cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mercantile Ski- og Fotballklubb
I åra frå etter norsk fotball vart organisert i 1902 hadde Mercantile eit av Noregs beste lag. Mercantile vann såleis noregsmeisterskapen både i 1907 og 1912, medan det vart finaletap i 1913. Åtte Mercantile-spelarar var med då Noreg spelte sin fyrste fotballandskamp i 1908.
Handtein
Handtein er ein reiskap til spinning. Ein handtein er vanlegvis sett saman av ein lang, kvass pinne og eit relativt tungt, rundt spinnehjul som til dømes kan vere av kleberstein.
Reiskapen har vore i bruk i svært lang tid. Spinnehjulet skal ha kome i bruk i yngre romartid, kring år 200 e.Kr. Spinnehjul frå handtein er nokså vanlege arkeologiske funn. På fleire spinnehjul frå vikingtid finn ein runeinnskrifter med namnet på eigaren. Ei stor overvekt av kvinnenamn på desse spinnehjula vitnar om at spinning på handtein var kvinnearbeid den gongen. Handteinen vart etterkvart fortrengd av rokken eller spinnerokken, som gjorde sitt inntog utover på 1600-talet.
Eurovision Song Contest 1999
Eurovision Song Contest 1999 var den 44. Eurovision Song Contest, og vart arrangert den 29. mai 1999 i Merkaz HaKongresim HaBeinLeumi i Jerusalem i Israel. Israel fekk arrangementet etter at Dana International vann året før, i 1998. Programleiarane var Yigal Ravid, Dafna Dekel og Sigal Shahamon. Etter ei spanande avstemming vann Sverige sitt bidrag «Take me to your heaven» av Charlotte Nilsson. Dette var fjerde gongen Sverige vann i historia, og andre gongen dei vann i 1990-åra. (Carola vann i 1991 med «Fångad av en stormvind»).
Artisten Selma frå Island med songen «All Out of Luck» var ein stor favoritt til å vinna tevlinga. Kypros vart på førehand tippa som ein av hovudutfordrarane hennar, men enda til slutt nest sist med berre to poeng (frå Storbritannia). Under avstemminga vart det ein kamp mellom Island, Kroatia, Sverige og Tyskland, der Island låg i teten det meste av tida. Bosnia-Hercegovina avgjorde til slutt det heile i Sverige sin favør, ved å gje dei 12 poeng og ingenting til Island.
Noreg sitt bidrag, «Living My Life Without You» av Stig van Eijk enda på 14. plass med 35 poeng.
12 poeng
Under er lista over landa som fekk 12 poeng i finalen:
Bobby Jacobs
Bobby Jacobs er ein nederlandsk bassist, låtskrivar og produsent, mest kjend som tidlegare bassist i det nederlandske rockebandet Focus, frå 2002 til desember 2016.
Jacobs er stesonen til Thijs van Leer, som skipa Focus. Jacobs var òg medlem av sidebanda til van Leer kalla Van Leer and Conxi og Olivia.
Frå 2002 til desember 2016 var Jacobs medlem av Focus og spelte på studioalbuma Focus 8 (2002), Focus 9 / New Skin (2009), Focus X (2012) og Golden Oldies (2014). I denne perioden var han òg produsenten deira og var medlåtskrivar på «De Ti O De Me», «Sylvia's Stepson», «Aya-Yuppie-Hippy-Yee» og «Hoeratio». Han vart erstatta av den nederlandske musikaren Udo Pannekeet.
Bord
Bord (av norrønt borð) er eit møbel danna av ei vassrett plate som er heva frå bakken, ofte ved hjelp av bordbein. Bord kan brukast til ulike føremål, som å eta måltid på, arbeida, ha ting på eller samlast ved. Bord kan ha ei rekkje ulike utformingar og vera laga av ulike materiale, som glas, tre, metall eller plast. Dei kan brukast inne eller utandørs.
Utforming
Bordplater kan vera firkante, runde eller ha annan fasong. Dei kan vera av same materialet ein har brukt til å laga resten av bordet, eller vera dekte av eit anna materiale. Nokre bord kan gjerast større ved at ein set opp klaffar på sidene eller gjer det større i midten.
Bordplata kan stå på bordbein, bukkar eller ha ein annan type understell. Nokre bord, som tradisjonelle langbord, er laga ved at ein brei planke (bord) ligg laust oppå bukkane. Som oftast vil likevel plata vera festa i understellet. Bruker ein bordbein, er det vanleg å ha fire av dei, eller eit sentralt bein som spreier seg ut nedst. Det finst likevel mange andre variasjonar.
Høgda på bord kan variera. Ofte er dei laga slik at ein kan sitja på stol, benk eller krakk inntil. Andre er høgare slik at ein kan stå og bruka bordet. Det finst også lågare bordtypar, til dømes salongbord som ein kan sitja ved men ikkje heilt inntil, og fleire asiatiske bordtypar som ein sit ved på golvet.
Bord kan vera dekorert oppå bordplata, på sidene eller på understellet. Dei kan også ha plater, hyller eller liknande under bordplata. Ofte kan ein dekka til bord eller pynta dei med dukar.
Ei form for bord kan også vera del av andre møblar, til dømes kombinasjonsmøblar som bordkiste, bordstol og bordseng eller som små nedslåbare bord festa i seteryggar på transportmiddel.
Funksjon
Hovudfunksjonen til eit bord er å danna eit forhøgd, plant underlag ein kan ha ting på. Dette held dei vekke frå bakken og gjer dei lettare å bruka. Tillaging og servering av mat er ein vanleg slik bruk, til dømes på matbord og kjøkkenbord. Bord kan også brukast til ulike typar arbeid, og arbeidsbord kan vera meir eller mindre tilpassa føremålet sitt. Teiknebord er til dømes eit bord som er spesiallaga for teknisk teikning, medan pultar er bord laga for bruk i undervising.
Bord kan også verka som eit samlingspunkt for sosialt samvær eller møte. I slike samanhengar kan det også brukast til å uttrykka status. Til dømes kan det å sitja for høgenden av eit bord, eller ved eitt hovudbord av fleire bord, knytast til høg status. Det runde bordet til kong Artur eller rundbordssamtalar er døme på å symbolsk gje lik status til alle som sit rundt eit bord.
Nokre stader finst det bord med varmefunksjon, til dømes kotatsu-bord frå Japan. Liknande bord er også kjende frå Sentral-Asia (korsi i Iran og sandali i Tadsjikistan og Afghanistan) og Spania (mesa camilla eller berre camilla).
Bord kan brukast til ulike typar spel, og nokre bord er spesiallaga for særskilde spel, leikar eller idrettar. Tradisjonelle spelebord kan vera kortspelbord, sjakkbord, biljardbord, couronnebord og liknande. Nyare døme er bord utstyrte med fotball- eller ishockeyspel. Eit bord er også ein viktig del av bordtennis.
«Bord» i namn
Det spanske ordet for bord, mesa, har gjeve namn til ein type fjellandskap som liknar bord. Enkeltfjell kan også kallast opp etter bord, som Table Mountain/Tafelberg i Sør-Afrika og The Table/La Table i Canada.
Alta Islamske Forening
Alta Islamske Forening er ein muslimsk organisasjon og moské i Alta i Finnmark fylke.
Alta Islamske Forening opna den første moskéen sin i 2009, i den gamle Buktakiosken. Deretter har moskéen hatt tilhaldsstad i Buktarestauranten attmed sidan 2010. I 2014 vart eit forretningsbygg i Bossekop, som var eigd av familien Skoglund, seld til Amanastiftelsen for 4,2 millionar kroner og gjort om til ny og større moské. Organisasjonen som kjøpte bygget har vore sett under søkjelys etter å ha vore finansiert frå utlandet.
Asseim
Asseim (også skrive Asheim) er ei bygd i Gulen kommune i Vestland. Ho ligg på austsida av Risnefjorden, rett overfor Brekke på vestsida. Europaveg 39 går gjennom bygda.
Furna
Furna er ein kommune i distriktet Prättigau/Davos i den sveitsiske kantonen Graubünden. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 1400 meter over havet.
The Mamas & the Papas
The Mamas & the Papas (skriven The Mama's and the Papa's på debutalbumet) var ei amerikansk vokalgruppe i 1960-åra. Gruppa var aktive frå 1965 til 1968 og hadde så ei kort gjenforeining i 1971. Dei gav ut fem album og 11 hitsinglar som alle nådde Topp 40 i USA. Totalt har dei seld om lag 100 millionar plater over heile verda.
Kjennemerket deira var dei firedelte vokalharmoniane arrangert av John Phillips, låtskrivaren til bandet. The Mamas and the Papas vart innlemma i Rock and Roll Hall of Fame i 1998.
Starten
Etter at dei tidlegare visegruppene, The Mugwumps og The New Journeymen, vart oppløyste, danna bandkompisane Denny Doherty og John Phillips ei ny gruppe i lag med kona til John, Michelle. Den siste medlemmen som vart med var Cass Elliot, men John Phillips ønskte ikkje Elliot i gruppa fordi han var sikker på at dei aldri ville slå igjennom i musikkindustrien på grunn av storleiken hennar.
Bandet flytta ei kort stund til Dei amerikanske Jomfruøyane, men etter etter at dei gjekk tom for pengar, klarte Michelle Phillips å vinne nok på gambling til å få dei attende til New York City.
Første suksess
Den første singelen til bandet, «Go Where You Wanna Go», kom ut i 1965, men selde dårleg. Den andre singelen derimot, «California Dreamin'», kom ut seinare i 1965 og klatra raskt til fjerdeplass i USA og 23. plass i Storbritannia. Debutalbumet deira If You Can Believe Your Eyes and Ears, kom ut tidleg i 1966 og det gjekk heilt til topps på den amerikanske albumlista. Den tredje og siste singelen frå debutalbumet var «Monday, Monday», som vart den einaste førsteplassen deira i USA. Songen gjorde bandet internasjonalt kjende med ein tredjeplass i Storbritannia.
Etter det vart oppdaga at Michelle Phillips og Doherty hadde eit forhold vart det brått uro i bandet. Dei tok kontakt med advokaten deira, Abe Somer, samt selskapet Dunhill Records, og fekk Michell formelt sparka frå bandet i juni 1966, midt under innspelinga til det andre albumet deira The Mamas & the Papas. Dei fekk inn ein ny songar for å erstatte Michelle, Jill Gibson, kjærasten til produsenten deira Lou Adler. Gibson var alt ein songar og låtskrivar som hadde spelt på fleire Jan and Dean-album. Sjølv om Gibson ikkje var ein like sterk songar, lærte ho seg stemmene til Michelle i løpet av tre veker medan bandet var i London. Kven som song på det andre albumet er ikkje sikkert, sidan Jill Gibson vart lagt oppå fleire ukjende kvinnestemmer. Michell vart bede attende til gruppa mot slutten av august og gjekk rett tilbake i studio, medan Gibson måtte gå etter ho vart betalt for arbeidet sitt. Produsent Lou Adler skriv i boka si Go Where You Wanna Go at Gibson kanskje song på seks songar, men Michelle song dei på ny då ho kom attende.
Den første singelen frå albumet, «I Saw Her Again», omhandla kjærleiksforholdet. Songen nådde femteplass i USA og 11. i Storbritannia. Bandet gjorde siste refrenget for tidleg, noko John Sebastian seinare etterlikna på Lovin' Spoonful-songen «Darlin' Be Home Soon». Paul McCartney var imponert over korleis gruppa kom inn for raskt på innspelinga. «Det må ha vore ein feil. Ingen er så smart».
Albumet nådde fjerdeplassen i USA og 24. plass i Storbritannia. Den andre singelen frå albumet var «Words of Love», som nådde femteplassen i USA, medan den tredje singelen «Dancing in the Street», berre nådde 75. plass.
Deliver
Bandet spelte så inn det tredje albumet Deliver. Doherty drakk mykje på denne tida, og prøvde å kome over Michelle Phillips. Som avslutningsband på den første Monterey Pop Festival i juni 1967, spelte bandet dårleg. John og Michelle Phillips og Lou Adler organiserte heile festivalen og var i følgje intervju med medlemmer i gruppa så opptekne at dei ikkje fekk tid til å øve.
Den første singelen frå albumet var «Look Through My Window», som nådde 24. plass i USA. Han nådde ikkje lista i Storbritannia. Den andre singelen, «Dedicated to the One I Love», gav bandet eit lite comeback. Han nådde andreplasse i både USA og Storbritannia. Den tredje singelen «Creeque Alley» omhandla historia til bandet før dei slo igjennom. Han nådde femteplass i USA og niandeplass i Storbritannia. Den fjerde og siste singelen frå albumet var ein cover av «My Girl» og nådde 15. plass i USA, men gjekk ikkje inn på lista i det heile i Storbritannia.
Kort tid seinare vart singelen «Glad to be Unhappy», som ikkje finst på noko studioalbum, gjeven ut og nådde 26. plass i USA. Året etter vart ein annan song frå det andre albumet deira, «Dancing Bear», gjeven ut som singel og nådde 51. plass i USA. Ingen av desse gjekk inn på lista i Storbritannia.
Den første oppløysinga og fjerde albumet
Bandet gjorde den siste framføringa si på fjernsyn på Ed Sullivan Show i august 1967. Under samtalen med Sullivan sa dei at dei kom til å ta ein lang ferie, men at dei skulle kome attende. På grunn av dette gav Dunhill ut den første samleplata deira, Farewell to the First Golden Era volum 1 og 2.
I oktober 1967 valde dei å reise til Europa for å få nye impulsar medan dei spelte inn det fjerde albumet. Medan dei var i England snakka Cass Elliot med Mick Jagger på ein fest halde av plateselskapet deira Dunhill Records og John Phillips fornærma ho føre gjestane. Ho storma ut frå festen og forlet gruppa, men ho var kontraktbunden til det neste albumet deira og er derfor likevel på The Papas & the Mamas, det fjerde albumet.
Den første singelen «12:30 (Young Girls Are Coming to the Canyon)» nådde 20. plass i USA. Albumet kom ut og gjorde det igjen godt i både USA og Storbritannia. Etter den andre singelen, «Safe In My Garden» ikkje nådde listene, gav selskapet ut ein solosong frå Elliot frå albumet, ein cover av «Dream a Little Dream of Me» og han enda opp på 12. plass i USA. Det vart òg den første singelen som gjekk inn på lista i Storbritannia etter fem mislukka singlar her.
Den andre og endelege oppløysinga
Etter suksessen med «Dream a Little Dream of Me» innrømde Elliot at ho ønskte ein solokarriere. Den fjerde og siste singelen frå det fjerde albumet deira var «For the Love of Ivy», som nådde 81. plass i USA. For andre gong gav plateselskapet deira ut ein singel frå eit tidlegare album, «Do You Wanna Dance», som enda opp på 76. plass i USA.
Etter at bandet var offisielt oppløyst, gav John Phillips ut det country-aktige albumet The Wolf King of LA, med den mindre hitsingelen «Mississippi». Plateselskapet deira meinte at bandet ikkje hadde oppfylt kontrakten og trua dei med eit søksmål for $250 000 for kontraktsbrot. I 1971 møtte John dei andre medlemmene og lærte dei songane frå soloalbumet og spelte inn vokalen deira. Bandet gav ut det siste albumet sitt, People Like Us. Den einaste singelen, «Step Out», nådde 81. plass i USA. Albumet nådde 84. plass.
Cass Elliot
Ho spelte på mange amerikanske fjernsynsshow og deltok på to TV-spesialar, «The Mama Cass Television Program» på ABC i januar 1969 og «Don't Call Me Mama Anymore» på CBS i september, 1973. Medan ho var på turne døydde Elliot av hjarteattak den 29. juli 1974 i leilegheita til Harry Nilsson i London.
John Phillips
John Phillips heldt fram å skrive songar for sin eigen solokarriere og for andre artistar. Den kanskje mest kjende songen hans utanom The Mamas & the Papas var Beach Boys-hitten «Kokomo». I 1980-åra slo John seg saman med Denny Doherty og danna The New Mamas and The Papas, med dottera Mackenzie Phillips og Spanky McFarlane (frå gruppa Spanky and Our Gang). Etter noko suksess i starten, valde Doherty å forlate bandet i 1987 fordi han mislikte narkotikamisbruket til John. Bandet heldt fram og Scott McKenzie erstatta Denny fram til 1991 då John Phillips fekk teikn på dårleg lever og vart særs sjuk. Mackenzie Phillips kjempa òg med dopmisbruk og vart erstatta av Laurie Beebe, som tidlegare song i The Buckinghams. John Phillips måtte ha levertransplantasjon i 1992 og Doherty erstatta så John fram til bandet vart oppløyst i 1994. Resten av livet sitt turnerte Phillips han med forskjellige utgåver av gruppa fram til han døydde då hjarta stoppa 18. mars 2001.
Denny Doherty
Denny Doherty hadde ein mindre hit i 1974 med standarden «You'll Never Know» og vart ein populær programleiar i Canada.
Doherty døydde i 2007 av nyresvikt.
Michelle Phillips
Hop spelte òg i fjernsynsseriane Knots Landing og Beverly Hills, 90210.
Marcus Antonius
Marcus Antonius (83 f.Kr.-30 f.Kr.) var ein romersk krigar og statsmann. I ungdomstida tente han som offiser under Cæsar i Gallia. I 49 var han folketribun og la ned veto mot fråsegna til senatet om å fjerne Cæsars kommando. Antonius flykta til Cæsar og slåst under han i den påfølgjande borgarkrigen. Etter at Cæsar-flokken hadde sigra vart Antonius konsul saman med Cæsar i 44, og vona å arve makta etter at Cæsar vart drepen i senatet same året. Antonius laut like fullt tevle om makta med Cæsars unge adoptivson Octavian. Med støtte frå senatet sigra Octavian over Antonius i slaget ved Mutina i april 43 f.Kr., men kort tid seinare slutta Antonius, Octavian og Lepidus seg saman i det såkalla andre triumviratet og delte makta mellom seg. Dei tok livet av motstandarane sine ved hjelp av proskripsjonar, og vann ein avgjerande siger over senatorane som tok livet av Cæsar i slaget ved Filippi i 42 f.Kr.
Sidan fekk Antonius den austlege luten av Romarriket til sitt rådvelde. Her vart han kjend med den egyptiske dronning Kleopatra, og ho fekk stor makt over Antonius. Seinare gifta dei to seg, etter at Antonius hadde sendt kona Octavia – som òg var systera til Octavian – attende til Italia. Antonius levde i sus og dus i Alexandria som ein austerlandsk herskar, og førte mislukka hærtokt mot fiendane av Roma. Til slutt kom det til eit brot mellom Antonius og Octavian, og styrkane til Octavian slo Kleopatra og Antonius i slaget ved Actium i Det joniske havet i 31 f.Kr. Året etter tok Antonius livet av seg for ikkje å falle i hendene på Octavian.
Oppetter hundreåra har mange kunstnarar funne inspirasjon i livssoga til Antonius. Fremst mellom diktarverka kan ein nemne Shakespeare-skodespelet Antonius og Kleopatra (Antony and Cleopatra). Av operastykkje kan ein nemne Antonio e Cleopatra av Gian Francesco Malipiero (1938) og Antony and Cleopatra (1966) av Samuel Barber. I Fjernsynsserien Rome (2005-2007) blir han spela av den britiske skodespelaren James Purefoy.
Early Bluff
Early Bluff er ein høg skrent på sørsida av Kohler Range i Marie Byrd Land i Antarktis. Han ligg ved austsida av Kohlerbreen ved enden der denne sidebreen flyt nordover frå Smithbreen. Han vart kartlagt av US Geological Survey frå landmålingar og flyfoto tekne av U.S. Navy i 1959–66 og vart namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter Thomas O. Early, ein geolog i US Antarctic Research Program med kartleggingsgruppa i Marie Byrd Land, 1966–67.
Fylkesveg 599 i Østfold
Fylkesveg 599 i Østfold går mellom Rahaugen i Halden kommune og Sandbakken i Sarpsborg kommune. Vegen er 15,3 km lang.
Holter Idrettsforening
Holter Idrettsforening er eit idrettslag heimehøyrande på Holter i Nannestad kommune. Idrettslaget vart stifta 3. juni 1918 og er aktivt med i fotball og handball. Holter IF eig Holterhallen, frå 1991 den fyrste idrettshallen i Nannestad i kommune.
Holter IF spelar i grøne og kvite trøyer, kvite bukser og strømper.
Helsing
Helsing er formaliserte og ritualiserte måtar eller uttrykk for å innleia og avslutta kontakt med andre. Helsingar kan ha verbale eller nonverbale uttrykk, og kan ha skiftande former i ulike kulturar. Dei kan òg variera med generasjon, region eller grad av formalitet.
Ord og uttrykk
Visse faste ord og uttrykk blir brukte til ulike helsingar, som «velkommen» ved ein velkomst, «hei» eller «god dag/kveld/morgon» ved møte, «adjø», «farvel» eller «ha det (bra)» ved ein avskjed. Brev og annan skriftleg kommunikasjon kan ha eigne helsingar, som «kjære» ved opning og «helsing» eller «beste hels» ved avslutting.
I mange kulturar kan same ord, uttrykk eller gest brukast både ved møte og avskjed. Nokre døme er as-salamu alaykum på arabisk, aloha på hawaiisk, ciao på italiensk, namaste på hindi og shalom på hebraisk.
Fredrikstad
Fredrikstad ein by og administrasjonssenter i Fredrikstad kommune i Viken fylke. Byen utgjer den sørvestre delen av tettstaden Fredrikstad/Sarpsborg, som har og er den femte største tettstaden i Noreg. Fredrikstaddelen av tettstaden har 63 610 innbyggjarar (2015).
Fredrikstad har fleire viktige regionale institusjonar. Her ligg sjukehuset Østfold med psykiatrisk avdeling på Veum nord for bysenteret. I byen ligg fylkesbiblioteket for Østfold og fleire vidaregåande skolar og fagskolar. Høgskolen i Østfold i byen har avdeling for helsefag i Fredrikstad. Her er det også ishall (Stjernehallen) og svømme- og idrettshall (Kongsten). I Fredrikstad ligg Statens post- og teletilsyn og Statens medieforvaltning. Hovudkontoret for radiokanalen Kanal 24 ligg også i byen.
Avisa Fredriksstad Blad ut dagleg i Fredrikstad, og byen har distriktskontor for NRK.
Historikk
Fredrikstad blei grunnlagt ved kongeleg dekret 12. sept. 1567 etter at Sarpsborg var blitt brent under den nordiske sjuårskrigen og borgarane ønskte byen bygd opp att ved munningen av Glomma. Den nye byen blei lagt på austsida av Glomma, på garden Brubergs grunn, og Sarpsborgs privilegium blei overført. Seinare blei eit par andre gardsbruk lagt til byen som bymark. Namnet Fredrikstad finn ein første gong i eit kongebrev frå 6. feb. 1569. Det sentrale Fredrikstad består i dag av to delar. Austre Fredrikstad omfattar områda på austbreidda av Glomma. Her låg den opphavlege byen, no Gamlebyen. Vestre Fredrikstad var opphavleg ein forstad, og folketalet her passerte Gamlebyen sitt ved midten av 1800-talet. Her ligg bysenteret og jernbanestasjonen, og dertil atskilleg næringsverksemd, for ein stor del langs elva. Øra sør for Gamlebyen er eit viktig næringsområde i vekst som følgje av nærleiken til byens viktigaste hamneområde. Elles er det viktige næringsområde ved fylkesveg 109 og jernbanen nordaust for bysenteret (Råbekken og Lisleby) og ved Kjølbergelva/Vesterelva.
Byskildring
Fredrikstad har ei kyrkje frå mellomalderen, Gamle Glemmen kyrkje, som er bygd kring 1182, ligg like nordaust for bysenteret, med romansk døypefont og sengotisk krusifiks. Kyrkja er restaurert i 1692, i 1732 og i 1939 og påbygd i 1991. Fredrikstad domkyrkje, ei langkyrkje i murstein og i nygotisk stil, blei bygd i 1880. Kyrkja blei restaurert i 1954 og påbygd i 1973. Ho er domkyrkje frå 1969, da Borg bispedømme blei oppretta.
Kielkanalen
Kielkanalen (tysk Nord-Ostsee-Kanal) er ein skipskanal som bind saman Austersjøen ved Kiel med Elben ved Brunsbüttel i Ditmarsken. Med 34 879 skipspassasjerar (2012) er han verdas mest trafikkerte kanal.
Kanalen gjev ei enklare rute mellom Austersjøen og Nordsjøen, eit fartøy sparer 280 nautiske mil (519 kilometer) sammenlikna med å runda Jylland. I dag har kanalen ei fri seglingshøgd på 40 meter og tillèt skip med breidder på opptil 32,5 meter og djupner på 9,5 meter.
Historie
Kanalen blei laga for å erstatta Eiderkanalen, som ikkje hadde kapasitet til å handtera den stadig aukende dampskiptrafikken. Arbeidet byrja i 1887 under regjeringa til keisar Vilhelm I, og blei innvigd 21. juni 1895 av sonesonen hans, Vilhelm II. Kanalen var opphavleg 67 meter brei og 9 meter djup, men i perioden 1907–1914 bleu han utvida til 102 meters breidd og 11 meters djupne.
Fram til 1948 blei kanalen kalla Kaiser-Wilhelm-Kanal, men etter andre verdskrigen fekk han det meir nøytrale namnet «Nord-Ostsee-Kanal», forkorta NOK av tysk sjøfart. På andre språk bruker ein ofte namnet «Kielkanalen» etter hamna i den nord-austlege enden av kanalen.
Bob Thiele jr.
Bob Thiele jr. er ein USA-amerikansk musikar og produsent. Han er son av produsenten Bob Thiele og songaren Jane Harvey.
Sakurajima
Sakurajima (japansk 桜島, bokStavleg ‘kirsebærøy’) er ein aktiv stratovulkan nær byen Kagoshima på Kyushu i Japan. Vulkanen låg tidlegare på ei øy, men lavaflaumen ved det siste store utbrotet hans i 1914 batt saman øya med Osumi-halvøya.
Vulkanen har tre toppar: Kita-dake ('nordtoppen'), som er den høgaste på 1 117 moh., Naka-dake ('midtoppen') og Minami-dake ('sør-toppen'), som er aktiv no. Vulkanen er rekna som farleg, og det japanske meteorologibyrået åtvarar mot å nærma seg han. Vulkanen har oransje nivå 3-åtvaring som den einaste i landet (juni 2014).
Opphav
Den vulkanske aktiviteten som skapte Sakurajima byrja for rundt 13 000 år sidan. Den vulkanske aktiviteten i Kita-dake enda for rundt 4 900 år sidan, og sidan har Minami-dake stått for utbrota. Det første dokumenterte utbrotet fann stad i 708. Medan dei fleste utbrota berre føregår rundt toppen, har vulkanen også hatt utbrot som råka områda rundt i 1471–1476, 1779–1782 og 1914.
1914-utbrotet
Sakurajima-utbrotet i 1914 var det sterkaste som fann stad i Japan på 1900-talet. Det kom etter over hundre år der vulkanen hadde vore sovande. Utbrotet hadde størst effekt på landskapet, der lavaflaumar fylte igjen sundet mellom vulkanøya og fastlandet. Ingen menneske omkom av direkte vulkansk aktivitet, men fleire døydde på grunn av jordskjelva knytt til aktiviteten.
Utbrotet byrja 11. januar 1914. Då hadde nesten alle innbyggjarane på Sakurajima drege frå øya etter å ha blitt åtvara om eit snarleg utbrot av fleire større jordskjelv. I førstninga var utbrotet eksplosivt med utbrotssøyler og pyroklastiske straumar. Etter eit veldig jordskjelv den 13. januar, som drap 35 menneske, byrja ein stor lavaflaum som vara ved i fleire månader. Lavaflaumar er uvanlege i Japan. Det høge silisiumdioksidinnhaldet i magmaen der betyr at eksplosive utbrot er mykje vanlegare.
Vulkanøya voks, tok opp i seg fleire holmar i nærleiken, og blei til slutt bunden til fastlandet ved hjelp av eit smalt eid. Delar av Kagoshima-bukta blei mykje grunnare, og derfor fekk ein endra tidvatn med mykje høgare høgvatn. Etter at magmakammeret under Aira-kalderaen var blitt tømt sokk kalderaen rundt 60 cm.
Nyare aktivitet
Sakurajima har hatt tydelegare aktivitet av frå 1955, og har hatt utbrot nesten heile tida sidan. Vulkanen har tusenvis av små eksplosjonar kvart år som slenger vulkansk oske nokre kilometer opp i lufta. Eit vulkanobservatorium blei skipa i 1960 for å studera desse utbrota.
18. august 2013 hadde vulkanen eit nytt utbrot som kasta oske 5000 meter opp i lufta, skugga for sola og gav ein god del oskenedfall i sentrale Kagoshima. Utbrotet var det 500. det året.
Attraksjonar
Sakurajima er del av Kirishima-Yaku nasjonalpark, og lavaflaumane er ein stor turistattraksjon. Området rundt Sakurajima har fleire onsen (badestader) som nytter seg av dei varme kjeldene her.
Området er også kjend for Sakurajima-daikon, ein variant av japansk reddik på storleik med ein basketball som er verdas største reddik.
1768 Appenzella
1768 Appenzella er ein hovudbelteasteroide og går i bane innanfor asteroidefamilien Polana, ei undergruppa av Nysa-familien. Han blei oppdaga den 23. september 1965 av Paul Wild ifrå Observatorium Zimmerwald i Zimmerwald.
Viskyar Ridge
Viskyar Ridge er ein klipperik rygg med ei høgd opp mot 600 m, som strekkjer seg 2,5 km frå nord til sør i Breznik Heights på Greenwich Island i Sør-Shetlandsøyane i Antarktis. Det isfrie området på ryggen dekkjer 1,5 hektar. Han ligg oppom Zheravnabreen i vest og Targovishtebreen i aust, og den sørlege enden av ryggen dannar Sartorius Point.
Fjellet er kalla opp etter fjellet Viskjar vest i Bulgaria.
Toppen av ryggen ligg i nord, 1,49 km søraust for Momchil Peak, 1,5 km sørvest for Lyutitsa Nunatak, 1,14 km vest for Vratsa Peak, 1,79 km vest-nordvest for Ziezi Peak, 2,5 km nord for Sartorius Point og 2,7 km aust for Razgrad Peak.
Kjelder
''
Spisse
Spisse er ein liten og lett bruksbåt som har vorte bygd i Nordland sidan slutten av 1800-talet. Då hadde båttypar frå Sør-Noreg, som listerbåtar og møringar, vore i bruk under fiskeria i Nord-Noreg. Båtbyggjarar nordpå prøvde etter kvart å bygge båtar med liknande eigenskapar. Den første ranaspissa vart konstruert og bygd av Mikael Nordås frå Drevvatnet i Elsfjord. Han fekk teke nokre mål av ein båt ombord i hurtigruta då ho låg i Hemnesberget. Den båten var frå Færøyane. Ut frå måla han tok, skapte han ein spissbåt, som synte seg å verte vellukka. Snart var det fleire som ville ha denne båten. Andre båtbyggjarar i distriktet tok etter og bygde liknande båtar.
Spissa vart ein praktisk og rimeleg bruksbåt. Ho vart mykje nytta til heimefiske og til lokal transport, og utkonkurerte nordlandsbåten på dette området. Ho fylte og eit nytt bruksområde. Dei større, ofte motoriserte fiskefartøya som no kom i bruk, låg ute på hamna i utfar når dei var i land. Spissa egna seg godt til skyss til og frå båtane på hamna. Ho var kraftigare enn jolla. Den korte kjølen gjorde at ho lettare kunne manøvrerast på tronge hamner enn nordlandsbåten. Spissa var rimeleg. Til bygging av ein nordlandsfæring gjekk det med mange røter. Dei vart det mindre bruk for ved spissebygging. I tillegg kunne borda vere smalare, og dermed enklare å skaffe.
Petter Furberg
Petter Furberg var ein norsk arbeidar og stortingsrepresentant frå Sande i Vestfold. Han møtte på Stortinget i tida 1969 til 1981, vald for Arbeidarpartiet.
Spisse
Konstruksjon
Samanlikna med nordlandsfæringen var overgangen mellom kjøl og stamn slakkare. For å sleppe å bruke å bruke ved med særleg krumning, vart stamnane samansett av fleire deler som vart laska eller limte saman. Ein slutta å bruke lòt. Stamnen vart sett rett på kjølen.
Det vert brukt både fastband og lausband i spissene, men ikkje betar. Fastbanda vart samansett av fleire deler; botnband og opplengarar. Fastbanda i skutane er heile, uthogde av rotemne. Dei tynnanre lausbanda, som ligg i romma mellom fastbanda, vert laga av selje. Ho er langfibra og lett å bøye. I toftene er det hakk som passar ned på fastbanda. Framtofta, og kanskje ei av dei andre, er festa med tofteknektar til ripbordet. Dette for å stive av båten når ein ikkje brukar betar. Dette er om lag same måten som ein festar tofter på på austlandsbåtar og strandebarmarar.
Ripa var i førstninga vanleg Rana-rip. På 1950 talet gjekk mange over til å bygge med Trongmo-rip. Båtbyggjarane hadde og sine individuelle løysingar på ripkonstruksjonen.
Petter Furberg
Frå 1981 til 1990 var Furberg riksrevisor og leiar av Riksrevisjonen. Han døydde i Horten.
Spisse
Konstruksjon
Spisser har vorte bygde med 2 rom, 2 1/2 rom og 3 rom. Dei siste har då 3 par keipar.
Bakgrunnsstoff
Fotoalbum for ulf.no
Rolf Ketil Bjørn
Rolf Ketil Bjørn var ein norsk funkjsonær og stortingsrepresentant frå Kåfjord i Troms. Han representerte Sosialistisk Venstreparti på Stortinget frå 1989 til 1997.
Bjørn var delarving til det nord-norske eigedoms- og industriselskapet Ric Bjørn AS. Etter utdanning ved Bedriftsøkonomisk institutt i Oslo i 1962, arbeidde han to år i sals- og innkjøpsavdelinga til Gustaf Aspelin A/S i Oslo. Frå 1965 til 1989 var han tilsett på kontoret til Ric Bjørn AS i Tromsø, fyrst som salssjef, sidan som innkjøpssjef.
Bjørn var medlem av Sosialistisk Folkeparti frå partiet vart danna i 1961. Frå 1989 møtte han på Stortinget frå Troms, vald for Sosialistisk Venstreparti, attvald i 1993. Alle åtte åra på Stortinger var han medlem i Forsvarskomiteen. Lokalt og nasjonalt arbeidde Bjørn for samarbeid mellom SV og Arbeidarpartiet, noko som vart retningsgivande for partiet sitt samarbeid med Arbeidarpartiet fram mot 2005, og i regjering etterpå.
Focus 9 / New Skin
Focus 9 / New Skin er det tiande studioalbumet til den nederlandske progressiv rock-gruppa Focus, gjeve ut i 2006. Denne gongen vart Pierre van der Linden, som var trommeslagar i den klassiske besetninga til Focus i 1970-åra, med Thijs van Leer, medan Bobby Jacobs vart verande på bass og Niels van der Steenhoven erstatta gitaristen Jan Dumée.
Den islamske forening i Vadsø
Den islamske forening i Vadsø er ein muslimsk organisasjon som driv moské i Vadsø i Finnmark fylke.
Cercomacra
Cercomacra er ei biologisk slekt i maurfuglfamilien, Thamnophilidae.
Artslista
Cercomacra i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.5 frå desember 2010 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.
Alpakka
Alpakka er eit kameldyr som er blitt halde som husdyr i Andesfjella i Sør-Amerika i fleire tusen år. Dei blir haldne for kjøt og den mjuke og isolerande ulla si. Dyra tilhøyrer slekta vikunjaer, og er noko fjernare i slekt med lama.
Skildring
Alpakka har ei gjennomsnittleg skulderhøgd på 1 meter og veg 50–70 kg. Hals og hovud gjer han cirka 1,5 meter høg. Det finst to slag alpakka, suri og huacaya, der sistnemnde er vanlegast. Suri-alpakka har lengre pelshår enn hucaya.
Alpakkaen har ein levealder på 20–25 år. Han går drektig i 335–340 dagar, og føder som regel éin unge kalla cria. Criaen veg 5–9 kg ved fødselen og diar mora om lag 5–6 månader. Mora kan para seg att allereie to veker etter ein fødsel. I løpet av ein levealder kan ho føda rundt 15 ungar.
Arten er eit utprega flokkdyr. Som lamaen kan alpakkaen «spytta», men gjer det sjeldan.
Klassifisering
Alpakka blei tidlegare klassifisert saman med lamaer, og hadde tidlegare det vitskaplege namnet Lama pacos. Moderne DNA-analyse har vist at arten høyrer til vikunjaene. Den næraste slektningen er dermed vikunja. Alle desse dyra kan kryssast med kvarandre. Avkommet til ein hannlama og ein hoalpakka, kalla huarizo, er svært vanleg.
Alpakka i kulturen
I norsk kultur er alpakkaen kjend frå uttrykket «Du store alpakka» som er brukt når ein er overraska eller forferda. Uttrykket stammar frå lektor Tørrdal i Stompa-bøkene, som kom på norsk i slutten av 1950-åra.
Heinrich Wilhelm Dove
Heinrich Wilhelm Dove var ein prøyssisk fysikar og meteorologar, som studerte historie, filosofi og naturvitskap.
Han arbeidde ved fleire tyske universitet som meteorolog og fysikar. Frå 1849 var han direktør ved Preussens Meteorologiske Institutt. Han skreiv over 300 artiklar om fysikk, meteorologi og klimatologi. Basert på både sine eigne og andre sine studiar av lågtrykksrørsler og vindtilhøva kring desse formulerte han stormlova, Doves lov, om korleis vinden endrar retning på ein stad når eit lågtrykk passerer, noko som førte til praktiske reglar for korleis sjølfolk skulle navigerer i nærleiken av lågtrykkssenter.
Alfred Wegener
Alfred Lothar Wegener (, død i november 1930 under ekspedisjon på Grønland), var ein tysk meteorolog og geofysikar som blei verdskjend for kontinentaldriftsteorien, forløparen for dagens kunnskap om platetektonikk.
Tidleg liv og akademisk karriere
Wegener var fødd i Berlin. Far hans var teolog og lærar ved ein klosterskule i byen. Som 20-åring byrja han å studera fysikk, meteorologi og astronomi ved universiteta i Berlin, Heidelberg og Innsbruck. Han tok doktorgrad ved Universitetet i Berlin i 1904, 24 år gammal.
Sjølv om han var utdanna astronom, arbeidde Wegener fyrst og fremst med det nye fagfeltet meteorologi. Han var tilsett ved det Kongelige Prøyssiske Aeronautiske Observatorium ved Berlin. Saman med broren sin dreiv han med flyging med varmluftballongar, og saman sette dei ein rekord for opphald over bakken på 52 timar.
Polarforskning og jetstraumane
I 1912-1913 drog Wegener på ekspedisjon til Grønland for å undersøka polarvêret. Dette omtalte han sjølv seinare som eit vendepunkt i livet sitt. Som røynd ballongfarar var han ein pioner på utforsking av atmosfæren med vêrballongar. Her gjorde han observasjonar som leidde til teoriane hans om jetstraumar i høge luftlag. Han fann òg fossil av tropisk vegetasjon i isaudet, og fekk inspirasjon til å samla tankane kring kontinentaldriftteorien som han er best kjend for i dag.
Teoriane til Wegener
Ved Marburg skreiv og gav Wegener ut rundt tjue verk. Best kjend var ein lærebok i meteorologi, Thermodynamik der Atmosphäre. I desse verka la Wegener fram teoriane sine om jetstraumar. Under den fyrste verdskrigen var han reserveoffiser og tenestegjorde under kampar i Belgia. Der formulerte han for alvor kontinentaldriftteorien, og broren hans fekk han til å gje han ut under tittelen Die Entstehung der Kontinente und Ozeane ('Danninga av kontinenta og hava') i 1915, med utgjevingar på engelsk i 1924 og 1929.
Kontinentaldriftteorien til Wegener bygde på likskapen mellom kystlinjene langs Sør-Amerika og Afrika. Dette var han langt frå den fyrste til å notera, men Wegener hadde ein brei akademisk bakgrunn, og sjølv om han ikkje hadde formell geologisk utdanning, var han geofysikar, og trekte inn emne som paleoklimatologi og paleontologi. Wegener meinte at likskapen i kystlinjene kom av at dei to kontinenta ein gang hadde sete saman, men at dei hadde delt seg i to og danna Atlanterhavet. Ved å samanlikna kjende geologiske formasjonar og utbreiinga av fossile dyr og plantar, pusla han saman mesteparten av dagens kontinent til eit superkontinent han kalla Pangea, «Alljorda».
Motstand mot teoriane til Wegener
Både teoriane om jetstraumane og kontinentaldrift møtte motstand. Jetstraumane fanst det rett og slett ikkje teknisk kapasitet til å påvisa i 1920- og 1930-åra. Eksistensen av dei blei ikkje bekrefta før under andre verdskrigen, då amerikanske Superfortress-bombefly over Japan flaug så høgt at dei hamna i jetstraumane.
Motstanden mot kontinentaldriftsteorien var òg sterk. I 1928, på ein geologikongress i USA, blei Wegener omtalt som ein forskar av «den fotlause typen» som i rekonstruksjonen sin av jordoverflata tok seg altfor store fridommar med moder jord. Det fanst alternative teoriar som forklarte utbreiinga av tidlegare dyre- og planteliv, og bygde på ulike versjonar av at ulike kontinent hadde sokke og danna hava (særleg Atlanterhavet). Wegener avviste desse teoriane, ettersom kontinent stort sett består av granitt, som er ein lettare bergart enn magmaen han flyt på, og dermed ikkje kan søkka. Problemet med teorien til Wegener var at det ikkje fanst nokon kjende krefter som kunne flytta den enorme vekta av kontinentalplatene. Eit anna problem var fossil som blei tolka som tropisk vegetasjon i Antarktis, eit område som i Wegener sin modell aldri hadde hatt tropisk klima i heile historia til jorda.
Wegener arbeidde heile resten av livet sitt med å finna belegg for teoriane sine, men opplevde aldri å få teoriane anerkjende. Saman med svigerfaren sin, Wladimir Köppen, gav han dessutan ut boka Die Klimate der geologischen Vorzeit ('Urtidens klima') i 1924. I tillegg dreiv han stadig feltarbeid på Grønland. På den siste ekspedisjonen sin blei han og kompanjongen hans Rasmus Villumsen sakna i november 1930. Liket til Wegener blei funne 12. mai 1931.
Kontinentaldriftteorien etter Wegener
Samtidige tilhengarar av Wegener omfatta hans eigen svigerfar, Wladimir Köppen, geologen Alexander du Toit frå Sør-Afrika og den britiske geofysikaren Arthur Holmes. Du Toit gav ut boka Our Wandering Continents i 1937, og hovudverket til Holmes, Principles of Physical Geology frå 1944, avslutta med eit stort kapittel om kontinentaldrift.
Sjølv om tilhengarar av kontinentaldriften var i mindretal, var teorien relativt godt kjend. Den norske professoren Erling Christophersen som leidde Tristan da Cunha-ekspedisjonen i 1937 hadde som uttalt mål å sjå etter teikn til at øygruppa ein gang hadde vore ein del av Afrika (det var ho ikkje, Tristan-øyane er vulkanske). Diskusjonen om kontinentaldrift vende likevel sterkt tilbake i 1950-åra, då studiar av fossil magnetisme i bergarter – paleomagnetisme, eit nytt geofysisk forskingsfelt – tydde på at det likevel måtte ha føregått relative rørsle mellom kontinenta. Dette var den første uavhengige verifikasjonen av teorien til Wegener, og forkasta samtidig teoriar som bygde på sokne kontinent.
Etter introduksjonen av omgrepa havbotnspreiing og platetektonikk har førestillinga om 'mobile kontinent' fullstendig overtatt som grunnlag for studiar av den faste jorda. I dag er det mogleg å spora kontinenta si vandring fleire milliardar år tilbake, og det er blitt klart at Wegener sitt Pangea berre er det siste i ein serie superkontinent.
1769 Carlostorres
1769 Carlostorres er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 25. august 1966 av Zenon M. Pereyra ifrå Córdoba i Argentina.
Osumi-halvøya
Osumi-halvøya (japansk 大隅半島, Ōsumi Hantō) er ei halvøy heilt sør på den japanske øya Kyushu. Det sørlegaste punktet på øya, kapp Sata, ligg her.
Halvøya har kyst mot Stillehavet i aust og Kagoshima-bukta med Satsumahalvøya på den andre sida i vest. Ho høyrer til Kagoshima prefektur.
I 1914 blei vulkanen Sakurajima ein del av halvøya gjennom eit utbrot som band saman den tidlegare øya med nordvestsida av Osumihalvøya.
Miljøvennleg
Miljøvennleg er nemninga på slike tiltak som tek særskild omsyn til naturen ved ikkje å skade eller forureine, eller som betrar livstilhøva for menneske, dyr og planter ved å take vare på mangfoldet i naturen. Ofte vert omgrepet miljøvennlig òg nytta om tiltak eller verksemder som skadar naturen mindre enn det som elles er vanleg. Til dømes vert bilar omtala som miljøvennlege dersom utslippa av skadelege avgassar er låge i høve til det som elles er eller har vore det vanlege.
Al Gal
Al Gal er eit strandområde på vestkysten av Israel nær byen Bat Yam. Stranda har forholsvis konsistente brytande bølgjer, og særleg om sommaren er det populært å surfe på denne stranda.
Al Gal vert rekna som ein av dei beste surfestadane i Midtausten.
Atle Sponberg
Atle Sponberg er ein norsk fiolinist og orkesterleiar frå Gjøvik. Han er kunstnarisk leiar for orkesteret Gjøvik Sinfonietta og konsertmeister i Kringkastingsorkesteret. Han spelar på ein fiolin som vart laga av Giovanni Battista Guadagnini i Milano i 1752.
Eckman Bluff
Eckman Bluff er ein skrent som er stort sett isdekt, men med ein bratt fjellvegg på søraustsida, med ei høgd opp mot kring 350 moh i den sørlege delen av Jones Bluffs på Bear Peninsula på Walgreen Coast i Marie Byrd Land. Han vart kartlagt av US Geological Survey frå landmålingar og frå flyfotografi teken av U.S. Navy 1966 og namngjeven av Advisory Committee on Antarctic Names etter offiser James F. Eckman, maskninst på USCGC «Burton Island» i 1970–71; (nestkommanderande i 1975–76); og operasjonsoffiser for staben til Naval Support Force i Antarktis, 1977–78 og 1978–79.
Atle Sponberg
Atle Sponberg spelar ofte fiolinmusikk av dei største klassiske komponistane, Bach, Mozart, Beethoven og Brahms med fleire. Han vert mykje brukt som solofiolinist, og har vore solist med dei største norske orkestra. Han har turnert både i Europa, USA og i Australia. Sponberg er lidenskapeleg oppteken av å spela argentinsk tango, gjerne komponert av Astor Piazzolla. Hausten 2013 heldt han tangokonsert med TrondheimSolistene, Per Arne Glorvigen, Steinar Haugerud og Sverre Indris Joner, der dei framførte verk av Piazzolla og Carlos Gardel. Han har også fleire plateutgjevingar bak seg.
Hausten 2012 ytra Atle Sponberg med fleire ønskje om å etablera eit Orkester Innlandet med sentrum i Gjøvik for å gjera byen til eit musikksentrum i området. Målet var å koma inn på statsbudsjettet med orkesteret. Året etter fekk Gjøvik Sinfonietta utvida mannskap slik at Innlandet Filharmoniske Orkester vart skipa. Gjøvik Sinfonietta skifta samtidig namn til Innlandet Sinfonietta. Det nye orkesteret har som mål å dekkja heile Innlandet, både Hedmark og Oppland.
Jüri Tarmak
Jüri Tarmak  var ein estisk høgdehoppar som tevla for Sovjetunionen. Han vart olympisk meister i øvinga i 1972.
Aktiv
Tarmak kom med på det sovjetiske landslaget i 1970, ein sesong der han sette personleg rekord med 2,15 meter og var den fjerde beste høgdehopparen i landet. Året etter forbetra han seg til 2,17 m.
Gjennom 1972-sesongen presterte Tarmak fleire tevlingar på høgste nivå. Ved innandørs-EM i Grenoble gjekk han over 2,22 m og vart nummer tre, på same høgda som kameraten Kęstutis Šapka, ungararen István Major vann med 2,24 m. Under sovjetmeisterskapen sette Tarmak personleg rekord med 2,25 m i kvalifiseringa, men vart berre nummer fem i finalen med 2,18 m.
Tarmak vart leikevel teken ut til OL 1972 i München. På avslutningsdagen for leikane var han ein av dei tre deltakarane som klarte å ta seg over 2,21 meter. Han leia tevlinga då dei tre tok til på 2,23 m, og Tarmak berre sikra OL-gullet då han var den einaste som svinga seg over denne høgda. Sidan var Tarmak aldri i nærleiken av dei resultata han oppnådde i 1972-sesongen.
Hn/Oden
Oden (uttala, frå norrønt Óðinn) er namnet på guden åt hovdingom i norrøn gudetru. Han er hovdingen åt gudom, og er òg den guden norrøne hovdingar blóta til. Oden er den måttugaste og visaste av gudom i den norrøne gudelæra. I seinare tid er gudenamnet vorte eit nogo uvanlegt fyrenamn, og hev òg gjeve namn til Odinfeltet fyre naturgass i Nordsjoen.
Gudelæra
Foreldri åt Oden er guden Bor og gygri Bestla, medan Ve og Vilje ero brørne. Kjerringi er Frigg; med henne fekk han Balder, Hod og Hermod, men ein knyter òg Frøya til honom. Han er far åt den folkekjære guden Tor, som han fekk i lag med Jord (Fjorgyn). Med Rind fekk han Våle, og med Grid fekk han Vidar. Oden er òg nemnd som far åt Ty, Brage og Heimdall.
Oden var upphavleg gud fyre stormar og natti, men vart seinare fremda til hovudgud. Han er stridsgud, og gud fyre visdom, trolldom (seid), runemagi, skaldekunst, med meir. Oden er òg gud fyre kongsmakt. I dei norske kongssogom (Heimskringla) vert kongsætti Ynglingeætti førd attende til sonen åt Oden, Frøy (Yngve-Frøy).
Bustaden åt Oden heiter Valaskjalv. Der sit han i høgsætet Lidskjalv som er slik at han kann sjå heile verdi derfrå. Oden eig spjotet Gungne og gullringen Draupne.
Valhall
Oden styrer i Valhall. Veggane i denne gildehalli ero gjorde av spjot, og taket av skjold. Valhall hev 540 portar, som alle ero so breide at 800 stridsmenn kunna ganga gjenom deim. Her samnast alle som hava falle i strid, og dei halda fram med stridingi her. I Valhall er det slik at alle som døya medan dei slåst, koma til live att, og kunna halda fram med å eta og drikka.
Maten få dei frå galten Særimne. Han vert eten kvar dag, men um kvelden er han like heil att. Kokken her heiter Andrimne, og kjetelen Eldrimne. Geiti Heidrun fyller eit kar med mjød kvar dag, og det er rikelegt til alle. Oden sjølv drikk berre vin, som både er mat og drykk. Det er valkyrjone Rist og Mist som bera drikkehorni til Oden.
Geiti Heidrun og hjorten Eiktyrne standa på taket av Valhall og eta bladi frå asketreet Yggdrasel.
Dyri åt Oden
Oden hev ein hest, Sleipne, som gjeng gjenom verdi med åtte bein. Ingen hest i verdi spring like snøgt som Sleipne. Han spring på land, på vatn, gjenom fjell og i lufti.
På kvar oksl hev Oden ein svart ramn, ramnane heita Hugen og Munen (hug og minne). Dei sjå kvar einaste rørsla nedre på jordi og dei høyra kvart einaste litle ljod. Inkje er løynt fyre Hugen og Munen.
Kunnskapsguden
Oden er millom anna gud fyre visdom og kunnskap. Kunnskapen fekk han då han ofra eit auga fyr’ å drikka av kunnskapsbrunnen (brunnen åt Mime). Oden er difyre einøygd. Ofringi gjorde han fyr’ å skyna den verdi han hadde skapa. Mime vart seinare halshoggen, og Oden nytta hovudet til å rådføra seg.
Ved eit anna høve skal Oden ha’ «ofra seg sjølv til seg sjølv» ved å stinga seg sjølv i sida og hengja seg halvt daud og halvt livande i heimsstreet Yggdrasel. Hendingi er nemnd i Håvamål. Slik denne versesamningi ligg fyre i Den eldre Edda, skal heile Håvamål vera tala åt ‘den høge’, eller Oden. Oden stend stundom fram og gjev råd eller fortel um seg sjølv.
Kunnskap åt Oden femner òg um trolldom og spådomskunst, som er knytt til runekunna. Han er òg gud fyre skaldekunst, som han fekk kunnskap um gjenom å forføra Gunnlod og drikka mjøden som høyrde til far hennar, Suttung.
Skapargud
Både i den eldre og den yngre Edda er Oden reikna som ein av dei tri gudom som skapa Ask og Embla, dei fyrste menneski.