cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Swahilifolk
Namnet «swahili» kjem frå det arabiske ordet sawahil, som tyder 'kystbuar'. På swahili blir swahilifolka kalla waswahili (fleirtal, er mswahili er eintal), medan sjølve språket heiter kiswahili.
Swahilifolka har ein lang tradisjon som kontaktar mellom det indre Aust-Afrika og handelsfolk frå Arabia, India og Europa (særleg Portugal), mellom anna i slave- og elfenbeinshandelen som hadde høgdepunkt på 1800-talet. Fiske er òg ein vanleg næringsveg.
Bulldosarprodusentar
Dette er ei liste over noverande bulldosarprodusentar. For tidlegar produsentarr sjå Tidlegare bulldosarprodusentar.
Tidlegare bulldosarprodusentar
Dette er ei liste over tidlegare bulldosarprodusentar. For noverande produsentar sjå bulldosarprodusentar.
Hotell
Hotell (frå fransk:  hôtel, gamalfransk  hostel, eigenleg same ordet som hospital) er eit hus, eit gjestehus, som har nok rom og personale til å ta hand om ferdafolk eller andre for ein eller fleire overnattingar. Gjesten betaler for kvar natt, eller for den tidsbolken hotellet vert nytta.
Etter lovgjevinga i Noreg og i mange andre land vert det kravd at gjestehusa skal vere av ein fastsett minstestorleik og halde ein fastsett minstestandard både på bygningen og på tenestenivået for å kunne nytte nemninga hotell. Eit vanleg hotellrom har senger for einslege eller familiar, i det minste eit bord, klesskap, og dessutan dusj eller bad i eit tilhøyrande rom, eller vaskeservant på rommet. Kjøleskap, gjerne kalla minibar og fylt opp med drikkevarar som skal betalast særskilt, fjernsynsapparat, telefon og trådlaust internettsamband, har òg vorte vanleg utstyr på rommet. I mange hotell er det òg restaurant eller annan stad å ete, og dessutan symjebasseng, trimrom og liknande innretningar til velvære og tidtrøyte. Dessutan har mange hotell konferanse- og kursrom, slik at hotellet kan leigast av firma og organisasjonar for kurs og konferansar som skal haldast for tilsette eller andre.
Hotell som ligg på høgfjellet eller på turiststader, og soleis tek sikte på å nyttast av gjestar som ynskjer rekreasjon og ferie, kallar seg ofte høgfjellshotell eller turisthotell. Hotell attmed hovudvegar, som har bilistar som si viktigaste målgruppe, nyttar seg ofte av nemninga motell, som er ei samansetjing etter engelsk mønster av orda motor og hotell. Eit billeg, enkelt gjestehus vert ikkje kalla hotell, men hospits, herberge, vandrarheim eller liknande.
Fosfin
Fosfin er ei sambinding med kjemisk formel PH3. Stoffet blir også kalla hydrogenfosfid.
Fosfin er ein fargelaus, brennbar og giftig gass med eit kokepunkt på −87,7 °C ved standard trykk. Rein fosfin er luktfri.
Helse
Gassen er svært giftig og kan drepa i små konsentrasjonar. Han er i tillegg luktfri, fargelaus og brannfarleg. Kontakt med gassen kan føre til synstap, ved lengre kontakt òg hovudverk, ørske, magesjau og koordinasjonstap. Kroniske effektar på menneske inkluderer bronkitt og alvorlege skadar på skjelettet.
Trandalstinden
Trandalstinden, eller Hjelledalstindane, er eit fjell (1543 moh.) i Ørsta kommune på Sunnmøre. Fjellet ligg aust om Trandal-gardane på austsida av Hjørundfjorden, ei 7-800 meter i luftlinje vest om fjelltoppen Råna.
Gerald Arbuthnot, Edwin C. Oppenheim og Johannes Vigdal var dei fyrste som kleiv til topps. Det hende 20. juli 1897. Dei kalla fjellet Tranhulstind.
Trandalstinden har vorte nemnd som den vanskelagste tilgjengelege tinden i Sunnmørsalpane.
Austersjøfinske språk
Dei austersjøfinske språka er ei gruppe av nærslekta finsk-ugriske (og dermed uralske) språk som blir tala i området kring Austersjøen. To austersjøfinske språk, finsk og estisk, er offisielle språk i eigne nasjonalstatar. Fleire andre austersjøfinske språka har berre ein handfull brukarar att og er i ferd med å døy ut. Kvensk blir berre snakka i Noreg, medan meänkieli berre blir snakka i Sverige. Det sørlegaste austersjøfinske språket er livisk, som er eit minoritetsspråk i Latvia, er i ferd med å gjennomgå ein revitaliseringsprosess. Dei næraste slektningane til dei austersjøfinske språka er samisk, mordvinsk, og dei utdøydde språka merja og muroma som vart snakka i områda rundt og aust og nord for Moskva.
Dei austersjøfinske språka er ikkje innbyrdes forståelege, skilnadene dei i mellom er omtrent som mellom norsk, færøysk og islandsk.
Inndeling
Suhonen 1988 s. 288ff deler austersjøfinsk inn i to hovudgreiner, med finsk, karelsk og vepsisk i den nordlege og estisk, livisk og votisk i den sørlege.
Skriftspråk
Finsk og estisk har vorte skrive med det latinske alfabetet i bortimot 500 år. Karelsk og vepsisk vart først skrive med kyrillisk alfabet, deretter fekk dei latinsk alfabet på 1930-talet, før det vart skifta til kyrillisk alfabet etter 1937. Etter Sovjetunionens samanbrot har det vorte publisert ABC-bøker på karelsk og vepsisk på det latinske alfabetet, dei siste tiåra også.
Fonologi
Dei nordvestlege språka har relativt små konsonantsystem, med 3 artikulasjonsstader (labial, alveolar, velar) der t.d. norsk har 4. Dei austlege språka i gruppa, som karelsk og vepsisk har palatalisering som ein viktig prosess, dette er eit fenomen dei deler med russisk, som dei er sterkt påverka av.
Dei fleste språka har ein gjennomgåande opposisjon mellom lange og korte lydar, for vepsisk i aust er lengd mindre gjennomgripande. Dei fleste språka (men ikkje vepsisk og livisk ) har stadieveksling, ein prosess der rotkonsonanten vekslar i kvalitet eller kvantitet alt etter kva morfologisk form ordforma har. Dei nordlege austersjøfinske språka har også vokalharmoni.
Morfologi
Grammatisk sett framstår dei austersjøfinske språka som ei gruppe svært like språk, med trekk som samlar dei og skil dei frå samisk og mordvinsk. Alle språka har mange kasus (frå 11 i livisk til over 20 i vepsisk), m.a. med dobbelt sett (indre og ytre) lokalkasus. Kasussystema har ei kjerne av grammatiske kasus: nominativ, genitiv og partitiv (eit opprinneleg akkusativ har (med visse unntak i nokre av pronomensystema) falle saman med genitiv).
Til liks med alle andre uralske språk manglar dei austersjøfinske språka kategorien genus. Pronomena har ikkje ulike former for å referere til kvinner og menn, og substantiva blir ikkje klassifisert etter eit genussystem (eller noko anna system). Eitt unntak er at nokre av dei austersjøfinske språka har eit pronomen hän som refererer til menneske, og eit se som refererer både til andre levande vesen og til ting og abstrakte omgrep. Systemet er likevel ikkje konsekvent gjennomført, og i finsk, der denne distinksjonen var gjennomført i standardspråket, er han på vikande front (bruk av se blir i aukande grad også brukt for å referere til menneske).
Verba blir bøygd i person og tal (singularis, pluralis), og i modus.
Den primære morfologiske prosessen er suffiksering, dei austersjøfinske språka er agglutinerande, likevel med ein del flekterande tendensar.
Språkhistorie
Sjå også: Austersjøfinsk språkhistorie
Den dokumenterte språkhistoria går attende til 1200-talet for karelsk (med funnet av Neverdokument 292 frå Novgorod), og til 1500-talet for estisk og finsk (med religiøse tekstar). Den inndelinga av skriftspråk vi har i dag er relativt ny. Sørestisk og nordestisk vart t.d. samla til eitt felles estisk språk på slutten av 1800-talet (mens võro fall utanfor, dei austfinske dialektane vart inkludert i det finske standardspråket på 1840-talet, mens fleire austersjøfinske språk vart halde utanfor denne prosessen. Dei siste tiåra har meänkieli og kvensk vorte standardisert, desse språka tok aldri del av den samlande prosessen dei finske dialektane gjekk gjennom frå 1840-talet og framover, men vart i staden påverka både av nordsamisk og norsk (for kvensk) og svensk (for meänkieli).
Austersjøfinsk har vore i tett kontakt med baltarar og germanarar i fleire tusenår, frå tida før oppsplittinga av vesturalsk i ursamisk og uraustersjøfinsk. Talrike lånord frå urgermansk, tida før synkopetida, dokumenterer desse kontaktane, som t.d. fi. kuningas og rastas for urg. *kuningaz og *rastaz, der stammevokalen (a fall bort i nordgermansk i synkopetida, og den finale stemte frikativen z (ofte skrive R) vart til r i nordgermansk. Dei austersjøfinske språka har altså halde på dei gamle germanske formene.
Leksikon
Skilnadene dei austersjøfinske språka i mellom er særleg leksikalske. Det uralske ordforrådet og dei gamle lånordslaga er det same i alle språka, men det siste tusenåret har lånordskjeldene vore ulike: Finsk har fått lånord frå svensk, estisk frå tysk, livisk frå latvisk, og dei andre austersjøfinske språka frå russisk.
Skiljet mellom finsk og estisk er større enn ein kan få inntrykk av ved å høyre på språka, dei har nemleg mange såkalla «falske vener», av typen norsk «kunstig», svensk «konstig», t.d. fi. piimä «surmjølk» est. piim «mjølk», fi. huvittava «morosamt», est. huvitav «interessant».
Grodalselva
Grodalselva ligg for det meste i Asker kommune i Viken og har eit nedbørfelt på 115 km². Elva tek imot vatn frå vatna ved Dikemark (Ulvenvatnet, Verkensvannet og Nordvannet). Det renn ut i Gjellumvannet ved Heggedal, som Grodalselva renn ut i frå. Rett etter utløpet frå Gjellumvannet tek Grodalselva imot vatn frå Hegga som kjem frå Heggsjø i Kjekstadmarka. Få meter etter elvemøtet renn ho ut i Kistefossdammen. Frå Gjellumvannet og til utløpet i Oslofjorden ved Åros låg det tidlegare fleire møller og industriverksemder. Den nedste delen av elva blir kalla Åroselva. Det opphavlege namnet på strekninga frå Gjellumvannet til Oslofjorden var Groa.
Røyken og Åros JFF (NJFF) starta utsetting av laks og sjøaure tidleg på 1970-talet. Mellom 2 000 og 10 000 settefisk/smolt blir sett ut årleg. I 1983 fekk Norcem pålegg om å setje ut 2 000 laksesmolt og 1 000 sjøauresmolt i vassdraget som følgje av uttak av industrivatn til sementfabrikken i Slemmestad. I tida 1960-83 var fangstane av laks og sjøaure 50-200 kg/år, i 1984 400 kg og i 1987 912 kg.
Grodalselva er siste naturleg reproduserande lakseelv i Buskerud.
Marinens Flyvebaatfabrikk
Marinens Flyvebaatfabrikk var ein norsk produsent av militære fly til det som den gongen var Marinens flygevåpen. Marinens Flyvebaatfabrikk vart etablert i Horten i 1915 og produserte 120 fly fram til 1940. Flytypar som vart produsert inkluderte treningsfly, rekognoseringsfly, torpedofly og jagarfly. Bombefly vart ikkje prioritert ettersom det som vart sett på som aggressive våpen, ikkje høvde seg for ein nøytral nasjon.
Sjå og
Kjeller Flyfabrikk
Simelva
Sim (russisk Сим) er ei elv i Tsjeljabinsk oblast og Basjkortostan i Russland og ei av sideelvane til Belaja frå venstre i nedslagsfeltet til Volga.
Elva er 239 km lang med eit nedslagsfelt på.
Elva spring ut frå dei sørlege Uralfjella og renn frå der først nord-nordvestover mot byane Sim og Minjar, før ho snur vestover og så sørvestover. Etter å ha passert byen Asja kryssar Sim grensa til Basjkortostan og renn vidare sørvestover til ho munnar ut i Belaja.
Dei største sideelvane hennar er Inzer, Minjarka, Asja og Lemeza.
Tajruk
Tajruk (russisk Тайрук (Тяйрюк) ) er ei elv i Basjkortostan i Russland og ei av sideelvane til Belaja i nedslagsfeltet til Volga. Elva munnar ut i Belaja ved Isjimbaj.
Veternica
Veternica (serbisk Ветерница) er ei elv sør i Serbia med ei lengd på 75 km. Ho er ei sideelv til Južna Morava frå venstre og har gjeve namn til regionen ho renn gjennom.
Piz Tschierva
Piz Tschierva (3 546 moh) er eit fjell i Berninafjella i Sveits.
Veternica
Veternica spring ut frå fjelltoppen Grot, sør i Kukavica. Fire mindre elvar møter kvarandre og skapar Veternica. Ei stund renn elva parallelt til Jablanica. Elva er knytt til Jablanica via ein kanal ved landsbyen Bogojevce, før ho munnar ut i Južna Morava.
Nedslagsfeltet til Veternica høyrer til Svartehavet og ho drenerer eit område på 515 km².
Hitar Petar Nunatak
Hitar Petar Nunatak er ein klipperik ås med ei høgd opp mot 462 m på kysten av Prince Gustav Channel, mot Alectoria Island og like sør for enden av Aitkenheadbreen på Trinityhalvøya i Graham Land i Antarktis.
Nunataken er kalla opp etter den bulgarske folkehelten Hitar Petar.
Hitar Petar Nunatak ligg 7,5 km nordaust for Mount Roberts, 4,69 km søraust for Baley Nunatak og 4,5 km sør for Tufft Nunatak.
Vicinic
Vicinic er ei sideelv til Caraş. Det meste av elva renn gjennom Romania, men den nedre delen av elva kryssar grensa til Serbia før ho munnar ut i Caraş.
Håvik
Håvik, òg stava Haavik er norske stad- og slektsnamn.
Det er 564 nordmenn som heiter Håvik og 458 som heiter Haavik (SSB, 2006).
9-ball
9-ball (eller niarball) er ein variant av biljard, med historiske røter i USA heilt tilbake til 1920-talet. Spelet kan spelast av eit kva som helst tal spelarar, sjølv om det mest vanlege er at to personar speler mot kvarandre.
Niarball har blitt den mest vanlege biljardforma i konkurransesamanheng.
Spelet
Det blir spelt på eit vanleg biljardbord med seks lommer, og med ti kuler. Køballen, som vanlegvis er kvit, vert slått mot éin eller fleire av dei ni andre kulene. Dei andre kulene er nummererte frå éin til ni. Målet med spelet er å putte niarballen på ein måte som er lovleg etter reglane.
Dei fleste reglane er like på både profesjonelt og amatørnivå.
I niarball må spelaren alltid treffe kula med det lågaste nummeret med køballen, før køballen treffer eventuelle andre kuler. Dette betyr ikkje at kulene må puttast i denne rekkjefølgja; ein kan putte alle kuler så lenge køballen treffer kula med lågast nummer først. Ettersom niarball ikkje er eit meldespel, kan ein òg putte niarballen på denne måten, og dermed vinne spelet. Ein spelar vinn òg dersom han puttar niarballen når han bryt i det første støtet.
Spelarane vekslar på å spele, og beheld turen dersom ein puttar ei kule. Dersom ein bommar, gjer ein feil eller vinn, blir det nestemann sin tur. Dersom ein gjer ein feil får motstandaren leggje køballen kvar som helst på biljardbordet før turen sin.
Kjelder
Billard américain Palla 15
Rothaargebirge
Rothaargebirge (òg kalla Rotlagergebirge) er ei låg fjellkjede i Nordrhein-Westfalen og Hessen i Tyskland..
Ein meiner at namnet ein gong må ha vore Rod-Hard-Gebirge, eller «nedhogd skog-fjella», sidan fjella ikkje har noko samanheng med fargen raud. (rot på tysk) eller «hår» (Haar).
Geografi
Den djupe skogen Rothaargebirge med rike mineralførekomstar ligg hovudsakleg i Westfalen mellom Sauerland i nord, høglandet i nordaust, Wittgensteiner Land i søraust og Siegerland i sørvest. Berre dei søraustlege delane av fjellkjeda ligg i Hessen. Ho strekkjer seg frå Eder og Lenne frå Kahler Asten (841 m) sørvest for Winterberger Hochfläche og om lag 30 km mot sørvest. Ho er ein del brattare i vest enn i aust.
Rothaargebirge utgjer mesteparten av Rothaargebirge naturpark.
Elvar og vatn
Nord i Rothaargebirge har fleire elvar sitt utspring, som Diemel, Lenne, Neger, Nuhne, Odeborn, Orke, Ruhr, Wenne og Wilde Aa. I sør har elvane Dill, Eder, Ferndorfbach, Ilse, Lahn og Sieg sitt utspring.
Vasskiljet til elvane Rhinen og Weser. Lengst sørvest i Rothaargebirge ligg demningane Obernau og Breitenbach.
Busetnadar
Av byar og landsbyar i Rothaargebirge finn ein:
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi var ein politisk og andeleg leiar for India og ein viktig person i sjølvstenderørsla for landet, opphavleg utdanna som advokat. Gandhi utvikla satyagraha, ei form for ikkje-valdeleg protest basert på ahimsa og sivil motstand. Han er sett på som ein landsfader i India, og er kjend som Mahatma ('stor ande') Gandhi, Gandhiji ('vyrde Gandhi'), eller ganske enkelt Bapu ('far'). Han vart skoten tre gonger i brystet i 1948 av ein hindunasjonalist.
Gandhi brukte fyrst den sivile motstanden i det indiske samfunnet sin kamp for borgarrettar i Sør-Afrika. Då han kom tilbake til India etter å ha vore i Afrika, organiserte han fattige bønder og arbeidarar i protestar mot skatteauke og utbreidd diskriminering. Etter å ha vorte leiar i partiet den indiske nasjonale kongressen, leidde Gandhi nasjonale kampanjar mellom anna for minka fattigdom, fridom for kvinner, brorskap mellom ulike religiøse og etinske grupper, slutt på «dalit»-kasten og kastediskriminering, og for økonomisk sjølvstende i landet, men framfor alt for Swaraj, sjølvstende frå utanlandsk styring. Gandhi leidde landet sitt i motstanden mot den britiske saltskatten som vart innført i India med den 400 kilometer lange saltmarsjen i 1930, og med Quit India-rørsla in 1942. Han sat i fengsel i mange år ved ulike høve både i Sør-Afrika og India.
Gandhi praktiserte og kjempa for ikkje-vald og sanninga i alle situasjonar. Han levde enkelt og oppretta ein ashram (ei form for kloster) som var sjølvstendig på alle måtar. Han laga sine eigne klede, den tradisjonelle indiske dhotien og sjalet som var vove på ein spinnerokk, og han levde på enkel vegetar-, og seinare, fruktkost. I tillegg gjennomgjekk han lange faster (somme gonger over ein månad), både for sjølvreinsing og protestar.
Aglaspidida
Aglaspidida eller basal arthropodgruppe er eit utdøydd leddyr frå nedre kambrium til slutten av ordovicium. Dei likna ein del på moderne dolkhalar, og var derfor tidlegare rekna som forfedre til sjøskorpionar og dolkhalar, men dei er i dag rekna å vere nærare i slekt med trilobittane.
Dyret hadde ei lengd på 5–15 cm. Kroppen var delt i hovud-bryst og bakkropp. Bakarst på bakkroppen var det ein lang brodd. Hovud-bryststykket hadde eit par fasettaugo og seks par ledda vedheng (eit par chelicerer og fem par gangbein).
Dei er ikkje funne i Noreg, men eksemplar av arten Paleomerus hamiltoni er funne i underkambriske lag på Kinnekulle i Sverige.
George Berkeley
George Berkeley var ein angloirsk filosof, kjend for ein ekstrem empirisme. Berkeley var påverka av ideane i opplysingstida. Han høyrde til den britiske empiriske retninga som står i motsetnad til særleg fransk rasjonalisme. Slik kan han knytast til filosofane John Locke og David Hume, som til saman vert kalla dei engelske empiristane.
Filosofi
Berkeley hevda at me ikkje kan seia noko anna om objekta i verda enn at me sansar dei. Kva som ligg bakanfor sansinga kan me ikkje seia (jamfør Immanuel Kant).
Ein konsekvens er at den ytre verda eigentleg ikkje finst anna enn som sansa, eit syn som leier mot solipsisme. Som døme må eit tre verta sansa av nokon, elles kan det ikkje eksistera. Når Berkeley ikkje gjekk så langt som til solipsisme, kjem det av to ting. For det første må me tru at andre menneske oppfattar omtrent det same som ein sjølv oppfattar av verda. Når ein talar om eit tre, vil semja om korleis det ser ut, plassering osb vera såpass lik at det ikkje gjev god meining å tru at det ikkje er ein sams røyndom bak sanseinntrykka. For det andre, som en fylgje, vil treet då eksistera berre fordi det blir sansa heile tida, uavbrote. Og den som sansar er då Gud, som det for biskop Berkely stod sentralt å prova fanst.
Deklinasjon
Deklinasjon er ein av koordinatane for himmelobjekt, gjeve som vinkelavstanden frå himmelekvator og forkorta til DEC (symbol δ). Deklinasjonen vert vanlegvis gjeven i grader, minutt og sekund. I dette systemet er det nordlege polpunktet på +90°, himmelekvator på 0° og himmelens sørpol -90°. Deklinasjonen kan kombinerast med rektasensjon for å definere posisjonar på himmelkvelvingen
Naturleg satellitt
Naturlege satellittar er himmellekamar som går i bane kring andre større himmellekamar. Månar er ein type naturlege satellittar. Det er minst 140 månar i solsystemet, og truleg mange andre i bane rundt planetar i andre solsystem. Det typiske er at dei store gasskjempene har mange månar. Merkur og Venus har ingen månar, jorda har éin stor og Mars har to små.
1036 Ganymed
1036 Ganymed er den største amor- og nærjordsasteroiden. Den vart oppdaga av Walter Baade 23. oktober 1924 og er namnsett etter Ganymedes, den trojanske prinsen som Zeus valde som munnskjenk for dei greske gudane.
Naturleg satellitt
Utspring
Ein meiner at dei fleste månane blei danna i det kollapsande området i den protoplanetariske skiva som var grunnlaget til planeten månen høyrer til. Men det er mange kjente og moglege unntak og variasjonar i denne standardmodellen. Fleire månar er mest sannsynleg innfanga asteroidar, andre kan vera fragment av større månar sprengt ved kollisjonar. Månen til jorda har igjen eit anna opphav, ein del av planeten vår blei sprengt vekk ved ein kjempekollisjon med ein annan himmellekam. Så lenge dei fleste månane berre er kjent frå enkelte observasjonar frå romsondar eller teleskop er dei fleste opphavsteoriane enda usikre.
Månane i solsystemet
Dei største månane i solsystemet (dei over 3 000 km i diameter) er (frå sola og utover) den eine til jorda: Månen, dei galileiske månane til Jupiter: Io, Europa, Ganymede, og Callisto, saturnmånen Titan, og neptunmånen Triton. For mindre månar, sjekk tabellen under kvar planet.
1036 Ganymed
Ganymed er omtren 32 km i diameter og er ein S-type-asteroide, noko som betyr at den har ei relativt reflektiv overflate og er samansett av jern- og magnesiumsilikat. Den er også ein marskryssar. I 1998 vart det gjort radarobservasjonar ved Aercibo-observatoriet som avslørte eit nesten rundt objekt.
Ein okkultasjon av ei stjerne av Ganymed vart observert frå California 22. august 1985.
Naturleg satellitt
Månane i solsystemet
Her er ein samanliknande tabell som klassifiserer alle kjende månar etter diameter. Han inkluderer au nokre andre objekt å bite merke i, enkelte asteriodar, planetar og kuiperbelteobjekt.
¹ Det er omdiskutert om Cruithne kan teljast som ein verkeleg måne, men han er med i tabellen for samanlikninga sin del.
Ångström
Ein ångstrøm (symbol Å, også ångström, angström, eller angstrom ) er ei lengdeeining. Eininga er ikkje ei SI-eining, men vert delvis likevel brukt i samband med SI. Ein Å er ofte nytta for å forklare storleiken til eit atom, lengda til kjemiske bindingar, røntgenstråling og det det synlege optiske spekteret (lys).
Definisjon
Til samanlikning er gjennomsnittlege diameteren til eit atom rekna ut til å vere i området frå omtrent 0,5 Å for hydrogen, det minste atomet, til omtrent 3,8 Å for uran, eit av dei største naturlege grunnstoffa på jorda.
Opphav
Eininga er oppkalla etter den svenske fysikaren Anders Jonas Ångström (1814–1874), ein av grunnleggarane for spektroskopi. I tillegg studerte Ångström varmeoverføring, jordmagnetisme og nordlys. Han laga spektrale kart over solstråling som viser lengda av elektromagnetisk stråling i det elektromagnetiske spekteret i multiple einingar av ein ti-milliontedel av ein millimeter, eller 10−10 meter. Denne lengdeeininga vart då kjent som ångström, Å.
Zirkon
Zirkon (også hyasint eller gul zirkon) er eit mineral som høyrer til gruppa nesosilikatar. Det kjemiske namnet er zirkoniumsilikat og den kjemiske formelen er ZrSiO4. Hafnium er nesten alltid til stades i mengder frå 1 til 4%. Krystallstrukturen til zirkon er eit tetragonal krystallsystem. Den naturlege fargen til zirkon varierer mellom fargelaus, gul-gyllen, raud, brun og grøn. Dei fargelause artane har kvalitetar som edelsteinar og er populære erstatningar for diamantar. Desse vert òg kalla «Maturadiamant». Mineralet må ikkje forvekslast med kubisk zirkonia, eit syntetisk stoff med ei heilt anna kjemisk samansetjing.
Namnet kjem anten frå det arabiske ordet zarqun, som tyder sinober, eller frå det persiske zargun, som tyder gyllen-farga.
Zirkon er eit usedvanleg mineral og finst nesten alle stader i jordskorpa og i alle slags bergartar, men store krystallar er sjeldne. På grunn av dette er zirkon er det viktigaste mineralet for datering av bergartar. Zirkon inneheld alltid noko uran eller thorium, som er radioaktivt og vert brote ned over tid til bly. Alderen kan derfor reknast ut ved å undersøke forholdet mellom bly og uran.
Zirkon er det eldste mineralet ein kjenner til, 4406±8 millionar år gammalt.
Tschima da Flix
Tschima da Flix er eit fjell i Albulafjella i Graubünden i Sveits.
Tanyp
Tanyp eller Vystryj Tanyp (russisk Быстрый Танып) er ei elv i Perm kraj og Basjkortostan i Russland og ei av sideelvane til Belaja frå venstre i nedslagsfeltet til Volga.
Elva har ei lengd på 345 km og eit nedslagsfelt på. 20 km frå munningen er middelvassføringa hennar 44,5 m³/s. Tanyp frys til i første halvdel av november og vert isfri att i april.
Piet Kleine
Pieter Kleine, kjend som Piet Kleine, er ein nederlandsk tidlegare skeiseløpar frå Hollandscheveld. Han vart olympisk meister på 10000 meter under Vinter-OL 1976 og verdsmeister i firkamp same sesongen.
Kleine fekk sitt gjennombrot i 1973-sesongen med ein tredjeplass i VM i firkamp. To sesongar seinare kom på same pallplassen då EM 1975 vart avvikla i Heerenveen.
Under Vinter-OL 1976 i Innsbruck tok Kleine sølvmedaljen på 5000 meter, slått med to sekundar av norske Sten Stensen. Tre dagar seinare revansjerte Kleine seg og gjekk til topps på 10000 meter. I eit seint par kom han i mål på tida 14.50,5, og slo dermed Stensen si leiartid med knappe tre sekundar. Eit par veker seinare vann Kleine firkamp-VM i Heerenveen, framom nettopp Stensen.
Kleine vart i 1978 nederlandsk firkampmeister for fyrste og siste gong, elles kom han seks gongar på andreplassen i den nasjonale meisterskapen i tida 1973-81. Internasjonalt markerte han seg lite etter 1976-sesongen, eit OL-sølv på 10 000 meter under Vinter-OL 1980 i Lake Placid var hans einaste pallplassering.
Han la opp etter 1981-sesongen.
Silifke
Silifke (Selefke; gresk Σελεύκεια, Selevkia eller Selevkeia) er ein by og eit distrikt i sør i det sentrale provinsen Mersin i Tyrkia, 80 km vest for byen Mersin, vest i Çukurova.
Biddin
Biddin er ein by i Amman guvernement nordvest i Jordan.
Silifke
Silifke ligg nær kysten av Middelhavet, ved breidda av elva Göksu, som renn ned frå Taurusfjella.
Silifke vart tidlegare kalla Seleucia ad Calycadnum på latinsk. Den antikke byen Olba, Olbasa, Olbia eller Ourbanopolis låg òg innanfor bygrensene til dagens Silifke.
Silifke er ein industriby med gode vegsamband til andre byområde. Her vert det produsert drikkevarer, kjemikaliar, klede, sko, glas, plastikkvarer, keramikk og tekstil.
Klima
Silifke har eit middelhavsklima med varme og tørre somrar og mild og våte vintrar.
Abstrakt algebra
Abstrakt algebra er ei grein innan matematikken der ein studerer algebraiske strukturar, der dei viktigaste er grupper, ringar og kroppar.
Dei store norske matematikarane Niels Henrik Abel og Sophus Lie gjorde viktige bidrag innan abstrakt algebra.
Kakaduer
Kakaduer er 21 fugleartar som tilhøyrer den biologiske familien Cacatuidae. Saman med parakittar, Psittacoidea, og dei store papegøyane på New Zealand, Strigopidae, utgjer dei saman den biologiske ordenen papegøyefuglar, Psittaciformes. Familien har ein hovudsakleg australasiatisk distribusjon, frå Filippinane og dei ​​austlege indonesiske øyane til Ny-Guinea, Salomonøyane og Australia. Namnet kakadu(e) stammar frå det indonesiske namnet på desse fuglane, kaka(k)tua.
Kakaduer har mykje til felles med andre papegøyefuglar, mellom anna nebbforma og føtene med to tær framover og to bakover. Ein av tinga som skil dei er at kakaduene ofte har ein hanekam som kan slåast opp. Kakaduer er kjenneleg på den prangande fjørtoppen og det strerkt bende nebbet. Fjørdraktene er generelt mindre fargerike enn hos andre papegøyar, ho er hovudsakleg kvit, grå eller svart og ofte med fargavariasjonar i fjørtopp, kinn eller hale. I gjennomsnitt er dei større enn andre papegøyar; likevel er nymfekakadu, den minste kakaduarten, ein liten fugl.
Dietten er sett saman av frø, rotknollar, frukt, blomar og insekt. Dei beitar ofte i store flokkar, spesielt når dei plukkar føda på bakken. Kakaduer er monogame og hekkar i hole tre. Nokre kakaduartar har vore negativt påverka av habitattap, spesielt ved mangel på eigna hekkeplassar etter at store tre er blitt fjerna; og omvendt, nokre artar har tilpassa seg godt menneskelege endringar og blir no rekna som skadedyr i landbruket.
Tschingel
Tschingel er eit fjell i Bern-Alpane i Sveits.
Kakaduer
Kakaduer er populære, men krevjande fuglar i fuglerøkt. Nymfekakadu er den enklaste kakaduarten i avikultur, og er utvilsamt den mest talrike i fangenskap. Kvite kakaduer er meir vanleg i fangenskap enn svarte kakaduer. Ulovleg handel med fanga villfuglar medverkar til nedgangen av nokre av kakaduartane.
Artslista
Kakaduer i rekkjefølgje etter Clementslista versjon 6.8 frå august 2013 med norske namn etter Norske navn på verdens fugler.
Slekt Probosciger
Slekt Calyptorhynchus
Slekt Callocephalon
Slekt Lophochroa
Slekt Eolophus
Slekt Nymphicus
Martin Heinrich Klaproth
Martin Heinrich Klaproth var ein tysk kjemikar som oppdaga dei tre grunnstoffa uran, zirkonium og titan.
Klaproth gjorde mykje for å forbetra og systematisera framgangsmåtane innan analytisk kjemi og mineralogi. Gjennom arbeidet sitt både oppdaga og identifiserte han grunnstoffa uran, zirkonium og titan. Han fann òg fram til oppbygginga av fleire samansette stoff, mellom anna dei som inneheldt dei nyleg oppdaga grunnstoffa tellur, strontium, cerium og krom.
Vitskapsmannen som skulle bli leiande innan kjemifaget i Tyskland starta som apotekar. Han var fødd i Wernigerode og hadde først assistentjobbar i apotek i Quedlinburg, Hannover, Berlin og Danzig (Gdańsk) før han slo seg ned i Berlin som styrar av eit apotek i 1771. Etter å ha gifta seg med den velståande Christiane Sophie Lehmann, niesa til apotekaren Andreas Sigismund Marggraf, blei han eigar av Bären-Apotheke i byen i 1780.
Frå 1782 var Klaproth tilsett ved Ober-Collegium Medicum, og fem år seinare blei han førelesar i kjemi for det kongelege prøyssiske artilleriet. Då Humboldt-universitet i Berlin blei grunnlagd i 1810 blei han utnemnd til professor i kjemi.
Martin Klaproth blei ramma av slag første nyttårsdag og døydde i Berlin.
Sonen hans, Heinrich Julius Klaproth, hadde gått mot faren sin vilje og blei ein orientalist og oppdagar.
Afrodyr
Afrodyr (Afrosoricida) er ei gruppe av pattedyr, som ein del av dei placentale pattedyra.
Hydrogenering
Hydrogenering er ein kjemisk reaksjon der umetta bindingar mellom karbonatom blir redusert ved at eit hydrogenatom blir knytt til kvart karbonatom.
Aulielva
Aulielva er eit lite vassdrag i Tønsberg kommune i Vestfold og Telemark og som for ein stor del renn gjennom eit flatt landskap langs riksveg 35 til Sem. Ved Tønsberg renn ho ut i sjøen, inst i Tønsbergfjorden.
Hydrogenering
Resultatet av hydrogenering er ein addisjon av hydrogen (H2) til molekylet ved dobbeltbindinga i molekylet. Den motsette prosessen vert kalla dehydrogenering.
Kril
Taksonomi
Taksonomien til storkreps er komplisert og store delar av gruppa er utdøydd. Ei vanleg oppdeling anerkjenner storkreps som ei av seks ulike klassar av krepsdyr der storkreps er den mest artsrike gruppa. Ei moderne oppdatering av systematikken er gjeven av Martin og Davis, som oversikta under følgjer ned til nivået orden. Lågare nivå følgjer i enkelte tilfelle Catalogue of Life, men stort sett WoRMS-databasen. Utdøydde grupper er markert med †.
Spessart
Spessart er ei rekkje åsar nordvest i Bayern og sør i Hessen i Tyskland. Elva Main tar ein lang sving rundt Spessart og renn langs tre av sidene på fjellkjeda. To store byar ligg ved foten av Spessart, Aschaffenburg og Würzburg.
Sjølv om Speessart om lag er sirkelforma strekkjer hovudryggen seg frå sørvest til nordaust. Ho held fram som Odenwald i sørvest og som Rhön i nordaust.
Abdoun i Amman
Abdoun er eit bustadområde i Amman i Jordan. Abdoun vert av mange rekna som den mest velståande bydelen i byen og ligg sør i Amman.
Abdoun er eit utelivsområde i Amman med fleire nattklubbar, restaurantar, kafear og marknadsbuer. Abdoun Mall, det første kjøpesenteret i Amman då det opna, ligg òg i denne bydelen.
Abdoun grensar til bydelane Deir Ghbar, Swefieh, Ras Al Ain og Jabal Amman.
Tiuj
Tiuj (russisk Тюй) er ei elv i Perm kraj og Basjkortostan i Russland og ei av sideelvane til Ufa frå høgre. Elva renn gjennom søraustlege område av Perm kraj og nord i Basjkortostan.
Elva er 193 km lang og har eit nedslagsfelt på.
Sør-Amerika
Sør-Amerika er det sørlege av dei to kontinenta som utgjer den amerikanske verdsdelen. Området strekker seg rundt 7 600 km, frå rundt 12° nord for ekvator til over 55° sør for han, like ved Antarktis. Kysten møter Stillehavet på vestsida og Atlanterhavet på austsida. Landskapet er prega av dei ruvande Andesfjella i vest og Amazonaselva, fruktbart land og tropisk regnskog i aust. Geologisk er Sør-Amerika eit eige kontinent, i og med at det berre trefte Nord-Amerika ganske nyleg. Mange nord-amerikanarar reknar det òg som ein eigen verdsdel.
Urfolket i Sør-Amerika kom nordfrå, etter først å ha gått over landbrua i Beringstredet og vandra sørover. Dei kan òg ha møtt stillehavsfolk som hadde reist over havet. Området vart invadert av europearar frå 1530-åra, først spanjolar og sidan portugisarar. Det vart delt inn i koloniar, som fekk sjølvstende på 1800-talet.
Kanitz Nunatak
Kanitz Nunatak er eit bratt fjell med ei høgd opp mot over 600 moh sør i forberga av Laclavère Plateau på Trinityhalvøya på Den antarktiske halvøya. Det ligg 8,43 km sør for Ami Boué Peak, 9,81 km aust-søraust for Dabnik Peak, 6,5 km nord for Cain Nunatak og 9,84 km sør for Theodolite Hill. Det ligg oppom Broad Valley i sør.
Fjellet er kalla opp etter busetnaden Kanitz nordvest i Bulgaria i samband med austerriksk-ungarske geografen og etnografem Felix Kanitz (1829–1904).
Alberto Korda
Alberto Díaz Gutiérrez, betre kjend som Alberto Korda, var ein cubansk fotograf, mest kjend for fotografiet av Che Guevara. Bildet er kjent verda over, og er i dag eit av verdens mest vidkjende portrett.
Korda fotograferte under den cubanske revolusjonen, og kom dermed nær både Che Guevara og Fidel Castro. I tillegg har han arbeidd som motefotograf i Havana.
Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda
Reichsministerium für Volksaufklärung und Propaganda, Riksministeriet for folkeopplysing og propaganda, (korta til RMVP eller Propagandaministerium; Propagandaministeriet), var eit ministerium (departement i Nazi-Tyskland i tida frå 1933 til 1945. Joseph Goebbels var leiar for ministeriet. Ministeriet nytta særleg media som film, radio og aviser for å få fram bodskapen til det statsberande partiet NSDAP. Kultur, til dømes kunst og idrett, vart òg regulert og nytta til det same føremålet.
Under andre verdskrig vart det oppretta propagandakontor i område okkupert av Tyskland. I Noreg vart det oppretta ei avdeling i kontoret til Reichskommissar für die besetzten norwegischen Gebiete.
Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!
'Tönet, ihr pauken! Erschallet, trompeten!', BWV 214, er ein kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Han vart komponert i Leipzig i 1733 som Dramma Per Musica for bursdagen til Maria Josepha, dronning av Polen og kurfyrstinne av Sachsen. Stykket vart framført ved Gottfried Zimmermann's kaffihus.
Humle
Humle (Humulus lupulus) er ei fleirårig slyngplante som høyrer til hampfamilien (Cannabidaceae). Humle kan verte 6-7 meter høg, og visnar ned til rota kvar vinter. Planta veks fort; når veksten er på det kraftigaste kan planta vekse opp mot 20 cm i døgnet.
Humle veks vilt over store delar av Noreg, og har dessuten vore dyrka i fleire hundre år. Planta vert brukt som medisinplante, men er mest kjend fordi ho vert brukt til ølbrygging. Humle kan føre til akutt hypotermi hos hundar og kattar.
Frå gamalt
I Frostatingslova heiter det at den som tok humle frå annan manns hage, laut svara verdet og bøter attpå. På denne tida var det òg påbode å bryggje øl til jonsok og jol.
Tönet, ihr Pauken! Erschallet, Trompeten!
Teksten er skriven av ein ukjend tekstforfattar, truleg Bach sjølv.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for tre trompetar, pauke, to tverrfløyte, to oboar, to fiolinar, bratsj og basso continuo (med orgel og fagott), samt songsolistane Bellona (sopran), Pallas (alt), Irene (tenor), Fama (bass) og firedelt kor.
Det består av ni satsar:
Sichuanmandarin
Sichuanmandarin eller sichuanhua eller sichuanesisk (forenkla kinesisk: 四川话; tradisjonell kinesisk: 四川話; pinyin: Sìchuānhuà; Wade-Giles: Szŭ-ch'uan-hua, sichuanesisk: ʂːtsʰuən‘huaː) er ein dialekt innan dialektgruppa sørvestmandarin (西南官话), ei grein av det kinesiske språket mandarin.
Språket vert tala av ca 120 millionar menneske i provinsen Sichuan og i byprovinsen Chongqing, og i tilgrensande delar av Hubei, Guizhou, Yunnan, Hunan og Guangxi.
Sauerland
Historie
Ein del av Sauerland høyrte til grevskapet Mark med sentrum i Altena, og den andre delen høyrte til Grevskapet Arnsberg, som seinare vart eigd av biskopane i Köln. Hertugdømet Limburg dekte eit lite område i den lågare delen av elva Lenne. Etter Napoleonskrigane vart heile området ein del av Preussen og den nye provinsen Westfalen, som etter den andre verdskrigen vart ein del av den nye delstaten Nordrhein-Westfalen. I dag er området delt av landkreisa Märkischer Kreis, Olpe og Hochsauerland. Dei vestlegaste områda av det hessiske landkreiset Waldeck-Frankenberg vert òg rekna som ein del av Sauerland.
Sichuanmandarin
Dialektar
Sichuanesisk har mindre dialektspenn enn alle dei andre mandarinspråk. Men det er 	mogeleg å gruppera språket i fire dialektar: Minjiangdialekten (岷江小片), Chengdu-Chongqing-dialekten (成渝片), Renshou-Fushun-dialektar (仁富小片) og Ya'an-Shimian-dialekten (雅棉小片).
Sauerland
Geografi
Det høgaste punktet i Sauerland er Langenberg (843 m) nær Olsberg. Meir kjend er derimot Kahler Asten (842 m) nær Winterberg på grunn av vêrstasjonen som ligg her. Begge høyrer til fjellkjeda som heiter Rothaargebirge.
Laßt uns sorgen, laßt uns wachen
Laßt uns sorgen, laßt uns wachen, BWV 213, er ein kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Sichuanmandarin
Dialektar
Minjiang, Ya'an-Shimian og Renshou-Fushun vert tala for det meste i det sørlege og i det vestlege Sichuan der befolkninga i større grad nedættar frå den eldre sichuanesiske befolkning enn dagens befolkning i nordlege eller austlege Sichuan. Desse dialektane har bevart mange særdrag frå bashu (dei gamle sichuanesarane sitt språk), og kallast difor ofte for gamalsichuanesisk. Derimot er Chengdu-Chongqing gjerne kalla nysichuanesisk og har fåe restar etter bashu.
Sauerland
Byar
Den største byen i Sauerland er Iserlohn etterfølgt av Lüdenscheid og Arnsberg.
Laßt uns sorgen, laßt uns wachen
Han vart komponert i Leipzig i 1733 som Dramma per Musica (Valet til Herkules) for 11-årsdagen til prins Friedrich Christian.
Teksten er skriven av Christian Friedrich Henrici (Picander).
Innerfolda
Innerfolda eller Indre Foldafjorden er den inste fjordarmen av Foldafjorden i Nærøysund og Høylandet kommunar i Trøndelag. Fjorden strekkjer seg 45 km nordaustover frå Kolvereid, og seinare søraustover til Kongsmoen i botn av fjorden.
Fjorden har innløp via Korsnessundet mellom Korsneset i vest og Finnestranda i aust. Fjorden går først nordaustover med spreidde busetnader på nordsida, mellom anna grenda Krelingan. Litt lenger inn i fjorden ligg Årforbukta på nordsida og grenda Årfora. Litt lenger nordaust ligg grenda Leirvika.
Fv521 går på nordsida av fjorden frå Foldereid og austover. Frå Foldereid går Riksveg 770 langs nordsida av fjorden vestover til Kolvereid.
Laßt uns sorgen, laßt uns wachen
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for to valthorn, obo d’amore, obo, to fiolinar, fagott, bratsj og basso continuo, samt solistane Wollust = begjær (sopran), Herkules (alt), Tugend = dyd (tenor), Merkur (bass) og firedelt kor.
Kalývia Thorikoú
Kalývia Thorikoú (gresk Καλύβια Θορικού) er ein tettstad og tidlegare kommune i dei søraustlege forstadane til Aten i Hellas. Han ligg 35 km frå sentrum av Aten. Frå 2011 er han ein del av kommunen Saronikós i periferieininga Aust-Attikí i periferien Attikí. Området var stort sett landleg fram til 1970-åra då forstadshus byrja å dukke opp i stort omfang.
Ved folketeljinga i 2011 hadde kommunaleininga Kalývia Thorikoú 14 424 innbyggjarar, som alle budde i tettstaden med same namn.
Laßt uns sorgen, laßt uns wachen
Instrumentering og struktur
Det består av 13 satsar:
Agnostida
Agnostida er ein utdøydd leddyrorden som vanlegvis blir klassifisert saman med trilobittane, men har òg blitt rekna for å vere meir i slekt med krepsdyra.
Dei hadde skal av kalk. Hovudskjoldet og haleskjoldet var like store og ganske like kvarandre. Kroppen mellom desse to hadde berre to ledd. Dyra levde truleg konstant samanrulla slik at fronten av hovudet og bakkanten av halen låg nær kvarandre. Funksjonelt liknar dette på leveviset hos muslingkreps som har to skal på kvar side av hovudet som kan lukkast.
Agnostidane finst ofte over store område og levde derfor planktonisk. Dei oppsto i slutten av underkambrium og utvikla seg raskt i mellom-, og overkambrium og er derfor viktige ledefossil i desse tidsperiodane. Gruppa levde gjennom heile ordovicium, men var sjeldne og mindre utbreidd.
Den mest kjente agnostiden er Agnostus pisiformis frå nedste overkambrium i Skandinavia, der han kan danne tjukke lag kalkstein som berre består av skal av dette dyret. På Kinnekulle i Sverige har ein funne eksemplar med alle bein og antenner bevart, slik at denne arten truleg er eit av dei mest detaljert kjende fossile leddyra som finst.
Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen
Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen, BWV 215, er ein kantate komponert av Johann Sebastian Bach.
Sande kyrkje
Sande kyrkje er namn på fleire kyrkjer i Noreg:
Preise dein Glücke, gesegnetes Sachsen
Han vart komponert i Leipzig i 1734 for kroninga av August III som konge av Polen.
Teksten er skriven av Johann Christoph Clauder.
Instrumentering og struktur
Stykket er instrumentert for tre trompetar, pauke, to tverrfløyter, to oboar d’amore, to fiolinar, bratsj, cello, fagott og basso continuo, samt tre songsolistar (sopran, tenor, bass) og åttedelt dobbelt kor.
Det består av ni satsar:
Vlasina
Vlasina (serbisk Власина) er ei elv søraust i Serbia med ei lengd på 68 km. Ho er ei sideelv til Južna Morava frå venstre, og har gjeve namn til regionen ho renn gjennom.
Vlasina spring ut frå Vlasinasjøen i ei høgd på 1213 meter over havet. Innsjøen var tidlegare ei torvmyr,m en då Vlasina vart demd opp i perioden 1947 til 1951 vart myra gjort om til ein kunstig innsjø. Vlasina munnar ut i Južna Morava aust for Leskovac.
Vlasina drenerer eit område på 1050 km² og har eit nedslagsfelt som høyrer til Svartehavet.
Etter ein perioden med kraftig regn den 26. juni 1988 oppstod det ein katastrofal flaum i Vlasina. Eit område på over 1000 km² vart råka og det vart gjort skadar for om lag 1 milliard dollar.
Det første krosstoget
Det første krosstoget vart starta i 1095 av pave Urban II med mål om å frigjere den heilage byen Jerusalem og Det heilage landet frå muslimane og frigjere dei austlege kristne får det muslimske styret. Det som starta som ei bøn frå den austromerske keisaren Alexius I Comnenus om hjelp frå vestlege leigesoldatar til å kjempa mot seldsjukk-dynastiet i Anatolia, snudde raskt til ei veldig folkevandring og erobring av områda utanfor Europa. Både riddarar og bønder frå mange nasjonar i Vest-Europa reiste over hav og land mot Jerusalem og erobra byen i juli 1099, der dei oppretta kongedømet Jerusalem og andre krossfararstatar. Sjølv om desse statane varte mindre enn to hundre år var det første krosstoget eit vendepunkt i utvidinga av dei vestlege maktene, i tillegg til at dei første internasjonale handelsrutene frå vest mot aust vart opna sidan fallet til Vestromarriket.
Bakgrunn
Krosstoga, og særleg det første, hadde bakgrunn i hendingar som fann stad tidlegare i mellomalderen. Kombinasjonen av karolingarriket sitt samanbrot, stabiliteten i grenseområda i Europa etter kristninga av vikingane og madjarane førte til at krigarklassen, som hadde vakse seg stor i krigstidene, hadde lite å ta seg til utover og slost seg imellom og terroriserte bøndene.
Fleire stader kanaliserte ein denne latente valden inn i felttog mot ikkje-kristne. I Spania byrja Reconquista mot maurarane på denne tida, på Sicilia kjempa normannarar mot sarasenarar osb. Tanken om krig mot muslimane var dermed alt kjend for mange. I 1074 oppfordra pave Gregor VII milites Christi, kristi soldatar, til å kome den austromerske keisaren til unnsetning etter at han tapte i slaget ved Manzikert i 1071. Få følgde denne oppfordringa, men idéen var sådd. Kombinert med behovet for sikrare forhold for dei mange pilegrimmane som tok den farefulle reisa til Jerusalem oppstod dermed føresetnaden for at oppfordringa om å sette ut på Krosstog vart tatt imot. Pave Urban II utløyste dette då han offentleggjorde ønsket sitt om å gjenerobre Det heilage landet. Mottoet hans for felttoget var Deus vult!, «Gud vil det!».
Austen seint på 1000-talet
Den næraste naboen til Vest-Europa i søraust var Austromarriket, som var kristne men høyrde til den ortodokse kyrkja. Under keisar Alexios I Komnenos låg landområda til riket stort sett i Europa og på vestkysten av Anatolia. Dei hadde mange fiendar, som normannarane i vest og seldsjukkane i aust. Lenger aust var Anatolia, Syria, Palestina og Egypt alle under muslimsk kontroll, men var politisk, og til ein viss grad kulturelt spreidd under det første krosstoget, noko som medverka til at krosstoget vart ein suksess. Anatolia og Syria var under sunni-seldsjukkar, som tidlegare hadde vore samla i eit stort rike («Store Seldsjuk»), men på denne tida var det delt inn i fleire mindre statar. Alp Arslan hadde slått Austromarriket ved Manzikert i 1071 og innlemma mykje av Anatolia i Store Seldsjuk. Dette riket vart delt opp etter Alp Arslan døydde i 1072. Same året etterfølgde Malik Shah I Alp Arslan og styrte fram til 1092. I denne perioden sleit Seldsjukk-riket med interne opprør. I sultanatet Rüm i Anatolia vart Malik Shah I etterfølgt av Kilij Arslan I og i Syria av bror sin Tutush I, som døydde i 1095. Tutush sine søner Radwan og Duqaq arva Aleppo og Damaskus, som vidare delte Syria mellom emirar som var fiendtleg innstilt mot kvarandre og mot Kerbogha, atabegen av Mosul. Desse statane var meir fokusert på å sikre sine eigne område og få kontroll over naboområda enn å samarbeide mot krossfararane.
Elles i seldsjukk-området var ortoqidane nordaust i Syria og nord i Mesopotamia. Dei kontrollerte Jerusalem fram til 1098. Aust i Anatolia og nord i Syria vart det grunnlagd ein stat av Danishmend, ein seldsjukkisk leigesoldat. Krossfararane hadde ikkje særleg kontakt med nokre av desse gruppene før etter krosstoget. Assassinarane vart òg viktigare i syriske forretningar.