cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fjellskjeringa
Forfattaren sitt stikkord til romanen var «det primitive kjenslelivet», og han går då også inn på dei ulike personane i den mest usminka åtferda og den mest karakteristiske manns- og arbeidarrolla deira. Det er lite episk framdrift i historia som best kan oppfattast som ein serie typeportrett og miljøskildringar. I dette vekslar Uppdal mellom barske skildringar av slit, nokre sentimentale scener, og grotesk uvøren humor.
Ottawa
Ottawa er hovudstaden i Canada og den fjerde største byen i landet, grunnlagt i 1855 og har i dag 812 129 innbyggjarar. Byen ligg i provinsen Ontario ved breidda av elva Ottawa som er grensa mot provinsen Quebec. Byen er tospråkleg, og det vert snakka både fransk og engelsk her. Byen er ein av dei mest vutja byane i Canada, med over 11 millionar besøkande i 2018.
Ottawa har to universitet, Universitetet i Ottawa og Carleton-universitetet. Frå 2000-talet har byen utvikla seg til eit senter for høgteknologi.
Kultur
Ottawa huser sju nasjonale museum, som National Arts Centre, National Gallery of Canada, Canadian Museum of History og Canadian War Museum.
Andes
Andes eller Andesfjella er ein enorm samanhengande fjellkjede nær vestkysten av Sør-Amerika. Fjellkjeda er kring 7000 km lang, opp til 500 km brei og har ei medelshøgd på ca 4000 meter. Namnet Andes kjem frå quechua andi, og tyder 'høg kam'.
Grovt sett er Andesfjella sett saman av to store fjellkjeder med eit nedsøkkt mellomområde. Nokre stader reiser det seg andre mindre fjellkjeder mellom dei to store som til dømes Cordillera de la Costa i Chile. Andre mindre kjeder folder seg opp ved sida av dei to store. Cordillera de la Costa byrjar i det ytre sørlege punkt på kontinentet, går i ei nordleg retning parallelt med kysten og vert lengst sør broten opp til øyar som vidare nord former den vestlege grensa av det sentrale nedsøkkte dalliknande landskapet i nord-sør retning i Chile. Denne kystkjeda held fram nordetter som mindre rygger eller meir isolerte høgder langs Stillehavet så langt nord som til Venezuela. Sju land har område som overlappar Andes: Argentina, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador, Peru og Venezuela.
Andes er det høgste fjellområde i verda utanom Asia med eit høgste fjell Aconcagua på grensa mellom Chile og Argentina, på 6,959 moh. Toppen av Chimborazo i Ecuador er målt til å vere det punktet på jorda som ligg lengst ute frå jordsenteret fordi jorda er ellipseforma. Om ikkje Andes når opp til Himalaya i høgd, så er Andes like vid og meir enn dobbelt så lang.
Fjelltoppar
Liste av nokre av fjelltoppane på over 5000 moh.
George Gershwin
George Gershwin var ein amerikansk komponist og pianist.
Bakgrunn
Gershwin var fødd som Jacob Gershovitz i Brooklyn i USA som son av jødiske innvandrarar frå Russland. Frå tiårsalderen fekk han piano-opplæring hjå Charles Hambitzer på Manhattan, der familien var busett, og blei med i Tin Pan Alley-miljøet.
Han oppnådde tidleg suksess, først med «Swanee», framført av Al Jolson i 1921. Gerswhin sitt første orkestrale verk var Rhapsody in Blue, urframført med Paul Whitman sitt orkester i 1924, under tittelen Experiments in Jazz. Fleire musikal-oppsetjingar følgde (Oh Kay!, Of Thee I Sing av dei mest kjende), der ein fekk ein serie med kjende melodiar som Embracable you og I got rhythm. Eit fleirtal er omtykte som amerikanske klassikarar og med i «The Great American Songbook». Broren Ira Gershwin var tekstforfattar på dei fleste av desse. Folkeoperaen Porgy & Bess opptok han i over eitt år, frå 1934, og fekk si urframføring i New York i 1935 med den amerikansk-norske Anne Brown i ei av hovudrollene.
George Gershwin var ein klassisk komponist sterkt påverka av Maurice Ravel og Igor Stravinskij, som avslo bøna hans om å gje leksjonar; dei meinte læringspotensialet var høgare andre vegen. Han døydde i Hollywood av hjernesvulst.
Episkopíbukta
Episkopíbukta (gresk Κόλπος Επισκοπής, Kólpos Episkopís, tyrkisk Piskobu Körfezi) er ei bukt på sørvestsida av øya Kypros i Middelhavet, mellom byane Páfos og Lemesós i distriktet Lemesós. Ho er kjend for strendene og fiskerestaurantane. Trass i den etniske delinga av Kypros i 1974, etter den tyrkiske invasjonen av Kypros, valde fleire tyrkisk-kypriotarar å bli verande i området.
Puerto Rico
Puerto Rico er ei øy i Det karibiske havet. Øya er eit sjølvstyrt territorium underlagt USA. Det formelle namnet er på engelsk Commonwealth of Puerto Rico.
Christopher Columbus kom til Puerto Rico i 1493. Øya var ein spansk koloni fram til 1898 då USA erobra øya under den spansk-amerikanske krigen.
Col de Joux Plane
Col de Joux Plane er eit høgt fjellpass i Département Haute-Savoie. Ein kløvsti går over det eigentlege passet.
Den smale vegen D 354 passerer rett sør for det høgste punktet og når ei høgd på. Skiltet ved passhøgda viser ei høgd på.
Vegen knyter saman tuirstsenteret Morzine i nord med Giffredalen og Samoëns i sør. Rett nord for det høgste punktet på vegen ligg Lac du Col de Joux Plane, eit om lag 280 meter langt og grunt vatn med ein stor holme.
Sykkelsport
Col de la Joux Plane blei første gong sett opp på Tour de France-programmet i 1978, og har sidan vore med 10 gonger. Trass den låge høgda på 1 691 moh. og ei stigning på berre 989 høgdemeter klassifiserer arrangørane stigninga opp som Hors catégorie, dvs. den hardaste kategorien et fjell har i Tour de France. Sørsida har over 11,6 km ei gjennomsnittleg stigning på 8,5. Etappan har vanlegvis målgang i Morzine, på nordsida, slik at Joux Plane har noko av dramaturgien til målgang på slutten av stigningar..
Molladalen
Kvart år vitjar ei rekkje klatrarar Molladalen. Det er utgidd ein klatrefører for området.
Frå Melbøsætra i Barstadvikdalen er det merka rås til Molladalen. Råsa har ein utsett passasje ved inngangen til Molladalen. Her er det hengt opp ein kjetting som ein kan halde seg fast i. Ein bør rekne med ca. 2 timar på oppturen. Molladalen kan og nåast frå Ytre-Standal over Molladalsskaret på 990 m.o.h.
Molladalen har av bønder i Barstadvik vorte brukt til sauebeite. I 1864 vart 76 sauer drepne då dei vart jaga ut for eit stup av ein bjørn.
Fylkesveg 341 i Hordaland
Fylkesveg 341 (Fv341) i Hordaland går mellom Stamneshagen og Storevikja i Vaksdal. Vegen har ei lengd på 0,9 km.
Osini
Osini (sardisk Osìni) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 789 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 39.81 km² og ligg i ei høgd på 645 meter over havet.
Boomerang
Boomerang er ein norskspråkleg fjensynskanal for barn som sender animasjons- og teiknefilmar heile døgeret, både klassiske og moderne seriar. Kanalen tilhøyrer amerikanske Turner Broadcasting System, som er ein del av mediekonsernet Time Warner. Boomerang var opphavleg eit segment på systerkanalen Cartoon Network, men debuterte som eigen fjernsynskanal den 1. april 2000. I Noreg er Boomerang tilgjengeleg hjå betaltv-leverandøren Canal Digital.
Echinococcus multilocularis
Echinococcus multilocularis er ein bendelormparasitt som lever framforalt i rev og andre hundedyr. Som mellomvert bruker parasitten mus og andre gnagarar, men han kan også bruke menneske.
I Europa finst Echinococcus multilocularis framfor alt i Mellom-Europa og nordaust i europeisk Russland. I 1999 vart parasitten oppdaga på Svalbard, dit han sannsynlegvis hadde komme med fjellrev på vandring frå Russland. I Norden er det framleis ikkje sett noko til han, bortsett frå spreidde tilfelle sør i Danmark og altså på Svalbard.
Livsløp
Dei vaksne parasittane bur i tynntarmen til hovudverten (rev eller hund). Egga deira går med avføring ut i naturen, der dei t.d. blir etne av mus. Deretter går dei via blodet til levra, der dei dannar cyster, som utviklar parasitt-larvar. Når så hovudverten et smågnagarane, kjem larvane inn i tynntarmen att, og utviklar seg til vaksne parasittar.
Konsekvensar for menneske
Menneske kan i teorien få egga i seg ved å ete bær eller sopp som reven har pissa på. Deretter går dei til menneska si lever, og føre til leversvikt (alveolar hydatid disease, AHD). Tidlegare rekna ein med ei levetid på høgst 10 år for AHD-pasientar, men med nyare medisin kan dei rekne med betre prognoser.
I Mellom-Europa er bortimot 60 % av revane smitta av Echinococcus multilocularis. Talet på faktiske sjukdomstilfelle i Europa er likevel lågt, og innsanka bær ei lite sannsynleg smittekjelde. Trass i dette kan det ha sterkt negative konsekvensar for bærplukkings- og soppsankingskulturen som me kjenner han dersom smitta skulle kome til Noreg.
Risk for spreiing
Parasitten kan kome til Norden via tre vegar:
Ragusa
Ragusa (siciliansk Raùsa) er ein by i Italia. Han er hovudstad i provinsen Ragusa i regionen Sicilia og har om lag 70 000 innbyggjarar. Han er bygd på ein vid kalksteinsås mellom dei to djupe dalane, Cava San Leonardo og Cava Santa Domenica.
Hovudnæringa til dei omliggande områda er hovudsakleg basert på jordbruk (hagebruk, oliven), turisme lett industri og mindre oljefelt. I lag med sju andre byar i Val di Noto er han ført opp på UNESCO si verdsarvliste.
Historie
I antikken låg byen på ein 300 meter høg ås og var i kontakt med dei nærliggande greske koloniane, mykje på grunn av den nærliggande hamna Camerina. Etter ein kort periode under Kartago, vart han styrt av romarane og austromarane. Austromarane bygde festningsverk og ei stor borg i byen. Ragusa vart erobra av arabarar i 848 og dei styrte her fram til slutten av 1000-talet då normannarane tok over. Han var då sete i eit grevskap og den første greven var Godfred, son til Roger I av Sicilia.
Ragusa kom så inn under Kongedømet Sicilia, som vart oppretta på første halvdel av 1100-talet. Han var eit len under familien Chiaramonte og var hovudstad i grevskapet etter samanslåinga med Modica i 1296.I 1693 vart byen øydelagd av eit kraftig jordskjelv, som tok livet av 5 000 innbyggjarar. Etter denne katastrofen vart byen bygd opp att. Mange av innbyggjarane flytta til ein ny busetnad som fekk namnet Ragusa Superiore («Høg Ragusa»), medan den gamle byen vart kalla Ragusa Inferiore (Låg Ragusa). Dei to byane var fråskilde fram til 1926, då dei vart slått saman til provinshovudstad 1927 i staden for Modica.
Rosa Luxemburg
Rosa Luxemburg (5. mars 1870 el. 1871–15. januar 1919) var ein leiande marxistisk tenkjar. Ho var den leiande personlegdomen på venstrefløya i det tyske sosialdemokratiske partiet (SPD), og var med på å grunnleggje det tyske kommunistpartiet (KPD) før ho blei drepen av høgre-orienterte frikorpssoldatar under spartakistopprøret i Berlin i 1919. Luxemburg levde det meste av det vaksne livet sitt i Tyskland, men var likevel ein av dei viktigaste teoretikarane til dei polske sosialdemokratane.
Ungdom og tidleg politisk aktivitet
Róża Luksemburg (polsk stavemåte) blei fødd i ein jødisk familie i det noverande Polen i 1871. Ho kom tidleg med i arbeidarrørsla, i form av det forbodne arbeidarpartiet Proletariat. På grunn av det politiske arbeidet sitt måtte Luksemburg flykta frå landet i 1889. Ho drog til Sveits der ho byrja å studera ved universitetet i Zürich: Ho tok filosofi, historie, politikk, økonomi og matematikk samstundes. Hovudemna hennar var statsvitskap, mellomalderen og børskriser.
Ho heldt seg fortsatt aktiv innan arbeidarrørsla. I 1893 skipa ho, saman med Julian Marchlewski og Leo Jogiches, eit tidsskrift med namnet Sprawa Robotnicza ('Arbeidarsaka') som eit motsvar til den veksande nasjonalismen i det polske sosialistpartiet. Luksemburg meinte at den polske vegen til sjølvstende gjekk gjennom revolusjonar i Russland, Tyskland og Austerrike og ein solidarisk kamp mot kapitalismen. Seinare danna ho og Jogiches Det sosialdemokratiske partiet i kongedømet Polen.
Politikk i Tyskland
I 1898 gifta Rosa Luxemburg seg med Gustav Lübeck og fekk dermed tysk statsborgarskap. Dei flytta til Berlin, der ho blei med i venstrefløya i det tyske sosialdemokratiske partiet, SPD. Ho var av dei skarpaste kritikarane av Eduard Bernstein sin «revisjonisme», der ho hevda at det ikkje er eit spørsmål om reform eller revolusjon, men at kampen for reformene er forma og den sosiale revolusjonen innhaldet i arbeidarrørsla sin kamp. Ho var heller ikkje samd med russaren Vladimir Lenin, som ho hevda ville gi sentralleiinga i partia altfor stor makt, slik at livgivande demokratisk debatt ville komme til å kvelast, og resultatet ville komme til å bli eit diktatur over arbeidarklassen. Ho støtta Julius Martov i striden om dette i det russiske sosialdemokratiske partiet. Rosa Luxemburg er såleis kjend for både å vere svært radikal og samtidig veldig demokratisk, anti-autoritært innstilt.
Spartakusforbundet
Da fleirtalet i SPD si riksdagsgruppe stemte for krigskredittar til regjeringa under første verdskrigen, gjekk Rosa Luxemburg, Eduard Bernstein, Karl Kautsky og fleire andre kjende sosialdemokratar og krigsmotstandarar ut av partiet. Dei danna eit nytt parti, kalla det Uavhengige Sosialdemokratiske Partiet i Tyskland (USPD). Rosa Luxemburg høyrde til venstrefløya også i det nye partiet, ei gruppe som kalla seg Spartakusforbundet.
Etter dei russiske revolusjonane i 1917, blei det eit stort press frå krigstrøytte soldatar og arbeidarar også i Tyskland, og den tyske revolusjonen braut ut i november 1918. Keisaren måtte gå av og det blei danna ei provisorisk regjering med folk frå SPD og USPD. Det blei inngått ein våpenstillstandsavtale med vestmaktene. Men radikale soldatar og arbeidarar ville gå lenger enn SPD i å omdanne samfunnet. USPD gjekk ut av regjeringa fordi den under leiing av SPD eigentleg ikkje var særleg radikal i praksis, og fleirtalet i Spartakusforbundet bestemte seg for å danne eit kommunistisk parti som i Russland. Rosa Luxemburg var eigentleg skeptisk til dette, og enda meir skeptisk da andre «spartakistar» stilte seg i brodden for eit opprørsforsøk i Berlin i januar 1919. Oppreisten blei da også slått ned, og Rosa Luxemburg var ein av dei som blei drepne da, etter å ha blitt teken til fange først.
Det er blitt hevda at sentrale personar i SPD-regjeringa kjende til og godtok planen om å drepa Rosa Luxemburg etter ho var teken til fange. Det at dei tyske kommunistane trudde det var slik, er ei av forklaringane på deira uvilje mot å samarbeide med SPD seinare, jamvel da nazismen trua.
Verk
Nokre av dei viktigaste verka til Rosa Luxemburg er:
Chavín
Chavín er den eldste «høgkulturen» ein kjenner i Andesområdet. Han er datert til perioden 1000-300 år f.Kr., det vil seie i «tidleg horisont». Kulturen har fått namn etter Chavín de Huantar, der ein har gjort rike funn frå denne kulturen. Chavín de Huantar, som ligg nord for Lima og i dag er rekna som verdsarv av UNESCO, var senter og kultstad for chavínkulturen.
Kiev-reservoaret
Kievreservoaret (ukrainsk Київське водосховище, Kyyivs’ke vodoskhovysjtsje), lokalt Kievsjøen, er eit stort reservoar i Dnepr i Ukraina. Det er kalla opp etter byen Kiev, som ligg i sør, og dekkjer totalt 922 kvadratkilometer i Kiev oblast. Reservoaret vart skapt i 1960-1966, då demninga til Kiev vasskraftverk vart bygd ved Vysjhorod.
Reservoaret er 110 km langt, 12 km breitt og har ei djupne på 4 til 8 meter. Vassvolumet er 3,7 km³ og av dette kan 1,2 km³ nyttast. Reservoaret er i lag med Kakhovkareservoaret,  Dneprreservoaret, Dniprodzerzjynskreservoaret, Krementsjukreservoaret og Kanivreservoaret ein vassveg på elva.
Chavín
Kulturen utvikla sin eigen kjennelege stil i handverk. Påverknaden har rekt langt og stilen er kjent frå mange arkeologiske funn i Peru. Funngjenstandar omfattar tekstilarbeid, metallarbeid, keramikk og religiøse gjenstandar.
Utviklinga av to nye byar, Nazca i sør og Mochica (Moche) i nord, førte etter kvart til at chavínkulturen mista styrke og forsvann.
Wolfsburg
Wolfsburg er ein by i Tyskland i delstaten Niedersachsen med om lag 130 000 innbyggjarar. Byen ligg ved elva Aller nordaust for Braunschweig. Wolfsburg grensar til landkreisane Gifhorn og Helmstedt.
Byen er ung og vart planlagt av nazistane som ein by for arbeidarane på fabrikkane til Volkswagen. Han vart grunnlagd i 1938 som Stadt des KdF-Wagens (Byen for KdF-bilen) rundt landsbyen Hesslingen i Gifhorn. Kraft durch Freude (forkorta KdF og tyder «styrke gjennom glede») vart ein tysk statskontrollert fritisorganisasjon, og eit av prosjekta var KdF-Wagen, som seinare vart kjend som Volkswagen Boble. Under den andre verdskrigen var det òg jeepar, fly og andre militærutstyr som vart bygd, hovudsakleg av slavearbeidarar og krigsfangar.
Etter den andre verdskrigen, i 1945, fekk byen sitt noverande namn etter Wolfsburg Slott, som ligg i byen. Det vart bygd rundt 1300 ved breidda av elva Aller. Eit anna slott vart òg bygd her etter 1600. I 1951 vart Wolfsburg ein kreisfri by. I november 2003 vart Wolfsburg omdøypt til Golfsburg i ei veke for å feire femtegenerasjonen av Volkswagen Golf.
Wolfsburg manglar historiske bygningar og attraksjonane i byen er nyare bygningar som Autostadt (eit stort bilmuseum i friluft), eit planetarium, Phaeno vitskapssenter og eit privat kunstmuseum (Kunstmuseum Wolfsburg) spesialisert på moderne kunst og samtidskunst.
Fylkesveg 345 i Hordaland
Fylkesveg 345 (Fv345) i Hordaland går mellom Modalen og Steinsland i Modalen kommune. Vegen er 22,0 km lang.
Wolfsburg
Wolfsburg har gjennom tidene vorte rekna som ein uinteressant by i Tyskland utan kultur og turistattraksjonar, og har lenge heller ikkje hatt ein aktiv turistindustri. Med Autostadt, som opna i 2000 med fleire individuelle bilmuseum, restaurantar og eit hotell, og Phaeno vitksapssenter har fleire turistar byrja å trekke til byen.
Nokre nabobyar vart innlemma i Wolfsburg i 1972, som Fallersleben som i dag er ein bydel i Wolfsburg. Fallersleben var heimstad til August Heinrich Hoffmann (ofte berre kalla Hoffmann von Fallersleben), som skreiv teksten til den tyske nasjonalsongen (Das Lied der Deutschen).
Ottana
Ottana (sardisk Otzàna) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 2 307 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 45.07 km² og ligg i ei høgd på 185 meter over havet.
Kystbergknapp
Kystbergknapp (Sedum anglicum) er ei plante i bergknappfamilien.
Planta kan forvekslast med kvit bergknapp, men kronblada hos kvit bergknapp er butte og reint kvite. Dessuten veks ikkje planta i matter slik som kystbergknapp. Utan blomar er det vanskeleg å skilje mellom kystbergknapp og bitterbergknapp, men hos bitterbergknapp er blada breiast nedst i motsetnad til kystbergknappen der blada er breiast på midten.
I Noreg er planta ganske vanleg nord til Nord-Trøndelag, men stort sett berre i ytre delar av kysten.
Mount Eden
Mount Eden er namnet på ein vulkan og på forstaden som ligg kring han i Auckland på Nordøya på New Zealand, fem kilometer sør for sentrum i byen. På māori heiter staden Maungawhau — «Åsen med whauplantane». Det engelske namnet er til ære for George Eden, 1st Earl of Auckland.
Kystbergknapp
Kystbergknapp er kommuneblom i Frøya kommune.
Mount Eden
Vulkanen
Sentrum i bydelen er ein utsløkt vulkan der toppen (196 m.o.h.) er det høgaste punktet på landtunga der Auckland ligg. Det majestetiske, skålforma krateret er 50 meter djupt. Vulkanen hadde fleire utbrot, noko som danna fleire krater. Some av desse har vore nytta som vassreservoar frå så tidleg som 1877. Det siste utbrotet fann stad for om lag 60 000 år sidan.
Strategisk bruk av staden
I den før-europeiske perioden vart Mount Eden brukt som ei festning, (pa) av ulike māoristammar. Dette tok slutt omkring år 1700 då Waiohuastammen vann over Tamakifolket. Jordvollane og terassane frå denne tida bidreg til den karakteristiske forma på åsen i dag. På 1950- og 1960-talet vart toppen bruka som basestasjon for VHF-radiokommunikasjon. Dette vart brukt av drosjer, lastebilar og andre verksemder som hadde bruk for mobil kommunikasjon.
Områda omkring
Landskapet like ved åsen består av svært fruktbar og naturleg drenert jord, for ein stor del blanda med vulkanstein. Då europearane kom hit, fann dei eit område fritt for store tre, ettersom alle over ein viss storleik var hogde ned av maoriane og brukte til ymse føremål, som t.d. tømra palisadar til festningsverk i paen. Landet var kledd av store bregner, new zealandsk flax (som er eit særeige new zealandsk tre eller buske, Phormium tenax), manukautre (Leptospermum scoparium) og whaubusker (også særeige på New Zealand). Europearane rydda landet for stein og laga steingjerde for å markera eigedomsgrensene. Slik vart det danna eit landskap som kunne minna om Irland eller det skotske låglandet. Desse steingjerda finst enno i bydelen.
Frå først av vart landet brukt til jordbruk, men frå tidleg av busette handverkarar og forretningsfolk frå Auckland seg her. Mykje av jordbruksarealet vart delt opp i store bustadsområde mellom 1870 og 1875, og staten bygde hovudvegar inn i området. Den første skulen i Mount Eden opna i 1877. I 1879 vart toppen offisielt verna som offentleg friområde.
I 1950- og 60-åra vart dei indre bydelane mindre populære og dei eldre husa i Mount Eden-området billegare å kjøpa. På denne tida utvikla Mount Eden eit noko bohemaktig preg då kunstnarar, skribentar, lærarar og universitetstilsette flytta hit. Mount Eden vert enno av mange sett på som «kunstsentrum» i Auckland på grunn av dei mangfaldige kreaktive aktivitetane i området, og dei mange kunstnarane som bur i nærleiken.
Eden Park har vore heimebanen til Auckland Cricket sidan 1910, og også heimebanen til Auckland Rugby Union sidan 1925. Eden Gardens, ein botanisk hage, ligg òg i denne bydelen.
Lokalstyre
I 1868 danna lokalbefolkinga eit styrande organ, dette var Mount Eden Highway Board. Byrådet, The Mount Eden Borough Council vart danna i 1906. I 1989, då administrasjonsgrensene over heile New Zealand vart endra, vart Mount Eden Borough slått saman med Auckland City.
Mount Eden Prison
For dei fleste new zealandearar er namnet Mount Eden uløyseleg knytt til det mest kjende fengselet i landet, Mount Eden prison. Fengselet vart bygd av lokalt utvunnen basaltstein mellom 1882 og 1917. Det har ein utsjånad som er svært lik Dartmoorfengselet (Dartmoor Prison) i England.
Huaoraniar
Huaorani, òg kjent som waorani (quechua for 'vill'), auca, waodani og aushiri er eit samfunn av urfolk med territorium i Amazonasregionen i Ecuador. Landet som denne folkegruppa har hatt hevd på er for tida truga både av ulovleg skoghogst og av petroleumsverksemda i Ecuador. Territoriet ligg mellom Curarayelva og Napoelva, kring 80 km sør om Puerto Francisco de Orellana (El Coca). Det er ca. 190 km breitt og 120 til 160 km i utstrekking frå sør til nord. Huaoranifolket har forsvara landet sitt mot indianske fiendar og mot kvite kolonistar (referert til som cowode, 'ikkje-menneske', 'framande', 'villmenn' eller 'kannibalar' ).
Huaoraniane snakkar språket huao terero, eit isolert språk. Samfunnet tel omkring 2000 menneske. Gjennom dei siste førti åra har dei vorte eit bufast folk som for det meste bur i permanente skogsbusettingar. Så mange som fem samfunn, tagaeri, huiñatare, oñamenane og to grupper av taromenane har gjeve opp all kontakt med ikkje-huaoraniar og flyttar stadig vidare inn i meir isolerte område, oftast i retning mot den peruanske grensa.
Hausten 2008 vart folkegruppa kjend i Noreg gjennom underhaldningsserien Den store reisen på NRK, der ein norsk familie budde i eit huaoranisamfunn ei stund. Serien utløyste ein viss debatt då NRK vart skulda for å framstilla huaoraniane sitt tilvære som meir primitivt enn det eigentleg er.
Namnet
Ordet huaorani betyr ganske enkelt 'menneske' på huao terero. Før ca. 1950 var ordet brukt berre om dei som var i slekt med talaren. Dei andre i folket vart då kalla huaomoni, medan dei utanfor folkegruppa vart omtale med den nedsettande termen cowode. Ein slik struktur dupliserer konvensjonen «innanfor-utanfor gruppa» som mange folkeslag nyttar (til dømes dei jødiske referansane jødar og goyim), og dette kan indikere ein traumatisk periode med konfliktar mot utanomverda i gummiboomen frå midten av 1800-talet og litt utover 1900-talet.
Inndeling
Huaoranifolket består av undergruppene toñampare, quenahueno, tihueno, quihuaro, damuintaro, zapino, tigüino, huamuno, dayuno, quehueruno, garzacocha (río yasuní), quemperi (río cononaco) mima, caruhue (río cononaco) og tagaeri.
Teknologi
Huaoraniindianarane har utvikla kunnskap om plantelivet i den kringliggande regnskogen. Ein slik godt utvikla dugleik er å ekstrahere ut curare, eit potent neurotoksin, og å nytte det på pilar for blåserøyr, både til jakt og i krig. Curare paralyserer dyr og menneske som vert trefte. Blåserøyr er det viktigaste våpen i huaoranikulturen. Desse kan gjerast 3,6 meter lange.
Somme huaoraniar tek del i eit etnobotanisk prosjekt som dokumenterer og tar vare på kunna om det å ta nytte frå plantelivet.
Sjallstykke
Sjallstykke (frå tysk Schallstück, òg klokkestykke) er «tuten» til blåseinstrumenta.
Huaoraniar
Verdssyn
Huaoraniarane sitt animistiske verdsyn skil ikkje mellom den fysiske og åndelege verda, det åndelege er tilstades alle stader. Ein gong trudde dei at heile verda var ein einaste skog, dei nyttar derfor same ord for begge delar. Den kulturelle og fysiske eksistensen deira var avhengig av regnskogen i Amazonas. Alt innanfor skogen var heimen, medan alt utanfor tydde utryggleik. Livsforma i skogen gav vern mot hekseri og angrep frå nabofolk. Kort sagt slik som ein huaoraniindianar har sagt det: elvene og trea er livet vårt. På alle måtar er skogen voven inn i strukturen og livsoppfatninga åt kvar huaoraniar. Dei har usedvanleg detaljert kunnskap om geografi og økologi.
Sjallstykke
Treblåsarar
Hos treblåsarane er sjallstykket oftast sylindrisk (moderne tverrfløyte) eller konisk (obo, klarinett), men kan òg vere pæreforma (oboe d’amore). Sjallstykket er av stor betydning for klangfargen til instrumenta: oboen med eit konisk sjallstykke har ein open og lys klang, mens oboe d’amore med pæreforma sjallstykke og innsnevra opning lét meir tildekt og nasalt. Eit svært vidt, konisk sjallstykke har for nokre instrument først og fremst ein funksjon for klangutforminga (skalmeie, zurna), for andre har det primært ein dekorativ funksjon (borduntrakten hos enkelte sekkepiper).
Huaoraniar
Verdssyn
Plantar og spesielt trevekstar er av stor interesse for huaoranifolket. Dei eig eit omfattande register av oppsamla botanisk lærdom om materialar som kan foredlast til alt frå giftstoff til hallusinogen og medisinar. Nokre treslag er spesielt vonfulle, canopytre med sine tydelege farga unge lauvblad og iaugefallande transformasjonar medan dei modnast til tårnhøge gigantar, dei er ovundra for sine enkeltstilte karakterar … så vel som for sine overdådige samanfiltingar med andre plantar. Andre utsegnskraftige tre er banebrytande artar av pærepalme (nytta til spyd og blåserøyr, så vel som til kjelde til frukter), og hurtigveksande balsatre nytta til seremonielle føremål. Pærepalmen er assosiert til tidlegare busettingar og forfedrar til dei som bur der no.
Huaoraniarane trur at dyra i skogen har eit åndeleg nærvær like naturleg som den fysiske eksistensen. Menneske som døyr og ikkje lukkast i å gå over til sfæren til dei døydde kjem tilbake til jorda som dyr, mest ofte termittar. Det er det som ligg under ein underleg blanda praksis kor huaoranifolket både aktar og respekterer dyr, men ikkje slik at det skyttar dyrelivet mot at menneske gjer nytte av dyra.
Jakta gjev ein stor del av føda til huaoraniarane, og har òg monaleg kulturell tyding. Apekattar, fuglar og navlesvin var tradisjonelle jaktbytte. Dei jaktar korkje rovfuglar eller andre predatorar. Det finst òg tallause tabu knytt til jakt og mat. Dei nektar å ete hjortedyr grunngjeve med at dyreaugo har likskap med menneskeaugo. Om jakta er ein morosam aktivitet, har ho etiske utlauparar: «Huaoraniarane må drepe dyra for å livberge seg, men dei trur ånda åt eit drepe dyr lever vidare og må forsonast med, elles vil det gjere skade med vreid gjengjelding.» (Seamans 1996) Som ei bot mot skaden som jakta fører med seg demonstrerer ein sjaman respekt med ein rituell framstilling av curaregift som vert bruka på blåsepiler. Om ein jaktar med slike piler drep ein ikkje, men haustar inn overskot frå skogen. På den andre sida: å ta livet av eit navlesvin med spyd er drap og er utført med vald og raseri.
For huaoraniarane har to andre dyreartar ein spesiell status, det er slangen og jaguaren. Jakt førekjem aldri på desse artane. Dei reknar slangar å vere «den vondaste krafta i huaorani kosmologi», spesielt den skremmande anakondaen, eller obe. Ein gigantisk obe sperrar vegen som dei døde føljer til æva hos skaparen i himmelen. Her på jorda er slangar eit mykje dårleg omen og å drepe ein er eit kraftfullt tabu.
Huaoraniarane identifiserer seg sterkt med jaguaren, ein viktig majestetisk predator i Orienteregionen. Ein myte fortel at huaorani er etterkommarar etter artskryssing av jaguar og ørn. Eldre menneske vert sjamanar gjennom å biletleg å ta til seg «sønene åt jaguaren», sønene gjev sjamanen medisinsk og åndeleg kunnskap.
Lik mange andre folkeslag, definerer huaoranifoket sterkt skilet «innanfor-utanfor gruppa» mellom huaorani (slektningar) huaomoni (dei andre i kulturen som ikkje er i slekt med vedkommande) og cowode, andre menneske som skildrast som inhumane kannibalar. Ein kjenner ikkje om synet deira på framande kan daterast før slaveriet og kidnappinga som hende under gummiboomen på 1800-talet. Bruken av huaorani som term for heile huaoranikulturen skreid fram etter ca år 1950 i ein etnogenesisk prosess som akselererte sterk ved skipinga av ONHAE (sjå bolken Politisk reorganisering av samfunnet under), ei radioteneste og ein fotballliga.
Oppfattinga av tidsomgrepet i kulturen er spesielt orientert om notida med berre få forpliktingar som strekkjer seg frametter eller baketter i tid. Deira eine ord for «framtid» er baane, og tyder òg «i morgon».
Seinare historie
I tida då den andre verdskrigen gjekk føre seg var det ein sterk auke i drap mellom huaoraniklanane. Dette tok livet av så mykje som 60 % av alle huaoraniar. Mykje tyder på at desse drapa hang saman med hemn etter dødsfall som mest sannsynleg kom frå sjukdomar ført inn av framande folk. I 1956 kom det ei gruppe av misjonærar frå Sambandsstatane som tok kontakt med huaoranifolket. Gruppa var leia av Jim Elliot og piloten Nate Saint. Alle misjonærane vart drepne. Nate si søster, Rachel Saint, hadde før dette oppretta vennskap med ei huaoranikvinne som heter Dayuma. Det er sagt at Dayuma sin bror vart drepen av misjonærar. Men vitneutsegn frå krigarar som var til stades hos misjonærane stør ikkje påstandane om at misjonærane drap nokon. Det er ikkje strid om at dei fleste frå Dayuma sin klan vart drepne i kampar mellom huaoraniklanane. Paret starta evangeliseringa, det hjelpte for å stoppe klandrap, men uheldigvis førte det og med seg at leiting etter petroleum auka i område. Mange huaoraniindianarar vart deporterte til protektorat under leiing av SIL International (SIL).
Tilslutt bad SIL Rachel Saint forlate området grunna innverknaden som misjoneringa gav huaoranikulturen. Oppmodinga kom etter råd frå antropologen James Yost. Men i staden for å forlate området gjekk Saint ut av SIL og heldt fram med samarbeidet med den ecuadorianske regjeringa. I etterkant har 100 km av Vía Auca (mest kjent som aucas eller savages, norsk: «det ville folket sin veg») sett oppreising av petroleumsutforsking og nybyggingar.
Politisk reorganisering av samfunnet
Før 1989 var huaoranisamfunnet svært splitta og politisk uorganisert. Der var to busettingar under påverknad frå misjonærar, stadane Rachel Saint's (Toñampare) og Dayuno. I tillegg til desse var det andre klanar medrekna tagaerigruppa. Endå huaoranifolket overlevde og var sterkt, var samfunnet nesten fullstendig kontrollert av misjonærar, det fanst inga røyst til å kommunisere til verda utanfor.
I mars 1990 vart ein ny organisasjon skipa, kalla ONHAE, The Organization of the Huaorani Nation of the Ecuadorian Amazon; akronymet tyder blomster. Organisasjonen CONFENIAE, The Oriente Indigenous Confederation, hjelpte til med skipinga og ONHAE vart seinare medlem av CONFENIAE. Hovudføremålet med ONHAE var å skaffe ein huaoranirepresentasjon i tingingar med den ecuadorianske regjering, med oljeselskapa og andre cowode aktørar. Takka vere CONFENIAE, fekk huaoranisamfunnet eit legalt eigarskap på meir enn 6 700 km² landterritorium, rundt rekna ein tredel av deira tradisjonelle territorium. For tida driver ONHAE etter prinsippet med å halde forsamlingar som trekkjer konsensus (biye på huao terero) frå ulike kontakta huaorani samfunnsgrupper.
I august 2005 vart det samankalla over 250 huaoraniar til eit møte i Tiwino-samfunnet i Orellanaprovinsen. Møtet avslo meir oljeboring, og peika ut ti huaoraniar som dei skulda for å vere kjøpte av oljeselskapa for å tinge utan brei stønad frå huaoranisamfunnet. Leiarskapet i ONHAE per januar 2006 var Nancano Enomenga (president), og Moi Enomenga (visepresident).
Rettar til land
I 1990 fekk huaoranifolket rettar til eit reservat med ei flatevidd på 6 125, km² noko som gav folket sjansen til ein delvis sjølvstyrt eksistens. Avgrensinga mot territoriet skal verte markert av eit kjenneleg band av monokultur trevekstar for å motverke kolonisering.
Landrettane gjeld berre overflata, dei femnar ikkje om rettar til mineral eller petroleum under bakken. Dei ecuadorianske føderale styresmakta held fram med å gje multinasjonale oljeselskap løyve til å bore etter olje i huaoranireservatet. Innanfor areala kor huaoranireservatet overlappar Yasuní nasjonalpark finst det i ei viss grad skydd mot miljøskadar og i tillegg er det oppretta ei vernesone for å unngå kontakt med undergruppa tagaeri.
Konflikten om rettar til oljeboring toppa seg enda ein gong i 2005. Mange huaoraniar utfordra den nasjonale regjeringa verbalt om lisensen for blokk 31 til Petrobras til å bore innanfor eit areal på 1 000 km² inne i Yasuní. Ein delegasjon av over 100 huaoraniar til Quito oppfordra den nasjonale regjeringa og den brasilianske presidenten Lula da Silva om å stoppe aktiviteten i Yasuní.
Røros kyrkje
Røros kyrkje eller Bergstadens Ziir er ei kyrkje i Bergstaden Røros i Røros kommune i Trøndelag fylke. Over inngangsdøra står det: «Til Guds Ære og Bergstadens Ziir». Ziir tyder pryd, av dette kjem namnet på kyrkja. Kyrkja vart innvigd den 15. august 1784. Den kvitkalka steinkyrkja hever seg over alle bygg på Røros. Gata Kjerkgata vart planlagd i samanheng med kyrkja.
Røros Kobberverk kosta kyrkja, og koparverket sitt merke vart sett på alle sider av tårnveggen. Emblemet syner ein korslagt feisel og eit bergjern sett saman med symbolet for metallet kopar (som òg er symbolet for den romerske gudinna Venus og meir generelt symbolet for det kvinnelege.)
Kyrkja har form som ei utstrekt åttekantkyrkje med altar og preikestol på den same veggen. Det er uvisst kven som var arkitekt for kyrkja, men det er kjend at murmeister Peder Leonard Neumann frå Trondheim laga eit grunnriss og gjorde dei utrekningane som var turvande for å byggje kyrkja i naturstein. Peder Hiort, direktør ved koparverket, skal også ha medverka ved utforminga bygget. Medlem av overdireksjonen for koparverket, generalvegmeister Nicolai Frederik Krohg, skaffa teikningar som særleg skildra kyrkje-interiør. Overstiger Henning Floer hadde overoppsynet med byggjearbeida, og byggmeistrane til koparverket, Peder Ellingsen og Svend Aspås, leia byggjearbeidet; Ellingsen hadde med takkonstruksjonane og innreiinga å gjere, medan Aspås hadde ansvaret for for tårnet og arbeidet med murane. Aspaas tok over som murmeister tre år etter at arbeidet var i gang. Det vart lage minst to skalamodellar av bygget som grunnlag for utforming og planlegging av arbeidet. Bergskrivar Bernt Hartz stod for innkjøp av materialar og for lønsutbetalingane.
Det store kyrkjerommet er dekt av ein vid tønnekvelv og vert opplyst av dagsljoset gjennom høge småruta vindauge. Fargene i interiøret er ljose, med kvitt og grått i tak og veggar, og med listverk og andre detaljar i gråblå marmorering. Altarveggen og kongelosjen over hovudinngangen er dekorert med gull og litt rosa marmorering.
Byggmeistrane Ellingsen og Aspås reiste fleire liknande, særprega kyrkjer i Oppland, Trøndelag og Hedmark, til dømes Sør-Fron kyrkje. Hosar set Røros kyrkje kunsthistorisk også i samanheng med Vang kyrkje i Ridabu, også den ei er stor åttekanta steinkyrkjer med preikestolsalter, og den mindre Klæbu kyrkje av tre. Denne bygningsstilen er kjend som den såkalla Røros-skulen, ein stil som altså vart skapt av teknikarane ved koparverket.
Baby, What a Big Surprise
«Baby, What a Big Surprise» er ein song skriven av Peter Cetera for gruppa Chicago og spelt inn for albumet deira Chicago XI (1977), med Cetera på solovokal. Det var den første singelen frå albumet og han nådde fjerdeplassen på den amerikanske Billboard Hot 100-lista.
Carl Wilson frå The Beach Boys song korvokal på songen, medan sakofonisten Walt Parazaider spelar fløyte i introduksjonen og trompetisten spelar Lee Loughnane pikkolotrompet.
Sjølv om Chicago XI hadde to mindre singlar til, var «Baby, What a Big Surprise» den siste store singelen til Chicago, før gitaristen Terry Kath omkom i ei ulukke. Det var òg den siste store hitsingelen deira produsert av James William Guercio.
Rosyth Castle
Borga stod opphavleg på ei lita øy i Firth of Forth, som berre var tilgjengeleg ved lågvatn. Ho vart bygd som bustad for sir David Stewart, som hadde fått baroniet Rosyth i 1428. Det opphavlege tårnhuset vart utvida på 1500-talet og tidleg på 1600-talet.
I 1572 vart borga angripen frå Blackness Castle på sørsida av Firth of Forth og vart så okkupert i 1651 av Oliver Cromwell etter slaget ved Inverkeithing.
Borga vart verande busetnad for Stewart fram til ho vart seld seint på 1600-talet til David Drummond frå Invermay. Ho kom til slutt til jarlen av Hopetoun og frå 1700-talet kom h ut av bruk. Frå den tida vart store delar av murverket nytta andre stader og dei fleste bygningane vart øydelagde. Berre tårnet og den nordlege muren står i dag att.
Marinen tok over eigedomen i 1903, og øya vart ein del av skipsverftet like ved.
Saint of Me
«Saint of Me» er ein song av Rolling Stones på albumet Bridges to Babylon frå 1997. Songen vart gjeven ut på singel i 1998. Mick Jagger syng om forskjellige folk gjennom historia som har konvertert til kristendomen, mellom andre Paulus og St. Augustin. Jagger fortel så at dei aldri vil gjere han til ein helgen.
Innspeling
Songen har Jagger på vokal, akustisk gitar og keyboard, Waddy Wachtel og Ron Wood på elektrisk gitar (Keith Richards er ikkje med), Me'Shell Ndegéocello og Pierre de Beauport på bass og seksstrengs bass og Billy Preston på orgel.
Utgjeving
«Saint of Me» vart gjeven ut på singel og nådde 26. plassen i Storbritannia og 94. plass i USA. Eit opptak frå Bridges to Babylon-turneen finst på konsertalbumet No Security.
B-sida «Anyway You Look at It» er ein ballade.
Fylkesveg 360 i Hordaland
Fylkesveg 360 i Hordaland (Fv360) går mellom Haus og Hakanes i Osterøy kommune i Hordaland. Vegen har ei lengd på 25,4 km.
Sjøholt
Sjøholt er ein tettstad i Ålesund kommune i Møre og Romsdal med. Staden var administrasjonssenteret i tidlegare Ørskog kommune. Tettstaden ligg om lag 40 km austom Ålesund sentrum og om lag 25 km sørom Vestnes sentrum.
Ovodda
Ovodda (sardisk Ovòdda) er ein kommune i Italia som ligg i provinsen Nuoro i regionen Sardinia. Han har 1 602 innbyggjarar. Kommunen dekkjer eit område på 40.85 km² og ligg i ei høgd på 751 meter over havet.
Kantonar i Sveits
Kantonane i Sveits er delstatar i den føderale staten Sveits. Historisk og fram til midten av 1800-talet var kvar kanton i den daverande konføderasjonen ein suveren stat, med sin eigen hær og valuta; den noverande føderale strukturen vart etablert i 1848.
På 1500-talet bestod den sveitsiske konføderasjonen av tretten sjølvstyrte statar. Desse statane vart kalla kantonar (også Stand, før også Ort), og det fanst to ulike typar kantonar: Dei seks landkantonane og dei sju bykantonane. Sjølv om dei teknisk sett var ein del av Det tysk-romerske riket, hadde dei nærast vorte uavhengige da sveitsarane sigra over keisar Maximillian I i 1499. Sjølvstendet vart erkjent gjennom freden i Westfalen i 1648.
Fram til 1798 var dei seks landkantonane demokratiske republikkar, mens dei sju bykantonane var styrt av byråd. Men både land- og bykantonane var kontrollerte av små oligarki av rike og mektige borgarar. Mellom bykantonane var Zürich, Bern og Basel.
Kvar kanton har sin eigen grunnlov, lovgjevande forsamling, regjering og dømmande makt. Den lovgjevande forsamlinga er i alle kantonane eit eittkammerparlament, storleiken varierer mellom femtiåtte og to hundre representantar. Nokre få lovgjevande forsamlingar er generalforsamlingar (Landsgemeinden). Dei kantonale regjeringane består av anten fem eller sju medlemmer. For namn på institusjonane deira, sjå Liste over lovgjevande og utøvande makt i kantonane i Sveits.
Alle oppgåver som etter den sveitsiske grunnloven ikkje eksplisitt vedkjem konføderasjonen, er oppgåver som høyrer til kantonane. Kantonane bestemmer sjølv i kor stor grad kommunane skal kunne styre seg sjølv, noko som derfor varierer mykje. Storleiken på kantonane spenner vidt: frå berre 37 til 7 105 km2; folketalet varierer frå 14 900 til 1 244 400.
I kantonale saker, er det direkte demokratiet i form av generalforsamlingar (Landsgemeinde) no avgrensa til kantonane Appenzell Innerrhoden og Glarus. I dei andre kantonane blir dei demokratiske rettane uttrykt gjennom val. Sidan kantonen Jura vart oppretta i 1978 har det ikkje vorte oppretta nokon nye kantonar.
Liste over kantonane
Tabellen nedanfor listar opp kantonane i same rekkefølgje som i konføderasjonsgrunnloven.
Fotnoter: 1 Den 31. desember 2001 Nasjonalstatistikk  2 km²  3 per km²  basert på folketalet i 2000 4 setet for regjeringa og parlamentet; setet for kantonsdomstolen er Trogen 5 setet for parlamentet er Frauenfeld og Weinfelden
Tobokstavsforkortingane for sveitsiske kantonar er mykje brukt, til dømes på bilskilt og i ISO 3166-2-kodar med prefikset «CH-» – til dømes CH-SZ for kantonen Schwyz.
Oskol-reservoaret
Oskol-reservoaret (ukrainsk Оскільське водосховище; russisk Оскольское водохранилище) er ein kunstig innsjø i Oskol-elva i Kharkiv oblast i Ukraina. Det blei tidlegare kalla Krasno-Oskol-reservoaret.
Reservoaret stod ferdig i 1958. Det har eit areal på 125 km², er 125 km lang og opp mot 4 km brei. Middeldjupna er 4 m og har kring 474 mill. kubikkmeter vatn. Føremålet med reservoaret er flaumvern, vatn til vasskraftverk og fiske.
Aktivator
Ein aktivator er noko som aktiverer. Dette har fleire tydingar:
Folgefonna
Folgefonna eller Folgefonni er den tredje største isbreen i Noreg (203 km²) og den sørlegaste. Han ligg på høgfjellsområdet på Folgefonnhalvøya mellom Sørfjorden i aust, Åkrafjorden i sør og Hardangerfjorden i vest. Breen ligg innanfor kommunane Etne, Kvinnherad og Ullensvang.
Breen har eit samla areal på 203 km². Breområdet er tredelt med Nordre Folgefonna (26 km²), Midtre Folgefonna (9 km²) og Søndre Folgefonna (168 km²). Folgefonna har fleire utløparar, mellom anna Bondhusbrea, Blomsterskardsbreen og Buerbreen. Det høgaste punktet er 1644 moh, og det lågaste 400 moh.
29. april 2005 vart Folgefonna den 25. nasjonalparken i Noreg. Både isbreen og ein stor del av landskapet rundt er verna, i alt 545,2 km².
Utvikling
Folgefonna er ikkje ein rest etter istida. Etter slutten av førre istid trekte isen seg raskt tilbake, og den isen som låg i området smelta til slutt heilt vekk. Først for omkring 5000 år sidan vart Nordre Folgefonna nydanna under ein periode med temperaturfall og samtidig auka nedbør. Med periodiske variasjonar har han hatt omtrent den utstrekninga han har i dag.
Kultur
Folgefonna er tema i Geirr Tveitt sitt småstykke for orkester; «Folgafoldne fortél ingjenting», fåa Hundrade hardongtonar frao Hardanger.
Segn
I fylgje ei segn hadde det tidlegare vore sju kyrkjesokn der fonna no ligg, men folk som budde der for so gale fram at Gud straffa dei med å late eit offseleg snøfall dekkje området.
Dag Hammarskjöld
Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld var ein svensk politikar, diplomat og forfattar. Han var generalsekretær for dei sameinte nasjonane (SN) frå 1953 til han døydde i flystyrt ved Ndola i Nord-Rhodesia (Zambia)
Hammarskjöld var fødd i Jönköping som son av statsminister og landshövding Hjalmar Hammarskjöld, av den adelege ætta Hammarskjöld, og kona Agnes, fødd Almquist. Hammarskjöld vart etter døden tildelt Nobels fredspris for 1961. Prisen fekk han for si rolle innan fredsmekling.
Chimú
Chimú (også kalla kongeriket Chimú) var ei politisk eining grunnlagt på Chimú-kulturen som eksisterte frå ca. år 850 til 1470. Staten låg på nordkysten av dagens Peru, langs ei kystlinje frå grensa mot Ecuador og ca. 1000 km mot sør med eit senter omtrent der byen Trujillo ligg no. Dette var den største staten i den seinare mellomperiode og vart erobra av Inkariket. Hovudstaden Chanchan står i dag på UNESCO si liste for verdsarv.
Chimú-staten
Dette riket sprang ut av fragmenter frå Moche. Etter ei legende skal herskaren Taycanamo ha kome frå havet på ein balsaflåte og tufta hovudstaden Chanchan i Moche-området. Utviding av territoriet har dels gått føre seg gjennom frivillig assimilasjon, medan Sican vart innlemma gjennom erobringar. Det fanst to sjølvstendige dynasti (dualisme), Taycanamo basert på Chanchan og Naymlap utvikla i Lambayeque-regionen. Chimú vart mektig og var den siste stat som kunne klart å stoppe Inkariket sin ekspansjon i det nordlege Peru. Men inkaene starta erobringa av Chimú ca år 1463 og område blei ein del av Inkariket frå 1470.
Chimú-kulturen
Folket i Chimú hadde sitt eige språk som var heilt ulikt quechua. Utanom Moche, var kulturen påverka av dei andre område som vart erobra, så som Sicán, men var og påverka av kulturar utanfor som Cajamarca og Wari. Døme på arkeologiske funn frå Chimú-kulturen er gjenstandar frå utgravingar ved pyramidane i Tucume. Thor Heyerdahl har gjennom funn i utgravingane peika på eksistens av ein maritim verksemd i preinkaperioden.
NSB type 49
NSB Type 49, òg kjent som Dovregubben, var ein norsk damplokomotivtype som vart konstruert for å erstatte to lokomotiv (av type 30) i hovudtoga over Dovrefjell med eitt. Loktypen representerer høgdepunktet og slutten på norsk damplokomotivproduksjon. Dei var teknisk avanserte, men kravde òg mykje vedlikehald og vart difor aldri heilt driftssikre. Tidvis var fleire lok på verkstad enn i drift, og dei vart derfor utrangert alt etter 22 år i trafikk, noko som var særs kort for damplokomotiv. Loka gjekk i alle år i hovudsak i persontoga mellom Otta og Trondheim, Ht. 401/02 og Ht. 405/06. Dei vart avløyst av diesellokomotiv av type Di 3 som hadde lågare yting.