cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lamaelva
Lama (russisk Ла́ма) er ei elv i Moskva og Tver oblast i Russland og ei av sideelvane til Sjosja frå venstre. Elva er 137 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Atom
Elektron og elektronskal
Atoma blir plassert i grupper og periodar i det periodiske systemet, der perioden tilsvarar mengder orbital eller elektronskal, og mengder ledige plassar i ytste skala fell frå venstre mot høgre i gruppa. På denne måten viser ein grunnstoff med nærskylde eigenskapar nær kvarandre.
Lamaelva
Elva frys til i november og er islagt til månadsskiftet mars/april. Historisk sett var elva ein del av den viktige vassvegen mellom elvane Volga og Moskva. Byen Volokolamsk har lege ved breidda av av Lama sidan 1100-talet.
Atom
Elektron og elektronskal
Elektrona i skala innanfor kallast kjerneelektrona og hovudeffekten av desse kjem i form av skjerming av den positive ladinga til kjernen. Dette avgjer delar av atomet sitt elektronegativitet og avgjer evna til å tiltrekke felles elektron i ei binding mellom fleire atom. Elektronegativteten aukar med mengder elektron i ytste skal, og minkar med mengder kjerneelektron.
Dersom skilnaden i elektronegativitet er mindre enn 0,4 trekk atoma omtrent like mykje på elektrona og desse vil fordele seg jamt mellom atoma. Dette blir kalla ein kovalent binding og opptrer til dømes i vanlege gassar som O2, H2 og N2.
Ved skilnad større enn 1,4 får ein ei ionebinding. Atomet med høgast elektronegativitet vil tiltrekke seg dei fleste elektrona og bli meir negativt ladd. Samstundes blir elektron trekt frå dei (det) andre atoma, noko som reduserer skjerminga av kjernen og gjev positiv ladning. Slike molekyl er dipolar og organiserer seg i retningsorienterte strukturar med positive ender mot negative ender. Eit døme er vanleg salt (NaCl) som vist i krystallgitteret tidlegare.
Hognfjorden
Hognfjorden er ein fjord i Sortlandsundet i Sortland kommune i Nordland. Fjorden strekkjer seg 13 km nordaust- og seinare søraustover til Sørfjord i botn av Sørfjorden.
Atom
Elektron og elektronskal
Ved skilnad mellom 0,4 og 1,7 oppstår ein polar kovalent binding. Spesielt dersom nokre av atoma er hydrogenatom er denne viktig sidan protonkjernen lett blir avskjerma og difor dannar hydrogenbindingar til elektronegative atom i andre eller same molekyl, noko som gjev opphav til spesielle eigenskapar. Dette er til dømes tilfelle i vatn (H2O) og meir komplekse organiske molekyl som protein, DNA og polysakkarid. Protein har ulike eigenskapar etter korleis dei er «kveila opp» og denne strukturen blir stabilisert av hydrogenbindingane.
Hognfjorden
Fjorden har innløp mellom bygda Maurnes i nord og Kringelneset i sør. Tettstaden Liland ligg like aust for Maurnes. Litt sør for Liland smalnar fjorden inn og her kryssar Riksveg 82 fjorden via den 425 meter lange Kvalsaukan bru. Frå her og innover i fjorden er det stort sett på nordsida at ein finn busetnader. Hognfjord er ei bygd om lag halvvegs mellom Kvalsaukan og innløpet til Sørfjorden og lengst aust i fjorden ligg bygda Eidebukta. Frå Eidebukta går Sørfjorden 6 km søraustover.
Fv959 går langs nordsida av fjorden frå Kalvsaukan og innover.
Atom
Eigenskapar for nukleonar og atomkjernen
Fargekrafta bind kvarkar saman og byggar opp nukleonar som proton og nøytron som dannar atomkjernar. Atomkjernen har ein statistisk storleik på der r0=1,2•10−15m er Fermi radius.
Fargekrafta mellom kvarkane i protona og nøytrona har ei residuell kraft (sterk kjernekraft) som bind dei einskilde nukleona i atomkjernen saman. Han fell særs raskt av, typisk 1/r7 på avstandar over 1,4•10−15 m og bind i det vesentlege nukleonet til dei næraste naboane sine. Den elektromagnetiske krafta har lang rekkjevidd og får vesentlege bidrag frå alle proton i kjernen. Ved høgare atomnummer blir difor kravd relativt fleire nøytron (noko som styrkjer den sterke kjernekrafta i atomkjernen) for å halde kjernen saman og skape balanse mellom desse kreftene.
Ulike isotopar kan difor vere ustabile og endre mengder nukleonar ved kjernereaksjonar som radioaktiv nedbryting eller spalting (kjernefysisk fisjon). Når dette skjer spontant kallast det radioaktivitet og har ein karakteristisk halveringstid som skildrar gjennomsnittleg tid før halvparten av atoma i eit utval er spalta. Dette kan skje på ulike måtar:
Kjernefysiske reakjonar kan òg framkallast ved hjelp av partiklar med høg energi (nukleonar, elektron eller foton). Dei føregår òg ved at to kjernar smeltar saman ved kjernefysisk fusjon og når eit proton tilførast energi og går over til eit nøytron ved svak vekselverknad.
Storleiken til atom og fart
Storleiken til atoma er omkring 1/1000 av bølgjelengda for synleg ljos. Difor kan ikkje atom observerast direkte i optiske instrument. Men strukturen til atoma på overflata av ein tynn film kan registrerast til dømes med skannande tunnelerande mikroskop (STM), ved nukleær magnetisk resonans (NMR) og i røntgenstrålemikroskop.
Fordi elektronskya som omgjev kjernen ikkje har noko skarp avgrensing, er storleiken på atomet eit definisjonsspørsmål. Tal frå ulike kjelder kan ikkje nødvendigvis samanliknast utan nærare definisjon. Vanlege storleikar som blir oppgjeve er (generelt i stigande rekkjefølgje):
Basert på det som er skildra over har karbon(12C) ein kjernestorleik på ~2,8•10−15m medan kovalent radius er 7,0•10−11m eller ein faktor 25 000 gonger større. Dette tilsvarar omtrent ein ert (8 mm) i midten av eit fotballstadion (200 m).
Den klassiske radiusen til elektronet er òg ~2,8•10−15m, der storleiken til elektronet er basert på elektromagnetisk energitettleik. I dag reknast likevel elektronet kvantemekanisk som ei punktladning utan definert utstrekking.
Atomkjernen har omtrent heile massen til atomet, for 12C er massen ~2,0•10−26kg konsentrert innan eit volum på ~9,2•10−44m³. Spesifikk vekt for kjernen er difor ~2,2•1017 kg/m³. Nøytronstjerner kan oppnå ein slik pakketettleik når kjernen kollapsar etter visse typar supernovaer.
Atommassen oppgjevast ofte i atommasseeininga u og stoffmengde i mol. Desse einingane blir basert på 12C som standard; 1 u er 1/12 av massen for 12C, og 1 mol er mengder karbonatom i 12 gram 12C, som er Avogadrotalet 6,0221415•1023. Generelt er 1 mol av eit stoff X gram når atomvekta i atommasseeiningar er X.
Radiusen til atomet står i lita grad i tilhøve til atommassen. Atom med høgare atomnummer har høgare ladning i kjernen, og vil pakke elektronskya tettare, noko som medfører at radiusen til orbitala reduserast. Storleiken har eit gjennomsnitt på ~140 picometer (pm) for alle atom, og med unntak av periode 1 og 2 ligg dei aller fleste grunnstoffa i området 110-215 pm. Aluminium med atomvekt 27u har kovalent radius 118 pm. Iridium har omtrent same radius (137 pm) men atommasse 192u, og dette forklarar i stor grad skilnaden i tettleik mellom aluminium (2700 kg/m³) og iridum som har den høgaste tettleiken av grunnstoffa med 22 650 kg/m³.
Temperaturen i ei samling atom er eit mål på midlarar kinetisk energi (rørsleenergi) for atoma, utover den kvantemekaniske rørsla som følgjer av uvisseprinsipeet. Midlarar fart aukar frå null ved 0 K til omkring 500 m/s ved romtemperatur. Rørslene er likevel uregelmessige Brownske rørsler og fører ikkje til netto forflytting av atoma.
Grunnstoff, isotopar og ion
Atom med same atomnummer Z har ei lang rekkje fysiske eigenskapar felles, og oppviser tilnærma like kjemiske eigenskapar. Difor klassifiserer ein alle atom med same mengder proton i kjernen og dermed same atomnummer som same grunnstoff. Til dømes vil alle atom med seks proton i kjernen (Z = 6) klassifiserast som karbon.
Alf A. Sæter
Alf A. Sæter er ein forfattar frå Molde. Han debuterte i 1974 med romanen Mitt stakkars nye liv og har gjeve ut 13 bøker, 3 av dei diktsamlingar. Han har i seinare tid skrive mykje erindringsstoff og lokalsoge.
Atom
Grunnstoff, isotopar og ion
Eit grunnstoff kan ha fleire ulike nuklidar, alle med same atomnummer Z (mengder proton og elektron), men ulik mengd nøytron. Dette settet av nuklidar blir kalla isotopar av grunnstoffet. Isotop tyder «same stad», fordi dei har same kjemiske symbol og plass i det periodiske systemet. 14C eller Karbon-14 er ein slik isotop av karbon og har 6 proton og 8 nøytron i kjernen, som gjev massetal 14. Isotoptabellen viser alle kjende isotopar av grunnstoffa. Atommassen som blir oppgjeve er eit snitt av isotopmassen for alle isotopar vektlagt etter kor relativt vanleg dei er i naturen.
Det enklaste atomet er protium, den vanlegaste isotopen av hydrogen, med berre éit proton og éit elektron. Hydrogen med éit proton og éit nøytron blir kalla deuterium, medan tritium har éit proton og to nøytron. Tritium er radioaktivt og har ei halveringstid på 12,23 år og går då over til helium isotopen 3He og dessutan eit elektron og eit elektron antinøytrino som alle er stabile. Mange isotopar er radioaktive, og mengder stabile isotopar varierer sterkt frå grunnstoff til grunnstoff. Tinn (Sn, Z=50) har 10 stabile isotopar, medan bly (Pb, Z=82) er det høgaste atomnummeret som har stabile isotopar. Høgare atomnummer Z≥83 har ingen stabile isotopar og er alle radioaktive.
Alf A. Sæter
Sæter har vore medlem i Den norske Forfatterforening sidan 1976 og skriv på nynorsk. 12 av bøkene hans er komne ut på Det Norske Samlaget.
Atom
Grunnstoff, isotopar og ion
Dei fleste atoma som er lettare enn uran (U, Z=92) har éin eller fleire isotopar med lang nok levetid til å finnast på jorda. Nokre unntak er technetium (Tc, Z=43) og promethium (PM, Z=61) som berre kan identifiserast i stjerner der dei nyleg er vorte syntetisert. Dette gjeld òg transuranar, dvs. tyngre atom enn uran med kort levetid.
Fleire tyngre atom som ikkje finst naturleg har vorte framstilt ved bombardering av andre kjernar med høg energi. Nye grunnstoff har vorte skapt på denne måten opp til atomnummer 116, med førebels namn ununhexium. (Nedbrytningsprodukt av ununoctium, Z=118 har òg vorte observert) Slike tunge grunnstoff er svært ustabile og nedbrytast raskt.
Etter Big Bang bestod vanleg masse i universet av 76 % hydrogen og 24 % helium, og mindre enn 1 % av nokre få andre lette atom. Alle andre grunnstoff er danna seinare ved nukleosyntese i stjerner og supernovaer. Sola er er ei tredje generasjons stjerne, og solsystemet inneheld stoff etter to tidlegare generasjonar stjerner og har difor ei viss mengd tyngre grunnstoff.
Atoma kan gje frå seg eller oppta elektron. Når mengder elektron er ulikt frå mengda proton i kjernen er atomet ikkje elektrisk nøytralt. Atom med underskot på elektron er positivt ladde og kallast kationar fordi dei vil trekkjast mot katoden (negativ elektrode). Når det er overskot på elektron er ladninga negativ, og ionet er eit anion, namnet kjem fordi dei blir trekt mot den positive anoden.
Atomspekter
Kvart grunnstoff har eit spesifikt sett orbitalar for sin elektronkonfigurasjon. Desse orbitalane har energinivå og sprang mellom desse energinivåane som er unike for same grunnstoff og ulikt for ulike atomnummer. Når eit elektron eksiterast, dvs. blir tilført energi frå eit foton og går til eit ledig høgare orbital vil dette krevje ei fast energimengd som er lik energispranget mellom desse orbitalane. Atom i eit høgare orbital vil raskt gå til eit lågare orbital dersom dette har ein ledig plass, og vil då tilsvarande gje frå seg eit foton med ein energi lik energispranget mellom orbitalane. Energien til fotonet tilsvarar ein spesifikk frekvens og bølgjelengd (=farge i det synlege området).
Kvart grunnstoff får på denne måten eit unikt sett av bølgjelengder som kan absorberast eller emitterast. Ved spektroskopi brukast dette ved at ei prøvetaking vert bestrålt frå ei intensiv lyskjelde. Elektrona vil då eksiterast, og når desse eller andre elektron inntar den lågare ledige posisjonen vert det sendt ut foton. Det resulterande emisjonsspekteret blir brukt til å analysere kva for grunnstoff som er tilstades og dei relative mengdene deira.
Tilsvarande vil atom som blir gjennomlyst med eit kontinuerleg spektrum, vise eit absorbsjonsspekter med mørke linjer tilsvarande kvantespranga. Ljos frå stjerner (og sola) som passerer gjennom fotosfæren til stjerna, interstellare gasståker eller atmosfæren til planetar vil kunne vise deira kjemiske sammensetning på denne måten. Stjernene sjølv er optisk opake til fotosfæren (den lysande solskjeva) og ljoset blir emittert, blir absorbert og reemitterast difor i mange omgangar. Spektrumet til sjølve stjerna er difor kontinuerleg. Linjene vil ofte vere forskyvd i spekteret på grunn av høg relativ fart eller ekspansjonen til universet og kan difor gje ytterlegare informasjon om dette.
Energinivåa finn ein i heile det elektromagnetiske spekteret frå låg energi radiobølgjer til høgenergi røntgenstråling. Låge energinivå oppstår ved små energisprang i høgare orbitalar eller i spinn som den viktige hydrogenlinja ved 0,21 m (1420,40575 MHz). Høgenergifoton oppstår i tunge atom når posisjonar i låge orbitaler frigjerast ved at elektrona eksiterast til dømes av betastråling og elektron frå høge orbitaler tek plassen deira.
Illustrasjonar av storleiken til atomet
Nokre døme som viser storleiken til atomet:
Eystein
Eystein er eit mannsnamn og eit førenamn. Namnet Øystein er ei anna staving. Båe namna kjem av norrønt språk, og tyder noko nær lukke og stein.
I 2019 var det i fylgje Statistisk sentralbyrå 324 menn som har Eystein som fyrste førenamn.
Bakgrunnsstoff
Øystein
Osiotr
Osiotr (russisk Осётр) er ei elv i Tula, Rjazan og Moskva oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå høgre. Elva er 228 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Osiotr frys til i november og er isdekt til første halvdel av april. Byen Zarajsk ligg ved Osiotr.
André Campra
Campra høyrte til generasjonen mellom Jean-Baptiste Lully (1632-1687) og Jean-Philippe Rameau (1683-1764), og var ein av fornyarane av den franske operaen.
Tidlege år
Same år tok Campra post som maitre dei musique ved katedralen Saint-Trophime i Arles. Året etter komponerte han den første operaen sin i høvet fødselsdagen til hertugen av Burgund, ein soneson av Ludvig XIV. Operaen vert rekna som tapt.
I 1683 reiste han til Toulouse der han leia songarskulen i katedralen Saint-Étienne, ein post han hadde i elleve år. Dei musikalske ressursane var ganske beskjedne, berre serpentar og ein bassgambe stod til disposisjon for songaren, men det lukkast Campra å føye til to fiolinstemmer. I 1685 gav stenderforsamling til Languedoc i Montpellier han tittelen «maitre dei musique».
Ingen kjelder omtalar Campra som ein omgjengeleg person - han vart skildra som oppfarande, kynisk, drikkfeldig – og tilhengjar av det italienske partiet(!). Dette gjorde at han mista stillinga si i Arles, og heller ikkje virket hans i Toulouse var utan problem. I 1691 forlangte domkapitélet at han la fram verka sine før dei vart oppført. Medan denne konflikten var på sitt mest intense i 1694 hjelpte abbed Lagrange-Trianon han til eit engasjement som leiar av songarskulen i Notre Dame de Paris.
Seine år
Fram til 1720 komponerte han rundt femten operaballettar og «tragédies lyriques», der nokre av dei vart oppført fleire gonger medan i Campra levde. Han var på dette tidspunktet vorte ein kjend musikar og vart utnemnd til kapellmeister ved Académie Royale de musique i Paris, ikkje minst fordi smaken til regenten var italiensk prega – han var elev av Marc-Antoine Charpentier. Etter Ludvig XIV døydde og etter at Michel-Richard Delalande hadde trekt seg tilbake vart Campra, saman med Charles-Hubert Gervais (1671–1744) og Nicolas Bernier (1664–1734) «sous-maître» i ''Chapelle Royale.
Frå 1721 stod Campra òg i jesuittane si teneste ved kyrkjene St. Louis og Collège Louis le Grand. Med unntak av operaen Achille et Déidamie (1735) og to høvesverk, eit som var bestilt av Prinsen av Conti (La Fête dei Isle-Adam, 1722) og eit til bryllaupet til hertug von Chartres (Le Lis eit la Rose, 1724), komponerte han no berre kyrkjemusikk. Mellom anna kring 30 motettar, Messe de Requiem, mange salmar, og kantater for oppføring i Collège Louis-Le-Grand.
Musikk
Tidsmessig er Campra plassert mellom Jean-Baptiste Lully og Jean-Philippe Rameau. Medan dei fleste komponistane vart gløymde like etter den franske revolusjonen, vart verk av Campra, Lully og Rameau no og då oppført. Campra vert rekna som den viktigaste franske komponisten på første halvdel av 1700-talet. Han medverka til å etablere operaballet, ein ny musikalske sjanger opphavleg skapt av Pascal Colasse (i hans Ballet des saisons).
Både i den verdslege musikken og i kyrkjemusikken hans er Campra prega av ein viss fransk-italiensk lettheit og enkelheit.
I 1740, 79 år gammal, sa han frå seg postane sine og levde sine siste år tilbaketrekt i Versailles.
Eit college i Aix-en-Provence har namn etter Campra.
José Martí
José Julián Martí y Perez var ein cubansk filosof, tenkjar, inspirator og president. Han var den store pådrivaren for cubansk sjølvstende frå kolonimakta Spania. Han blir òg sett på som den intellektuelle inspiratoren i den cubanske sjølvstendekrigen. Da krigshandlingane starta på nytt i 1895 var Martí og den cubanske generalen Antonio Maceo dei to sentrale pådrivarane.
På same måte som Maceo returnerte Martí tilbake til Cuba i 1895 frå eksil i USA, nærare bestemt New York. Martí vart straks utnemnd til president av dei cubanske opprørarane. Han fungerte i denne rolla frå 5. mai 1895 til 19. mai 1895, da han reid ut saman med Los Mambies og vart drepen i kamp med spanske troppar, vel 40 år gammal. José Martí levde det meste av det vaksne livet sitt i USA etter å ha vorte landsforvist fra Cuba for anti-spansk verksemd. Under eksilet skreiv han ei rekke bøker og filosofiske tekstar. Frå heimen sin i New York åtvara han mellom anna mot å la amerikanarane få innpass på Cuba, med grunngjeving om at Cuba da ville gå frå å vera ein spansk til ein amerikansk koloni. Dei litterære verka hans er samla i 28 store band.
Martí blir i dag sett på som Cubas «landsfader», og nyt stor respekt i det cubanske folket. Som den andre «landsfaderen» blir Carlos Manuel de Céspedes y del Castillo rekna, som i 1869 starta det første opprøret mot den spanske kolonimakta.
Martí er òg mannen bak den kjende utsegna «for å vera fri, må du ha kunnskap frå fleire kjelder».
Martí har fått byen Marti på Cuba oppnemnd etter seg, og flyplassen i Havanna ber namnet «José Martí International Airport». Portrettet hans finst på dei cubanske 1 peso-setlane.
592 Bathseba
592 Bathseba er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 18. mars 1906 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Scafati
Scafati ligg ved elva Sarno og var ein gong kjend som «Litle Venezia» på grunn av alle kanalane, demningane og slusene i det gamle bysenteret.
Lopasnja
Lopasnja (russisk Лопа́сня) er ei elv i Moskva oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå venstre. Elva er 108 km lang og har eit nedslagsfelt på. Elva har ei middelvassføring på 6,76 m³/s.
Byen Tsjekhov ligg ved Lopasnja.
Aversa
Aversa er ein by i provinsen Caserta i regionen Campania i Italia med om lag 55 000 innbyggjarar.
Byen ligg berre 5 km nord for Napoli og er senter i eit jordbruksdistrikt der det vert produsert vin og ost.
Historie
Aversa, som erstatta den nærliggande byen Atella etter han vart lagt aude under gotarkrigen, vart det første normanniske landområdet i Middelhavet. Rainulf Drengot fekk staden i 1030 og ved å gje asyl til forfølgde menneske i området fekk han etter kvart makt. Robert Guiscard bygde festningsverk i byen og kom i strid med biskopen i Aversa som styrte på vegne av paven og Det tysk-romerske riket, som formelt eigde landområdet.
Greven av Aversa, Rikard I, var ein av leiarane i striden mot paven som enda med slaget ved Civitate. Her vart sjølve pave Leo IX tatt til fange. Men den slue Rikard handsama ikkje paven som ein fange. I staden eskorterte han paven tilbake til Roma, noko som førte til forsoning mellom normannarane og Kyrkja. Normannarane nytta så Aversa som base for å opprette ein stat på Sicilia og Italia.
Buksnesfjorden i Vesterålen
Buksnesfjorden er ein fjord i Risøysundet på Hinnøya i Andøy kommune i Nordland. Fjorden strekkjer seg 2 km austover til Teinvatnet i botn av fjorden.
Fjorden har innløp mellom Hestneset i nord og Kvalshågen i sør. Buksnesfjord camping ligg på sørsida av fjorden, elles er det ingen busetnader her. Store delar av områda rundt fjorden, heile nordsida og dei indre områda på sørsida er myrlendt.
Riksveg 82 går langs begge sider av fjorden og kryssar den inste delen av fjorden via to små bruer og vegfyllingar.
Jim Arvanitis
Demitrios «Jim» Arvanitis er ein gresk-amerikansk forfattar og idrettsutøvar (pankration, boksing og bryting).
Annar
Annar er eit mannsnamn av norrønt opphav. Det norrøne Annarr kan vera sett saman av anu, 'forfar' og harjar, 'stridsmann, krigar', eller ha tydinga 'andre'. Onar er ei anna form av namnet.
Annar har namnedag den 21. juni. I 2009 var det 283 norske menn som heitte Annar.
Norrøn bruk
Annarr er nemnd som faren til Jord (Jörd) i Gylfaginning, der det også er nemnd som namnet på ein dverg.
I den yngre Edda nemner Snorre ein Athra som blir kalla Annar.
Oddsenligaen 2013, avdeling 4
Oddsenligaen, avdeling 4 2013 starta 13. april 2013 og blir avslutta 19. oktober 2013.
Vinnaren av avdelinga rykker direkte opp til Adeccoligaen. Dei tre siste laga rykker ned til 3. divisjon.
Harald I av Danmark
Harald I av Danmark eller Harald Gormsson, med tilnamnet Blåtann, var konge i Danmark. Han kan ha blitt fødd litt før år 925, regjerte truleg ei tid saman med faren, Gorm den Gamle, og var konge aleine frå om lag 958/964 til han døydde i 985, 986 eller 987.
Familie
Far til Harald var den danske kongen Gorm den Gamle som er rekna som grunnleggaren av Jelling-dynastiet i Danmark, Mor hans var Tyra med tilnamnet «Danebod».
Atakent
Ruinane av den historiske byen Korasion, grunnlagd av Flavius Uranius, guvernøren i den romerske provinsen Isauria mellom367−375, ligg nordaust for byen.
Nanduar
Nanduar er strutsefuglane i den biologiske slekta Rhea. Det finst to artar, stornandu og fjellnandu, og begge lever i Sør-Amerika. Stornanduen har utbreiingsområde frå Nordaust-Brasil til Argentina, medan fjellnandu høyrer til i område frå Peru til Patagonia.
Barry Marshall
Barry J. Marshall, M.D. er ein australsk lækjar og professor i klinisk mikrobiologi ved University of Western Australia (UWA). Han er kjend for å ha prova at bakterien Helicobacter pylori er den fremste grunnen til magesår. Dette var stikk i strid med gjeldande medisin i fleire tiår som hevda at magesår skuldast stress, krydra mat og for mykje syre.
Marshall var fødd i Kalgoorlie i Western Australia. Han var ferdig utdanna som lækjar ved University of Western Australia i 1974. Han møtte Robin Warren, ein patolog med interesse for gastritt, under spesialiseringa i indremedisin ved Royal Perth Hospital i 1981. Saman forska dei på samanhengen mellom spiralbakteriar og gastritt. Hypotesen om samanhengen mellom Helicobacter pylori og magesår og magekreft kom i 1982.
I 2005, fekk han og Robin Warren Nobelprisen i fysiologi eller medisin «for si oppdaging av bakterien Helicobacter pylori og hans rolle ved gastritt og magesår». Professor Marshall driv framleis forsking på H. pylori og leiar eit laboratorium ved UWA.
Nanduar
Skildring
Nanduar er store fuglar utan flygeevne med gråbrun fjørdrakt, lange bein og lang hals, dei liknar strutsar. Hannar av stornandu kan bli 1,50 meter høge, og vege opptil 40 kg, men ei vekt på 20 kg er meir vanleg. Vengene er store til strutsefugl å vere og vengene vert spreidd ut medan dei spring, som segl. I motsetnad til dei fleste andre fuglegrupper, har nanduar berre tre tær. Tarsen har horisontale plater på framsida. Dei lagrar òg urin separat i ei utviding av kloakken.
Levevis
Fuglane lever i slettelandskap. Dei er altetande og føretrekk å ete av plantar med breie blad, men vil òg ete frø, røter, frukt, øgler, biller, grashopper og kadaver.
Nanduar er for det meste stille fuglar, unntaka er når dei har ungar eller når hannen søkjer ein make. Utanom hekkesesongen kan dei danne flokkar på mellom 10 og 100 fuglar, fjellnanduen ofte mindre flokkar enn dette. Når dei kjenner fare flyktar dei i ei sikksakkretning, samstundes som dei nyttar vekselvis høgre og venstre veng som ror. Ofte går dei saman med andre dyr som guanaco eller hjortedyr. Under hekketida bryt flokkane opp.
Nanduar er polygame, med hannar som oppvartar mellom to og tolv hofuglar. Etter paring byggjer hannen eit reir, der kvar ho legg egga sine. Reiret består av ei enkel senking i bakken, fora med gras og lauv. Hannfuglen rugar 10-60 egg. Hannen vil nytte ein lokketaktikk og plasserer nokre egg utanfor reiret som offer til rovdyr, slik at dei ikkje vil prøve å kome inn i reiret. Hannen kan nytte ein annan underordna hann å ruge egga sine, medan han samlar eit anna harem for å starte eit neste kull. Ungane vert klekt innan 36 timar etter kvarandre. Hoene kan i mellomtida gå vidare og pare seg med andre hannar. Medan dei har omsut for ungane, vil hannane rekne alt som nærmar seg som trugsmål, òg andre nanduar av hokjønn. Ungane når full vaksen storleik etter omtrent seks månader, men vil ikkje hekke før dei når to år.
Det vitskaplege namnet «Rhea» er frå klassisk gresk mytologi. Det var Paul Möhring som gav slekta namnet i 1752, det er ikkje kjent kvifor dette namnet vart valt.
Harald I av Danmark
Familie
Sogene nemner at han hadde ein bror, Knut Gormsson, som var far til Gull-Harald, og ei syster, Gunhild Kongemor, som vart gift ned Eirik Blodøks og var mor til sønene hans, Gunhildssønene. To runesteinar ved Hällestad kyrka blir rekna som prov på at han òg hadde ein bror som vart kalla Toke Gormsson (tolkinga er uviss).
Han skal ha hatt fleire koner:
Dei ymse kjeldene opplyser at han hadde mange born, desse er nemnde: Adam av Bremen nemner òg at han skal ha hatt ein son som heitte Hiring (kanskje ei forvansking av namnet Hring).
Namnet
På Jellingsteinen (sjå ill.) er namnet hans rissa inn med runeteikna ᚼᛅᚱᛅᛚᛏᚱ ᛬ ᚴᚢᚾᚢᚴᛦ, som kan lesast som haraltr : kunukʀ, og som på norrønt blir: Haraldr konungr (I latinske kjelder: Haraldus Gormonis filius).
I Heimskringla og i dei fleste norrøne kongesogene, blir han kalla Harald Gormsson, men i sogeverket Ågrip er han nemnt som Haraldz blatannar og i Knytlingasoga er han nemnt som Haraldr konúngr blátönn. I den eldste danmarkssoga, Roskildekrønika (Chronicon Roskildense) som vart nedskriven på latin omkring 1140, er han nemnt som HARALD BLATAN eller CLACHARALD. I Danmark blir han kalla Harald Blåtand og i England Harald Bluetooth.
Den mest vanlege forklaringa på tilnamnet, er at kong Harald må ha hatt ei uvanleg stor og svart tann (den norrøne ord-lekken blá tyder blå eller svart), men tydinga er usikker.
Det er uvisst om han vart omtala med tilnamnet «Blåtann» medan han levde. Ei gullskive som blir kalla The Curmsun disk (Harald Blåtanns gullskive), vart funne i 1841 i krypta av ein kyrkjeruin i landsbyen «Wiejkowo» i Polen. Staden ligg like aust for elva Dziwna, og i næleiken av der ein trur at byen Jumne låg i norrøn tid. Ein reknar med at skiva vart laga i kong Harald si levetid (eller om lag då han døydde), og teksten på skiva kan lesast slik:  «Harald Gormsson, konge over Danmark og Skåne, frå JUMNE i bispedømet Oldenburg».
Funnet gir ein indikasjon på at tilnamnet «Blåtann» ikkje var i bruk medan han levde. Samstundes tyder funnstaden på at han hadde ei særs knyting til Jumne, oftast lokalisert til byen Wolin, som ligg berre få kilometer frå Wiejkowo.
Kommunikasjonsprotokollen Bluetooth fekk i 1997 namnet sitt etter kong Harald Blåtann og Bluetooth-logoen er samansett av runeteikna for initialane hans, H (ᚼ) og B (ᛒ).
Liv og lagnad
I Knytlingasoga blir det sagt at Harald Blåtann var konge i tretti år i faren si levetid og i femti år etter at faren var død. Opplysningane er opplagt feil, men han kan ha fått kongsnamn alt omkring år 954, då i ein alder av omkring 30 år, og han kan såleis ha fungert som dansk konge i omkring 35 år.
Han var ein særs aktiv og resurssterk konge og var uten tvil både klok og mektig. Han førte mange krigar, både i Noreg, i Normandie og mot saksakeisaren Otto II. I «Beretningen om Hamburg stift» nemner Adam av Bremen at han skal òg ha sendt ei hær for å erobre England og i «Danmarks krønike» opplyser Saxo Grammaticus at han, i tida før faren døydde, hadde herja med ein vikingfåte i austerveg.
I hans kongstid vart det bygt mange store anlegg som i dag er mellom dei viktigaste minnesmerka frå norrøn tid i Skandinavia, mellom andre dei store ringborgene Trelleborg i Slagelse, Nonnebakken ved Odense, Fyrkat ved Hobro og Aggersborg på nordsida av Limfjorden. Den sistnemnde er rekna for å ha vore den største vikingborga i Nord-Europa og er om lag 360 m i diameter og inneheld tuftene etter 48 store langhus. Trelleborga i Skåne, som den gongen var dansk, er frå den same tidsepoken. Brua i Raving Enge, opphavleg om lag 760 m lang, var eit framståane ingeniørarbeid som ein reknar med vart utført omkring år 980.
Pra
Pra (russisk Пра) er ei elv i Rjazan og Moskva oblast i Russland og ei av sideelvane til Oka frå venstre. Elva er 192 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Pra frys til i slutten av november og er isdekt til vårløysinga i april.
Harald I av Danmark
Jelling og Roskilde
Dei tidlegaste danske myntane vart prega av kong Harald Blåtann, truleg i Jelling (eller i Hedeby). Det er gjort funn av nokre få sølvmyntar av type «halvbrakteat», òg kalla Harald Blåtann sin «kors-mynt». Nokre eksemplar av mynten vart seinast funne i 2015 i den såkalla «Omøskatten» på øya Omø ved Storebelt.
Normandie
Så tidleg som i åra 941-942 kom Harald Blåtann til Normandie med ein flåte på 60 skip. Han okkuperte Cherbourg og skal etter kvart ha okkupert Basse-Normandie og skal ha blitt godt motteken Vilhelm Langsverd , som då var hertug av Normandie (Kva som var formålet med ekspedisjonen, er uvisst).
I åra 945 og 946 var det Rikard I (Rikard den uredde) som var hertug, og då var Harald Blåtann på nytt i Normandie. Det var viking-jarlen «Bernard den danske» (Bernard le Danois) som hadde bedt om hjelp til å forsvare hertugdømet mot åtak frå den franske kongen Ludvig IV (òg kalla Louis d’Outremer) og hertug Hugh den store (Hugh the great). Innan 947 greidde dei, saman med normanniske og andre norrøne styrkar, å drive kong Ludvig ut av Rouen og gjenerobre Normandie.
Herskar over Noreg
Dei norrøne kongesogene gir ei lite truverdig skidring av dei politiske tilhøva i Noreg, i tida etter at Eirik Blodøks reiste frå landet omkring 935. Rett nok låg Eirikssønene, først og fremst Harald Gråfell, i strid med Håkon den gode (Adalsteinsfostre) om herredømet over det riket Harald Hårfagre hadde styrt på vestlandet, og dei var i konflikt med ladejarlane som herska over områda frå Møre og nordover. Men utan tvil var erobringspolitikken til Eirikssønene støtta av Harald Blåtann som på denne tida, saman med faren, Gorm den gamle, hadde byrja å samle det danske kongedømet og var meint på å legge Noreg under sitt herredøme.
I det latinske sogeverket Historia Norwegiæ blir det sagt at kona til Eirik Blodøks var Gunhild, dotter til danekongen «Gorm den Tullute» (den heimske) og «Tyre den Kloke», og ho var dermed syster til Harald Blåtann. Den danske kong Gorm var dermed morfar til sønene hennar, oftast kalla Gunhildssønene, og dette er bakgrunnen for at Harald Blåtann gjorde gjeldande krav på Noreg. Han sende ein dansk flåte på 60 skip til det avgjerande slaget ved Fitjar omkring år 961, der Håkon den gode fall, og deretter vart Harald Gråfell innsett som norsk lydkonge med Harald Blåtann som overkonge.
Håkon jarl blir dansk undersått
Etter ei tid vart kong Harald Blåtann misnøgd med framferda til Harald Gråfell og tykte at han var blitt for råderik. Litt før år 970 hende det at ladejarlen, Håkon jarl den mektige, måtte røme frå Noreg etter ein strid med Gunhildssønene, og Snorre skreiv at han fór til Danmark, der han vart godt motteken av kong Harald Blåtann. Dei hadde då sams interesse av å bli kvitt Harald Gråfell.
Kong Harald Blåtann hadde på denne tida eit problem med brorsonen, han dei kalla Gull-Harald, som hadde teke til å gjere krav på å bli konge i Danmark. Kong Harald og Håkon jarl sette då i verk ein finurleg plan som medførte at kong Harald Gråfell vart lokka til Danmark, der han vart drepen av Gull-Harald i eit slag i Limfjorden, og deretter la Håkon jarl til slag mot Gull-Harald og drap han. I nyare, norsk historieskriving er dette samarbeidet mellom Harald Blåtann og Håkon jarl, omtala i særs negative ordelag. Særleg blir Håkon jarl skildra som ein ram heidning, «full av ilske og svik, ein kar som ikkje stygdes ved noka lygn eller illgjerd…». Kva låg til grunn ein slik karakterisitkk? Eit «svik» og eit bakhaldsåtak, kanskje, men knappast den største illgjerninga i norrøn tid. At Harald Gråfell stutt tid i førevegen hadde gjort ei svikefull semje med Grjotgard Håkonsson (Håkon jarl sin farbror) og ei natt hadde kome i løynd inn til Oglo og hadde brent inne Sigurd Håkonsson jarl og alle mennene hans; dét var visstnok ikkje ei illgjerning som var særs nemnande!
Sidan baud kong Harald Blåtann ut ei stor hær og med 600 skip segla han og Håkon jarl til Noreg og la under seg landet. Om dette er det nemnt i Fagrskinna, side 70. Etter denne tida herska kong Harald Blåtann over Noreg; fylka i Vika (aust for Lindesnes) vart verande dansk skattland, men styringa med resten av riket gav han til Håkon jarl, som no vart danskekongen sin undersått. Mest truleg var det etter dette at Harald Blåtann let reise runesteinen som blir kalla «Jellingstein 2» der inskrifta inneheld desse orda: «..den Harald, som vann seg heile Danmark og Noreg ...». Harald Blåtann sitt herredømme over Noreg enda reelt sett stutt tid etter 974, då Håkon jarl sa seg fri frå dansk styre. Truleg vart Harald Blåtann aldri formelt innsett som norsk konge. Dersom han skal reknast med i den norske kongerekka, må det bli som overkonge i tida frå 960, då Harald Gråfell vart underkonge, til om lag 975.
Slaget ved Danevirke
Adam av Bremen fortel om krigen mellom Harald Blåtann og den tysk-romerske keisaren Otto II (955-983). Det kan sjå ut til at Harald Blåtann hadde gått til krig mot saksiske folkeslag sør for Hedeby, og det var ventande at keisar Otto skulle ta hemn og gjere åtak på Danmark. Det var ved dette høvet at kong Harald bad om assistanse frå Noreg, og våren 974 kom Håkon jarl til Danmark med ein stor styrke. Han vart sett til å forsvare Danevirke, grensevollen som strekte seg om lag 30 km vest for Hedeby. Skalden Einar Skålaglam nemnde om dette i diktet «Vellekla» : Om sumaren gjorde keisar Otta åtak mot vollen, og skalden nemner at sør frå kom det «skarer av Friser, Franker og Vender». Der fekk Håkon jarl ein stor siger og framgangen til keisar Otto vart stogga. I Vellekla seier skalden at «sjøhelten jaga saksarane på flukt». Håkon jarl tykte då at oppgåva hans var løyst og han drog styrkane sine attende, og ut av krigen. Men etter ei tid gjekk keisar Otto på nytt til åtak mot Danmark. Han brende Danevirke og inntok handelsbyen Hedeby, og styrkane hans invaderte til sist landet.
Danmark vart ved dette høvet på eit vis annektert av keisar Otto, men erobringa fekk etter alt å døme ikkje større konsekvensar for kong Harald. Adam av Bremen skreiv at han «vart keisar Otto sin undermann og mottok sitt rike frå han». Snorre skreiv at «han (keisar Otto) og danekongen skildes som vener».
Elitekrigarane i Jumne (Jomsborg)
Saxo Grammaticus skriv at Harald erobra landet til slavarane med våpenmakt og laga ei sterk befestning i «Julin», som var den største byen der i landet. Adam av Bremen nemner fleire stader «slaverbyen Jumne», og at kong Harald døydde der. I det engelske kjeldeskriftet Encomium Emmae Reginae (bok 1) blir det opplyst at kong Harald vart såra og rømde til slavarane, der han døydde.
Der er såleis mange av dei norrøne kjeldene, òg dei aller eldste, som indikerer at kong Harald Blåtann hadde eit særs tilhøve til ein by i «slavarland», dvs seie Vendland eller Polen i dag. Det blir òg rekna som truleg at kong Harald verkeleg etablerte ei «borg» der, som var base for ei gruppe med elitesoldatar. Lokaliseringa av «Jumne» eller «Julin», har til alle tider vore omdiskutert, men ein reknar med at den mest truverdige plasseringa må ha vore i nærleiken av byen Wolin ved utløpet av elva Dziwna i Polen. Teorien er blitt styrkt av arkeologiske utgravingar i området, som viser at der har vore anlegg frå vikingtida.
I Fagrskinna er det skrive (side 126): «Kong Harald Gormsson herjet i Vendland og lot gjøre en stor borg på det sted som heter Jom, og den er siden kalt Jomsborg. Han satte en høvding over den og fôr selv hjem til Danmark»
Mange samtidige skaldar gjorde dikt om slaget i Hjørungavåg, og det er verd å merke seg at ikkje i nokon av dikta er nemninga «joms» nytta, men derimot skreiv dei om danske hærmenn (danir) og danske skip (dana skeiðar). Soga, og skaldeversa, tyder likevel på at hærmenn frå Vendland verkeleg var med i den danske hærstyrken, og at dei var kong Harald sine elitekrigarar som kom frå Jumne. Namn som «Jomsvikingar» og «Jomsborg» var truleg ikkje i bruk på kong Harald si tid, og var litterære konstruksjonar, tillaga om lag to hundre år seinare.
Inskrifta på Harald Blåtanns gullskive (The Curmsun disc – sjå ovanfor) som inneheld namnet JVMN (JUMNE), er òg ein indikasjon på at kong Harald hadde ei sterk knyting staden.
Kristningskongen
Inskrifta på den store runesteinen i Jelling sluttar med orda: «…gjorde danane kristne.», og ein reknar difor kong Harald Blåtann som kristningskongen i Danmark. (Ingen stad er det nemnt noko om at han nytta vald og drap for å tvangskristne folket sitt, slik ein høyrer om dei norske kristningskongane.)
Då keisar Otto II erobra Danmark i 974, skal kong Harald ha lova å innføre kristendommen i heile Danmark. Adam av Bremen skreiv at kong Harald ved dette høvet vart døypt, saman med både kona si, Gunhild, og sonen Svein, som i dåpen fekk namnet Sveinotto. Men Adam av Bremen skreiv òg ein annan stad at kong Harald og heile hans folk, åtte år tidlegare, i 966, var blitt omvend til kristendommen av «en viss Poppo»
I Roskildekrønika blir det sagt at kong Harald var ein god ven av dei kristne og at han tok ved kristendommen, etter at faren, Gorm den Gamle, var død. Han skal ha medverka til at det vart oppretta bispeseter i Danmark og Skåne, men i så fall må det ha vore tale om misjonsbiskopar, sidan permanente bispesete i Danmark først vart etablert seinare, under kongane Svein Tjugeskjegg og Knut den store. Det blir opplyst at det var kong Harald som først bygde ei kyrkje på Sjelland, tidlegare kalla «Treenighedskirken i Roskilde». Dette var den første kyrkja på staden, truleg ei trekyrkje som vart oppført omkring 985. Seinare er fleire kyrkjer blitt bygt over den gamle og i dag står der Roskilde domkyrkje, som er teke opp på UNESCO si verdsarvliste. Den noverande kyrkja i Jelling vart bygt omkring år 1100, men under kyrkja er det blitt funne spor etter fleire, eldre trekyrkjer, og ein trur at den eldste vart oppført av kong Harald Blåtann.
Faderdrapet
Den katolske kyrkja reknar han som martyr og omtalar han som «Den hellige Harald Blåtann av Danmark».
Notar
<references group="Note"/>
I'm a Man av Spencer Davis Group
«I'm a Man» er ein song skriven av Steve Winwood og plateprodusent Jimmy Miller for The Spencer Davis Group.
The Spencer Davis Group
Den originale innspelinga var ein rask, Hammondorgel-basert bluesrock som vart gjeven ut som singel av the Spencer Davis Group tidleg i 1967. Singelen nådde niandeplassen på UK Singles Chart og tiandeplassen i USA (den amerikanske versjonen var noko forkorta). Det var den siste hitsingelen til bandet før brørne Steve og Muff Winwood slutta for å følgje sin eigne karrierar.
«I'm a Man» vart med på albumet deira I'm a Man i 1967.
Chicago-versjonen
Chicago Transit Authority (seinare kalla Chicago) spelte inn ein versjon av «I'm a Man» for debtualbumet deira The Chicago Transit Authority i 1969. Då populariteten til bandet auka, gav bandet ut «I'm a Man» som B-side til ei nyutgjeving av «Questions 67 and 68». Radiostasjonar spelte begge sidene og «I'm a Man» klatra til 49. plassen på den amerikanske Billboard Hot 100-lista i 1971.
Arrangementet til Chicago nyttar seg av eit lengre perkusjon- og trommeparti som strekkjer songen ut til sju minuttar og 40 sekund, og er basert på bluesrock-gitaren til Terry Kath, trommene til Danny Seraphine, bassen til Peter Cetera, Hammondorgelet til Robert Lamm og blåserekkja, som innimellom byter til perkusjonsinstrument som claves, kubjølle, maracas og tamburin. Kath, Cetera og Lamm syng eit vers kvar. Versjonen inneheld ein lengre trommesolo før det andre og tredje verset og refrenga, med ein trommerull so klimaks før ein gitarsolo avslutta songen på dramatisk vis. Konsertopptak av songen finst på Chicago at Carnegie Hall frå 1971 og Chicago Live in Japan. Santana brukte òg delar av denne songen på «Waiting» frå debutalbumet deira i 1969.
Andre versjonar
The Serfs-album The Early Bird Cafe frå 1968 har ein perkusjonstung intro (før Chicago-versjonen) og Mike Finnigan på solovokal. Detta arrangementet glei over i Bo Diddley-songen med same namn.
Det progressive ungarske bandet Syrius spelte ofte songen på konsertane sine mellom 1970 og 1973.
Den tidlegare Chicago-trommisen Danny Seraphine starta bandet California Transit Authority (CTA), som spelte «I'm a Man» på konsertane sine i 2006.
Marzio Vincenzi frå Italia og Mauro Malavasi spelte i 1978 ein versjon av «I'm a Man» under namnet Macho i ein klassisk discostil.
Ein annan disco-aktig versjon vart gjeven ut av klaverspelaren Keith Emerson på filmmusikkalbumet for filmen Nighthawks. Nok ein discoversjon vart gjeven ut av Star City i 1978.
I 1987 miksa den italienske produsenten Gianfranco Bortolotti songen som ein maxisingel kalla «I'm a man/Yéké Yéké».
Tribe of Gypsies spelte «I'm a Man» på minialbumet Nothing Lasts Forever i 1997.
Ein remix av den originale songen finst på Gravy: Remixes & Rarities i 2007 gjeve ut av Acid Jazz Records.
Los Lonely Boys spelte inn ein versjon i 2008 på albumet Forgiven.
Funkgruppa Capri gav ut ein versjon med blåsarar i 2008 på EPen «I'm A Man».
VW Polo-reklame
Volkswagen laga ein britisk fjernsynsreklame kalla «Dog» i 2008, der ein hund mimar til «I'm a Man». Versjonen ytta i reklamen var ein coverversjon av den unge britiske musikaren Charlie Winston. Reklamen vart teken av lufta etter fleire klagar frå RSPCA.
I andre media
Songen vart nytta i ein episode av Mad Men kalla «Time Zones» i sesong 7.
Songen vert nytta i filmen Minions frå 2015.
Alkohol
Alkohol er ein type kjemisk stoff kjenneteikna av ei hydroksylgruppe som funksjonell gruppe. I daglegtale vert ordet «alkohol» for det meste nytta om alkoholen etanol eller drikkar som innheld dette stoffet.
Trupialar
Trupialar er ein familie, Icteridae, av små til medium store og ofte fargefulle fuglar som berre finst i «den nye verda». Dei fleste artane i familien har svart som den dominerande farga i fjørdrakta, ofte oppliva med innslag av gule, oransje og raude felt. Det latinske namnet tyder «gulsotane» etter gulfarga på mange av artane og kjem frå gamalgresk ikteros. Familien inkluderer amerikanske svarttrastar, trupialar, bobolink, lerketrupialar, oropendolaer og kasikar.
Alkohol
Alkohol i kjemien
I kjemien er alkoholar ei gruppe organiske sambindingar som har det felles at dei inneheld den funksjonelle gruppa -OH – ei såkalla hydroksylgruppe – og i regelen ingen andre funksjonelle grupper. Slike sambindingar får namn med endinga -ol i høve til hydrokarbona dei byggjer på, noko ein ser i namn som metanol (CH3OH) frå metan (CH4) og etanol (CH3CH2OH) frå etan (CH3CH3).
Trupialar
Artar
Trupialar i rekkjefølgje etter EBird/Clements Checklist v2018 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler:
Alkohol
Alkohol i kjemien
Alkoholar som metanol og etanol inneheld berre ei hydroksylgruppe. Det finst òg alkoholar med to eller tre slike grupper. Glykol, som er brukt i frostvæske, har to hydroksylgrupper. Glyserol, som er brukt i hudkrem og matvarer, har tre hydroksylgrupper.
Trupialar
Artar
Slekt Xanthocephalus
Alkohol
Alkohol i kjemien
Ein skil òg mellom primære, sekundære og tertiære alkoholar avhengig av kor mange karbonatom som er bunde til det karbonatomet hydroksylgruppa er bunde til. Propan-2-ol, eller isopropanol (CH3CH(OH)CH3) er den enklaste sekundære alkoholen.
Trupialar
Artar
Slekt Dolichonyx
Slekt Sturnella
Slekt Leistes
Alkohol
Etanol
Hovudartikkel: Etanol
Europaveg 134
Europaveg 134 (E134) er ein europaveg som går mellom Haugesund og Drammen. Heile traseen er som fylgjer: Haugesund - Etne - Røldal - Haukeli - Vinje - Seljord - Hjartdal - Notodden - Kongsberg - Hokksund - Drammen. Før 1992 var nemninga på vegen "E76". Vegen over Haukelifjell vert ofte kalla Haukelivegen. I samanheng med Folgefonntunnelen vil den planlagde Jondalstunnelen kunna bidra til å gjera Europaveg 134 til ein endå viktigare stamveg mellom Oslo og Bergen.
Alkohol
Etanol
Den vanlegaste alkoholen i kvardagen er etanol, som finst i øl laga av korn, vin laga av frukt eller bær (særleg druer), og brennevin laga av sukker, frukt, korn eller poteter. Slik alkohol blir brukt både som drikke og i matlaging.
Trupialar
Artar
Slekt Amblycercus
Europaveg 134
Lengd
E134 har ei samla lengd på 408,6 km, fordelt på:
Alkohol
Etanol
Etanol (CH3CH2OH) er mykje brukt som reingjeringsmiddel og desinfeksjonsmiddel i matvareføretak, på sjukehus og i andre helseinstitusjonar av di han drep mikroorganismer, og i all slags industri av di han er billeg og gjer godt reint. I kjemisk industri og forsking vert etanol brukt som løysemiddel i kjemiske reaksjonar eller som råvare for produksjon av andre stoff.
Trupialar
Artar
Slekt Cassiculus
Alkohol
Etanol
Personbilar med alkoholmotor brukar etanol som drivstoff.
Trupialar
Artar
Slekt Psarocolius