cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Etnobotanikk
Historie
Sjølv om termen «etnobotanikk» ikkje blei teken i bruk før i 1895 av den amerikanske botanikeren Harshberger, byrja den historiske aktiviteten innan feltet langt tidlegare. I år 77 utgav den greske kirurgen Dioskorides «de materia medica» som var ein katalog over om lag 600 plantar omkring Middelhavet. Verket inneheld òg informasjon om korleis grekarane brukte plantane, særleg medisinsk bruk. Denne illustrerte urteboka inneheldt informasjon om korleis og kva tid kvar enkelt plante blei sanka, om han var giftig eller ikkje, den faktiske bruken av han og i kva grad han kunne etaste verket inneheldt også oppskrifter. Dioskorides la vekt på det økonomiske potensialet til planter. Dei lærde gjorde bruk av denne urteboka i generasjonar, men det var først etter mellomalderen at feltet blei omfatta med meir inngåande studiar.
I 1542 leia renessansekunstnaren Leonhart Fuchs gjeninnføringa av feltet i vitskapen. Hans De historia stirpium katalogiserte 400 planter som voks i Tyskland og Austerrike.
John Ray (1686–1704) gav den første definisjonen av «art» i sitt Historia plantarum: ein art er ein krins av individ som gjennom reproduksjon gjev opphav til nye individ liknande dei sjølv.
I 1753 skreiv den svenske botanikaren Carl von Linné Species plantarum, som hadde informasjon om om lag 5 900 planter. Linné er kjend for å ha funne opp den biologiske nomenklaturen der alle artar får eit to-ledda namn (slekt etterfølgd av art).
Edward Palmar samla inn gjenstandar og botaniske prøver frå urfolk i vestlege Nord-Amerika (Great Basin-regionen) og Mexico frå 1860- til 1890-talet.
Då det var samla nok data blei feltet «aboriginsk botanikk» grunnlagt. Aboriginsk botanikk er studiet av alle produkt frå den vegetabilske verda som blir brukte av urfolk til mat, medisinar, klede, ornament osb.
Den første personen som byrja å studera planteverda frå eit etnisk perspektiv var den tyske lega Leopold Glück som arbeidde i Sarajevo på slutten av 1800-talet. Han publiserte arbeid som tok for seg medisinsk bruk av plantar blant folkesetnaden på landsbygda i Bosnia (1896) er rekna som det første moderne etnobotaniske arbeidet.
Sioule
Sioule er ei 150 km lang elv sentralt i Frankrike, og ei av sideelvane til Allier frå venstre. Ho har sitt utspring nær landsbyen Orcival, nord for Mont-Dore i Massif Central. Sioule har greve ut ei djup kløft, særleg i den øvre delen av ho. Sioule renn hovudsakleg nordaustover gjennom følgjande departement og byar:
Sioule munnar ut i Allier 10 km nord for Saint-Pourçain-sur-Sioule.
Peshawar
Peshawar er ein by i Den nordvestlege grenseprovinsen i Pakistan. Han er ein strategisk viktig by ved grensa mot Afghanistan, 15 km aust for Khyberpasset. Byen er også eit senter for grensehandel og reisande.
Etnobotanikk
Moderne etnobotanikk
I dag fordrar feltet etnobotanikk eit spekter av ferdigheiter: botanisk trening i å identifisera og preservera planteprøvar; antropologisk trening for å læra seg å forstå dei kulturelle konsepta kring oppfattinga av plantar, men òg ganske enkelt korleis ein skal stilla spørsmål innan ulike kulturar (mellommenneskelege ferdigheiter); lingvistisk opplæring (i det minste tilstrekkeleg til å kunna omsetja dei innfødde namna og forstå innfødd morfologien, syntaks og semantikk). Uttømmande kjennskap til alle desse områda treng ikkje finnast hjå kvar enkelt etnobotanikar – den beste måten å arbeida på er som oftast i grupper.
Peshawar
Innbyggjarane i byen er hovudsakleg pasjtunarar medan hindkotalarar er ei minoritetsgruppe. Folk frå fleire andre språkgrupper held også til i byen, der det i tillegg til pasjto og hindko også blir tala urdu, khowar, dari, farsi og panjabi.
Etnobotanikk
Norsk etnobotanikk
Den førande norske etnobotanikaren var professor Ove Arbo Høeg (1898–1993), som med Planter og tradisjon : Floraen i levende tale og tradisjon i Norge 1925-1973 (1974) presenterte eit omfattande standardverk, basert på brei folkeminneinnsamling og biologisk kunne. Ei forkorta utgåve av boka kom ut i 1985 under tittelen Ville vekster til gagn og glede.
Peshawar
Soge
Byen har vore eit kultursentrum sidan oldtida, både innan indo-gresk og seinare buddhistisk kultur. Frå 100-talet var han hovudstad i Gandharariket, kjend under namna Parasawara, Purasapura og Begram. Som del av Silkevegen var han stoppestad for karavanar frå Kabul, Bukhara og Samarkand.
Etnobotanikk
Norsk etnobotanikk
Høeg utgav i 1981 Eineren i norsk natur og tradisjon (utvida utgåve i 1996), som vart første bind i Bokserien til Norsk skogmuseum Treslagenes kulturhistorie. Serien omfattar til no bøker om selje, ask, alm, lind og ei bok om hegg og hassel.
Peshawar
Soge
Byen var under britisk styre frå 1849 til 1947, då Pakistan fekk sjølvstende. Etter at Sovjetunionen gjekk inn i Afghanistan i 1979 blei byen eit hovudmål for afghanske flyktningar, og det ligg store flyktningeleirar i nærleiken. I 2006 budde dei flest av dei rundt tre millionar afghanske flyktningane i Pakistan nær Peshawar.
Kultur og utdanning
I Peshawar finst ei rekkje eldre bygningar, som Gor Khatri, eit tidlegare buddhistkloster og hindutempel, festninga Bala Hissar, ruinfeltet Shahji-ki Dhere, Mahabat Khan-moskeen. Gamlebyen i Peshawar ligg innanfor ein bymur med 16 portar.
Økonomi
Byen har ein stor handverksproduksjon av mellom anna smykke og dekorerte mugger. Han har også konserverings-, tekstil- og maskinindustri. Peshawar har også mange basarar med sal av daglegvarer og suvenirar.
Wulfila
Wulfila (ca. 311–383) var misjonsbiskop blant vestgotarane i sju år frå 341. Han var sjølv truleg halvt gotisk, og forfedrane hans hadde kome som fangar frå Kappadokia til gotarane sitt land.
Wulfila var klart ein tilhengar av arianismen. Det kan òg verke som om hans eigen kristologi faktisk ikkje var fullt ut dekt med den arianske. Wulfila såg på Jesus som den «Gud og Herre» som var verdig menneskja si tilbeding. Det er å gå lenger enn arianarane i vurderinga av Jesu guddom.
Han blir særleg hugsa for si omsetjing av Bibelen til gotisk og det gotiske alfabetet han laga for dette formålet — et alfabet samansett av latinske og greske bokstavar og runer. For gammalgermansk språkforsking er skriftene hans svært viktige.
Wulfilabibelelen var den tidlegaste bibelomsetjinga til eit germansk språk. Han er kjend for ettertida framfor alt ved avskrifta som går under namnet Codex Argenteus. Dette er eit handskrift frå 500-talet som no blir oppbevart i Uppsala i Sverige.
Her er «Fader Vår», som kan tene som ein illustrasjon på den formative rolla som Wulfila si omsetjing av kristeleg litteratur skulle få innan dei sentrale germanske språka, og kva for interesse språkforskarane hadde av arbeidet hans:
Vår kunnskap om Wulfila stammar, med unntak av bibelomsetjinga hans, framfor alt frå kyrkjehistorikaren Philostorgios og frå biskop Auxentius av Dorostorum.
Prováti
Prováti (gresk Προβάτι) er ei øy i Hellas og øygruppa Ekhinádes, som høyrer til Dei joniske øyane. Øya ligg aust for Itháki, men er ein del av kommunen Sámi i periferieininga Kefaloniá. Prováti har eit areal på 1,21 km² og det høgaste punktet er 251 meter over havet. Øya er ikkje busett.
Talet 44
Talet førtifire (44) er eit partal. I heiltalsrekkja kjem det etter talet 43 og før talet 45.
Ordenstalet som svarar til talet førtifire er førtifjerde (44.).
Hurdalssjøen
Hurdalssjøen er ein innsjø i kommunane Eidsvoll, Nannestad og Hurdal i Viken fylke. Mellom Hurdalssjøen og Vorma renn Andelva, og i denne elva ligg Bønsdalen kraftverk og fire mindre kraftverk. Hurdalssjøen er frå gammalt av regulert ca. 3 m. Hurdalsvassdraga omfattar fleire elvar som renn ned til Hurdalssjøen, vassdraget er vernet i Verneplan III for vassdrag. Vernevedtaket omfattar alle tilløpselvane som renn ned til Hurdalssjøen. Ved Hurdalssjøen er det badeplassar, høve for fiske og eit rikt dyreliv.
Boruca
Boruca er eit chibchansk språk som talast langs sørkysten av Costa Rica, mellom Playa Bonita og Golfito. Språket er nesten utdøydd, og det er sannsynlegvis ingen eller svært få morsmålstalarar att. I 1986 vart det registrert fem morsmålstalarar og 30–35 ikkje-flytande talarar. Burucaane får undervising i boruca på skulen i eit forsøk på å attoppliva språket.
Curio i Sveits
Curio er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 569 meter over havet.
Volotsjysk
Volotsjysk (ukrainsk Волочиськ) er ein by på venstrebreidda av Zbrutsj i Khmelnytskyj oblast (provins) vest i Ukraina. Han er det administrative senteret i Volotsjyskyj rajon (distrikt). Byen har kring 20 000 innbyggjarar.
Volotsjysk er eit viktig transportsenter for både jernbane og veg.
Tao-Rusyr kaldera
Tao-Rusyr kaldera er ein stratovulkan som ligg sør på øya Onekotan i Kurilane i Russland. Han har ein 7,5 km brei kaldera danna under eit katstrofalt utbrot for mindre enn 10 000 år sidan (bergartane har ein alder på mellom 5500 og 9400 år). Kaltsevojesjøen fyller kalderaen samt ein stor symmetrisk andesittisk kjegle kalla Krenitsyn, som stig som ei øy i innsjøen. Vulkanen er kalla opp etter kaptein Pjotr Krenitsyn frå den russiske keisarlege marinen.
Det siste utbrotet skjedde i 1952 og danna ein liten lavadom på kysten av øya. Krenitsyn har eit krater på toppen som er 350 meter breitt og er det høgaste punktet på vulkanen og heile Onekotan med 1325 meter over havet. Ein annan kaldera, Nemo, ligg nord på øya og inneheld ei sentral kjegle og ein kratersjø.
Freden i Roskilde
Freden i Roskilde er ei nemning på ei fredsavtale mellom Sverige og Danmark-Noreg. Den 26. februar 1658 vart avtala inngått i Roskilde. Kong Karl X Gustav av Sverige hadde frå Jylland gått over isen på Storebelt mot København med hæren sin. Freden var eit forsøk på å hindra eit totalt nederlag for Danmark-Noreg i Karl Gustav-krigen. Karl X Gustav var ikkje nøgd med avtala, og heldt same år fram med krigen heilt til han døydde i 1660. Freden i København den 27. mai 1660 stadfesta med enkelte endringar Roskilde-freden, men attendeførte Bornholm og Trondhjems len.
Sverige fekk ved freden i Roskilde Skåne, Blekinge, Halland (for godt, i freden i Brömsebro av 1645 hadde Sverige fått Halland i 30 år), Bohuslän, Bornholm og Trondhjems len.
Piz Terri
Piz Terri er ein 3 149 meter høg, pyramideforma fjelltopp på grensa mellom kantonane Graubünden og Ticino i det sørlege Sveits. Fjellet ligg mellom Val Lumnezia i nordaust og Val Blenio i sørvest.
Fjelltoppen vart kliven fyrste gongen i 1798, då munken Placidus frå Spescha med tilhald i klosteret Disentis kleiv til topps. Ni år tidlegare hadde han vore på ein annan stortopp; Rheinwaldhorn.
Little Saint Nick
«Little Saint Nick» er ein julesong skriven av Brian Wilson og Mike Love og framført av The Beach Boys. Han vart først gjeven ut som singel i desember 1963, og nådde nummer tre på julelistene. Ei nyinnspeling av songen kom ut på The Beach Boys' Christmas album i 1963. Songen låner rytme og struktur frå hitten deira «Little Deuce Coupe» frå 1963.
Songen er ei lettlyndt skildring av den amerikanske julenissen og sleda hans, som i songen blir kalla «vesle Saint Nick». Songen vert stundom feilaktig kalla «Run Run Reindeer» på grunn av teksten i mellomspelet.
«Little Saint Nick» har vorte spelt inn fleire gonger av andre artistar, mellom anna John Denver and the Muppets (1979), Hanson (1997), Sugar Ray (2001) og McFly (2004). Songen er òg nytta i ein Coca-Cola-reklame. I 2005 spelte Brian Wilson songen inn på nytt for juleplata si What I Really Want for Christmas.
Naoki Nakagawa
Han spela for klubben Urawa Reds.
Taunsjits
Taunsjits er ein vulkan som ligg aust på Kamtsjatkahalvøya i Russland.
Cornizzolo
Cornizzolo (vestlombardisk Curnisciöö) er eit fjell i Italia i provinsen Lecco i Lombardia.
På toppen av fjellet, som er 1 241 meter over havet, står ein kross medan Maria Consigliere-hytta ligg på tusen meters høgd. Cornizzolo er kjend for folk som driv med hanggliding og paragliding, sidan det er mogeleg å utføre sporte ved fjellet året rundt.
I ein liten dal i fjellet ligg klosteret San Pietro al Monte frå 1000-talet. Fjellet var eit heilag fjell og sete for den førkeltiske kulten Anguana) og seinare for romarar og kristne. Ved foten av fjellet ligg helgenskrinet til St. Miro, kapellet St, Michael ved Lazzaretto, kapellet Vår frue av dei sju sorger, La Santa, St. Francis-kyrkja, St. Vitus og Modest-kyrkja , klosteret St. Calocero, St. Nazarus-kyrkja , St. Andreas-kyrkja ved Isella, Pilegrimshuset, St. Stefan-kyrkja , kapellet Vår frue av Caravaggio, klosteret Barnabitefedrene, St. Lorence-kyrkja, helgenskrinet til Vår frue av snøen, kyrkja av Den heilage ande, St. Anton-kyrkja, St. Martin-kyrkja, St. Thomas-kyrkja og mange andre religiøse bygningar.
Acolin
Acolin er ei 62 km lang elv i Frankrike, og ei av sideelvane til Loire frå venstre. Ho renn gjennom departementa Allier og Nièvre, og munnar ut i Loire nær Decize.
Chandrika Kumaratunga
Chandrika Bandaranaike Kumaratunga (fødd 29. juni 1945) var president på Sri Lanka frå 1994 til 2005. Ved presidentvalet i 2005 var ho ikkje kandidat. Ho var leiar for Sri Lankas Fridomsparti (SLFP).
Far hennar, Solomon Bandaranaike, var statsråd og seinare Statsminister. Han vart drepen i 1959, då Chandrika var fjorten år gamal. Etter at han døydde vart mor til Chandrika, Sirimavo Bandaranaike, i 1961 verdas fyrste kvinnelege statsminister.
Yngvar Ustvedt
Yngvar Ustvedt var ein norsk litteraturforskar, populærvitskapleg forfattar og kringkastingsmann.
Ustvedt var fødd i Tromsø og vart cand. philol. i 1955. Han var lektor ved Sorbonne frå 1958 til 1961. I 1965 tok han doktorgraden på ei avhandling om Henrik Wergeland sin lyrikk. Han var son til Hans Jacob Ustvedt, og bror til Siri Jensen.
Karrieren i NRK
Ustvedt byrja å arbeida i NRK frå 1962. Han vart utnemnd til programsekretær i 1965 og redaksjonssekretær frå 1973. Frå 1980 til 1987 var han programredaktør radioen si kulturavdeling.
Forfattaren Ustvedt
Ustvedt hadde eit svært omfattande forfattarskap, hovudsakleg av populærhistoriske bøker.
Svaneti
Svaneti eller Svanetia er ein historisk landsdel i Georgia. Svaneti ligg i den nordvestlege delen av Georgia og er hovudsakleg folkesett av svanarar, ei undergruppe av georgiarar.
Geografi
Svaneti ligg i sørsidene av dei sentrale Kaukasusfjella. Det er det høgaste området i Kaukasus som er folkesett. Fire av dei ti høgaste fjelltoppane i Kaukasus ligg i Svaneti. Det høgaste fjellet i Georgia, Sjkhara på 5068 moh., ligg i Øvre Svaneti. Andre høge toppar er Tetnuld (4858 m) og Usjba (4710 m). Usjba, som både har ein sørleg og ein nordleg topp, blir ofte kalla 'Kongen av Kaukasus' på grunn av den særeigne og imponerande forma si. Svaneti ligg på sørsida av Den store kaukasiske fjellkjeda og breier seg utover dei øvre dalane til elvene Rioni, Enguri og Tskhenistskali. Geografisk og historisk har landsdelen lenge vore delt inn i to – Øvre Svaneti og Nedre Svaneti. Øvre Svaneti tilsvarar i dag Mestia fylke, medan Nedre Svaneti stort sette følgjer grensene til Lentekhi fylke. Øvre Svaneti er i dag administrativt ein del av regionen Mingrelia-Øvre Svaneti (georgisk სამეგრელო-ზემო სვანეთი, Samegrelo-Zemo Svaneti), medan Nedre Svaneti er ein del av regionen Ratsja-Lekhumi-Nedre Svaneti (georgisk რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი, Ratsja-Lekhumi da Kvemo Svaneti).
Historisk omfatta Svaneti også Kodoridalen i det som i dag ligg i regionen Abkhasia og delar av Kuban- og Baksan-dalane i dagens Russland.
Kultur
Området er kjent for ein særeigen arkitektur, særleg dei svanske tårna, som for det meste blei bygde på 800- til 1100-talet. Fjellbygda Usjgul i Øvre Svaneti er kjend for å vera den høgaste folkesette staden i Kaukasus, og er med sine mange tårnhus teken med på UNESCO si verdsarvliste.
Svansk kultur blir også uttrykt i songar og dansar. Svaneti er mellom anna kjend for sin fleirstemde song.
Klorfluorkarbon
Klorfluorkarbon (KFK) er ei gruppe gassar med sterke verknader på miljøet.
Klorfluorkarbon er hydrokarbon der hydrogenatoma er bytta ut med klor og fluor. Dette skjer ved halogenering.
KFK-gassar er skadelege for ozonlaget.
Audhild Viken
Audhild Viken frå Skei i Jølster var ein pioner for organisert produksjon og formidling av husflidsvarer. Ho tufta bedrifta Audhild Vikens Vevstove, som spesialiserer seg på sal av tradisjonelt norsk handverk og suvenirar.
Familie
Audhild Viken gifta seg med Hans Viken (1903-1970) i 1942. Saman fekk dei to søner: Hallvard Viken (f.1944) og Johan Viken (f. 1951).
Husflidspioner
Under andre verdskrig var det stor interesse for husflidsprodukt, då det var vanskeleg å få tak i andre tekstilartiklar. Det kom ein motreaksjon rett etter krigen, og i ei tid då mange heller ville ha moderne, internasjonale produkt, starta Audhild Viken ei vevstove for å ta vare på og fremje det tradisjonelle husflidsarbeidet som ei kommersiell vare.
Viken bytta i starten eigen og andre kvinner sin vevnad mot varer i Bergen, og etterkvart vart verksemda utvida og profesjonalisert. På eit tidspunkt var det over 200 kvinner som produserte husflidsvarer for Audhild Viken. I 1970 opna Audhild Vikens Vevstove fast utsal på Skei, og i dag kan ein finne butikkar fleire stader i Noreg.
Haagen Bergh
Haagen Ludvig Bergh var ein norsk prest og stortingsmann frå Kristiania.
Bergh var son av ein kjøpmann i Kristiania. Sjølv vart han student i 1827 og cand. theol. i 1832. Han var personalkapellan i Øyestad fram til 1835, då han vart residerande kapellan i Hoff i Solør. Sokneprest i Åsnes 1848-57 og deretter i Skjeberg til han døydde.
Bergh døydde i Kristiania i 1863, straks etter eit møte i Lagtinget.
Kvamsøya på Sunnmøre
Kvamsøy eller Kvamsøya er ei øy i Sande kommune på Sunnmøre i Møre og Romsdal fylke. Øya har eit areal på 7,8 km², og det høgaste punktet er Nonshornet på 289 moh. Innbyggartalet var på 217 per 01.01.2022.
Øya er den sørlegaste og vestlegaste busette øya i fylket, med Vanylvsgapet og Stadlandet i sør og Sandsøya i nord. Rundt øya er ei mengde holmar og øyar, med Haugsholmen, Storholmen, Frekøya og Eggholmane som dei største på sørsida, og Riste på nordsida.
På øya er det ungdomsskule, tredelt barneskule og barnehage. Den største arbeidplassen er Kvamsøy Brimer som sysselset om lag 40 arbeidstakarar.
Namn
Kvamsøy har fått namn etter garden Kvame på sørsida av øya. Ein kvam er eitt søkk i landskapet eller eit skålforma lende. Øya kan også tidleg ha hatt namnet Bringsing, og som poststad var namnet Bringsinghaug frå øya fekk post i 1897 fram til 1975 då poststaden også vart Kvamsøy.
Historie
Kvamsøy ligg strategisk til rett nord for halvøya Stadlandet og det verharde Stadhavet. Utgravingar har avdekka tufter og funn frå både steinalder, bronsealder og jarnalder. På austsida av øya er det rundt 80 små og store gravhaugar frå år 500 til 1000 e.kr. - periodane merovingartida og vikingtida.
Den strategiske plasseringa gjorde også at tyskarane under den 2. verdskrigen bygde kanonstillingar på Basseneset sørvest på øya. 1. juni vart det tyske transportskipet «Hans Leonhard» skote i brann av engelske fly då det passerte Kvamsøya. Skipet var lasta med sprengstoff og eksplosjonen som fylgde var den største i Noreg under den 2. verdskrigen. Delar og Forvridde jarnrestar etter eksplosjonen kan ein framleis finne i terrenget rundt på øya.
Sportsklubben Brann
Sportsklubben Brann er ein fotballklubb frå Bergen. Klubben vart skipa i 1908 og tok sitt første seriegull i 1962. I dag spelar klubben i 2023. Noverande hovudtrenar er.
Klubben spelar i dag heimekampane sine på Brann stadion, med plass til ca. 16 750 tilskodarar, i Årstad i Bergen. Treningsanlegget ligg rett ved sidan av stadion der to grasbanar og to kunstgrasbanar vart ferdigstilt til sesongen 2007. Desse banene vart kalla «Nymarksbanane».
Klubben nyttar heimedrakter med raud overdel og kvite shorts, bortedrakter som er heilsvarte og ei tredjedrakt med blå overdel og kvite shorts. Klubben sin utstyrsleverandør er Nike.
Tidleg historie
Ski- og Fodboldklubben Brann  vart skipa 26. september 1908 av Christen K. Gran og Birger Gjestland. Den første kampen vart spelt mot Bergens Fotballklubb 1. januar 1909 i ein kamp som enda 1-1. I august same år skulle òg den første sigeren kome. Det skjedde då Stavanger Idrettsforening vart slått 3-2 i Stavanger. Klubben heitte opphavleg Sportsklubben Fart, men namnet vart seinare endra til Sportsklubben Brann.
I løpet av dei ti første åra hadde klubben allereie fått eit namn i fotball-Noreg, og både i 1917 og 1918 nådde klubben cupfinalen, som begge enda med tap.
Sportsklubben Brann sikra seg i 1917 eit 30 mål stort areal, og den 25. mai 1919 stod Brann Stadion klart på Nymark. Den nye stadion vart innvia med kamp mot landslaget som enda i 2-6 tap for Brann.
Brann sitt første nasjonale meisterskap kom i 1923, og eit nytt fylgde to år seinare. Brann vann 2-1 over Lyn i den første finaletriumfen, medan Sarpsborg vart slått 3-0 i finalen i 1925.
Trass i at Brann heldt fram å dominere den lokale fotballen, vart det etter kvart vanskelegare å hevde seg nasjonalt etter at mange av laget sine støttespelarar la opp. Laget kom ikkje lengre enn til kvartfinale dei neste åra og etter 1931 måtte Brann vente til etter krigen før klubben igjen kom så langt.
Stordomstid
Sportsklubben si verkelege stordomstid kom på 1960-talet med to seriemeisterskap og to av klubben og landet sine største profilar: Roald «Kniksen» Jensen og Rolf Birger «Pesen» Pedersen.
Seriegullet vart innkassert både i 1962 og 1963. I 1964 forlet nøkkelspelarar som Roald «Kniksen» Jensen klubben, og det enda med nedrykk. Klubben var ikkje oppe igjen i den øvste divisjon før i 1968. I 1963-sesongen samla Brann eit gjennomsnittleg tilskodartal på heile 15 486, ein rekord som stod fram til Rosenborg passerte han i 2003.
Brann vann noregsmeisterskapen i 1972 og i 1976 — eit halvt hundreår sidan sist klubben vann meisterskapen. I Cupvinnarcupen i 1973 nådde Brann den andre runden etter å ha slått Gzira frå Malta 9-0 samanlagt i den første runden.
I andre runde vart det nordirske laget Glentoran for sterkt, og vann samanlagt 4-2. I 1977 enda Brann si ferd i Europa igjen i den andre runden. I første runde vann Brann 5-0 samanlagt over islandske IA Akranes, men den nederlandske klubben Twente vann 4-1 samanlagt runden etter.
Prestasjonar og europeisk suksess
90-talet var prega av skandalar på styrerommet, varierande resultat på banen og høgt pengeforbruk. Fem trenarar hadde i løpet av 90-talet ansvaret for klubben, og heile styret vart avløyst. Klubben oppnådde likevel gode resultat i serien, med 4. plass i 1996, 3. plass i 1999 og 2. plass i 1997.
I Europacupsamanheng spelte Brann i 1996/1997 sesongen av UEFA sin cupvinnarcup trass i å ha tapt finalen mot Rosenborg. (RBK spelte i den meir prestisjefulle serievinnarcupen i staden). I turneringa kom Brann til kvartfinalen etter å ha slått ut det nederlandske storlaget PSV Eindhoven etter 2-1 i Bergen og 2-2 i Eindhoven, men vart til slutt slått ut av Liverpool etter 1-1 heime og 0-3 borte.
Opptur og nedtur
Brann kom til Champions League for første gong etter at laget kom på andreplass i Tippeligaen 2000. Brann trekte det bulgarske laget Levski Sofia i 2. kvalifiseringsrunde, men etter 0-0 på bortebane rauk Brann ut av Champions League med 1-1 på heimebane i returkampen. Avansement var Branns einaste verkelege sjanse til å tene den stadig aukande gjelda, og i tida som følgde vart resultata svakare i takt med at nøkkelspelarar vart selde. Sommaren 2002 stod Brann ribba for profilar etter at Harri Ylönen, Svante Samuelsson, Azar Karadas, Raymond Kvisvik og Thorstein Helstad hadde forlate klubben. Få trudde på medalje dette året, men svært få hadde nok sett for seg kvalifisering mot Sandefjord om retten til å spele i Tippeligaen 2003. Men Brann heldt på plassen etter 0-0 borte og 2-1 heime. Like etter trekte trenar Teitur Thordarson seg, og han vart etterfølgd av assistenttrenaren sin, den gamle Brannspelaren Mons Ivar Mjelde.
Brann etablerar seg i toppen
Trenarskiftet førte til ein ny giv i heile klubben, og i tida som fylgde finansierte Bergensbedrifter og rike velgjerarar nye spelarar til klubben, samtidig som Brann fekk sletta den store gjelda si hos Handelsbanken ved å selje 51 % av Brann Stadion AS til Stor-Bergen Boligbyggelag. Mjelde leia Brann til bronse og cupmeisterskap i 2004 då Brann slo Lyn 4-1 i finalen. Det var Brann sin første tittel på 22 år. Bengt Sæternes vart den store helten i finalen med tre mål.
Etter ein medels sesong i 2005 (sjette plass), var Brann tilbake i toppen i 2006. Klubben var serieleiar frå 9. til 21. serierunde, men kunne ikkje matche Rosenborg sin sluttspurt med ti sigrar og to uavgjorte på dei siste tolv kampane. Det vart dermed sølvmedaljar til Brann, for fjerde gong i klubben si historie. Sesongen vart skjemma av eit særs pinleg tap for det svenske amatørlaget Åtvidabergs FF i UEFA-cupen sin 2. kvalifiseringsrunde. Dobbeltoppgjeret enda 4-4 og svenskane avanserte på bortemål.
2007 - seriegull
I 2007 starta Brann sterkt, og låg på 2. plass då første halvdel av serien var ferdigspilt. 22. oktober 2007, då den tredje siste serierunden var ferdigspelt, vart det klart at Brann tok seriegull for første gong sidan 1963. Brann tapte denne runden 2-1 mot Ålesund, men Stabæk, som måtte vinne alle sine tre siste kampar for å ta igjen Brann, tapte 2-1 mot Viking i Stavanger.
Tilhengjarar
Brann har lenge hatt mange tilhengjarar. I mange år var Brann Supporter Team den offisielle supporterklubben. Men BST gjekk konkurs i 2003 etter at det vart avdekt dårleg økonomistyring. Den offisielle supporterklubben i dag er Brann Bataljonen, som vart danna same år. I forhold til talet tilhengjarar har derimot Bataljonen få medlemmar og det har ikkje vore ein sterk kultur for organiserte supporterar i Bergen. Dette har gjeve seg utslag i fleire alternative supportergrupper. Av dei finn ein Apostlenes Røde Gærninger — ein kristen supporterklubb — som har eksistert sidan 1994. Brann har også, som einaste norske fotballklubb eigen supporterklubb i USA > http://www.brann.us.
Rivalisering
Brann har mange rivalar i Noreg. Geografisk er det ingen andre fotballklubbar i Bergen som spelar på same nivå. Men då dei var i Tippeligaen var Fyllingen ein av Brann sine største rivalar. Enkelte vil sei at Viking er ein av dei største rivalane, på grunn av den nære plasseringa til dei to byane Bergen og Stavanger. Det er ein urgamal debatt om kva for ein dei to som er Vestlandet si perle. Mange som held med Brann vil seie at erkerivalen er Rosenborg. Dette kjem igjen av rivalisering mellom byane Bergen og Trondheim. Rivaliseringa kjem òg av at Brann slo Rosenborg i cupfinalen 1972, medan RBK slo Brann i 1988, 1995 og 1999. Vålerenga og Lillestrøm SK står heller ikkje høgt i kurs hos Brann sin supporterskare, og Vålerenga er i mange auge den største rivalen.
Vinnarar av Kniksen-prisen
Kniksen-prisen er kalla opp etter Brann-legenda Roald «Kniksen» Jensen.
Hiroyuki Kobayashi
Hiroyuki Kobayashi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Urawa Reds, Kawasaki Frontale, Yokohama FC, Fervorosa Ishikawa Hakuzan FC, Blaublitz Akita og Oita Trinita.
Linda Øvrebø
Linda Øvrebø er ei operasongarinne frå Jølster kommune. Ho har hatt den kvinnelege hovudrolla i Audun Hugleikson-spelet i 2002 og 2004.
Cabécar
Cabécar er eit chibchansk språk som vert tala av ein stad mellom 2000 og 9000 menneske i Talamanca-regionen i det sørlege Costa Rica. Det er dermed eit av dei to største indianske språka i Costa Rica, saman med bribri, som det er nært beslekta med.
Cabécar skil mellom orale og nasale vokalar, og har i alt 12 vokalfonem og 14 konsonantfonem.
Det er to dialektgrupper av cabécar, nordleg og sørleg, som vert delt inn i to dialektar kvar.
Argostóli
Argostóli (gresk Αργοστόλι) er ein by og ein kommune på øya Kefaloniá i periferieininga Kefaloniá i periferien Dei joniske øyane i Hellas. Byen Argostóli er hovudstaden i periferieininga. Han ligg på austsida av Argostólibukta, som skjer inn frå sør i den vestlege delen av øya.
Administrativ inndeling
Argostóli hadde vore eigen kommune fram til 2011, men vart då ei kommunaleining i kommunen Kefaloniá. Frå 2019 vart storkommunen delt opp att, og dei opphavlege kommunane Argostóli, Eliós-Prónni, Livathós og Omalá vart kommunaleiningar i den nye kommunen Argostóli.
Ved folketeljinga i 2011 var det 23 499 innbyggjarar i det som no er kommunen Argostóli. Kommunaleininga med same namn hadde 13 237 innbyggjarar, medan tettstaden Argostóli hadde 9 748 innbyggjarar.
Byar og tettstader
Dei største byane og tettstadene i kommunen er:
Tavan Bogd Uul
Tavan Bogd Uul (mongolsk Таван богд уул) er eit fjell i Bayan-Ölgii aimag (provins) lengst vest i Mongolia med ei høgd på 4082 meter over havet. Han er ein av dei fem toppane i Tavan Bogd-massivet i lag med Khüiten (òg kalla Venskapstoppen, det høgaste fjellet i Mongolia).
Toppen formar eit trippelpunkt på grensa mellom Mongolia, Russland og provinsen Xinjiang i Kina.
Faradayeffekt
Faradayeffekt eller faradayrotasjon er eit magneto-optisk fenomen som er ein vekselverknad mellom lys og eit magnetfelt i eit medium. Faradayeffekten skapar ein rotasjon i planet til polariseringa som er lineært proporsjonal til komponenten av magnetfeltet i forplantingsretninga.
Effekten vart oppdaga av Michael Faraday i 1845 og vart det første eksperimentelle beviset på at lys og elektromagnetisme heng saman. Det teoretiske grunnlaget for elektromagnetisk stråling (som omfattar synleg lys) vart fullført av James Clerk Maxwell i 1860- og 1870-åra. Denne effekten opptrer oftast i mest optisk transparente dielektrikum (inkludert væsker) under påverknad av magnetfelt.
Gjellumvannet
Gjellumvannet er eit tjern som ligg i Asker kommune i Viken. Gjellumvannet ligg i Heggedal, rett nord for Heggedal sentrum. På søraustsiden av vatnet er det badeplass. Elles er mykje av breidda prega av takrøyr.
Skorpiós
Skorpiós (gresk Σκορπιός) er ei privateigd øy i Hellas og Dei joniske øyane. Ho ligg like utanfor vestkysten av Hellas og like aust for Levkáda. Øya høyrer til Meganísi kommune i periferieininga Levkáda.
Historie
Øya er hovudsakleg kjend for å høyre til den avlidne greske skipsreiaren Aristotelis Onassis. Det var på denne øya Onassis gifta seg med den tidlegare førstedama av USA, Jacqueline Kennedy den 20. oktober 1968. Då han døydde gjekk øya til dottera Christina, og seinare til hennar dotter Athina Roussel. Onassis, son hans Alexander og dottera Christina er alle gravlagd på øya.
Pentland Skerries
Pentland Skerries (norrønt Pettlandssker ) er ei gruppe på fire skjer i Pentland Firth, nordaust for Duncansby Head og sør for South Ronaldsay i Skottland.
Det klårt største av skjera er Muckle Skerry, der det står eit fyr. Dei andre skjera er Little Skerry, Louther Skerry og Clettack Skerry.
Sigmund Eikås
Sigmund Eikås er ein prisvinnande hardingfelespelemann frå Jølster i Sogn og Fjordane. Han var tidlegare leiar i Landslaget for spelemenn.
Eikås vann Rff-prisen frå Rådet for folkemusikk og folkedans i 1994. I 2001 blei han tildelt Fylkeskulturprisen frå Sogn og Fjordane for landskappleiksigrar og sin langvarige innsats for folkemusikk.
Bad Vöslau
Bad Vöslau er ein by og ein kommune i distriktet Baden i forbundslandet Niederösterreich i Austerrike. Kommunen har ei flatevidd på 39,1 km² og 12 000 ibuarar. Byen Bad Vöslau ligg 276 meter over havet, om lag 35 km sør om Wien.
Byen er eit mykje nytta turistmål, sidan 1800-talet kjend for sine varme kjelder.
Papa Westray
Papa Westray, òg kalla berre Papay, er ei øy i Orknøyane i Skottland. I 2001 hadde øya 65 innbyggjarar, i dag 70. Jordsmonnet er særs frodig, og dette har i lange tider trekt til seg folk til øya. Historiske attraksjonar på øya er mellom anna Holland House og det tilknytte folkemuseumet og steinaldergarden Knap of Howar.
Dyreliv
Mange fuglar hekkar på øya, mellom anna isterne og tjuvjo. Det var ein av dei siste stadane der ein fann geirfugl før den siste vart drepen i 1813. Delar av øya inngår i eit fuglereservat.
Historie
Gardsbruket Knap of Howar frå yngre steinalder er det eldste bevarte huset i Nord-Europa, datert til kring 3500 f.Kr.. Gardshuset består av to nært rektangulære steinrom, side om side, med ei dør i mellom, og med dører til utsida på vestsida.
Corno Grande
Corno Grande er eit fjell i Gran Sasso-massivet i Italia. Det er den høgaste fjelltoppen i Appenninane og på Den italienske halvøya med ei høgd på 2 912 meter over havet. I den nordlege dalbotnen ligg den sørlegaste isbreen i Europa, Calderonebreen (Ghiacciaio del Calderone).
Papa Westray
Historie
I følgje segnene skal den piktiske kong Nechtan på 700-talet ha prøvd å forføre ei ung kvinne kalla Triduana på øya. Kvinna reagerte med å grave ut augo sine. Ho vart seinare abbedisse i eit nonnekloster ved Restalrig, i dag ein del av Edinburgh og vart seinare kanonisert som St. Tredwell. Det står eit kapell tileigna henne på Papa Westray og dette vart ein pilegrimsstad for folk med augeplager.
Corno Grande
Fjellet vart først klatra i 1573 av Francesco De Marchi frå Bologona i lag med Francesco Di Domenico. Den vanlegaste ruta til toppen er langs vestryggen, men det finst òg mange ruter frå sørsida.
Soap Opera
Soap Opera eller The Kinks Present a Soap Opera er eit konseptalbum av The Kinks frå 1975. Det er det 13. albumet til The Kinks totalt.
Utvikling
Materialet vart opphavleg utvikla for eit live fjernsynsteater på Granada TV i 1974, som vart send med tittelen Star Maker, med Ray Davies og June Ritchie i hovudrollene, og The Kinks med live akkompagnement. A Soap Opera bestod av dei same songane og plottet me Ritchie i same rolla som på fjernsyn. Planar om ein fullskala teaterturne vart aldri noko av, men The Kinks framførte heile albumet på turné i 1975. Sjølv om albumet vart dårleg motteke, kalla Dave Thompson ei uoffisiell piratkopiplate av ein av konsertane «ei openberring».
Plot
Soap Opera er det tredje konseptalbumet til bandet i «teaterperioden» deira. Soga handlar om ein musikar kalla Starmaker som byter plass med «ein vanleg mann» kalla Norman for å forstå livet betre. Starmaker går og legg seg med kona til Norman, Andrea, og går på jobb dagen etter, og hamnar i rushet. Han arbeidar frå 9 til 5 og vitjar så puben, der han tek eit par drinkar før han går heim. Andrea møter han, og han fortel ho at «ho gjer alt verdt det». På dette tidspunktet mistar Starmaker grepet om røyndomen. Han veit ikkje kven han er lenger. Til slutt slår han seg til ro med Andrea, og aksepterer at han no berre er «eit andlet i mengda». Albumet konkluderer med at sjølv om rockestjerner forsvinn, lever musikken deira vidare.
Starmaker er ei overdriven karakterisering av Ray Davies. Han brukte ofte sitt eige namn i sceneversjonen av Soap Opera og framførte tidlegare Kinks-songar som døme på arbeidet sitt som stjerne for å forklare at han ikkje eigentleg er den «vanleg» Norman.
Andre versjonar
I 1994 spelte Moog Konttinen inn ei finsk omsetjing av albumet som Saippuaooppera.
Bergfrue
Bergfrue (Saxífraga cotyledon) er ein fleirårig fjellplante i sildrefamilien.
Økologi
Bergfrua veks i bergsprekker og på fjellhyller, gjerne på utilgjengelege stader. Helst vil ho ha kalkhaldig berg. Ho treng luft med god råme, difor veks ho ofte under fosserøyk. Ho har hovudleveområdet sitt i Noreg, men finst òg i Jämtland og i Lapplandsfjella, på Island, i Alpane og i Pyreneane.
Kultur
Bergfrua er kåra til norsk nasjonalblomster (ved sida av røsslyng), fylkesblomster i Møre og Romsdal og kommuneblomster i Valle kommune. Ho har mange folkelege namn:
Jacob Bull
Jacob Bull var ein norsk prest og stortingsmann frå Kristiania.
Bull var son til ein prokurator. Sjølv studerte han teologi og vart cand. theol. i 1805. I 1806 vart han lærar ved realskulen i Trondheim, flytta etter ei tid til København og ei tilsvarande undervisningsstilling. Han vart i 1810 utnemnd til sokneprest i Fredriksvern. Etter tjue år i det embetet, var han 1830-45 sokneprest i Skien.
Bull representerte Larvik grevskap på omframstortinget i 1814. Han var då medlem av deputasjonen som 10. oktober 1814 møtte Kristian Fredrik. Stortingsrepresentant på ny i 1833, då for Skien og Porsgrunn. Han var då medlem av kyrkjekomiteen og av komiteen om kjøpstadskatten.
Han døydde i Kristiania i 1850.
Gravesano
Gravesano er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 387 meter over havet.
Titila
Titila er ein vulkan nord på Kamtsjatkahalvøya i Russland. Han består av to skjoldvulkanar, Titila og Rassoshina, der Titila er den høgaste av dei.
Vestgermanske språk
Dei vestgermanske språka er engelsk, frisisk, nederlandsk, afrikaans, plattysk (lågtysk), høgtysk og jiddisch. Dei inngår mellom dei germanske språka, som er den største språkgruppa mellom dei indo-europeiske språka.
Det opphavlege germanske språket er ukjent i dag, da ein ikkje har skriftlege kjelder. Ein har likevel kunna konstruere eit urgermansk språk gjennom jamføring av dei ulike germanske språka. Dette språket utvikla seg til dei ulike germanske språka som sidan har funnest da germanske folkegrupper begynte å spreie seg over Nord-Europa i tida rundt Kristi fødsel.
Dei germanske språka brukar å bli oppdelte i tre språkgrupper, austgermanske språk, nordgermanske språk og vestgermanske språk. Dei austgermanske språka har døydd ut. Dei nordgermanske språka kallar vi òg nordiske språk.
Garsjøen i Aurskog-Høland
Garsjøen er to vatn på Mangenskogen i Aurskog-Høland kommune i Viken. Begge vatn er utgangspunkt for populære skiløypetraséar om vinteren. Frå Store Garsjøen går det skiløyper inn til Myrlia der Mangenfjellet Turlag driv serveringsstad. Vesle Garsjøen er utgangspunkt for skiløyper inn mot Midtfjellmosen.
Nobuhiro Kato
Nobuhiro Kato er ein japansk fotballspelar.
Han har spela for klubbane Urawa Reds, Omiya Ardija og Kyoto Sanga FC (2019).
Rekkje
Rekkje eller rekke har fleire tydingar:
Bydgoszcz
Bydgoszcz (tysk Bromberg, litauisk Bydgoščius, latinsk Bydgostia) er ein by nord i Polen ved elvane Brda og Wisła. Med om lag 365 000 innbyggjarar er han den åttande største byen i landet. Han er i dag hovudstad i Kujaviskpommerske voivodskap og var tidlegare (1947-1998) hovudstad i Bydgoszcz voivodskap og (1945-1947) Pommerske voivodskap.
Bydgoszcz er ein del av storbyområdet Bydgoszcz-Toruń i lag med Toruń, som berre ligg 45 km unna, med totalt 850 000 innbyggjarar. I Bydgoszcz ligg Kazimierz Wielki Universitet, Teknologi- og biovitskapsuniversitetet og eit konservatorium. Bydgoszcz har ein kjend konserthall (Filharmonia Pomorska), operahuset Opera Nova. Frå Bydgoszcz Ignacy Jan Paderewski lufthamn er det ruter til Warszawa, London, Dublin, Liverpool, Berlin, Katowice, Wien, København og Düsseldorf-Weeze, samt charterruter til Antalya, Kreta og Tunis. Sidan han ligg mellom elvene Wisła og Oder ved Bydgoszcz-kanelen, er byen eit viktig knutepunkt i vassvegsystem langs Noteć, Warta, Oder, Elbe og Rhinen til Rotterdam.
Historie
Byen fekk byrettar i 1346 av Kasimir III den store. På 1400- og 1500-talet var han ein viktig stad for kornhandel.
I 1772 vart Bydgoszcz annektert av Det kongelege Preussen under den første delinga av Polen og seinare inkorporert i Vest-Preussen. I 1807 var tbyen del av Storhertugdømet Warszawa. I 1815 kom han igjen under prøyssisk styre som del av det autonome Storhertugdømet Poznań. Etter 1871 vart byen ein del av Det tyske keisardømet og provinsen Posen. Etter den første verdskrig og det storpolske opprøret i 1919 kom Bydgoszcz tilbake til Polen.
Under andre verdskrig – frå 1939 til 1945 – vart byen annektert og okkupert av Nazi-Tyskland. I 1939 kom det til uro mellom polakker og tyske partisanar støtta av lokale tyskarar (mellom anna medlemmer av Hitlerjugend), med tap på begge sider. Hendinga vart utnytta som nazistisk propaganda, og etter at Wehrmacht hadde rykt inn i byen byrja represjonar på den polske folkesetnaden. Fleire vart avretta eller sendt til tyske konsentrasjonsleirar. Under andre verdskrig mista 37 000 av innbyggjarane i byen livet her.
Chánguena
Chánguena (eller changuina, gualaca) er eit utdøytt chibchansk språk som vart snakka nord i Panama. Det er nært beslekta med dorasque.
Besbre
Besbre er ei elv sentralt i Frankrike, og ei av sideelvane til Loire frå venstre. Ho har sitt utspring i fjellet Puy de Montoncel nordaust for Thiers i Massif Central. Besbre renn hovudsakleg nordover gjennom følgjande departement og byar:
Oddleiv Apneseth
Oddleiv Apneseth er ein prisvinnande norsk fotograf, tilsett i Bergens Tidende og busett i Jølster kommune). Han har mellom anna vunne World Press Photo med eit bilete av kunstnaren Kjartan Slettemark. I 1994 og 2006 vann han førstepremie i «Årets Bilete», ein årleg konkurranse for pressefotografar i Noreg.
Sandro Cardoso dos Santos
Sandro Cardoso dos Santos er ein tidlegare brasiliansk fotballspelar.
Han spela for klubben JEF United Ichihara.
Lamone
Lamone er ein kommune i distriktet Lugano i kantonen Ticino i Sveits.
Kommunen ligg mellom åsen San Zeno og venstresida av elva Vedeggio.
Chimila
Chimila er eit chibchansk språk som blir tala sentralt i departementet Magdalena nordaust i Colombia. Det har rundt 2000 brukarar (2006), men talet er synkande.
Stadnamn i Colombia med opphav i chimila er «Cesar» i Cesarelva og Cesar-departementet. Namnet er ei tilpassing av chimila-ordet Chet-tzar eller Zazare ('stille vatn') til spansk.
Guatapurí er avleidd frå chimila for 'kaldt vatn', og har gjeve namn til Guatapuríelva.
Arroux
Arroux er ei elv sentralt i Frankrike, og ei av sideelvane til Loire frå høgre. Ho har sitt utspring aust for Arnay-le-Duc i Côte-d'Or. Arroux renn hovudsakleg sørover gjennom følgjande departement og byar:
Arroux munnar ut i Loire nær Digoin.
Framnes kristne vidaregåande skule
Framnes kristne vidaregåande skule er ein internatskule i Kvam herad i Hordaland. På skulen har dei idrettsfag og studiespesialisering. Det er ein kristen friskule eigd av Indremisjonsskipnaden som driv skulen saman med Indremisjonsforbundet.
Den ligg om lag tre kilometer frå Norheimsund.
I mai 1944 tok Framnes imot ei gruppe sivile fangar frå Telavåg.
Skulen har no kring 260 elevar frå heile landet og frå så godt som alle fylka.
Fossersjøen
Fossersjøen er ein innsjø på Fosser i Aurskog-Høland kommune i Viken. Fossersjøen er ein del av hovudvasstrengen av Haldenvassdraget. Fossersjøen ligg 119 moh. Fossheim leirsted som vert drive av Normisjon ligg på vestsida av Fossersjøen. Hølandselva som har utløpet sitt frå Fossersjøen er farbar med mindre båtar sørover til Skulerudsjøen som er kanalisert vidare til Halden via Haldenkanalen.
Mellom-Amerika
Mellom-Amerika eller Sentral-Amerika byrjar ved den sørlege grensa av Mexico (i Nord-Amerika) og den nordlege grensa til Colombia (i Sør-Amerika). Geografisk strekkjer Mellom-Amerika seg frå Tehuantepeceidet i nord til Panamaeidet i sør, der ein også finn Panamakanalen. Normalt blir heile Panama rekna med i Mellom-Amerika. Ein reknar ofte dei meksikanske delstatane Campeche, Chiapas, Tabasco, Yucatán og Quintana Roo som ein geografisk del av Mellom-Amerika.
Området omfattar desse suverene nasjonane:
Det totale innbyggjartalet for Mellom-Amerika er ca. 42 millionar. Om ein ikkje reknar med dei fem meksikanske delstatane til Mellom-Amerika, blir folketalet ca. 41,5 millionar.
Geografi
Dei fleste landa i Mellom-Amerika har kyst mot både Stillehavet og Atlanterhavet (Det karibiske havet), bortsett frå El Salvador, som berre har stillehavskyst, og Belize, som berre har atlanterhavskyst. Breidda av land mellom Stillehavet og Det karibiske havet er frå rundt 560 km til rundt 50 km.
Det meste av Mellom-Amerika er fjellandskap. Vulkanske foldefjell går i aust–vestleg retning, og er høgast mot Stillehavet. Det finst over 80 vulkanar i området, rundt 40 av dei er aktive. Dei høgaste vulkanane er Tajumulco og Tacana (begge over 4000 moh.). Yucatánhalvøya og låglandet sør og aust for denne er bygd opp av kalkstein i horisontale lag.
Klima
Langs atlanterhavskysten er klimaet varmt og fuktig. Her gjev nordaustpassaten mykje nedbør, over 3000 mm årlig. I høglandet er det mindre nedbør og lågare temperatur. Stillehavskysten ligg i regnskugge for nordaustpassaten, men har to regntider. Ein skil mellom ei tropisk låglandssone, tierra caliente eller 'den tempererte sona' mellom 700 og 1800 moh., tierra templada eller 'den kjølige sona' frå 1800 moh. og opp til dei høgaste toppane, tierra fria.
Natur
I den heite sona finst det tropisk regnskog på austkysten, og det veks mellom anna mahogni, gummitre og kakao her. I den tempererte sona dyrker ein kaffi og sukkerrøyr. I den kalde sona kan ein dyrka kveite, potet og frukt. Tregrensa ligg på ca. 4000 m, like nedanfor denne finst det furuskog og gress i den kjølige sona.
Eminense
Eminense, frå latin eminentia, «framifrå», jfr. eminent, er ein protokollær tittel, ei tiltaleform, for somme høge geistlege, særleg kardinalar, i Den katolske kyrkja. Tittelen kjem opphavleg frå det bysantinske hoffet, der det blei brukt som tiltaleform for keisaren sine næraste rådgjevarar.
Frå 600-talet blei tittelen brukt innan den katolske kyrkja om kardinalar og dessutan om vanlege biskopar. For biskopane fall bruken bort, og blei erstatta av den protokollære tittelen eksellense.
Også geistlege kurfyrstar og Maltesarordenen sin stormeister kunne bruke tittelen. Den 19. juni 1630 regulerte pave Urban VIII kardinalane sine titlar slik at eminense blei protokollært einerådande. Til då var den vanlege tittelen illustrissime. Maltesarordenen sin stormeister fekk føre blandingsforma Hans eminente høgheit.
Ordet eminense er kjent også frå uttrykket «grå eminense», om personar med makt som verkar i kulissane. Også dette uttrykket har eit klerikalt opphav.
Erkebiskopar i den ortodokse kyrkja blir også kalla eminensar.
Stormeister
Stormeister er ein tittel som blir brukt for den øvste leiaren i ordenar, for eksempel i ridderordenar og fortensteordenar, men også i sjølvstendige ordenar som Maltesarordenen og i brorskap som frimurarordenen.
Til dømes er Kongen av Noreg stormeister i Den Kongelege Norske St. Olavs Orden.
I Den katolske kyrkja har ein stormeister same rang i hierarkiet som ein erkebiskop, selv om han ikkje er ordinert til biskop.
Stormeister er også ein tittel som blir tildelt svært sterke sjakkspelarar, sjå Stormeister i sjakk.
Corobicí
Corobicí er eit utdøydd chibchansk språk. Det vart snakka langs den austlege kysten av Nicoyagolfen, nordvest i Costa Rica. Språket er sannsynlegvis nært beslekta med maleku og rama, og er i så fall ein del av den votiske undergruppa, antakeleg òg saman med huetar.
Fennoskandia
Fennoskandia viser til eit geografisk område sett saman av den skandinaviske halvøya, Finland, Kola og Karelen. Området er ei halvøy med avgrensing gjennom Nord-Russland frå Finskebukta mot Kvitehavet.
Fennoskandia som omgrep gjer nytte for seg i fagfelt der politiske grenser er uviktige, til dømes innan geologiske, arkeologiske og biologiske studiar.