cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fjør
Fjørpynt
Fjørboaer og vifter er ofte blitt laga med fjører. Ved slutten av 1800- og byrjinga av 1900-talet var hattar med flott fjørpynt på moten i Europa og Nord-Amerika, og etterspørselen etter fjører førte til stor skade for fuglar med praktfjører, som hegrar. Fasan-, påfugl- og strutsefjører er nokre fjørtypar som har vore mykje brukt til fjørpynt.
Fjører i kulturen
Særskilde fuglar og fjørene deira har hatt viktig kulturell og religiøs tyding. Der fuglar har ein særskild status, har ofte fjørene deira det òg. Til dømes er ørna særs viktig for fleire amerikanske urfolk i Canada og USA, og i sistnemnde land er ørnefjør verna av ein lov, 50 CFR 22 eller «eagle feather law», som seier at berre registrerte medlemmer av indianarstammar kan eiga ei viss mengde fjører. Påfugl har ein særskild status i indisk tradisjon, og påfuglfjører blir brukte til pynt og i seremoniar. I europeisk tradisjon er dei derimot ofte rekna som ulukkesbringande.
I mytologi og folketru finn ein både magiske enkeltfjører og fjørkledde fabeldyr, som griff, sfinks, quetzalcoatl og dyr som hestar og oksar med venger. Menneskefigurar, som englar, blir ofte framstilte med fjørkledde venger. Den egyptiske gudinna Isis kunne visast med venger, og fjøra var eit symbol på orden og sanning i samband med livet etter døden i det gamle Egypt.
Esso
Esso er eit internasjonalt varemerke, nytta av oljeselskapet ExxonMobil og tilknytte selskap. Esso kjem av forkortinga SO for Standard Oil.
Fjør
Fjører i kulturen
I gresk mytologi flaug Daidalos saman med sonen Ikaros gjennom å klistra fuglefjører til akslene. Soger om Jostedalsrypa fortel at det voks fjører på ryggen hennar etter å ha lege i ei fjørseng.
Esso
Varemerket er mest kjend frå bensinstasjonar. Norske Esso A/S har bygd opp eit stort oljeraffineri på Slagentangen ved Tønsberg, det såkalla Essoraffineriet. Systerselskapet Esso Exploration and Production Norway Inc, med hovudkontor i Stavanger, driv med leiting etter og utvinning av petroleum på norsk kontinentalsokkel.
I USA vert mest varemerket Exxon nytta, slik at Esso ikkje er så kjend der. Standard Oil Company opparbeidde seg nærast monopol innan oljeindustrien i USA. Etter fleire rettssaker var selskapet i 1911 delt opp i sju sjølvstendige selskap. Kvart av desse hadde rett til å nytta varemerket "Standard" i ulike delstatar. Standard Oil of New Jersey hadde rettane til New Jersey, i tillegg til Maryland, West Virginia, Virginia, North Carolina, South Carolina, og District of Columbia. Innan 1941 hadde selskapet òg sikra seg rettane i Pennsylvania, Delaware, Arkansas, Tennessee, og Louisiana. I desse statane marknadsførte selskapet produkta sine med varemerket "Esso". Varemerket vart òg nytta i New York og dei seks statane i New England.
I 1974 døypte Standard Oil of New Jersey seg om til Exxon Corporation, og nytta Exxon som varemerke.
Svarttjernskollen
Svarttjernskollen (1054 moh.) er fjelltopp på Vikerfjell i Ringerike kommune. Fjellet høyrer til Ådalsfjella og ligg aust for Gyranfisen og nordaust for Kjølfjellet i Ådal.
Esso
I andre land i verda vert varemerka Mobil og Esso nytta, og varemerket Exxon er nær ukjend.
Dobbelt statsborgarskap
Dobbelt statsborgarskap tyder at ein person er statsborgar i meir enn eitt land samstundes.
Yusuke Adachi
Yusuke Adachi er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Yokohama FC.
Sør-Gudbrandsdal prosti
Sør-Gudbrandsdal prosti er eit tenestedistrikt i Hamar bispedømme i Den norske kyrkja. Prosten har sete i Lillehammer. Prostiet er inndelt i prestegjeld og sokn. Soknet er grunneininga i Den norske Kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eit eller fleire sokn.
Vestfold fylke
Vestfold er eit tidlegare fylke i Noreg. Det grensa i nord og nordvest til Buskerud og i vest til Telemark. Fylket var det nest minste i Noreg i areal, men var også fylket med den tredje høgaste folketettleiken i landet. Den største byen i fylket var Sandefjord. Setet for fylkesmannen og fylkestinget låg i Tønsberg. I 2020 blei Vestfold fylke slått saman med Telemark til nye Vestfold og Telemark fylke frå 2020.
Fylkesvåpenet er teikna av Hallvard Trætteberg og blei godkjent ved kongeleg resolusjon 30. januar 1970. Motivet er på raud grunn ei gull kongekrone, som skal vise til sambandet fylket har til kongeætta. Fylkesblomen til Vestfold er bøk og fylkessteinen er larvikitt.
Natur
Vestfold har eit rikt dyre- og planteliv grunna tilhøva attmed Oslofjorden. I Vestfold er det 110 område og objekt som er verna etter naturvernloven. Områda utgjer til saman om lag 1,5 prosent av det totale arealet i fylket. Over halvparten av Vestfold er dekt av skog. Vestfold har ein øyrik skjergard med over 500 store og småe øyar.
Klima
Vestfold har enkle terrengtilhøve og liten utstrekning og det gjer klimaet einsarta.
Lars Ivar Moldskred
Lars Ivar Moldskred,, oppvaksen i Tjørvåg i Herøy i Møre og Romsdal, er målmann i fotball og debuterte i Tippeligaen for Molde FK i 2004.
Skogsnipe
Skogsnipe (Tringa ochropus) er ein liten vadefugl som høyrer til familien sniper.
Vestfold fylke
Klima
Den rådande vinden er nordaustleg om vinteren, og sørvestleg om sommaren. Den sommarlege sjøvinden kan verte ganske sterk og ofte nå kuling styrke i ytre strøk. Februar er den kaldaste månaden i heile fylket, og ved kysten er middeltemperatur kring –1 °C, medan han lengre inne i fylket går ned til kring –5 °C. For juli er middeltemperaturen 16–17 °C.
Capriccio
Capriccio er ein type instrumentalkomposisjon på på 1600-talet i fugert stil, eller der ein vekslar mellom strengare og friare parti.
Vestfold fylke
Klima
Årsnedbøren varierer frå kring 700 mm ytst på kysten til opp mot 1200 mm i indre strøk. Mest nedbør kjem det gjerne på ettersomaren, medan det er lite nedbør på våren og forsommaren. Om vinteren får typisk områda nær kysten meir snø enn område aust for Oslofjorden. Kysten har òg ein del tåke, mest om våren. Tåke er observert i kring 3-5 % av observasjonane.
Skogsnipe
Utsjånad og læte
Skogsnipa liknar grønstilken men er litt større. Fuglen er om lag 23 cm lang og har eit vengespenn på kring 57 cm. Han er mørkegrøn på ryggen, gråaktig på hovudet og brystet og kvit på undersida elles. Ryggen har kvite flekkar i ulike strek, mest hos vaksne i hekketida, mindre om vinteren og hos ungfuglar. Beina og den korte nebben er mørkegrøne.
Lars Ivar Moldskred
Moldskred starta i Tjørvåg IL, før han gjekk til Bergsøy IL før sesongstart i 1998. I 2000 gjekk han til IL Hødd, der han fekk sitt store gjennombrot då han redda fleire straffer i det Hødd slo Rosenborg ut av cupen. Halvvegs gjennom 2004-sesongen vart han seld til Molde.
Capriccio
Capriccio
Vestfold fylke
Tidlegare futedøme (fogderi)
Tidlegare futedøme Andebu, Hof, Holmestrand, Horten, Nøtterøy, Re, Sande, Stokke, Svelvik, Tjøme og Tønsberg Lardal, Larvik og Sandefjord
Skogsnipe
Utsjånad og læte
I flukta er fuglen karakteristisk med sine mørke venger og lysande kvite overgump. Dette, saman med den kjappe flukta, gir ein viss likskap med taksvala. Skogsnipa gir frå seg eit karakteristisk trestava vislande læte i flukta.
Skogsnipa er ein sky fugl som held seg mest for seg sjølv. Hannen har eit fluktspel om våren, og kan varsle og vere nærgåande når ein kjem nær ungane etter klekking.
Vestfold fylke
Til Østfold
Frå Tønsberg kan ein kome seg over Oslofjorden til Østfold på 35 min. Flybåten går nemleg frå Tønsberg kai til Fredrikstad (Engelsviken).
Skogsnipe
Utsjånad og læte
Hannen har to songtyper. Den eine vert framført frå marka eller ein kvist, den andre inngår i fluktspelet. Denne songtypa kan skrivast «titti-lu-i-titti-lu-i…». Fluktspelet er typisk for Tringa-artar. Når fuglen vert skremd opp kan ein høyre eit «tlo-it tlo-it tlo-it». Varsellydane er skarpe og høge «pikk-pikk-pikk» som kan minne om flaggspetta.
Vestfold fylke
Til Østfold
Ein kan ogso ta Bastø-Fosen frå Horten til Moss som går kvar halvtime 18 timar i døgnet, og er Noregs mest trafikkerte ferjesamband.
Skogsnipe
Utbreiing
Skogsnipa hekkar i nordlege delar av Europa og Asia. Heile bestanden er trekkfuglar og overvintrar i lengre sør i Europa og Asia, samt i tropisk Afrika.
Vestfold fylke
Landbruk
Nesten samtlege erter som vert dyrka i Noreg kjem frå Vestfold, medan femten prosent av dei norske jordbæra vert dyrka i dette fylket. Ti prosent av Noregs morellar vert modna i Vestfold.
23 prosent av alt norsk matkorn vert produsert i Vestfold, medan 23 prosent av Noregs grønsaker og tretti prosent av landets økologiske grønsaker vert produsert i det same fylket.
Skogsnipe
Førekomst i Noreg
Arten er ein utprega barskogsfugl, og trivst best i fuktig gran- og furuskog nær småvatn, stilleflytande elvar og myr, og set krav til at der finst mudderbankar i vatnet. Mot fjellet finst skogsnipa opp til barskoggrensa.
Vestfold fylke
Landbruk
Potetar, grønsaker, frukt og bær dekkjer berre åtte prosent av fylkets arealar, men utgjer meir enn halvparten av samla fyrstehandsverdi av planteproduksjonen.
Skogsnipe
Hekking
Skogsnipa bygg ikkje sjølv reir, men nyttar gamle eller nye reir av trehekkande artar, som t.d. måltrast. Dette er utypisk for vadefuglar, men grønstilken kan også hekke i gamle reir i tre. Hoa legg 4 egg i mai-juni. Desse vert ruga av begge foreldra i 20-23 døgn. Ungane dreg frå reiret straks dei er turre, og hoppar ned på marka frå reir som gjerne kan vere høgt oppe i tre. Etter få dagar er hannen aleine om ungepasset, som varer til ungane er 28 dagar gamle og er flygedyktige.
Føde
Fuglen et først og fremst insekt og larvene deira, som vert plukka opp frå leira ved vasskanten.
Trekktilhøve
Norske skogsniper overvintrar i Afrika, men også i Middelhavsområdet og sparsamt i Vest-Europa. Hit til landet kjem dei i april, og frå juni og utover reiser dei sørover, hoene først. Trekktoppen i Danmark er i månadsskiftet juli-august. På trekket opptrer skogsnipene ved ferskvatn og er som oftast aleine. Dei er gjerne å sjå i grøftekantar og småpyttar og liknande.
Nord-Gudbrandsdal prosti
Nord-Gudbrandsdal prosti er eit tenestedistrikt i Hamar bispedømme i Den norske kyrkja. Det femner kommunane Dovre, Lesja, Lom, Nord-Fron, Sel, Skjåk og Vågå i Oppland (Innlandet fylke). Prosten har sete i Sel.
Finn Carling
Carling debuterte i 1949 med skodespelet Glasskulen»' og novellesamlinga Broen''. Han skreiv fleire sjølvbiografiske romanar, mellom andre I et rom i et hus i en have (1976).
Nord-Gudbrandsdal prosti
Historie
Prostiet vart skipa i 1871 og bestod då av prestegjelda Dovre, Lesja, Skjåk, Lom og Vågå som var skilde ut frå Gudbrandsdalen prosti.
Sokn
Prostiet er inndelt i sokn. Soknet er grunneininga i Den norske kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eitt eller fleire sokn.
Prestegjeld
Prestetensta var tidlegare leia lokalt gjennom prestegjeld. Ordninga vart fasa ut frå 2004. Før utfasinga hadde Nord-Gudbrandsdal prosti desse prestegjelda:
Júlio César Leal
Júlio César Leal er ein brasiliansk fotballspelar og -trenar.
Østfold fylke
Østfold hadde seks byar: Askim, Mysen, Fredrikstad, Halden, Moss og Sarpsborg.
Ellen
Ellen er eit kvinnenamn som kan vera ei dansk-norsk eller engelsk avleiing av et greske Helena, som betyr 'lys' eller 'lysberer', eller ei nederlandsk kortform for Eleonora, som har noko uklar tyding.
Ellen har namnedag den 21. mai i Noreg, 18. august i Sverige og 10. februar i Finland.
Østfold fylke
Historie
Seinare, då Noreg var under dansk styre, delte den danske kongen området inn i mange len.
Vestfold fylke
Historie
Historisk er Vestfold særleg kjend for ei stor mengd gravrøyser frå bronsealderen, viktige funn av vikingskip, og for det første bysamfunnet i Noreg, Kaupang i Tjølling, aust for Larvik. Fylket har òg ein av dei eldste noverande byane i landet, Tønsberg. I nyare historie har særleg skipsfart og kvalfangst i Sørishavet vore viktig.
Østfold fylke
Namn
Det gamle namnet til Oslofjorden var Fold, og tydinga til Østfold vert då 'fylket aust for Oslofjorden'. Dette namnet har røter attende til 1543. I mellomalderen var namnet på fylket Borgarsysla 'fylket til byen Borg (i dag Sarpsborg)'.
Seinare (under dansk styre) vart fylket kalla Smaalenenes Amt.
Klima
Vêret i Østfold er prega av ei viss terrengskjerming mot aust og at det ligg ope til mot Skagerrak og Oslofjorden i sør og vest. Den herskande vinden er frå nord til nordaust om vinteren og frå sør til sørvest om sommaren.
Middeltemperaturen varierer frå -3 til -5 °C i januar til 16–17 °C i juli. Om vinteren vil temperaturen ved kysten som regel kome opp kring –1 °C.
Årsnedbøren er stort sett 700–800 mm, med seinsommaren og hausten som den våtaste tida. På grunn av det høgareliggande terrenget i aust, fell det lite snø om vinteren, i tillegg til at mild luft frå sjøen ofte fører til smelting.
Ulsmåg skole
Ulsmåg skole er ein barneskule på Ulsmåg i Fana bydel i Bergen. Den fyrste skulebygningen vart bygd i 1971 etter teikningar av Jakob Myklebust og Bjørn Simonnæs. Våren 2013 vart skulen riven og det vart bygd ein ny skule på same stad. Det nye bygget er hovudsakleg i tre, og vart utforma av Ola Roald Arkitektur.
Vestfold fylke
Vikingtida
På 800-talet var det seinare norske riksområdet samansett av om lag 30 smårike. Vestfold utgjorde då, saman med Lier og Eiker i Buskerud, eit eige kongedøme, og lokale høvdingar hadde etablert eit dynasti som seinare kunne samle Noreg til eitt rike. Familien til Harald Hårfagre, den første kongen i Noreg, kom i frå Vestfold.
Nyare historisk forsking sår tvil om dette, og meiner riket til Harald Hårfagre hadde basis på Vestlandet. Ein stiller spørsmål om ikkje småkongane i Vestfold og resten av Viken, i langt større grad enn Snorre gjev inntrykk av, var vasallar under den danske kongen. Dei frankiske riksannalane frå 813 opplyser at to danske kongar, Harald og Reginfred, søner av kong Godfred av Danmark, drog med hæren sin ad Westarfoldam til Vestfold for å slå ned eit opprør. Vestfold er skildra som plassert i den nordvestlegaste delen av riket deira.
Ellen
Bruk
Ellen er eit vanleg namn i Skandinavia, Finland og Belgia. Det er også noko brukt i USA og Tsjekkia.
I Danmark var Ellen mykje brukt på jentebarn fødde først på 1900-talet.
Østfold fylke
Klima
Fylket har ein god del tåke, særleg på hausten og vinteren, på grunn av nærleiken til sjøen.
Vikerfjelltoppen
Vikerfjelltoppen (1039 moh.) er fjelltopp på Vikerfjell i Ringerike kommune. Fjellet høyrer til Ådalsfjella og ligg aust for Gyranfisen og nordaust for Svarttjernskollen i Ådal.
Filippus Simonsson
Filippus Simonsson baglarkonge eller Filip Simonssøn var baglarkonge frå 1207 til 1217.
Filippus var systerson av biskop Nikolas Arnesson. Etter at Erling Magnusson Steinvegg døydde i mars 1207 vart Filipus baglarane sitt kongsemne. Mellom han og birkebeinane sin konge, Inge II Bårdsson, kom det til forlik i 1208. Riket vart delt i tre. Filip skulle få Opplanda og ein del av Vika, men ikkje kongsnamn. Filip skulle få gifta seg med kong Sverre Sigurdsson si dotter Kristin. Forliket var inngått på Kvitsøy i Rogaland fylke hausten 1208. Av dette kjem namnet «Kvitsøyforliket».
Striden mellom baglane og birkebeinane i borgarkrigstida var då over, sjølv om det endelege forliket kom fyrst i 1217. Då Filip døydde i 1217 vart etterfylgjaren Håkon IV Håkonsson hylla av både baglarane og birkebeinane.
DUF-nummer
Eit DUF-nummer er eit nummer som vert gjeve til alle som søkjer om opphald i Noreg etter utlendings- og statsborgarlova. Det er søkjaren sitt registreringsnummer i Datasystemet for utlendings- og flyktningsaker. Alle innvandrarar som ikkje kjem frå eit EØS-land, skal i utgangspunktet registrerast i dette registeret når dei kjem til Noreg. DUF-nummeret er eit tolvsifra nummer som vert brukt om lag på same måte som eit fødselsnummer, men inneheld ikkje informasjon om til dømes fødselsdato. Dersom utlendingen får opphald, og skal vera i Noreg i meir enn eit halvt år, vert han registrert med fødselsnummer i Folkeregisteret. Då vert DUF-nummeret òg registrert i Folkeregisteret.
Owen Shoals
Owen Shoals er nokre grunner 2,5 nautiske mil (4,6 km) nordvest for Bird Island i Sør-Georgia. Han vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter HMS «Owen», som vart nytta under kartlegginga i 1960-61.
Miloš Rus
Miloš Rus er ein slovensk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Yokohama FC.
Jon Kuvlung
Jon Ingesson Kuvlung var ein norrøn leiar som hevda å vera ein son av kong Inge I Krokrygg. Han styrte i Vika frå 1185 til han vart felt av birkebeinane i Bergen i 1188. Jon hadde vore munk på Hovedøya, og tilnamnet «kuvlung» var eit spottenamn birkebeinarane nytta om flokken Kuvlungane (norrønt kufl tyder 'munkehette'). Kuvlungane vart slegne av kong Sverre ved Bergen i 1188 der Jon Kuvlung fall.
Den generelle relativitetsteorien
Den generelle relativitetsteorien, ofte berre kalla Generell relativitet, er ein teori om gravitasjon som vart publisert av Albert Einstein i 1915. Han sameinar den spesielle relativitetsteorien og Isaac Newton sin universelle gravitasjon med ideen om at gravitasjonen ikkje er ei kraft i tradisjonell meining, men ein manifestasjon av at romtida vert bøygd. Denne bøyinga vert avgjort av energien og materien si fordeling i rommet.
Innleiing
Fram til byrjinga av 1900-talet dominerte Isaac Newton si framstilling av tid og rom. Ein meinte at universet var uendeleg i alle retningar og uendeleg i tid, samt i stor skala uforanderleg. Dette medførte problem. Kva kunne hindre den tiltrekkande tyngdekrafta i å destabilisere kvar form for fordeling av materien? Newton meinte (uriktig) at materien si fordeling på eit sett var slik at ein unngjekk destabiliseringa. Astronomen Olbers sette fram spørsmålet (Olbers paradoks): Kvifor er nattehimmelen mørk? Om universet er uendeleg så burde det i kvar retning vere ein lysande lekam, ei stjerne. Den generelle relativitetsteorien er grunnleggande for å løyse problem i kosmologien.
Den i dag ålment aksepterte førestillinga om opphavet og utviklinga til universet vert kalla Big Bang og omhandlar at universet i starten var konsentrert i eit punkt med uendeleg høg temperatur og tettleik. I løpet av milliardar av år etter eksplosjonen så har universet ekspandert og materien har produsert stjerner og galaksar. Universet sin ekspansive kraft vert motverka av gravitasjonen som bremsar ekspansjonen.
Universet er, per definisjon, «alt som er». Det finst ikkje ei grense der universet sluttar eller noko bortanfor ein kan kalle eit «ikkje-univers». Ein meiner at ingenting i universet kan ha ein posisjonell særstilling der ein ligg «nær sentrumet av universet» eller «ved ytterkanten av universet». Ein kan ikkje byggje eit fartøy som kan «forlate» universet. Den generelle relativitetsteorien støttar denne ålmenne oppfatninga.
I kraftige tyngdefelt kan gravitasjonen observerast som ei optisk «forstyrring», der innfallande lys blir bøygd og ein stor masse kan fungere som ei linse, ei «gravitasjonslinse». I astronomien kan forskarar utnytte dette for å sjå lekamar som elles hadde vore gøymde. Lys kan tene som ein «sonde» som ser avvik frå det «rettlinja» i rommet, sidan lysfarten er den høgaste som kan oppstå. Dette inneber at lyset følgjer den kortaste vegen som er mogeleg.
Styrken til tyngdekrafta er ein av faktorane som avgjer framtida til universet. Den russiske fysikaren Alexander Friedmann brukte i 1922 den generelle relativitetsteorien til å lage ein modell som skildrar utviklinga til universet. Denne modellen bremsar ned ekspansjonen til universet, før det så trekkjer seg saman igjen. Han grunnla modellen sin på tanken om at på stor skala er universet uniformt i kvar retning sett frå kvart utgangspunkt.
Gravitasjonen gjev òg opphav til tidsdilatasjonen: ei klokke som er i eit sterkt gravitasjonsfelt går seinare enn ei som er i eit svakare gravitasjonsfelt. Ein konsekvens av dette er at GPS-satellittane sine atomklokker må korrigerast for skilnaden i styrken på gravitasjon i områda for satellittbanane og på jordoverflata.
Eit fenomen som heng nært saman med tidsdilatasjonen er frekvensforskyvinga av lys som oppstår på grunn av tyngdekrafta. Frekvensen til eit lyssignal som vert send frå eit punkt med sterkare tyngdekraft enn der lyset kjem fram til vert oppfatta som ei raudforskyving, og har ein lågare frekvens samanlikna med kva ein observatør der lyset kom frå vil kunne sjå.
Historikk
Isaac Newton tenkte seg at lekamar hadde ein absolutt fart og at visse lekamar i røynda låg i ro, medan andre i røynda var i rørsle. Han innsåg at det ikkje fanst ein måte å måle denne absolutte farten på. Newton meinte altså at teorien hans var urimeleg utan at det fanst absolutte referansepunkt, sjølv om ein ikkje kunne fastsette desse. For rotasjonar brukte han det roterande vasspannet som eit døme på absolutt rørsle. Om vi kan sjå ei konkav vassflate kan ein påstå at spannet roterer sjølv om ein ikkje kan sjå sjølve spannet rotere.
På 1800-talet formulerte James Clerk Maxwell fleire likningar – Maxwells likningar – som viste at lys oppfører seg som ei elektromagnetisk bølgje, som forplantar seg med konstant fart gjennom rommet (som ein framleis kunne tenke seg var absolutt og innehalde ein eter som medium for lyset si utbreiing). Dette verka som ein måte å unngå problemet med Newton sin relativitet. Gjennom å måle lysfarten for lys sendt frå ein lekam i ulike rørsletilstandar, skulle ein då slå fast farten til lekamen relativt til det absolutte rommet. Forsøk utført av Michelson og Morley mot slutten av 1800-talet gav derimot eintydige resultat om at lysfarten var den same uansett rørsletilstanden til lyskjelda.
Einstein kom på teoretisk måte fram til dette resultatet, som han publiserte i 1905 i artikkelen Zur Elektrodynamik bewegter Körper (Om elektrodynamikken til lekamar i rørsle).
Den spesielle relativitetsteorien omhandlar system som finn seg i uniform relativ rørsle. Ifølgje teorien finst det ingen måte å avgjere om eit slikt system kan ha ei særstilling. Det finst derfor ingen meiningsfull tolking av påstanden om at eit system «er i ro». Det er dette ordet relativitet kjem av. Det er ikkje mogeleg å på ein fysisk meiningsfull måte snakke om ein lekam sin fart og akselerasjon utan å først velje referansesystem, definere eit koordinatsystem i rommet, lekamen sin storleik kan relaterast til.
Den generelle relativitetsteorien kombinerer relativitet med likevektsprinsippet, nemleg prinsippet om at ein i eit lokalt system ikkje kan skilje frå kvarandre effektane av gravitasjon og jamn akselerasjon. Dette fører til at geometrien til romtida vert forma av førekomst av materie og energi, som gjev opphav til ei krum romtid. Partiklar som ferdast fritt i denne krumme romtida flyttar seg dermed under påverknad av tyngdekrafta som ein ikkje lenger kan sjå på som ein kraft, men ein eigenskap i rommet. Tyngdekrafta er universell i den meining at han påverkar alle lekamar på same måte, i motsetnad til andre krefter som den elektromagnetiske krafta.
Giacomo Matteotti
Giacomo Matteotti (fødd 22. mai 1885, død 10. eller 11. juni 1924) var ein italiensk sosialistisk politikar som leidde opposisjonen mot regjeringa til regjeringssjef Benito Mussolini og kritiserte den aukande makta fascistane gradvis fekk i Italia.
Den generelle relativitetsteorien
Historikk
Den generelle relativitetsteorien kan forklare mange fenomen, som lysavbøying i kraftige tyngdefelt, svarte hol, universets ekspansjon og Big Bang.
Giacomo Matteotti
Matteotti var utdanna jurist, men blei etter kvart ein uredd politikar som tala fascistane midt imot. Under den første verdskrigen argumenterte han for at Italia skulle vera nøytralt, og for dette blei han internert på Sicilia. Etter kvart blei Matteotti gruppeleiar i parlamentet for det italienske sosialistpartiet.
Den generelle relativitetsteorien
Ikkje-euklidisk geometri
Eit av grunnlaga for teorien er utviklinga av ikkje-euklidisk geometri på andre halvdel av 1800-talet. Euklidisk geometri kjem frå Euklides sitt femte aksiom, parallellaksiomet, som seier at parallelle linjer aldri vil skjere kvarandre (er ekvidistante). Janos Bolyai og Carl Friedrich Gauss innsåg at eit postulat som innebar at parallelle linjer er ekvidistante ikkje nødvendigvis må gjelde som grunn for ei korrekt skildring av røyndomen. Gauss utførte òg målingar av vinkelsummen i trekantar for punkt på fleire kilometers avstand (for ikkje-euklidisk geometri skulle denne summen ikkje verte nøyaktig 180 grader), men romkrummingen ved jordoverflata er for liten til at dette kan påvisast i eit slikt eksperiment. Generell ikkje-euklidisk geometri vart formulert av Gauss sin elev Bernhard Riemann. Den moderne formuleringa av teorien nyttar differensialgeometri, som er ei grein av matematikken der ein studerer lokale eigenskapar hos ein type av særs generelle strukturar som vert kalla differensierbare mangfald.
Den spesielle relativitetsteorien
I den spesielle relativitetsteorien spelar tregleikssystem ei viktig rolle. Tregleikssystem er referansesystem som er i jamn rørsle og som ikkje vert påverka av gravitasjon (det tyder ikkje at ein ikkje kan ta med krefter og akselerasjonar i utrekningane, men desse må handsamast for seg sjølv).
Giacomo Matteotti
Han forsvann plutseleg den 10. juni 1924, og blei funnen drepen nokre dagar seinare. Dette førte til å begynne med til ei parlamentarisk krise, og Mussolini måtte ta avstand frå mordet. Men samtidig blei anti-fascistiske demonstrasjonar slått ned.
Den generelle relativitetsteorien
Den spesielle relativitetsteorien
Den spesielle relativitetsteorien går ut frå at alle tregleikssystem er ekvivalente (same fysiske lover gjeld i samtlege) og frå postulatet om at lysfarten er den same i alle tregleikssystem. Årsaka til at han vert kalla spesiell er at han ikkje omhandlar gravitasjonen.
Giacomo Matteotti
Tre menn blei arresterte for mordet, men berre ein blei dømd, og berre til ei kortvarig fengselsstraff.
Den generelle relativitetsteorien
Ekvivalensprinsippet
Det svake ekvivalensprinsippet vert ofte illustrert med eit tankeeksperiment der ein observatør som står inne i ein lukka heis i rommet ikkje kan avgjere, ved å observere ein fallande lekam i heisen, om heisen akselererer jamnt på grunn av ei konstant kraft frå heiskabelen eller om lekamen vert påverka av tyngdekrafta (ingen kraftverknad frå heiskabelen).
Giacomo Matteotti
Den 3. januar 1925 tok så Mussolini «alt politisk, moralsk og historisk» ansvar for mordet i ein tale i parlamentet.
Den generelle relativitetsteorien
Ekvivalensprinsippet
I akselererte referansesystem har lekamar i fri rørsle ein akselerasjon i forhold til dette referansesystemet. Det vil seie at det finst ei kraft som oppstår som følgje av referansesystemet sin akselerasjon og som ikkje direkte er påverka av krefter frå ytre lekamar (til dømes kjenner vi g-krefter i svingar når vi køyrer bil). Analogt oppstår corioliskraft og sentripetalkraft i forhold til visse referansesystem for roterande lekamar, som jorda eller ein karusell.
Giacomo Matteotti
Trass i mordet på Matteotti blei Mussolini framleis støtta av den etablerte eliten i landet, mellom anna kong Victor Emmanuel III, som nekta å be regjeringssjef Mussolini gå av.
Den generelle relativitetsteorien
Ekvivalensprinsippet
Einstein generaliserte dette prinsippet til det som i dag vert kalla Einsteins ekvivalensprinsipp (EEP): I eit tilstrekkeleg lite område av romtida finst det ikkje eit einaste lokalt eksperiment der ein kan skilje gravitasjonen frå akselerasjon. I eit slikt lokalt område kan den spesielle relativitetsteorien difor nyttast.
Giacomo Matteotti
I 1927 var Italia blitt ein fascistisk eittpartistat.
Den generelle relativitetsteorien
Frittfallande referansesystem
I den generelle relativtetsteorien snakkar ein om frittfallande referansesystem. Desse er uakselererte system i fri rørsle, utan påverknad av ytre krefter. Lekamer som berre er påverka av tyngdekrafta er frittfallande og følgjer dermed den kortaste mogelege banen mellom punkt i romtida. Dette er det store steget når ein går frå den spesielle til den generelle relativitetsteorien.
Sidan tyngdefeltet frå ein massiv lekam aldri er konstant i rommet kan ein ikkje definere globale referansesystem som omfattar heile rommet. Om ein prøver å gjere dette ser frittfallande lekamar som er tilstrekkeleg langt borte ut til å akselerere når dei vert påverka av gravitasjonen.
Ein må derfor nøye seg med lokale tregleikssystem, som fører til at den relative farten til lekamar med stor avstand til kvarandre ikkje er veldefinerte.
Det krumme rommet
Romtida får altså ein krum geometri der ein tenkjer seg at Newton sine lover gjeld i lokale referansesystem for låg fart. Frie partiklar går langs rette linjer i desse lokale tregleikssystema, men når desse avstandane vert «lange», vil ein merke krumminga av rommet. Partiklane går då i geodetiske banar, det vil seie den kortaste banen i det krumme rummet. Dette kan tolkast som at Newtons første lov vert erstatta med lova om geodetisk rørsle.
Det er naturleg å skildra dette matematisk med differensierbare mangfald, som er matematiske strukturar som lokalt er flate. Meir presist ser ein n-dimensjonal mainfold lokalt (på infinitesimal avstand) ut som Rn, det vil sei at det euklidiske n-dimensjonelle rommet. I den generelle relativitetsteorien ser rommet lokalt ut som det plane Minkowskirommet som vert nytta i den spesielle relativitetsteorien, men globalt er det bøygd. På grunn av dette kan ein ikkje direkte jamføre vektorar som fart og akselerasjon for ulike punkt i rommet, men ein lyt i staden jamføre vektorar for ulike punkt som høyrer til ulike tangentrom.
Oversikt
I den spesielle relativitetsteorien tenkjer ein seg at referansesystem kan utvidast uavgrensa i tid og rom. I den generelle relativitetsteorien kan vi derimot berre definere lokale referansesystem, det vil seie referansesystem definert i ein tilstrekkeleg liten del av romtida. Dette er analogt med at vi kan teikne eit todimensjonalt kart av eit lite område av jorda med stor nøyaktigheit, men ikkje eit stort kart som viser heile jordoverflata utan forvrenging.
Eksperiment
Den første eksperimentelle støtta for den generelle relativitetsteorien vart gjort av Arthur Eddington, som i 1919 målte lysstrålene si avbøying på grunn av sola sin gravitasjon. Han tok bilete av stjernene rundt sola under ei solførmørking og seinare samanlikna han desse med bilete av dei same stjernene utan sola sin påverknad. Dermed kunne han vise at lysbanane vart avbøygd av tyngdefeltet nær sola. I kva grad Eddington verkeleg gav vitskapleg støtte til den generelle relativitetsteorien er derimot omdiskutert. Seinare undersøkingar av bileta hans tyder på at sjølve lysavbøyingsfenomenet vart fastsett med nokolunde tryggleik.
Status i dag
Den generelle relativitetsteorien vert i dag rekna som ein «effektiv» teori for låge energinivå (den vert sett på som asymptotisk korrekt for låge energinivå). For høge energinivå samsvarar han ikkje med kvantemekanikken. Mellom anna er strengteorien eit forsøk på å sameine gravitasjonen og kvantemekanikken i ein einskapleg teori. (sjå kvantegravitasjon).
Matematisk skildring
Matematisk vert romtida modellert ved hjelp av differensialgeometri som ein firdimensjonell pseudo-Riemannsk manifold med ein metrik, eller metrisk tensor,, som spesifiserar rommet sin lokale krumming i punktet \; x. Metriken skildrar korleis ein måler avstanden på manifolden – ein kan seie at han gjev avviket frå Den pythagoreiske læresetninga for trekantar i det ikkje-euklidiske rommet – og er ein symmetrisk 2-tensor definert over den 4-dimensjonelle romtida (d.v.s. han kan representerast som ein 4 x 4 – matrise), som fører til at han har 10 uavhengige komponentar.
Einstein sine feltlikningar gjev at manifolden si krumming, som vert gjeve av den såkalla Riemanntensorn, i eit punkt er direkte relatert til stressenergitensoren i dette punktet. Denne tensoren er eit mål på materie/energi-tettleiken. Metriken er igjen relatert til Riemanntensoren. Romtidkrumminga styrer korleis materien flyttar seg og materien styrar korleis romtida vert krumma.
Einstein sine feltlikningar spesifiserar altså romtida sin respons på førekomsten av materie og energi. Dei omfattar tensorar og kan skrivast:
som tilsvarar ei ikkje-lineær differensiallikning for kvar komponent av den metriske tensoren. Høgreleddet i denne likninga spesifiserar masse-energifordelinga i romtida og relaterer dette til venstreleddet som gjev eit mål på krumminga.
I likninga over er
Sidan metriken har 10 komponentar er det derfor 10 av Einstein sine likningar, ein for kvar komponent. Dei matematiske eigenskapane til manifolden gjev derimot den såkalla Bianchi-identiteten som legg restriksjonar på fire av komponentane, tilsvarande romtida sine fire koordinatar. Altså har ein igjen 6 uavhengige likningar.
Riccitensoren og skalarkrumminga \; R vert utrekna frå den meir generelle Riemanntensoren, som igjen vert rekna ut frå metriken og den deriverte av denne.
Materien sin respons på den krumme romtida vert igjen gjeve av at ein fri partikkel sin bane følgjer ein geodet, ei parameterisert kurve som er den kortaste vegen i det krumme rommet, og som vert gjeve av den geodetiske likninga der ein summerar over indeksane \rho og \sigma i følgje Einsteins summasjonsnotasjon. er det såkalla Christoffelsymbolet som òg er relatert til rommet si krumming.
Einstein sine feltlikningar vert stundom skrive med ein parameter kalla «den kosmologiske konstanten», Λ, som vart introdusert av Einstein for at likningane skulle vere konsistenet med eit statisk univers (som verken ekspanderar eller trekkjer seg saman). Denne tanken var opphavleg feil på grunn av to faktorar. Det eine er at eit statisk univers skildra av denne teorien er ustabilt og den andre er at observasjonar gjort av Edwin Hubble eit tiår seinare viste at universet faktisk ekspanderar. Paremeteren Λ vart derfor tatt bort og Einstein kalla det «sitt livs største feilskjer». Seinare har derimot observasjonar vist at universet ikkje berre ekspanderar, men faktisk akselererer, og at ein Λ ulik null derfor er nødvendig likevel.
Feltlikningen med den kosmologiske konstanten vert skrive:
Med matematikk
På svensk:
På engelsk:
På tysk:
Vanadzor
Vanadzor (armensk: Վանաձոր) er ein by i Armenia, 70 kilometer nordvest for Jerevan og 1350 meter over havet. Byen hadde i 2006 eit innbyggjartal på 105 600. Han vart grunnlagd i 1826 og heitte fram til 1935 Karaklis, og mellom 1935 og 1993 Kirovakan. Byen fekk store skadar av eit jordskjelv i 1988.
Vanadzor er ein industriby med omfattande kjemisk industri. Her vert produsert presisjonsinstrument, maskiner, tekstil, næringsmiddel og meir.
Andikhásia
Andikhásia (gresk Αντιχάσια), òg kalla Antikhassia, Antihasia og Antihassia, er eit fjell nord i periferieiningane Tríkala og Lárisa i Thessalía i Hellas. Fjellet er ein del av fjellkjeda Píndos. Fjellet er 1 416 meter høgt og er om lag 40-50 km langt frå aust til vest og 15-20 km breitt frå nord til sør. Elva Piniós renn sørvest for fjellet.
Skogar dominerer dei lågareliggande områda av fjellet og inneheld furu og gran. Dalområde, grassletter, buskar og berre område dominerer dei høgareliggande områda. Rundt fjellet ligg landsbyar og skogsvegar, i tillegg til ein del turstiar.
Frå toppen av fjellet kan ein sjå Khásiafjella i nord, fjella nordvest i Lárisa, Den thessaliske sletta og nokre nærliggande fjell og dei sentrale Píndosfjella, som Lákmos.
Edson Tavares
Edson Tavares er ein brasiliansk fotballspelar og -trenar.
Han har trenar Yokohama FC.
Tegerfelden
Tegerfelden er ein kommune i distriktet Zurzach i kantonen Aargau i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 364 meter over havet.
Newman Shoal
Newman grunne er ei grunne på sørvestsida av Davis Anchorage, like utanfor Vestfold Hills. Grunnar har ei djupne på mindre enn 2 m og ligg 0,1 nautiske mil (0,2 km) søraust for Hobby Rocks. Ho vart kartlagd under ANARE (Australian National Antarctic Research Expeditions) (Thala Dan) i 1961. Han vart namngjeven av Australian Antarctic Names and Medals Committee (ANCA) etter A.J. Newman, mekanikar på Mawson Station i 1961, som støtta landmålinga kring Davis Station.
Parry Patch
Parry Patch er ei grunne som ligg i Nelson Strait 3 nautiske mil (6 km) nordvest for Harmony Point, Nelson Island i Sør-Shetlandsøyane. Namnet Parry's Straits eller Perry's Straits vart nytta om Nelson Strait av den britiske selfangaren Richard Sherratt i 1820-21, men dette namnet vart ikkje brukt seinare. Parry Patch vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) i 1961 for å bevare namnet til Sherratt i området.
Toten prosti
Toten prosti er eit tenestedistrikt i Hamar bispedømme i Den norske kyrkja. Prosten har sete i Gjøvik. Prostiet er inndelt i prestegjeld og sokn. Soknet er grunneininga i Den norske Kyrkja. Dei som arbeider i kyrkja er anten tilsette av soknet gjennom kyrkjeleg fellesråd, eller dei er tilsette i prostiet. Dei fleste prestane er tilsette i prostiet, og har tenesta si knytt til eit eller fleire sokn.
Scalloway
Scalloway (norrønt: Skalavagr, 'strand med hus') er den nest største tettstaden på Shetlandsøyane, med kring 1000 innbyggjarar. Tidlegare var Scalloway rekna å vera «hovudstad» på øygruppa, seinare har Lerwick fått denne posisjonen. Scalloway ligg på øya Shetland Mainland, og var hovudkvarter for Shetlandsgjengen under andre verdskrigen.
Hestebrenna
Hestebrenna eller Hestebrennaplatået (772 moh.) er eit fjell på Høgfjell i Ådalsfjella, ikkje langt frå Tjuvenborgen, i Ringerike kommune. Like under platået (10-15 minutts gange) ligg òg Tjuenborgkoia, eigd av Den Norske Turistforeining. Frå Hestebrenna er det flott utsikt mot nord og vest, med Bukollen, Nautskardfjellet og inngangen til Vidalen. Om vêret er bra kan ein òg skimte Gaustatoppen og Norefjellplatået.
Scalloway
Barbara Tulloch og hennar dotter Ellen var dei siste som vart avretta for hekseri på Shetland. Dei vart brende på Gallow Hill, som har utsyn over tettstaden.
Sunnmøringen
Sunnmøringen er ei tidlegare norsk avis som kom ut på Stranda i Møre og Romsdal. Ho hadde kommunane Stranda og Stordal som nedslagsfelt. Frå 2021 vart ho slått saman med Sykkylvsbladet til den nye avisa Nyss.
Siste utgåve av Sunnmøringen kom ut 17. desember 2020.
Ansvarleg redaktør frå 1994 til 2007 var Helge Søvik. Frå 2018 var Renate Furre Henriksen-Sandvær redaktør og dagleg leiar, og ho vart også den siste som hadde denne stillinga før avisa gjekk inn.
Avisa var eigd av Sunnmørsposten.
Lailat al qadr
Lailat al-qadr (لیلة القدر) eller sjab-e-qadr, 'makt-natta' eller 'skjebnenatta', er ei muslimsk høgtid som finn stadd mot slutten av ramadan. Ho markerer openberringa av dei første koranversa til profeten Muhammed, og er rekna som særs heilag.
Det er uklart nøyaktig kva tid høgtida fell på. Ein reknar med at det er ei av dei ti siste dagane i ramadan, truleg på ein dato med odde tal, der mange reknar 27. som den mest trulege. På grunn av dette kan ein velja å feira alle ti nettene som om dei skulle vera lailat al-qadr, med samling i moskear, lesing av Koranen og bøner. Å be heile natta i samband med lailat al-qadr er rekna som ein prisverdig, men ikkje nødvendig skikk.
Nekrofili
Nekrofili er eit seksuelt avvik som gjer at ein blir tiltrekt av døde kroppar (lik). Ordet er sett saman av av gresk nekros ’død’ og philia ’elsk’, ’vennskap’) med den første kjende bruken i Psychopathia Sexualis av Krafft-Ebing frå 1886.
Nekrofile finn ofte utløp for lystene sine gjennom fantasiar der ein seksualpartnar speler livlaus, eller der ein speler ut drapsscenar. Det blir òg laga pornografi med nekrofile element.
Lovgjevinga rundt seksuell omgang med eit lik varierer frå land til land. Dei fleste steder vil det bli rekna som likskjending og er såleis forbode, mens i nokre land har eiga lovgjeving rundt emnet. Eit eksempel er Storbritannia som med Sexual Offences Act 2003 fekk eit eksplisitt forbod mot seksuell omgang med lik.
Kazuhito Mochizuki
Kazuhito Mochizuki er ein japansk fotballspelar og -trenar.
Karin Moe
Moe har utgjeve bøkene Kjønnskrift, 1980; 39 FYK, 1983; KYKA/1984, 1984; Mordatter, 1985; Sjanger, 1986; Blove, 1990; ''Blove 2. bok, 1993; JO. Å lesa Bibelen 1995'', 1995.
Ho mottok Mads Wiel Nygaards legat for 1990, og har òg motteke Dalgards kritikarpris. I 2013 fekk ho Doblougprisen.
1365 Henyey
1365 Henyey er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Flora. Han blei oppdaga den 9. september 1928 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl i Heidelberg.
Hilde Frafjord Johnson
Hilde Frafjord Johnson er ein norsk politikar frå Kristeleg Folkeparti og nestsjef i UNICEF. Ho var innvald stortingsrepresentant frå Rogaland i periodane 1993-1997 og 1997-2001, og var då medlem av Stortinget sin energi- og miljøkomite. Frafjord Johnson var statsråd for utviklings- og menneskerettsaker i Utanriksdepartementet (Utviklingsminister) i den første Bondevikregjeringa frå 1997 til 2000, og statsråd for utviklingssaker i Regjeringa Bondevik II i same departement i åra 2001-2005. (Det konstitusjonelle ansvaret for menneskerettsaker låg i den siste perioden hos utanriksministeren, Jan Petersen, men Frafjord Johnson hadde eit tilretteleggaransvar for desse sakene). Frå perioden som politikar blir ho hugsa for historisk høg satsing på bistand, og for hennar aktive rolla i forsøket på å få i stand ei fredsavtale for Sudan.
Johnson var frå mars 2006 til juni 2007 engasjert som spesialrådgjevar i Afrikabanken, med ansvar for å utvikle ny strategi for verksemda til banken. I juni 2007 vart ho utnemnd til nestsjef i UNICEF med tiltreding i midten av august. Ho vart dermed den då høgast plasserte nordmannen i SN-systemet.
Hilde Frafjord Johnson er cand.polit. med hovudfag i sosialantropologi frå Universitetet i Oslo i 1991, og med historie og statsvitskap i fagkrinsen. Ho har arbeidd som journalist, og som konsulent i Ressursavdelinga i Utanriksdepartementet. Ho har hatt fleire verv i Kristeleg Folkeparti, og var nestleiar i Kristeleg Folkepartis Ungdom frå 1986 til 1987.
Ho er ugift.
Pugh Shoal
Pugh Shoal er ei grunne 1,5 nautiske mil (2.8 km) sør for Main Island i Willis Islands i Sør-Georgia. Han vart namngjeven av United Kingdom Antarctic Place-Names Committee (UK-APC) etter matrosen Peter J. Pugh på HMS «Owen», som først kartla grunna i 1961.
Stille
Stille er eit fullstendig eller relativt fråvære av lyd eller rørsle. Omgrepet vert ofte brukt for å skildra det motsette av bråk. Stille kan òg brukast i samband med manglande rørsler i luft eller vatn, som i «vindstille» eller «å ro ut på stilla». Som adjektiv kan stille vise til alle typar fråvære av lyd eller rørsler.
Stille og symbol
Symbol for det å vera stille kan vera at ein held ein eller to fingrar loddrett framfor munnen, eller at ein dreg dei vassrett over som om ein lukker han. Ein kan også symbolisera tvungen stille gjennom ein knebel eller ei hand halden framfor munnen.
Det er òg vanleg å bruka stiller for å markera sorg eller medkjensle etter dramatiske dødsfall, til dømes rundt offer for ulukker eller krigar. Dette kan vera ei stor markering som skjer i eit heilt eller fleire land, til dømes på minnedagen om den første verdskrigen, eller det kan vera ei lokal markering frå ei einsleg gruppe.
Stille i samfunnet
Stille vert sett opp som ein motsats til bråk, og er i moderne tenking ofte rekna som noko positivt, som i uttrykket «fred og ro». Ein seier mellom anna at stader med lite menneske og maskinar er stille, fordi lydane som finst der ikkje trengjer seg på.
Stille mellom menneske kan bli oppfatta på ulike måtar. Å vera taus kan bety at ein ikkje fer med sladder eller spreier informasjon til fienden i krigstid. Men ein som er stum kan også oppfattast som uvennleg, fråverande eller dum. Å vera stille om ei sak kan tyda at ein ønskjer å forteie han, og protestar kan ofte gå ut på at ein ikkje lenger vil vera stille.
Tysne når fleire menneske er samla kan i mange høve oppfattast som rart eller pinleg, men kan også vera del av ein veremåte eller eit rituale der det er meininga at ein skal vera stille ei viss stund. Innan fleire religiøse retningar bruker ein stille for å nærma seg det guddommelege, til dømes i austleg meditasjon, innan klostervesen og i kvekarsamlingar.
Stille innan kunst
Kunst handlar ofte om å uttrykka seg gjennom utsegner, former eller lyd. Innan musikk er likevel pausen mellom framføringar og noter svært viktige for uttrykket.
Stille i meteorologien
Vindstille vil seia at ingen vind bles — røyk stig rett opp og vatn er spegelblankt. Dette fenomenet har namnet stille og talverdien 0 på beaufortskalaen.
Eli
Eli og Elie er personnamn som kan brukast av begge kjønn. I dansk-norsk tradisjon er det eit kvinnenamn avleidd frå det greske Helene, som betyr 'lys' eller 'lysberer'. I hebraisk og avleidde tradisjonar er Eli (hebr. עֵלִי) eit mannsnamn som betyr 'oppstiging', kjend frå øvstepresten Eli i Bibelen. Eit liknande hebraisk namn (hebr. אלי) kan også tyda 'min Gud' eller vera ei kortform av namn som Elia, Elisja, Elieser og liknande.
Eli har namnedag den 21. mai i Noreg.
Bruk
Eli og varianten Elie var mykje brukte på jentebarn i Noreg på 1700-talet. Eli var også utbreidd på 1940- og 1950-talet.
I England har Eli vore kjend som mannsnamn sidan reformasjonen.
Tom Dooley
«Tom Dooley» er ei skillingvise og folkesong frå North Carolina i USA frå slutten av 1800-talet. Sidan 1929 er den innspilt ei rekkje gonger - først på engelsk, seinare òg på andre språk, mellom dei norsk. Ho er òg blitt parodiert.
The Kingston Trio hadde ein særs stor hit med den i 1958 og selde over 6 mill. eksemplar. Ho er òg innspelt av mellom anna Lonnie Donegan, franske Line Renaud, og i 2012 av Neil Young og Crazy Horse.
Bakgrunn
Den 1. mai 1868 vart Thomas G. Dula hengd for mordet på Laura Foster i 1866. Doola stakk henne i hel med ein kniv, fordi ho hadde vore utru mot han. Han hadde akkurat vendt attende frå den amerikanske borgarkrigen. Han var sliten, nedbrutt og i sterk psykisk ubalanse då han utførte ugjerninga. Melodien er eldre enn teksta.
Tom Dooley på norsk
Jonas Fjeld har skrive ei humoristisk norsk tekst med tittelen «Trond Bone». Denne versjonen vart spelt inn av Jonas Fjeld Band og utgjeve på LP-plata  Endelig (Uff, ikke nå igjen) (Mercury 9114 200) i 1975.