cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haramsøya
Vikingtid og første skriftlege kjelder
Den første skriftlege kilden ein kjenner om Haramsøya, er frå den islandske sagaen «Grettes saga». Handlinga i sagaen er lagt til ca. år 800-1050, men sjølve sagaen er mogeleg skrive så seint som i 1320/1330. I kapittel 18-20 vert det beskrive at Grette strandar på ei øy på sunnmørskysten som på islandsk blir kalla Háramarsey. På øya er det ei stor busetting som blir styrt av ein høvding som heiter Thorfinn, son av Karr. Det blir også beskrive at Grette besøkte ein mann som heite Audun daglig. Audun budde på Vindheim, noko som er det gamle namnet på tettstaden Austnes på Haramsøya. Ein kan i dag vitje «grettehaugen» på Austnes, som skal vere gravhaugen Grette plyndrar i sagaen.
Dei første kartografiske kjeldene som omtalar øya, finn me i kartet «Norvegia Regnum» av den nederlandske boktrykkaren og kartografen Joan Blaeu frå 1659, der øya er teikna inn og beskriven som «Hamarö». I kartet «Royaume de Norwege» av Gillaume Sanson i 1668, har øya fått namnet «Haramsoe», som liknar meir på dagens namn.
Andre verdskrig
Under andre verdskrigen blei Haramsøya utsett for fleire flyangrep. I oktober 1944 blei Ulla fyrstasjon bomba av allierte fly, og den 10 januar 1945 blei to tyske minesveiparar angripne av britiske Baufighter-fly ved moloen på Haram. Den eine båten blir senka, medan den andre blir sterkt skada. I angrepet blei to fly treft av antiluftskyts og styrta. Mannskapa på fire mann omkom. Den 20. april 1942 styrta det eit britisk fly med britisk og kanadisk besetning i tjukk tåke ved Hestevollane på nordsida av øya, der det i dag er oppført eit minnesmerke.
Dryna
Dryna er den vestlegaste øya i Molde kommune i Møre og Romsdal. Ho ligg vest for Midøya som ho har brusamband med.
Haramsøya
Samfunn
Samfunnet på Haramsøya er i stor grad oppbygd rundt jordbruk og industri. Eilert Sundt beskreiv i «Harham - et exempel fra fiskeri-distrikterne» at på 1850-tallet stod fiskebonden sterkt, og samfunnet var prega av tilreisande leiglendingar frå ulike delar av distriktet som ville drive landbruk i sommarhalvåret og fiske i vinterhalvåret. I seinare tider har dette forandra seg, og samfunnet er i dag veldig tett knytt saman med Flemsøy/Skuløy. Dei fleste som er oppvaksne etter at Ullasundbrua mellom de to øyane blei opna i 1969, ser på det som eitt samfunn og éin plass. Dette ser ein på dei forskjellige laga og organisasjonane på øyane som har medlemmar på tvers av fjorden. Haramsøy skule ligg på øya, og er ein barne- og ungdomsskule som famnar trinna 1-10.
Dryna
I sør ligg Midfjorden, den ytste delen av Romsdalsfjorden. På nordsida ligg Harøyfjorden.
Haramsøya
Kultur
På den musikalske fronten har ein Haramsøy skulekorps som vart stifta i 1956, Nordøyane storband, og ein årleg musikkfestival på øya kalla Havgaprock. Ein har Gamlebanken fotoklubb, Nordøyane - naturens fargepalett som driv med kunstneriske inspirasjonmøte, Ving og KRIK, diverse velforeiningar som Ullafyrets venner, Seaside Custom for dei bilinteresserte, bibliotek og teater både for vaksne og barn i regi av UL Fram på Flemsøy.
Idrett
På øya finn ei to organisasjonar som driv med organisert idrett. Den eine er Haramsøy/Nordøy FK og den andre er Haramsøy idrottslag. Haramsøy/Nordøy FK, eller HaNo FK er ein fotballklubb med fotballag for barn og vaksne frå 1.klasse til oldboys-nivå. Klubben er den klart største organisasjonen på øyene og driv året rundt. Klubben sitt hovudområde er fotball, men kvar sommar arrangerer klubben ein idrettsskule der born og unge kan delta på mange forskjellige aktivitetar som pil og boge, «mesternes mester», skyting, badminton, bryting, rebusløp osv. Klubben disponerer to grasbaner og ein kunstgrashall, slik at treninga kan ta innandørs om vinteren.
Haramsøy idrottslag er den største tilretteleggaren for friluftslivet på øya. Idrettslaget har markert turløyper over heile øya, og har i 2016 bygd ei hytte på fjellet der ein kan grille og padle i kano på Stormyra. Idrettslaget driv også med arrangert barnetrim og seniortrim, øyamarsj, badminton, og driv òg treningsstudioet «kraftverket» på Austnes.
I tillegg til dei to idrettslaga, er folkehelseområdet på Haramsøya eit nyleg oppretta område for å fremje helsa og legge til rette for trening for innbyggjarane på dei to øyane. Her kan ein finne ein ballbinge, utandørs treningspark med diverse kroppsvektapparat, bokseområde med boksesekk, diverse leikeapparat, minigolfbane, utandørssjakk, scrabble, fotballbiljard, utandørs bowling, klatrevegg, løpebane i grus, grillhytte og heilårs-hoppbakke, skateområde, oppmerka område til 60-meter og 100-meter sprint.
Turisme
Øya har i dei siste åra opplevd ei auke i turisme. Det er ingen marknadsføring av Haramsøya, så turistane finn ofte vegen ut på eiga hand. Aktørane som driv med utleige av hytter og rom på øya er Sjur-Ola Sjøstover, Haramsøy Småbåtlag og Ulla havsportsenter. Haramsøya er en populær stad for friluftsliventusiastar og fotografar, då øya har ein veldig variert og rå natur med ein rik flora og fauna, forma av storhavet i vest.
Natur
Naturen på Haramsøya er både geologisk og biologisk variert. Strandflata av øya er forholdsvis flat og har i dag eit stort preg av landbruk. På vestsida av øya frå Åkre til Haram finn ein det største landbruksområdet på øya, då denne sida av øya ber preg av ei stor strandflate av dyrka mark. Lengst nord på Haram finn ein Vestanvika naturvernsområde, som er ei rullesteinsstrand av høg verneverdi. Her er det mange sjeldne planteartar som er vanskelige å finne andre stadar i landet. På strekninga Haram-Ulla nedanfor fjellet Mannen, finn ein Lia, som er eit bratt, urørt område som møter storhavet. Dette er eit hekkeområde av fuglefjellskarakter for mange fugleartar, deriblant vandrefalk, havørn, toppskarv, gråmåse osv. Det er også observert lundefugl i området. I nordvest ligg Ulla og kvernholmen. Dette er eit klippeområde der naturen er veldig rå og brutal. Det er det mest vêrharde området på øya, og her kan ein finne Ulla fyr. Opp frå strandflata strekker fjellet Mannen seg. Dei mektigaste stadane på fjellet er toppen Mannen, der ein har utsikt sør til Ålesund, Lepsøya, bygda Haram som ligg rett nedanfor, ut i storhavet, og i aust til Flemsøya, og Ullahornet, som er eit bratt nordvendt kystberg av stor verneverdi. Her har ein ei fantastisk utsikt ned til Ullahammaren, og ut til storhavet. Her kan ein også finne fjellformasjonen bjørnsonprofilen. Elles er det 4-5 sandstrender på øya, der dei to største og finaste finst på Ullahammaren og i Råvika på Ulla.
Flora og fauna
Floraen på Haramsøya ber preg av kystklimaet. Over store delar av øya er det kystlynghei med forskjellige artar av lyng. Av skog er størsteparten lauvskogen hasselkratt. Dette finn ein både i Myskjaurene, på Åkre og på Haram. Av barskog finn ein store områder av sitkagran og furu som blei planta på Myskjafjellet, Håvika og Austnes på 50 og 60-tallet. Det mest interessante med floraen på Haramsøya er det store innslaget av oseaniske kystplantar. Det er store førekomstar av kystartar på øya, og spesielt i området Lia og Ullahornet er det funne sjeldne og viktige artar som den raudlista gulprikklaven, snønever, storblåfjør osv. Det er registrert fleire hundre arter på øya. På fjellplatået over øya ligg det også eit bakkemyrområde, og når det vart undersøkt på 70-talet vart det fastslått at området var av stor internasjonal verneverdi og blei ansett som et av dei finaste og viktigaste terrengdekkande myrområdet i Norge. Dette området var svært næringsrikt, og ein kunne finne sjeldne artar som raudsildre, reinlav osv. området blei dessverre øydelagt av jordbruk seint på 70 og starten av 80-talet. Ein kan finne store førekomstar av molte, tyttebær og blåbær over store delar av fjellet på øya. Av fauna er det fuglelivet som er det mest nemneverdige. Av fugleartar er det registrert hubro, snøugle, grågås, skarv, toppskarv, ærfugl, gråmåse, tiur, gauk, diverse småfuglar, havørn, vandrefalk, teist, havhest, lunde, svartbak, hegre, diverse småfuglar osv. I 2016 er det observert fire hekkande par havørn. Av andre dyr er det ein stor flokk av hjort på øya, langs kystlinja er det mink, oter, steinkobbe, ulike artar av kval til ulike årstider, og at det på Ullaholmen beitar villsau.
Geografi
Med sine 13,2 km² er Haramsøya ei av dei større øyane i øygruppa Nordøyane. I tillegg til sjølve øya, reknar ein Kroksholmane, Ullaholmen og Kvernholmen som en del av Haramsøya. Øya blir ofte delt inn i tre forskjellige bygder, som er Ulla, Austnes og Haram. Haramsøya er kjenneteikna av at ho er noko meir langstrakt enn dei andre øyene i området. Rundt det meste av øya går det ei lågtliggande strandflate som blir spesielt nytta til dyrka mark i bygda Haram som ligg på sørvestsida av øya. Denne strandflata går slakt oppover mot fjellplatåa Myskjafjellet, Tverrfjellet og fjellet Mannen. Her ligg også det høgste punktet på øya, på 347 moh. Fjellplatået på Mannen blir nytta til dyrka mark.
Geologi
Geologien på Haramsøya består i hovudsak av ulike former av gneis. Den nordlege delen av øya er dominert av den metamorfe bergarten gneis, eller ullagneis. Denne gneisen er eit komplekst granittoid og kvartsdioritt med store førekomstar av ekoglitt. I den nordvestlege delen av bygda Haram finst eit felt av gabbro. Denne Haram-gabbroen frå seint proterozoikum vert delt inn i tre ulike typar, avhengig av krystallinhaldet. Vidare sørover på øya er det forskjellige forkastingslinjer som høyrer til Møre-Trøndelag forkastingssone. Dette er ein del av det kaledonske skyvedekket, noko ein spesielt ser på Åkre der det er store førekomstar av mylonitt. På Austnes består berggrunnen av ulike granittoid med førekomstar av ekoglitt. Saman med bergartane som finst i store kvantum på øya, finner ein òg mindre årer av andre bergartar. På fjellvegen over Tverrfjellet er det funne ein åre med fin, rosa marmor, og i dei særs tynne forkastingslinjene som går på tvers av øya, er det førekomstar av granatglimmerskifer, glimmerskifer med kyanitt og granat-amfibolitt.
Av bergartar og sediment som ikkje er festa i grunnfjellet, er det ei strandlinje med morener og avsetningar som stammar frå maksimumet til tapestransgresjonen (ca. 5500-5000 f.Kr).
Haramsøya i kulturen
Haramsøya har vore innspelingsstad for minst tre ulike filmar: Nordlicht Rivalen im Nordmeer frå 1938, Liebe am fjord - Abschied von Hannah frå 2012 og den store Hollywood-produskjonen The Danish Girl som hadde scener frå Haram og fjellet Mannen på Haramsøya frå 2015.
166
Døde
160er
HMS «Belfast»
HMS «Belfast» er ein lett britisk kryssar som blant anna medverka i andre verdskrigen og koreakrigen. Kryssaren deltok blant anna i senkinga av den tyske slagkryssaren «Scharnhorst». HMS «Belfast» deltok og i bombardemanget før ilandstigninga i Normandie.
På 1970-talet var skipet omgjort til museumsfartøy. Publikum kan gå om bord og blant anna høyre på originalinspelingar av radiotrafikken frå jakta på «Scharnhorst».
Skotsk-gælisk
Skotsk-gælisk (skotsk-gælisk: Gàidhlig [kaːlikʲ]) er eit av dei keltiske språka. Saman med irsk og manx er det i greina goidelske språk. Desse stammar alle frå mellomirsk. Talet på språkbrukarar har gått kraftig ned, men har fått ein oppsving dei siste åra i Skottland.
Utbreiing
I 2001 registrerte ein at talet på språkbrukarar var 58,652 menneske i Skottland, men om lag 92,400 skottar frå 3 år og oppover hadde noko kunnskap i skotsk-gælisk. Geografisk sett i Skottland blir språket mest brukt på dei skotske høglanda og på øyane i Skottland, særskilt på dei ytre Hebridane. Det finst også språbrukarar på øya Cape Breton utanfor kysten av Nova Scotia, i Glengarry County i Ontario, Canada, om lag 1600 i USA, 800 i Australia og 600 på New Zealand.
Skotsk-gælisk har ikkje status som offisielt språk i Storbritannia, slik walisisk har. Men etter eit vedtak i det skotske parlamentet i 2005, jobbar ein no med å gjera skotsk-gælisk til offisielt språk i Skottland saman med engelsk og skotsk. Sentralt i dette arbeidet står språkrådet Bòrd na Gàidhlig.
Historie
Det gæliske språket kom med irske sjømenn til Skottland, truleg på 300-talet, men skotsk-gælisk vart ikkje eit sjølvstendig språk før etter år 1300. No voks språket fram. Det fortrengde dei opphavlege skotske språka piktisk og kumbrisk og blei språket som dei fleste skottane snakka. Dei som snakka skotsk, kalla språket for Erse - «irsk».
Det vart danna ein rik munnleg og skriftleg tradisjon på skotsk-gælisk, men dei hadde lenge ikkje Bibelen på sitt eige språk. Språkbrukarane las ei irsk 1500-talsomsetjing av Bibelen. Ei skotsk-gælisk omsetjing vart trykt i London i 1690, men vart ikkje spreidd og kjend av språkbrukarane. I 1767 vart Det nye testamentet omsett til språket, og denne vart ei velbrukt omsetjing av skottane. Likevel vart den seine bibelomsetjinga ei av årsakene til nedgangen til skotsk-gælisk som språk.
I 1755 talde ein om lag 289,798 skotsk-gælisktalande i Skottland. I 1800 var talet stige til 297,823, men trenden snudde utover attenhundretalet. Skotsk-gælisktalande fekk lenge ikkje lov til å snakka morsmålet sitt på skulen, og framleis kan folk hugsa at dei blei slått i klasserommet som straff. Skottane lærte seg engelsk, og talet på språkbrukarar som berre tala skotsk-gælisk, sokk støtt og stadig. I 1971 registrerte ein 477 menneske som berre kunne dette eine språket. Etter dette har ikkje statistikken registrert menneske som utelukkande snakkar skotsk-gælisk.
Talet på tospråklege (skotsk-gælisk/engelsk) har halde seg høgt lenger. I 1891 var talet på tospråklege i Skottland 210,677, men sokk under 200,000 etter hundreårsskiftet. I 1951 var talet kome under 100,000. Frå 1961 - 1971 steig talet frå ca. 80,000 - 88,000, men sokk deretter vidare. Den siste oppteljinga av språkbrukarar frå 2001 registrerte altså 58,652.
Bruk av skotsk-gælisk i dag
Dei britiske styresmaktene har godkjent lite bruk av skotsk-gælisk i offisielle skriv, men det vert sett meir fokus på språket etter kvart som Skottland i stadig større grad ynskjer sjølvstende. I 2005 gjorde det skotske parlamentet eit vedtak som sikra meir stønad rundt språket, og særleg rundt arbeidet til språkrådet Bòrd na Gàidhlig. Dei har m.a. fått i oppgåve å sikra at skotsk-gælisk skal bli eit offisielt språk i Skottland.
I 2006 vart det opna ein reint skotsk-gælisk barneskule i Glasgow. Ifylgje Bòrd na Gàidhlig er det no over 2000 elevar som får skuleundervisninga si på skotsk-gælisk, i motsetnad til 24 i 1985. Skotsk-gælisk kan no sjåast på stadig fleire tospråklege skilt rundt om i dei gælisktalande områda i Skottland.
Også i andre land, t.d. Canada, blir det gitt undervisning i skotsk-gælisk. I 2009 vart det underskrive ein avtale om at skotsk-gælisk også kan brukast til ein viss grad offisielt i EU.
Shinichi Yamaguchi
Shinichi Yamaguchi er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Gamba Osaka.
Jens Lauritz Arup
Arup var fødd i Kristiansand, og vart student frå skulen i byen i 1811. Same året byrja han å studere teologi i København. Året etter mønstra han i Antwerpen på som skipssekretær på eit fransk orlogskip med dansk-norsk mannskap. Etter han kom heim i 1813 arbeidde han som huslærar fleire stader, mellom anna i Porsgrunn og på Falster i Danmark. I 1816 tok han til att med studiar, og vart cand.theol. i 1818.
År 1819 vart Arup residerande kapellan i Ullensaker. Frå 1825 til 1845 var han prest i Drammen (Bragernes). Han tok til som residerande kapellan og lærar ved Drammen skule, før han i 1832 vart sokneprest i Bragernes. I 1845 vart han stiftsprost i Kristiania, året etter biskop i same stiftet. Sommaren 1860 krona han, som primas for den norske kyrkja, i Nidarosdomen Karl IV til konge i Noreg.
Arup var i motsetning til forgjengaren i Christiania, Christian Sørenssen, ingen utprega opplysningsteolog. Han uttala i eit hyrdebrev frå 1847 si glede over at «Rationalismens matte Prosa» hadde utspela si rolle i Noreg, og han meinte prestane forkynte «klarere, enfoldigere og mere utelukkende hvad der hører til Guds rike» (Molland, s.114). Arup skal også ha utmerkt seg som kyrkjeleg administrator.
Arup representerte Drammen på Stortinget i 1836, 1836-37, 1842 og 1845. I 1836 var han formann i tollkomiteen, 1836-37 medlem av bevilgningskomiteen. Han var i 1842 formann i kyrkjekomiteen, i 1845 i kyrkjekomite nr 1. I 1845 var han også formann i trykkekomiteen.
Som politikar fekk han mykje av æra for den, etter dåtidas standard, svært liberale dissentarlova som stortinget vedtok i 1845. Om liberaliseringa av kyrkelovgjevinga skreiv han til prestane i Christiania i 1847: Vidnesbyrdet om Sanheden inden Kirkens enemærker er givet fritt; Forsvaret for den imod secteriske Afvigelser og Kjætterske Vildfarelse er alene lagt i Sandheden selv og dens rene og kraftige Forkyndelse; den verdslige Lov har borttaget sin Tvang og sin Straf. (Molland, s.185) Han var også engasjert i spørsmålet om frihandel, og vert karakterisert som ein liberal politikar.
Arup var i 1843 medlem av ein kongeleg kommisjon om fattigvesenet. I 1859-60 var han formann i kyrkjekommisjonen. Han var medlem av dei norske interimsregjeringane 1852-53 og 1857.
Då St. Olavs Orden vart stifta 21. august 1847 vart utnemnd til riddar av ordenen. I 1853 vart han forfremja til kommandør og i 1860 mottok han storkorset. Han vart tildelt Borgardådsmedaljen i 1869.
Silvrettahorn
Silvrettahorn er eit bredekt fjell i Silvrettafjella i Aust-Alpane. Landegrensa mellom Sveits og Austerrike går over den 3 244 meter høge fjelltoppen. På sveitsisk side ligg kantonen Graubünden og på austerriksk side forbundslandet Vorarlberg. Silvrettahorn og grannetoppane er i aust og nordaust omkransa av den to kolometer lange isbreen Ochsentaler Gletscher i dalen Ochsental, i nordvest går Klostertal og på sørsida ligg Silvrettagletscher.
Schneeglocke (3 223 m), Schattenspitze (3 202 m) og Klostertaler Egghorn (3 120 m) er grannetoppar til Silvrettahorn, alle ligg på austerriksk grunn. Grensa mellom dei to landa fylgjer den vestgåande fjellryggen med toppen Rotfluh (3 166 m) og over fjelltoppen Signalhorn (3 207 m).
Den geologiske oppbygginga av Silvrettahorn er ganske kompleks. Øvste delen høyrer til det såkalla Silvrettadecke, den høgstliggjande tektoniske plata i berggrunnen i Silvrettafjella. Delar er krystallinske grunnsteinar danna under svært høgt trykk på den tid Alpane vart oppbygt, noko som førte til at metamorfe bergartar vart danna. Der av finn ein glimmerrike gneisar i området, og inn i mellom lys granitt og amfibolitt.
Silvrettahorn vart klive fyrste gongen i 1865. Jules Jacot hadde med seg to fjellførarar på den turen. Utgangspunkt for ein tur til topps er i dag på austerriksk side fjellhytta Wiesbadener Hütte på 2 433 moh i Ochsental, samt frå sveitsisk side Silvrettahütte tilhøyrande Schweizer Alpen-Club på 2 341 moh.
167
Døde
160er
Ki Sung-yong
Ki Sung-Yong, med revidert transkripsjon Gi Seong-yong er ein sørkoreansk fotballspelar som har spela for Celtic i skotsk Premier League, og for det sørkoreanske landslaget. Ki budde i Australia frå 2001 til 2005. I 2005 vende han heim til Korea og FC Seoul. I 2009 vart han kåra til årets unge asiatiske spelar. I januar 2010 drog han til Celtic for ein overgangssum på 2,1 millionar britiske pund.
Bledvatnet
Bled (slovensk Blejsko jezero; tysk Veldeser See) er ein innsjø i Dei juliske Alpane nordvest i Slovenia. Byen Bled ligg ved innsjøen. Området er eit populært turistområde.
Innsjøen er 2,1 km lang og nesten 1,4 km brei med ei største djupne på 30,6 meter. Han ligg i eit naturskjønt område omgjeve av skogar og fjell. Ei mellomalderborg står på nordsida av innsjøen. Midt i innsjøen ligg Bledøya, den einaste naturlege øya i Slovenia. Øya har fleire bygningar, mellom anna ei Pilegrimskyrje (slovensk Cerkev Marijinega vnebovzetja) frå 1400-talet, det det ofte vert halde bryllaup. Kyrkja har eit 52 meter høgt spir.
Innsjøen er òg kjend for roing, sidan det ofte er gode tilhøve for sporten her. Det har vorte halde verdsmeisterskap i roing her i 1966, 1979 og 1989, og skal igjen vere vertskap i 2011.
Innsjøen ligg 55 km frå hovudstaden Ljubljana.
Galleri
<Gallery> Fil:Blejsko jezero.jpg|Luftfoto Fil:Bled island with church01.JPG|Øya i innsjøen Fil:BlejskiOtok3.JPG|Kyrkja på øya </Gallery>
Immunforsvar
Immunforsvaret, eller immunsystemet, er forsvaret til ein organisme mot ulike biologiske fremmedlekam. Alle organismar har ei form for immunforsvar, måten det fungerer på kan variera sterkt. For mennesket – og dei fleste andre pattedyr – er immunforsvaret delt opp i ein ytre og ein indre del. Det indre forsvaret vert delt opp i to delar, det medfødte og det nedarva immunsystemet.
Indre forsvar
Om fremmedlekama likevel skulle klara å ta seg forbi det ytre immunforsvaret, vil det indre forsvaret – dei kvite blodcellene – gå til angrep. Desse vil prøva å drepa fremmedlekama ved anten å «eta dei», eller ved å «sprøyta med» antistoff. Det siste skjer likevel berre viss kroppen har vore utsett for sjukdomen tidlegare; cellene «lærer» kva for antistoff som fungerer mot kvar einskild sjukdom, slik at dei er førebudd neste gong kroppen vert utsett for eit angrep av den same sjukdomen.
Det indre immunforsvaret vert delt inn i to deler, det medfødde og det erverva. Den medfødde delen er meir eller mindre felles for alle dyr, den erverva derimot finst berre hos høgarestående virveldyr, altså ikkje hos til dømes insekt.
Det medfødde immunforsvaret
I alle tilfelle der patogener entrar kroppen vil eit fungerande medfødt immunforsvar umiddelbart angripa desse. Dette er «første forsvarslinje» i krigen mot smittsame sjukdomar. I tillegg til det ytre immunforsvaret består den medfødte immuniteten av molekyl som kjenner igjen og skadar ikkje-eigne partiklar, og fagocyttane. Fagocyttane vert danna i beinmargen frå stamceller og vil verta differensiert til makrofagar, monocyttar, og nøytrofile granulocyttar. Desse cellene kjenner igjen ikkje-eignе celler og òg eigne celler det er noko gale med (NK-celler, «natural killer»-cells), til dømes virusinfiserte celler og kreftceller og angrip desse. Den vanlegaste måten desse cellene  går til åtak på er ved fagocytose, det vil seia at dei svelgjer framande partiklar og bryt dei ned med degraderande enzym inne i lysosomblærer i cytoplasmaen. Nokre av desse cellene tek vare på nokre spesielle molekyl frå overflata av patogenet. Det kan vera protein eller karbohydratstrukturar. Desse molekyla vert frakta til overflata og vert presentert for den andre delen av immunsystemet, det erverva.
Når kroppen angrip seg sjølv
Nokre gonger kan det likevel skje at immunforsvaret går til angrep på kroppen sin eigne celler. Det er dette som skjer når menneske får såkalla autoimmune sjukdomar, som til dømes diabetes (sukkersjuke) og revmatisme. Ein er ikkje heilt sikker på årsaka til dette, men ein trur at slike situasjonar oppstår når mengda T-celler (ein type kvite blodceller) når ei nedre grensa.
Når kroppen oppdagar at han har for få T-celler, byrjar han å produsera kopiar av dei få cellene som er igjen, ein såkalla «homostatisk produksjon». Desse nye T-cellene manglar likevel «minne», og klarer ikkje å skilja mellom det eige vevet til kroppen og eventuelle framandelement.
Resistens
I einskilde tilfelle kan bakteriar utvikla resistens mot visse typar antibiotikum; bakteriane vert motstandsdyktige. Resultatet vert at antibiotikumet har liten, eller ingen, effekt mot den aktuelle bakterien. Det er med andre ord ikkje kroppen som vert resistent mot antibiotikum, men bakteriane i kroppen som vert resistente.
For å unngå at resistens oppstår, bør ein forsikra seg om at det antibiotikumet med best effekt mot den aktuelle infeksjonen vert tilført kroppen til rett tid, i tillegg til at pasienten fullfører heile antibiotikakuren.
Mette Bergmann
Mette Bergmann er ein norsk tidlegare diskoskastar frå Kråkerøy i Fredrikstad. Frå 1984 til 2000 vann ho NM i diskoskast 17 gonger på rad. Den beste plasseringa hennar frå internasjonale meisterskap er bronseplassen i EM i 1994. Bergmann har hatt den norske rekorden i diskos for kvinner sidan 1984 og forbetra han mange gonger. Den gjeldande rekorden på 69,68 m. sette ho i Florø i 1995. Sleggjekast for kvinner vart NM-øving i 1996 og ho deltok i dei fem fyrste NM-tevlingane i øvinga og tok medalje kvar gong; ein gull, to sylv og to bronse. Bergmann er utdanna sjukepleiar.
Gender i Nederland
Gender er ei lita elv i Noord-Brabant i Nederland. Ho spring ut frå eit myrlendt område nær Steensel og renn tjue kilometer gjennom Veldhoven og Meerveldhoven i ein nordaustleg retning mot Eindhoven. Her rann Gender opphavleg gjennom sentrum av byen og rann saman med Dommel, men på 1800-talet vart stykket gjennom gamlebyen fylt att og Gender endar no i De Vest, vollgrava rundt byen, som igjen er tilknytt Dommel.
Gjennom 1900-talet er store delar av av elva vorte kanalisert og vatnet er leia inn i den spesialbygd Afwateringskanaal, som er tilknytt Dommel via Beatrixkanaal og som kontrollerer vassnivået i Dommel.
I 2005 vart det lagt fram planar om å la Gender renn gjennom sentrum av Eindhoven igjen, Nieuwe Gender. Elva skal då renne delvis under bakken og delvis over og til slutt munne ut i Dommel som før, nær jernbanestasjonen.
Tautra i Romsdal
Tautra er ei øy i Molde kommune i Møre og Romsdal. Ho ligg i den ytre delen av Romsdalsfjorden, rett sør for Otrøya. I sør ligg innløpet til Tomrefjorden.
Richard Wilhelm Hermann Bruns
Richard Wilhelm Hermann Bruns var ein tysk gestapooffiser som verka i Noreg under andre verdskrigen. Bruns blei dømd for krigsbrotsverk og avretta på Akershus festning.
Bruns var fødd i Hannover. Han vart tilsett i tysk politi i 1920. Til Noreg kom han i oktober 1941, og frå januar 1942 arbeidde han i Gestapo i Oslo. Bruns var SS-Untersturmführer og Kriminalobersekretär.
Han vart dømd til døden 20. mars 1946 for grov tortur mot 11 nordmenn. Han vart frikjent for drap på to nordmenn fordi retten fann at dei var skotne under forsøk på rømming og at det er tillatt å skyte ein fange under slike tilhøve. Dommen var stadfesta i Høgsterett 3. juli 1946, og etter at søknad om nåde vart avslegen vart han avretta 20. september 1947.
Satoshi Fujita
Satoshi Fujita er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubben Gamba Osaka.
Gummersbach
Historie
I 1109 vart Gummersbach for første gong nemnd i skriftlege kjelder, då kalla Gummeresbracht. Gummersbach fekk byrettar i 1857.
Kolåstinden
Kolåstinden (1432 m.o.h.) er eit fjell i Ørsta kommune på Sunnmøre.
Fjellet ligg mellom Romedalen i nord og Standalseidet i sør.
Vanlegaste løypa til topps går frå Standalseidet inn Kvanndalen og over breen.
Toppen er lettast å nå på vinterføre, på sommarføre bør ein gå i taulag over breen under sjølve tinden.
168
Døde
160er
Valter Gabrielsen
Valter Gabrielsen var ein norsk politikar for Ap. Han sat heile 16 år som stortingsrepresentant for Finnmark og markerte seg mest innan fiskeripolitikk.
Gabrielsen hadde òg ei rekkje andre tillitsverv, ofte knytt til fiske og eller lokalpolitikk i Finnmark og leiar av tallause stortingskomitear.
Gabrielsen hadde ei fiskerifagleg utdanning og bakgrunn, og var utdanna fiskeskippar. Gabrielsen og familien hans dreiv òg fiskebåtar og fiskemottak og var sterkt knytt til Finnmark og Nord-Troms Fiskeindustri A/S, og dette var med på å styrkja Gabrielsen som ein viktig fagmann innan norsk fiskeripolitikk på 1960 og 70 talla.
Bocas del Toro
Bocas del Toro er ein provins i Panama. Provinsen ligg i vest mot Costa Rica, og ut mot Atlanterhavet. I tillegg til eit område på fastlandet har provinsen seks store øyar (Colón, Bastimentos, Isla de Solarte, Zapatilla, Cristobal, Popa) og tallause små øyar. Provinshovudstaden Bocas del Toro ligg på Colón.
Bocas del Toro er eit populært turistmål. Nasjonalparken Parque Nacional Marino Isla Bastimento ligg for ein stor del på øya Bastimentos, og fleire små øyar
Leik
Leik er ulike aktivitetar som typisk har som hovudføremål å underhalde og ha det moro, og som ikkje verker nyttig i seg sjølv. Leik er likevel viktig i utvikling og læring av kroppslege, mentale og sosiale evner. Leik er typisk ein sosial aktivitet fleire utfører saman, ofte med bruk av leiketøy, men ein kan også leika åleine. Menneske, særleg barn, er kjende som leikarar, men også mange andre dyr kan leika.
Det finst former for leik utan reglar, såkalla ustrukturert leik, og leik med klarare fastsette reglar og mål. Nokre av desse er vidareutvikla til sport og spel.
Isola Santo Stefano
Santo Stefano er ei øy i Maddalenaøyane nær Bonifaciosundet nord for Sardinia i Italia. Ho er ein del av La Maddalena nasjonalpark. Ho er stort sett ikkje busett og er hovudsakleg kjend for å marinebasen til NATO som ligg her. Bortsett frå militæret er dei einaste busetnadane på øya eit par feriestader, som hovudsakleg berre er busett om sommaren. Ein kan nå øya anten frå naboøya La Maddalena eller frå Palau på Sardinia.
Michoacán
Michoacán (offisielt Michoacán de Ocampo) er ein av 31 delstatar i Mexico og ligg i den sør-austlege delen av landet. Hovudstaden og største byen er Morelia. Delstaten har om lag 3 966 073 innbyggjarar og arealet er 59 928 km². Han er Mexicos sekstende største delstat.
Namnet kjem frå nahuatlordet Michhuacān, som tyder 'fiskarstaden'. Den største ferskvassjøen i Mexico, Chapalasjøen, ligg på grensa mellom Michoacán og Jalisco.
Aksjeselskap
Eit aksjeselskap (på tradisjonell nynorsk lutlag) i Noreg (forkorta AS, trad. nyno. LL) er eit selskap der eigarane har skote inn aksjekapital (trad. nyno. «lutmidel»). Den innskotne kapitalen gir rett til andelar i selskapet i form av aksjar (trad. nyno. «luter») i selskapet. Aksjeselskap blir regulert av aksjelova.
Eigarane har ikkje noko personleg ansvar for selskapet utover den aksjekapitalen dei har skote inn i selskapet. Dette gjeld uansett om aksjeselskapet har berre ein eller fleire eigarar.
Eit aksjeselskap er såleis eit selskap med begrensa ansvar. Dette står i motsetning til eit ansvarleg selskap, der eigarane heftar for selskapet si gjeld antan fullt ut eller for delar.
Eit aksjeselskap skal ha ein aksjekapital på minimum 30 000 kroner. Han skal vere fordelt likt på éin eller fleire aksjar.
Eit allmennaksjeselskap (forkorta ASA) er ei nemning for aksjeselskap med vanlegvis mange eigarar. I eit allmennaksjeselskap kan aksjar ofte teiknast av eller seljast til ein ubestemd krins – allmenta. Eit allmennaksjeselskap må ha aksjekapital på minst 1 000 000 kroner, eit styre på minst tre medlemmer og ein dagleg leiar. Allmennaksjeselskap blir regulert av Allmennaksjelova.
I Noreg kan aksjeselskap noterast på Oslo Børs. Det er opp til selskapet sjølv å søkje om dette, men selskapet må oppfylle gjeldande krav som mellom anna omfattar antal eigarar, antal aksjar og storleik. Når eit aksjeselskap ynskjer å bli notert på børsen er dette for å få tilgang til ein større marknad for aksjen og enklare tilgang til kapital ved emisjon.
Nestor Makhno
Nestor Makhno (fødd 1888 eller 1889, død ) var ein ukrainsk anarkistisk krigshøvding. Frå 1918 under den russiske borgar- og intervensjonskrigen var Makhno leiar for ein bondearmé som stridde mot både dei tyske-, austerrikske og dei kvite kontrarevolusjonære styrkane i Ukraina.
Makhno sin gerilja-styrke bestod av 50 000 mann til hest som ofte greidde å overrumple og overliste fienden. Trumfkortet var tatsjankaen, det lette hestespannet med maskingevær attpå. Samtidig greidde han å opprette ein suverén anarkistisk rådsrepublikk blant bøndene i dette vidstrekte området; heile det austlege Ukraina. Til hjelp i dette arbeidet hadde han blant andre den russiske anarkisten Voline (1885–1945) som òg kom til å bli historieskrivaren til rørsla.
Makhno sin anarkist-armé hadde i byrjinga støtte av bolsjevikane i kampen mot den felles fienden, den kvite arméen. Men da dei kvite var slegne tilbake, kom bolsjevikane og Makhno ikkje overeins lenger, og Makhno fekk den kommunistiske Raude Arméen mot seg.
Makhno flydde i 1921 til Romania og døydde seinare i eksil i Paris. Makhno vart god venn med den spanske anarkisten Buenaventura Durruti da denne var i Paris, og Durruti fekk eit djupt inntrykk av den militære dugleiken hans, noko han fekk nytte av i den spanske borgarkrigen, som starta i 1936.
Sitat
''Berre ved å avskaffe alle regjeringar, alle autoritetar, gjennom å radikalt bryte ned alt falskt - politisk, økonomisk og statleg, gjennom å fjerne Staten ved sosial revolusjon, kan eit ekte system av arbeidar- og bonderåd sikkert oppnåast og utviklast mot sosialisme. (Makhno) ''
Veracruz
Veracruz (Veracruz de Ignacio de la Llave) er ein delstat i Mexico. Delstaten er langsmal og ligg langs landets austkyst mellom det sentrale høglandet og Mexicogolfen. Arealet er på 71 699 km², litt mindre enn Finnmark og Troms til saman. Veracruz har om lag 7 millionar innbyggjarar.
Hovudstaden i delstaten heiter Jalapa, av og til stava Xalapa. Den største byen heiter Veracruz, også kjend som Puerto de Veracruz.
Namnet
Namnet Veracruz tyder på spansk 'Den sanne krossen', og blei gitt av Mexicos erobrar Hernán Cortés ved landsstiginga i 1519. Delstaten heiter offisielt Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave. Ignacio de la Llave var ein general som blei drepen i 1863 då han freista å halde franske invasjonsstyrkar ute av landet.
Geografi
Veracruz er ein langstrakt stat som ligg langs Golfkysten. Nede ved kysten ligg det ein frodig kystslette, og vassrike elver kjem ned frå høglandet. På grensa mot Puebla ligg det høgaste fjellet i Mexico, vulkanen Citlaltépetl på 5610 m.o.h.
Klimaet varierer frå evig snø på toppane av vulkanane til fuktig, tropisk klima på kysten. I hovudstaden Jalapa og mange stader i høgda elles har ein eit temperert klima som aldri blir for varmt eller kaldt. I byar som Veracruz og Coatzacoalcos er det særs varmt og fuktig, og regionen er også utsett for orkanar.
Folkesetnad
Folkesetnaden i Veracruz har sterke innslag av urfolk. Det mest kjende urfolket er totonac-folket i den sentrale delen, huastec-folket i den nordlege delen, og nahua-folket som bur i fjella. Afrikansk-meksikanarar er også sterkt representert i kystområda.
Frodig kystkultur
Kosten i Veracruz inneheld mykje sjømat, og «pescado a la veracruzana», fisk på Veracruz-vis, er ein favoritt i heile Mexico. Den sylta jalapeño-chilien har namn etter delstatshovudstaden Xalapa. Karnevalet i Puerto de Veracruz er ein fantastisk folkefest som trekker til seg deltakarar frå heile Mexico. Musikken i området kallast «son jarocho», og kombinerer harpe og gitar med karibiske rytmar. Den mest kjende visa er songen La Bamba, som i ein rockeversjon var ein verdshit på femtitalet.
Historie
I Veracruz blomstra olmec-kulturen i hundreåra før Kristi fødsel, og spor er funne i arkeologiske utgravinga i El Tajín. Perioden frå 300-900 kallast "klassisk Veracruz". Etter olmec kom toltecarane frå høglandet, før Totonac-kulturen etablerte seg i den sentrale delen. Aztekarane erobra det meste av Veracruz i løpet av 1400-talet. I 1519 gjekk Hernán Cortés i land i Veracruz by, og allierte seg med totonac-folket i hovudstaden deira Zempoala. Dei var lei den aztekiske dominansen, og så dette som eit høve til å bli kvitt dei.
I kolonitida var området prega av plantasjedrift, og svært mange afrikanarar blei importert som slavar. Nokre av dei rømte, og levde som røvarbandar i jungelområda. Området var også svært utsett for piratverksemd, og Puerto de Veracruz blei plyndra av piratar ved fleire høve. Handelen mellom Mexico, Filippinane og Spania var likevel livleg, og kystbyar som Puerto de Veracruz og Tlacotalpan var viktige i den meksikanske kolonien. På 1800-talet var Veracruz innfallsport for både franske og amerikanske erobringstokt inn i Mexico.
Interessant i Veracruz
El Tajín er ein arkeologisk utgraving frå olmec-kulturen. Puerto de Veracruz er ein livleg by med mange minner frå kolonitida, blant anna festninga San Juan de Ulúa. Delstatshovudstaden Xalapa har ein historisk bykjerne i kolonistil, samt eit av Mexicos beste arkeologiske museum. Sør i delstaten ligg Tlacotalpan, med fargerike 1700-talhus påverka av byggestilen på dei karibiske øyane. Tlacotalpan står på verdsarvlista til UNESCO. Strendene langs Golfkysten er ikkje av same kvalitet som på stillehavskysten og den karibiske kysten, men rundt Puerto de Veracruz finst fleire mykje nytta strender.
York
York er ein by nord i England. Han har 183 128 innbyggjarar (2003). Byen er kjend for å ha mange bevarte historiske byggverk, mellom anna ein nokså fullstendig bymur. Han var hovudstad i vikingkongedømet Jorvik.
Byen ligg på møtepunktet mellom elvane Ouse og Foss. York har tradisjonelt vore hovudbyen i grevskapet Yorkshire. Han er i dag ei sameint styresmakt i det seremonielle grevskapet North Yorkshire.
Historie
Etter at romarane trekte seg tilbake blei staden brukt som handelshamn av angelsaksarane, og kalla Eoforwic. Men i november 866 blei han teken av ein "stor vikinghær", fortel angelsaksiske krønikeskrivarar. Vikingane gjorde han til hovudstaden i eit stort kongerike kalla Jorvik, og byen blomstra.
I 954 blei den siste vikingkongen, Eirik Blodøks, utvist frå riket, og det blei innlemma i den nylaga angelsaksiske staten. Men ein kan fortsatt sjå spor etter dei norrøne innbyggjarane, som i namna på gatene, som gjerne heiter noko med "gate", til dømes Micklegate ('Storgata').
Verdt å sjå
York har fleire gamle bygg, som Clifford Tower, eit forsvarstårn på ein bakketopp, og York Minster, som er den største mellomalderdomkyrkja i England. Saman med bymuren og dei bevarte mellomaldergatene gjer desse byen til eit trekkplaster for turistar. I tillegg har York eit rikt gateliv, som organiserte turar med spøkjelsesforteljingar og diverse gateunderhaldning.
Cerknicasjøen
Cerknica (slovensk Cerkniško jezero, tysk Zirknitzer See) er ein perioedvis innsjø nær Cerknica i Notranjska i Slovenia. Når han er fullt opp er han den største innsjøen i landet. Han ligg sør i Cerknica polje. Overflata kan verte opp til 38 km² stor og vassflata varierer mellom 546 og 551 meter over havet.
York
Verdt å sjå
Det ligg òg mange museum i byen, mellom anna Yorkshire Museum, jarnbanemuséet National Railway Museum, skrekkmuséet York Dungeon, og vikingmuséet Jorvik Viking Centre.
Cerknicasjøen
Cerknica er viktig for dyrelivet i området, særleg som hekkestad for fleire fugleartar.
Shin Asahina
Shin Asahina er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Gamba Osaka, Sagan Tosu, Rosso Kumamoto, Banditonce Kobe og TDK.
169
Døde
160er
Solheimsdalen i Førde
Solheimsdalen er ei bygd i Sunnfjord kommune, som ligg i Sunnfjord i Vestland. Forfattaren Olaug Nilssen er oppvaksen i bygda.
Solheimsdalen
Solheimsdalen, Soleimsdalen eller Solemsdalen er eit stadnamn som finst fleire stader i Noreg.
Geul
Geul er ei elv i Belgia og Nederland og ei av sideelvane til Maas frå høgre. Kjelda hennar ligg ved grensa mellom Tyskland og Belgia, sør for Aachen i ei høgd på om lag 300 meter over havet. Etter om lag 20 km renn ho inn i Nederland og etter 58 km munnar ho ut i Maas, nord for byen Maastricht. Ei av sideelvane til Geul er Gulp. Byar langs Geul er Kelmis (Belgia), Valkenburg aan de Geul og Meerssen (Nederland).
Elva Geul er ei av dei største kjeldene til tilførsel av tungmetall i Maas. Dette kjem av dei tidlegare gruveverksemd etter sink og bly som låg nær dei belgiske byane Kelmis (La Calamine) og Plombières (tidlegare kalla Bleiberg). Den siste gruva vart stengd tidleg på 1900-talet. Ein av årsakene til at gruvene nær Plombières vart lagt ned var at elva stundom førte til flaum i gruvene sidan grunnfjellet hovudsakleg består av porøs kalkstein.
Jeker
Jeker (fransk Geer) er ei elv i Belgia og Nederland og ei av sideelvane til Maas frå venstre. Kjelda til Jeker ligg nær landsbyen Geer i provinsen Liège i Belgia. Det meste av elva renn gjennom Belgia, bortsett frå dei fem siste kilometrane som ligg i Nederland. Jeker munnar ut i Maas ved byen Maastricht. Andre byar langs Jeker er Waremme og Tongeren, begge i Belgia.
Lee Chung-yong
Lee Chung-Yong, med revidert transkripsjon I Cheong-yong er ein sørkoreansk fotballspelar som har spela for Bolton Wanderers i engelsk Premier League, og for det sørkoreanske landslaget. Han gjekk til Bolton frå FC Seoul for 2,2 millionar britiske pund sommaren 2009. Han debuterte for Sør-Korea sitt landslag 31. mai 2008 i ein VM-kvalifiseringskamp borte mot Jordan. Han skåra det første landslagsmålet sitt heime mot Jordan 5. september 2008.
«Southern Actor»
«Southern Actor» er ein kvalbåt som no fungerer som museumsfartøy i Sandefjord. Fartøyet vart bygd i 1950 for kvalfangstselskapet Chr. Salvesen i Leith i Skottland. Då gamle kvalfangarar i 1980-åra i Sandefjord fann ut at også ein gamal kvalbåt måtte takast vare på, viste det seg umogleg å finne ein av byens eigne kvalbåtar. Ingen av dei var i ein slik stand at dei eigna seg til restaurering. Då velde ein istaden «Southern Actor» ettersom selskapet Salvesen kan seiast å vere halvt norsk. Ein stor del av mannskapa på Salvesen sine ekspedisjonar var frå Vestfold.
«Southern Actor» vart ferdig restaurert i 1995, så autentisk som mogleg slik båten var opphavleg.
Ole Bjørnsen
Bjørnsen vart innvald til Stortinget 1815-16 for Bratsbergs amt. Han var medlem av elleve komitear, mellom dei var valkomiteen, kyrkjekomiteen, om kongetiend i Østerdalen, om rikshospitalet og om lov om ettertrykk. Under forhandlingane var han ein av dei som dei andre bøndene lytta til. I spørsmålet om den såkalla Eidsvollsgarantien støtta han med kraft Wilhelm F. K. Christie sin argumentasjon for "garantien" (Nissen:115).
Etter å ha hamna på varamannsplass ved fleire stortingsval, vart Bjørnsen på ny innvald til tingsamlingane 1836 og 1836-37, sameleis i 1839 og 1842. I 1836, 1836-37 og 1839 var han i militærkomiteen, i 1842 av konstitusjonskomiteen. Han var i 1836 medlem av riksretten.
Bjørnsen var i fleire år ordførar i Kviteseid. Han var ein nær venn av Jens Zetlitz, som tileigna han 2. utgåve av Sange for den norske bondestand.
Bjørnsen døydde på garden sin i Kviteseid i 1845.
Bergkamen
Bergkamen er ein by i Tyskland i delstaten Nordrhein-Westfalen med om lag 50 000 innbyggjarar. Han ligg i kreisen Unna ved elva Lippe, om lag 15 km nordaust for Dortmund og 15 km sørvest for Hamm.
Bergkamen er ein forholdsvis ny by i den austlege delen av Ruhrområdet og vart grunnlagd i 1966 då fem mindre kommunar vart slått saman. Historia til byen går likevel tilbake til romartida, noko ein kan sjå i Bergkamen kommunemuseum.
Koichi Ae
Koichi Ae er ein tidlegare japansk fotballspelar.
Han spela for klubbane Gamba Osaka, Avispa Fukuoka, Kashima Antlers og Montedio Yamagata.
HMS «Victory»
HMS «Victory» er eit britisk linjeskip med 104 kanonar. Kjølen på HMS «Victory» vart strekt i 1759 og sjøsett i 1765. Under sjøsettinga hadde fartøyet slagside mot styrbord, så ein måtte leggje til 38 tonn med ekstra ballast.
HMS «Victory» er kjend for å ha vore admiral Horatio Nelson sitt flaggskip under slaget ved Trafalgar.
I dag er HMS «Victory» eit museumsskip i Portsmouth i England og tar kvart år imot over 300 tusen besøkande.
Arent M. Henriksen
Han vart innvald på Stortinget som representant for SV frå Sør-Trøndelag i perioden 1973 til 1977, og var då den yngste representanten. Han vart så vald til Trondheim bystyre i perioden 1977 til 1983, og vart vald til Stortinget i perioden 1981 til 1989. Han var SVs finanspolitiske talsmann i denne tida.
Etter dette gjekk Henriksen inn i lokalpolitikken i Bjugn, der han vart innvalgt i kommunestyret i 1991. Han var ordførar i perioden 1995–1999.
I samband med folkeavstemmingen om EU i 1994 gjorde han det klårt at han var for, og i 2000 tok han konsekvensen av dette og melde seg inn i Ap.
170
170 var eit normalår som byrja på ein søndag i den julianske kalenderen.
Riksveg 23
Riksveg 23 (Rv23) går mellom Lier og Frogn. Vegen har ei lengd på 40,2 km, av dette 30,3 km i Buskerud og 9,9 km i Akershus.
Santo Stefano
Santo Stefano er ei øy i Tyrrenhavet utanfor vestkysten av Italia og er ei av Dei pontinske øyane. Ho er sirkelforma, mindre enn 500 meter i diameter og ligg 2 km aust for den naboøya Ventotene.
Riksveg 23
Han byrjar ved E18 på Kjellstad i Lier og går austover til han møter riksveg 165 ved Midtbygda i Røyken. Frå der går vegen gjennom Hurum og Oslofjordtunnelen til han møter E6 ved Vassum. Vegen er skilta som stamveg.
Santo Stefano
Som resten av øygruppa vart øyane danna av vulkansk aktivitet. Eit gamalt fengsel bygd av Huset Bourbon dominerer øya og var i bruk fram til 1965. Av folk som sat i fengsel her finn ein anarkisten Gaetano Bresci og under facistregimet den framtidige italienske presidenten Sandro Pertini, Umberto Terracini, Giorgio Amendola, Lelio Basso, Mauro Scoccimarro, Giuseppe Romita, Altiero Spinelli og Ernesto Rossi.
Riksveg 23
Strekninga mellom Enga og Vassum vart utbygd under namnet Oslofjordforbindelsen.
Santo Stefano
Øya har ikkje vore busett etter at fengselet vart lagd ned, bortsett frå turistar som vitjar øya på dagtid.
Øya har hatt fleire forskjellige namn gjennom tidene Partenope, Palmosa, Dommo Stephane og Borca sidan romartida.
Hemoglobin
Hemoglobin, ofte avkorta Hgb eller Hb, er eit protein som finst i blodet hjå pattedyr og andre dyr og har i oppgåve å transportera oksygen til cellene og karbondioksid vekk frå dei. Hemoglobin finst i dei raude blodlekamane. Det er eit metallprotein som inneheld mykje jarn, og er det stoffet som fargar blodet raudt.
Mangel på hemoglobin fører til anemi. Mutasjonar i genet til hemoglobinproteinet fører til ei gruppe arvelege sjukdommar som vert kalla hemoglobinopatiar. Dei mest kjende av desse er sigdcelleanemi og thalassemi.
Namnet hemoglobin er samansett av heme og globin, globin er ei nemning på eit globulært protein. Sidan ei einskild undergruppe av hemoglobin er danna av ei hemegruppe innlagd i eit globulært protein, er denne nemninga dekkjande. Globinet består av fire undergrupper, der kvar av desse bind til seg ei hemegruppe (eller haemgruppe). Hemegruppene er organiske molekylar, og at kvar av dei inneheld eit jarnatom er naudsynt for at oksygen kan binda seg til molekylet.
Struktur
Hjå vaksne menneske er det mest vanlege hemoglobinet ein tetramer (inneheld fire undergrupper protein), hemoglobin A, som består av to α- og to β-grupper bundne saman med ikkje-kovalente bindingar. Undergruppene liknar kvarandre strukturelt, og er av om lag same storleik. Kvar undergruppe har ei molekylvekt på om lag 16 000 Dalton, dette vert ei total molekylvekt for heile tetrameren på 64 000 Dalton. Hemoglobin A er det hemoglobinmolekylet som er mest utførleg granska.
Kvaternær struktur
Dei fire polypeptidkjedene er samanbundne med hydrogenbindingar og hydrofob interaksjon. Der er to kontakttypar mellom α- og β-kjedene: α1β1 og α1β2.
Hemoglobintypar
Føtalt hemoglobin:
Hemoglobinar hjå vaksne (d.v.s. hemoglobinar som vaksne har, i motsetnad til hemoglobinar som berre finst i fosterlivet):
Ligandbindingar
I den tetramere forma til normalt hemoglobin hjå vaksne menneske (adult hemoglobin), er bindinga til oksygen ein kooperativ prosess. Hemoglobinet sin affinitet (tiltrekking) til oksygen aukar med oksygenmettinga til molekylet. Følgja av dette er at oksygenet si bindingskurve til hemoglobin er sigmoidal eller S-forma, i motsetnad til ei normal hyperbol (ikkje-kooperativ) kurve. Denne positive kooperative bindinga vert oppnådd gjennom romlege steriske endringar i hemoglobinkomplekset: Når ei av proteinundergruppene i hemoglobinet vert oksygenert, fører dette til strukturendring i heile komplekset som aukar dei tre andre undergruppene si tiltrekking til oksygen.