cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kristoffer Columbus
Columbus var ein kontroversiell person. Mange held Columbus direkte eller indirekte ansvarleg for at millionar av innfødde døydde, at europearane utnytta dei innfødde amerikanarane, og slaveriet i Karibia og for utsletting av mykje av den amerikanske kulturen. Andre gjev han æra for mykje av utbreiinga av europeisk kultur mot vest og vidareutvikling av kulturen. Sjølv om det finst prov på førkolumbisk oversjøisk kontakt, og trass i at det kan stillast spørsmål til om ein kan «oppdage» ein stad som alt har ein folkesetnad, så vert Columbus ofte gjeven æra for å ha «oppdaga» den amerikanske verdsdelen, eller «den nye verda» som han òg vert kalla.
Bakgrunn
Columbus trudde at jorda var ein relativt liten kulelekam, og argumenterte for at eit skip kunne nå til India ved å segle på ein vestleg kurs. Ei utbreidd misoppfatning om at motstanden som Columbus kjempa mot, var basert på at det på den tida herska ei allmenn overtyding om at jorda var flat. Det var ein myte som vart skapt av m.a. forfattaren Washington Irving. Tvert imot var det semje blant utdanna folk på Columbus si tid om at jorda faktisk var rund, alle med røynsle frå sjøreiser kjente absolutt til dette fordi det formar basisen i astronavigasjon. Hovudretninga i denne debatten gjekk på om eit skip kunne segle rundt jorda utan å supplere forsyningar og utan å verte innelåst i stormfulle regionar slik som Sargassohavet.
I kontrast til grønlendingane sine reiser, fekk Columbus si reise konsekvensar i form av raske utvekslingar av nyttevekstar som t.d. tomater, dyr som t.d. hestar i tillegg til virus, bakteriar og parasittar. Reisa åt Columbus markerte òg starten på den europeiske koloniseringa av Amerika i storskala.
Columbus har vore og er framleis ein kontroversiell figur. Somme – blant dei mange menneske av urfolket i Amerika – ser på han som personen som er direkte eller indirekte ansvarleg for at titals, kan hende hundretals millionar indianarar døyde, for den europeiske utforskinga av Amerika, og for slaveri i Vest-India. Men det er andre som gjev Columbus honnør for den massive styrkinga av vestleg ekspensjon og kultur som Columbus sine utforskingane førte med seg. Italienskætta amerikanarar helser Columbus som eit ikon for arva si. I Sambandsstatane er den andre måndagen i oktober kalla Columbus Day, årsdag for Columbus si landing på Bahamas. Dagen vert feira som fridag.
Columbus gjorde krav på leiarskap i dei nye territoria etter avtale med dei spanske monarkane. Medan han fekk ry som ein utmerka navigatør, vart han i samtida rekna som ein svak administrator, og han vart fjerna som guvernør i år 1500.
Portugal og Spania 1450–1500
For å forstå bakgrunnen for at Isabella I av Castilla enda opp med å stø prosjektet åt Columbus og tidspunktet for hendinga, må ein sjå på den politiske situasjonen for Spania og Portugal. Rundt 1475 fanst det fire kongedøme på Den iberiske halvøya: Portugal, Granada, Castilla og Aragon, dei to sistnemnde gjekk inn i ein personalunion frå 1479. Det som var igjen av Granada var styrt av restane av maurarane fram til 2. januar 1492, då muslimske styrkar gav opp Granada etter eit siste felttog som hadde gått føre seg i om lag 16 år og hadde utarma den spanske krona. Den spanske inkvisisjonen virka i Castilla og Aragon frå 1487. Konstantinopel vart hærtatt av tyrkarane i 1453. Dermed var handelsvegen over land mot aust stengd. Kapp Verde vart oppdaga for Portugal i 1444, medan Kanariøyane var kastiljanske etter ein strid med Portugal mellom 1448 og 1459. Portugal hevda einerett på handelsfart på Vest-Afrika for å hente slavar og gull, og i 1488 var Kapp det gode håp runda for første gong av Bartolomeu Dias.
Oppvekst
Lite er kjent om Columbus sitt liv før 1476. Dei fleste historiene er samde i at han vart fødd i september 1451, i Genova i Italia. På den tida var Genova ein svært rik og travel hamneby, kjent for sine dyktige kartteiknarar. Faren var Domenico Colombo, ein ullhandelsmann, og mora var Susanna Fontanarossa, som òg var dotter av ein ullhandlar. Christofer Columbus hadde 3 yngre brør, Bartolomeo, Giovanni Pellegrino og Giacomo, samt ei yngre søster, Bianchinetta.
I 1470 flytta familien til Savano, kor Christofer arbeidde for far sin som ullvevar. Han studerte også kartografi, saman med Bartolomeo. Christofer hadde lite formell utdanning, men var ein lesehest, og var i stor grad sjølvlært.
I 1474 blei han med et skip frå Genova, og heldt seg eitt år på skipet, som skulle til Khíos i Egearhavet. Her budde han også i eitt år. Truleg henta han somme av sjøfolka sine herfrå. I 1476 segla han til Atlanterhavet for første gong. Flåten vart åtaka av franskmenn ved kapp St. Vincent, skipet til Columbus vart brent, og han måtte symje i land.
Etter dette flytta han til Lisboa i Portugal. Portugal var sentralt i europeisk sjøfart, og herfrå seglde skip til både England, Irland, Island, Madeira, Asorane og Afrika. Broren Bartolomeo arbeidde som kartmakar i Lisboa.
Han vart ein seglande handelsmann i den portugisiske flåten, og seglde til Island via Irland i 1477, til Madeira i 1478 for å kjøpe sukker, og han segla langs kysten av Vest-Afrika frå 1482 til 1485.
Columbus gifta seg i 1479 med Felipa Perestello e Moniz, som kom frå ein nobel portugisisk familie. Saman fekk dei sonen Diego i [1480. Felipa døydde i 1485, deretter møtte han Beatriz Enriquez, dei fekk sonen Ferdinand i 1488. Dei blei aldri gifte.
Første reisa
Columbus presenterte ein plan om å reise til India vestover via Atlanterhavet for ein portugisisk rett i 1485. Ekspertane åt kongen trudde at reiseruta ville vere lenger enn det Columbus rekna med (den faktiske avstanden var enda lengre enn det portugisarane trudde), og nekta å støtte planen hans. Dermed forsøkte han heller å få støtte i Spania, frå dei to monarkane Ferdinand II av Aragon og Isabella I av Castilla. Dei var gifte, og dei styrte desse to kongedøma saman.
Etter år med lobbyverksemd fekk han endeleg støtte i 1492. Ferdinand og Isabella hadde akkurat erobra Granada, og tok imot Columbus på slottet sitt i Cordoba. Columbus fremja fem krav i forhandlingane: han kravde admiraltittel, han skulle verte visekonge og guvernør av nye landområde, han kravde ein tidel av alt gull og alle skattar og han kravde ein åttandedel av fortenesta frå all handel med dei nye områda. Ferdinand og Isabella braut då av forhandlingane straks, men skifta meining og fekk i gang samtalane att etter at Columbus først forlét slottet. Dei blei samde om å sende ein ekspedisjon vestover. Halvparten av investeringa skulle komme frå private investorar, som Columbus allereie hadde skaffa. Han fekk gjennomslag for alle krava sine og kunne kalle seg admiral av Castilla.
Same år (1492), den 3. august, drog Columbus frå Palos med tre skip: «Santa Maria», «Niña» og «Pinta». Første stoppestad var Kanariøyane, der han oppheldt seg ein månad. Deretter starta han seglinga over Atlanterhavet som skulle ta fem veker. Han juksa med loggboka, slik at mannskapet skulle tru at dei hadde reist kortare enn dei faktisk hadde. Det er usemje om kva øy han faktisk nådde først, men han nådde i alle fall ei av øyane i Bahamas den 12. oktober 1492.
Dei innfødde tainofolka var fredsame og venlege. I loggen for 14. august 1492 kladda Columbus et brev til Ferdinand og Isabella om tainofolket;
På denne første reisa utforska Columbus også nordaustkysten av Cuba, der han gjekk i land den 28. oktober, etter det òg nordkysten av Hispaniola. Her gjekk «Santa Maria» på grunn og måtte forlatast. Ein av dei lokale leiarane, Guacanagari, tok då imot han. Columbus grunnla La Navidad, og sette igjen 39 mann der.
4. januar 1493 sette han segl heimover, og etter ei stormfull reise måtte han legge i land i Portugal. Forholdet mellom Portugal og Castilla var skralt på denne tida, og han blei fanga, men seinare lauslaten. Han kom til Spania den 15. mars, og viste fram både gullet han hadde funne og fleire innfødde som han hadde tatt med over. Han skildra også tobakk, ananas og hengjekøyer, som var nytt for europearane.
I Spania vart han motteken med vørdnad, og rykta om nytt land spreidde seg over heile Europa.
Andre reisa
Han drog ut på andre reisa (1493–1496) den 24. september 1493, med 17 skip, forsyningar og 1200 mann for å utforske og kolonisere regionen.
Denne gongen var Dominica det første landet han såg, noko lengre sør enn der han kom på første reisa. Denne øya var ulendt, så han drog lenger nord, der han fann og gav namn til Guadeloupe, Montserrat, Antigua og Nevis. Desse gjorde han krav på som spansk eigedom, på same måte som Jomfruøyane og Puerto Rico. Deretter drog han til Hispaniola, der han oppdaga at kolonistane hadde kome i strid med indianarane og blitt drepne. Han etablerte ein ny busetnad ved Isabella, på nordsida av Hispaniola, første staden dei hadde funne gull. Kystlinja ved busetnaden hadde lite tenlege hamneforhold og ho varte ikkje lenge. Han utforska dei indre delane av øya, og fann litt gull, etterpå etablerte han eit festningsverk der. Vidare utforska han sørkysten av Cuba, men nådde ikkje rundt til vestsida, derfor var han sikker på at dette var ei halvøy, ikkje ei øy. Han oppdaga også Jamaica.
Før han drog ut på den andre reisa, hadde han fått melding frå Ferdinand og Isabella om å halde oppe eit vennleg forhold til dei innfødde. Men på turen sendte Columbus eit brev tilbake der han gav framlegg om å gjere nokre av dei innfødde til slavar, særleg karibane, fordi dei var så aggressive. Krona viste framlegget attende, i februar 1495 tok likevel Columbus 1600 indianarar som slavar. 550 av desse blei sendt til Spania, og av dei døydde 200 på reisa. Etter ei rettssak blei dei som overlevde turen sette fri og sendt tilbake. Columbus slapp fri 400 av slavane sine, fordi han ikkje hadde nytte av dei. Denne striden med slavane var den første store kampen mellom spanjolar og innfødde i «den nye verda».
Hovudføremålet med denne turen åt Columbus var å finne gull. For å oppnå dette, påla han dei innfødde i Cicao og Haiti eit system der alle over 14 år måtte finne ei viss mengde gull. Som prov på oppfylt kvote fekk dei eit merke rundt halsen. Dei som ikkje oppfylte kvoten sin fekk hendene sine hogd av. Trass i desse ekstreme verkemidla fann Columbus lite gull. Hovudårsaka til dette, var at dei innfødde var sårbare for europeiske sjukdomar.
I breva sine til den spanske kongen og dronninga foreslo Columbus fleire gongar slavar som ein utsikt for å tene pengar på oppdagingane, men framlegga blei alltid vist attende. Kongen og dronninga såg heller på dei innfødde som framtidige kristne.
Columbus førte også tilsyn med skipinga av encomienda; ein formyndarskap kor spanjolane fekk samtykke i eineretten på bruk av arbeidskraft i «den nye verda», i bytte mot at spanjolane kristna dei innfødde og gav dei tryggleik. Denne politikken auka slaveriet monaleg. I nokre tilfelle arbeidde indianarane seg ihel, i andre tilfelle døydde dei av dei nye sjukdomane som spanjolane tok med seg, eller av feilernæring. Overslag på innbyggjartal før Columbus kom dit varierer mykje. Thomas Cook rekna talet på tainoar i Hispanola i 1493 til å vere 8 000 000, dette er truleg det høgste overslaget. Bartolome de Las Casas gjorde i 1496 ei folketeljing etter at encomienda hadde tatt til, og hans overslag var 3 000 000 tainoar. Ei spansk folketeljing i 1514 viste berre 22 000 tainoar, og i 1542 blei det talt berre 200. Columbus innsette brørne sine som kommandørar i busetjingane, og reiste frå Hispaniola til Europa den 10. mars 1496. Brørne hans og andre conquistadorar innførte encomienda med tilsvarande resultat også andre stader i Amerika.
Tredje reisa og arrestasjonen
I 1498 reiste Columbus til «den nye verda» for tredje gong, saman med den unge Bartolome de Las Casas, som seinare gav verda delvise avskrifter av Columbus sine loggar. På denne reisa oppdaga dei øya Trinidad den 31. juli, og fastland i Sør-Amerika, ved elva Orinoco, før dei drog tilbake til Hispaniola. Først skildra han dei nye landområda som om dei høyrte til eit tidlegare ukjent kontinent, seinare refererte han til områda som ein del av Asia. Mange spanske nybyggjarar var utilfredse fordi dei ikkje såg noko til rikdommane Columbus hadde fortalt om. Columbus måtte stadig kjempe mot opprør både frå nybyggjarane og dei innfødde. Nokre av mannskapet blei til og med hengde for å ikkje lyde.
Mange nybyggjarar og munkar reiste heim og dreiv lobbyverksemd mot Columbus i den spanske retten, der dei skulda han for vanstyre. Kongen og dronninga sendte i år 1500 den kongelege administratoren Francisco de Bobadilla over til det nye landet, for å arrestere Columbus og sende han heim. Columbus nekta å ta av seg handjarna om bord i skipet på veg til Spania, og på reisa over, skreiv han eit langt brev til dei spanske monarkane, der han trygla om frifinning.
Sjølv om han vart sett fri, fekk han aldri attende prestisjen og respekten han tidlegare hadde, og han mista òg retten til å styre i «den nye verda». Som ei ytterlegare audmjuking, portugisarane hadde vunne kappløpet om å segle til India; Vasco da Gama kom tilbake i september 1499 etter å ha segla til India ved å reise rundt kysten av Afrika.
Siste reisa og seinare liv
Til trass for handsaminga av Columbus, gjorde han ei fjerde reise, frå 1502 til 1504. Han forlét, Spania 9. mai 1502. På denne reisa hadde han selskap av yngste son sin Ferdinand, og utforska kysten av Sentral-Amerika, frå Belize til Panama. I 1502 møtte dei eit fullasta handelsskip utanfor kysten av Honduras, som var langt som ein galei. Dette var det første registrerte møtet mellom spanjolar og innfødde frå Mesoamerika. Seinare stranda han i Jamaica og måtte vere der i eit år. Han sendte to mann med kano for å hente hjelp, og i mellomtida imponerte han dei lokale folka med bl.a. å føreseie ei måneformørking korrekt. Då hjelpa endeleg kom, drog han tilbake til Spania i 1504.
Columbus nytta heile tida omvending av ikkje-kristne som eit argument for utforskingane av «den nye verda». I dei seinare åra av livet sitt blei han stadig meir religiøs, og hevda bl.a. at han høyrte guddommelege røyster. Han arbeidde også for eit nytt krosstog for å overta Jerusalem, hadde ofte på seg fransiskanarklede, og hevda at oppdaginga av «paradis» var ein del av Guds plan, og snart ville resultere i Dommedag og verdas ende.
I dei seinare åra av Columbus sitt liv, kravde han at den spanske krona gav han 10 % av all forteneste frå dei nye områda, i tråd med tidlegare semjer. Men sidan han var løyst frå pliktene sine som guvernør, følte ikkje den spanske krona seg bunden av desse kontraktane, og krava hans blei avviste. Familien hans saksøkte seinare krona for ein part av profitten frå Amerika, men tapte saka til slutt – 50 år seinare.
20. mai 1506 døydde Columbus i Spania, framleis overtydd om at oppdagingane hans var austkysten av Asia. Sjølv etter at han var død, reiste han. Han blei først gravlagt i Valladolid, deretter i Sevilla. Seinare, i 1542 vart han flytta til Santo Domingo i Den dominikanske republikken, etter testamentet til sonen Diego. I 1576 tok franskmennene over, og liket vart frakta til Havanna i Cuba. Etter krigen i 1898 blei Cuba uavhengig, og restar av Columbus sin lekam blei igjen flytta tilbake til Spania. Men somme hevdar framleis at han er gravlagt i katedralen i Santo Domingo.
Kritikk av Columbus i ettertid
Kristoffer Columbus har lenge vorte heidra for å «oppdaga Amerika» i jakta på ein ny sjøveg til India, men med tida vart fleire skjulte sanningar om oppdagaren avdekt. Dagen då Kristoffer Columbus «oppdaga Amerika» blir både feira og sjåast på som ein heilagdag i fleire land, men fleire av innbyggarane i landa set ikkje like stor pris på feiringa av denne omstridde personen. I ettertid har det komme fram at Columbus mellom anna hadde fleire afro- amerikanske slavar, han var kvinneundertrykkende og behandla fleire urbefolkningar, mellom anna Sør- Amerika, med svært liten respekt.
I USA har Kristoffer Columbus ein eigen dag, kalla «Columbus Day». På denne dagen har amerikanarane fri frå skule og jobb, i heile 23 statar, på grunn av Columbus sin «oppdaging av Amerika», men i ettertid har fleire amerikanarar spurt seg sjølv kvifor ein eigentleg feirar Columbus. Dei synest det er spesielt å romantisera ei oppdaging som berre handlar om at oppdagaren gjekk seg vill, for han trudde eigentleg han fant India.
Fleire urbefolkningar, som Taino- indianarane, vart ramma stort av denne såkalla oppdaginga. Her har det komme fram at dei vart lagt under eit encomienda- system. Dette systemet gjekk ut på at europearane fekk ansvar for indianarane i håp om å kristna befolkninga og få dei ut i arbeid. Straffa for å mellom anna ikkje ville ut i arbeid, kunne vera å få kappa av hendene og få dei hange rundt halsen. I tillegg til dette kunne nasar og øyre bli kutta av som straff for stjeling.
No som vi veit om alle desse ulike kritikkane er det kanskje ikkje så rart at fleire statuar av Kristoffer Columbus har vorte vandalisert og utsett for hærverk. Ein av dei mest kjente sakene som omhandlar dette er statuen i Providence, der statuen vart malne i raud maling og eit skilt nedst der det står «Stop celebrating genocide», direkte omsett «slutt å feira folkemord». Det har i ettertid komme fram at dette har vorte gjort av urfolk, og dette har òg skjedd i fleire statar frå 2010 til no.
Australasia
Australasia er regionen som femnar om Australia, New Zealand, Ny-Guinea og dei mange mindre øyane i Stillehavet som ligg nær.
Charles de Brosses var den som fann opp omgrepet i Histoire des navigations aux terres australes (1756). Termen er ikkje nøyaktig definert, eit føremål med omgrepet er å tale om den delen av Oseania som ligg lengst mot vest, det vil seie Oseania utan å ta med austlege Polynesia og utan å ta med øyane i søraustlege Stillehavet og Mikronesia.
Alexander Olsen
Alexander Olsen var ein norsk fotballspelar frå Bergen, kanskje landets beste fotballspelar utover 1920-talet. Han var senterhalf på Noreg sitt fotballandslag mykje av tida 1919-32, då han spela 37 landskampar. Han vart nordisk meister for Noreg 1929-32 og vann to NM-gull med Brann. Olsen tok seinare namnet Alexander Nagelsett og arbeidde som elektromontør.
Tvistein fyrstasjon
Tvistein fyrstasjon er eit fyr i Larvik kommune i Vestfold og Telemark. Det står på den austre av to småholmar om lag tre kilometer sør for Hummarbakkfjorden.
Alexander Olsen
Aktiv
Olsen/Nagelsett spela for Brann frå 1918. I sin debutsesong spela han cupfinale med laget, ein kamp som enda med tap 0-4 for FK Kvik frå Halden. Han var sentral då Brann vann cupfinalen både i NM 1923 og NM 1925. Det var i desse åra, Olsen si «glanstid» at la Brann om til ein spelestil med kortpasningar, den «nesten revolusjonerende» spelestilen skulle visstnok vere «importert fra Skottland».
Etter 1932 spela Olsen for Sportsklubben Gjøa i Oslo.
Tvistein fyrstasjon
Namnet tyder to steinar, som i dette tilfellet siktar til runde, «steinliknande» holmar.
Alexander Olsen
Aktiv
«Sanderen», som han vart kalla, landslagsdebuterte i 1919 i ein heimekamp mot Nederland, ein kamp som enda 1-1. Frå midt på 1920-talet var han sentral på landslaget, skåra sitt einaste landslagsmål då han 7. juni 1925 vart matchvinnar mot Finland; Noreg vann 1-0 på Holmen stadion i Aker. Noreg vart nordisk meister i fotball for perioden 1929-32 og vart tildelt «Guldkruset». I alt spela han han 37 landskampar for Noreg, dei fire siste i jubelåret 1932.
Tvistein fyrstasjon
Fyret vart oppført i 1908. Lyset står sytten meter over høgaste vasstand og når 9,6 nautiske mil. Fyret vart elektrifisert i 1951 og samstundes vart nytt tårn og ny fyrvaktarbygning bygd. Fyret var familiedrive fram til slutten av 1950-åra, då det vart ein turnusstasjon. I 1987 vart fyret automatisert og avfolka.
Alexander Olsen
Aktiv
Olsen var ein underhaldande fotballspelar, med framifrå teknikk og ballkontroll. Gjennom åra skal han også ha spela keeper, back og forward.
Merittar
Alexander Nagelsett døydde i Bergen i 1975 og er gravlagd på Møllendal.
Oksefjorden i Aust-Agder
Oksefjorden  er ein fjord langs grensa mellom kommunane Tvedestrand og Arendal. Mesteparten av fjorden ligg mellom Borøya i aust og Tverrdalsøya i vest. Han har innløp ved Oksefjorden fyr sør for Borøya og går nordover og nord for Tverrdalsøya til innløpet av Tvedestrandfjorden. Den totale lengda til fjorden er om lag 5 km. På vestsida av Tverrdalsøya ligg Eikelandsfjorden.
Den største tettstaden ved Oksefjorden er Utgardsstranda på Borøya, like ved innløpet til fjorden.
Vigra
Vigra er den største og nordlegaste av øyane i Giske kommune i Møre og Romsdal fylke. Ho har vore eigen kommune. Øya er rik på historie, med tradisjonar som seier at både Ragnvald Mørejarl og sonen Gange-Rolv var frå Vigra.
Innbyggjartalet på øya er i underkant av 2 000 (6 500 i Giske kommune). Største tettstaden er Roald, som ligg på austsida av øya.
Geografi
Ålesund lufthamn ligg om lag midt på øya. Her finn vi viktigaste arbeidsplassen. I tillegg til flyplassen er næringane på øya jordbruk, fiske og fiskeforedling. Vigra er knytt til fastlandet ved bru til Valderøy, og vidare med undersjøisk tunnel (bomveg) til Ålesund om Ellingsøy.
Det høgaste naturlege punktet er Molnesfjellet med 122 meter over havet. I tillegg driftar Norkring ein kringkastar på Synnes med ei 220 meter høg mast. Masta, som delvis ligg i innflyginga til Ålesund lufthamn har det vore mykje strid om, og ho har blitt bygd ned (frå 242 meter) for å vera mindre i vegen for flytrafikken. Sendaren vart slått av den 30. juni 2011 og riven 8. september 2011.
Historie
Det er gjort rike funn av gravhaugar og busetnader frå jernalderen, og lokale stadnamn på øya stammar frå denne perioden.
Vigra var del av Haram herad fram til 1. januar 1890. Da ho blei utskild som eigen kommune, Roald herad. 1. januar 1919 blei namnet endra til Vigra herad. I 1964 vart herada Vigra og Giske slått saman til Giske kommune.
Boka Vigra-slekter gjennom 500 år inneheld gards- og slektshistorie frå 1500-talet og fram til 1987.
La Torrecilla
La Torrecilla er eit fjell sør i Spania. Det har ei høgd på 1919 meter over havet og ligg søraust for Ronda i naturparken Sierra de las Nieves i Andalucia.
Hjerne
Hjernen eller heilen er, saman med ryggmergen, kontrollsentret i sentralnervesystemet hjå dyr. Han ligg vanlegvis i hovudet hjå dyret. Hjernen består av forskjellige delar, som for eksempel storhjernen, veslehjernen og hjernestamma.
Dunderlandsdalen
Dunderlandsdalen er eit dalføre i Rana kommune i Nordland. Dalføret strekkjer seg frå Mo til Saltfjellet. Ranelva følgjer dalen. I Dunderlandsdalen ligg tettstaden Storforsheia, bygdene Skonseng, Røssvoll og Storvoll.
E6 følgjer dalen frå Mo i Rana til Saltfjellet. Illhøllia tunnel, mellom Nevermoen og Røssvoll opna i 2002.
Som ein del av Dunderland Iron Ore Company sitt anlegg i 1902 vart det lagt jernbane frå Storforshei til Mo i Rana, og sidan 1947 har denne traseen vore ein del av Nordlandsbanen.
Steinalder
Det har vore busetnad i Dunderlandsdalen sidan steinalderen. Sommaren 2003 oppdaga ein dansk turist ei «stridsøks» (Streitaxe) ved elva Eiterå. Øksa vart overlevert kulturavdelinga ved Rana Museum den 1. juli 2004.
Dette er det første funnet av den stridsøkskulturen i innlandet i Nord-Noreg. I 1913 vart det oppdaga ei 20 cm lang øks frå den same kulturhorisonten på Brattland i Utskarpen.
Øksa er ei «båt-øks» av svensk-norsk type frå 2800−2400 f.Kr. Ho var neppe ein funksjonell reiskap, men ei pynteøks — eit symbol på rikdom og sosial lagdeling. Kanskje høyrte ho til ein lokal høvding.
Gruvedrift
Sidan 1799 har jernmalmleiene i dalen vore kjent, og den første industrielle utnyttinga av malmen skjedde i regi av Dunderland Iron Ore Company i fleire driftsperiodar, den første frå 1902. Selskapet vart avvikla i 1947. Frå 1937 har Rana Gruber drive utvinning av malmen.
Under den andre verdskrigen, opna okkupasjonsmakta, fleire fangeleirar; fangar svelta i hjel og fangar vart avretta.
Frå 1964 vart magnetitt og hematitt frå dalen nytta i produsjonen ved Norsk Jernverk i Mo i Rana.
Geografi
Sentrale stader, frå foten av Saltfjellet i nord og sørover, er Krokstrand, Bjøllånes, Storvoll, Dunderland, Eiterå, Nevernes, Storforshei, Nevermoen og Røssvoll.
Av sidedalar finn ein mellom anna Plurdalen, Røvassdalen, Bjøllådalen, Grønfjelldalen og Virvassdalen.
Geologi
Dunderlandsdalen er kjent for store førekomstar av jernmalm, glimmerskifer og tildels marmor.
Berggrunnen i Dunderlandsdalen består av kaledonsk skifer som har gjeve grunnlag for bergverksdrift; mellom anna på Fauske marmor som òg finst på Fauske. På Storforshei har det vore utstrekt drift på jern.
Akerøya
Akerøya er ei øy i Hvaler kommune i Viken med eit areal på 1,6 km². Det høgaste punktet på øya er 33 moh. Aust for Akerøya ligg ein liten holme, Festningsholmen, med Akerøy fort frå 1600-talet. I sagatida heitte øya Saltholmen etter nokre grunne pollar der det vart vunne ut havsalt.
Øya består i hovudsak av granitt og enkelte strandflater og grassletter. Karakteristiske «klover» skjer gjennom øya fleire stader der det veks godt med småbuskar og tre. Det er registrert meir enn 400 plantearter der fleire er trua og sårbare. Øya har eit rikt fugleliv og er ein rasteplass for trekkfugl. I 1978 vart det oppretta eit naturreservat for sjøfugl på aust- og vestsida av øya med ferdselsforbud delar av sommaren. Sidan 1961 har Akerøya Ornitologiske Stasjon drive registrering av fugl.
Fram til om lag 1950 var det eit gardsbruk som dreiv med storfe på øya. Dyrehaldet har vore med å halde vegetasjonen nede, men dei seinare års sauebeite har ikkje klart å halde tritt med gjengroing av spesielt einer.
På det høgaste punktet på øya er det ein redutt, ein observasjonspost for fortet på Festningsholmen. Nord for redutten er det funne fleire gravrøyser frå bronsealderen.
Den mest attraktive delen midt på øya er gjort til offentleg friområde med høve for telting. Akerøya er eigd og vert forvalta av Staten og Oslofjordens Friluftsråd, som òg har ein oppsynsmann i det einaste huset på øya i perioden 15. juni-15. august. Utanom sesongen vert huset disponert av Akerøya Ornitologiske Stasjon.
Den nye verda
«Den nye verda» er ei nemning som oppstod kring 1555 for å definere det amerikanske kontinentet og dei tilhøyrande øyar som ein heilskap. Amerika var den gongen eit nytt kontinent for europearar som tidlegare berre kjente til Europa, Asia og Afrika—«den gamle verda».
I dei seinare decennium har somme rekna uttrykket «den nye verda» som lett krenkjande, fordi det legg til grunn ei oppfatning av at berre det europeiske synspunktet er det som er rett. Derfor vert termen no berre nytta generelt i avgrensa samanhengar i visse sosiale lag. Først og fremst kan ein snakke om «den nye verda» i ein historisk kontekst kor ein diskuterer reisene åt Christofer Columbus, den spanske erobringa av Yucatán og liknande. Dernest kan ein i ein biologisk kontekst snakke om artar i «den gamle verda» og i «den nye verda».
1203
1203 (romartal MCCIII)
1202
1202 (romartal MCCII) var eit normalår som byrja på ein tysdag i den julianske kalenderen.
Pavel Tretjakov
Pavel Mikhailovitsj Tretjakov var ein russisk forretningsmann, kunstsamlar og mesén. Han er særleg kjend for opprettinga av Tretjakovgalleriet.
Tretjakov byrja å samle på kunst då han var 23 år. Han kjøpte inn ein del hollandsk kunst, men først og fremst verk av russiske kunstnarar som Vasilij Perov, Ivan Kramskoj, Ilja Repin, Vasilij Surikov og Isaak Levitan. Formålet med innkjøpa var i første rekke tanken om å opprette ei kunstsamling som kunne danne grunnlaget for eit museum med nasjonal kunst.
Han knytte etter kvart personlege band til mange av kunstnarane i Peredvizjnikij-rørsla og ytte både direkte pengehjelp og kom med råd.
I 1892 skjenka Tretjakov si allereie då berømte samling til den russiske nasjonen, og i august året etter var det offisiell opning av museet. Med nærare 140 000 verk er det i dag, ved sidan av Eremitasjen i St. Petersburg, verdens største samling av russisk kunst.
Pavel Tretjakov og broren Sergej er også kjend for å ha finansiert oppsraten og drifta av ein skule for døvstumme i Moskva.
Roque Santa Cruz
Roque Luis Santa Cruz Cantero er ein paraguayansk fotballspelar. Han har vore kaptein for det paragauyanske landslaget og spele for Cruz Azul i Mexico (2015).
Hausten 2011 spela han som spiss for Real Betis i spansk Primera Division, på lån frå Manchester City i engelsk Premier League, og for Paraguay sitt landslag. Han vart seriemeister i Paraguay med Olimpia i 1998 og 1999, og i Tyskland med Bayern München i 2000, 2001, 2003, 2005 og 2006. Med Bayern München var han òg med på å vinna den europeiske Meisterligaen i 2001. I 1999 vart han kåra til årets paraguayanske fotballspelar. Han var Blackburn sin toppskårar i Premier League i 2007/08-sesongen med 19 seriemål.
Pfungen
Pfungen er ein kommune i distriktet Winterthur i kantonen Zürich i Sveits. Kommunen har innbyggjarar  og eit areal på. Kommunesenteret ligg 412 meter over havet.
Kommunen ligg i nedre Tösstal, og landsbyen ligg ved Multberg og består i tillegg av andre busetnader i Rumsdalen.
Trigno
Trigno er ei 85 km lang elv i Italia. Elva spring ut i Appenninane i provinsen Isernia og munnar ut i Adriahavet nær Vasto. Store delar av elva dannar grensa mellom regionane Abruzzo og Molise.
Tretjakovgalleriet
Det statlege Tretjakovgalleriet (russisk Государственная Третьяковская Галерея (ГТГ), Gosudarstvennaja Tretjakovskaja Galereja (GTG)) er eit kunstgalleri i Moskva i Russland. Med nærare 140 000 verk er det ved sidan av Eremitasjen i St. Petersburg verdas største samling av russisk kunst.
Galleriet si historie tek til i 1856 då den moskovittiske handelsmannen og industrimagnaten Pavel Tretjakov byrja å kjøpe verk av samtidas russiske kunstnarar, med formål å opprette ei samling som seinare kunne vekse til eit museum for nasjonal kunst. I 1892 skjenka Tretjakov si allereie då berømte samling til den russiske nasjonen.
Fasaden på galleribygninga vart teikna av målaren Viktor Vasnjetsov i ein særeigen russisk eventyrstil. Galleriet vart bygt i 1902-04 sør for Kreml. I løpet av 1900-talet ekspanderte galleriet til fleire nærliggjande bygningar, mellom anna til Nikolaikyrkja i Tolmatsji frå 1600-talet.
Samlingane omfattar over 130 000 gjenstandar, alt frå Theotokos av Vladimir og Andrej Rubljovs Den heilage treeininga til den monumentale Komposisjon VII av Vasilij Kandinskij og Svart firkant av Kasimir Malevitsj.
I 1985 vart Tretjakovgalleriet slått saman med eit galleri for samtidskunst, som heldt til i ein stor, moderne bygning like sør for Krimbrua. Denne greina av museet inneheld ei samling skulpturar innan sosialistisk realisme, til dømes høgdepunkt som Jevgenij Vutsjetitsj sin ikoniske statue av «Jarn-Feliks» (som vart flytta frå Lubjankaplassen i 1991), skulpturen «Smi!» som framstiller ein naken arbeidar som smir eit sverd, og «Unge Russland»-monumentet. Like ved står også Zurab Tsereteli sin 86 meter høge statue av Peter den store, ein av verdas høgaste statuar.
U-Vox
U-Vox er det åttande studioalbumet til det britiske new wave-bandet Ultravox, gjeve ut 9. oktober 1986 på Chrysalis Records. Det var det femte albumet til bandet med Midge Ure og det siste med besetninga bandet hadde hatt sidan 1979, om ein ser bort frå Warren Cann. Bandet vart oppløyst i 1987, men vart samla att i 1992 med ei anna besetning som gav ut to album, styrt av klaverspelaren Billy Currie som det einaste attverande medlemmet. Denne Ure-styrte besetninga kom saman att i 2008. Det var òg det siste Ultravox-albumet som nådde topp 10 på UK Albums Chart, der det nådde niandeplassen.
Bakgrunn
Trass i at det nådde topp 10 i Storbritannia, var det ikkje ein like stor suksess som dei førre Ultravox-albuma i 1980-åra og inneheldt ingen singlar som nådde topp 20. Dei to singlane «Same Old Story» og «All Fall Down» nådde høvesvis 31. og 30. plassen. I tillegg vart trommeslagaren Warren Cann sparka frå bandet før innspelinga og vart erstatta av Mark Brzezicki frå Big Country. Stilen dei vart utvikla bort frå den elektroniske rocken dei hadde spelt på Lament mot til dømes ein keltisk stil på «All Fall Down», der The Chieftains var gjesteartistar. Det siste sporet på albumet, «All in One Day», vart arrangert og dirigert av George Martin.
U-Vox vart det siste Ultravox-albumet med Midge Ure før bandet vart oppløyst i 1987. Besetninga kom saman att i 2008 for ein turné og spelte inn eit nytt album, Brilliant, som kom ut i 2012.
EMI Gold gav ut ei ommastra utgåve av U-Vox i 2000 med bonusspor. Ei ommastra luksusutgåve kom ut i 2009 med ei ekstra bonusplate med fleire B-sider, miksar og demoar.
1205
1205 (romartal MCCV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den julianske kalenderen.
U-Vox
Medverkande
Ultravox
Gjestemusikarar
Tvedestrandfjorden
Tvedestrandfjorden er ein fjord i Tvedestrand kommune. Fjorden er ei fortsetjing av Oksefjorden. Han har innløp ved Furøya og strekkjer seg litt over 3 km nordover og endar opp i to bukter. I den vestlege bukta ligg sjølve Tvedestrand, medan Østerå ligg i den austlege bukta, som heiter Østeråbukta.
Eikelandsfjorden i Arendal
Eikelandsfjorden er ein fjord i Arendal kommune. Han ligg mellom Tverrdalsøya i aust og fastlandet i vest og strekker seg 3,5 km nordover frå tettstaden og sundet Kilsund på Tverrdalsøya. Ved Øytangen på Tverrdalsøya munnar Eikelandsfjorden ut i Oksefjorden, som held fram vidare nordover mot Tvedestrandfjorden og Tvedestrand.
Bjørkvatnet i Lierne
Bjørkvatnet er ein innsjø som ligg på grensa mellom Noreg og Sverige. Den norske delen ligg i Lierne kommune i Trøndelag fylke.
Torgersøy fyrstasjon
Torgersøy fyrstasjon er eit fyr i Oslofjorden på ei øy utanfor Tønsberg. Det vart oppretta som innseglingsfyr til Vallø Saltverk i 1851.
I 1890 vart fyrstasjonen nedlagd og erstatta av ei fyrlykt. Klokketårnet er i tre og er bygd i sveitserstil som dei andre bevarte tåkeklokkene i landet.
Torgersøy tåkeklokke har stor fyrhistorisk verdi og arkitektonisk verdi og er derfor freda etter lov om kulturminne.
1206
1206 (romartal MCCVI)
Yuto Nagatomo
Yuto Nagatomo er ein japansk fotballspelar som hausten 2011 spela i forsvar for Inter i Serie A i Italia og for det japanske landslaget. Han debuterte for A-landslaget 24. mai 2008 i ein privatlandskamp mot Elfenbeinskysten. Han tok del i sommar-OL i 2008 og fotball-VM i 2010 med det japanske fotballaget.
Fjellstad
Fjellstad er ein tettstad i Rælingen kommune i Viken. Staden har og ligg på vestsida av Øyeren, ti km sørom kommunesenteret Fjerdingby.
Uorganisk sambinding
Uorganiske sambindingar er kjemiske sambindingar som ikkje er organiske. Alle sambindingar som ikkje inneheld karbon er uorganiske. I tillegg er salt og enkle kovalente sambindingar av karbon som regel uorganiske.
Bangsjøan
Bangsjøan er tre samanhengande innsjøar i Trøndelag fylke. Den sørvestlege delen er Ytter-Bangsjøen, den midterste delen er Midter-Bangsjøen og den nordaustlege delen er Øyster-Bangsjøen.
Uorganisk sambinding
Døme på uorganiske sambindingar
Ein del vanlege stoff som:
Typar av sambindingar som ofte er uorganiske
Velledalen
Velledalen er eit dalføre i Sykkylven kommune på Sunnmøre. Dalføret er omkransa av fjell og isbrear. Nokre fjell i området: Råna 1586m, Store Brekketind 1578m, Midtre Regndalstind 1540m, Brunstadhornet 1524m, Vellesæterhornet 1510m.
Ein kjend person frå Velledalen er skodespelaren Edvard Drabløs. Han var ein sentral aktør i opprettinga av Det Norske Teatret, mellom anna som teatersjef. Han deltok vidare i mange norske filmar. Det er reist ei statue av Edvard Drabløs ved Velledalen Grendahus (utforma av Tore Bjørn Skjølsvik)
Også tidlegare stortingsrepresentant Arnold Weiberg Aurdal (Sp) kjem frå Velledalen.
Lim
Lim (av norrønt lím) er eit materiale som kan binda saman to kontaktflater ved å påførast i blaut tilstand og deretter størkna fast. Limet limar flatene saman anten gjennom adhesjon eller gjennom kohesjon.
Bekkerøye
Bekkerøye (Salvelinus fontinalis) er ein laksefisk nærskyld røya. Ho kjem opphavleg frå austlege Nord-Amerika, men er sett ut som sportsfisk mange andre stadar. I Noreg vart ho sett ut frå 1876 til 1920 og frå 1960-åra; særleg i forsura vassdrag sidan ho toler lågare pH-verdiar enn aure. Arten står på Norsk svarteliste 2007 og vert rekna som ein høgrisikoart; ho er nemleg ein mogleg vektor for ymse utanlandske parasittar.
Kjenneteikn
Bekkerøya er mørk grøn til brun med marmorisering i lysare fargar på ryggen og ofte halen. Magen og finnane på undersida av fisken er raude, han har òg ein del raude prikkar. Raudfargen på magen vert kraftigare i gytetida, særleg hjå hannar.
Den største registrerte lengda på bekkerøye er 86 cm, og den største vekta 9,4 kg. Han kan nå ein alder på minst 7 år; kanskje det dobbelte i område kor han er innført.
Levesett
Bekkerøya trivst i klart, kaldt vatn med mykje oksygen. I det naturlege utbreiingsområdet har det vorte observert ein tendens til å symje mot straumen tidleg på våren, om sommaren og seint på hausten; og nedover på seinvåren og hausten. Somme bestandar er anadrome til ein viss grad - dei vandrar ut i saltvatn, men forflyttar seg aldri meir enn nokre få kilometer frå elvemunningane. Dei blir verande på sjøen i opp til tre månadar.
Bekkerøya er ein rovfisk som et frå eit vidt spekter av organismar, m.a. makk, krepsdyr, insekt, blautdyr, fisk, amfibium og små pattedyr. Det har òg vorte funne planterestar i mageinnhaldet til nokre eksemplar.
Beggar and Co
Beggar and Co (òg skrive Beggar & Co) er ei britisk pop/jazz-funk-gruppe, som består av kjernemedlemmane Kenny Wellington, David Baptiste, Neville «Breeze» McKrieth i tillegg til gjestemusikarar. Dei spesialiserer seg på jazz, funk og dansemusikk. Baptiste, Wellington og McKrieth skipa òg gruppa Light of the World, som opphavleg vart skipa for å spele jazzfunk og dansemusikk, men fekk noko suksess i Storbritannia med albumet Round Trip. Som medlemmar av Light of the World har dei òg hatt norke hittar med «London Town», «I Shot the Sheriff» og «Time», som alle gjekk inn på UK Single Chart.
Bekkerøye
Levesett
Dei gyter over grusbotn. Kurtisen tek til med at hannen freistar å driva hoa mot ein passande gyteplass. Om ho er villig, vel ho ein plass og grev eit reir. Medan ho grev sym hannen rundt ho og freistar å stryka finnane sine mot ho, sjølv om han mesteparten av tida er oppteken med å jaga vekk andre hannar. Når reirholet er ferdig, legg paret seg ned i og slepp ut egg og mjølke. Når dei er ferdige med dette, dekker hoa egga med småstein ho feiar oppstrøms. Når dei er heilt dekt, sym ho opp mot straumen og tek til å grava ei ny gytegrop.
Nahuatl
Nahuatl, aztekisk, er eit uto-aztekisk språk som vert snakka av om lag 1,5 millionar menneske i dei sentrale delar av Mexico. Det er det mest utbreidde språket i Mexico etter spansk, og er rekna som «nasjonalspråk» med same «verdi» som spansk og dei andre urfolksspråka i landet i den meksikanske loven om språklege rettar.
Ein variant av språket blei tala av dei gamle aztekarane. I norsk har mellom anna lånorda «kakao» og «sjokolade» (cacahuatl, chocolatl), «avokado» (ahuacatl) og «tomat» (tomatl) blitt tatt opp frå nahuatl.
Nils Løingslåtta
Nils Olsson Løingslåtta,, var ein norsk kjend forteljar og tradisjonsberar frå Hol i Hallingdal. Han var frå garden Rygg, sjølv var han gardbrukar på bruket Løingslåtta i heimbygda.
I følgje Lars Reinton var Nils Løingslåtta ein forteljar av det spontane slaget.
Reinton skriv:''Han var ikkje før komen innom døra, so bar det til å fortelja. Eg var hjå han og fekk han til å fortelja om forfedrane mine. Han sat ved vindauga, den gamle, magre mannen, med augo som stirde meir innetter enn frametter, hovudet nikka og nikka, han var so skjelv, hendene hans riste. Men fortelnadene hans kom som hugne i stein. Ein såg skapnadene for seg...''
Nils var av den store Rygg-slekta i Hol, og var barnebarn av rosemålaren Kitil Olsson Rygg. Nils budde i Kvisle heile livet.
Seltjarnarnes
Seltjarnarnes (utt: sell-tjardnar-nes) er ein by i hovudstadsområdet på Island. Han er au den minste kommunen på øya. Pr. desember 2006 budde det 4467 menneske i kommunen som ligg ytst på same halvøy som Reykjavík. Seltjarnarneshreppur valde det fyrste styret sitt i 1875. Før dette omfatta den gamle Seltjarnarneshreppur heile neset mellom Kollafjörður og Skerjafjörður (det vil seie mesteparten av Reykjavík). Delar av Kópavogur høyrte tidlegare au til Seltjarnarneshreppur, men etter Valhúsahæð blei bebygd under og etter andre verdskrig blei kommunen etter årsskiftet 1947/1948 som i dag.
Seltjarnarnes fekk status som kjøpstad 29. mars 1974.
Bakgrunnsstoff
Heimesida til kommunen
Edvard Drabløs
Edvard Drabløs var ein norsk skodespelar. Han var ein sentral aktør i opprettinga av Det Norske Teatret, mellom anna som teatersjef. Han deltok vidare i mange norske filmar. Drabløs voks opp i Velledalen i Sykkylven kommune på Sunnmøre. Det er reist ei statue av Edvard Drabløs ved Velledalen Grendahus.
Edvard Drabløs er riddar av 1. klasse av Den Kongelige Norske St. Olavs Orden 1953.
1207
1207 (romartal MCCVII)
Juan Mata
Juan Manuel Mata García er ein spansk fotballspelar, som frå 2014 spelar for Manchester United og for det spanske landslaget.
Han blei kjøpt til Chelsea i august 2011 for cirka 220 millionar norske kroner. Med Chelsea vann han FA-cupen i 2012, den europeiske Meisterligaen i 2012 og Europaligaen i 2013. Han vart kåra til årets spelar i Chelsea i 2011/12- og 2012/13-sesongen. Han var med på det spanske landslaget som vann fotball-VM i 2010 og spelte i éin av Spania sine sju kampar. I fotball-EM i 2012 spelte han som innbyttar i éin av Spania sine seks kampar, nærare bestemt finalen, der han skåra Spania sitt 4-0-mål mot Italia.
Alvøyna i Øygarden
Alvøyna er namn på ei øy i Øygarden kommune i Vestland. Øya ligg nordvest for Bergen, ut mot havet vest av Hjeltefjorden. Tjeldstømarka, utmarka til garden Tjeldstø, ligg på Alvøyna. I 1995 vart 1061 dekar verna som våtmarksområde. På vestsida av Rotevatnet ligg eit fugleobservasjonshus.
Folketalsutvikling:
Alvøy eller Alvøyna er òg namn på ei øy i Raunefjorden i Sund kommune i Hordaland.
Alvøyna i Sund kommune
Alvøyna eller Alvøy er ei øy i Øygarden i Raunefjorden i Vestland fylke. Øya ligg aust om Tyssøy i og nokre hundre meter sør for Bjorøy, og halvannan kilometer vest for Bergen lufthamn, Flesland. Alvøyna er eigd av Bergen og omland friluftsråd.
Alvøyna er òg namn på ei øy i Øygarden kommune. Desse to øyane ligg berre få mil frå kvarandre og frå Bergen sentrum. Det har skjedd lagnadstunge forvekslingar i det redningsmannskap har drege til feil Alvøy på søk etter skipbrotne.
Norske utanriksministrar
Den norske utanriksministeren er medlem av regjeringa i Noreg og sjef for Utanriksdepartementet. Saman med statsministeren er utanriksministeren den einaste av regjeringsmedlemmane som har tittelen minister, dei andre medlemmane har tittelen statsråd.
Vedtaket om å opprette Utanriksdepartementet blei gjort same dag som Noreg erklærte at Unionen med Sverige var oppløyst, 7. juni 1905. I unionstida hadde det svenske utanriksdepartementet varetatt utanrikssakene for både Sverige og Noreg. Det norske utanriksdepartementet starta si verksemd den 15. juni 1905. Jørgen Løvland blei den første utanriksministeren. Noreg kunne likevel ikkje sende ut diplomatar, eller på andre måtar opptre som ein utanrikspolitisk aktør, før landet var anerkjent internasjonalt som ein sjølvstendig stat. Anerkjenninga var avhengig av ein formell og reell sanksjon frå Kong Oscar. Inntil denne kom 26. oktober 1905 skulle norske utanriksinteresser framleis bli varetekne av svenske ambassadar og konsulat.
Arbeidet for ein eigen norsk utanriksrepresentasjon (Konsulatsaka) var ei av dei avgjerande konfliktane mellom Noreg og Sverige i dei siste åra til unionen. Historikarane er likevel ueinige om dette i seg sjølv var ei viktig sak for norske politikarar, eller om saka blei brukt som påskot i arbeidet for ei oppløysning av unionen.
Utanriksdepartementet, forkorta UD, handsamar saker vedkomande Noreg sitt tilhøve til framande makter, internasjonale organisasjonar, utanrikshandel, kulturelt samkvem med utlandet og Noreg sitt tilhøve til utviklingslanda. Departementet har sidan opprettinga hatt sine kontor i Victoria terrasse. Staten kjøpte bygget i 1913. Den nyaste delen av kvartalet, mot 7. juni-plassen, blei bygd i 1963.
Utanriksminister Løvland formulerte 28. oktober 1905 det første norske utanrikspolitiske manifestet, av og til kalla Løvland-doktrinen:
Halvard Lange er den utanriksministeren som har sete lengst, frå 1946 til 1965, gjennom fire regjeringar, følgt av Knut Frydenlund sine ni år i fire regjeringar. Nils Claus Ihlen sat i sju år, frå 1913 til 1920. Arbeiderpartiet sin utanrikspolitiske troika Knut Frydenlund, Thorvald Stoltenberg og Johan Jørgen Holst etterfølgde kvarandre som ministrar frå 1974 til 1994, avbrote av to borgarlege regjeringar. Utanriksministeren er vanlegvis statsministeren sin stadfortredar.
Yasuhito Endō
Yasuhito Endō er ein japansk fotballspelar som har spela for Gamba Osaka i den japanske J-ligaen, og for det japanske landslaget. Han vart seriemeister i Japan med Gamba Osaka i 2005. I 2008 vann han den asiatiske meisterligaen med den same klubben. Han vart kåra til årets japanske fotballspelar i 2008 og årets asiatiske fotballspelar i 2009.
Norske utanriksministrar
Norske utanriksministrar
Liste omfattar alle norske utanriksministrar sidan Utanriksdepartementet blei oppretta i 1905, i samband med Noreg si lausriving frå unionen med Sverige.
Yotta
Yotta (symbol Y) er eit SI-prefiks i SI-systemet. Verdien representerer 1024 eller 1 000 000 000 000 000 000 000 000.
Ved skriving av prefiksar framfor symbolet for ei måleeining, skal prefikset også skrivast med «Roman Upright» font, og utan mellomrom mellom prefikset og einingssymbolet. Merk at liten y står for Yocto, den minste eininga i SI-systemet.
Yotta vart teken inn i systemet i 1991, og kjem frå gresk ὀκτώ (okto), som tyder åtte, fordi det tilsvarer 10008. Per i dag er yotta det største SI-prefikset, men det er venta nye og større prefiks.
Toce
Dei største sideelvane hennar er Diveria, Melezza (som ho motter nær Domodossola), Anza (nær Piedimulera) og Strona (nær Gravellona Toce).