cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pål sine høner
Melodi
Peter Christen Asbjørnsen trykte visa i forteljinga Høyfjeldsbilleder i eventyrsamlinga si. Her skriv han at visa er sungen på ein «eiendommelig melodi». Dette høver heller dårleg med den melodien som er nytta i dag, som er ein klår og lett attkjenneleg durtone i hallingrytme. Stundom har denne vore nytta til dans. Som danseslått er tona skriven opp etter spelemannen Jens A. Myro frå Ål, Hardingfeleverket nr 180 band VII (Sven Nyhus 1978). Hilmar Aleksandersen spela inn ein annan, mindre kjent melodi, som ligg nærare den skildringa som er gjeven av Asbjørnsen. Her finn ein fleire av dei gamle naturtone-trinna som er typisk for eldre folkemusikk.
Sør-Asia
Historie
Medan dei fleste menneska som heldt til i området på denne tida truleg talte dravidiske språk, vandra det mellom 1500 og 1200 f.Kr. inn stammefolk som tala indoariske språk. Desse tok med seg vedisk kultur, der kua stod sentralt; språk som skulle bli til hindi, urdu og fleire andre moderne sørasiatiske språk; og stod truleg også bak det indiske kastesystemet. Fleire av dei grunnleggande trekka ved hinduismen var på plass.
Pål sine høner
Melodi
Ein variant av denne melodien er skriven ned av Leopold Mozart i 1761, og kalla ein «alte Deutsches Volkslied». Denne tona er og nærskyldt den engelske visa Twinkle, twinkle little star ("Jeg er trett og går til ro").
Kvedaren Talleiv Røysland song inn ein eigen versjon av visa for NRK, ei innspeling som seinare vart grunnlag for den mest kjende kor-versjonen, arrangert av Knut Nystedt. Melodien er elles handsama som fuge.
Sør-Asia
Historie
På om lag 500-talet f.Kr. oppstod det to religionar med utgangspunkt i hinduisme; buddhismen og djainismen, mellom anna som reaksjon på den ritualiserte hinduismen. Desse skulle blir utbreidde til store delar av Asia før dei igjen i stor grad blei fortrengde frå Sør-Asia av ein omforma hinduisme.
Sør-Asia blei invadert av fleire hærar, først av Aleksander den store i 320-åra f.Kr., seinare av indogrekarar og skytarar som grunnla kongerike. Samstundes voks innfødde rike som Maurya, Gupta i nord og Pallava og Tsjalukya. Tsjolariket, som voks fram på 900-talet, dekte store delar av Sør-India i tillegg til Malayahalvøya og indonesiske øyar.
Den første muslimske invasjonen av Sør-Asia fann stad i Sind i 712, medan Punjab og Peshawar blei tekne på 900-talet. Frå 1000- til 1300-talet plyndra mongolar nordlege område, medan andre muslimske krefter gradvis overvann rike her fram til grunnlegginga av Mogulriket på 1500-talet gjorde muslimar til herskarar i store delar av området. Under desse voks sikhismen fram.
Sør-Asia var på sitt rikaste på 1700-talet, då det eksporterte krydder, tekstilar og verdigjenstandar som diamantat. Mogulkeisarane herska då i nord og marathaene i vest og sør, men Storbritannia og andre europeiske land oppretta koloniar som stadig voks, og ende opp med å kontrollera området. Dei byrja å gje slepp frå midten av 1900-talet, då Sri Lanka fekk sjølvstende og India og Pakistan (med det som seinare blei Bangladesh) blei oppretta gjennom den traumatiske delinga av Britisk India, og blei gjevne eller tok over tidlegare sjølvstendige land og andre europeiske koloniar. Nepal og Bhutan fortsette å vera sjølvstendige.
Politikk
Fleire av landa har uløyste politiske spørsmål. Sri Lanka har lidd under ei etnisk konflikt mellom singalesarar og tamilar, medan Nepal har opplevd lang tids borgarkrig mellom eit eineveldig monarki og ein kommunistisk gerilja. Både Bangladesh og Pakistan har i store delar av historia si vore under militærdiktatur, og har opplevd mykje politisk uro, korrupsjon og konfliktar med islamistiske grupper. Sjølv om India ofte blir kalla verdas største demokrati, føler store grupper seg marginaliserte, og sosial uro, valdelege demonstrasjonar, konfliktar mellom delstatar og folkegrupper, og til tider væpna opprør, har funne stad overalt i landet både før det blei til i 1947, og seinare.
Likevel finst det stor tru på demokrati og mogleik for betring, noko ein kan sjå gjennom stort politisk engasjement i partiarbeid, interesseorganisasjonar og demonstrasjonar av fredeleg karakter, rimeleg høg valdeltaking (rundt 60% ved parlamentsval i India) og forkasting av leiarar ein er misnøgde med, som indiske Indira Gandhi og Kongresspartiet etter at ho hadde brote menneskerettar og innført unntakstilstand, eller BJP-regjeringa til A.B. Vajpayee etter at den økonomiske veksten i landet ikkje hadde råka dei fattige.
Landa i Sør-Asia samarbeider gjennom Den sørasiatiske regionale samarbeidsorganisasjonen (SAARC), som blei grunnlagd i 1985. Det britiske territoriet i Indiahavet, som geografisk er del av Sør-Asia, er ikkje med i organisasjonen.
Økonomi
Landa i Sør-Asia har lenge vore rekna som utviklingsland. Landa har låge nasjonalprodukt, med ei plassering av Pakistan, Bangladesh og Nepal på 129., 138. og 148. plass på ei liste over 179 land over BNP per innbyggjar. Alle landa har store mengder fattige, og to av verdas største slumområde, Orangi Town i Pakistan og Dharavi i India, ligg her. I sterk kontrast finn me storbyar og teknologisenter, og ein økonomi i vekst. Til dømes voks det indiske bruttonasjonalproduktet med 7-8 % i 2000-åra, slik at landet hadde den tredje største kjøpekraftspariteten i verda i 2007.
Religion
Sør-Asia er kjend for å ha eit sterkt nærvær av religion. Gudstru og utøving er synleg over heile området gjennom bygg, symbol, utsjånad, seremoniar og opptog, og dharma-religionane — hinduismen, buddhismen og djainismen — står sterkt, men ein finn også mange som dyrker abrahamittiske religionar, særleg islam, som har fått sitt eige sørasiatiske preg, tydeleg mellom anna i skikken med pilegrimsferder til sufigraver.
I Sør-Asia finn ein størstedelen av verdas hinduar og ein tredjedel av verdas muslimar, men også synlege minoritetar frå alle verdsreligionane, og fleire innfødde tradisjonar. Kvart land har store religiøse minoritetar. Gjennom historia har område i Sør-Asia vore tilfluksstader for parsarar og jødar, men det har òg funne stad store og valdelege konfliktar mellom religiøse grupper, særleg i samband med delinga av Britisk India, men også tidlegare, til dømes i samband med mogulinvasjonane, der muslimske hærar plyndra og øydela hindutempel, eller Krimikantha av Tsjoladynastiet, ein Sjiva-dyrkar som forfølgde Visjnu-tilhengjarar.
Innbyggjarar
Sør-Asia er eitt av dei tettast folkesette områda i verda. Det er heim til rundt 1,6 milliardar menneske, om lag ein fjerdedel av alle menneska i verda. Folketettleiken på 305 menneske per kvadratkilometer er over sju gonger større enn verdsgjennomsnittet. Samstundes finn ein også ville fjell, skogar og ørken her, der det bur få menneske.
Folk i Sør-Asia har mange fellestrekk, mellom anna når det gjeld arkitektur, klede, matkultur, religionsutøving og samfunnsordningar. Folk ordnar seg gjerne i «kaster», same kva religion dei høyrer til, og landsbyar over heile regionen har ei grad av sjølvstyre gjennom landsbyråd, pantsjajat.
Klede pynta med fargerike mønster, broderi og metall er vanlege, og finst i nokre basistypar som blir varierte over heile området. Store smykke, mellom anna armringar og naseringar, er utbreidde, og blir ofte laga i gull, sjølv om også sølv, glas og plast kan brukast.
Kulturelle skilnader
Skilja mellom sørasiatar følgjer ikkje i første rekkje landegrensene, men regionar, og til ei viss grad dei åtskilte gruppene – «kastene» – som folk høyrer til, på tvers av geografien. Det viktigaste regionsskiljet går mellom nord og sør.
Slavonski Brod
Slavonski Brod er den sjette største byen i Kroatia med eit folketal rundt 60 000 (2007). Byen vart kalla Marsonia under Romarriket og Brod na Savi i 1244–1934. Byen ligg i området Slavonia, og er senteret i Brod-Posavina fylke. Han har òg ei hamn ved elva Sava, og ligg 197 km søraust for Zagreb. Ordet 'Brod' er kroatisk for skip.
Geografi
Byen utvikla seg ved det strategisk viktige kryssingspunktet over elva Sava mot Bosanski Brod i Bosnia-Hercegovina. I dag går motorvegen Zagreb–Lipovac–Beograd (E70, A3) og jarnbanen Zagreb–Vinkovci–Beograd gjennom byen. Ein ny og moderne motorveg er under konstruksjon, den internasjonale gjennomfartsåra 5C, som vil knyte Nord-Europa og Ungarn med Kroatia (Slavonia), Bosnia-Hercegovina og igjen Kroatia (Dalmatia). Denne motorvegen vil gå om lag 16 km frå sentrum av byen. Når denne vegen står ferdig vil Slavonski Brod verte eit av dei store knutepunkta for motorvegane som går nord-sør og aust-vest.
Jerry Reed
Jerry Reed Hubbard, profesjonelt berre kalla Jerry Reed, var ein USA-amerikansk countrysongar, gitarist og låtskrivar. Han var òg skodespelar og spelte i fleire filmar. Dei mest kjende songane hans er «Guitar Man», «U.S. Male», «A Thing Called Love», «Alabama Wild Man», «Amos Moses», «When You're Hot, You're Hot» (som han fekk ein Grammy-pris for i kategorien beste countrysong), «Ko-Ko Joe», «Lord, Mr. Ford», «East Bound and Down», kjenningsmelodien til Smokey and the Bandit frå 1977, der Reed hadde ei rolle), «The Bird» og «She Got the Goldmine (I Got the Shaft)».
Biografi
Reed vart fødd i Atlanta i 1937 og byrja å spele gitar som barn. Han fekk kontrakt hos forleggaren og produsenten Bill Lowery og spelte inn den første singelen sin, «If the Good Lord's Willing and the Creeks Don't Rise», 18 år gammal. Han fortsette å spele inn både country- og rockabillysongar utan å slå gjennom, før Gene Vincent spelte inn songen hans «Crazy Legs» i 1958.
Etter to år i militærteneste, flytta Reed til Nashville i 1961 for å fortsette karrieren som låtskrivar. Medan han var i militæret hadde Brenda Lee spelt inn songen «That's All You Got to Do» i 1960. Han vart òg ein etterspurt studio- og turnémusikar. I 1962 fekk han suksess med singlane «Goodnight Irene» og «Hully Gully Guitar», som fann vegen til Chet Atkins. Atkins produserte Reed i 1965 på «If I Don't Live Up to It». I 1967 fekk han den første hitten sin med «Guitar Man», som Elvis Presley kort tid etter spelte inn. Etter at Presley gav ut ein annan av Reed sine songar, «U.S. Male», spelte låtskrivaren inn ei Elvis-hyllest, «Tupelo Mississippi Flash», som vart den første hitten hans på topp 20 i USA.
Etter å ha gjeve ut hitten «Amos Moses» i 1970, ei blanding av rock, country og cajunmusikk, slo Reed seg saman med Atkins for albumet Me and Jerry. I 1970 spelte han ofte på fjernsynsshowet The Glen Campbell Goodtime Hour, og i 1971 gav han ut den største hitten sin, «When You're Hot, You're Hot», som òg var tittelsporet på albumet han gav ut det året. Eit nytt samarbeid med Atkins, Me and Chet, kom i 1972, og det same gjorde ei rekkje singlar på topp 40. Eit år seinare fekk han den andre førsteplassen sin med «Lord, Mr. Ford» frå albumet The Uptown Poker Club.
I 1979 gav han ut eit album med både songar og instrumentalar, høvande kalla Half and Half. Han følgde opp to år seinare med Jerry Reed Sings Jim Croce, ei hyllest til den avdøde songaren Jim Croce. I 1982 fekk Reed ein ny hit med songen «She Got the Goldmine (I Got the Shaft)», og følgde opp med «The Bird», som nådde andreplassen i USA. Den siste hitten hans som nådde listene var «I'm a Slave» i 1983. Etter at albumet Lookin' at You frå 1986 selde dårleg, fokuserte Reed på turnering fram til 1992, då han og Atkins kom saman att og gav ut albumet Sneakin' Around før han igjen la ut på turné. Han spelte inn lite musikk i 1990-åra, men spelte i Adam Sandler-filmen The Waterboy. Han var inaktiv det meste av 2000-åra og døydde i 2008 av emfysem.
Reaktiv straum
Reaktiv straum er den komponenten av ein tidsvarierande straum som er faseforskyvd 90° i forhold til spenninga. Faseforskyninga kan vera positiv (+90°) eller negativ (-90°). Omgrepet er mykje nytta i samband med vekselstraum med fast frekvens, som til dømes innan elnettet, men det vert òg nytta for vilkårlege kurveformer, som til dømes den reaktive delen av straumen til ein høgtalar frå ein effektforsterkar.
Døme
Straumen I (A) gjennom ein spole ligg 90° etter spenninga: der V er spenninga (Volt), er impedansen (Ω) til spolen, j=\sqrt{-1}, \omega er vinkelfrekvensen (rad/s) og L er induktansen (H]) til spolen.
Steinar Amundsen
Steinar Amundsen var ein norsk kajakkpadlar som vart olympisk meister 1968 og verdsmeister 1970 i firar-kajakk. Han var medlem i Bærum Kajakklubb.
Amundsen vart tildelt Fearnleys olympiske ærespris for 1968 saman med Tore Berger, Egil Søby og Jan Johansen. Langrennaren Ole Ellefsæter fekk òg æresprisen same året.
Vulkanen Ok
Ok (islandsk uttale åk) er ein skjoldvulkan på Island. Han er 1 198 moh. og ligg vest for Langjökull. Vulkanen har hatt utbrot i dei interglasiale periodane i kvartærtida. Breen som før låg på toppen av har no smelta bort.
Sanning
I moderne filosofi skil ein mellom to ulike typar sanning. Den faktiske eller empiriske sanninga kan definerast som den eigenskapen ei utsegn har viss ho samsvarar med røyndomen. I mange samanhengar, mellom anna i dagleglivet, er denne definisjonen nøyaktig nok og formålstenleg, men i erkjennings- og vitskapsteorien vil han vere for unøyaktig. Grunnen er at det ikkje finst noka allmenn semje om korleis ein definerer «samsvar», i tillegg til at det ikkje er semje om at «røyndomen» er noko ein kan ha kunnskapar om.
Den andre typen sanning er den formale eller logiske. Denne kan definerast utan å vise til røyndomen, og hevdar at ei utsegn kan kallast (logisk) sann viss sanninga hennar kan deduserast frå andre utsegner eller reglar som skal vere sanne.
Fredrik VIII av Danmark
Frederik VIII, Christian Frederik Vilhelm Carl, var son av kong Kristian IX av Danmark og Louise av Hessen-Kassel. Han var konge av Danmark frå 1906 til 1912. I 1869 gifta han seg med prinsesse Lovisa av Sverige, dotter av Karl IV av Noreg. Allereie som nygifte overtok kronprinsparet Charlottenlund slott som sommarbustad. Her vart fleire av dei åtte borna deira fødde. Dei to fyrstefødde vart kongar som Kristian X av Danmark og Haakon VII av Noreg.
Mellom ordnane åt Frederik VIII fanst òg Storkrossen med kjede av St. Olavs Orden, tildelt 1862.
Han døydde i Hamburg.
Orgosolo
Orgosolo (sardisk Orgòsolo) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 4 210 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 222.6 km² og ligg i ei høgd på 620 meter over havet.
BBC Four
BBC Four er ein fjernsynskanal frå BBC som sender digitalt til heile Storbritannia. Kanalen erstatta den gamle BBC Knowledge saman med CBeebies den 2. mars 2002. Programma som blir viste er varierte, med mellom anna dramaseriar, dokumentarseriar, musikkprogram, filmar, komediar og aktuelle hendingar. Kanalen har berre 1,8 prosent sjåarar samanlikna med tala til BBC One. Kanalen har derfor ikkje eit høgt budsjett, og viser mykje reprisar.
Fylkesveg 309 i Hordaland
Fylkesveg 309 i Hordaland (Fv309) går mellom Skulestadmo og Tvinde i Voss kommune. Lengda på vegen er 10,7 km.
Brevik
Brevik er eit tettbygd strøk i Porsgrunn kommune i Vestfold og Telemark. Brevik var eigen kommune fram til kommunesamanslåinga i 1964, då den – saman med Eidanger og Porsgrunn – blei ein ny kommune som fekk namnet Porsgrunn. Brevik er i dag ein bydel i den store fleirkjernebyen i Grenland, som SSB kallar tettstaden Porsgrunn/Skien.
Brevik blir rekna som ein av dei best bevarte «seglskutebyane» i Noreg. Byen ligg ytst på Eidangerhalvøya, og var tidlegare ei viktig utskipingshamn for blant anna is og trelast.
Jernbane
Brevik fekk eigen jernbaneline – Brevikbanen – i 1895. Persontrafikken blei nedlagd i 1968, og jernbanesporet er seinare, saman med delar av stasjonsområdet, blitt rive. I dag blir berre delar av bana brukt på strekninga frå Norcem til Porsgrunn for godstransport.
Post
Brevik sitt første postkontor blei opna sommaren 1689. Byen var eit naturleg knutepunkt for posttrafikken i Sør-Noreg og blei hovudpostkontor for heile Skiensfjorden. På byrjinga av 1800-talet var det berre dei fire største byene i Noreg – Bergen, Trondheim, Kristiandsand og Oslo – som hadde større postomsetning enn Brevik. Postkontoret blei lagt ned og bytta ut med Post i butikk 17. september 2001, etter meir enn 300 års drift.
Langjökull
Langjökull er den nest største isbreen på Island etter Vatnajökull og har eit areal på 950 km². Han ligg vest i dei indre områda av Island, eller Det islandske høglandet og ein kan tydeleg sjå han frå Haukadalur. Breen ligg over to vulkanar.
Den høgaste toppen av breen er 1 360 moh.
To av dei større hovudvegane i området går langs breen: Kaldidalur og Kjölur. Kaldidalur går mellom Langjökull og isbreen Ok i vest, medan Kjölur går mellom Langjökull og Hofsjökull i aust.
BBC
British Broadcasting Corporation (BBC, norsk 'Det britiske kringkastingsselskapet') er ein britisk radio- og fjernsynskringkastar. Selskapet vart danna i 1927 ved kongeleg dekret frå det tidlegare British Broadcasting Company, og starta den 2. november 1936 opp dei fyrste regulære fjernsynssendingane i verda. Fram til ITV vart oppretta i 1955 hadde BBC monopol på radio- og fjernsynssendingar i Storbritannia.
BBC hadde ei norsk avdeling under andre verdskrigen som hadde sendingar retta mot det norske folket i Noreg, der dei tyske okkupasjonsmaktene hadde sett inn forbod mot kringkasting. Det var òg ulovleg å høyra på radio, men mange gjorde det likevel i løynda.
Programma som blir viste er ofte eit resultat av eigenproduksjon. Selskapet vert av mange oppfatta som eit av dei mest seriøse medieselskapa i verda, med ein nøytral og sjølvstendig synsvinkel. BBC tek på seg rolla som allmennkringkastar i Storbritannia, og norske NRK, i likheit med dei fleste andre eldre fjernsynskanalar i Europa, samanliknar seg difor ofte med BBC. På same måte som NRK vert BBC finansiert med lisensmiddel. Rett nok vert enkelte delar av BBC sitt programtilbod betalt av andre; World Service vert betalt av det britiske utanriksdepartementet. Dessutan har BBC i dei seinare år tent ein del på sin kommersielle del, mellom anna ved sal av DVD-kopiar basert på programma deira.
I Storbritannia vert kanalen ofte kalla The Beeb eller Auntie («tante», fordi kanalen tidlegare var kjent for å ha ein oppdragande stil i mange av sine program).
Fjernsynskanalar i Storbritannia
I Storbritannia har BBC eit Public Service-oppdrag. TV-kanalane BBC One og BBC Two blir distribuert via det analoge nettet til heile Storbritannia.
Verdsfemnande kanalar
BBC har òg ei omfattande verksemd utanfor Storbritannia. Verksemda internasjonalt blir drive under føretaket BBC Worldwide, som er eit kommersielt føretak. Pengar frå tv-lisensen i Storbritannia går derfor ikkje til desse kanalane.
Manger kyrkje
Manger kyrkje står i tettstaden Manger i Alver kommune i Vestland fylke, og er ei langkyrkje bygd i tre i 1891. Arkitekt for bygget var Hans Heinrich Jess.
Manger kyrkje høyrer til Radøy sokn i Nordhordland prosti.
Vedlikehald
Målingar tatt i 2014 avslørte kyrkja blir stadig skeivare i veggen mot nordaust. Veggen mot nordaust er no 22.9 centimeter skeiv frå topp til botn. Dette er ein auke av 3.9 centimeter siden 2006. Kyrkja har vorte stengd fleire gonger grunna vind, og gudtenester har verta halde I Sæbø kyrkje i staden. Utbetringsarbeidet hastar, og frykta er at ekstremvêr med storm eller orkan frå sørvest skal gjera større skader på kyrkjebygget innvendig, og i verste fall føra til at kyrkja rasar saman. Eit plan til utredningsarbeid har konsulentselskapet Akasia lagt fram i et forslag til løysing til soknerådet. Kostnaden til stabilisering var I 2015 ramma på 7,5 millionar kroner.
Kamjanske-reservoaret
Kamjanske-reservoaret (ukrainsk Кам'янське водосховище, Kamjans'ke vodoskhovysjtsje) er eit reservoar i nedre del av Dnepr i Ukraina. Han er kalla opp etter byen Kamjanske og dekkjer 567 kvadratkilometer i Dnipropetrovsk oblast. Det vart danna i 1963-1965. Reservoaret vert hovudsakleg nytta til vassenergi, transport og fiske.
Reservoaret er 114 km langt, 5 km breitt (maks 8 km) og er 15 meter djupt. Det inneheld 2,45 km³ vatn. Om vinteren frys reservoaret til.
Byane Krementsjuk og Dnepr mineralanrikingskompleks i Horisjni Plavni ligg ved reservoaret. Dniprodzerzjynsk vasskraftverk vart bygd i 1956–1965 ved reservoaret.
Bridges to Babylon
Bridges to Babylon er eit album av The Rolling Stones som kom ut i 1997. Det vart det siste studioalbumet deira på 90-talet og det siste albumet med nye songar fram til 2005. Albumet vart etterfølgd av ein eitt år lang og suksessrik verdsturné.
Etter Voodoo Lounge, Voodoo Lounge Tour og Stripped i 1994-1995, tok dei ein velfortent pause før bandleiarane Mick Jagger og Keith Richards kom saman igjen sommaren 1996 og starta å skrive nye songar. Mot slutten av året hadde dei ny demoar. Bandet nytta Don Was som produsent igjen, men Jagger var òg imponert av det The Dust Brothers hadde fått til med Beck-albumet Odelay. Richards, som ønskte at bandet som vanleg skulle halde seg til røtene sine, likte ikkje ideen, så det er berre mogeleg å høyre produksjonen deira på «Anybody Seen My Baby», «Saint of Me» og «Might As Well Get Juiced». Albumet vart slikt det første og einaste av Stones som har nytta sampling. Eit par ekstra produsentar skulle òg medverke på prosjektet.
Orosei
Orosei (sardisk Orosèi) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 7 034 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 91 km² og ligg i ei høgd på 19 meter over havet.
Bridges to Babylon
Bridges to Babylon fekk blanda kritikk og nådde sjetteplassen i Storbritannia og tredjeplassen i USA, der det selde til platina. I Noreg gjekk plata heilt til topps på VG-lista. Singlane «Saint of Me» og «Out of Control» hadde òg noko suksess.
Åtte forskjellige musikarar spelte bass på albumet: Jeff Sarli, Jamie Muhoberac, Blondie Chaplin, Don Was, Danny Saber, Darryl Jones, Me'shell Ndegeocello og Doug Wimbish.
Stones hadde no vorte eit konsertfenomen. Bridges to Babylon-turneen i 1997 bestod av 108 konsertar, og vart den nest mest inntektsbringande turneen i Nord-Amerika nokon gong.
Medverkande
The Rolling Stones
Produksjon
Andre medverkande
Fylkesveg 312 i Hordaland
Fylkesveg 312 i Hordaland (Fv312) går mellom Djukastein og Vestbygde i Voss kommune. Vegen har ei lengd på 7,2 km.
Guitar Man av Jerry Reed
Kort tid etter singelen til Reed kom ut, spelte Elvis Presley inn songen og Reed sjølv spelte gitar på versjonen. Denne vart ein liten country- og pophit. I følgje Peter Guralnick i biografien sin om Presley, hadde Presley prøvd å spele gitar på songen sjølv, men var ikkje nøgd med resultatet. Han ønskte derfor at Reed sjølv skulle komme i studio. Singelen låg ei veke på toppen av countrylista.
Innspelingar
• 1967: Jerry Reed
• 1967: Elvis Presley
• 1969: Bob Luman
• 1977: Per «Elvis» Granberg
• 1979: Freddie Starr
• 1981: Danny Mirror & The Jordanaires
• 1990: The Jesus and Mary Chain
• 1991: Johnny Earl
• 1991: The United & The Jordanaires
• 1994: Hubbas
Syfilis
Syfilis er ein seksuelt overførbar infeksjonssjukdom som er årsaka av bakterien Treponema pallidum. Sjukdommen er no relativt sjeldan i Noreg, og smitten er oftast importert frå utlandet.
Guitar Man av Jerry Reed
Innspelingar
• 2001: Junior Brown
Syfilis
Syfilis går gjennom ulike stadium og fasar. Primært startar det med genitalsår som oppstår der bakteriane gjekk gjennom huda. Dette såret kallar ein ofte ein skjanker, og er indurert. Det vil seia at ein vil kunna kjenna ein slags «skorpekant» om ein klemmer forsiktig på såret mellom tommel og peikefinger. Dette skil syfilis frå mellom anna den sjeldnare sjukdommen blaut sjanker (ulcus molle).
Guitar Man av Jerry Reed
Innspelingar
• 2003: Terry Buchwald
Syfilis
Syfilis er relativt enkelt å behandla i dei tidlege fasane med bruk av penicillin, men om han ikkje vert behandla vil han kunna angripa auget, som vil få problem med å reagera normalt på lys. Symptomet vert kalla Argyll Robertsons pupill etter legen som fyrste gongen skildra det.
Guitar Man av Jerry Reed
Innspelingar
• 2006: Rockin' Rebels
• 2008: Catedral
• 2009: The Acoustic Guitar Troubadours (instrumental)
• 2010: Crazy Crackers
• 2012: Vesna Pisarović med Clayton Thomas, Gerhard Gschlössl og Steve Heather
• 2015: Seidina Reed
Ein nederlandsk versjon av songen, òg kalla «Guitar Man», vart omsett av John Spencer og Tom Peters og framført av John Spencer i 1985.
Veig
Veig er eit vassdrag på vestlege Hardangervidda, i kommunane Eidfjord og Ullensvang i Vestland. Kjeldeelva åt Veig heiter Grøno og har utspringet sitt frå vatn aust for Grøndalshei nordvest for Litlos turisthytte. Veig renn nordover, det siste stykket gjennom Hjølmodalen i Eidfjord før ho renn ut i Eidfjordvatnet. I nedre del vert elva kalla Hjølmo.
I Hjølmodalen dannar Veig ein av dei vakraste fossane i landet; Valursfossen, med eit samla fall på 272 m.
Return to Ommadawn
Return to Ommadawn er det 25. studioalbumet til den engelske musikaren Mike Oldfield. Det kom ut 20. januar 2017 på Virgin EMI Records og er ein oppfølgjar til albumet Ommadawn frå 1975. CD/DVD-Audio-utgjevinga inneheld ein 5.1-kringlyd-miks av albumet.
Bakgrunn og innspeling
I mars 2014 gav Oldfield ut det førre albumet sitt, Man on the Rocks, som var ei endring frå dei vanlege lange instrumentalane med new age-aktig musikk og i staden bestod av streite rockesongar med vokal. Då Oldfield skulle byrje på det neste albumet sitt spurte han fansen kva slags album dei ønskte å høyre frå han. Han fann ut at dei fleste ønskte lange, akustiskprega musikk som på dei tre første albuma hans, Tubular Bells (1973), Hergest Ridge (1974) og Ommadawn (1975), og oppfatta sistnemnde som ein særskild favoritt blant fansen. Dette inspirerte Oldfield til å lage ein oppfølgjar til Ommadawn, som han uansett hadde tenkt på ei stund. Albumet Amarok frå 1990 var opphavleg meint å vere Ommadawn II, før materialet «gjekk i ei anna retning» og ideen vart skrinlagd. I tillegg ønskte Oldfield å lage ein oppfølgjar etter at han hadde chatta med den franske musikaren Jean-Michel Jarre, som sa han var fan av Oldfield og ønskte eit samarbeid, men at han rekna musikken hans for å vere «for akustisk». Oldfield sa: «Dette fekk meg til å tenkje. Om nokon som han meiner eg er ein akustisk musikar, så viser det kor viktig den delen av karrieren min har vore.»
Return to Ommadawn er det første albumet hans sidan Incantations (1978) som følgjer formatet med eitt spor per vinylside, som berre vart kalla «Part one» og «Part two».
Albumet fekk middels god kritikk, og har ein score på 64 av 100 på Metacritic. Albumet gjekk til topps på den spanske albumlista.
Medverkande
Mike Oldfield spelte alle instrumenta sjølv.
Kakhovka-reservoaret
Kakhovkareservoaret (ukrainsk Каховське водосховище, Kakhovs’ke vodoskhovysjtsje) er eit reservoar i Dnepr. Det dekkjer i alt av Kherson, Zaporizjia og Dnipropetrovsk oblast i Ukraina. Reservoaret vart skapt i 1956 då Kakhovka vasskraftverk vart bygd.
Reservoaret er 240 km langt, opp mot 23 km breitt og har ei middeldjupne på 8,4 meter. På det djupaste er reservoaret 26 meter. Vassvolumet er 18,22 km³.
Det elektromagnetiske spekteret
Det elektromagnetiske spekteret er ei nemning som femjer om all elektromagnetisk stråling. Stråling ved ulike frekvensar (bylgjelengder) har svært ulike fysiske (og praktiske) eigenskapar. Både radiobylgjer, lys og gammastråling er stråling i det elektromagnetiske spekteret.
Inndeling i ulike område
Strålinga er delt inn i somme bølgjelengdeområde med namn:
Biletet til høgre viser ei grov inndeling grafisk. Frå venstre mot høgre ser vi gammastråling, røntgenstråling, UV-lys, synleg lys, infraraud stråling (IR-lys og varmestråling) og til slutt radiobylgjer.
Eigenskapane til strålinga avheng av frekvens (og bylgjelengd).
Energimengda i elektromagnetisk stråling er gjeven ved formelen der E er energien i eitt foton, h er Plancks konstant, c er lysfarten i vakuum og λ (lambda) er bølgjelengda til strålinga. Jo kortare bølgjelengd, dess større fotonenergi.
Samanhengen mellom bylgjelengd og frekvens er gjeven slik:
Mikro- og radiobylgjer
I den nedre delen av det elektromagnetiske spekteret (lågast frekvens) finn ein type stråling som kan breie seg god ut i omgjevnadane rundt oss. Dette utnyttar ein for å sende trådlause informasjonssignal slik som radio, tv og mobiltelefoni gjennom lufta. Stråling ved desse frekvensane breier seg ut slik at ein kan dekke større område. Til samanlikning vil ein seie at ein lys (laserstråle) går rett fram og ikkje spreiar seg ut.
Det er og mikrobølger som varmar opp maten i ein mikrobølgeovn, mikrobølgene har ei slik bølgjelengd at dei greier å setje molekyla i maten i rørsle (vibrasjon), og det gjev varme.
Infraraud- og varmestråling
Mange rørsledetektorar til dømes i alarmar eller lysbrytarar målar infraraud stråling for å detektere personar i nærleiken.
Lys
Tabellen til høgre viser kvar dei ulike fargane av synleg lys ligg i spekteret. Raudt har lengst bylgjelengd, og dermed minst energi, fiolett er den mest «energirike» fargen. Alle ting vi ser, ser vi fordi dei sender ut stråling i det synlege området. Denne strålinga kan vere reflektert (sola lyser opp omgjevnadane rundt oss), utstråla - emmitert på grunn av temperatur (glødetråden i ei lyspære). Kva farge lyset får avgjer dei fysiske eigenskapane til det som til dømes vert belyst. Eit blad er grønt av di klorofyllet i bladet absorberer dei andre fargane, men ikkje den grøne.
Røntgenstråling
Stråling ved denne bylgjelengda er så energirik at ho vil greie å gå gjennom mjukt vev slik som hud og musklar, men ho greier ikkje å trengje gjennom beinvev. Difor kan røntgenstråling nyttast til å fotografere skjelettet til menneske og dyr.
Gammastråling
Gammastråling er den mest energirike strålinga. Gammastrålar trengjer meir eller mindre gjennom det meste av fast stoff. Strålinga er ei ioniserande radioaktiv stråling, det vil seie at ho evnar å øydeleggje molekyl i levande vev slik at vevet vert skada av strålinga.
Dhaka
Dhaka er ein storby som er hovudstaden i Bangladesh. Dhaka har offisielt sju millionar innbyggjarar i sjølve byen (2008). Overslag går i retning av at det røynlege talet er 13 millionar innbyggjarar. Folketalet i området rundt Dhaka vart målt til 12.797.394 i 2008, ifylgje Engelsk Wikipedia.
Dhaka ligg ved elva Buriganga (Ganges og Brahmaputra). Dhaka er det industrielle, kommersielle og administrative senteret i Bangladesh, med produksjon av jute, ris og tekstilar.
Standing Still
Unser Star für Baku
Songen vann Unser Star für Baku med 50,7 % av telefonrøystene og fekk dermed representere Tyskland i Eurovision Song Contest 2012.
Eurovision Song Contest 2012
Songen starta som nummer 20 i finalen, etter Spania med «Quédate conmigo» av Pastora Soler og før Malta med «This Is the Night» av Kurt Calleja. Songen enda på ein åttandeplass med 110 poeng.
Marxisme
Marx skal sjølv ha protestert kraftig mot at tankane og teoriane hans blei gjorde til ein «-isme", eit heilskapleg påstått altomfattande system. Somme kalla seg «marxistar» alt i Marx si levetid. Etter den tid var det i nokre år det tyske sosialdemokratiske partiet SPD og Karl Kautsky som liksom ivaretok den marxistiske ortodoksien. Men særleg i den kommunistiske tradisjonen på 1900-talet blei marxismen eller heller marxismen-leninismen (sjå Vladimir Lenin og Josef Stalin) gjort til ei samling ufeilbarlege dogme.
Slik dogmatisme kan hevdast å vere ei umarxistisk tilnærming, då Marx understreka at det viktigaste er å analysere vitskapleg den faktiske situasjonen i samfunnet (marxisme som analysereiskap). Marx har kome med nokre grunnleggjande analysar av historia, kapitalismen, klassane og klassekampen, og føresetnadene for ei sosialistisk samfunnsordning. Mange sosialistar meiner nokre av desse analysane har vist seg å halde, men på andre område har Marx teke feil. For sosialistar flest er derfor Marx eit utgangspunkt for eiga tenking, og ikkje ein «-isme».
Marxisme i vanleg meining er då ei samling av idéar og teoriar som byggjer på Karl Marx sin analyse og kritikk av kapitalismen. Grunnelementa i denne økonomiske analysen er utvikla i hovudverket Kapitalen (Das Kapital), som Marx skreiv på til sin død i 1883. Bind 2 og 3 blei utgjevne i Marx sitt namn av Friedrich Engels.
Dei historiefilosofiske teoriane (Den historiske materialisme) utvikla Marx i sine ungdomsskrifter, der også religionskritikken og framandgjeringskritikken kom fram.
Forutan dei ovanfornemnde teoretiske elementa blir nemninga marxisme også bruka i ei breiare meining om bestemte politiske forestillingar, som er skylde dei som blei lagde fram av Marx og Engels i det meir programmatiske skriftet Det Kommunistiske Manifest, eller i det heile teke slike som til vanleg blir kalla sosialistiske eller kommunistiske.
Marxisme blir då i dag dels bruka om dei teoriane som Marx og Engels sjølv utvikla, og dels om dei teoriane som særleg i det 20. hundreåret er utvikla meir eller mindre på grunnlag av desse. Det dreiar seg både om vidareutviklingar av kjernesynspunkta i teorien, og bruk av teorien innanfor nye felt.
Det gjeld til dømes tekstar av tenkjarar som Vladimir Lenin, Rosa Luxemburg, Antonio Gramsci, Karl Kautsky, Lev Trotskij, Theodor W. Adorno, Max Horchheimer, Herbert Marcuse, Ernst Bloch, Erich Fromm, Wilhelm Reich, André Gorz, Walter Benjamin, Samir Amin, Louis Althusser, Nicos Poulantzas, Ernest Mandel, Joachim Israel, Jean-Paul Sartre, Maurice Merleau-Ponty, Pierre Bourdieu Immanuel Wallerstein m.fl.
Desse tenkjarane representerer så ulike retningar som strukturalisme, freudomarxisme, kapitallogikk og Frankfurterskolen sin kritiske teori, og mange politiske spor som stalinisme, trotskisme, reformisme, venstresosialisme og eurokommunisme.
Marxismen er attmed Freudianismen, strukturalismen og fenomenologien den teori-retninga som har vore mest fruktbar i utviklinga av nye analysemodellar for det tjuande hundreåret sin kulturkritikk. Marxismen har blitt bruka og misbruka innanfor mange empiriske felt – ofte i kombinasjon med nettopp freudianisme, strukturalisme eller fenomenologi.
Inchmickery
Inchmickery er ei lita øy i Firth of Forth i Skottland. Ho ligg om lag 1,5 km nord for Edinburgh.
Namnet kjem frå det skotsk-gæliske Innis nam Bhiocaire, som tyder Sokneprestøya, og indikerer at det kan ha vore ein gammal prestebustad her.
Inchmickery er berre 100 meter brei og 200 meter lang. Under den andre verdskrigen vart det bygd eit artilleri på øya. Øya er ikkje lenger busett, men mykje a det militære anlegget er framleis intakt. Bygningane vart mellom anna nyttar i scenar i filmen Complicity.
Øya er i dag eit RSPB-reservat (fuglereservat) og ærfugl, splitterne og forskjellige måseartar hekkar her. Ho var tidlegare òg hekkestad for den sjeldne rosenterne, men desse er no flytta bort frå Firth of Forth. Det ligg to skjer utanfor Inchmickery, kalla Cow og Calf (ku og kalv).
Sandviksfjellet i Bergen
Sandviksfjellet på 392 moh. er eit av dei sju fjella kring Bergen og ligg nordaust for sentrum. På Bergen Turlag sin årlege sjufjellstur er dette det siste fjellet ein går over. Då har ein gått over Lyderhorn, Damsgårdsfjellet, Løvstakken, Ulriken, Fløyfjellet og Rundemanen. Stien opp til toppen er kalla Stoltzekleiven etter Gerhard Stoltz (1833-1907), som var eigar av Frydenlund og let plante til fjellsida i 1873.
Karl Kautsky
Karl Kautsky, fødd i Praha og død i Amsterdam, var ein av dei fremste sosialistane i Europa frå slutten av 1800-talet til han døydde i 1938. Han var rekna som den fremste teoretikaren i den Andre Internasjonalen, og hadde stor innverknad på sosialistisk debatt i ein lang periode.
Karl Kautsky blei fødd i ein jødisk familie i Praha i 1854, men budde mesteparten av livet i Wien og Berlin og så Wien igjen. Han blei aktiv i sosialdemokratiet, og grunnla og var redaktør for det teoretiske tidskriftet Die Neue Zeit (Ny Tid), som fekk svært stor innverknad. Kautsky skreiv det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD) sitt Erfurtprogram frå 1895. Han var ein leiande kritikar av Eduard Bernstein sin "revisjonisme", og gjekk særleg hardt ut mot sosialdemokratar som såg positivt på kolonialismen. Kautsky blei i denne tida sedd på som ein ortodoks og dogmatisk marxist.
Da første verdskrigen braut ut, vakla han i førstninga fordi han som mange tyske sosialdemokratar sterkt mislikte tsar-regimet i Russland. Men frå 1915 gjekk han mot krigen, og slutta seg i 1917 til antikrigspartiet USPD (det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland). Kautsky tok sterkt avstand frå bolsjevikrevolusjonen i Russland, fordi han meinte det tilbakeliggjande landet ikkje var modent for sosialisme, og fordi diktatur som det bolsjevikiske etter hans syn aldri kunne føre noko godt med seg. Kautsky meinte demokrati var ein absolutt føresetnad for sosialisme.
Nokre av dei viktigaste verka til Karl Kautsky er:
Chaka Khan
Chaka Khan er ein USA-amerikansk songar-låtskrivar som byrja i 1970-åra som frontkvinne i funkgruppa Rufus. Ho vert ofte kalla «Queen of Funk», «dronninga av funk», og har vunne ti Grammy-prisar og seld kring 70 millionar plater verda over. Ho har fått sju gullsinglar, sju gullalbum og tre platinaalbum.
Biografi
Chaka Khan voks opp i Chicago og då ho var 11 år gammal vart ho med i den første gruppa si, the Crystalettes. Medan ho gjekk på high school, vart ho med i Afro-Arts Theater, ei gruppe som turnerte med Mary Wells. Nokre år seinare tok ho det afrikanske namnet Chaka Khan, medan ho arbeide i frokostprogrammet til Black Panthers. Etter å ha slutta på skulen i 1969 vart Khan med i gruppa Lyfe, men slutta etter kort tid for å bli med i eit anna danseband, the Babysitters. Ho fekk ikkje suksess med nokon av dei, men dette endra seg då ho slo seg saman med det tidlegare Breed-medlemmane Kevin Murphy og André Fisher og danna Rufus.
Dei debuterte i 1973 med albumet Rufus på ABC Records. Rufus var av dei fremste funkgruppene i 1970-åra og utmerkte seg med den dynamiske vokalen til Khan. Dei hadde fleire gull- og platinaalbum før ho starta solokarrieren sin i 1978. Med produsenten Arif Mardin, fekk Chaka ein hit med singelen «I'm Every Woman» (ein hit for Whitney Houston eit tiår seinare). Suksessen til Khan vart derimot halde attende noko sidan ho framleis var medlem av Rufus og hadde kontrakt om å spele inn to album til med dei. Som soloartist song Khan korvokal for Ry Cooder i 1979 på Bop Till You Drop, og spelte så inn albumet Naughty i 1980. Det vart ikkje ein hit, og det vart heller ikkje oppfølgjaren What Cha' Gonna Do for Me.
I 1982 spelte Khan inn Echoes of an Era, ei samling jazzstandardar med Freddie Hubbard, Joe Henderson, Stanley Clarke, Chick Corea og Lenny White. Popkarrieren hennar var på vaklande grunn då ho i 1984 gav ut I Feel for You, der tittelsporet vart ein kjempehit. Dei neste albuma hennar, som Destiny i 1986 og CK i 1988 heldt Khan høgt på R&B-listene, medan ho gjorde det dårlegare på poplistene. Mot slutten av 1980-åra flytta ho til Europa.
I 1990 vann ho ein ny Grammy-pris med «I'll Be Good to You», ein duett med Ray Charles. Come 2 My House kom ut i 1998. Like etter ho gav ut sjølvbiografien ''Chaka! Through the Fire, vann ho ein ny Grammy i 2004 for å ha spelt Marvin Gaye sin «What's Going On» med Funk Brothers på Standing in the Shadows of Motown''. ClassiKhan inneheldt fleire tolkingar av jazzstandardar og kom ut seinare det året. I 2007 kom Funk This, ei samling relativt funky originaler og coverversjonar.
Fredrik VII av Danmark
Fredrik VII, var son av kong Kristian VIII Fredrik av Danmark og Charlotte Frederikke av Mecklenburg-Schwerin. Han var konge av Danmark frå 1848 til 1863. Han vart den som innførte den danske grunnlova frå 1849 og blei den første kongen etter eineveldet.
Fredrik VII gifta seg til saman tre gongar, men fekk ingen arvingar. Difor etterfylgde prins Christian av Glücksburg han som konge.
The Lamb
The Lamb, stundom kalla Lamb Island eller berre Lamb, er ei lita øy, 100 meter lang og 50 meter brei, mellom øyane Fidra og Craigleith i Firth of Forth, utanfor søraustkysten av Skottland. Ein kan kome til The Lamb med båt frå North Berwick, men det er ingen kaianlegg og lite å sjå på øya.
Mellom The Lamb ligg to «sauehunder» - North og South Dog Islands - som er to små skjer.
Som andre øyar utanfor North Berwick vart the Lamb skapt av vulkansk aktivitet for millionar av år sidan.
Kjelder
The Lamb
Mýrdalsjökull
Mýrdalsjökull (islandsk uttale mir-dals-jøkudl) er den fjerdestørste isbreen på Island. Han ligg sør på øya, nord for Vík í Mýrdal og aust for den mindre breen Eyjafjallajökull. På det høgaste er han 1 493 meter høg og i 1980 dekte han eit areal på 595 km².
Malyj Ljakhovskij
Malyj Ljakhovskij eller Vesle Ljakhovskij (russisk Малый Ляховский) er den nest største øya av Ljakhovskijøyane, ei øygruppe i Nysibirøyane i Laptevhavet nord i Russland. Ho har eit areal på 1325 km².
Mýrdalsjökull
Før hringvegur (den islandske hovudvegen) vart bygd, frykta folk å reise over slettene nedanfor vulkanen sidan ein ofte fekk jökulhlaup og ein måtte krysse djupe elvar. Jökulhlaupet etter utbrotet i 1918 var særleg farleg då kystlinja vart flytta fem km utover av lahariske avleiringar frå flaumen.
Malyj Ljakhovskij
Geologi
Malyj Ljakhovskij består av turbiditt. òg kjend som «flysj», frå øvre juratid til nedre krittid, dekt av eit tynt lag av sediment frå pliocen til kvartærtida. Desse bergartane frå mesozoikum består av sandstein, argilitt og skifer omforma til ein fold som er 7 til 20 km brei og strekkjer seg i retning aust-nordaust. Desse bergartane er dekte av eit relativt tynt lag av sandete og leirete elvesediment av frå pliocen to kvartærtida. Nær kysten går desse elvesedimenta gradvis over til marine sediment med fossile muslingar og forkola tre. Tjukk permafrost med massive iskiler har utvikla seg i desse sedimenta.
CBBC
CBBC (forkorting for Children's BBC) er namnet på kanalen til BBC som rettar seg mot born mellom fire og tolv år. Den deler bandbreidde med BBC Three, og sender difor frå 07.00 til 19.00. Dei fyrste sendingane gjekk på lufta den 11. februar 2002 som eit supplement til barneprogramma på BBC One og BBC Two. Systerkanalen CBeebies rettar seg mot endå yngre born.
Malyj Ljakhovskij
Vegetasjon
Gras, siv og tundra dekker det meste av øya. Tundraen består av lågtveksande gras, siv, mosar, lav og levermosar. Jordsmonnet er stort sett fuktig, finkorna og ofte bakka.
Jørgen Aall
Jørgen Aall var ein norsk trelasthandlar, godseigar og medlem av Riksforsamlinga på Eidsvoll i 1814. Han var bror av Jacob og Niels Aall.
Aall var son av trelasthandlar og godseigar Nicolai Benjamin Aall. Etter endt utdanning i England og Frankrike arbeidde han i verksemda til faren fram til han starta for seg sjølv i 1796. I Porsgrunn vart han etter kvart borgarrepresentant, stadskaptein og fransk konsularagent. Uheldige konjunkturar innan trelasthandelen etter store tap under krigen med mellom anna kapring av skipa hans gjorde at han måtte leggje ned handelsverksemda.
Fylkesveg 313 i Hordaland
Fylkesveg 313 (Fv313) i Hordaland går mellom Evanger i Voss og Nesheim i Vaksdal. Vegen er 23,4 km lang.
Vegen går langs Evangervatnet til Fadnes, opp Teigdalen og over fjellet til Nesheim i Eksingedalen.
Jørgen Aall
Jørgen Aall er gravlagd på Østre Porsgrunn kyrkjegard. 17. mai 1901 vart det avduka ein bauta på grava hans.
Fysisk oseanografi
Fysisk oseanografi er studiet av dei fysiske tilhøva og dei fysiske prosessane i havet, særleg rørsler og fysiske eigenskapar til sjøvatn.
Orotelli
Orotelli (sardisk Orotèddi) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 2 033 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 61.18 km² og ligg i ei høgd på 406 meter over havet.
Fysisk oseanografi
Fysisk oseanografi er ein av fleire tema inn under oseanografi. Andre er biologisk, kjemisk og geologisk oseanografi.
Fysisk ramme
Føregangsosenaografen Matthew Maury sa i 1855: «Planeten vår er skjenka med to store hav, eitt synleg og eitt usynleg; ein under føtene, det andre over hovudet; det eine dekkjer heile, medan det andre dekkjer to tredjedelar av overflata.» Den grunnleggjande rolla havet har i forme joda er respektert av økologar, geologar, meteorologar, klimatologar, geografar og andre som er interesserte i den fysiske verda. Ei jord utan hav ville truleg vore ugjenkjenneleg.
Vertikale og horisontale dimensjonar
Havet er langt djupare enn kontinenta er høge. Ser ein på den hypsografiske kurva til jorda så er middelhøgda til landmassane på joda berre 840 meter over havet, medan middeldjupna til havet er 3800 meter. Sjølv om avviket er stort for både land og sjø, er ekstreme tilfelle som fjell og groper sjeldne.
Temperatur, salinitet og tettleik
Den vertikale strukturen til temperaturen kan delast inn i tre grunnleggande lag, eit blandingslag i overflata, der gradientane er små, ein termoklin der gradientane er store, og eit dårleg lagdelt djuphav.
Med omsyn til temperatur er vasslaga i havet sterkt avhengig av breiddegrad. Termoklinen er tydeleg i tropane, men eksisterer ikkje i polart farvatn. Haloklinen ligg vanlegvis nær overflata, der fordamping aukar saliniteten i tropane, eller smeltevatn vatnar ut overflatevatnet i polare område. Desse variasjonane i saliniteten og temperaturen med djupna endrar tettleiken til sjøvatn, og skapar pyknoklinen.
Den generelle sirkulasjonen i havet
Den ultimate energikjelda for sirkulasjon i havet (og i atmosfæren) er sola. Mengda av sollys som vert absorbert ved overflata varierer kraftig med breiddegraden, og er større ved ekvator enn ved polane. Dette skapar ei væskerørsle i både atmosfæren og havet for å transportere varmen ved ekvator mot polane, og slik redusere temperaturgradientane som elles ville ha eksistert utan væskerørsle. Om lag tre fjerdedelar av denne varmen vert transportert i atmosfæren og resten i havet.
Atmosfæren vert varma opp nedanfrå, som fører til konveksjon. Det tydelegaste teiknet på dette er hadleysirkulasjon. Havet vert på liknande vis varma opp ovanfrå, men dette motverkar konveksjon. I stadenfor vert djuphavsvatnet danna i polområda der kaldt, salt vatn søkk i avgrensa område. Dette er starten på den termohaline sirkulasjonen.