cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tredje Framferda
Tidlegare ekspedisjonar
Ekspedisjonen til Nansen gjorde eit så stort inntrykk på den unge Amundsen at han i 1903 drog avstad på sin eigen ekspedisjon. Som førstemann tok han seg gjennom heile Nordvestpassasjen med skipet «Gjøa». Erfaringa Amundsen fekk som andrestyrmann på «Belgica» under Belgica-ekspedisjonen og kunnskapen han lærde av inuittane, danna eit viktig grunnlag for planlegginga av Fram-ekspedisjonen. Under ekspedisjonen med «Gjøa» hausta Amundsen for første gongen røynsle med hundar og hundesledar, og han studerte teknikkane til inuittane innan bygging av igloar og framstilling av klede.
Fram-ekspedisjonen
Tilbake i Noreg byrja Amundsen å planleggje ein ekspedisjon i det arktiske bassenget, der han ville la seg drive over polhavet slik føregangaren hans hadde gjort, og prøvde å nå Nordpolen som framleis var uoppdaga. Huntford mistenkte at sistnemnde var hovudmålet hans, medan den vitskaplege utforskinga av det arktiske bassenget vart skove fram for å oppnå større økonomisk støtte. Amundsen vendte seg til Fridtjof Nansen for å be om å få låne «Fram». Dette skipet var i utgangspunktet statleg eigedom, men sidan Nansen tilhøyrde den øvste eliten innan polarforsking i Noreg og sjølv gjekk med tankar om ein eigen ekspedisjon, såg Amundsen det naudsynt å be førebiletet sitt om å låne han skipet, noko han òg gjorde. Den 10. november 1908 gjorde han planen sin kjent for offentlegheita, og alt dagen etter mottok han 20 000 kronar frå kongeparet. Etter at Stortinget garanterte ei delvis tilbakebetaling av gjelda etter Gjøa-ekspedisjonen, drog Amundsen til USA for å halde ein foredragsturné for å skaffe ytterlegare finansiering. Tidleg i 1909 hadde Amundsen klart å skaffe ein fjerdedel av dei naudsynte midlane, men det tok si tid før han fekk fleire donasjonar. Den 9. februar 1909 løyvde Stortinget han 75,000 kroner, og tillet han å bruke «Fram» til sine føremål.
Tidleg i september 1909 nådde meldinga fram til Amundsen om at både Cook og Peary hevda å ha nådd Nordpolen. Desse påstandane er framleis omstridde, og etter den første meldinga frå Cook, som han mottok 1. september, uttalte Amundsen at denne meldinga ikkje ville påverke planane hans «på nokon måte». Den 7. september mottok Amundsen ei ny melding om at Peary hadde nådd Nordpolen, og han vart då tvinga til å handle. Han vedtok å forskyve den opphavlege planen sin med eit år eller to, og i mellomtida heller freiste å skaffe dei manglande midlande for den komande utforskinga av Nordpolbassenget.
13. september fekk Amundsen vita at Robert Falcon Scott planla ein eigen ekspedisjon til Antarktis i august. Dagen etter annonserte Amundsen at starten på ekspedisjonen hans skulle flyttast til 1. juli 1910.
Personell
Amundsen såg på ulike personlege aspekt under valet sitt mannskap til ferda si, mellom anna korleis ein ville gli inn i det sosiale miljøet, kor flinke dei var på arbeidsområda som var relevante for ekspedisjonen, kor nyfikne dei var og kor handlekraftig dei var. I følgje Huntford endra han stadig vurderingane sine før det endelege valet vart gjort. I tillegg til ein så høg fagleg kompetanse som mogleg, lang røynsle innan polarforsking, meistring av skigåing og handtering av hundar, forlangte han at mennene var vant til einsemd og hardt arbeid utandørs.
Amundsen mottok ei rekkje søknader. Som nestkommanderande valde han først Ole Engelstad, ein kommandørkaptein i den norske marinen. Under testing av ein «mannløftende drage» vart han råka av lynet og omkom, og Thorvald Nilsen vart så vald som nestkommanderande. Olav Bjaaland kom ombord etter at han tilfeldigvis hadde støytt på Amundsen i Lübeck. Amundsen hadde nemnt noko om ein ekspedisjon under ein samtale, og Bjaaland ville gjerne delta på ein ny ekspedisjon. Sidan Bjaaland var ein utmerkt skiløpar og tømrar, tok Amundsen han med.
Eit anna medlem av ekspedisjonen var Helmer Hanssen, som hadde følgt Amundsen under Gjøa-ekspedisjonen. Han vart med som islos og hundeførar. For å ha ein god kokk valde Amundsen Adolf Lindstrøm, som òg hadde vore med under Gjøa-ekspedisjonen. Sommaren 1901 vart han kjend med Oscar Wisting, ein marineoffiser som jobba på «Fram» ved verftet i Horten. Wisting var i utgangspunktet ikkje noko god skiløpar, og hadde heller inga røynsle med hundar, men han var tilpassingsdyktig, villig til å lære og pragmatisk gemytt. Amundsen valde òg menn som kunne underkaste seg han utan problem. Som andre islos tilsette han ishavsskipparen Andreas Beck.
Amundsen nekta å ta med ein lege på ekspedisjonen. Han ville gjerne ha med seg apotekaren Fritz Zapffe, ein ven og agent i Tromsø, men sidan han ikkje kunne delta, sende han overstyrmannen Gjertsen og Wisting på kurs i tannbehandling og kirurgi.
Hausten 1908 mottok Amundsen eit brev frå Nansen om at han burde ta med seg Hjalmar Johansen. Han hadde følgt med Nansen under ekspedisjonen hans mot Nordpolen og var ein dugeleg hundeførar. Johansen hadde vorte alkoholikar etter ekspedisjonen med Nansen, og Amundsen frykta òg at den eldre Johansen, som òg var ein betre skiløpar og veldig ambisiøs, kunne truge autoriteten hans. Sidan Johansen hadde redda livet til Nansen under ekspedisjonen deira, insisterte sistnemnde på at Amundsen måtte ta han med på ekspedisjonen, og Amundsen måtte føye seg.
Finansiering og utrusting
9. februar vedtok stortinget å låne Amundsen «Fram», og å gje 75,000 norske kroner til naudsynte reparasjonar og førebuingar, i tillegg til at det hadde nedbetalt delar av gjelda etter ekspedisjonen med «Gjøa». Mange føretak donerte bort utstyr til ekspedisjonen, inkludert den norske hæren som stilte utstyr til disposisjon. Ytterlegare middel vart gjeve av Kongen og Dronninga (30,000 kroner ) og frå privatpersonar, blant anna frå Don Pedro Christophersen. Christophersen, som budde i Argentina, dekte alle kostnader i samband med «Fram» si ferd frå Buenos Aires til isbarrieren og tilbake til San Francisco, via Buenos Aires.
Etter det vart kjend at Cook og Peary hadde nådd Nordpolen vart det vanskeleg å skaffe meir pengar. Òg Stortinget avslo ein søknad om å auke midlane med 25,000 kroner. Amundsen fann seg no i ein situasjon med nær 150,000 kroner i underskot. Han brydde seg derimot ikkje så mykje om eit balansert budsjett, fordi han visste at om han vart den første til å nå Sørpolen, ville alt bli tilgjeve. Han tok derfor opp eit lån, og belasta sitt eige hus med 25,000 kroner.
Ferdighytta dei hadde med, som var 7,8 m lang og 3,9 m brei, vart bygd ved heimstaden til Amundsen i Bundefjord, og seinare demontert og pakka for å bli sett opp i Antarktis. Hytta hadde to rom, der det eine fungerte som eit kjøken og eit fungerte som eit soverom, spisestove og stove. Der fanst òg eit loft, som vart brukt til lagring av rekvisita. Sledane til landgruppa var 3,6 m lange og vog i utgangspunktet 75 kg, før vekta i løpet av vinteren i gjennomsnitt vart redusert til 24 kg. Skia var laget av hickory, som var eit elastisk og sterkt material. Skilengda var 1,8 m.
Mål og plan
Amundsen freista å få tak i all tilgjengeleg litteratur, og utvikla ein nøyaktig plan i ut i frå sine eigne røynsler med polarferder.
Hovudmålet med ekspedisjonen var å nå Sørpolen. Vitskapen spelte berre ei birolle, men Amundsen planla å utføre så mange målingar som mogleg undervegs, først og fremst meteorologiske. I tillegg skulle «Fram» utføre omfattande oseanografiske målingar i Atlanterhavet, og Amundsen og Bjørn Helland-Hansen planla å bruke dette som ei unnskyldning for å kome i gang ombord på «Fram» i Noreg, i staden for i San Francisco som tidlegare annonsert.
«Fram» skulle i følgje planen til Amundsen forlate Noreg i midten av august, og ha ein mellomstopp i Madeira. Derifrå skulle dei gå rundt Kapp det gode håp og inn i Rosshavet og gjere framstøyt mot Rossbarrieren, som skulle bli nådd rundt 15. januar. I Hvalbukta skulle om lag ti menn bli plukka ut til ei overvintringsgruppe og byggje ein base, medan «Fram» skulle gå tilbake til Buenos Aires og gjere målingar i Atlanterhavet. I oktober skulle ho dra tilbake mot sør, og plukke opp landgruppa igjen.
Denne gruppa skulle òg, så snart hytta var ferdig og forsyningar var førte i land, frakte og lagre drivstoff og mat i depot så langt sør som mogleg. Målet var å føre så mykje proviant ned til 80 °S at dei kunne sjå dette som det eigenlege startpunktet for sledeferda mot Sørpolen. Då desse aktivitetane var ferdige var vinteren kome, og gruppa vart brukt til å arbeide med utstyret for å gjere det klart til våren. Når våren kom, skulle utstyret og grunnlaget vere så klart som mogleg for å kunne nå Sørpolen. Amundsen ynskte å dra ut frå Hvalbukta, dra rett mot sør, og følgje den same meridianen så langt det var mogleg.
Hvalbukta vart vald ut av fleire årsaker. På den eine sidan låg han lengre sør enn nokre andre tidlegare hadde vore med skip og innan rekkjevidd av barrieren, noko som var viktig for sledeferda, sidan ruta kunne bli nær nær 10% kortare og på den andre sida kunne Amundsen her gjere seg kjend med overflatetilhøva på barrieren saman med dei han skulle ta med sørover. I tillegg fanst der, i følgje dei tidlegare rapportane til Ross og Shackleton, store mengder selar og pingvinar i området, slik at matforsyninga alltid ville vere sikra. For dei meteorologiske observasjonane på barrieren var bukta òg eit gunstig område, fordi naturen i området ikkje kunne påverke tilhøva. Til sist var det lett å nå staden med skipet.
Det vart generelt akseptert at barrieren flaut i vatnet, noko som òg vart stadfesta av rapportane til Shackleton om store isblokker. Amundsen konkluderte likevel med at dei måtte kvile på eit slags fundament, som små øyar eller skjer, fordi miljøet i Hvalbukta hadde endra seg lite sidan Ross-ekspedisjon i 1843–44. Amundsen konkluderte riktig, sjølv om resonnementet ikkje var det. Ein veit i dag at barrieren er ein isbrem og dermed flyt i vatnet og er knytt til land via ein isbre. Dei stabile istilhøva i bukta kjem av at ho ligg i vindskuggen av Roosevelt Island. I 2000 forsvann Framheim på eit isflak som losna frå barrieren.
«Fram»
«Fram» vart bygd i 1892 av Colin Archer som eit fartøy som kunne tole den arktiske pakkisen. Archer var kjend for eit skrogdesign som kombinerte sjødugleik med ein grunn djupgang, og hadde vore ein pioner innan utviklinga av spissgatta fartøy der den vanlege akterspegelen var erstatta av ein spiss akterstamn, noko som gjorde det lettare å manøvrere. Skipet vart rigga som ein tre-masta skonnert med eit samla seglareal på ca. 560 m², og hjelpemotoren på 220 hestekrefter var i stand til gje skipet ein fart på 7 knop (13,1 km/t). «Fram» er 39 meter lang, 11 m brei og har eit volum på 440 brutto- og 807 nettoregistertonn. Den tremasta skonnerten hadde fleire gonger vorte brukt av Fridtjof Nansen og Otto Sverdrup under ekspedisjonane deira i Arktis.
Den 9. mars 1909 bad Amundsen skipsverftet i Horten om å reparere skipet og gjere dei naudsynte endringane. Den viktigaste endringa var å erstatte dampmaskinen med ein 180-PS-dieselmotor. Dermed var «Fram» det første polarskipet med dieselmotor, noko som var meir praktisk for manøvrering mellom isflaka. Ein annan fordel var at dei sparte mannskap – det var berre trong for éin mann for å operere fartøyet.
Frå Noreg til Antarktis
Etter ferdigstillinga i mai 1910 låg «Fram» oppankra i Christiania for å bli lasta opp i byrjinga av juni, og 3. juni sette dei segl. Det første målet var å få sett opp ferdighytta til Amundsen. Den 7. juni letta «Fram» anker igjen. Før dei sette kursen i retning Antarktis var ho ein tur rundt Dei britiske øyane og ein tur tilbake til Noreg. Det tilsynelatande målet var å utføre oseanografiske undersøkingar, men det skal ha vore motorar og mannskapet på «Fram» som vart testa. Den planlagde ruta vart kraftig redusert grunna dårleg vêr og eit motorhavari. 10. juli forlét dei Bergen og sette kursen mot Kristiansand. Her vart dei siste varene som ski og sledar lasta ombord, saman med 97 grønlandshundar. No vart òg oberstløytnant Gjertsen og Prestrud innvigd i planane om ei ferd sørover. Dei var veldig entusiastiske. 9. august var alle naudsynte førebuingar gjennomført, og «Fram» sette kursen mot Madeira. Dagbok til Johansen indikerer at det oppstod dårleg stemning ombord under ferda fordi mannskapet følte at offiserane skjulte noko for dei, og òg at kameratskapen mellom mennene ikkje var spesielt bra.
Skipet kom fram til Madeira 6. september og dei etterfylte forsyningane som ferskvatn. Bror til Amundsen, Leon, kom ombord for å ta med seg dei siste meldingane til omverda, mellom anna meldingar til Nansen og den norske kongen, Haakon VII., og eit telegram til Scott som Leon avleverte i Christiania 3. oktober. Scott tok imot meldinga då han gjekk ombord i «Terra Nova» i Melbourne 12. oktober I byrjinga av oktober gjekk Leon ut i offentlegheita med planen til Amundsen. 9. september var alt klard for reise, og mannskapet vart samla på dekk medan Amundsen informerte om planen og bad om støtte frå kvar enkelt – han fekk einstemmig støtte. Same kveld la dei kursen mot sør og stemninga betra seg ombord.
Neste stopp på ferda skulle vere ein norsk kvalfangststasjon på Kerguelen, men på grunn av dårleg vêr mot slutten av november, var «Fram» ute av stand til å nærme seg øyane. Elles var ferda hendingslaus, og mannskapet studerte alle bøker frå tidlegare antarktiske ekspedisjonar, som dei kunne finne i det godt utstyrte biblioteket. 1. desember kunngjorde Amundsen landgangsmannskapet – Prestrud, Johansen, Hanssen, Hassel, Wisting, Bjaaland, Stubberud og Lindstrøm. 1. januar kom dei første isfjella i sikte, og dagen etter nådde dei drivisbeltet som strekkjer seg til Antarktis, og «Fram» kunne enkelt, og i løpet av tre og ein halv dag, krysse beltet takka vere røynsler frå tidlegare ekspedisjonar. 11. januar kom Rossbarrieren innan synsvidde, og tre dagar etter nådde dei Hvalbukta.
Tilkome og depot
Etter tilkome den 14. januar 1911, vart «Fram» fortøydd til isfoten av barrieren, og saman med Nilsen, Prestrud og Stubberud rekognoserte Amundsen tilhøva og finne ein eigna leirstad. Då dei fann ein eigna stad, sette to av mennene opp ferdighytta medan dei andre medlemmane av landgruppa frå 15. januar førte hundar, utstyr og forsyningar i land med sledar. Hundane hadde fått 20 kvalpar under turen frå Noreg, og dei hadde no i alt 116 hundar. 27. januar stod hytta ferdig, og saman med den omkringliggande leiren vart han døypt «Framheim». Varene vart lagra i eit depot 600 meter unna, og inneheldt sel- og pingvinkjøt som dei hadde fått under jakt. 4. februar segla «Terra Nova» forbi under tilbakeferda si frå McMurdo-sundet, etter at ho ikkje hadde kunna nå målet sitt, King Edward VII Land. Britane hadde med seg meldingar om Scott, mellom anna om dei motoriserte køyretøya hans. Meldinga gjorde Amundsen uroleg og var ikkje usikker på sjansane deira om å kome først fram heilt til han stod på polpunktet.
Den 10. februar 1911 drog Amundsen, Prestrud, Johansen og Hanssen avgarde med tre sledar. Av mennene sprang som vanleg éin mann føre den første sleden for å halde hundane på rett kurs. Føraren av den første sleden hadde kompass og kontrollerte retninga til personen som sprang føre. Med atten hundar sette dei kursen sørover for å utforske omgivnadane, teste utstyret og farten, og dels starte transporten av utstyr og forsyningar sørover. Den 14. februar nådde gruppa 80 °S og lagra forsyningane dei hadde med – eit halvt tonn mat – i eit depot. To dagar seinare returnerte dei til Framheim, der «Fram» allereie hadde drege. I løpet av ferda merkte gruppa seg at barrieren var god og farbar, og under dei rådande vêrtilhøva kunne tilhøva einskilde stader samanliknast med vintertilhøva i Noreg. Likevel vart det oppdaga fleire veikskapar i utstyret som nordmennene måtte fikse – dei mest graverande allereie til neste tur, dei mindre viktige i løpet av vinteren.
Den 31. mars drog ei gruppe på seks menn leia av Johansen avgarde med seks sledar og 36 hundar – dei returnerte 11. april. På denne siste ferda la dei ut om lag 1,200 kilo selkjøtt ved 80 °S, eit depot som no inneheld meir enn to tonn med forsyningar.
Vinter
Før vinteren kom vart store mengder sel og pingvinar drepne for at ekspedisjonen skulle klare seg godt gjennom vinteren; 60,000 kg kjøtt skulle halde til mennene og 115 hundar. For å røre seg så lite som mogleg ute i det fri vart dei fleste av lagerromma kopla saman via eit nettverk av underjordiske kammer og tunnelar. Tunnelane vart gravne ut med spadar som Bjaaland og Stubberud laga av ei stålplate dei hadde med. I dei underjordiske kammera laga dei mellom anna til ein verkstad, ei badstove og eit observatorium.
I løpet av vinteren passa dei på å reparere og tilpasse utstyret frå depotferdene – både sledar og personleg utstyr. Vekta på sledekassane vart redusert. Ski, slederkassar, støvlar, telt, og nesten alt utstyr var gammaldags. Elles vart tida brukt til kursing, lesing, og spel som dart og whist, samstundes som dei gjorde meteorologiske målingar tre gonger om dagen. Amundsen hadde godt vêr med roleg eller lett bris, medan Scott hadde uvêr som hindra han i å utføre arbeidet sitt. Frå midten av august kunne dei sjå ein ende på alt arbeidet, og frå 23. august vart sledane lasta og gjort klare på startpunktet, kvar av dei 400 kilo tunge.
Ein tjuvstart
Det var viktig for Amundsen å bryte opp snarleg. Han frykta dei motoriserte køyretøya til britane og ynskte å få størst mogleg forsprang. Han planla difor å forlate Framheim den 24. august. Dette viste seg å vere altfor tidleg, sidan den sørlege våren knapt hadde byrja på den tida. I byrjinga av september hadde temperaturen stige såpass mykje at Amundsen valde å starte ferda sørover mot polpunktet. Starten vart utsett på grunn av dårleg vêr, før åtte menn drog ut med sju sledar og nitten hundar den 8. september. Dei hadde med seg forsyningar for nitti dagar. Ein merkte likevel raskt at dei hadde forlate leiren for tidleg – berre tre dagar seinare hadde temperaturen falle med nesten 30 °C til -56 °C, og hundane gjekk påviseleg dårlegare. Amundsen avgjorde at dei berre skulle gå til depotet ved 80 °S, og lagre forsyningane og utstyr dei hadde med før dei returnerte til Framheim. Dei nådde depotet 14. september.
På tilbakeferda døydde fleire av hundane. På morgonen den 16. september, den siste dagen av tilbakeferda, steig temperaturen noko, men ingen visste kor lengje det ville vare. Amundsen gav difor ordre om at den siste etappen skulle gjerast utan pausar. Tilbakeferda vart heilt uorganisert, og avstanden mellom sledane var opp mot åtte og ein halv time då dei kom fram. Amundsen, Wisting og Hanssen kom først fram, to timar seinare kom òg Bjaaland og Stubberud. Hassel, som kom litt seinare, melde at Johansen og Prestrud var utan mat og brensel, og at dei framleis var på barrieren. Hundane til Prestrud var så svake at han vart hengjande lenger og lenger etter dei andre. Johansen var merksam på dette, og han redda truleg livet hans då han kjempa seg tilbake til Framheim med ein svak og utmatta Prestrud.
Då Amundsen og Johansen morgonen etter snakka om forseinkingane klarte ikkje Johansen halde seg lenger, og kom med alvorlege skuldingar mot Amundsen fordi han hadde forlate dei andre ekspedisjonsmedlemmane. Gruppa var «ikkje lenger ein ekspedisjon, men rein panikk», og han kritiserte ope leiarskapen til Amundsen. Amundsen såg no oppførselen til Johansen som ein fare for ekspedisjonen, og Amundsen såg seg tvinga til å statuere eit døme – han isolerte Johansen og Prestrud frå dei øvrige ekspedisjonsmedlemmane og brukte dobbeltstemma si i ei avstemming om å avvise ein plan om ei ekstra gruppe.
Berre fem menn skulle dra i retning sør. Dei øvrige tre – Stubberud, Johansen og Prestrud – skulle dra mot King Edward VII Land, leia av Prestrud, for å utforske området rundt Hvalbukta. Denne ekspedisjonen vart ikkje berre brukt som ekstra straff for Johansen, men òg som ei sikring – dersom dei ikkje nådde det verkelege målet med ekspedisjonen, ville Amundsen framleis ha oppnådd noko. Amundsen sjølv grunngav den nye planen med at ei mindre gruppe kunne ta seg fram raskare, og at depota ville stige i verdi. Amundsen hadde hellet med seg, og mista ingen ekspedisjonsmedlemmar på ferda. Han drog òg nytte av at han kunne få reie på materielle skadar, og at sjølve polferda ikkje var prega av konflikten med Johansen.
Den sørlege ferda
Først i midten av oktober 1911 byrja den eigentlege antarktiske våren. Sel og fuglar vart oppdaga og temperaturen heldt seg rund -29 til -30 °C (det antarktiske kystgjennomsnittet ligg på -15 til -10 °C). Den 20. oktober la Roald Amundsen, saman med Bjaaland, Hanssen, Hassel og Wisting, ut på det andre forsøket sitt. Mennene drog avgarde med fire sledar, 52 hundar og forsyningar berre berekna å halde til dei var framme ved det første depotet ved 80° S. Undervegs kom dei inn i eit område med rekkje bresprekkar, men dei kom seg trygt forbi. Depotet nådde dei 23. oktober. Her hadde dei ein todagars pause for å kvile hundane, slik at dei ikkje skulle overanstrengje seg allereie på den første delen av ferda. Den 26. oktober drog gruppa vidare, og herfrå bygde dei dagmerke for å lettare finne vegen attende på tilbakeferda. Desse merka var 180 cm høge og bestod av blokker av snø. Inne i kvart merke vart det lagt ein papirlapp med eit nummer og lokalisering for merket, og retning og avstand til det neste merket mot nord.
Den 31. oktober nådde dei depotet ved 81 °S, og her løyvde gruppa seg éin dags kvile før dei drog vidare og nådde depotet ved 82 °S den 5. november. Før det hadde dei nok ein gong, utan å kome til skade, kryssa eit felt med sprekkar i tett tåke. Den 7. november drog dei avgarde igjen, og føre dei låg no ukjent terreng. Vêret var bra, og dei klarte seg godt. 9. november nådde dei 83 °S, og her la dei opp eit nytt depot for å redusere vekta på sledane og for å sikre seg mat på tilbakeferda. Mennene fortsette så over fleire breiddegrader men dei var framleis på barrieren. Hundar som vart drepne undervegs vart frose ned i depota for tilbakeferda. 11. november fekk Amundsen auge på fjellkjeda, som han kalla «Dronning Helena-kjeda». Det var no ikkje mogeleg å unngå å krysse fjella. Amundsen måtte no raskt finne ein veg over desse fjella, men i første omgangen valde han å følgje meridianen mot sør. Dei nådde 84 °S den 13. november og 85° S den 17. november.
Den 17. november kom nordmennene fram til enden på barrieren og dermed forlenginga av Dei transantarktiske fjella etter at dei allereie i fleire dagar hadde forflytta seg langs med landet. Her støytte dei på den første store utfordringa på ferda. Dei måtte gjennom fjella for kome til polarplatået. Ingen hadde tidlegare vore på denne staden mellom barrieren og fastlandet, og det såg ut til at hellet tok slutt for Amundsen – ruta han hadde vald såg ikkje lenger lovande ut.
Før dei starta turen oppover dagen etter, oppretta Amundsen ytterlegare eit depot der han lagra ein tredjedel av forsyningane som totalt skulle halde i nitti dagar. Vidare utforska han, saman med Bjaaland, Wisting og Hassel, byrjinga av den planlagde strekninga. Den første dagen på det såkalla «Mount Betty» måtte dei opp kring 600 meter, før turen vidare gjekk over i skråningar og brear. Om kvelden den andre dagen slo mennene leir i ei høgd på 1,390 meter over havet; det vanskelegaste stykket verka no å liggje bak dei. Den 20. november stod dei likevel ovanfor ein ny «stor, mektig, absolutt fjordliknande bre som strekte seg frå aust til vest», og som stod vinkelrett på gangretninga – Axel Heiberg-breen. Dei kalla denne opp etter konsulen Axel Heiberg, som hadde støtta mange polare ekspedisjonar. Amundsen slo fast at han hadde teke feil då han trudde dette var ein enkel veg opp, for breen steg til nesten 2500 m over 13 km, og var full av bresprekkar. For å spare tid, og for ikkje å demoralisere mennene, valde Amundsen å halde fram oppover breen.
Dei neste dagane vart mange av breane og fjella omkring namngjevne etter Fridtjof Nansen, Don Pedro Christophersen eller medlemmar av den sørlege gruppa. Etter berre fire dagar med strevsam klatring – Amundsen hadde rekna med rundt ti dagar – nådde gruppa polarplatået. Her slo dei leir ved ein stad kalla «slakteplassen», sidan 24 av dei 42 gjenverande hundane vart slakta der. Turen oppover, der ofte eit dusin hundar hadde vorte kopla til sledane, var no over, og hundane var ikkje lenger naudsynte. Dei avliva hundane vart anten gjeve som for til andre hundar eller etne av mennene for å få ferskt kjøt, og på den måten unngå skjørbuk. Frå her drog dei vidare med 18 hundar og tre sledar. Rasjonane vart no auka på grunn av den reduserte mengda hundar som hadde behov for mat dei neste seksti dagane.
Tilbakeferda
Før dei starta tilbakeferda den 18. desember sette gruppa opp eit telt og planta det norske flagget saman med vimpelen til «Fram». Leiren som vart sett opp ved polpunktet vart kalla Polheim. Inne i teltet la Amundsen eit brev med ein førespurnad til Scott om han kunne bringe eit brev med tilbake til den norske Kongen, i tilfelle noko skulle skje med Amundsen og resten av gruppa på veg tilbake til Europa. I følgje Raymond Priestley vart Scott «degradert frå forskar til postbod» av Amundsen. På veg mot Sørpolen hadde gruppa tilbakelagt ein distanse på 1,400 km, og dermed i snitt klart å gå 25 km kvar dag. Dei let ein av sledane vere att, og dei fire tilhøyrande hundane vart fordelt på dei to andre sledane. Den 24. desember nådde gruppa det første depotet på 88° 25′, og to dagar seinare kryssa dei den 88. breiddegraden.
2. januar kom gruppa fram til Djevelbreen. Her fann dei ein annan veg ned og kom seg ned til foten av breen på berre éin dag utan problem. Dei gjekk ikkje innom depotet ved foten av breen. Amundsen grunngav dette med dårleg vêr, men Huntford hevdar at Amundsen på dette punktet hadde mista orienteringa på grunn av ei feilrekna retning. Då tåka seinare forsvann, og medlemmar av gruppa kjente att depotet, vart to menn sende tilbake for å hente behaldninga. 5. januar skulle gruppa kome fram til depotet ved «slaktaren», men på grunn av tåka var det berre flaks at dei fann fram – og då fordi Wisting hadde sett igjen ei brekt ski i nærleiken av depotet. Staden var viktig å finne; ikkje berre på grunn av forsyningane, men òg for å kome til nedstigninga av barrieren.
Nordmennene tok same rute ned som under oppstigninga, og følgde deretter Axel Heiberg-breen fram til samløpet med isbremmen. Sjølv om avstanden var lengre kunne dei spare mykje tid. 7. januar kom dei ned til foten av breen, og dermed hadde dei nådd Rossbarrieren etter at gruppa hadde vore 51 dagar på fastlandet. Dei samla nokre geologiske prøver frå Mount Betty, sette att ein tank med 17 liter denaturert alkohol som eit teikn på at folk hadde vore der, og snudde så nordover. Frå no av trengde ikkje mennene spare på kreftane, sidan dei fann seg på den glatte overflata på barrieren, og dei byrja nærast å sprinte. 13. januar nådde gruppa depotet på 83°, som var det siste kritiske punktet sidan dét i motsetnad til alle dei andre nordlege leirane ikkje var markert parallelt med nord-sør-aksen. 17. januar nådde dei depotet på 82°. Den 26. januar vende dei tilbake til Framheim, saman med elleve overlevande hundar. Heimferda vart fullført med 36 km i snitt per dag, og samla hadde dei gått i 99 dagar og tilbakelagt ein avstand på rundt 3,000 km.
Austleg ferd
Den andre gruppa under ekspedisjonen reiste austover mot King Edward VII Land, i følgje Amundsen fordi Terra Nova-ekspedisjonen ikkje hadde vore i stand til å gjennomføre sommaren før, som planlagt. Den eigentlege årsaka var å ha noko å vise til i tilfelle Amundsen ikkje skulle bli den første til å nå Sørpolen, og som straff for Johansen (sjå over). Prestrud, leiaren til gruppa skreiv:
Mjømnosen
Mjømnosen er eit sund i Gulen kommune i Vestland. Det ligg nord for øya Mjømna, som det har namnet etter, og sør for Tryggøya. I vest avgrensast sundet av øya Skorpa og i aust av Litle Bjorøyna nordaust for Skjerjehamn.
Tredje Framferda
Austleg ferd
Den 16. november nådde dei den 158. meridianenen. Inntil då hadde dei ikkje sett landområde, så dei motprova den tidlegare førehandstrua om at King Edward VII land strekte seg så langt mot sør. For likevel å nå land, og fordi ein ikkje hadde tilstrekkeleg med ressursar til å fortsetje leitinga mot aust, sette gruppa her kursen mot nord. I løpet av ferda gjorde dei astronomiske observasjonar, og kvar dag registrerte dei trykk, temperatur, vindstyrke og retning saman med skymengder. Den 23. november nådde dei det opne havet der dei skulle fylle opp forsyningar med selfangst og kjøtt vart delvis innebygt i eit depot.
Hallelujah av The Refreshments
«Hallelujah» (engelsk for Halleluja) er ein song av den svenske musikkgruppa The Refreshments frå 2014. Songen er skriven av Joakim Arnell.
«Hallelujah» var med i den andre semifinalen i Melodifestivalen 2014, den svenske uttakinga til Eurovision Song Contest 2014 i København i Danmark.
Tredje Framferda
Slutten på ekspedisjonen
Dei følgde ein nordleg kurs før dei nådde Kapp Adare og Ballenyøyane, og deretter ein nordvestleg kurs. Tre dagar etter støtte «Fram» på kanten av eit drivisbelte, som vart passert den 6. februar. Tre dagar seinare hadde ho forlate polare strøk, og den 7. mars nådde ho Hobart. Derifrå sende Amundsen eit koda telegram til broren Leon, og det same gjorde han til dei avisene som ekspedisjonen hadde selt eksklusive rettar til. Den koda teksten lydde: «Polen nådd 14–17. desember. Alt vel.»
«Fram» vart verande 13 dagar i Hobart før ho den 20. mars sette kursen austover. Den 6. mai kryssa dei Kapp Horn for andre gongen, før skipet den 23. mai ankra opp i Buenos Aires. Den 7. juni la alle medlemmane av ekspedisjonen, unntatt Amundsen og Nilsen, kursen mot Noreg. Dei fleste av dei hadde lova å bli med på den andre delen av ekspedisjonen til Amundsen.
Havmålingar
Etter at ferda frå Noreg til Antarktis var over gjekk Amundsen ombord i «Fram» i Hvalbukta og kom under Thorvald Nilsen sin kommando. Instruksjonane hans var å segle direkte til Buenos Aires, der dei skulle utføre naudsynte reparasjonar og supplere forsyningar og mannskap. Deretter skulle «Fram» segle i Sør-Atlanteren, mellom Afrika og Sør-Amerika, for å utføre oseanografiske målingar, før ho skulle returnere til Buenos Aires og deretter tilbake til Antarktis for å plukke opp landgruppa. Dersom noko skulle skje med Amundsen vart det planlagt at Nilsen skulle ta plassen hans og utføre dei opphavlege planane for ekspedisjonen og utforskingane av det polare bassenget.
Før «Fram» til slutt forlét Hvalbukta, seglte ho den 15. februar så langt inn i bukta som mogleg og nådde 78° 41 'S, den sørlegaste breiddegraden eit skip kunne nå då. Den 22. februar nådde dei drivisbeltet som dei passerte på éin dag. Den 14. mars vart dei siste isfjella sett, og den 31. passerte dei Kapp Horn. Den 17. april ankra «Fram» opp i Buenos Aires etter 62 dagar. Der viste det seg at pengane som skulle vere tilgjengeleg for Nilsen ikkje var der, av den enkle årsaka at det ikkje var nokon der. Dermed kunne dei ikkje betale for overhalinga av «Fram», noko ho desperat trong. Nordmannen Don Pedro Christophersen, som var busett i Buenos Aires og som i utgangspunktet var villig til å betale for varer og drivstoff, kunngjorde at han kunne betale for opprustinga òg.
Øyane St. Helena og Trindade vart passert mellom 29. juli og 12. august. Den 19. august vart undersøkingane fullført og dei drog tilbake til Buenos Aires, der dei ankra opp 1. september.
Resultat
Den største suksessen med ekspedisjonen var det å nå Sørpolen, noko som òg var det eksplisitte målet. Vidare vart omfanget av og overflata på Rossbarrieren undersøkt og avgjort, og det vart stadfesta at isbremmen strekte seg mellom Victoria Land og King Edward VII Land.
I eit brev til Kong Håkon skildra Amundsen kort dei geografiske oppdagingane; «Dykkar majestet, vi har fastslått det sørlege punktet på den store 'Ross-barrieren' som knyter saman Victoria Land og Kong Edward VII Land. Vi har oppdaga ei mektig fjellkjede med toppar opp mot 22 000 fot [...] Vi har fastslått at det store innlandsplatået [...] slakt fell frå 89. breiddegrad. Fjella som nordmennene oppdaga viste seg likevel å vere rundt to tredjedelar av høgda dei hadde rekna seg fram til.
Richard Wright (1908-1960)
Richard Wright var ein amerikansk forfattar. Han voks opp i Mississippi og Tennessee før han flytta til Chicago då han var nitten. Dette skildra han i sjølvbiografien Black Boy (1945, på norsk Svart ungdom, 1947). Etter nokre år med andre jobbar og studiar vart Wright forfattar med novellesamlinga Uncle Tom's Children (1938), om rasekonflikt, vald og kamp for menneskeverd i Sørstatane. Den naturalistiske romanen Native Son frå 1940 (på norsk Nigger, 1947) vert rekna som hovudverket hans. Romanen er prega av det kommunistiske samfunnssynet til Wright. Dette skreiv han òg om i eit essay i antologien The God That Failed (1950).
Wright flytta til Paris etter den andre verdskrigen. Her skreiv han mellom anna romanen The Outsider (1953), der han syner interesse for eksistensialismen, Savage Holiday (1954), The Long Dream (1958) og Lawd Today (1963), novellesamlinga Eight Men (1961), reiseskildringa Black Power (1954) frå Ghana, The Color Curtain (1956) om Bandungkonferansen mellom afrikanske og asiatiske land og den kritiske skildringa av Spania kalla Pagan Spain (1957).
Flowers in the Dirt
Flowers in the Dirt er det åttande studioalbumet til Paul McCartney. Albumet kom ut 5. juni 1989 på Parlophone, i det han la ut på den første verdsturneen sin sidan Wings Over the World-turneen i 1975–76. Albumet vart rekna for å ta McCartney attende til toppen og han fekk nokre av dei beste meldingane han hadde fått på mange år. Albumet gjekk til topps i Storbritannia og Noreg og inneheld fleire hitsinglar (den første var «My Brave Face»).
Bakgrunn og innspeling
Etter dårlege salstal for Press to Play, forstod McCartney at han måtte arbeidde langt hardare for oppfølgjaren. Med hjelp av ei rekkje produsentar brukte han 18 månader på å fullføre Flowers in the Dirt. Mellom anna samarbeidde McCartney med Elvis Costello, og dei skreiv fleire nye songar i lag. Costello var med på albumet, og var songar på «You Want Her Too» i lag med McCartney. Ein annan kjend musikar på albumet var venen David Gilmour frå Pink Floyd, som spelte gitar på «We Got Married».
Utgjeving
Albumet var klart for utgjeving tidleg i 1989. I mai vart «My Brave Face» gjeven ut på singel og vart ein hit i USA, der han nådde 25. plassen, medan han nådde 18. plassen i Storbritannia. I juni kom Flowers in the Dirt ut og gjekk rett til topps i Storbritannia, med mange positive meldingar. I USA var reaksjonen betre enn for Press to Play, men her nådd det berre 21. plassen. Det låg inne eitt år på albumlista og selde til gullplate. Det var likevel mindre enn venta. Den andre singelen, «This One», nådde òg andreplassen i Storbritannia. Dei neste singlane, «Figure of Eight»/«Où est le Soleil?» og «Put It There» vart alle mindre britiske hittar.
Mira
Mira (òg kalla Omikron Ceti, ο Ceti, ο Cet) er ei raud kjempestjerne estimert til å liggje 200–400 lysår unna i stjernebiletet Kvalfisken. Mira er ei dobbeltstjerne, som består av den raud kjempa Mira A i lag med Mira B. Mira A er ei oscillerande variabel stjerne og var den første variable stjerna som vart oppdaga som ikkje var ein supernova, med Algol som eit mogeleg unntak. Mira er den mest lyssterke periodisk variable stjerna på himmelen som ikkje er synleg for det nakne auga i delar av syklusen sin. Avstanden er uviss. Estimat før Hipparcos var estimert til kring 220 lysår; medan data frå Hipparcos frå 2007 indikerte ein avstand på 299 lysår, med ein feilmargin på 11%.
Nahal Tze'elim
Nahal Tze'elim (hebraisk נחל צאלים) er ein wadi og ei kløft i Judeaørkenen i Israel, nær Masada, som munnar ut i Daudehavet. Ein Namer, som tder «leopardkjelde», er ei kjelde som ligg midt i kløfta og gjev vatn året rundt til planter og dyr i området.
Elva renn i nærleiken av byen Arad.
Flowers in the Dirt
Utgjeving
Plateomslaget vart fotografert av Linda McCartney.
Nyutgjevingar
Ein nymastra versjon av plata kom i 1993 som ein del av serien The Paul McCartney Collection med fleire bonusspor.
24. mars 2017 kom albumet ut på ny på Capitol Music Group i serien Paul McCartney Archive Collection. Det kom då i fleire format med ei dobbel spesialutgåve, der den andre plata inneheldt demoane som McCartney og Costello spelte inn, ei dobbel LP-utgåve, og ei luksusutgåve med to CD-plater og ein DVD.
2017-utgåva
Plate 1 Det originale 13-sporsalbumet.
Plate 2 – Paul McCartney og Elvis Costello sine originale demoar Alle songar skrivne og framførte av Paul McCartney og Elvis Costello
Plate 3 – Paul McCartney og Elvis Costello sine demoar frå 1988 Alle songar skrivne og framførte av Paul McCartney og Elvis Costello
Plate 4 – DVD Musikkvideoar
Creating Flowers in the Dirt
Put It There
Berre frå digital nedlasting – originale B-sider, miksar og singelutgåver Alle songar av Paul McCartney, utanom der andre er nemnde
1899 Crommelin
1899 Crommelin er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Flora. Han blei oppdaga den 26. oktober 1971 av Luboš Kohoutek ifrå Hamburger Sternwarte i Bergedorf i Hamburg.
Lomen stavkyrkje
Lomen stavkyrkje er ei stavkyrkje med heva midtrom som ligg i bygda Lomen i Vestre Slidre kommune i Innlandet. Ved hjelp av årringsdatering er kyrkja datert til 1179. Dei første skrivne kjeldene som omtaler kyrkja er frå 1325 og 1334.
Kyrkja blei seinare bygd om og gjort større i 1779. Ho gjekk ut av dagleg bruk i 1914 då den nye Lomen kyrkje var ferdig om lag 2 km lenger nord.
Innvendig er kyrkja støtta på fire stavar, ho har tre utskårne portalar, arkadar og søylekapitel.
Livmor
Livmor, på latin uterus, er det muskuløse hòlrommet i kroppen på kvinner og hopattedyr der zygoten utviklar seg til spedbarn eller unge. Livmora har nedantil samband med skjeden, vagina, gjennom livmorhalsen, cervix uteri, og på toppen samband med to eggstokkar, ovarium, gjennom to eggleiarar. Storleiken, forma og volumet på livmora varierer med alderen, menstruasjonssyklys og graviditet. Mesteparten av veggen i livmora er muskelvev (glatt muskulatur) med slimhinne, endometrium, på innsida, som eit befrukta egg kan vekse seg fast i. Dersom dette ikkje skjer, vert denne slimhinna støytt ut av kroppen ein gong i månaden ved ei bløding, menstruasjonen.
Lomen stavkyrkje
Under den siste restaureringa av kyrkja blei det utført ei arkeologisk utgraving, og 71 gjenstandar blei funne, blant anna delar av smykke og myntar. Nokon av myntane stamma frå 1100-talet.
Litteratur
Bugge Gunnar & Mezzanotte Bernadino. (1994) Stavkirker. Oslo. s. 45, ISBN 82-504-2072-1.
Säffle kommun
Säffle kommune ligg i det svenske länet Värmlands län i landskapene Värmland og Dalsland. Administrasjonssenteret i kommunen ligg i Säffle.
Tettstader
Säffle kommune har tre tettstader. Folketalet i tabellen er frå 31. desember 2005.
Kjelder
ᓴᕝᓕ
Motorskip
Motorskip (båtnemning MS) er eit samleomgrep som vert nytta om sjøgåande skip som får framdrifta si frå ein motor ombord, vanlegvis ein dieselmotor. Motorskipa ymsar mykje i storleik og bruk.
Kristinehamns kommun
Kristinehamn kommune ligg i det svenske länet Värmlands län i landskapet Värmland. Administrasjonssenteret i kommunen ligg i Kristinehamn.
Tettstader
Kristinehamn kommune har fire tettstader. Folketalet i tabellen er frå 31. desember 2005.
Al Biqa
Al Biqā‘ er ein landsby i Al Madinah-regionen vest i Saudi-Arabia.
Bømlo musikk-og kulturskule
Bømlo musikk-og kulturskule ligg i Bømlo kommune. I dag har skulen tilbod innan musikk, teater, dans og kunst. Om lag 500 elevar frå heile kommunen spelar instrument, dansar, syng eller driv med andre kulturelle aktivitetar der. Administrasjonen held til i Bømlo kulturhus på Svortland.
Nith
Nith (skotsk-gælisk Abhainn Nid) er ei elv i Skottland som spring ut i Carsphairn hills i East Ayrshire. Det meste av elva renn gjennom Dumfries and Galloway før ho munnar ut i Solway Firth ved Dumfries. Området elva renn gjennom vert kalla Nithsdale (historisk kalla Stranit frå skotsk-gælisk Strath Nid, som tyder «Nith-dalen»). Nith er den sjuande lengste elva i Skottland.
Sideelvar
Frå topp til munning:
Derwent i Yorkshire
Ho spring ut i Fylingdales Moor i North York Moors nasjonalpark og renn sørover til ho tar imot elva Hertford før ho renn vestover gjennom Vale of Pickering, sør gjennom Kirkham Gorge og Vale of York før ho renn saman med Ouse i Barmby on the Marsh. Samløpet er uvanleg fordi Derwent renn saman med Ouse med ein smal vinkel i retning oppover elva.
Billefjord sjøsamiske oppvekstsenter
Billefjord sjøsamiske oppvekstsenter er ein samisk/norsk offentleg grunnskule som ligg i Indre Billefjord i Porsanger kommune i Troms og Finnmark fylke. Han har 46 elevar i fire skoleklassar, desse er fordelt på klassetrinn frå fyrste til tiande. Skulen dekkjer heile barne- og ungdomstrinnet.
Derwent i Yorkshire
Nedslagsfeltet til Derwent omfattar 2057 km² og dekkjer Upper Derwent, Rye, Hertford, Bielby Beck og Pocklington-kanalen og sideelvane deira. Busetnader i nedslagsfeltet er mellom andre byane Stamford Bridge, Malton, Pickering, Helmsley, Filey og Scarborough. Området grensar til Cleveland Hills, North York Moors og Hambleton Hills i nord, Yorkshire Wolds og kysten i aust, Vale of York i vest og Ouse og Humber-estauaret i sør. Området kring elva er hovudsakleg landleg. Store område kring elva har bevaringsstatus.
Billefjord sjøsamiske oppvekstsenter
Leiar for skulen er rektor Knut Johnny Johnsen.
Utøy i Antarktis
Utøy eller Achernar Islander ei øy som ligg 1,5 km vest for Sørøya i Øygarden. Ho vart kartlagd av norske kartografar frå flyfoto teken av Lars Christensen-ekspedisjonen, 1936–37). Gruppa vart først vitja under ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions) i 1954. Øy vart av ANCA dei namngjeven etter stjerna etter stjerna Achernar, som vart nytta som fiksstjerne i nærleiken.
Ted Danson
Edward Bridge Danson III er ein amerikansk skodespelar, forfattar og produsent, kjend som Ted Danson.
Veliki Preslav
Veliki Preslav (bulgarsk Велики Преслав) er ein by og ein kommune i provinsen Sjumen i Bulgaria. Kommunen omfattar byen Veliki Preslav og 11 andre busetnader.
Kommunen har eit areal på 275 km2. Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunen 13 382 innbyggjarar, medan sjølve byen hadde 7 694 innbyggjarar.
Dei største busetnadene i kommunen er:
Nahal Tavor
Nahal Tavor (hebraisk נחל תבור; arabisk وادي البيره, Wadi al-Bireh) er ei periodevis flytande elv i Nedre Galilea i Israel.
Geografi
Elva spring ut i åsane ved Nasaret, aust for byen, og renn aust og sør for Tabor, der ho renn autover og munnar ut i Jordanelva mellom Gesher og Belvoirborga.
Tre kjelder gjev elva vatn innafor grensene til Nahal Tavor naturreservat; Ein Rechesh, Ein Ze'ev og Ein Shachal. Ein Rechesh ligg nær Tel Rechesh, ein arkeologisk tel ein trur var Anaharath, ein by nemnt i skildringa av eit av felttoga til Thutmose III og i Josva 19:19, som skildrar tildelinga til Jissakar-stammen.
Les Verrières
Les Verrières er ein kommune i distriktet Val-de-Travers i kantonen Neuchâtel i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 930 meter over havet.
Nahal Tavor
Geografi
Nær Gazit kibbutz renn elva gjennom ei basaltisk kløft.
Les Verrières
Hovudbusetnaden er ein gatelandsby som er om lag 3 km lang og består av landsbyane Cret, Belle Perche, Grand Bourgeau, Croix-Blanche og Meudon. Utanfor hovudlandsbyen ligg grendene Cernets og Mont-des-Verrières og spreidde gardar.
Nahal Tavor
Naturreservat
Naturreservatet omfattar elva frå området nær Kfar Kish til hovudveg 90.
Nitrogenfiksering
Nitrogenfiksering er ein biologisk prosess som konverterer uorganisk nitrogen i atmosfæren til ammoniakk (NH3) eller andre organiske sambindingar som kan nyttast av levande organismar. Visse typar bakteriar har evna til å fiksere nitrogen ved hjelp av enzym som nitrogenase. Nitrogen er ein vektig komponent av livsnødvendige stoff hos alle levande organismar, og danning av den biologiske nitrogenbindinga er ein like viktig prosess for livet på jorda som fotosyntesen. Nitrogen kan også fikserast kunstig og industrielt, til dømes i kunstgjødselproduksjon.
Kolonjë
Kolonjë (arumensk Culonja) er ein kommune i regionen Korçë i Albania. Kommunen ligg søraust i landet og grensar i vest til regionen Gjirokastër, i aust til nabolandet Hellas.
Nitrogenfiksering
Nitrogen er ein naudsynt ingrediens i aminosyrer og nukleinsyrer. Men dei fleste organismar kan ikkje nytte den atmosfæriske nitrogenen direkte, og må i staden få tilgang til den gjennom opptak av organiske sambindingar eller gjennom ein annan type symbiose med nitrogenfiksande organismar. Nitrogenfikserande bakteriar kan leve i samspel med plantar, og i nokre tilfelle kan dette forholdet føre til danning av knollar på planterøtene. Desse knollane gjev eit beskytta miljø for bakteriane, og i retur får plantane tilgang til ammoniakk og andre nitrogensambindingar som blir produserte av bakteriane. Nitrogenfiksering spelar ein viktig rolle i økosystem over heile verda, og bidrar til å oppretthalde balansen i nitrogen-karbon-syklusen. Prosessen spelar også ei viktig rolle i jordbruket, der nitrogenfikserande plantar som alfalfa og soya blir nytta til å forbetre nitrogeninnhaldet i jordsmonnet og auke avlingane.
Kolonjë
Kommunen vart oppretta gjennom ei admininistrasjonsreform i 2014, ved at dei tidlegare bykommunane Ersekë og Leskovik vart slått saman med landkommunane Qendër Ersekë, Qënder Leskovik, Novoselë, Barmash, Mollas og Çlirim. Dei tidlegare kommunane inngår no som kommunaleiningar i den nye storkommunen. Kommunen har hovudsete i Ersekë.
Nitrogenfiksering
Biologisk nitrogenfiksering vart oppdaga av Jean-Baptiste Boussingault i 1838. Oppdaginga av det som gjer prosessen mogleg skjedde i 1880, og prosessen vart fullt ut skildra av den nederlandske mikrobiologen Martinus Beijerinck i 1901.
Kolonjë
Ved folketeljinga i 2011 hadde dei åtte kommunane som i dag utgjer storkommunen Kolonjë, til saman 11 070 innbyggjarar.
Thorshavn-ekspedisjonane
Thorshavn-ekspedisjonane var fem norske antarktisekspedisjonar som vart gjennomført i perioden 1931–1937. Ekspedisjonane vart sende for å utforske kvalførekomstar i Sørishavet og kartlegge kysten av det antarktiske kontinentet, hovudsakleg frå fly. Ekspedisjonane nytta motortankaren «Thorshavn», som òg har gjeve namn til ekspedisjonane og var finansiert av kvalfangstpioneren Lars Christensen. Thorshavn-ekspedisjonane var ei vidareføring av Norvegia-ekspedisjonane (1927–1931), òg dei finansiert av Christensen.
Kolonjë
Tidlegare administrativ inndeling
Fram til år 2000 var dei tidlegare by- og landkommunane ein del av distriktet Kolonjë, som var samanfallande med den noverande kommunen.
Thorshavn-ekspedisjonane
Alle ekspedisjonane var leia av Lars Christensen sjølv med Klarius Mikkelsen som kaptein.
Den første Thorshavn-ekspedisjonen (1930/1931)
Dei oppdaga mellom anna Cape Darnley. Klarius Mikkelsen gjekk med HVB «Torlyn» i land i sørenden av MacKenzie Bay og namngav området Lars Christensen Land. Dette heiter i dag Lars Christensen Coast.