cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hippokrates
Dei hippokratiske skriftene (Corpus Hippocraticum) er ei samling av omkring 72 verk om lækjekunsten. Bøkene er skrivne av Hippokrates sjølv eller medarbeidarane hans, innhaldet i desse vert ofte samanblanda med det vesle som er kjent om kva Hippokrates sjølv tenkte, skreiv og gjorde. Likevel vert han framstilt vanlegvis som sinnbilete på den antikke lækjaren og får æra av å ha forbetra systematiske studiar av medisin. Han skal ha sameina kunnskapen til eldre medisinske skular, og gjennom den hippokratiske eiden og andre verk ha føreskrive arbeidsformer for lækjarar. Gjennom arbeidet sitt fremja han ei ny lære: Lækjarkunsten må byggje på observasjon og praktiske røynsler, ikkje på magi og laus spekulasjon.
Liv
Historikarane godtar at Hippokrates har eksistert og vart fødd omkring 460 f.Kr. på den greske øya Kos og vart ein berømt lækjar og lærar i medisin. All annan biografisk informasjon er apokryfisk og sannsynlegvis falsk. Soranos frå Efesos, ein gresk gynekolog som levde på 100-talet, var den fyrste som skreiv om Hippokrates liv og er kjelda til størstedelen av informasjonen om Hippokrates. Opplysningar om Hippokrates finst også i Aristoteles skrifter, skrivne på 300-talet f.Kr., samt i verket Suda frå 900-talet og i Johannes Tzetze sine verk frå 1100-talet.
Soranos seier at Hippokrates lærte seg medisin av far sin og farfaren, og studerte andre emne for Demokrit og Gorgias. Hippokrates studerte truleg ved asklepieion på Kos, og fekk leksjonar av den thrakiske læraren Herodikos av Selymbria. Den einaste samtidige omtalen av Hippokrates finst i dialogen Protagoras av Platon, der Platon skildrar Hippokrates som «Hippokrates frå Kos, asklepiaden». Hippokrates underviste og praktiserte medisin heile livet, og reiste så langt som til Thessalia, Thrakia og Marmarahavet. Truleg døydde han i Larissa, 83 eller 90 år gammal, men enkelte versjonar seier han var ein bra bit over 100.
Hippokratisk teori
Hippokrates var den fyrste lækjaren som avviste slumptilfelle og idéar om at overnaturlege eller guddomlege krefter forårsakar sjukdomar. Elevar av Pythagoras meinte det var Hippokrates som fyrst samankopla filosofi med medisin. Han skilde medisinvitskapen frå religion og hevda at sjukdom ikkje var gudane sin straffedon, men snarare ei fylgje av miljømessige faktorar, matinntak og livsvanar. Corpus Hippocraticum nemner ikkje ein einaste 'mystisk' sjukdom. Hans overtyding grunna seg likevel for ein stor del på slikt som no er kjent som ukorrekt anatomi og fysiologi, såsom humoralpatologi. Hippokrates hevda at epilepsi, som vart kalla morbus sacer dvs den heilage sjukdomen, ikkje var meir heilag enn andre sjukdomar.
Dei antikke medisinskulane var usams om korleis sjukdomar vart best behandla. Den knidisk skulen fokuserte på diagnose, men luta seg mot mange feilaktige gissingar om menneskekroppen. Det fanst nesten ingen kunnskap om menneskeleg anatomi og fysiologi, grunna eit tabu mot å dissekere menneske. Den knidiske skulen kunne derfor ikkje skilje ut kunnskap når ein sjukdom var årsak til fleire symptom. Den hippokratiske (Kos-) skulen var i hovudsak retta mot stell og prognose. Med allmenne diagnosar og passive behandlingar kunne sjukdomar verte effektivt behandla og den kliniske praksisen utviklast. No til dags er lækjarar derimot opptekne av spesifikke diagnosar og spesialiserte behandlingar, som den knidiske skulen var talsmenn for. Denne endringa i medisinsk tenking sidan Hippokrates tid, har gjennom dei siste to tusenåra fått mange til å fordømme passiviteten i hippokratisk behandling. Til dømes kalla den franske lækjaren Houdart den hippokratiske behandlinga for ein «meditasjon over døden».
Humoralpatologi og krise
Den hippokratiske skularetninga hevda at all sjukdom kom av ein ubalanse i kroppen mellom dei fire kroppsvæskene, som var naturleg jamlikt fordelte når mennesket er friskt. Når dei fire kroppsvæskene, blod, svart galle, gul galle og snòr, ikkje var i balanse vart ein person sjuk og vart verande sjuk til dess balansen vart sett i stand att. Hippokratisk terapi forsøkte rette opp att balansen.
Eit anna viktig omgrep i hippokratisk medisin var krise, eit punkt i sjukdomsutviklinga då sjukdomen var antan nær siger og pasienten snart skulle døy, eller motsett der naturlege prosessar som gjorde at patienten friskna til att. Tilbakefall kunne skje og føre til ei ny avgjerande krise. I fylgje denne læra har kriser det med å hende på kritiske dagar, noko ein antok var eit bestemt tidspunkt etter at patienten hadde fått sjukdomen. Om ei krise skjedde på ein dag som låg langt ifrå ein kritisk dag, kunne tilbakefall ventast.
Hippokratisk behandling
Hippokratisk medisin var audmjuk og passiv. Den terapeutiske innstillinga grunna seg på "naturens läkande kraft" (vis medicatrix naturae på latin). I fylgje denne læra kan kroppen av eiga kraft nyopprette balansen mellom dei fire kroppsvæsken og lækje seg sjølv (physis). Behandlinga skulle einast hjelpe denne naturlege utviklinga. Kvile og ro var av største verd. Svært ofte var hippokratisk medisin særs vennleg mot pasienten. Behandlinga var mild og la vekt på å halde pasienten rein og steril.
Hippokrates var tvisynt til å nytte lækjemiddel og spesialisert behandling som kunne vise seg å vere feilvald. Kraftfulle lækjemidlar vart likefullt nytta ved særskilde tilfelle. Denne passive behandlinga var effektiv mot enkle skadar, så som brotne bein som kravde metodar for å strekke skjelettet og lette trykket mot det skada området.
Profesjonalitet
Hippokratisk medisin merker seg ut med sin strikse profesjonalitet, disiplin og rigorøse praksis. Det hippokratiske verket Om lækjaren tilrår at lækjaren alltid skal vere velordna, ærleg, logn, vidsynt og seriøs. Den hippokratiske lækjaren er grundig og merksam på alle sider av si gjerning; han fylgde detaljerte forskrifter for «lys, personale, instrument, pasientens tilstand og bandasje- og forbindingsteknikkar» i den antikke operasjonssalen.
Den hippokratiske retninga la vekt på dei kliniske doktrinane om observasjon og dokumentasjon. Desse doktrinane påbyr at lækjarar dokumenterer det dei oppdagar og sine medisinske metodar på ein særs tydeleg og objektiv måte, slik at desse nedteikningane kan førast vidare og nyttast av andre lækjarar. Hippokrates gjorde nøyaktige, regelbundne notatar om mange symptom, derimellom hudfarge, puls, feber, smerter, skjelvingar og utflod. Han utvida kliniske observasjonar til å omfatte familiehistorie og omgjevnader. Det har vorte hevda at medisinen har honom å takke for kunsten å klinisk inspektere og observere. Av den grunn har det vore sagt det ville vere rettare å kalle han for «Den kliniske lækjekunstens far».
Bidrag til lækjekunsten
Hippokrates og etterfylgjarane hans var dei fyrste som skildra mange sjukdomar og medisinske tilstandar. Han har fått æra for å ha vore den til fyrste til å beskrive trommestikkfingrar, eit viktig diagnostisk teikn på ein kronisk dannande lungesjukdom, lungekreft og cyanotisk hjartefeil. Hippokrates var også den fyrste lækjaren som, i Prognosis, skildra «hippokratisk ansikt» (latin facies hippocratica), den forandringa i ansiktet som kjem av død, langvarig sjukdom, svolt eller liknande.
Hippokrates byrja kategorisere sjukdomar som akutte, kroniske, endemiske og epidemiske. Eit anna av Hippokrates fremste bidrag finst i skildringane hans av symptomatologien, av fysiske oppdagingar og kirurgisk behandling, samt prognosen for thoraxempyem, det vil seie puss i brysthola. Skildringane hans er framleis relevante for dagens studentar i pneumologi og kirurgi. Hippokrates var den fyrste som dokumenterte thoraxkirurgien og resultata hans er framleis gyldige.
Hippokratiske eiden
Den hippokratiske eiden er eit banebrytande dokument om medisinsk etikk som i antikken vart tillagt Hippokrates. Eiden, som er omtala i eit av verka i Corpus Hippocraticum, vert i dag sjeldan brukt i si opphavlege form. derimot tener han som grunnvoll for andre og liknande eidar og lover som definerar god medisinsk praksis og moral. Slike avleia eidar vert i vår tid avlagt regelbunde av uteksaminerte medisinstudentar som skal ta til i arbeid som lækjarar.
Ettermæle
Hippokrates vert i stor utstrekning rekna som far åt lækjekunsten. Bidraga hans revolusjonerte lækjargjerninga, men etter han døydde stoppa framsteget opp. Så høgt vart Hippokrates æra at lærdomane hans i stor grad vart oppfatta som for storarta til å kunne forbetrast, og ingen større finpuss av metodane hans vart gjort på lang tid. Hundreåra etter Hippokrates død er like mykje prega av tilbakegang som av vidare framsteg. Eitt døme er at «etter den hippokratiske perioden forsvann praksisen med å ta kliniske rapportar om det enkelte tilfelle...», i fylgje histrikaren Fielding H. Garrison.
Den neste store lækjaren etter Hippokrates var Galenos, ein grekar som levde frå 129 til 200 e.Kr. Galenos heldt fram med den hippokratiske medisinen, og flytta kunnskapane både framover og bakover. I mellomalderen tok persarane og arabarane i bruk hippokratiske metodar. Etter renessansen vart hippokratiske metodar vekt til live i Europa og breidde seg ytterlegare ut gjennom 1800-talet. Thomas Sydenham, William Heberden, Jean-Martin Charcot og William Osler var mellom dei medisinarane som nytta seg av Hippokrates rigorøse kliniske teknikkar.
1103 Sequoia
1103 Sequoia er ein asteroide i det indre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 9. november 1928 av Walter Baade ifrå Hamburger Sternwarte i Bergedorf i Hamburg.
Kazumasa Shimizu
Kazumasa Shimizu er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Oita Trinita.
Uttarakhand
Bakgrunn
Separatistrørsla i Uttarakhand hadde bakgrunn i motsetjingar mellom kastar — rajputar og til ei viss grad brahminar dominerer dette området, medan lågare kastar hadde makta i Uttar Pradesh — og språk, der innbyggjarane i Uttarakhand hovudsakleg bruker garhwali og kumaoni, medan fleirtalsspråket i UP er hindi.
Namn
Uttarakhand er det tradisjonelle namnet for den indiske delen av Himalaya, og blei også brukt som namn på separatistrørlsa. Då delstaten blei skild ut frå Uttar Pradesh i november 2000 fekk han namnet Uttaranchal (sanskrit for 'nordfylke') i staden for Uttarakhand ('nordland') som separatistrørsla i området hadde kravd. I januar 2007 bytta delstaten namn til Uttarakhand.
Geografi
Delstaten ligg ved foten av Himalaya. Han har tre geografiske regionar: Høgfjellsområdet, høgplatået og slettelandet terai, det sistnemnde utgjer om lag 12 % av flatevidda. Dalane er tett busette, medan få bur i dei store fjellområda.
Høgfjellsområdet inneheld toppar som Nanda Devi, Kedarnath og Trishul, og isbrear som Gangotri og Pindari. Store elver i Uttarakhand er mellom anna Ganga og Jamuna.
Dei største byane er Dehradun (530 263 innb.) Haridwar (220 767), Haldwani (158 896) og Roorkee (115 278). Haridwar, Badurnath, Kedarnath og Rishikesh er viktige pilegrimsmål for hinduar, noko som også gjeld Gangotri og Yamunotri, kjeldene til Ganga og Jamuna. Valley of Flowers og Nanda Devi er nasjonalparkar og rekna som verdsarv av UNESCO.
Innbyggjarar
Delstaten har to offisielle språk, hindi, som blir tala i byane, og sanskrit, som den einaste delstaten i India. På landsbygda blir det tala garhwali i Garhwal-området og kumaoni i Kumaon.
Dei fleste innbyggjarane er hinduar eller buddhistar. Etter sjølvstendet i 1947 flytta fleire sikhar hit frå Punjab, medan nokre muslimske grupper har flytta hit seinare.
Mari Moen Holsve
Mari Moen Holsve er ein norsk forfattar.
Ho har gjeve ut bøkene Skjelka-Agenten (Gyldendal, 2006) og Rasp (Gyldendal, 2008). Båe bøkene er fantasyromanar for ungdom. For Rasp vart Holsve nominert til Uprisen 2009. I 2011 vann ho ARKs barnebokpris for Halvgudene.
Holsve var hausten 2008 fagdommar i Kvitt eller dobbelt på NRK. Temaet var C.S. Lewis' bøker om Narnia.
Talet 13
Talet tretten (13) er det sjette primtalet og det einaste primtalet mellom 11 og 17. I heiltalsrekkja kjem det etter talet tolv og før talet 14.
Bihar
Bihar er ein delstat nordaust i India. Hovudstaden er Patna. Delstaten grenser mot Nepal i nord, og dei indiske delstatane Vest-Bengal i aust og Uttar Pradesh i i vest.
Bihar ligg rundt elva Ganges og består av fruktbart sletteland der ein driv risdyrking.
Talet 13
I mange kulturar seier ein at 13 tyder ulukke. Irrasjonell angst for talet 13 er ein sjukdom som heiter triskaidekafobi. Av di mange fryktar dette talet, har vestlege fly ikkje nokon seterad mellom rad tolv og rad 14, og mange høghus har ingen etasje mellom den tolvte og den som heiter 14.
Talet 13 er brukt i visse faste uttrykk, som tretten på dusinet.
Bihar
15. november 2000 blei den sørlege delen av Bihar skild ut som ein eigen delstat, Jharkhand. Ein av grunnane for delingen var eit sterkt krav blant adivasiane (kastelause stammefolk) som utgjorde ein majoritet i desse områda. Blant desse folka er santalar i stort fleirtal.
Bihar mista store mineralrikdommar ved utskillinga av Jharkhand.
Salvador Allende
Salvador Allende Gossens var folkevald president i  Chile frå 1970 til 1973. Han døydde under militærkuppet 11. september dette året.
Salvador Allende var lege av utdanning og yrke. Han var ein av grunnleggjarane av Det chilenske sosialistpartiet PS i 1933.
Partia på venstresida i Chile hadde tradisjonar for å gå saman i breie alliansar. Fleire gonger var Allende felles presidentkandidat for venstresida, og i 1958 var han nær ved å vinne valet. I 1970 greidde han det.
Allende sitt styre betydde ein aktiv sosialistisk reformpolitikk, slik valprogrammet til venstrealliansen Unidad Popular (Folke-Einskapen) hadde lova veljarane. Høgresida raste, og USA gjekk til kredittboikott og la vanskar i vegen for chilensk kopar-eksport.
Trass i mange vanskar, gjekk venstresida fram ved valet i mars 1973. Høgresida og USA kunne berre bli kvitt den folkevalde sosialistiske presidenten ved eit kupp.
Militærkuppet kom den 11. september 1973. Presidentpalasset der Allende og medarbeidarane hans var, blei bomba med fly før det blei angripe med stridsvogner og soldatar. President Allende og hans folk forsvarte seg mot den overlegne fienden i fleire timar, med våpen i hand. Da kampane var over, var Salvador Allende død. Han tok truleg sitt eige liv for ikkje å bli tatt til fange av kuppmakarane.
Over 3 000 menneske blei drepne under kuppet. Over 30 000 menneske blei torturerte på det grovaste i tida som følgde. Mange måtte flykte til utlandet, over ein kvart million fór i eksil. Alle sosiale reformer frå Allende-tida blei avskaffa, og ein ekstrem nyliberalistisk økonomisk politikk innført. Kuppleiaren, general Augusto Pinochet, innsette seg sjølv som chilensk president.
Salvador Allende var syskenbarn til forfattaren Isabel Allende sin far, og ho har kalla han «onkel» i intervju.
Walther Rathenau
Biografi
Rathenau vart fødd i Berlin som son av Emil Rathenau, ein framståande jødisk forretningsmann og grunnleggjar av Allgemeine Elektricitäts-Gesellschaft (AEG). Han studerte fysikk, kjemi og filosofi ved Humboldt-Universität zu Berlin og i Strassburg, og arbeida som ingeniør før han vart medlem av styret i bedrifta til faren. Walther Rathenau var ein leiande industrimann i keisarriket sine seine år og den tidlege Weimarrepublikken. Ein reknar med at Rathenau er modellen for figuren «Arnheim», som skal symbolisere den tyske industrileiaren, i Robert Musil sin roman Der Mann ohne Eigenschaften.
Rathenau var ein av dei leiande tyske jødane som talte for at jødane måtte assimilere seg. Han hevda at jødar burde gå imot både sionisme og sosialisme, og istaden freiste integrere seg i det vanlege tyske samfunnet. Som sefardisk jøde følte han seg òg overlegen austjødane, og uttalte si misnøye over «invasjonen av asiatiske hordar».
Under fyrste verdskrigen arbeidde Rathenau i krigsministeriet med å skaffe råvarer, og vart i tillegg styreleiar for AEG då faren døydde i 1915. Han spelte ein viktig rolle i å få Tyskland sin økonomi i krigstakt, og gjorde ein stor innsats for at landet kunne halde fram med krigen trass i akutt mangel på arbeidskraft og råvarer.
Etter krigen vart den politisk moderate og liberale Rathenau ein av grunnleggjarane av Det tyske demokratiske partiet, DDP. Han tok avstand frå bølgja av sosialistiske idear som strøymde gjennom landet etter sjokket ved nederlaget og den etterfylgjande revolusjonen.
Talet 4
4 (fire) er eit kvadrattal og dermed eit samansett tal: 4 = 2·2. I heiltalsrekkja kjem det etter talet tre og før talet fem.
Walther Rathenau
Biografi
Den britiske politikaren Robert Boothby skreiv om Rathenau: «Han var noko berre ein tysk jøde kan vere på ein gong: Ein profet, ein mystikar, ein forfattar, ein statsmann, ein industrimagnat av den høgste og største klasse, og ein pioner for det som no har blitt kjent som 'industriell rasjonalisering'».
Talet 4
Talet fire kan indikerast med prefikset tetra- (frå gresk) eller kvad- (frå latin).
Ordenstalet som svarar til talet fire, er fjerde (4.).
Walther Rathenau
Biografi
Sjølv om Rathenau argumenterte for økonomisk og politisk samarbeid mellom Tyskland og Sovjetunionen, vart han verande sterkt kritisk til Sovjetunionen sitt regime og deira metodar.
Betsy Clifford
Elizabeth Clifford, kjend som Betsy Clifford, er ein kanadisk tidlegare alpin skirennar frå Ottawa som vart verdsmeister i storslalåm i 1970.
Walther Rathenau
Biografi
Den 24. juni 1922 vart Rathenau myrda av to høgreorienterte offiserar med tilknyting til Organisation Consul i eit attentat. Eit minnesmerke i Berlin-Grünewald minner om brotsverket. Ein av dei som stod bak attentatet var forfattaren Ernst von Salomon.
Betsy Clifford
Clifford debuterte i verdscupen i alpine greiner vinteren 1969. Sesongen 1969/70 etablerte ho seg i verdstoppen i slalåm med andreplassar i både Grindelwald og i Bad Gastein. Under VM i alpine greiner 1970 i Gherdëina overraska ho med å vinne gullmedaljen i storslalåm, einast 16 år gammal. Fire år seinare vann ho VM-sølv i utfor under alpin-VM 1974 i St. Moritz.
Walther Rathenau
Biografi
Walther Rathenau var Edvard Munch sin store mesen i Berlin, og bidrog til gjennombrotet hans der. Eit Munch-portrett av Rathenau er ein del av den faste samlinga på Märkisches Museum i Berlin-Mitte.
Sverre K. Andersen
Sverre K. Andersen var ein norsk sjømann frå Haugesund under den andre verdskrigen.
Betsy Clifford
Clifford vann tre renn i verdscupen; to i slalåm og eitt i storslalåm. Sesongen 1970/71 vann ho, saman med franske Britt Lafforgue, slalåmpokalen i verdscupen i alpine greiner. Ho la opp i 1976.
Det australske flagget
Australia sitt flagg er blått og i øvre venstre hjørne er det britiske flagget. Dei fem kvite stjernene på høgre halvdelen viser stjernebiletet Sørkorset. Den kvite stjerna som står åleine på venstre sida symboliserer Australia.
Betsy Clifford
Kjelder
FIS-biografi
Sverre K. Andersen
Andersen vart rekruttert til motstandskampen i september 1940 og vart då med i det som skulle bli Kompani Linge. Frå 1942 opererte han som agent under kodenamnet Arquebus og dreiv ein skjult radiosender på Bjoa i Sunnhordland. Denne sendaren var operativ og leverte meldingar til London heilt til freden kom i 1945.
Det australske flagget
I april 1901 vart det utlyst ei tevling om korleis Australia sitt flagg skulle sjå ut og dei fem vinnarane fekk dele 200 pund. Flagget vart fastsett av kong Edvard VII i 1902.
Sverre K. Andersen
Det er sett opp eit minnesmerke over Sverre K. Andersen utanfor Karmøy kommune sitt rådhus i Kopervik, som vart avduka 6. juni 1990.
Keisuke Yoshisaka
Keisuke Yoshisaka er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Oita Trinita.
Seimsgrend haldeplass
Seimsgrend haldeplass ligg i Seimsgrend i Voss herad i Vestland og er ein haldeplass på Bergensbanen. Han vart opna i 1936. Frå 1936 til 1938 heitte haldeplassen Seim,
Seimsgrend ligg mellom Bulken stasjon og Evanger stasjon, 396,16 km frå Oslo. Haldeplassen består av ei plattform og eit leskur.
Det er nokre av lokaltoga Bergen-Voss-Myrdal som stoppar på haldeplassen.
Zentani Muhammad az-Zentani
Zentani Muhammad az-Zentani var president i Libya frå 1992 til 2008. I praksis hadde han svært lite makt, ettersom landet var kontrollert av Muammar al-Gaddafi.
Bergsliskorane
Bergsliskorane er namnet på bustaden til kunstmålaren Nils Bergslien (1853–1928). Bustaden ligg om lag 1 km frå Eidfjord sentrum, og er i dag eit kulturminne eigd av Eidfjord kommune.
Tomta heitte opphavleg Kråkeskorane då Nils og Johanna Bergslien kjøpte henne i 1886. Kona hans, Johanna Myklatun frå Øvre Eidfjord fekk med seg ei gamal røykstove til tomta som vart kalla gamlastovo. Her budde ekteparet fram til 1890-talet, då våningshuset i sveitserstil vart sett opp. Nils Bergslien nytta Gamlastovo som atelier etter dette.
Etter at Bergslien døydde, budde det folk i huset fram til 1980-talet, mellom anna etterkomarane til Nils og Johanna. I 1978 kjøpte Eidfjord kommune bustaden til Bergslien, på folkemunne kalla Bergsliskorane med atelier, eldhus og bustadhus av son og sonekona hans Nils, Odd og Gjertina Bergslien. I skøytet står det mellom anna: «Den del av eigedomen som ligg mellom bergalaget og Simadalsvegen, og som omfattar bakken, skarvet og inntil 5.meter frå den gamle løa, (I daglegtala kalla Bergsliskorane) skal med påståande hus, solur og granittstøtta for all framtid takast vare på av kommunen som minne etter kunstmålaren Nils Bergslien.»
Eidfjord Kommune har i tillegg formulert at dei ynskjer at «huset skal vera ein kombinasjon av heidersbustad, museum og lokal kunst med Bergslien som hovudtema og senter for praktisk teoretisk kunststudium» i eit skriv frå 1987.
Sidan dei siste bebuarane i huset døydde, har Eidfjord kommune rusta opp bustaden etter antikvariske prinsipp. Bustaden framstår i dag med opphavleg fargeval og er innreidd med sengeplass til 4 personar. Tanken er at bustaden skal verta brukt som kunstnarbustad for kunstnarar som vitjar Eidfjord.
Trebukkar
Trebukkar (Cerambycidae) er ein familie biller som finst over heile verda. Dei er lettast å kjenne att på dei lange antennene, som ofte er mykje lengre enn sjølve kroppen. Stundom kan ein forveksla dei med bladbiller (Chrysomelidae), men i motsetnad til desse har trebukkane to taggar i spissen av skinnebeina (tibiae). Artane i familien er planteetarar som hovudsakleg går på vedplantar, bortsett frå nokre få urtelevande artar.
Mange trebukkar er økonomisk viktige skadedyr. Her i Noreg er det særleg husbukken som gjer alvorleg skade på treverk, men òg andre artar kan finna på ugagn. Det er hovudsakleg larvane som er problemet; desse borar seg i treet og et av veden.
Om lag 35 000 trebukkartar er beskrive. 625 er registrerte i Europa, og 90 er registrerte som naturlege i Noreg. I tillegg er det funne ein del utanlandske artar som har kome med importert trevirke.
Kjenneteikn
Sett i høve til mange andre insekt er trebukkane særs store. Den største arten i verda er 17 cm lang, heiter Titanus giganteus og lever i Amazonas. I Noreg vert den største arten opp mot 45 mm lang, medan gjennomsnittleg kroppslengd er mellom 1 og 1,5 cm.
Trebukklarvar er òg særeigne. Som regel er dei kvite (eller gulkvite) med brun hovudkapsel og kraftige kjevar. Dei har langstrekte, tydeleg segmenterte kroppar og er viktige i nedbryting av daud ved.
Feittfugl
Arten finst i dei nordlege områda av Sør-Amerika frå Guayana og øya Trinidad til Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru og Bolivia i skog og skogsterreng med grotter. Dei er sesongmessige migrantar, flytter ut frå område med grotter på søk etter frukttre. Streiffuglar har gjesta Costa Rica, Panama og Aruba.
Trebukkar
Systematikk og evolusjon
Trebukkar høyrer saman med mellom andre bladbiller til overfamilien Chrysomeloidea, som saman med Curculionoidea (m.a. barkbiller og snutebiller) utgjer den monofyletiske gruppa Phytophaga. Dei har mange trekk til felles, mellom anna er det fjerde tåsegmentet på kvar fot forminska så det ikkje går an å sjå det. Søstergruppa til trebukkane er familien Vesperidae, som somme meiner bør reknast til same familie.
Feittfugl
Feittfuglen er ein nattaktiv fugl som har spesialisert seg på frukter av oljepalmen og tropiske laurbær. Dette i kontrast til alle andre artar av natteramnar som er insektetarar.
Trebukkar
Systematikk og evolusjon
Etter Ehnström og Holmer (2007) delar ein trebukkane inn i seks underfamiliar:
Feittfugl
Artskildring
Dette er en stor fugl på 41-48 cm, med eit vengespenn på ca. 91 cm. Han har utflata, kraftfullt krumme nebb, omgjeve av bust opptil 5 cm i lengd. Han er hovudsaklege raudbrune med kvite flekker på nakke og venger. Undersida er kanel-brungul, flekka med kvitt. Dei stive halefjørene har djup brunfarge med kvitflekker på begge sider.
Takashi Umeda
Takashi Umeda er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Blæretang
Blæretang, er ein vanleg brunalge i strandsonen i Noreg.
Utsjånad
Fleirårig brunalge med ein tydeleg midtnerve heilt ut til enden av skota og til vanleg med kuleforma luftblærer, som oftast er ordna parvis på kvar side av midtnerven. Tangen kan verte over 1 m lang. Han- og hoorgan vert utvikla på ulike plantar. Organa sit i oppsvulma greinspissar (receptaklar). Receptaklane er ovale og modnast i april- juni. Receptaklane og skota dei sit på rotnar og fell av etter befruktinga. Utsjånaden på tangen kan variere sterkt med arv, miljø og alder.
Utbreiing
Planta veks langs atlanterhavskystane i Europa, det nordlege Russland, Austersjøen, Grønland, Asorane, Kanariøyane, Marokko og Madeira. Ho er også funnen på atlanterhavskysten i Nord-Amerika frå Ellesmereøya og Hudsonbukta til Nord-Carolina.
Førekomst i Noreg
Vanleg langs heile kysten og dannar ofte eit belt, blæretangbeltet, i øvre del av fjøresonen på skjerma stader, men kan også vekse djupare, ned til om lag 10 m. På sterkt utsette stader kan blæretangen heilt mangle blærer.
Druzjkivka
Druzjkivka (ukrainsk Дружківка, russisk Дружковка, Druzjkovka) er ein by in Donetsk oblast (provins) i Ukraina. Han har kring 65 000 innbyggjarar og dekkjer eit område på 46 km².
Druzjkivka ligg der elvane Kryvoj Torets og Kazennyj Torets renn saman, 80 km nordaust for Donetsk. Historiske kjelder viser at busetnaden Druzjkivka vart grunnlagd i dette området kring 1781. Frå byrjinga av 1800-talet til seint på 1900-talet voks Druzjkovka til ein mellomstor industriby med fleire fabrikkar. Då Sovjetunionen fall forsvann mykje av den lokale industrien og tilhøva førte til stor arbeidsløyse.
Pumpestikk
Pumpestikk er når ein fyller bensin på ein bensinstasjon, og så køyrer vekk utan å betale.
Gyrodactylus salaris
Gyrodactylus salaris er ein parasitt som først og fremst lever på atlantisk laks (Salmo salar) når fisken oppheld seg i ferskvatn, men han kan òg leva ei stund på ei rekkje andre laksefiskar. I daglegtale vert han òg kalla for Gyro, eller lakseparasitten. Parasitten har ført til at bestanden av atlanterhavslaks er vorten øydelagd i fleire norske vassdrag. Han høyrer ikkje naturleg heime i Noreg, og kom truleg til landet med innførsel av levande laks og regnbogeaure frå Sverige på midten av 1970-talet. Parasitten er vorten påvist i 46 vassdrag i Noreg.
Skildring
Gyrodactylus salaris er ein liten ektoparasitt, omkring 0,5–1 mm lang. Han festar seg til fisken med eit speialisert festeorgan (haptor) med kvasse krokar, som sit i haleenden til parasitten. Når han et, syg parasitten seg fast til laksen med munnen. Deretter vrengjer han svelget sitt gjennom munnen og og frigjev ei fordøyingsvæske med proteolytiske enzym som løyser opp skinnet til laksen. Slim og oppløyst skinn vert så soge inn i tarmen til parasitten. Dette fører til sår og skadar i skinnet til fisken. Dette kan i sin tur føra til at laksen vert meir utsett for infeksjonar og at saltbalansen i kroppsvæska til fisken vert endra.
Førebygging
Historisk sett har behandling av elver for å fjerna lakseparasitten skjedd ved å bruka plantegifta rotenon. Dette er likevel ei ikkje-selektiv gift som drep både parasitten og verten, altså laksen. Det har også vist seg at ein del elver som er behandla etter denne metoden, vert infiserte med parasitten på nytt i løpet av nokre få år.
Mellom 2003 til 2006 prøvde ein også å få bukt med parasitten ved å tilsetja små mengder aluminiumssalt og svovelsyre til elvevatnet. Ein stor føremon med denne metoden er at det er mogeleg å drepa parasitten utan å drepa laksen. Metoden er framleis i ein startfase, men resultat frå Batnfjordselva på Nordmøre og Lærdalselva i Sogn og Fjordane er svært lovande.
Det vert også arbeida med å utvikla norske laksestammar som er resistente mot Gyrodactylus, slike finst mellom anna i Austersjø-området.
Zeami Motokiyo
Zeami Motokiyo (ca. 1363–ca. 1443), òg kalla Kanze Motokiyo, var ein japansk estetikar, skodespelar og dramatikar.
Zeami lærte skodespelaryrket av faren Kanami, og vidarutvikla sarugaku-stykka hans til dramaforma no. Då shogun Ashikaga Yoshimitsu fekk sjå dei opptre i 1374, avgjorde han at Zeami skulle få ei kunstutdanning ved hoffet, og utvikla eit nært forhold til guten. Han blei ein viktig mesén for teatertroppen som Zeami tok over etter faren i 1384, og byrja ein femhundre år lang tradisjon for at shogunen støtta no-teateret.
Ein reknar med at Zeami skreiv over 50 skodespel. Blant dei var Izutsu, Hagoromo, Koi no omoni og Takasago. Stykka tek for seg krig, kjærleik, kunst, lidenskap og frelse, og har lyrisk tekst som utøvarane syng og dansar til.
Mesøya
Mesøya er ei øy i Meløy kommune i Nordland. Øya ligg sørvest for Ørnes. Mesøya har eit areal på 8 km², og høgaste punkt på øya er Mesøytoppen på 364 moh.
Mesøyfjorden ligg på nordsida av øya, medan innløpet til Glomfjorden ligg på sørsida.
1104 Syringa
1104 Syringa er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 9. desember 1928 av Karl Wilhelm Reinmuth ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg. Namnet kjem frå det latinske namnet på syrinslekta.
The lost road
The lost road er eit romanutkast som vart skrive av J.R.R. Tolkien om lag 1937. Soga er tett knytt til arbeidet med Númenor, som Tolkien bygde ut om lag på same tid. Romanutkastet vart levert inn til forlaget Allen and Unwin i november 1937, men vart aldri ferdigstilt. Berre tre eller fire kapittel vart utarbeidd, og resten vart liggjande som skisse. Tolkien la fra seg dette prosjektet då han byrja for alvor med Hobbiten om lag på same tid.
Synopsis
"Den tapte vegen" var tenkt som ein type tidsreise-forteljing, der hovudpersonen Alboin opplever parallelle liv i ulike tidbolkar. Mellom desse som Ælfwine i det angelsaksiske England, og som Elendil i det gamle Númenor. Den "notidige" Alboin er tydeleg bygd på Tolkien sjølv, med tanke på interessa for gamle språk, og ønsket om å konstruere eller rekonstruere alviske språk på grunnlag av tenkte substratum i dei europeiske språka. Far hans, Oswin Errol, oppmuntrar han og åtvarar han mot dette.
Med tida får Alboin sonen Audoin, og medan Alboin opplever at han lyder etter gamle språk, kjenner Audoin at han merkar gamle landskap. Ein skapnad frå "andreverda" kjem til Alboin og gjev han tilbodet om å "reise attende", slik han støtt har drøymt om. Han tek sonen med seg (Eadwine i det gamle England/Herendil i Númenor).
Korntrikken
Korntrikken var ei sporvognsrute i Oslo med godstrikkar, som frå 1918 og fram til 1967 transporterte korn frå kornsiloen på Vippetangen i Oslo hamn og på det ordinære sporvegsnettet opp gjennom byen over Grünerløkka til dei to møllane Nedre Foss mølle på Grünerløkka og Bjølsen Valsemølle på Sandaker. Båe møllane låg attmed Akerselva, og hadde opphavleg elva som kjelde til drivkrafta. Til kornsiloen på Vippetangen kom kornet i båt.
The lost road
Synopsis
Desse utkasta vart utgjevne som band fem av "The History of Middle Earth", saman med dei tidlege utkasta om Númenor, under tittelen The lost road i 1987, redigert og kommentert av Christopher Tolkien.
Grønnøya
Grønnøya har brusamband til fastlandet via Brattsundbrua og til Åmnøya via ei landfylling. Grønøya er også ein av stoppestadene til Nordlandsekspressen mellom Bodø og Sandnessjøen. Tidlegare hadde Grønnøya eigen butikk, og var meir eitt eige lokalsamfunn enn i dag. Då Brattsundbrua kom, vart det lettare for folk å reisa inn til Engavågen for å handla, og butikken vart til slutt nedlagd.
Korntrikken
Transporten på strekninga opp til mølla på Sandaker tok til i 1918, medan transporten til mølla på Grünerløkka tok til seinare. Dei fyrste åra vart det nytta ombygde, gamle trikkar. Seinare kom spesialbygde korntrikkar, som var måla i ein grå farge.
The lost road
Synopsis
"The lost road" er synt som fullt ferdigskriven i draumbiblioteket i serien The Sandman av Neil Gaiman, forteljing fire.
Korntrikken
Nedre Foss mølle er lagd ned og sjølve mølla rive i 1986, medan siloen ved mølla er bygd om til studenthyblar, Grünerløkka studenthus, etter å ha vorte kjøpt av Studentsamskipnaden i Oslo i 2000. Her er ein kopi av fronten på dei gamle, spesialbygde korntrikkane stilt ut attmed inngangsdøra. Mølla på Sandaker er framleis i drift, og kornet vert framleis frakta opp dit frå den same siloen på Vippetangen, men no i spesialbygde tankbilar.
The lost road
Synopsis
.
Takahiro Tasaki
Takahiro Tasaki er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Oita Trinita.
IJsselmeer
IJsselmeer er ein grunn innsjø på 1100 km² sentralt i Nederland på grensa mellom provinsane Flevoland, Noord-Holland og Friesland. Han har eit gjennomsnittleg djup på 5-6 meter og er kalla opp etter elva IJssel som munnar ut i innsjøen via den mindre innsjøen Ketelmeer. IJsselmeer er den største innsjøen i Vest-Europa.
IJsselmeer oppstod i 1932 då bukta Zuiderzee vart lukka av den 32 km lange diket (demninga) Afsluitdijk. Dette var ein del av det store Zuiderzeeprosjektet som fleire år seinare førte til at IJsselmeer krympa inn.
IJsselmeer er eit stort ferskvassreservat og gjev vatn til både jordbruk og drikkevatn. Det vert òg gjort mange fritidsaktivitetar på innsjøen.
Ståle Engen
Hans Ståle Engen er ein tidlegare friidrettsutøvar frå Drammen som i 1970 sette norsk rekord i 3000 meter hinder og same året vart tildelt kongepokalen i noregsmeisterskapen.
Aktiv
Engen deltok i ungdomsåra år i friidrett om sommaren og langrenn om vinteren, som medlem i respektive IF Sturla og Drafn. Etter kvart satsa han på friidrett og særleg hinderløping. I sitt fyrste år som senior gjorde han personbeste med 9.01,0 på 3000 m hinder. Lite trening gjorde 1969 til ein svak sesong.
Våren 1970 viste Engen heilt andre takter. Under landskampen Spania – Noreg 2. mai i Barcelona forbetra han sin personbeste til 8.41,8, spurtslått av den sterke spanjolen Javier Alvarez, men dømt føre landsmannen Sverre Sørnes på tredjeplass. Siste helga i juni fekk Sørnes og Engen på ny same tid då dei vart nummer 1 og 2 i landskampen mot Sverige, med 8.41,6 forbetra Engen seg med 0,2 sekund. Den 29. juli sletta Engen den norske hinderrekorden då han fylgde verdsrekordhaldaren Kerry O´Brien til oppløpssida ved eit stemne på Stockholm stadion. Tida 8.31,4 var norsk rekordforbetring med 7 sekund. Laurdag 15. august sette han meisterskapsrekord på distansen med 8.39,4 og vart tildelt kongepokalen.
Engen lukkast ikkje fylgje opp i 1971-sesongen, årsbeste 8.44,8. Og då 1972 vart eit svakt år på friidrettsbana valde han å trappe ned treninga.
Sápmelaš
Sápmelaš var eit nordsamiskspråkleg blad som kom ut i Finland frå 1934 til 2001, då det gjekk inn, etter økonomiske vanskar. Fram til 1995 vart Sápmelaš finansiert av den finske staten, deretter av det finske sametinget i seks år, til støtta heldt opp, og bladet gjekk inn.
Dei første redaktørane var Paavo Ravila (fram til 1943) og Erkki Itkonen (fram til 1950). Ingen av dei var samar sjølv, derimot var dei professorar i fennougristikk ved Universitetet i Helsingfors. Under desse to redaktørane var hovudvekta på folkeopplysning blant samane. Frå 1980 til 1998 var Jouni Kitti redaktør.
Oppdal
Oppdal er ein tettstad og administrasjonssenteret i Oppdal kommune i Sør-Trøndelag fylke.
Talet 6
Talet seks kan indikerast med prefikset heksa- (frå gresk) eller seks- (frå latin).
Ordenstalet som svarar til talet seks, er sjette (6.).
6 er eit perfekt tal: 1·2·3 = 1+2+3 = 6
6 er det 2. faktoriserbare naturlege talet og det fyrste som har to distinkte faktorar.
Oppdal
Samfunn
Hovudsamferdselsåra gjennom dalen er Rv70 som går på nordsida og endar i Kristiansund. På sørsida går Fv 513 frå Kåsen til Hoel også kalla Vikavegen. Frå Storlidalen møter Fv 511 (Storlidalsvegen) riksveien ved tettstaden. Dalen omfattar to skulekrinsar, Midtbygda og Lønset. Midtbygda har skule, barnehage, museumsbutikk (Vognildsbua) kafe og festlokale (Berghallen) som ligg på Vognill, der Fv 512 (Nerskogsvegen) møter RV70, om lag 6 km frå kommunesentret. Lønset er ein liten tettstad og eit kyrkjesokn 20 km vest for tettstaden Oppdal og har skule, barnehage, samfunnshus, bedehus, eldreboligar, nærbutikk og kyrkje med kyrkjegard (800m nord for tettstaden langs med Fv511).
Målrøystingar 1965-1969
Oversyn over folkerøystingar om opplæringsmål i norske skulekrinsar i åra 1965 til 1969.
Playmen
Playmen er ein gresk dansepopduo som består av Pávlos Manólis og Leftéris Xenákis. Dei vart kjend i 2009 med songen «Together Forever», som seinare vart gjeven ut på nytt under Mad Video Music Awards 2010. I den nye versjonen syng dei saman med gruppa Onirama og Élena Paparízou. Sommaren 2010 gav dei ut singelen «Feel Your Love» og i februar 2011 gav dei ut singelen «Tonight».
Dei deltok under avslutningsseremonien for Dei særskilde olympiske verdssommarleikane 2011 på Panathinaïkó Stádio i Aten 4. juli 2011.
Norio Murata
Norio Murata er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Oita Trinita og Mito HollyHock.
Lauwersmeer
Lauwersmeer er ein kunstig innsjø nord i Nederland på grensa mellom provinsane Groningen og Friesland. Innsjøen vart danna 23. mai 1969 då dika mellom Lauwerzeebukta og Vadehavet vart lukka.
På austkysten av Lauwersmeer ligg Marnewaard, eit øvingsområde for den nederlandske hæren. Sentrale og austlege delar av innsjøen vart ein del av Lauwersmeer nasjonalpark i 2003.
Historie
Lauwerszee vart danna under ein flaum i 1280. Han er kalla opp etter elva Lauwers, som renn langs grensa mellom provinsane Groningen og Friesland. Det vart gjort mange planar etter flaumen om gjere bukta om til ein innsjø, men det tok mange år før dette vart gjort. Gradvis vart delar av bukta omgjort til polderar og bukta vart gradvis redusert frå ei bukt med to armar til ei nesten firkanta buk.
I 1960 etter Nordsjøflaumen i 1953 avgjorde regjeringa at det var på tide å drenere Lauwerszee, og byrja arbeidet på eit 13 km lang dike med sluser. Den nye hamna Lauwersoog vart delvis bygd langs dika. Dika vart til slutt lukka frå Vadehavet den 25. mai 1969 og sidan den gong har innsjøen heitt Lauwersmeer.
Lauwerzee vart gradvis ein ferskvassjø og nytt dyre- og planteliv dukka etter kvart opp. For å verne om dette nye og unge naturområde vart Lauwersmeer ein nasjonalpark i 2003.
Evanger stasjon
Evanger stasjon ligg i Evanger i Voss herad i Vestland og er ein stasjon på Bergensbanen. Han vart opna i 1883 som del av Vossabanen. Det er lokaltoga på strekkja Bergen-Voss-Myrdal som stoppar på stasjonen. Frå 1894 til 1917 vart stasjonsnamnet skrive Ævanger.
Evanger ligg mellom Seimsgrend haldeplass og Jørnevik haldeplass, 403, 66 km frå Oslo.
Stasjonsbygningen vart teikna av Balthazar Lange, og vart oppført etter ein typeteikning kalla fjerde klasse som også vart nytta til Nesttun stasjon (sidan flytt til Ygre stasjon), Haukeland stasjon, Arna gamle stasjon, Trengereid stasjon, Stanghelle stasjon, Dale stasjon (sidan flytt til Reimegrend stasjon), Bolstadøyri stasjon og Bulken stasjon på Vossabanen. Då Bergensbanen opna vart mange av desse stasjonsbygningane forlenga.
Vinter-OL 1968
Vinter-OL 1968 vart arrangert i Grenoble i Frankrike.
Noreg vart beste nasjon. Frankrike sin eigen Jean-Claude Killy vart leikane sin framgrunnsfigur med gull i slalåm, storslalåm og utfor. Noreg tok fire gull i langrenn: Både herrelaget og damelaget gjekk til topps i stafetten, Harald Grønningen vann 15-kilometeren, medan Ole Ellefsæter tok seg av femmila. I tillegg vann Magnar Solberg 20 km skiskyting, og Fred Anton Maier vann 5 000-meteren på skøyter.
For fyrste gong tillet den internasjonale olympiske komitéen (IOK) at (Vest-)Tyskland og DDR fekk delta med adskilte troppar. For fyrste gong vart det òg teke dopingtestar av utøvarar.
Norsk flaggberar under opningsseremonien var Bjørn Wirkola, som deltok i hopp.
Medaljestatistikk
De 10 beste nasjonene:
Sun Records
Sun Records var eit plateselskap i Memphis, Tennessee i USA, som vart oppretta 27. mars 1952. Det vart grunnlagd av Sam Phillips og vart kjend for å gje kjend artistar som Elvis Presley, Carl Perkins, Roy Orbison og Johnny Cash deira første platekontraktar og starte karrieren deira. Før desse dukka opp hadde Sun Records houvdsakleg vore kjend for å spele inn afroamerikanske artistar sidan Phillips likte godt rhythm and blues og ønskte å spele inn svart musikk for eit kvitt publikum. Det var plateprodusent og lydteknikar Jack Clement som oppdaga og spelte inn Jerry Lee Lewis, medan eigaren Sam Phillips var på reise til Florida. Den opphavlege logoen til Sun Records vart teikna av John Gale Parker, Jr. frå Memphis, ein tidlegare klassekamerat av Phillips.
Musikken frå mange av platene spelt inn på Sun Records var med på å danne grunnlaget for popmusikk og rock and roll, samt påverke mange yngre musikarar som The Beatles.
I 1969 kjøpte produsenten Shelby Singleton frå Mercury Records opp Sun Records frå Phillips. Singleton slo saman selskapet sitt til Sun International Corporation, som gav ut fleire av dei tidlege artistane på Sun ut på nytt tidleg i 1970-åra. Selskapet eksisterer framleis i dag som Sun Entertainment Corporation.
Tahitisk i Eurovision Song Contest
Tahitisk i Eurovision Song Contest gjev oversyn over nytta av det tahitiske språket i Eurovision Song Contest. Fyrste og førebels einaste gongen ein song med tahitisk vart framført i Eurovision Song Contest var i 2006 då Séverine Ferrer representerte Monaco med songen «La Coco-Dance».
Jørnevik haldeplass
Jørnevik haldeplass ligg i Jørnevik i Voss i Vestland og var ein haldeplass på Bergensbanen fram til 2012. Han vart opna i 1936. Frå 1936 til 1938 vart namnet på haldeplassen skrive Hjørnevik.
Jørnevik ligg mellom Evanger stasjon og Bolstadøyri stasjon, 410,24 km frå Oslo. Haldeplassen består av ei plattform.
Det var nokre av lokaltoga Bergen-Voss-Myrdal som stoppa på haldeplassen.
Yoshinori Hyodo
Yoshinori Hyodo er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Oita Trinita og Ehime FC.
Wien si forskyvingslov
Wien si forskyvingslov seier at svartlekamkurven til alle temperaturar i røynda har same forma som kurven til alle andre temperaturar, bortsett frå at kvar bølgjelengd er forskyvd eller flytta over, slik som grafen til høgre syner. Den gjennomsnittlege varmeenergien i kvar mode med frekvens \nu er berre avhengig av kombinasjonen ν/T. Omskrive med bølgjelengda, får ein fordelinga til bølgjelengdene, som i kvart punkt er proporsjonal til 1/T.
der λmaks er den maksimale bølgjelengda i meter, T er temperaturen til svartlekamen i kelvin (K), og b er ein proporsjonalitetskonstant kalla Wien sin forskyvingskonstant, lik 2.898 m·K (2002 anbefalt verdi frå CODATA)
Dei to sifra mellom parantesane viser til utryggleik (standardavvik med ein konfidensgrad på 68,27%) i dei to siste signifikante sifra i mantissen.
For bølgjelengder nær det synlege spektrumet er det ofte meir nyttig å nytte nanometer i staden for meter som måleining. I dette tilfellet vert.
Innan plasmafysikk der det er meir nyttig å måle temperaturane i elektronvolt, vert proporsjonalitetskonstanten.
Forklaring og vanleg tilnærmingsmetode
Max Planck kom fram til ein ny konstant nær knytt til Wien-konstanten b som ein ny universalkonstant, som knyt frekvensen til lyset til energien i ein lyskvant.
Wien si forskyvingslov seier i praksis at jo varmare ein lekam er, jo kortare er bølgjelengda som han vil emittere det meste av strålinga si, samt at ein finn frekvensen til den maksimale strålingskrafta ved å dividere Wien-konstanten med temperaturen i kelvin.
Døme:
Frekvensforma
Uttrykt i frekvens \nu (i hertz), vert Wien si forskyvingslov:
der α ≈ 2.821439... er ein konstant som kjem av den numeriske løysinga av maksimeringslikninga, k er boltzmannkonstanten, h er planckkonstanten og T er temperaturen (i kelvin).
Sidan spektrumet som kjem av plancklova har ei anna form i frekvensdomenet i forhold til bølgjelengddomenet, samsvarar ikkje plasseringa til maksimal emisjon med maksimal bølgjelengd som ein får ved å nytte det enkle forholdet mellom frekvens, bølgjelengd og lysfarten.
Utleiing
Wilhelm Wien var den første som kom fram til lova i 1893 ved å nytte lovene i termodynamikk på elektromagnetisk stråling.
Wien merka seg at under adiabatisk utviding endra energien til ein lysmode, frekvensen til moden og den totale temperaturen til lyset seg på same måte, så forholdet mellom dei er konstant. Dette impliserer at kvar mode i termal likevekt, den adiabatiske invariante energien/frekvensen skulle vere ein funksjon av den adiabatiske invariante frekvensen/temperaturen:
Forma til F er i dag kjend som plancklova:
Wien gjetta seg fram til den tilnærma reine eksponentialforma som er Wien si fordelingslov, ei gyldig høgfrekvent tilnærming til plancklova. Uansett kva funksjonen F er, er plasseringa til toppen av fordelinga som ein funksjon av frekvensen strengt proporsjonal til T.
For å få det vanlege uttrykket for svartlekamkurven må energien per mode multipliserast med taltettleiken av modar med ein viss frekvens \nu: så denne taltettleiken er proporsjonal til frekvensen kvadrert. Den totale energien per frekvens legg \nu^2-modane saman for å gje den totale energien med frekvensen \nu:
Denne per-eining-frekvensen uttrykket for tettleiken kan omformast til ein per-eining-bølgjelengd-tettleik ved å endre variablane: og sidan, legg dette til ein faktor på :
Desse forskjellige variablane berre innfører ei potenslov føre funksjonen F. For ein vilkårleg funksjon U på forma: vert plasseringa av maksimumet eller minimumet til U der den deriverte er null:
Om ein dividerer heile uttrykket med x^{a-1}, får ein likninga: som er ei likning for x/T, slik at minimumet eller maksimumet til U er ein endeleg verdi av x/T, ved ein x som alltid er strengt proporsjonal til T. Dette er den maksimale forskyvingslova: Plasseringa av toppen er proporsjonal til temperaturen uansett om tettleiken vert uttrykket som bølgjetal, frekvens, som (1/frekvens), eller andre ledd i andre variablar der intensiteten berre vert multiplisert av ein potens av denne variabelen.
Den eksakte numeriske plasseringa til toppen av fordelinga er avhengig av om fordelinga vert rekna som eit per-mode-tal, per-einings-frekvens eller per-einings-bølgjelengd, sidan potenslova føre F er forskjellig for dei forskjellige formene.