cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Södermanland
Frå steinalderen til vikingtida
Det er gjort mange funn i tilknyting til kjende gravfelt frå folkevandrings- og vikingtida. Frå sluttfasen av jernalderen er det òg funne viktige sølvskatter. Södermanland er særs rikt på gravhaugar, steinsettingar og restar av borger av ulike slag. Södermanland er, nest etter Uppland, det landskapet i Sverige der det er gjort flest funn av runesteinar, omtrent 300 stykke, der ca. 60 har heilt eller metrisk form. Eldst av desse er steinen ved Skåäng i nærleiken av Vagnhärad, som ber ein innskrift med eldre runer frå 500- eller 600-talet, og ei seinare innskrift med yngre runer. Dei fleste er i fruktbare sletteområde, og er reist langs vegar eller elver. Påfallande mange står langs Eriksgatan. Det eldste innanlandske belegget for namnet Svitjod (seinare Sverige) finn ein på ein runestein i Ospa. Av høgast interesse er Ramsundsristinga, som viser at Sigurdsagaen var kjent i Sverige under vikingtida. Mange andre steinar fortel om vikingferder i aust og vest. Funna viser at det vart vunne rike skattar under desse reisene, og at det føregjekk ein livleg handel.
Mellomalderen
Den tidlegaste misjonsverksemda for kristendomen i Södermanland føregjekk i den nordvestlege delen, der folkesetnaden ser ut til å ha vorte kristna og hatt ei sokneinndeling allereie på midten av 1000-talet. Rekarne utgjorde det første stiftet i Svealand, der Sankt Eskil var biskop. Det tunet (no Eskilstuna) der han budde, er nemnt som bispesete i eit paveleg dokument frå omkring 1120, på lik linje med Strängnäs, Västerås og Sigtuna. Truleg fekk Södermanland eit cistercienskloster i 1184 i Julita, og på 1200-talet vart Vårfruberga kloster bygd. På andre halvdelen av 1200-talet følgde eit dominikanerkloster i Strängnäs og eit Fransiskanerkloster i Nyköping. I 1493 vart det stifta eit Karteuserkloster i Mariefred. Som handelsstad og festningsstad fekk Tälje, omtalt allereie av Adam av Bremen, og etterkvart endå viktigare Nyköping, tyding. Södermanland hadde eigen lagmann allereie før 1296. Landskapet hadde eiga lovgjeving, Södermannalagen, stadfesta 1327.
Om Södermanlands tidlege politiske historia veit ein lite. Ifølgje eksisterande sagaer er det truleg at det var småkongar som styrte. Først med Folkungatida har ein historiske skildringar. Södermanland vart då gong på gang gjeve som len til hertugar av Folkungaætten. Under folkungatida fekk Södermanland ei administrativ særstilling, der det utgjorde hertugdømet til Magnus Ladulås då han tok trona i Sverige, og utgjorde seinare kjerneområdet i Erik Magnussons landområde. Kystherreda og Rekarne skal ha vore dei mest dyrka områda til landskapet gjennom mellomalderen. Den største jordeigaren i Sverige på 1300-talet, Bu Jonsson Grip, som oppførte og namnsette Gripsholm, hadde sentrumet i eigedomsimperiet sitt i Södermanland, viss våpen er henta frå fabeldyra hans.
Ismaïl Omar Guelleh
Ismaïl Omar Guelleh er president i Djibouti. Han vart president etter onkelen sin, Hassan Gouled Aptidon, som var president fram til 1999.
Södermanland
Kalmarunionen og Vasatida
Kampane i unionstida vart for ein stor del utkjempa i Södermanland. Karl Knutsson Bonde vart overrumpla i februar 1457 i Strängnäs, og Kristian I vart slått i 1467 i slaget ved Julita i nærleiken av Katrineholm. Gustav Vasa vart vald til konge i Strängnäs 1523. Deretter byrja ein epoke med stor utvikling: Slott vart bygd om og utrusta, handelen til byane hadde rivande utvikling, jordbruket fekk eit stort oppsving og gruveindustrien utvikla seg, med nye industriar i kjølvatnet. Södermanland var under Vasatida rikast på adelsgods i Sverige. Under Gustav Vasas reduksjonar og reformer heldt innbyggjarane i landskapet seg i stor grad lojale.
Ismaïl Omar Guelleh
På slutten av 1960-talet flytta Guelleh til Djibouti frå Etiopia før han fullførte vidaregåande skule. Han vart seinare med i politiet og vart utnemnd til underoffiser. Etter at Djibouti vart eit sjølvstendig land, vart Guelleh leiar for det løynlege politiet og sjef for regjeringa i regjeringa til onkelen sin, dåverande president Hassan Gouled Aptidon.
Södermanland
Stormaktstida
Under Gustav II Adolfs og Karl XIs regjeringsperiodar vart det anlagt fabrikkar og annan produksjonsindustri i byane i Södermanland. Krigen auka etterspurnadene etter smijern, kanonar, stikk- og hoggvåpen, rustningar og andre handsama jernvarer. Landskapet sjølv var skåna for krigshandlingar på 1600-talet, og har i ettertid berre ein gong vore utsett for fiendtlege handlingar, i 1719, då Austersjøkysten med byar, bruk og herregardar vart angripe og brunne ned av russiske soldatar. Gjennom sigeren ved Baggensstäket vart fienden slått tilbake, og Stockholm vart verande på svenske hender.
Ismaïl Omar Guelleh
Han fekk opplæring frå Somali National Security Service og deretter frå den franske Secret Service før han vart vald som etterfølgjaren til onkelen sin til president-embedet i 1999.
Södermanland
Fridomstida og framover
Det industrielle oppsvinget i fridomstida merka ein i relativ lita grad til i Södermanland. Derimot ivra styresmaktene for større omleggingar av jordbruket. Dei store endringane her kom likevel først med den meir rasjonelle drifta på 1840-talet. Kyrkjegodset auka utbreiinga si og påverka landsbyutviklinga i landskapet. Södermanland hadde tidlegare hatt ei svakare landsbyutvikling samanlikna med det øvrige Mälardalen, men no vart mange underliggande landsbyar drege direkte inn i drifta av kyrkja sine jordbruksområde, som i stor grad fekk fordelene av stordrift. Eit spesielt sterkt samhaldsmiljø vart danna ved tettare folkesetnad og auka busetnad. Ein kan sjå det som motstykket til jordbruket til dei mange små industrisamfunna som voks fram på landsbygda. Statssystemet voks fram.
Ismaïl Omar Guelleh
Ved presidentvalet 8. april 2005 vart Guelleh attvald for ein ny 6-års-periode. Han var då den einaste kandidaten og fekk 100% av røystene. Han vart òg attvald 8. april 2011, men opposisjonen boikotta då valet slik at Guelleh berre hadde ein lite kjend motkandidat (Mohamed Warsama Ragueh). Guelleh fekk 80,6% av stemmane.
Södermanland
Fridomstida og framover
Heile 1700- og 1800-talet var prega av eit sterkt regulert næringsliv. Einskilde nye idear voks likevel fram. Eit konkret utslag av dette var grunnlegginga av Eskilstuna fristad. Side om side ved den tradisjonelt styrte byen, voks det fram ein avregulert frimarknad der metallhandverk vart omsett. Ein ny epoke innan industrien kom på 1830-talet, då blant andre Munktells Mekaniska Verkstad i Eskilstuna vart grunnlagt. Jordbruksrasjonaliseringen hadde stort behov for maskinvarer frå Eskilstuna.
Ismaïl Omar Guelleh
Guelleh vert ofte berre omtalt ved initialane sine 'IOG'.
Vinstra
Vinstra er ein tettstad og småby i Gudbrandsdalen som er administrasjonssenter i Nord-Fron kommune i Innlandet fylke. Vinstra har og kommunen vedtok å nemne staden som by frå og med 1. september 2013. Han voks fram som ein stasjonsby ved Dovrebanen frå 1896.
Byen ligg der elva Vinstra renn ut i Gudbrandsdalslågen, ved hovudårene mellom Oslo og Trondheim, E6 og Dovrebanen. Tettstaden voks fram som ein stasjonsby etter at stasjonen ved bana opna i 1896.
Jute
Produksjon
Juteplantar veks i fuktig, tropisk klima og er særleg vanlege i Asia. Dei blir opptil 5 meter høge, medan jutetrevlane ein gjer om til fiber som regel er 1–2,5 m lange. Dei er mjuke, silkeglinsande og gulkvite eller sølvgrå. Utvinninga skjer ved avskrelling og påfølgjande gjæring (røyting) i 8–10 dagar.
Bruk
Jute blir brukt til framstilling av teppe, linoleum, veggtapet, møbelstopping, sekkestrie, vesker, tau, papir og klede, der blanding med silke, bomull og ulike kunstfiber kan gje ulike stoffkvalitetar.
Juteindustri
Bangladesh er den største juteprodusenten i verda, og rundt ein fjerdedel av innbyggjarane i landet er på eitt eller anna vis involvert i juteindustrien. Bruken av jute har gått ned etter at kunstfiber har teke over mange av bruksområda hans, og juteproduksjon er derfor mykje mindre lønnsomt enn det brukte å vera.
Betalingsmiddel
Betalingsmiddel er eit anna namn på valuta. Pengar er eit vanleg betalingsmiddel, men òg skjel, mat og naturalytingar har og blir nytta som betalingsmiddel.
Jesus
Jesus (ca. 4 f.Kr.–30/33 e.Kr.), også kjend som Jesus frå Nasaret eller Jesus Kristus, var ein jødisk predikant og religiøs leiar. Han er den mest sentrale personen i kristendommen. Dei fleste kristne reknar han som inkarnasjonen av Sonen, og den venta Messias (Kristus) slik det var spådd i Det gamle testamentet.
Jesu fødsel er feira årleg den 25. desember på helgedagen kjend som første juledag. Krossfestinga av han er markert på langfredag, og oppstoda hans er feira i påska. Den utbreidde årsteljinga «e.Kr.», den tilsvarande latinske nemninga anno Domini («Herrens år»), og det sekulære alternative «evt.» (for etter vår tidsrekning), er basert på Jesu omtrentlege fødselsdag.
Etter kristen tru vart Jesus unnfanga av Den heilage ande, fødd av ei jomfru ved namnet Maria, utførte fleire under, grunnla Kyrkja, døydde av krossfesting for å oppnå forsoning, stod opp frå dei daude og steig opp til Himmelen, som han vil venda attende frå. Dei fleste kristne trur at Jesus gjer det mogeleg for menneskja å forsonast til Gud. Den nikenske truvedkjenninga slår fast at Jesus vil dømma dei levande og dei daude anten før eller etter den kroppslege oppstoda deira, ei hending knytt til Jesu atterkome innan kristen eskatologi. Brorparten av kristne tilbed Jesus som inkarnasjonen av Sonen, den andre av dei tre personane i Treeininga. Nokre få kyrkjesamfunn avviser treeiningslæra heilt eller delvis, og meiner at ho ikkje er støtta i Skrifta.
Jesus er òg vørda utanom kristendommen. Innan islam er Jesus (ofte translitterert som Isa) rekna som ein av profetane og som Messias. Muslimar reknar Jesus som ein bodberar frå Gud, og trur at han vart fødd av ei jomfru, men ikkje som son av Gud. Koranen seier at Jesus sjølv aldri kalla seg guddommeleg. Dei fleste muslimar meiner at Jesus ikkje vart krossfesta, men vart fysisk løfta opp til Himmelen av Gud. Jødedommen derimot avviser trua på at Jesus var den venta Messias, og argumenterer for at han ikkje oppfylte dei messianske profetiane og korkje var guddommeleg eller gjenoppliva.
Etymologi
Ein gjengs jøde på Jesu tid hadde berre eitt namn, av og til supplert med eit patronymikon eller heimbyen til vedkomande. Derfor vert Jesus i Det nye testamentet omtala som «Jesus frå Nasaret». Jesu naboar i Nasaret omtalar han som «tømmermannen, son av Maria og bror til Jakob, Joses, Judas og Simon», «son til tømmermannen» , eller «son av Josef». I Johannesevangeliet refererer disippelen Filip til han som «Jesus frå Nasaret, son av Josef».
Namnet Jesus er avleidd frå latinske Iesus, ein translitterasjon av det greske Ἰησοῦς, Iesous. Den greske forma er ei fortolking av det hebraiske ישוע, (Jeshua), ein variant av det tidlegare namnet יהושע, (Jehoshu'a), på norsk «Josva». Namnet Jeshua ser ut til å ha vore i bruk i Judea i tida rundt Jesu fødsel. Verka til historikaren Flavius Josefus frå det første hundreåret, forfatta på koinegresk – same språk som i Det nye testamentet, – refererer til minst tjue ulike personar ved namn «Jesus» (dvs. Ἰησοῦς). Etymologien til Jesus i kontekst av Det nye testamentet er generelt gjeve som «Jahve er frelse».
Sidan tidleg kristendom har kristne ofte referert til Jesus som «Jesus Kristus». Ordet «Kristus» er avleidd frå greske Χριστός (Khristos), som er ei omsetjing av det hebraiske משיח (Meshiakh), som tyder «den salva» og vanlegvis er translitterert til norsk som «Messias». Kristne omtalar Jesus som «Kristus» av di dei reknar han som Messias, som har framkomsten sin profetert i den hebraiske Bibelen og Det gamle testamentet. I post-bibelsk bruk vart Kristus rekna for å vera eit namn — éin del av «Jesus Kristus» — men opphavleg var det ein tittel. Nemninga «kristen» (som tyder «følgjar av Kristus») har vore i bruk sidan det første hundreåret.
Kanoniske evangelium
Dei fire kanoniske evangelia (Matteus, Markus, Lukas og Johannes) er dei fremste kjeldene til Jesu liv og bodskap. Andre delar av Det nye testamentet inneheld òg tilvisingar til viktige delar av livet hans, som siste måltid i 1 Korintarbrev 11,23. Apostelgjerningane (Apg 10,37–38; Apg 19) refererer til Jesu tidlegare forkynnargjerning og forventninga hennar av døyparen Johannes. seier meir om Jesu himmelferd (også nemnd i 1 Timoteus 3,16) enn dei kanoniske evangelia gjer. I dei ubestridde paulinske breva, som vart forfatta før evangelia, er Jesu ord og instruksjonar sitert fleire gonger (1 Korintarbrev 7,10–11; 9,14; 11,23–25; 2 Korintarbrev 12,9).
Nokre tidlegkristne grupper hadde eigne skildringar av Jesu liv og lære som ikkje er å finna i Det nye testamentet. Dette inkluderer evangelia etter Thomas, Peter og Judas, i tillegg til Jakobs løynde bok og andre nytestamentlege apokryfar. Dei fleste forskarane konkluderer at desse vart forfatta mykje seinare og at dei er mindre truverdige enn dei kanoniske evangelia.
Eit viktig aspekt av evangeliestudiet er kva litterær sjanger dei utgjer. Sjanger er «ein nøkkelkonvensjon som styrer både komposisjonen og tolkinga av skriftene». Om evangelieforfattarane hadde som mål å skriva romanar, myter, historier eller biografiar har enorm innverknad på korleis dei bør tolkast. Visse nylege studiar føreslår at evangeliesjangeren bør liggja innan sjangeren av oldtidsbiografiar. Likevel ikkje utan kritikarar, er standpunktet at evangelia er ei form for oldtidsbiografi konsensus i dag blant forskarar.
Ikkje alt i dei nytestamentlege evangelia er rekna som historisk truverdig. Syn spenner frå at dei er ufeilbarlege skildringar av Jesu liv, til at dei gjev lite historisk informasjon om livet hans utanom det grunnleggjande. Ifølgje brei vitskapleg konsensus er dei synoptiske evangelia (Matteus, Markus og Lukas), og ikkje Johannes, dei mest truverdige kjeldene til informasjon om Jesus.
Ifølgje Markus-prioriteten var det første evangeliet til å forfattast Markusevangeliet (skrive 60–75 e.Kr.), etterfølgt av Matteusevangeliet (65–85 e.Kr.), Lukasevangeliet (65–95 e.Kr.), og Johannesevangeliet (75–100 e.Kr.). Vidare er mange forskarar samde i at forfattarane bak Matteus- og Lukasevangeliet brukte Markusevangeliet som kjelde til sine evangelium. Matteus og Lukas deler også innhald som ikkje er å finna i Markusevangeliet. For å forklara dette trur mange forskarar at i tillegg til Markusevangeliet vart ei anna kjelde (ofte kalla «Q-kjelda») brukt av dei to forfattarane.
Jaakko Tallus
Jaakko Tapio Tallus er ein finsk tidlegare kombinertrennar frå Lieksa som i perioden 2001-07 vann eitt individuelt OL-sølv i 2002 og fem medaljar i lagtevlinga med Finland, der i mellom OL-gull i 2002 og VM-gull i 2007.
Aktiv
Tallus vart nummer to i eit verdscuprenn i Schonach 3. januar 1999, knapt 18 år gammal. Både i 2000- og 2002-sesongen kopierte han plasseringa i verdscuptevlingar, men lukkast aldri gå til topps på sigerspallen individuelt.
Derimot bidrog han til finske triumfar i lagtevlingar. Saman med Jari Mantila, Samppa Lajunen og Hannu Manninen tok han bronsen i Ski-VM 2001, vinteren etter vann den same kvartetten lagtevlinga under vinterleikane i Salt Lake City. I dei same leikane tok Tallus sølvmedalja i normalprogrammet og vart nummer fire i halvprogrammet, landsmannen Lajunen vann begge øvingane.
Tsubasa Nihei
Tsubasa Nihei er ein japansk fotballspelar.
Langevåg i Sula
Langevåg er kommunesenteret i Sula kommune, og ligg ved enden av Riksveg 657 på nordsida av øya. Langevåg er ein del av tettstaden Ålesund, som no strekkjer seg over grensa til Sula kommune. Folketalet i den delen av tettstaden som ligg i Sula kommune er om lag 7100 (2009)
Tsubasa Nihei
Han spela for klubbane Mito HollyHock og Vonds Ichihara.
Langevåg i Sula
Langevåg er kjent for det gode musikkmiljøet sitt og har fostra mange profesjonelle musikarar som Ragnvald Weddegjerde og musikarane i Ytre Suløens Jassensemble og The Brazz Brothers. Robert Post har vunne to spelemannsprisar.
Langevåg kyrkje vart påbegynt i 1940, men vart pga. andre verdskrigen ikkje ferdig før i 1948. Det er ei steinkyrkje, som ligg på Steinhaugen. Arkitekt var Øivin B. Grimnæs.
Frå Langevåg går det passasjerbåt til Ålesund sentrum, medan det med bil tar ca. 35 minutt å køyre til byen.
Næringsliv
Tekstilbedrifta O.A. Devolds Sønner var mykje av basis for at Langevåg voks fram som tettstad. Den er kjend for alt frå strikkagensarar til ullunderty.
Jesus
Kanoniske evangelium
Dei synoptiske evangelia vektlegg ulike delar av Jesus. I Markusevangeliet er Jesus son av Gud, som med det mektige virket sitt viser at Guds rike finst. Han er ein utrøytteleg mirakelarbeidar, tenar av både Gud og mennesket. Dette evangeliet dokumenterer få av Jesu ord og lærer. Matteusevangeliet vektlegg at Jesus er oppfyllinga av Guds vilje slik det er openbert i Det gamle testamentet, og at han er herre av Kyrkja. Han er «son av David», ein «konge» og Messias. Lukas framstiller Jesus som den guddommeleg-menneskelege frelsaren som viser medkjensle til dei trengande. Han er ven av syndarane og tollarane, komme for å oppsøkja og frelse dei tapte. Dette evangeliet inneheld Jesu mest elska likningar, som den gode samaritanen og den tapte sonen.
Føreordet til Johannesevangeliet identifiserer Jesus som inkarnasjonen av det guddommelege ordet (Logos). Som Ordet var Jesus evig til stades med Gud, aktiv i all skaping, og kjelde til den moralske og åndelege naturen til menneskja. Jesus er ikkje berre større enn nokon tidlegare menneskeleg profet, men større enn nokon profet kunne vera. Han taler ikkje berre Guds Ord; han er Guds Ord. I Johannesevangeliet openberrar Jesus den guddommelege rolla si offentleg. Her er han Livets brød, Verdas lys, Den sanne vinranken, med meir.
Slektslinje og fødsel
Jesus var jødisk, fødd av Maria, kona til Josef. Matteus og Lukas gjev begge ei slektstavle for Jesus. Matteus sporar Jesu avstamming til Abraham via David. Lukas sporar Jesu slekt via Adam til Gud. Oppføringane er identiske frå Abraham til David, men varierer monnaleg derfrå.
Matteus og Lukas skildrar båe Jesu fødsel, særleg at Jesus vart fødd av ei jomfru Maria i Betlehem i oppfylling av profetien. Forteljinga til Lukas vektlegg før Jesu fødsel og er dreidd rundt Maria, medan Matteus hovudsakleg dekkjer hendingane etter fødselen og er dreidd rundt Josef. Båe forteljingane slår fast at Jesus vart fødd til Josef og Maria, trulova hans, i Betlehem, og båe støtter doktrinar om Jesu jomfrufødsel, der Jesus mirakuløst vart unnfanga av Den heilage ande i livet til Maria medan ho framleis var jomfru.
I Matteus er Josef uroa av di Maria, trulova hans, er gravid, medan i den første av draumane til Josef garanterer ein engel han om at han ikkje må vera redd for å ta Maria til kona si, av di barnet hennar vart unnfanga av Den heilage ande. I bringer tre vise menn, eller magoi, frå Austen gåver til den unge Jesus som «konge av jødane». Herodes den store høyrer om Jesu fødsel og, i eit ønske om å sjå han drepen, gjev ordre om drapet på alle gutespedbarn i Betlehem. Ein engel åtvarar derimot Josef i den andre draumen hans, og familien flyktar til Egypt – for seinare å venda attende og busetja seg i Nasaret.
I lærer Maria av engelen Gabriel at ho vil unnfanga og bera fram eit barn kalla Jesus gjennom Den heilage ande. I det Maria skal føda reiser ho og Josef frå Nasaret til familieheimstaden til Josef i Betlehem for å oppføra seg i manntalet befalt av keisar Augustus. I Betlehem gjev Maria liv til Jesus, og då dei ikkje finn husrom plasserer ho den nyfødde i ei krybbe. Ein engel forkynnar fødselen til nokre gjetarar, som reiser til Betlehem for å sjå Jesusbarnet, og som vidare spreier nyhendet utanlands. Etter framberinga av Jesus i tempelet vender Josef, Maria og Jesus attende til Nasaret.
Tidleg liv, familie og yrke
Jesu barndomsheim er identifisert i Lukas- og Matteusevangeliet som byen Nasaret i Galilea, der han budde med familien sin. Sjølv om Josef opptrer i skildringane av Jesu barndom vert han deretter ikkje nemnd vidare. Dei andre familiemedlemmene hans – mora Maria, brørne hans Jakob, Joses (eller Josef), Judas og Simon i tillegg til dei ikkje-namngjevne systrene hans – er nemnde i evangelia og andre kjelder.
Markusevangeliet fortel at Jesus kjem i konflikt med naboane sine og familien sin. Jesu mor og brør kjem for å henta han av di folket seier han er frå forstanden. Jesus svarer at følgjarane hans er den sanne familien hans. I Johannesevangeliet følgjer Maria Jesus til krossfestinga hans, og der uttrykker omtanke over velværet hennar.
Jesus er kalla τέκτων (tektōn) i, vanlegvis forstått som ein «tømrar», men som kan dekkja makarar av ting i ei rekkje materiale, inkludert byggjarar. Evangelia indikerer at Jesus kunne lesa, parafrasera, og drøfta skrifta, men dette tyder derimot ikkje nødvendigvis at han fekk formell skriftleg opplæring.
Då Jesus vart boren fram i tempelet etter jødisk lov fortel ein mann ved namnet Simeon til Maria og Josef at Jesus sat til «eit teikn som vert motsagt – ja, også gjennom di eiga sjel skal det gå eit sverd. Slik skal dei tankane mange ber i hjartet, koma for dagen». Då Jesus forsvinn finn dei han i tempelet sitjande blant lærarar, lyttande og stillande spørsmål, og folket er forbløffa av forståinga og svara hans; Maria kjeftar på Jesus for å verta borte frå henne, der Jesus svarer at han må vera i «Far sin sitt hus».
Dåp og freisting
Forteljinga til dei synoptiske evangelia om Jesu dåp vert alle gått forut for av informasjon om døyparen Johannes. Dei fortel om Johannes som preikande om bot og omvending for tilgjeving av syndar og oppmoding til å gje almisser til dei fattige medan han døyper personar i Jordanelva kring Perea og føreseier framkomsten til ein «sterkare» enn han. Seinare identifiserer Jesus Johannes som «den Elia som skulle koma», profeten som var venta å kome før «Herrens dag … den store og skremmande». Likeeins fortel Lukas at døyparen Johannes hadde same ande og kraft som Elia.
Johannesevangeliet utelèt Jesu dåp og freisting. Her vitnar døyparen Johannes at han såg Anden koma over Jesus. Johannes erklærer offentleg Jesus som det oppofra Guds lam, og nokre av følgjarane til Johannes vert Jesu disiplar. I dette evangeliet nektar døyparen Johannes for at han er Elia. Før Johannes vert fengsla fører Jesus følgjarane sine til å døypa disiplar også, og dei døyper fleire enn Johannes sjølv.
Offentleg forkynnargjerning
Dei synoptiske evangelia skildrar to distinkte geografiske omgjevnader for Jesu forkynnargjerning. Den første går føre seg nord for Judea, i Galilea, der Jesus utfører ei vellukka forkynnargjerning; den andre viser Jesus avvist og drepen då han reiser til Jerusalem. Ofte omtala som «rabbi», preika Jesus bodskapen sin munnleg. Påviseleg forbyd Jesus dei som aktar han som Messias å snakka om det, inkludert dei han lækjar og demonar han fordriv.
Johannesevangeliet skildrar Jesu forkynnargjerning som hovudsakleg basert i og rundt Jerusalem, i staden for Galilea; og Jesu guddommelege identitet er proklamert openlyst og straks akta.
Forskarar deler Jesu forkynnargjerning inn i fleire stadium. Den galileiske forkynnargjerninga startar då Jesus vendar attende til Galilea frå Judeaørkenen etter å ha avvist freistinga av djevelen. Jesus preikar rundt om Galilea, og i, treffer han dei første disiplane sine, dei som seinare vil utgjera kjernen i den tidlege kyrkja, og dei byrjar å reisa med han. Denne tida inkluderer Bergpreika, ein av Jesu største diskursar, og stormstillinga, mettinga av dei fem tusen, vassvandringa og ei rekkje andre under og Jesu likningar. Ho endar med vedkjenninga til Peter og Forklaringa.
Då Jesus reiser mot Jerusalem, under Perea-forkynnargjerninga, vendar han attende til området der han vart døypt, omtrent éin tredel av vegen ned frå Genesaretsjøen langs Jordanelva. Den siste forkynnargjerninga i Jerusalem er innleidd med Jesu inntog inn i byen på palmesøndag. I dei synoptiske evangelia jagar Jesus pengevekslarane frå det andre tempelet, og Judas samansver om å svika han. Denne perioden kulminerer i det siste måltidet og avskjedstalen.
Disiplar og følgjarar
Tett opp til starten av forkynninga hans utpeiker Jesus tolv apostlar. I Matteus- og Markusevangeliet godtek Jesu fire første apostlar, trass i at Jesus berre kort spurde dei om å verta med han, å verta med han straks, og fortlèt garna og båtane sine for å følgja han. I Johannesevangeliet var Jesu to første apostlar følgjarar av døyparen Johannes. Døyparen ser Jesus og kallar han Guds lam; dei to høyrer dette og følgjer Jesus. I tillegg til dei tolv apostlane identifiserer opningspassasjen av slettepreika ei mykje større gruppe menneske som Jesu disiplar. I tillegg sender Jesus sytti eller syttito av følgjarane sine parvis ut for å førebu byar på framtidige vitjingar av han. Dei er befalte til å godta gjestefridom, heile dei sjuke og spreia bodskapen om at Guds rike kjem.
I Markusevangeliet er disiplane merkande trege i forståinga. Dei maktar ikkje forstå Jesu under, likningane hans , eller kva det er å «stå opp frå dei daude». Då Jesus seinare vert fengsla forlèt dei han.
Lære og under
I dei synoptiske evangelia underviser Jesus ofte, gjerne i likningar, om Guds rike (i Matteusevangeliet om himmelriket). Riket er skildra som både «kome nær» og allereie til stades i Jesu forkynnargjerning. Jesus lovar plass i riket til alle som godtek bodskapen hans. Jesus talar om «Menneskesonen», ein apokalyptisk skikkelse som vil koma for å samla dei utvalde.
Jesus appellerer til folket om å omvenda for syne syndar og gje seg heilt over til Gud. Jesus fortel følgjarane sine at dei skal følgja jødisk lov, sjølv om han sjølv av nokre er rekna som å ha brote lova, til dømes når det gjeld sabbaten. Då han vert spurd om kva det største bodet av lova er svarer Jesus: «Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av all din forstand … Men det andre er like stort: Du skal elska din neste som deg sjølv». Andre etiske lærer frå Jesus inkluderer elsk fiendane dykkar, gje avkall på hat og lyst, venda det andre kinnet til, og tilgje dei som har synda mot deg (Matt 5–7).
Om lag tretti likningar utgjer kring éin tredel av Jesu nedskrivne lære. Desse parablane opptrer innan lengre preiker og i andre delar av forteljinga. Dei inneheld ofte symbolisme, og held seg heller til den fysiske verda enn den åndelege. Vanlege tema i desse talane inkluderer det gode og gjevmilde i Gud, i tillegg til fara med brot. Nokre av likningane hans, som den fortapte sonen, er relativt likeframme, medan andre, som Såkornet , er sofistikerte, djuåe og vanskelege å skjøna. Då han vert spurd av disiplane sine om kvifor han talar i likningar til folket svarer Jesus at dei utvalde disiplane har vorte «gjevne å kjenna til løyndommane til himmelriket», i motsetnad til resten av folket, «for den som har, skal få, og det i overflod. Men den som ikkje har, skal verta teken frå det han sjølv har», for så å halda fram ved å seia at brorparten av hjarta til folket deira «har vorte feitt» og dimed ikkje maktar skjøna.
I evangelieforteljingane vier Jesus ein stor del av forkynnargjerninga si til å utføra under, særleg lækingar. Mirakla kan grupperast i to hovudkategoriar: lækingsmirakel og naturmirakel. Lækingsmirakla inkluderer lækinga av fysiske plagar, djevleutdrivingar, og gjenoppliving av dei daude. Naturmirakla viser Jesu makt over naturen, og inkluderer å gjera vatn til vin, gå på vatnet, stilla ein storm, mellom anna. Jesus hevdar at undera hans er frå ei guddommeleg kjelde. Når motstandarane av Jesus plutseleg skuldar han for å drive djevleutdriving ved krafta til Beelsebul, fyrsten til djevelen, svarer Jesus at han gjer dei i «Guds Ande» eller «Guds Finger», og argumenterer at all logikk ville tilseia at Satan ikkje ville tillata sine demonar til å hjelpa Guds Barn av di det ville bringa Satans hus i strid med seg sjølv og at det dimed ikkje kan verta ståande; vidare spør han motstandarane sine om dersom han hadde drive med djevleutdriving ved Beelsebul, «kven er det då deira eigne folk driv dei ut ved?». I held han fram ved å seia at «all synd og spott skal menneska få tilgjeving for, men spott mot Anden [det gode] skal ikkje verta tilgjeve»; han eller ho ber vekta av synda hans eller hennar for alltid.
I Johannesevangeliet er Jesu under skildra som «teikn», utførte for å prova misjonen hans og det guddommelege i han. Derimot i dei synoptiske evangelia, då han vert spurd av nokre lovlærarar og farisearar om å gje mirakuløse teikn for å prova autoriteten sin, nektar Jesus, ved å seia at inkje teikn skal koma for å korrumpera og gjera folket vondt unnateke Jona-teiknet. I tillegg svarer ofte folkemengdene i dei synoptiske evangelia på Jesu under med ærefrykt og rop om å lækja deira sjuke. I Johannesevangeliet er Jesus framstilt som urørt av folkemengdene, som ofte reagerer på mirakla hans med tillit og tru. Ein karakteristikk delt av alle Jesu mirakel i evangelia er at han utførte dei gratis og aldri spurde om, eller tok imot, noka form for betaling. Evangeliehistorier som inneheld skildringar av Jesu under inkluderer også ofte lærer, og sjølve mirakla involverer òg eit element av lære. Mange av mirakla lærer om det viktige med trua. I reingjeringa av dei ti spedalske og heilinga av dotter til Jairus, til dømes, vert mottakarane fortalde at heilinga deira var på grunn av trua.
Openberringa som Kristus og Forklaringa
Om lag midtvegs i kvar av dei tre synoptiske evangelia er to viktige hendingar: Vedkjenninga til Peter og Kristi forklaring. Desse to hendingane er ikkje nemnde i Johannesevangeliet.
I sin vedkjenning fortel Peter Jesus «Du er Messias, den levande son av Gud.» Jesus stadfestar at vedkjenninga til Peter er guddommeleg openbert sanning. Etter vedkjenninga fortel Jesus disiplane sine om den komande døden og oppstoda hans
I Forklaringa (og ), Jesus fører Peter og to andre apostlar opp eit ikkje-namngjeve fjell der han «forvandla framfor auga på dei. Andletet hans skein som sola, og kleda vart kvite som lyset.» Ei lysande sky skugga over dei og ei røyst lydde frå skya som sa «Dette er min Son, den elska, i han har eg mi glede. Høyr han!».
Den stille veka
Skildringane av siste veke av Jesu liv (ofte kalla «Den stille veka») tek opp om lag éin tredel av forteljinga i dei kanoniske evangelia, og byrjar med Jesu inntog til Jerusalem og sluttar med krossfestinga hans.
Verksemd i Jerusalem
I dei synoptiske evangelia er den siste veka i Jerusalem avslutninga på reisa gjennom Perea og Judea som Jesus byrja i Galilea. Jesus rir på eit ungt esel inn i Jerusalem, som speglar forteljinga om eselet til Messias, ein bodskap frå Sakarja der den audmjuke kongen av jødane entrar Jerusalem slik. Folk langs vegen la ned kapper og greiner føre ham og song delar av.
Jesus jagar deretter ut pengevekslarane frå Det andre tempelet, og tiltalar dei for å gjera det til ei røvarhole gjennom dei kommersielle aktivitetane deira. Jesus profeterer deretter om den komande øydelegginga, inkludert falske profetar, krigar, jordskjelv, himmelske uorden, forfølging av dei truande, framkomsten av det «motbydelege som øydelegg», og uuthaldelige prøvingar. Den mystiske «Menneskesonen», fortel han, vil senda ut englar for å samla dei trufaste frå alle hjørna i verda. Jesus åtvarar at desse hendingane vil gå føre seg i livstida til lyttarane. I Johannesevangeliet går Tempelreinsinga føre seg i starten av Jesu forkynning i staden for ved slutten.
Jesus kjem i strid med dei jødiske eldre, som når dei tvilar på autoriteten hans og når han kritiserer dei og kallar dei hyklarar. Judas Iskariot, ein av dei tolv apostlane, samansver seg i det skjulte med dei jødiske eldre, der han godtar å svika Jesus for 30 sølvstykke.
Johannesevangeliet fortel om to andre festar der Jesus preika i Jerusalem før den stille veka. I Betania, ein landsby nær Jerusalem, vekkjer Jesus opp Lasarus frå dei daude. Dette potente teiknet aukar ytterlegare spenninga med styresmaktene, som samansver for å drepa han. Maria av Betania salvar føtene til Jesus, noko som står som forvarsel for gravlegginga hans. Jesus gjennomfører deretter det messianske inntoget sitt til Jerusalem. Dei jublande folkemengdene som møter Jesus i det han kjem til Jerusalem bidreg til å styrka fiendskapen mellom han og etablissementet. I Johannesevangeliet har Jesus allereie reinsa tempelet under ein tidlegare påskevisitt i Jerusalem. Johannesevangeliet fortel vidare om Jesu siste måltid med disiplane sine.
Siste måltid
I dei synoptiske evangelia bryt Jesus brød og deler det ut til disiplane sine, medan han fortel at «dette er min kropp, som er gjeven til dykk». Han får alle til å drikka frå eit beger og fortel at «dette begeret er den nye pakta i mitt blod, som vert aust ut for dykk». Det kristne sakramentet nattverd er basert på desse hendingane. Sjølv om Johannesevangeliet ikkje inneheld ei skildring av brød-og-vin-ritualet under det siste måltidet er dei fleste forskarane samde i at (preika om livets brød) har ein nattverd-aktig karakter og resonnerer med institusjonsforteljingane i dei synoptiske evangelia og i dei paulinske skriftene om Nattverden.
I alle fire evangelia føreseier Jesus at Peter vil nekta for han tre gonger før hanen gjel neste morgon. I Lukas- og Johannesevangeliet er føreseiinga gjord i løpet av måltidet. I Matteus- og Markusevangeliet er føreseiinga gjord etter måltidet; Jesus føreseier også at alle disiplane hans vil venda bort frå han. Johannesevangeliet gjev den einaste forteljinga om at Jesus vaska føtene til disiplane sine etter måltidet. Johannesevangeliet inneheld òg ein lang tale av Jesus der han førebur disiplane sine (no utan Judas) for avskilet sitt. Kapitla 14–17 av Johannesevangeliet er kjende som Avskjedstalen og er ei viktig kjelde for kristologisk innhald.
Getsemane-bøna, svik og fengsling
I dei synoptiske evangelia reiser Jesus med følgjarane sine til Getsemane-hagen, der Jesus bed om å sparast for den komande prøvinga si. Judas kjem deretter med ein væpna gjeng, utsend av ypparsteprestane, dei skriftlærde og dei eldre. Han kyssar Jesus for å peika han ut i folkemengda, som deretter pågrip Jesus. I eit forsøk på å stansa dei kuttar ein ikkje-namngjeven disippel av øyret til ein mann i folkemengda ved eit sverd. Etter Jesu fengsling flyktar disiplane hans i skjul, og Peter, når spurd, nektar for å kjenna Jesus tre gonger. Etter den tredje nektinga høyrer Peter hanen gala og minnast Jesu føreseiing om nektinga hans. Peter bryt deretter ut i gråt.
I Johannesevangeliet (Joh 18,1–11), bed ikkje Jesus om å sparast frå krossfestinga, då evangeliet framstiller han som urørt av slik menneskeleg veikskap. Folkemengda som pågrip han består av romerske soldatar og tempelvakter. I staden for å svikast av eit kyss erklærer heller Jesus identiteten sin, og i det han gjer dette fell soldatane til bakken. Evangeliet identifiserer Peter som disippelen som trekkjer sverd, medan Jesus iretteset han.
Sanhedrin-prosessen, Herodes og Pilatus
Etter pågripinga hans er Jesus bringa for Det høge rådet (Sanhedrin), ein jødisk domstol. Evangelieforteljingane sprikar i detaljane om prosessen. I, og , vert Jesus ført til huset til øvstepresten Kaiafas, der han spottar Jesus og vert slått den natta. Tidleg neste morgon fører overprestane og dei skriftlærde Jesus vekk til domstolen deira. hevdar at Jesus først vert ført til Annas, svigerfaren til Kaiafas, og deretter til øvstepresten.
Under prosessen seier Jesus lite, prøver ikkje forsvara seg, og gjev sporadiske og indirekte svar på spørsmåla til presten, noko som fører til at han vert slått av ei av vaktene. I fører Jesu manglande respons Kaiafas til å spørja han «har du ikkje noko å seia til det dei tiltalar deg for?» I  spør øvstepresten Jesus vidare, «er du Messias, Son av Den velsigna?» Jesus svarer «Eg er det», og føreseier deretter framkomsten av Menneskesonen. Dette fører Kaiafas til å flerra kappa si i sinne og tiltala Jesus for blasfemi. I Matteus- og Lukasevangeliet er Jesu svar meir tvitydig: i  svarer han «Du har sagt det.»; i  svarer han «De seier sjølv at eg er det.»
Dei jødiske eldre fører Jesus til borga til Pilatus og bed den romerske landshøvdingen Pontius Pilatus om å dømma og fordømma Jesus, tiltalande om at han hevdar seg å vera konge av jødane. Bruken av ordet «konge» er sentral i samtalen mellom Jesus og Pilatus. I fortel Jesus at «kongsmakta hans ikkje er av denne verda», samtidig som han ikkje utvitydig nektar for å vera konge av jødane. I innser Pilatus at Jesus er galilear, og dimed fell under domsmakta til Herodes Antipas, fjerdingfyrste av Galilea og Perea. Pilatus sender Jesus til Herodes for å prøvast, men i møte med spørsmåla frå Herodes gjev Jesus nærmast ingen svar. Herodes og soldatane hans hånar Jesus, ikler ham ei praktfull kappe og sender ham tilbake til Pilatus, som deretter samlar saman dei jødiske eldre og kunngjer at han ikkje har funne «skuld hos denne mannen».
I tråd med ein påskeskikk lèt Pilatus folkemengda velja ut ein fange som skal frigjevast. Han gjev deretter folket valet mellom Jesus og ein mordar kalla Barabbas. Overtala av dei eldre, vel folkemengda Barabbas for lauslating og å krossfesta Jesus. Pilatus skriv deretter eit skilt på hebraisk, latin og gresk som les «Jesus frå Nasaret, kongen av jødane» (forkorta «INRI» i skildringar) for å festast til Jesu kross, deretter får han piska og sender han til krossfestinga si. Soldatane plasserer ein tornekrans på Jesu hovud for å latterleggjera han som kongen av jødane. Dei slår og spottar han før dei tek han til Golgata, «Hovudskallen», for krossfesting.
Krossfesting og gravlegging
Jesu krossfesting er skildra i alle dei fire kanoniske evangelia. Etter prosessen vert Jesus ført til Golgata berande med krossen sin; ruta som tradisjonelt reknast å ha vorte følgt er kjend som Via Dolorosa. Dei tre synoptiske evangelia tyder på at Simon frå Kyréne hjelpte han, etter å ha vorte tvungen av romarane til å gjera det. I bed Jesus kvinnene i folkemengda som følgjer han ikkje gråta for han, men heller for dei sjølv om deira barn. Ved Golgata er Jesus tilbode eit brygg vanlegvis tilbydd som ein smertedempar. Ifølgje Matteus- og Markusevangeliet avslår han.
Soldatane krossfestar deretter Jesus og kasta lodd for kleda hans. Over Jesu hovud på krossen stod det oppført Pilatus inskripsjon, «Jesus frå Nasaret, kongen av jødane.» Soldatar og forbipasserande hånar Jesus for det. To dømde røvarar heng krossfesta saman med Jesus. I Matteus- og Markusevangeliet hånar begge røvarane Jesus. I Lukasevangeliet derimot avviser éin av dei Jesus, medan den andre forsvarer han. Jesus fortel sistnemnde: «I dag skal du vera med meg i paradis». I Johannesevangeliet er Maria, Jesu mor, og disippelen han elska til stades ved krossfestinga. Jesus bed den elska disippelen ta vare på mora hans.
Dei romerske soldatane knekker beina til dei to røvarane (ein prosedyre meint å framskunda daud i krossfesting), men knekker ikkje beina til Jesus då han allereie er daud. I stikk ein soldat Jesus i sida med eit spjut, og blod og vatn flyt ut. I dei synoptiske evangelia rivnar forhenget i tempelet i det Jesus døyr. I opnar eit jordskjelv gravene i området. I Matteus- og Markusevangeliet ropar ein romersk centurion, forskrekka av hendingane, ut at Jesus var son av Gud.
Same dag ber Josef frå Arimatea, med tillating frå Pilatus og hjelp frå Nikodemus, Jesu kropp ned frå krossen, pakkar han inn i linklede og gravlegg han i ei ny, nærliggjande grav. I kjem dei fremste jødiske prestane med ein førespurnad til Pilatus om at grava skulle få vakthald, og med tillating frå Pilatus plasserer prestane segl på den store steinen som forseglar inngangen.
Oppstoda og Himmelferda
Maria Magdalena (åleine i Johannesevangeliet, men med følgje av andre kvinner i dei synoptiske evangelia) reiser til Jesu grav sundag morgon og overraska finn dei henne tom. Trass Jesu lære hadde ikkje disiplane skjøna at Jesus ville stå opp frå dei daude.
Jesu himmelferd til Himmelen er skildra i ; ; og nemnd i. I Apostlanes gjerningar vert Jesus, førti dagar etter oppstoda og medan disiplane er vitne, «løfta opp medan dei såg på, og ei sky tok han bort føre auga deira». fortel at Jesus har fare «opp til himmelen og no sit ved Guds høgre hand».
Apostlanes gjerningar skildrar fleire opptredenar av Jesus etter himmelferda. I vendar Stefanus blikket mot himmelen og ser «Jesus stå ved Guds høgre hand» like før dauden sin. På vegen til Damaskus vert apostelen Saulus konvertert til kristendom etter å ha sett eit blendande lys og høyrt ei stemme seia «Eg er Jesus, han som du forfølgjer». I befaler Jesus Ananias frå Damaskus i eit syn til å lækja Saulus. Johannes' openberring inneheld ei openberring frå Jesus når det gjeld endetida.
Historiske syn
Før opplysningstida var evangelia vanlegvis rekna som nøyaktige historiske forteljingar, men sidan har forskarar byrja å tvila på truverdet til evangelia og føretrekker å skilja mellom Jesus i evangelia og Jesus i historia. Sidan 1700-talet har tre separate akademiske forsøk på å finna den historiske Jesus gått føre seg, kvar med særeigne karakteristikkar og basert på ulike forskingskriterium, som ofte vart utvikla av søkinga som brukte dei. Sjølv om det er vidspreidd akademisk semja om Jesu eksistens, og ein grunnleggjande konsensus om det generelle omrisset av livet hans, så varierer ofte portretteringane av Jesus konstruert av ulike forskarar frå kvarandre, og frå bilete teikna i evangelia.
Tilnærmingar til den historiske rekonstruksjonen av Jesu liv har variert frå den «maksimalistiske» tilnærminga under 1800-talet, der evangelieforteljingane vart vørda som truverdige prov der det er mogeleg, til den meir «minimalistiske» tilnærminga under 1900-talet der knapt noko om Jesus vart vørda som historisk. I 1950-åra, då den andre søkinga etter den historiske Jesus tok fart, byrja dei minimalistiske tilnærmingane å fasast ut, og per 2000-talet er «minimalistar» som Price ein særs liten minoritet. Sjølv om trua på at evangelia ikkje kunne ta feil ikkje kan støttast historisk har mange forskarar sidan 1980-åra meint at, utanom eit par fakta rekna som historisk visse, så er nokre andre delar av Jesu liv «historisk trulege». Moderne vitskapleg forsking på den historiske Jesus fokuserer dermed på å identifisera dei mest trulege elementa.
Judea og Galilea i det 1. hundreåret e.Kr.
I år 6 e.Kr. vart Judea, Idumea og Samaria omgjorde frå romerske klientstatar til ein keisarleg provins, også kalla Judea. Ein romersk prefekt, i staden for ein lydkonge, regjerte landet. Denne prefekten regjerte frå Caesarea Maritima, og lèt Jerusalem vera styrt av overpresten av Israel. Som eit unntak kom prefekten til Jerusalem under religiøse festivalar, når religiøs eller patriotisk entusiasme nokre gonger gav næring til uro eller oppstand. Ikkje-jødiske landområde omringa dei jødiske landa Judea og Galilea, men romersk lov og praksis tillét jødar å halda fram å vera separate både rettsleg og kulturelt. Galilea var tydelegvis særs velståande, og fattigdommen var avgrensa nok til at han ikkje truga den sosiale ordenen.
Jødisk religion var uvanleg i den grad at jødar berre vedkjende seg éin gud, at de rekna seg sjølve som utvalde av han, og at dei ville at ikkje-jødar skulle vedkjenna seg deira gud som den eine Guden. Jødar baserte trua si og den religiøse praksisen på Toraen, fem bøker sagt å ha vorte overleverte til Moses av Gud. Dei tre fremste religiøse gruppene var farisearane, essenarane og sadukearane. Saman representerte desse gruppene berre ein brøkdel av folkesetnaden. Dei fleste jødane såg fram til ei tid der Gud ville frelse dei frå dei heidenske herskarane sine, mogelegvis gjennom ein krig mot romarane.
Historiske kjelder
Nytestamentlige forskarar møter ei formidabel utfordring når dei analyserer dei kanoniske evangelia. Evangelia er ikkje biografiar i den moderne tydinga, og forfattarane forklarer Jesu teologiske verde og fortel om den offentlege forkynninga hans samtidig som dei utelèt mange detaljar om livet hans. Nedskrivingane om overnaturlege hendingar assosierte med Jesu død og oppstode gjer utfordringa enno vanskelegare. Forskarar reknar evangelia som kompromitterte informasjonskjelder då forfattarane prøvde å glorifisera Jesus. Trass dette er kjeldene for Jesu liv betre enn kjeldene forskarar har for til dømes livet til Aleksander den store. Forskarar bruker ei rekkje kriterium, som kriteriet med uavhengig attestasjon, kriteriet med koherens, og kriteriet med diskontinuitet for å vurdera historisiteten til hendinga. Historisiteten til ei hending avheng òg på truverdet til kjelda; og evangelia er ikkje uavhengige eller konsekvente nedskrivingar av Jesu liv. Markusevangeliet, som mest sannsynleg er det tidlegast forfatta evangeliet, har i tiår vore vørda som det mest historisk truverdige. Johannesevangeliet, det sist skrivne evangeliet, sprikjer monnaleg frå dei synoptiske evangelia, og er dimed generelt rekna som det minst truverdige, sjølv om stadig fleire forskarar no òg godtek at det kan innehalde ein kjerne av eldre materiale like eller meir historisk verdifullt som den synoptiske tradisjonen.
Det ikkje-kanoniske Thomas-evangeliet kan vera eit uavhengig vitne til mange av Jesu likningar og aforismar. Til dømes stadfestar Thomas-evangeliet at Jesus velsigna dei fattige og at denne utsegna sirkulerte uavhengig før ho vart slått saman med likande utsegner i Q-kjelda. Andre utvalde ikkje-kanoniske kristne tekster kan òg ha ein verdi for den historiske jesusforskinga.
Tidlege ikkje-kristne kjelder som gjev vitnesbyrd om den historiske eksistensen til Jesus inkluderer verka av historikarane Josefus og Tacitus. Josefus-forskar Louis Feldman har hevda at «få har tvilt på om tilvisinga av Josefus til Jesus i bok 20 av Antiquitates Iudaicae er ekte», og at ho berre er dementert av eit lite tal forskarar. Tacitus refererte til Jesus og avrettinga hans ved Pilatus i bok femten av verket Annalar. Forskarar reknar generelt sett tilvising av Tacitus til Jesu avretting både som autentisk og av historisk verdi som ei uavhengig romersk kjelde.
Ikkje-kristne kjelder er verdifulle på to vis: for det første viser det at sjølv nøytrale eller fiendtlege partar aldri viser noka tvil på at Jesus faktisk fanst; for det andre teiknar dei eit omtrentleg bilete av Jesus som er kompatibel med det som er funne i dei kristne kjeldene: at Jesus var ein lærar, at han hadde rykte som mirakelarbeidar, at han hadde ein bror ved namn Jakob, og at han døydde ein valdeleg daud.
Arkeologi hjelper forskarar i å betre forstå verdssamfunnet rundt Jesus. Nyare arkeologiske utgravingar, til dømes, tyder på at Kapernaum, ein by viktig i Jesu forkynnargjerning, var fattig og liten, og til og med utan eit forum eller ein agora. Denne arkeologiske avdekkinga resonnerer godt med det akademiske synet at Jesus preika om ei felles deling mellom dei fattige i det området av Galilea.
Kronologi
Jesus var ein galileisk jøde, fødd omkring starten av det 1. hundreåret, og som døydde i 30 eller 33 e.Kr. i Judea. Den generelle vitskaplege konsensus er at Jesus var ein samtidig av døyparen Johannes, og vart krossfesta av den romerske guvernøren Pontius Pilatus, som hadde embetet frå 26–36 e.Kr.