cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaosteori
Kaosteori er ei skildring av visse ikkje-lineære dynamiske system som under visse vilkår oppfører seg som eit fenomen kjend som kaos. Eit kaotisk system er blant anna svært sensitivt til startvilkåra (populært kalla sommarfugleffekten). Som eit resultat av denne sensitiviteten vil eit system med kaotiske trekk tilsynelatande oppføre seg tilfeldig med ein eksponesiell spreiing av feil, sjølv om systemet er deterministisk på den måten at systemet er godt definert og ikkje inneheld tilfeldige parametrar. Døme på slike system er atmosfæren, solsystemet, platetektonikk, turbulente væsker, økonomi, folkevekst og mange forskjellige dissipative strukturar.
System som er matematisk kaotiske er deterministiske og har dermed ei viss orden. Denne tekniske bruken av ordet kaos strid mot vanleg språkbruk der ordet kan tyde totalt uorden. I fysikk har ein eit liknande felt kalla kvantekaosteori som studerer ikkje-deterministiske system som følgjer lovene til kvantemekanikk.
I tillegg til å ha orden i form av å vere deterministisk, har kaotiske system vanlegvis godt definerte statistikk. Til dømes er Lorenzsystemet kaotisk, men har ein klart definert struktur, som ein kan sjå på figuren til høgre. Vêret er kaotisk, medan klimastatistikk ikkje er det.
Kaotisk dynamikk
For at eit dynamisk system skal vere klassifisert som kaotisk vil dei fleste forskarar vere einige om at ein må ha følgjande eigenskapar:
Sensitiv til startvilkåra betyr at ei vilkårleg lita endring i den opphavlege trajektorien føre til ein heilt anna oppførsel framover i tid. Dette vert populært kalla «sommarfugleffekten» som antyder at når ein sommarfugl slår med vengjene sine i Tokyo og lagar ørsmå endringar i atmosfæren, så kan det over tid føre til danninga av ein tornado i Texas. Vingeslaga representerer dei små endringane i startvilkåra til systemet, som er starten på ei handlingsrekke som fører til storskala fenomen. Om ikkje sommarfuglen hadde slått med vengjene, kunne trajektoriane i systemet vore heilt annleis.
Topologisk blanding betyr at systemet vil utvikle seg over tid slik at eit gjeve område eller eit ope sett i faserommet til systemet etter kvart vil overlappe andre gjeve område. Her er «blanding» faktisk meint som nettopp det, t.d. er blanding av to væsker med forskjellig farge eit døme på eit kaotisk system.
Viksdalsvatnet
Viksdalsvatnet er ein innsjø som ligg i Sunnfjord i Vestland. To elvar renn ut i vatnet, den ein med opphav i Jostedalsbreen nasjonalpark og den andre startar på Gaularfjellet. Desse to elvene vert rekna som byrjinga på Gaularvassdraget.
Viksdalsvatnet er eit godt fiskevatn, og er eit av fleire som vert nytta under konkurransen Sunnfjord aurefiskefest. Det er eit fiskeslag i vatnet: aure.
Fylkesveg 610 følgjer sørsida av Viksdalsvatnet frå Eldalsosen. På nordsida går Fylkesveg 421 i Sogn og Fjordane.
Mellomtrias
Mellomtrias (òg kalla midtre trias eller muschelkalk) er den andre av tre epokar i trias. Han strekkjer seg frå mellom 245 ± 1,5 millionar år sidan og 228 ± 2 millionar år sidan. Sein trias er delt inn aldrane anisium og ladinium.
NTBs språkpris
Prisen vart delt ut første gong i 2007.
Jūra
Jūra er ei elv i Litauen med ei lengd på 177 km og ei av sideelvane til Nemunas frå høgre. Elva følgjer hovudsakleg eit meandermønster og har eit naturleg løp, men to demningar er bygd for vasskraftproduksjon.
Namnet på elva kjem frå det litauiske ordet jūra, som tyder «sjø». Av byar langs Jūra finn ein Tauragė, Rietavas, Kvėdarna og Pajūris.
Philips
Koninklijke Philips N.V., til dagleg kjend som Philips, er eit multinasjonalt teknologiselskap med hovudkontor i Amsterdam i Nederland. Selskapet er delt i tre næringsfelt; forbrukarelektronikk, helseinstrument og lyssetjing.
Philips vart grunnlagt i Eindhoven i 1891 av Gerard Philips og faren Frederik. Selskapet er eit av dei største elektronikkselskapa i verda, med i kring 105 000 tilsette i meir enn 60 land, der i mellom Noreg.
Fylkesveg 212 i Nordland
Fylkesveg 212 i Nordland går mellom Meisfjord og Fagervika i Leirfjord kommune. Vegen er 19,6 km lang.
Mehamnfjorden
Mehamnfjorden (samisk Donnjevuotna) er ein fjord på nordsida av Nordkinnhalvøya i Gamvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 6 km sørover til tettstaden Mehamn.
Fjorden har innløp mellom Smørbringen i vest og Kamøynæringen i aust. Vest for Smørbringen ligg Magkeilfjorden og aust for Kamøynæringen ligg Skittenfjorden. Ved Vedvikneset, som strekkjer seg nordover i fjorden frå Mehamn, går Normannsethfjorden inn mot aust, medan Mehamnfjorden fortset mot sør. Ved Steinfjordneset går sidearmen Steinfjorden inn mot vest, og ved Vardholmen går Sørfjorden mot sør, medan Mehamnfjorden går mot aust inn til Mehamn og havneområdet der.
Svetlana Aleksijevitsj
Svjatlana Aljaksandrawna Aleksijevitsj er ein russiskspråkleg forfattar frå Kviterussland. Ho er fødd i Stanislav, dagens Ivano-Frankivsk, i den dåverande sovjetrepublikken Ukraina. Aleksijevitj har skrive ein serie dokumentarromanar om «sovjetmennesket». Mellom dei mest kjende bøkene høyrer Bønn for Tsjernobyl, Krigen har intet kvinnelig ansikt og Slutten for det røde mennesket. Som ein av dei fremste representantane for russisk samtidslitteratur vart ho i 2015 tildelt Nobelprisen i litteratur «för hennes mångstämmiga verk, ett monument över lidande och mod i vår tid». Ho var den fyrste kviterussaren som vann ein Nobelpris i litteratur.
Steinfjorden i Gamvik
Steinfjorden er ein fjordarm av Mehamnfjorden i Gamvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 1,5 km sørover til Steinfjordvatna i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Kuskjellhamnklubben i nord og Steinfjordneset i sør. På vestsida av fjorden ligg garden Kuskjellhamna, men denne har ikkje vegsamband til resten av kommunen. Aust for Steinfjordneset går Sørfjorden sørover.
Bukowicafjella
Bukowicafjella (polsk Pasmo Bukowicy) er ein del av Pogórze Bukowskie og Dei låge Beskidane sør i Polen. Bukowica ligg i den austlege delen av Dei låge Beskidane mellom dalane til elvane Wisłok and Osławica. Bukowica fjella skil dei vestlege låge Beskidane frå dei austlege Pogórze Bukowskie.
Kupa i Litauen
Kupa er ei lita elv nord i Litauen med ei lengd på 27 km. Ho er ei av sideelvane til Lėvuo. Ho renn i starten nordover, men nær byen Juodupė snur ho vestover. Ho renn gjennom Kupiškis, byen som har gjeve namn til elva.
Bukowicafjella
Ho består av ein større rygg kalla Bukowica med toppane Skibce (776 moh) i nordvest og Tokarnia (777 moh) i søraust og den mindre ryggen Kamien (718 moh). Bukowica har forholdsvis jamne fjellsider og er dekkav skog, bortsett frå på toppen av Tokarnia, der ein har flott utsyn i alle retningar. Den sørlege delen er ein bratt fjellvegg, medan dei andre fjellsidene er langt slakare.
Liberia
Klima
I denne delen av Afrika flyttar den intertropiske konvergenssona med skyer, regn og torevêr seg nordover og sørover i lag med sola, men ligg vanlegvis fire til seks veker etter. Frå oktober til mars, når sola står lågt på himmelen, er vêret generelt tørt og fint med varme og solrike dagar. Perioden april til september er regntid, og regntida er på sitt mest intense i juli og august. I november er det om lag ikkje noko regn att.
Langs kysten kjem det mellom 3500 og 4000 mm kvart år, medan dei indre områda får litt mindre. Temperaturen held seg høg året rundt på kysten, og under tørketida er han høgare i indre strøk. Under regntida er kystområda meir ubehagelege på grunn av høg relativ fukt, som sjeldan går under 80 % på dagtid. I tillegg vert landet i periodar av tørketida råka av den nordaustleg harmattanvinden, som ofte fører med seg støv og sand.
Monty Python
Monty Python er namnet på ein vidgjeten og stilskapande engelsk komikargruppe som var aktive på 1970-talet. Gruppa var danna av skodespelarane John Cleese, Graham Chapman, Eric Idle, Terry Jones, Terry Gilliam og Michael Palin. Humoren deira var av det absurde slaget, med meir vekt på fråveret av logikk enn av sokalla punchlines. I røynda gjekk dei inn for å unngå slike så ofte som råd var.
Monty Pythons flygande sirkus
TV-serien Monty Python's Flying Circus gjekk i fire sesongar, og bygde opp kring dette nyskapande humorkonseptet. Sketsjane gjekk ofte rett over i kvarandre utan nærare forklåring, eller vart avbrotne av ulike faste karakterar. Ettersom serien gjekk utvikla dei ei rad slike. Python-karane skapte og ein særskild parodi på engelske middelaldrande kjerringar, sokalla "pepperpots", gjerne spela av Chapman, Cleese og Jones, med karakteristiske skrikande røyster. Elles parodierte dei engelsk overklasse og lynne, "gentlemen" i bowlerhattar, forsikringsagentar, kontoristar og andre yrkesgrupper. Serien gjekk ein gong i veka i halvtimesepisodar, og vart snøgt populær. Fleire av sketsjane frå denne serien er vorten folkeeige i den vestlege verda.
Filmane
I tillegg til serien, laga gruppa og ei rekkje filmar. Nokre av dei vart svært omdiskuterte, men vart og snøgt klassikarar innanfor komediesjangeren.
Særleg Life of Brian vakte reaksjonar. I Noreg vart filmen forboden etter blasfemiparagrafen, og filmen vart fordømt av vatikanet. Innhaldet var knytt til soga om Jesus, og mange vart forarga. I Sverige vart filmen vist med reklamen: Filmen som er så morosam at han vart forboden i Noreg.
Sundbybergs kommun
Sundbyberg (Sundbybergs kommun) er ein kommune i Stockholms län i Sverige. Folketalet er 38 180. Administrasjonssenteret i kommunen er Sundbyberg.
Tettstader
Sundbyberg kommune har ein tettstad. Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.
Vestby
Vestby er ein tettstad og administrasjonssenter i Vestby kommune i Akershus i Viken med.
I dei seinare tiåra er staden bygd ut med fleire bustadfelt.
Dunderlandsbanen
Dunderlandsbanen vart bygd i 1904 frå Storforshei i Dunderlandsdalen til Tverrånes ved Mo i Rana. Den 23,7 km lange private industribanen var konstruert for malmtransport og vart bygd av selskapet Dunderland Iron Ore Company Ltd (DIOC).
I 1942 vart banen beslaglagd av dei tyske okkupasjonsmaktene for innlemming i Nordlandsbanen. Etter krigen vart det i 1947 løyva pengar til ombygging av Dunderlandsbanen og til å kjøpe anlegget frå DIOC. Banen vart offisielt overtatt av NSB frå 1. juli 1947, seinare same år vart Nordlandsbanen opna heilt fram til Lønsdal.
Gudbjørg
Gudbjørg er eit kvinnenamn som betyr Guds vern. Namnet er bygd opp av namneledda Gud og bjørg, som kjem frå det norrøne bjorg (vern). Om lag 200 personar i Noreg har dette namnet
Friesland
Friesland (eller Frisland, vestfrisisk Fryslân, nordfrisisk Fraschlönj) er eit område langs kysten av Vadehavet, meir presist avgrensa som det området som har frisisk som daglegspråk. Friesland er også namnet på ein provins i Nederland.
I dag utgjer ikkje det frisiske språkområdet ei samanhengende eining. Med Det interfrisiske rådet oppretta frisarane i 1999 eit organ som kunne ta vare på frisiske kulturelle og språklege interesser på tvers av nasjonalgrensene.
Historie
Romerske historikarar som Plinius og Tacitus fortel før vår tidsrekning om eit folk som vart kalla frisarar, og at dei budde i området "Friisi" som strekte seg frå Rhin-deltaet til elva Emden i Tyskland. Frå 678 kjenner vi til ein frisisk konge, Aldgillis. Lovverket Lex Frisionum (802) fortel om eit frisisk rike. Frå 1200-talet har vi ein del tekstar skrivne på frisisk. Det er omdiskutert kor vidt det frisisktalande området rakk i mellomalderen, det vert stundom tala om kystområdet frå Brügge i Belgia til elva Weser i Nord-Tyskland.
I seinmellomalderen snevra det frisiske riket inn. I 1289 vart styringa av det frisiske området i sør overteke av hollendarar, og deretter fall store delar av det frisiske området ifrå. Det området som heldt stand lengst, var det som i dag utgjer provinsen Friesland. Fram til 1500-talet markerte frisarane seg då òg i fleire samanhengar, i handel, sjøfart og vitskap. Den 26. september 1345 slo frisarane jamvel hollandske inntrengjarar i slaget ved Warns. Minnet om slaget vart feira fram til 1500-talet og på 1800- og 1900-talet teke opp at den frisiske rørsla.
På 1500-talet rakna òg det politiske sjølvstendet for Friesland, fyrst gjennom saksisk kontroll (1498), dinest gjennom fyrstehuset Habsburg (1524) og så gjennom Utrecht-unionen (1579). Provinsen Friesland fekk visse autonome rettar under unionen, men den politiske styringa vart flytta ut, det kom inn nederlandsspråklege embetsmenn, og handelen vart meir kontrollert av hollendarar.
På 1500-talet vart handelskontakten med hollendarar meir intensivert, og Friesland vart ført inn i pengeøkonomien gjennom modernisering og spesialisering innanfor jordbruket og fiske. Eit anna aspekt var at Friesland var prega av småe landsbyar, og ikkje hadde noko sterkt økonomisk, politisk og kulturelt sentrum. Det var med på å gjere Friesland politisk veikare. Økonomisk var derimot perioden 1500–1700 ei framgangstid for folk i provinsen. Sidan Friesland hadde svak jordbruksadel og effektivt jordbruk, hadde den frisiske bonden relativt gode vilkår samanlikna med bønder elles i Europa.
Under den bataviske republikken frå 1795 til 1806 vart gamle styringsinstitusjonar rivne ned. Etter omdanninga av Nederland til kongeriket Holland i 1806 og seinare, i 1810, då Napoleon gjorde Nederland til del av Frankrike, fekk det frisiske aristokratiet tilbake gamle privilegium. Men då hadde fleire i Friesland teke til å diskutere spørsmål om sjølvstende, og det var ein grunn til at Napoleon stengde det einaste universitetet i Friesland, i Frentsjer (nederlandsk Franeker). Nasjonalismen som voks fram på denne tida var nederlandsk, men det voks likevel fram ei interesse for frisisk som del av det nederlandske.
Sidan 1814 har Friesland vore ein nederlandsk provins.
Utover på 1800-talet voks interessa for frisisk språk og kultur fram, fyrst som eit akademisk fenomen, bl.a. av Everwinus Wassenbergh, Montanus de Haan Hettema og brørne Joast, Eeltsje og Tsjalling Hiddes Halbertsma. Det voks òg fram institusjonar som arbeidde for frisisk. I 1827 kom "Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Talkunde, medan i 1844 kom "Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse"; den sistnemnde institusjonen kan i stor grad jamførast med Det Norske Samlaget i Noreg. På slutten av 1800-talet skjedde det og ei kopling mellom den frisiske rørsla og arbeidarrørsla, særleg gjennom Pieter Jelles Troelstra.
Karakter
For nordmenn er Friesland kjent som sentrum for skøytesporten i Nederland.
Sørfjorden i Gamvik
Sørfjorden er ein fjordarm av Mehamnfjorden i Gamvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden ligg på vestsida av Mehamn og strekkjer seg 1,4 km sørover til Mehamn flyplass i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Steinfjordneset i vest og Vardholmen i aust. Vest for Steinfjordneset ligg Steinfjorden.
Gudveig
Gudveig er eit kvinnenamn. Om lag 450 personar i Noreg har Gudveig som namn.
Lėvuo
Lėvuo er ei elv nord i Litauen med ei lengd på 148 km og ei av sideelvane til Mūša. I 1931 vart Sanžilėkanalen, mellom Lėvuo og elva Nevėžis bygd. Dei største sideelvane til Lėvuo er Mituva, Svalia og Kupa.
Teletubbies
Teletubbiene (originaltittel: Teletubbies) er ein britisk barne-tv-serie produsert for BBC av Ragdoll Productions. Hovudpersonane er «Teletubbiar», ei slags blanding av smårollingar og romvesen, som bur i eit graslandskap med blå himmel og ei sol med talande andlet over. Serien blei først send i Storbritannia påska 1997. Han er sidan blitt send i 120 land og omsett til 45 språk.
Personar
«Teletubbiane» er fire godslege figurar med barneaktige fjes, einsfarga kroppar, antennar på hovuda og skjermar på magane: Tinky Winky (lilla), Dipsy (grøn), Laa-Laa (gul), og Po (raud).
Sola har ein sentral del i historiene, som ei slags kommentar til det som skjer ved at babyandletet i sola blir overraska, skvett, ler og så vidare.
I tillegg til teletubbiane finst det kaninar, snakkande blomar og vindmøller og periskopaktige høgttalarar som stikk opp av bakken. Maskinar som støvsugaren Noo-noo er og del av miljøet.
Handling
Ein typisk episode startar med at eit oversyn over Tubbieland, og at baby-sola står opp. Så kjem dei fire tubbiane opp av eit hòl i bakken og teljar etterkvart som dei kjem opp. Når den siste tubbien er oppe og har sagt «fire!», lauper dei mot tubbiehuset samstundes som høgttalarar kjem opp av bakken og kunngjer at det er «tid for teletubbiane». Etter ein aktivitet som hopping, dansing eller eting signaliserer vindmølla at det er tid for film. Då lauper alle fire opp til vindmølla og ser på mageskjermane sine der ein av dei har dagens film. Filmen er som regel eit besøk hos born som leiker, teiknar eller høyrer på ei forteljing. Etter dette gjer teletubbiane noko anna før dagen er over, sola går ned og tubbiane lauper for å gøyme seg. Før episoden er ferdig blir det sagt «hadet» fleire gonger, før dei ein og ein hoppar tilbake i hòlet dei kom opp frå.
Pedagogikk
Serien om teletubbiane blei utvikla med tanke på småbarn. Den kognitive psykologen Andrew Davenport hjelpte til med ei utforming av rekvisittar og episodar som ville appellera til småbarn. Teletubbiane har mellom anna liknande kroppsform, åtferd og språk som dei. Serien har mykje repetisjon og tydeleg uttrykking av kjensler.
Serien blei svært populær blant barn, men fekk også kritikk. Mange meinte at det enkle barnespråket teletubbiane brukte ville gjera at barna som såg på dei ville læra seg liknande dårleg språk. Det blei også hevda, til dømes av den amerikanske tv-predikanten Jerry Falwell, at Tinky Winky var eit skjult symbol på homofili fordi han bar «homofile symbol» – han var lilla og hadde ein lilla trekant på hovudet. BBC avviste påstanden, og Ken Viselman frå Itsy-Bitsy Entertainment, distributørane av tv-serien i USA, sa: «Han er ikkje homofil. Han er ikkje heterofil. Han er berre ein figur i ein barneserie.»
Phaedra Farewell Tour - The Concerts
Phaedra Farewell Tour - The Concerts er det 146. albumet totalt og det 35. konsertalbumet til den tyske electronicagruppa Tangerine Dream, utgjeve i august 2014.
Helsa til den mangeårige leiaren i Tangerine Dream, Edgar Froese, var blitt dårlegare dei siste åra, og turnering vart stadig vanskelegare for han. Denne avskjedsturneen i 2014 kom til å bli den siste. Froese gav hint om det framleis var mogeleg med enkeltkonsertar, men ikkje lange turnear. Han fekk raskare enn han mistenkte då han døydde 20. januar 2015. Innspelingane skjedde under forskjellige konsertar i Europa i mai og juni 2014 og musikken kom ut på tre CD-plater.
Geirr Tveitt
I 1973 vann Tveitt Årets verk for «7 sanger til tekster av Ragnvald Skrede».
I Store Norske Leksikon skreiv Sverre Edvardsen at komponisten var eigenarta, og i musikken hans møtest det norske og det kontinentale i ein fruktbar syntese, og "Særlig karakteristisk er hans bruk av modale tonearter (kirketonearter), åpne klanger og taktvekslinger".
Dei første åra
Geirr Tveitt vart fødd på Nordnes i Bergen der familien budde til han var fire år. Han vaks opp òg i Drammen; Faren Lars Tveit var styrar på Danvik kristelege ungdomsskule i noverande Drammen i ni år, før han vart lærar i heimbygda Kvam i Hardanger. Familien dreiv framleis garden Tveit om sommaren, også medan dei budde i Drammen.
I Hardanger kom Tveitt tidleg i kontakt med vokal folkemusikk og hardingfele. Gymnastida hadde han på Voss der han leidde sitt eige orkester, Vesle-Frikk, og der han freista seg med sine første symfoniar og operaer. Han fekk undervisning både i fiolin og klaver, og vart følgd opp av Christian Sinding.
Han vart døypt Nils Tveit, men skifta i ungdomen førenamn, først til Nidvu og deretter til Geirr, og la på ein ekstra «t» i etternamnet.
Studiar i Tyskland
Etter råd frå Christian Sinding drog Tveitt i 1928 til Leipzig i Tyskland for å studere, slik Edvard Grieg og andre nordmenn hadde gjort før han. Han fekk undervisning i komposisjon av Hermann Grabner på Leipzig-konservatoriet. Han forlét Leipzig etter fire år. I dei komande åra studerte han periodevis i Paris der han fekk undervisning i komposisjon og orkestrering av Arthur Honegger og den brasilianske komponisten Heitor Villa-Lobos. I Wien fekk han undervisning av Egon Wellesz før han flytta tilbake til Noreg.
Debut
Til å vere ein klaverkonsert er verket oppbygt utradisjonelt med ein roleg første sats, ein tranquillo, deretter følgjer ein spenstig giocoso som andre sats. Finalen har òg eit roleg preg, ein lento.
Gjennombrot
Tveitt stilte for første gong sjølv som konsertpianist i Noreg den 2. mars 1934 i Handelens og Sjøfartens Hus med nye klaverstykke inspirert av norsk folkemusikk, deriblant kadensar til tre klaverkonsertar, der òg felespelaren Halldor Meland medverka. Nokre dagar seinare presenterte Harald Heide og Harmoniens orkester i Bergen Konsert for strykekvartett og orkester, som skapte begeistring blant kritikarane.
Tveitt arbeidde òg med musikkteori og fekk ros av dirigenten Felix Weingartner og andre musikkekspertar, som den franske komponisten Florent Schmitt, for ei avhandling som han ville ta doktorgraden på: «Tonalitätstheorie des. parallellen Leittonssystems» (Gyldendal, 1937). Men han kom på kant med juryen som han meinte ikkje hadde nok fagkunnskap, og han trekte difor avhandlinga attende.
I dei seks åra var han busett i Oslo og til han forlét byen, følgde ein straum av komposisjonar med balletten Baldurs Draumar som høgdepunktet. Operaen Dragaredokko skriv seg også frå denne perioden. Den vart framført av Harmonien og av Filharmonisk Selskaps Orkester vinteren 1940-1941.
Norrøn kulturarv og eget verk Baldurs Draumar
Balletten Baldurs Draumar, vart urframført i klaverversjon i 1935. Stykket var eit koreografisk drama i to versjonar for klaver og for symfonisk besetning, med eller utan songsolistar. Oppføring med dans lukkast det ikkje å få i stand. Tveitt framførte sjølv pianoversjonen i Leipzig og Berlin i 1935. Verket vart framførte to gonger i Oslo i 1938. Komponisten dirigerte sjølv, og orkesteret hadde ved det høve så mykje som 100 musikarar.
Baldurs Draumar vart vurdert som den viktigaste musikalske hendinga i Oslo det året. Verket er storfeldt lagt opp og hentar emnet sitt frå norrøn mytologi, det vil seie frå den eldre og yngre Edda. Delar av verket vart seinare oppført i København og Paris.
Tveitt skaffa seg tidleg god kjennskap til den norrøne kulturarven og lærte seg til å tale norrønt. Trass i den kristelege ættebakgrunhnen såg han på seg sjølv som ein slags heidning og innførte si eiga tidrekning etter oppdaginga av Vinland av Leiv Eiriksson.
Politiske haldningar og kulturpolitisk virke
Han hjelpte jødiske musikarar og slost for mellom anna jødisk og russisk musikk.
Geirr Tveitts interesse for det norrøne gjekk attende til barndomen, og hadde bakgrunn i det folkehøgskulemiljøet han voks opp i. Likevel har denne interessa, saman med interessa for Ragnarok-miljøet, ført til at han vart mistenkt for å ha nazisympatiar, også etter at han braut med dei.
Hausten 1940 lét Tveitt seg velje til formann i Departementets mellombelse konsultative råd i kunstnarlege spørsmål. Det var eit ubetalt verv. Sjølv om dei andre i rådet seinare trekte seg, heldt han fram som musikkonsulent i staten fram til 1942]. Grunnen var at Norsk Musikerforbund bad han å bli som ei motvekt mot okkupasjonsmakta som ville innføre det dei kalla nyordningar:
Verksemda som konsultativt råd fekk langvarige negative følgjer for komponisten, sjølv om han motarbeidde Nasjonal Samling og aldri var medlem der. I protest mot okkupasjonsstyret og den nazistiske musikkpolitikken sa han frå seg vervet som musikkkonsulent i 1942. Høgsterettsdomar Erik Solem skriv i eit brev til Utanriksdepartementet av 06.02.1947: «det er vel få som så tydelig og inngående har sagt 'kulturdepartementet' sin mening som Tveitt har gjort i fryktesløse vendinger.»
Han fekk kunstnarlønn frå 1941. Forslaget om kunstnarlønn til Geirr Tveitt, som var underskrive av eit ti-tals framståande kulturpersonlegdomar, vart handsama av regjeringa Nygaardsvold i 1938. Det var nett då uheldigvis ingen gasje ledig. Det vart lova at han skulle ha den neste kunstnarløna som vart ledig, og då Iver Holter døydde, «arva» Geirr Tveitt denne. Dette skjedde to veker etter at okkupasjonen var eit faktum. Embetsverket iverksette då ei avgjerd som altså allereie låg der frå tida før okkupasjonen. Under den sterke polariseringa etter okkupasjonen vart ikkje denne bakgrunnen akseptert, og Geirr Tveitt vart fråteke kunstnarlønna. Han fekk att kunstnarlønna først i 1958.
Geirr Tveitt flytta frå Oslo til Norheimsund i 1942. I Hardanger stødde Tveitt motstandsarbeidet. Tveitt hyste mellom anna motstandsfolk i heimen sin. Likevel vart han ekskludert frå TONO og Norsk Komponistforening i eitt år etter krigen. Tveitt oppfatta dette som eit justismord. Han ønskte sjølv at tilhøvet hans skulle granskast av den uavhengige rådgjevande nemnda for opprydding i kunstnarorganisasjonar. Nemnda, som var nedsett av Justisdepartementet, frifann Tveitt for klagar om unasjonal haldning, men gav noko kritikk for at han hadde motteke kunstnarlønn og arbeidsstipend.
Frå 1947 var han igjen på repertoara til dei store institusjonane i utlandet.
Av granskingsnemnda sitt dokument
Skrivet frå den uavhengige rådgjevande nemnda for opprydding i kunstnarorganisasjonar er datert 6. mai 1946 og er underskrive av Erik Solem, Leif S. Rode og Fr. H Winsnes. Etter å ha lista opp i alt fire punkt som gjaldt Geirr Tveitts gjeremål under den tyske okkupasjonen, blir det konkludert på følgjande måte:
«Nemnden finner ikke at Geirr Tveitt ved sitt forhold i noen av disse punkter har forrådt Norges sak.»
Nemnda uttalar vidare at Geirr Tveitt dreiv direkte antinazistisk arbeid og skriv «at det neppe er tvilsomt at Tveit har vært til hjelp for den nasjonale front i sitt arbeid i det konsultative råd, og at en må godskrive ham, i alle fall delvis, at en rekke nazistiske tiltak strandet. Videre er den samd i at Tveitt i det hele synes å ha benyttet alle midler som var til rådighet for å holde sin linje, og har ført en kraftig og uredd penn med risiko for sin egen sikkerhet. Til slutt har han uten omsvøp sagt klart fra om grunnene for sin fratreden.» (Dvs. at Tveitt, på ein måte som ikkje var til å misforstå, har sagt klårt frå om kvifor han gjekk ut av det konsultative råd).
Karrieren etter krigen
Attende i Hardanger kvarv Tveitt frå rampelyset. Han la no ned eit stort arbeid i å teikne ned vokalmelodiar frå folketradisjonen, i hovudsak frå Hardangerregionen. Han samla i løpet av livet sitt rundt 1000 slike. Dette materialet vart grunnlaget for det populære instrumentalverket «Hundrad hardingtonar frå Hardanger».
NRK
På 1960- og 1970-talet arbeidde Tveitt i NRK radio som programsekretær, og det er frå denne perioden at mange av dei mest kjende songane skriv seg, til poesi av lyrikarar som han presenterte i programma, mellom anna Arnulf Øverland, Aslaug Vaa og Herman Wildenvey. I NRK har han òg, på karakteristisk vis, sunge inn nokre av folketonane han samla inn.
Turné i Europa
I åra 1947-54 turnerte Geirr Tveitt ei rekkje stader i Sør-Europa, mellom anna var han fleire gonger i Paris. Han var omtykt, og mange av konsertane var store suksessar. Som pianist framførte han verk av Edvard Grieg, Frédéric Chopin og Franz Liszt, attåt eigne komposisjonar.
Han skreiv kompliserte orkesterpartitur mest utan kladd eller skisser. Hans andre konsert for hardingfele og orkester, «Tri fjordar», vart skriven rett ned. Solisten som skulle urframføre konserten sa seinare at notane var så fint skrivne at han trudde det måtte liggje eit omfattande skissearbeid bak. Tveitt var òg svært impulsiv. Han kunne brått finne på å endre eit verk under ei framføring dersom han fekk eit godt innfall. Illustrerande for hans improvisatoriske evne er ein situasjon frå 1947 då han skulle spele eit Grieg-stykke direkte på BBC radio i London. Medan han sat og venta på klårsignalet, fekk han brått jarnteppe og hugsa ingenting. Han improviserte då eit «nytt» Grieg-stykke på direkten.
Han er òg kjent for folketonar frå Hardanger. Desse finst i ein klaverversjon med 50 nummer, og som fire orkestersuitar med til saman 60 nummer. Han fekk òg stor åtgaum for klaversonaten sin nr. 29, Sonata eterar, og den fjerde klaverkonserten, Aurora Borealis (Nordljos) som er eit av dei mest modernistiske verka hans. Her blir nordlyset skildra i tre satsar: Nordljoset vaknar yvir haustfargane - Det glitrar pao vinterhimlen - og siglar burt i vårnatti
Ulykker
Ei rekke ulykker følgde Tveitt. Det partituret til Baldurs draumar som vart brukt i Paris, vart borte i eit flyåtak over London under krigen. Huset hans Bjødnabrakane (230 meter over havet) i Norheimsund vart knust av snøras i 1960. Ti år seinare brann bustadhuset på Tveit (heimgarden i Norheimsund) ned. I denne katastrofen vart så godt som alle originale nedteikningar av folketonar borte. I tillegg brann om lag 80 % av den samla musikalske produksjonen hans opp. Ein del av den musikken som gjekk tapt, er seinare blitt rekonstruert på grunnlag av arkivmateriale, radioopptak og liknande. Rundt 90 verk er difor framleis tilgjengelege.
Tapet av musikken gjekk sterkt inn på Tveitt, som heilt miste lysta til å arbeida i dei store formata. Han heldt likevel fram arbeidet sitt i NRK og laga ei rekkje kulturprogram med eigen musikk.
Inspirasjonskjelder
Musikken Tveitt komponerte er for ein stor del inspirert av norsk natur og folkemusikk, særleg frå Hardanger. Nokre arbeid er direkte basert på overleverte folketonar. Men like ofte er temaet hans eige, men kan ha ein folkemusikalsk svip. Han tok òg sterke inntrykk av europeisk kunstmusikk og særleg av impresjonismen der Ravel har vore eit førebilete. Aram Khatsjaturjan ser òg ut til å ha gjeve han kompositoriske idear. Tveitt er ofte inspirert av tekst, og særleg dei tidlege komposisjonane har referansar til norrøn dikting. Desse er så godt som fråverande i verka etter krigen. Han var skrivefør og utforma gjerne tekstgrunnlaget for komposisjonane sjølv. Ein stor del av musikken har modale toneartar, gjerne kalla kyrkjetoneartar, som dorisk, frygisk og lydisk. Det musikalske livsverket hans var prega av sterke motsetnader. Han var uttalt kritisk mot modernismen, men likevel oppfatta som radikal i samtida. Av enkelte komponistar som var prega av eit nazistisk kunstsyn vart han vurdert som «entartet».
Tveitt skildra sjølv bakgrunnen for musikken sin eit stykke på veg i det musikkteoretiske verket Tonalitätstheorie des parallellen Leittonsystems i 1937.
Dei siste årå og død
Han budde i Norheimsund i Kvam herad i Hardanger, dei siste 40 åra av livet sitt, der han òg hadde røter.
I 1980 vart Geirr Tveitt i tillegg påskjøna med Lindemanprisen
1. februar 1981 døydde han i Oslo, 73 år gammal. Han er gravlagd på Vikøy kyrkjegard i Kvam i Hardanger.
Familie
Tveitt gifte seg første gong i 1936 med pianisten Ingebjørg Marie Gresvik (1908-2000). Ekteskapet, som var barnlaust, vart oppløyst i 1941. Han gifta seg andre gong i 1944 med Karen Margrethe («Tullemor») Berg-Olsen (1918-1997). I det andre ekteskapet fekk han borna Gyri og Haoko. Etter Tveitts daud la enkja og dei to borna mykje arbeid i å samle og få fram igjen tapte verk. I dei seinare åra er til dømes Baldurs Draumar rekonstruert på grunnlag av lydopptak.
Musikalsk ettermæle
Musikkprofessor Hallgjerd Aksnes ved Universitetet i Oslo uttalte til Aftenposten at «Som musikar er han etter mi meining absolutt ein av dei viktigaste i norsk musikkhistorie i det 20. hundreåret».
Verk i utval
Om lag 90 verk er igjen frå den store produksjonen til Geirr Tveitt. Dei viktigaste er:
Toni Morrison
Toni Morrison var ein amerikansk forfattar. Ho er rekna som ei av dei viktigaste representantane for afroamerikansk litteratur og fekk i 1993 Nobelprisen i litteratur for forfattarskapen sin. Grunngjevinga var at ho var ei «som genom en romankonst präglad av visionär kraft och poetisk pregnans levandegör en väsentlig sida av amerikansk verklighet».
Liv og virke
Toni Morrison var det andre barnet til Ramah Willis og George Wofford og voks opp i ein afroamerikansk arbeidarfamilie. Ho las mykje i barndomen; favorittforfattarar var Jane Austen og Leo Tolstoj. Takk vere faren fekk ho kjennskap til den afroamerikanske munnlege forteljartradisjonen.
Debutboka til Toni Morrison, The Bluest Eye, kom i 1970. Både dette verket og Sula (1974) fekk god kritikk, men det var først med Song of Solomon (1977) ho opplevde den store publikumssuksessen.
Tidleg trias
Tidleg trias (òg kalla nedre trias, buntsandstein eller scythium) er den første epoken i trias. Han strekkjer seg frå mellom 251 ± 0,4 millionar år sidan og 245 ± 1,5 millionar år sidan. Tidleg trias er delt inn aldrane indusium og olenekium. Perm-trias-utryddinga starta tidleg trias, som òg markerer starten på mesozoikum.
Dei massive utryddingane som enda permtida og paleozoikum førte til særs stor motgang for dei overlevande artane. Mange typar korallar, armføtingar, molluskar, pigghudingar og andre virvellause dyr forsvann for alltid. Dei vanlegaste sjødyra med hardt skall i tidleg trias var toskjela skaldyr, sniglar, ammonoidar, echinoidar og eit par ledda armføtingar. Det vanlegaste landdyret var ein liten planteetande synapside kalla lystrosaurus. Faunaen i tidleg trias mangla mangfald og var relativ homogen gjennom heile epoken på grunn den omfattande utryddinga i starten.
Klimaet i tidleg trias (særleg i indre område av Pangea) var generelt tørt og ørkenar spreidde seg over store område. Nær polane var det temperert klima. Det relativt varme klimaet i tidleg trias kan ha kome av omfattande vulkanutbrot som førte til auka global oppvarming og kanskje var årsaka til perm-trias-utryddinga.
Kjelder
Äldre trias Triásicu Inferior Buntsandstein Early Triassic טריאס שלישי Kora triász Periodus Triassica inferior Buntsandstein Trias wczesny Rani trijas Varhaistriaskausi
Fylkesveg 240 i Nordland
Fylkesveg 240 i Nordland går mellom Osen og Elsfjord i Vefsn kommune. Vegen er 7,5 km lang.
Bieszczady
Bieszczady (latinsk Poloniae Alpe Besczade, rumensk Бещады, serbisk Бјешчади) er det polske namnet på den vestlege delen av det som polakkane kallar Aust-Beskidane (Beskidy Wschodnie). Fjellkjeda er ein del av Karpatane og ligg mellom Łupków-passet (640 m) og Vyshkovskyi-passet (933 m). Łupków-passet ligg mellom Dei låge Beskidane og Pogórze Bukowskie på eine sida og Bieszczady på andre. Stundom vert Bieszczady definert som berre Vest-Bieszczady eller stundom berre den polske delen av fjellkjeda.
Den høgaste toppen i Bieszczady er Pikuy (1405 moh) i Ukraina. Den høgaste toppen i den polske delen er Tarnica (1346 moh).
Namn
Bieszczady om heile fjellkjeda vert berre nytta i Polen. I Slovakia og Ukraina vert Bieszczady vanlegvis berre nytta om delen av fjella som ligg i Polen. I Polen vert Bieszczady vanlegvis òg berre nytta om den polske delen av Vest-Bieszczady. I Ukraina har Aust-Bieszczady forskjellige namn, men dei inneheld vanlegvis namnet Beskidane. I Slovakia vert den slovakiske delen av fjella kalla Bukovecfjella (Bukovské vrchy).
Historisk vart uttrykket Bieszczad og Beskidane nytta i hundrevis av år for å skildre fjella som skilde Polen frå Rutenia og Ungarn.
Det daglegedags polske uttrykket for Bieszczady er Biesy.
Opphavet til namnet Bieszczady er omstridd, men det kan kome frå det middelnedertyske beshêt eller beskēt som tyder vasskilje.
Inndeling
Sidan det finst så mange variantar av inndelinga av fjellkejda og namna til Beskidane og Dei ukrainske Karpatane er fleire inndelingar her nemnd:
Inndeling 2:
Inndeling 3:
Inndeling 4: I ei gammal ukrainsk inndeling ikluderar den vestlege delen av Den midtkarpatiske senkinga til den vestlegaste delen av Dei polonyniske Beskidane.
Rally Tyskland
Rally Tyskland er eit rallyløp som vart arrangert for første gong i 1982. Sidan 2002 har det regelmessig vore ein del av den internasjonale verdsmeisterskapen i Rally, unnateke i 2009.
Bieszczady
Historie
Området vart busett i førhistorisk tid og den søraustlege polske regionen som no er Bieszczady vart dominert av fleire forskjellige stammer, inkludert keltarar, gotarar og vandalar. Etter Romarriket sitt fall, vart den søraustlege delen av Polen (sør for elva San) invadert av ungararar og vest-slavarar.
Nordmannsetfjorden
Nordmannsetfjorden er ein fjordarm av Mehamnfjorden like aust for Mehamn i Gamvik kommune i Troms og Finnmark. Fjorden strekkjer seg 2,5 km sørover til Normannset i botn av fjorden.
Bieszczady
Historie
Regionen vart så ein del av Stormähren. Då ungarske stammer gjekk til åtak på riket rundt 899 erklærte lendianar seg trufaste til Det ungarske riket. Regionen vart så eit stridsområde mellom Polen, Kievriket og Ungarn.
Solna kommun
Solna (Solna kommun) er ein kommune i Stockholms län i Sverige. Folketalet er 67 115. Administrasjonssenteret i kommunen er Solna.
Bieszczady
Historie
Området vart først nemnd i 981, då Vladimir av Kievriket tok over området på veg inn i Polen. I 1018 kom det tilbake til Polen, i 1031 tilbake til russarane, og i 1340 Kasimir III av Polen det tilbake igjen.
Nordmannsetfjorden
Fjorden har innløp mellom Vedvikneset i vest og Skipvikneset i aust. Lille Kamøya ligg ytst i fjorden.
Solna kommun
Tettstader
Solna kommune har ein tettstad. Innbyggjartalet i tabellen er per 31. desember 2005.
Bieszczady
Historie
Fram til 1947 var 84% innbyggjarane i den polske delen av Bieszczady bojkar. Drapet på den polske generalen Karol Świerczewski i Jabłonki av den ukrainske opprørshæren i 1947 var den direkte årsaka til at bojkane vart flytta, den såkalla Operasjon Wisła. Området vart stort folketomt etter dette. I 2002 beklagde dåverande president Aleksander Kwaśniewski denne operasjonen.
Askim
Askim, også kalla Askimbyen, er ein by i Indre Østfold kommune i Viken fylke. Byen var administrasjonssenteret i dåverande Askim kommune i dåverande Østfold fylke med. Frå 2020 er han kommunesenter i Indre Østfold kommune.
Byen har eit aktivt nyrenovert kulturhus bygd i funkisstil og to kinosalar, der den eine er ein sertifisert THX-kino. Badelandet Østfoldbadet ligg sentralt på Askim, og inngangspartiet er kopla saman med Kulturhuset i eit stiltilpassa nybygg.
Bøur
Bøur (utt., dansk Bø) er ei bygd på Vágar, ei av Færøyane. Bøur ligg ved Sørvágsfjørður, like nordvest for sjølve Sørvágur. Ein reknar bygda for å ha blitt grunnlagt i landnåmstida (vikingtida).
Bøur var sentrum i Bíggjar kommune fram til 2005, då denne blei innlemma i Sørvág kommune. 1. januar 2009 hadde Bøur 68 innbyggjarar, mot 61 i 1985.
Askim
Lokalavisa er Smaalenenes Avis. Askim fekk bystatus i 1996.
Samferdsel
Gjennom Askimbyen går den austre linja av Østfoldbanen (lokaltog til Oslo). Her går også E 18 til Sverige. Det går vegar vidare nordover, fylkesveg 115 til Trøgstad og riksveg 22 til Lillestrøm. Sørover fører fylkesveg 115 til Skiptvet og fylkesveg 124 til Rakkestad, begge med samband vidare til Sarpsborg.
Hepatitt B
Hepatitt B er ein infeksjonssjukdom som vert framkalla av hepatitt B-virus (HBV). HBV gjev leverinfeksjon med gul hud og gule bindehinner i auga (gulsott) som typiske symptom. Av di infeksjonen framfor alt smittar gjennom serum- og blodkontakt, er sjukdomen òg omtala som «serumhepatitt» eller «inokulasjonshepatitt».
Historikk
Då det på 1920-talet vart mogeleg å behandla diabetes med insulininjeksjonar, kunne gulsott observerast hjå påfallande mange sukkersjukepasientar. Dette, saman med andre observasjonar som t.d. eit «vaksinasjonsuhell» i større skala under andre verdskrigen der 62 % av dei amerikanske soldatane som vart vaksinerte mot gulfeber fekk hepatitt, gjorde at det omsider stod klart at det fanst minst 2 ulike former for viral hepatitt: I tillegg til ei epidemisk form med stutt inkubasjonstid og smitte fyrst og fremst gjennom inntak av vatn og livsmiddel (peroralt), laut det dessutan finnast ei hepatittform med lengre inkubasjonstid og smitte framfor alt gjennom blodkontakt (parenteralt). Den fyrste av desse to hepatittformene vart kalla hepatitt A. Den andre forma (serumhepatitt) vart omnemnd som hepatitt B. Med hjelp av mykje omstridde inokulasjonsprov på menneske kunne både klinikk, inkubasjonstider, smittevegar og immunitet til slutt klarleggjast. Dei fyrste serologiske hepatittestane kom under andre helvta av 1960-åra. Den fyrste serummarkøren vart påvist hjå ein aborigin frå Australia og vart difor kalla «Au-antigen» (Australia-antigen). Etter mykje fundering kom ein fram til at Au-antigenet er ein markør for hepatitt B.
Virus
HBV høyrer heime i familien «Hepadnaviridae». Viruspartikkelen (virion) er kjend som Dane-partikkelen. På utsida har denne partikkelen ei kappe som inneheld ei kjerne (core) av protein (nucleocapsid). I nucleocapsidet finst virus-DNA (genomet) og polymerase. Viruskappa har store mengder yteprotein (HBsAg) som både i sfærisk og i filamentøs form vert utskilt i serum. Dane-partikkelen er infeksiøs. Yteproteina frå viruskappa finst alltid i infeksiøst serum. Dei inneheld korkje nucleocapsid, polymerase eller virusgenom og er difor ikkje infeksiøse i seg sjølve. Genomet er sirkulært og har om lag 3200 basepar med DNA (deoksyribonukleinsyre) i ein dobbelstreng der den positive strengen er ufullstendig.
Mennesket er ein naturleg vert for HBV, men virus kan i eksperiment overførast til apar. Liknande hepadnavirus kan på naturleg måte infisera både apar og andre dyr, til dømes jordikorn og ender. Enda om hepadnaviridae er DNA-virus, går replikasjonen føre seg med hjelp av omvend transkriptase over revers transkripsjon av eit mellomstadium-RNA – såkalla pregenomt RNA. Omvend transkriptase kan ikkje rettast til moglege avlesingsfeil ved syntese av RNA til DNA og kan såleis vera ei medverkande årsak til mutasjonar.
Genomet er organisert i 4 overlappande leserammer - preC/C, X, P og preS/S. På grunn av overlapping kan mutasjonar i eitt område påverka kodinga av meir enn eitt protein. C-genet kodar for kjerne(core)proteinet (HBcAg), P-genet kodar for DNA-polymerase og S-genet kodar for yte(surface)proteinet (HBsAg). Korleis X-genet fungerer er i dag uklart, men det kan sjå ut som om det kunne spela ei viss rolle ved malignitetsutvikling. HBV har minst 9 serotypar og 8 genotypar (A – H). Alle serotypane har ein sams major determinant: a. Andre determinantar er d/y, w/r og q. Dei ulike genotypane kan i sin tur kløyvast i opp til 6 subgenotypar. Enda om fleire serotypar kan kodast av meir enn ein genotype, er det eit klart samband mellom sero- og genotypar.
Dei ulike serotypane og genotypane har ulike geografiske og sosiale spreiingsmønster. Sero- og genotyping kan difor gjeva interessante haldepunkt for både smittevegar og historiske kontaktar mellom ulike folkeslag. Genotype A finst i 2 store grupper - ei gruppe har høg prevalens i Europa og Nord-Amerika og ei anna gruppe finst fyrst og fremst i Asia og i Afrika sør for Sahara. Typane B og C finst mest austasiatiske land, medan D er den mest spreidde genotypen i midhavsområdet. E er ein afrikansk type. Type F er fyrst og fremst påvist hjå sentral- og søramerikanske indianarar og i Polynesia (kunne tala for historisk kontakt). Påviste F-typar i Europa er truleg importerte. Alle kjende G-stammar er amerikanske eller europeiske. Genotype H er berre påvist i Sentral-Amerika.
HBV er eit relativt stabilt virus. Det er framleis infeksiøst etter lagring ved 30 °C – 32 °C i minst 6 månader og nedfrose ved -15 °C i 15 år. I blod kan virus motstå turke i over 1 veke. Derimot er det kjensleg for desinfeksjonsmiddel som 500 ppm natriumhypoklorit og 2%-ig glutaraldehyd. autoklavering ved 121 °C i 20 minutt eller turr varme ved 160 °C i 1 time inaktiverer viruset. Til no har det ikkje vore mogeleg å dyrka HBV i cellekultur.
Akutt sjukdom
Under den førikteriske (preikteriske) fasen kan vi sjå symptom som hovudverk, kvalme, leddverk, verk i epigastriet, dårleg mathug og oppkast. Prodromalsymptoma ved hepatitt B er ofte meir langdregne enn ved hepatitt A. Utslett som kan likna dei ved skarlaksfeber eller meslingar er vanlegare. I det ikteriske stadiet får pasienten fyrst gule senehinner i auga (sclerae) og sidan gul hud (gulsott). Pasienten lid òg ofte av kløe, urinen vert mørk og avføringa ljos. Ofte kan ein kjenna ei hoven og verkande lever. Høge verde for bilirubin, transaminasar (ASAT, ALAT) og i måteleg grad for alkalisk fosfatase er blodkjemiske teikn på leverskade.
I det akutte stadiet kan det på klinisk grunnlag vera vanskeleg å skilja hepatitt B frå andre former for viral hepatitt. Med viss risk for fulminant hepatitt med massiv levernekrose kan den sistnemnde infeksjonen vera alvorlegare. Fulminant hepatitt er sjeldsynt (om lag 1%) og har som oftast fatal utgang, framfor alt for personar eldre enn 60 år. Born har som oftast litt betre prognose. Personar som overlever fulminant hepatitt B brukar å tilfriskna fullstendig og får sjeldan teikn til varig leverskade eller kronisk infeksjon. Over 90% av dei som vert smitta i vaksen alder får normale leverenzym etter om lag 3 månader.
Diagnostikk
I tillegg til kliniske symptom og anamnese kan ein mistanke om hepatitt styrkjast med biokjemiske leverfunksjonsprøver som ASAT, ALAT og alkalisk fosfatase. Påvising av ulike serummarkørar (ulike antigen og antikroppar) kan så gjeva etiologisk diagnose. Dette kan gjerast med kjenslege radioimmunologiske (RIA – enzyme radioimmunological assay) eller immunenzymatiske metodar (ELISA – enzyme immunosorbent assay). I særskilte tilfelle kan det òg vera grunn til å påvisa sjølve virus. Med molekylærbiologiske metodar er det mogeleg på påvisa HBV-DNA (HBV-nukleinsyre), både kvalitativt og kvantitativt.
Fagernut Vaktarbustad
Fagernut Vaktarbustad vart bygd i 1904 ved det høgste punkt på traseen til den då planlagde Bergensbanen. Han ligg 1310 moh. i Ulvik herad i Vestland, mellom Hallingskeid og Finse. Huset er teikna av arkitekt Paul Armin Due og er bygd i stein frå eit steinbrot like ved. Alt anna byggetilfang måtte transporterast på hesteryggen frå Aurland. Det er ei strekning på 44 km med motbakke. Medan dei bygde Bergensbanen, som var ferdig i 1909, var det ingeniørar og leiinga for arbeidet som budde på Fagernut.
Hepatitt B
Diagnostikk
Serummarkørar HBV har eit kjerneantigen: HBcAg (hepatitis B core antigen). Kjerneantigenet kan ikkje påvisast i serum og er difor ingen serummarkør. Dei serummarkørane som brukar påvisast med kommersielle testar er:
1.	HBsAg: Eit yteantigen (hepatitis B surface antigen). Dette yteantigenet kan påvisast i serum 2 – 6 veker føre pasienten får symptom. Konsentrasjonen når toppen samstundes med den kliniske sjukdomen og minskar etter 3 – 6 veker.
Fagernut Vaktarbustad
I 1965 vart banevaktarfunksjonen sentralisert, og Fagernut vart fråflytt. Frå 1976 til 1990 vart Fagernut utleigd til Statskraft. Då var mellom anna andre etasje ominnreidd.