid, truleg den same vinteren, vart skrinet med leivningane etter Magnus flytta aust til Kyrkjevåg (Kirkwall). Det var biskop Vilhelm, med eit stor fylgje, som stod for translasjonen den om lag 3 mil lange vegen. Skrinet vart i første omgang sett inn i St. Olav kyrkja i Kirkwall.
På denne tida var Ragnvald Kale Kolsson blitt jarl på Orknøyane, og i 1137 sette han i gang arbeidet med å bygge St. Magnuskatedralen i Kirkwall, til minne om morbroren, den heilage Magnus. Truleg var biskop Vilhelm den gamle sterkt involvert i prosjektet. Første byggesteget var ferdig omkring 1150, og innan den tida var relikviane etter Magnus blitt flytta inn i katedralen og plassert i eit skrin ved høgaltaret.
Ettermæle
Orknøyingasoga vart nedskriven om lag 100 år etter at Magnus jarl døydde. Han var då for lengst blitt erklært som helgen og ikkje uventa handlar store bolkar av soga om hans liv og ettermæle. Han skal ha vore særs godt likt av alle og blir omtala i dei mest positive ordelag: han var stor av vekst, mandig og open å sjå til, han hadde gode seder, var sigersæl i kamp, klok og veltalande, myndig, gåvmild på gods. Han var òg venleg mot alle, men hard og nådelaus mot ransmenn og vikingar. I alle ting heldt han strengt på Guds bodord, som det sjølvsagt høvde seg for ein helgen, og særleg i kapittel 57 av soga blir det fortalt om alle undera som skjedde etter at han var død.
Medjarlen hans, Håkon Pålsson, blir derimot skildra som avundsjuk og brutal, og ved svik let han mennene sine drepe Magnus for å sikre seg sjølv udelt makt over jarleriket. Men seinare, etter at Magnus var død og han var jarl aleine, blir han likevel så godt likt at «orknøyingane stunda berre etter at dei måtte få ha Håkon til hovding lenge».
Skildringa av dei to «motpartane» verkar tendensiøs og det er vanskeleg å gjere seg opp ei meining om korleis dei to jarlane i røynda var. Det er òg sannsynleg at at framhevinga av Magnus som helgen var politisk motivert og tente interessene til både Ragnvald jarl og biskop Vilhelm.
Magnus sin helgenstatus vart stadfest 11. juli 1898 av pave Leo XIII (1878-1903). Han er den einaste «norske» helgenen som er offisielt kanonisert av Vatikanet. Utanfor Norden blir han rekna som ein skotsk helgen. Etter tradisjonen var opptakingsdatoen (skrinlegginga) 13. desember og avfaredagen (minnedagen) hans blir feira den 16. april (Magnusmesse). Denne datoen er òg avmerka på den norske primstaven. Til feiringa av Magnusmesse vart det skrive ei hymne, «Magnushymna» eller «Nobilis humilis». Dette er kanskje det eldste bevarte musikkstykke frå Norden og ein trur at hymna opphavleg kan ha blitt laga til innviinga av St. Magnuskatedralen i Kirkwall.
Utanom St. Magnuskatedralen er mellom andre desse kyrkjene vigd til Magnus den heilage: «St Magnus the Martyr» i London, «St. Magnus kyrkje» i Lillestrøm, «St Magnus'», i Lerwick på Shetland, «St. Magnus Church» i Birsay på Orknøyane, «St Magnus Kirk» på Egilsay på Orknøyane og «Magnuskatedralen» på Færøyane. Av dei to siste er i dag berre ruinane att.
Relikviane etter Magnus jarl
Etter reformasjonen trudde ein at relikviane var komne bort, men under renovasjonsarbeid i St. Magnuskatedralen i 1919 vart beinrestane etter Magnus jarl funne, og dei er i dag murt inne i ein av pillarane i katedralen.
Beina er seinare blitt undersøkt fleire gonger. Ein kunne då påvise at beinrestane var av ein mann, estimert til alder mellom 25 og 35 år, om lag 171,7 cm høg, og svakt fysisk utvikla (nan var såleis ikkje så stor og sterk som det er fortalt i Orknøyingasoga). Hovudskallen hadde spor etter hogg, men ein kunne konstatere at desse ikkje samsvarer med øksehogget som drap han, slik det er skildra i Orknøyingasoga.
Tartarsundet
Tartarsundet (kinesisk 韃靼海峽; japansk 間宮海峡, Mamijasundet; russisk Татарский пролив, Tatarskij proliv) er eit sund i Stillehavet mellom den russiske øya Sakhalin og det asiatiske fastlandet, og går mellom Okhotskhavet i nord og Japanhavet i sør. Det er 900 km langt, 4-20 meter djupt og på det smalaste 7,3 km breitt.
Namnet Tartar kjem frå tartarane, eit gammalt namn på forskjellige folkeslag i indre område av Asia og Nord-Asia. I dette tilfellet refererer det til forskjellige folk i Mandsjuria, som før vart kalla Aust-Tartari.
I Japan er sundet kalla opp etter Mamiya Rinzo, som reiste til sundet i 1808.
Tartarsundet er òg eit dikt av Walter de la Mare, der han skriv om Tartary som eit land i Asua, nord for Kina.
I dag går det ei jernbaneferje over sundet mellom Vanino på fastlandet og Kholmsk på Sakhalin.
Gil Eanes
Gil Eanes (Eannes), Uttale, var ein portugisisk sjøfarar og oppdagar. Ein veit veldig lite om han, utaonom at han reiste på ymse ekspedisjonar på 1400-talet. Eanes var i tenesta til den portugisiske prinsen Henrik Sjøfararen. Med utgangspunkt i Lagos, la Eanes ut på ferder langs kysten av Afrika. På ei ferd i 1433 sigla han langs Vest-Afrika, og nådde Kanariøyane.
Eanes er kjend som den fyrste til å ha sigla forbi Kapp Bojador og koma attende. Oppdaginga i 1434 av ei rute rundt Kapp Bojador markerte for alvor starten på portugisisk utforsking av Afrika. Før ferda til Eanes, trudde mange på ei segn om at havområda sør for Bojador skulle vera spesielt mørke og farlege. Eanes la i 1435 ut på ei ny ferd saman med Afonso Gonçalves Baldaia. Dei sigla kring 30 Légua terrestre (144 km), eller så langt som 50 Légua terrestre (240 km) sør for Kapp Bojador og nådde kysten av Afrika.
Terje Langli
Terje Bjarte Langli,, er ein norsk tidlegare langrennar. Han vart verdsmeister i 10 kilometer i klassisk stil under VM 1991 i Val di Fiemme. Året etter vann han bronsemedaljen på 30 kilometer under OL 1992 i Albertville. Under dei same olympiske leikane vart han olympiameister i 4x10 km stafett, året etter vart han verdsmeister i same øvinga. Han vart noregsmeister ein gong, i 1987 på 15 km på heimearenaen. Langli er frå Henning i Steinkjer og tevla for Henning IL.
Idrettsrelatert arbeid
Langli var fagsjef for langrenn i Norges Skiforbund 2000/01. Perioden 2004-06 var han sjef for smørjeteamet til det norske langrennslandslaget. Han er i dag seljar av skiutstyr hos firmaet Elbe Normark AS.
Tuzlaneset
Tuzla (russisk Тузлинская коса, Коса Тузла, ukrainsk Коса Тузла) er ei lang, smal halvøy eller landtunge, i den sørlege delen av Kertsjsundet som strekkjer seg frå Tuzlaneset i nordvest i retning mot byen Kertsj, med ei lengd på nesten 12 km.
Tuzlaneset består av øya Tuzlaøya ( i Ukraina), Tuzladammen (, Russland) og to små øyar (, Russland;, Ukraina).
Tuzlaneset dannar sørbreidda av Tamanbukta; nordkysten av Tsjusjkaneset.
1717
1717 (romartal MDCCXVII)
Carl Wilhelm Carstens
Carl Wilhelm Carstens var ein norsk geolog frå Trondheim.
Han skreiv fleire avhandlingar om geologien i Trondheimsfeltet og den norske kismalmen, inndelinga deira og korleis dei vart danna. Carstens var som konsulent viktig for utviklinga av den norske gruveindustrien.
Antrakinon
Antrakinon er ei gul krystallinsk kjemisk sambinding med kjemisk formel og smeltepunkt på 285 °C. Ho vert særskilt framstilt frå ftalsyreanhydrid, men kan òg framstillast ved oksidasjon av antracen. Antrakinon er, som namnet seier, eigentleg eit kinon, men kinonkarakteren (til dømes den oksiderande evna) er lite framtredande. Antrakinon dannar utgangspunkt for framstilling av mange viktige fargestoff (særleg alizarinfargestoff) og vert elles nytta i organisk syntetisk industri.
Østfold Mållag
Østfold Mållag er fylkeslaget for Noregs Mållag for Østfold.
I 2012 hadde laget 90 medlemmer, og i 2017 hadde dette auka til 150. Leiar for laget er Magne Aasbrenn og nestleiar er Ragnhild Lier.
Østfold Mållag organiserer dei som er interesserte i å heve statusen for dialekten i Østfold og arbeider også for å auke interessa for nynorsk skriftmål i Østfold, og ikkje minst fjerne fordommane mot nynorsk.
Østfold Mållag gir ut årboka Aust i Vika kvart år. Boka inneheld stoff om kultur og språk i Østfold. Østfold Mållag har også ei eiga side på Facebook.
Medlemslag:
Gresk mytologi
Den greske mytolgien har inspirert eit utal kunstnarar, både i si eiga tid og seinare. Ei rekkje greske skaldar, med Homer i spissen, har fortald legendene i song og rim. Romerske diktarar, som Ovid, fortsette med same tema, og det gjorde òg seinare europeiske diktarar og komponistar.
Dei greske gudane
Dei greske gudane me kjenner best er dei olympiske gudane: Zevs, Hera, Poseidon, Ares, Hermes, Hefaistos, Afrodite, Atene, Apollon og Artemis, med Hestia, Demeter, Dionysos og Hades nokre gonger medrekna. Det fanst òg andre gudar som hadde sine inderlege tilbedarar visse stader i det gamle Hellas, og gudar som ikkje blei tilbedne noko særleg, ettersom dei berre var personleggjeringa av ei naturkraft eller ein eigenskap: Jorda Gaia, himmelen Uranos, havet Okean og natta Nyx er døme på dette.
Dei greske gudane føyer seg fint inn i den større indoeuropeiske gudeslekta, som mellom anna omfattar dei norrøne og dei vediske gudane. Etter kvart som Romarriket voks til, såg romarane sambandet mellom si eiga gudelære og den greske, og tok til seg mange forteljingar og nokre gudar frå grekarane.
Dei greske heltane
Heltar var menneske eller halvgudar - ungar til gudar og menneske - som gjorde store dådar, og anten blei belønna eller straffa for det. Herakles er truleg den største av dei, kjend for tolv stordådar. Orfevs var ein helt innan musikken, medan Prometevs var ein mann som røpte løyndene til gudane, og blei hardt straffa.
Svært viktig i mange av dei greske legendene var skjebnen. Dersom eit orakel spådde at noko ville skje, måtte det gå slik, same kva menneska prøvde å gjera for å stoppa det. Ødipus er ein kjend tragisk figur dette hende med, ein annan er Tessevs.
Overnaturlege vesen
I tillegg til gudar og menneske fanst ei rekkje vesen av ulik karakter i den greske mytologiske verda. Dei fleste tinga i naturen hadde personlegdommar, som dryader i trea og najader i vatn. Det fanst mange vesen som var sett saman av ulike verkelege vesen, som kentaurar og faunar. Ein hadde vidunderlege vesen, som Pegasus, og forferdelege monster, som Medusa og minotaurosen.
Würzburg
Würzburg er ein by i Tyskland i delstaten Bayern med om lag 124 000 innbyggjarar. Han ligg i regionen Unterfranken ved elva Main.
Würzburg ligg om lag 80 minuttar med tog frå Frankfurt, og nesten ein time frå Nürnberg. Via motorveg er dei næraste byane Frankfurt 115 km, Nürnberg 115 km, Stuttgart 150 km og Kassel 215 km.
Byen er ikkje ein del av landkreisen Würzburg, men er det administrativet.
Historie
Den første kyrkja der domkyrkja i dag står vart bygd så tidleg som i 788 og konsekrert same år av Karl den store. Den noverande bygningen vart bygd frå 1040 til 1225 i romansk stil. Universitet i Würzburg vart grunnlagd i 1402 og på ny i 1582.
Innbyggjarane i byen gjorde fleire gongar opprør mot fyrstbiskopen før dei ein gong for alle vart slått ned i 1400. Seinare var Würzburg sentrum for den tyske bondekrigen der slottet vart omleira utan hell. Av kjende fyrstbiskopar finn ein Julius Echter von Mespelbrunn (1573-1617) og medlemmar av familien Schönborn, som bestilte mange av monumenta som i dag står rundt i byen. I 1631 invaderte den svenske kongen Gustav Adolf byen og øydela slottet.
I 1720 vart fundamentet til Würzburger Residenz lagt. Byen vart ein del av Bayern i 1803, men to år seinare, under napoleonskrigane vart han sete i det kortvarige hertugdømet Würzburg. Würzburg gjekk tilbake til i 1814 og eit nytt bispedøme vart oppretta sju år seinare, sidan det førre hadde vorte sekularisert i 1802.
Under den andre verdskrigen låg det ein underavdeling av Flossenburg konsentrasjonsleir i byen. 16. mars 1945 vart 90 % av byen lagt i ruinar av britisk bombetokt. Dei fleste kunstneriske høgdepunkta overlevde, medan det barokke bysentrumet vart kraftig råka. Dei neste 20 åra vart dei historisk viktige bygningane nøye rekonstruert.
Dalane–Suldallinja
Dalane-Suldallinja er ei 1,1 km lang sambandslinje på Sørlandsbanen i Kristiansand. Linja vart bygd for at tog som berre skal passere Kristiansand skal sleppe å køyre innom Kristiansand stasjon, som ligg i enden av eit buttspor. Linja er ein-spora og vart opna for mellombels trafikk til Kristiansand-Audnedal i 1943. «Urlauber-tog» for Deutsche Wehrmacht vart kjørt frå 15. mai 1943 (kalla «anleggstog»), medan det vart opna for reisande og reisegods frå november 1943. Det var mellombels trafikk til Sira frå 17. desember 1943. Ordinær drift var i gang frå 1. mars 1944.
Moonlight Serenade
«Moonlight Serenade» er ein amerikansk popsong skriven av Glenn Miller og sidan med tekst av Mitchell Parish. Han vart raskt eit fenomen då han kom ut i mai 1939 som ein instrumental og vart signaturlåten til Miller. I 1991 vart innspelinga til Miller av «Moonlight Serenade» innlemma i Grammy Hall of Fame.
Songen vart sspelt inn 4. april 1939 på RCA Bluebird, og nådde tredjeplassen på den amerikanske singellista i 1939. Glenn Miller hadde fem innspelingar på topp 20 i 1939.
I Storbritannia vart «Moonlight Serenade» gjeve ut som singel på His Master's Voice med «American Patrol» som B-side. Innspelinga nådde 12. plassen i Storbritannia i mars 1954. I ein medley med «Little Brown Jug» og «In the Mood», nådde «Moonlight Serenade» 13. plassen i Storbritannia i januar 1976.
Bakgrunn
Innspelinga nytta ein klarinett-leia saksofonseksjon, som vert rekna som den klassiske Glenn Miller-stilen. Miller studerte Schillinger-teknikk med Joseph Schillinger, som har fått æra for å ha hjelpt Miller i å finne «Miller-stilen, og det var under han at Miller skreiv «Moonlight Serenade».
Songen utvikla seg frå ein versjon frå 1935 kalla «Now I Lay Me Down to Weep», med musikk av Glenn Miller og tekst av Eddie Heyman til ein versjon kalla «Gone with the Dawn» med tekst av George Simon, og «The Wind in the Trees» med tekst avMitchell Parish. I biografien om Glenn Miller, fortalde George T. Simon korleis vokalisten Al Bowlly frå Ray Noble Orchestra song han Eddie Heyman-teksten til Glenn Miller-musikken av «Now I Lay Me Down to Weep» i 1935. The Noble Orchestra spelte aldri inn songen. Til slutt enda han opp som «Moonlight Serenade» fordi Robbins Music kjøpte musikken og fekk vite at Miller spelte inn ein versjon av «Sunrise Serenade», ein song knytt til Frankie Carle, for RCA Victor. Dei meinte «Moonlight» ville passe fint saman med «Sunrise».
«Now I Lay Me Down to Weep» vart komponert i 1935 med tekst av Eddie Heyman og musikk av Glenn Miller. Etter at «Moonlight Serenade» opphavleg vart gjeven ut som ein instrumental, vart han ein stor hit i 1939. Mitchell Parish skreiv då ny tekst til musikken med denne tittelen.
Gdańskbukta
Gdańskbukta (polsk Zatoka Gdańska, kasjubisk Gduńskô Hôwinga; russisk Гданьская бухта Gdanskaja bukhta, tysk Danziger Bucht) er ei bukt søraust i Austersjøen. Han er kalla opp etter den nærliggande hamnebyen Gdańsk i Polen. Den austlege delen av bukta ligg i Kaliningrad oblast i Russland.
Vilkitskijsundet
Vilkitskijsundet (russisk пролив Вилькицкого, proliv Vilkitskogo) er eit sund mellom Tajmyrhalvøya og Bolsjevikøya i øygruppa Severnaja Zemlja. Sundet knyt Karahavet i vest til Laptevhavet i aust. Sundet er 104 km lang og er om lag 55 km breitt. Djupna er mellom 32 og 210 meter. Sundet er fylt av drivis året rundt. Vilkitskijsundet vart oppdaga i 1913 av ein russisk hydrografisk ekspedisjon leia av Boris Vilkitskij, og sundet vart kalla opp etter han i 1918.
Heibergøyane ligg ved inngangen til Vilkitskijsundet i aust, medan Firnleyøyane ligg ved inngangen i vest. På kysten av sundet ved Tajmyrhalvøya er landskapet dekt av tundravegetasjon og spreidde steinar. Nordkysten er høgare. Ingen større elvar munnar ut i sundet.
Gdańskbukta
Geografi
Den vestlege delen av Gdanskbukta er forma av den grunne Puckbukta. I den søraustlege delen ligg Wisłalagunen innanfor det smale Wisłaneset. Mellom Gdanskbukta og Wisłabukta går Balitysksundet.
Den polske delen av regionen ligg i regionen Pommerellen (Rozewie, Helahalvøya), medan den russiske delen ligg i Kaliningrad oblast (Sambiahalvøya). På kysten i bukta finn ein to svært lange landtunger, Helahalvøya og Wisłaneset. Den første dannar Puckbukta og den andre Wisłalagunen.
På det djupaste er bukta 120 meter og ho har ein salinitet på 0,7 %.
Dei store hamne- og kystbyane ved bukta er Kaliningrad, Gdańsk, Gdynia, Puck, Sopot, Hel, Primorsk og Baltiysk. Dei største elvane som munnar ut i Gdanskbukta er Pregolja og Wisła. Bukta mottar vatn frå Wisła via tre greiner, Leniwka, Śmiała Wisła og Martwa Wisła, og indirekte via Wisłalagunen med to greiner, Nogat og Szkarpawa.
Historie
Bukta var åstad for eit sjøslag under invasjonen av Polen i 1939, som førte til den andre verdskrigen.
Vriessundet
Vriessundet eller Miyabelinja er eit sund mellom dei to største øyane i Kurilane. Det ligg mellom nordaustsida av Iturup og sørvestsida av Urup, og knyter Okhotskhavet i vest til det opne Stillehavet i aust. Sundet er 42 km breitt.
Sundet er kalla opp etter den nederlandske utforskaren Maarten Gerritsz Vries, den første kjende europearen som utforska området i 1643.
Odd Skarheim
Odd Petter Skarheim er frå 2006 styreleiar i Vålerenga Fotball. Han er oppvaksen i Groruddalen i Oslo, utdanna på BI, og har vore administrerande direktør i Comfort Hotels i Choice-kjeda. Han har vore involvert i fleire verksemder innan e-læring.
Anberlin
Anberlin er ei USA-amerikansk rockegruppe frå Winter Haven i Florida.
Historie
Stephen Christian og Deon Rexroat møttest på high school og danna den kristelege gruppa SaGoh 24/7, som spelte pønkrock. Dei fekk med Joseph Milligan på gitar og ein trommeslagar, og gav ut to album: Servant After God's Own Heart (1999) og Then I Corrupt Youth (2001). Trommeslagaren forlét bandet etter 2001 og Nathan Young kom inn i staden. Gruppa gjekk bort frå pønk-rocken, tok namnet Anberlin og signerte platekontrakt med det kristne selskapet Tooth & Nail Records.
Debutalbumet Blueprints for the Black Market (2003) og oppfylgjarane Never Take Friendship Personal (2005), Cities (2007) og Lost Songs (2007) kom alle ut på Tooth & Nail Records. Lost Songs var ei samling av uutgjeve materiale, demoar, B-sider, etc. I 2007 bestemte gruppa seg for å skifta plateselskap til Universal Republic Records. Fyrste plata på det nye plateselskapet fekk tittelen New Surrender (2008). I 2010 gav dei ut Dark Is the Way, Light Is a Place, som foreløpig er deira siste studioalbum.
Three O'Clock High av Tangerine Dream
Three O'Clock High er det 31. albumet og det niande filmmusikkalbumet til den tyske electronicagruppa Tangerine Dream. Musikken vart laga for tenåringskomedien med same namn.
Albumet består av 22 forholdsvis korte spor, der fem av dei var laga og framført av Sylvester Levay og to andre spor av andre artistar.
Songen «Something to Remember Me By», var framført av Jim Walker.
1718
1718 (romartal MDCCXVIII)
Puckbukta
Puckbukta (polsk Zatoka Pucka; kasjubisk Pùckô Hôwiga), historisk kalla Putzigbukta (tysk Putziger Wiek), er ei grunn bukt vest i Gdańskbukta sør i Austersjøen, utanfor kysten av Pommerellen i Polen. Mellom bukta og det opne havet ligg Helahalvøya.
Bukta har stort sett eit djup på 2 til 6 meter. Det er ein grunn sandbanke frå Rewaneset til Kuźnica midt på Helahalvøya. Sidan ho er så grunn kan berre små fiske båtar og andre fritidsbåtar køyre her, og desse må halde seg til dei djupare områda. Det er førekomstar av kaliumsalt under Puckbukta.
Dei største byane her er Puck, Jastarnia og Hel.
Vest-Kasakhstan oblast
Vest-Kasakhstan (kasakhisk Батыс Қазақстан облысы, Batys Qazaqstan oblysy) er eit oblast i Kasakhstan. Hovudstaden er Uralsk, som har om lag 200 000 innbyggjarar, medan sjølve oblastet har om lag 600 000 innbyggjarar.
Oblastet grensar til Russland og ligg nær Uralfjella. Uralelva renn frå Russland til Kaspihavet gjennom provinsen. Vest-Kasakhstan ligg delvis i Europa og delvis i Asia.
Carl Fredrik Kolderup
Carl Fredrik Kolderup var ein norsk professor i geologi ved Bergen museum. Kolderup grunnla den mineralogisk-geologiske avdelinga på Bergens Museum og var ein pioner innan utforskinga av geologien på Vestlandet
Kolderup tok examen artium ved Tanks skole i 1882 og han studerte geologi i Kristiania eitt år på Krigsskolen under Waldemar Christofer Brøgger. I 1892 avla han cand.real.-eksamen. Frå 1896 var han tilknytt Bergens Museum, først som samlingsbestyrar og stipendiat, seinare som dosent og frå 1914 til 39 som professor og direktør.
I 1914 fekk dei fem faglege leiarane ved Bergen museum professortitlar: dr. August Brinkmann på Zoologisk avdeling, dr. Bjørn Helland-Hansen på Biologisk stasjon, Jens Holmboe på Botanisk avdeling, dr. Carl Fredrik Kolderup på Mineralogisk-geologisk avdeling og dr. Haakon Sheteleg på Historisk-antikvarisk avdeling.
Kolderup forska på anortosittar, omdanna kambro-siluriske bergartar og devonfelta på Vestlandet. 1908 tok han doktorgraden på ei kvartærgeologisk problemstilling, Bergensfeltet og nærliggande område i i seinglacial og postglacial tid. Han leia dei norske jordskjelvundersøkingane frå 1899 og oppretta den første jordskjelvstasjonen i landet i 1905. Han skreiv om resultat frå stasjon i 29 avhandlingar om jordskjelv. I tillegg laga han dei mineralogisk-geologiske samlingane ved Bergens Museum.
Kolderup var òg medlem av Bergen bystyre, formann i Bergens høgreforeining, medlem av Høgres sentralstyre, forlikskommissær, formann i komiteen for Norges Handelshøyskole og varamann i skulerådet, formann i forstanderskapet for dei høgare skulane og mykje anna. Under og etter brannen i Bergen i 1916 var han fungerande ordførar og fekk dermed eit stort arbeidspress sidan han samtidig arbeidde som geologiprofessor og museumsdirektør.
Utmerkingar
C. F. Kolderup var kommandør av den nederlandske Oranje-Nassau Orden. Han var medlem av Det Norske Videnskaps-Akademi og fleire utanlandske foreiningar. I lag med sonen Niels-Henrik Kolderup mottok han hausten 1940 ein pris for monografien Geology of the Bergen Arc System.
Esjufjöll
Esjufjöll er ein vulkan vest for Katla på Island. Han er 1 666 meter over havet og har ein kaldera som er 2,5 km breitt. Eyjafjöll er mindre aktiv enn dei andre islandske vulkanane, men har vore langt meir aktiv tidlegare i historia. Det siste utbrotet kom i 1823.
1719
1719 (romartal MDCCXIX)
Broken Column
Broken Column (engelsk språk, ei omsetjing til norsk kan vera broten søyle) er eit kunstverk som er sett opp på ulike stader i Stavanger. 23 rustne menn er sett opp frå Rogaland kunstmuseum ved Mosvatnet til eit skjer ved øya Natvigs Minde. Kvar skulptur har ei høgd på 1,95 meter, som òg er høgda til kunstnaren Antony Gormley.
Rørvik kyrkje (1896–2012)
Rørvik kyrkje var ei langkyrkje frå 1896 i Vikna (frå 2020 i Nærøysund kommune) i Trøndelag fylke. Kyrkja låg i tettstaden Rørvik. Bygget var i tre og hadde sitjeplassar til 200 personar. Kyrkja vart totalskadd i ein brann 18. februar 2012, men altartavla og kyrkjesølvet vart berga.
Ei ny kyrkje vart innvigd 22. desember 2019.
Jettegryte
Ei jettegryte er ei grop i fast berg som mellom anna finst mange plassar i Noreg. Jettegrytene kan vera berre små, på storleik med ei vanleg gryte, og vidare alle variantar opp til fleire meter i diameter.
Ein finn dei fleste jettegrytene på stader som har vore dekte av isbrear, som Skandinavia, USA og Alpane. Ei velkjend jettegrytesamling er Gletscher-Garten i Lucerne, som har heile 32 gryter. Den største jettegryta i Nord-Europa ligg i Helvete i opplandskommunen Gausdal. Ho har ein diameter på 40 meter.
Opphav
Dei vanlege jettegrytene blir danna under isbrear av ein prosess som blir kalla kavitasjon. Dette er noko som skjer når flytande vatn inne i breen under høgt trykk treffer berggrunnen under breen. Da vil vatnet fordampe i det det treffer berget og ein får eit enda større trykk som grev fjell. Ei stor jettegryte kan gravast ut med denne prosessen i løpet at eit par vekers tid.
Før trudde ein at det var stein sett i rørsle av vatn som danna jettegryter, men denne teorien er forlaten. Kavitasjon er også eit kjent problem i vasskraftverk der vatnet eroderer vekk skålene i turbinane.
Det finst au mange lokale legender om korleis jettegrytene har blitt danna. Ofte er det troll, jettar, inne i bildet.
Fylkesveg 849
Fylkesveg 849 (Fv849) går mellom Gåra og Borkenes i Kvæfjord kommune. Vegen er 3,2 km lang.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Trykkammer
Eit trykkammer er ein lukka behaldar som held gassar eller væsker i eit trykk som er vesentleg forskjellig frå det omliggande trykket
Trykkskilnaden er farleg og mange dødsulukker har skjedd gjennom historia til utviklinga av trykkammer og handsaminga av dei. Utforminga, produksjonen og handsaminga av trykkammer er derfor regulerte av tekniske styresmakter og lover. Definisjonen av trykkammer varierer derfor frå land til land, men omfattar parameterar som maksimal trykk og temperatur det er trygt å operere under.
Undertrykkskammer er lufttette rom der ein skapar undertrykk ved å pumpe ut luft, som vil sei at trykket er lågare enn lufttrykket. Desse vert nytta innan flymedisin og for å simulere trykktilhøva i store høgder. Såkalla høgdehus er ei form for undertrykkskammer.
Overtrykkskammer er lufttette rom der trykket er høgare enn atmosfæretrykket. Kammera kan vere store og stasjonære og tole trykk som svarar til fleire hundre meter djupne, eller små og transportable einingar som er rekna for overtrykk på berre 1-2 atmosfærar. Overtrykkskammer vert nytta mellom anna til behandling av dykkarsjuke.
Charles Doolittle Walcott
Charles Doolittle Walcott var ein paleontolog frå New York, USA. Han vart kjend for oppdaginga av velbevart fossil i Burgess Shale i British Columbia i Canada i 1909.
Frå 1894 til 1907 var han direktør for U.S. Geological Survey og frå 1907 leiar for Smithsonian Institution. I 1911 vart Walcott æresdoktor ved Universitetet i Oslo.
Vlad III Dracula
Vlad Ţepeş (1431 - 1476) også kjend som Vlad den III Ţepeş var ein hospodar/gospodar (fyrste) av Vallakia,som no er ein del av Romania. Tilnamnet Ţepeş tyder spiddaren på rumensk. Han var fødd i Transsilvania, som den gongen var ein del av det ungarske kongeriket. Han var fyrste i fleire omgangar på 1400 talet, og fekk tilnamnet sitt av di han hadde for vane å spidde folk på lange trepåler i endetarmen, slik at dei døydde langsamt og smertefullt. Han er den historiske figuren bak draculalegenden, endå namnet Dracula (tyder djevelen eller draken) var tilnamnet til faren hans. Vlad tepes var ikkje vampyr, men då Bram Stoker skreiv boka si um Dracula, då blanda han saman Vlad tepes med vampyrlegendene på Balkan, og slik var den Dracula, som vi kjenner, skapt.
Roztocze
Roztocze (ukrainsk Розточчя, Roztotsjtsja) er ei åsrekkje aust i det sentrale Polen og vest i Ukraina som stig opp frå Lublin-høglandet og strekkjer seg søraustover gjennom Solska-villmarka og over grensa til ukrainsk Podolia. Dei strekkjer seg kring 180 km og er 14 km breie. Den høgaste toppen i åsrekkja i Polen er Wielki Dział med 390 meter over havet, medan den høgaste toppen i Ukraina er Vysokyj Zamok på 409 meter over havet. I Polen ligg Roztocze i Lublin og Subkarpatiske voivodskap, medan dei i Ukraina strekkjer seg heilt til utkanten av Lviv. I 2011 vart åsane her eit biosfærereservat under UNESCO Biosphere Reserve. Den polske delen av åsane utgjer Roztocze nasjonalpark.
Fylkesveg 848
Fylkesveg 848 (Fv848) går mellom Myre i Salangen kommune og Harstad kommune. Vegen gjev Ibestad kommune fastlandssamband. Vegen er 51,5 km lang utanom ferjestrekninga.
Historie
Vegen mellom Hamnvik og Sørrollnes vart bygd på slutten av 1950-talet. Ferjetrafikken mellom Sørrollnes og Harstad byrja i 1964.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Troms og Finnmark mållag
Troms og Finnmark mållag er fylkeslaget for Noregs Mållag for Troms og Finnmark.
Kanal
Kanal (frå latin renne) er vassvegar, som regel kunstige.
Troms og Finnmark mållag
1860-1915
Organisert målarbeid i Troms og Finnmark går tilbake til før Noregs Mållag blei skipa i 1906.
Kanal
Ein skipskanal er ein kanal som er laga stor nok til å ta havgåande skip gjennom land.
Troms og Finnmark mållag
1860-1915
Dei første målfolka finn vi ved Tromsø Seminarium alt i 1860-åra. Elias Blix hadde gått ut her i 1855, men møtte ikkje landsmålet før han kom til Kristiania. Det same gjaldt John Klæbo som gjekk ut i 1861. I 1860-62 var Karl Akre elev her. I 1872-74 var Ananias Brune seminarist, og saman gav desse to ut bladet Finnmarkingen i Vadsø i 1875, på landsmål og finnmarksmål. Olaus J. Myrnes (1870-72), Jens Riksheim (1871-73), Peter Karl Eberg Pedersen (1872-74) og Leonhard Næss (1872-74) var også ivrige målfolk mens dei gjekk på Tromsø Seminarium. 17. april 1898 blei mållaget Heimhug skipa ved lærarskolen i Tromsø.
Det første forsøket på å skipe eit regionalt mållag, blei gjort i 1899. 16. juli 1899 blei Nordmannalaget skipa i Tromsø. Det skulle vere eit landsdelslag for Nord-Noreg på line med Austmannalaget og Vestmannalaget. Til leiar blei T. Eidem, Tromsø, valt. Men Nordmannalaget fekk kort levetid.
1915-1921
«Trums Fylkesmaallag» blei skipa på eit ungdomsstemna som Troms ungdomsfylking heldt på Finnsnes 12. juli 1915. Til styre blei vald lærar Ingvald M. Rødvik, Lenvik, formann, bladstyrar Rasmus Larsen Eide, Harstad, fylkeskolelærar Inggjald Leigland, Lyngseidet, Mikal Jakobsen, Årstein i Gratangen, og lærar Peder Johan Hartviksen, Skånland. 29 medlemmar teikna seg straks.
31. juli 1915 heldt fylkesmållaget det første ordinære årsmøtet sitt på Harstad. Fylkesskolelærar Inggjald Leigland, Lyngseidet, blei vald til formann. Med seg i styret fekk han sanitetsmajor Ingjald Reichborn-Kjennerud, som heldt til på Harstad i åra 1911-1918, og sorenskrivar Harald Thomas, som var på Ibestad frå 1915 til 1930. I styret sat i tillegg også Tøger Hagemann, Tromsø, som var skoledirektør i Troms frå 1915 til 1930, og Hans Nicolai Osnes, som var skoleinspektør i Tromsø frå 1914 til 1918.
Det neste ordinære årsmøte med stemna blei halde i Bardu 29. og 30. juli 1916. Styret blei i stor monn attvalt: Fylkesskolelærar Inggjald Leigland, Lyngseidet, blei attvalt til formann. Skoledirektør Tøger Hagemann, Tromsø, blei vald til varaformann. Til styremedlemmar blei vald skoleinspektør Hans Nicolai Osnes, Tromsø, bladstyrar Rasmus Larsen Eide, Harstad, og sorenskrivar Harald Thomas, Ibestad.
Dei fem første åra blei det halde fleire stemne: eitt stemne i Bardu, to på Finnsnes, eitt i Kvæfjord, eitt på Trondenes, eitt i Sørvika, to i Tromsø og eitt stemne i Øverbygd. På stemna møtte det jamleg 2-300 menneske. Det var alltid gudsteneste på landsmål og eit eller fleire foredrag om målsaka. Dei første fem åra blei det halde rundt 75 foredrag med 9-10.000 tilhøyrarar.
Dei første åra blei det skipa fleire mållag: Finnsnes mållag (1914), mållaget Heimferd, Sørreisa (1914), Måltrasten, Fauskevåg (1917), mållaget Trollvasstind, Svensby (1917), Kvedfjord maallag (1917), mållaget Ruten, Øverbygd (1920). Kvedfjord og Heimferd sovna straks inn. I tillegg meldte fleire ungdomslag seg inn i fylkesmållaget i åra 1915-20: ungdomslaget Fram, Grøtavær, ungdomslaget Soleia, Buvikvoll, Bondeungdomslaget i Tromsø, elevlaget Solhov, Lyngseidet.
Skolestyrar Inggjald Leigland, Lyngseidet, var formann i 1920, og med seg i styret dette året hadde han skoledirektør Tøger Hagemann, Tromsø, overlærar Vilhjelm Riksheim, Tromsø, lærar Oluf Nymoen, Fauskevåg, og fylkesskolelærar Ove Normann, Ibestad.
1932-1940
I samband med årsmøtet i Troms ungdomsfylking på Bjarkøya 9.juli 1932 blei arbeidet i Troms fylkesmållag tatt opp att, og nytt styre blei valt. Til formann blei vald Sigurd Fauskevåg, Sandtorg. I 1933 tok Norvald Dyrvik over som formann, og deretter var Edvard Ruud, Elgsnes, formann frå 1936. I praksis slutta fylkesmållaget å fungere i 1940.
1947-i dag
Troms fylkesmållag blei oppattskipa på eit møte i Tromsø i 1947, og laget har sidan vore i jamnt arbeid.