cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Déodat Gratet de Dolomieu
Fengslinga av ein verdskjend vitskapasmann under slike tilhøve var avskyeleg for det intellektuelle samfunnet i Europa. Sjølv det vitskaplege samfunnet i England, som var i krig med Frankrike, protesterte på dette fangenskapet. Talleyrand, den franske utanriksministeren, prøvde å forhandle med paven om å få frigjeve Dolomieu, men Napoleon, som då var førstekonsul i Frankrike, følte at dette var æreslaust å forhandle med paven. I staden leia han våren 1800 den franske armeen inn i Italia og knuste austerrikarane og deira italienske allierte den 14. juni i slaget ved Marengo. Heile Italia vart underlagt Napoelon. Eit av vilkåra i fredsavtalen til Napoleon i Firenze i mars 18081 var at Dolomieu skulle sleppast fri så snart som råd.
Dolomieu heldt fram dei vitskaplege studiane sine då han slapp fri, men helsa hans hadde vorte dårleg under det lange fangenskapet på Sicilia, og han døydde på veg til Alpane hos systera ved Châteauneuf.
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur er hovudstaden og den største byen i Malaysia, grunnlagt i 1857. Den utøvande statsmakta er flytta til ein ny administrativ hovudstad, Putrajaya, men bustaden til kongen av Malaysia, parlamentet og den dømande statsmakta har vorte verande i Kuala Lumpur.
Kuala Lumpur er eitt av dei tre føderale territoria i Malaysia. Det er fullstendig omgjeve av delstaten Selangor, og ligg nær vestkysten av Malakkahalvøya.
Eldfell
Eldfell (utt. eld-fedl, tyder 'eldfjell') er ein om lag 200 meter høg sinderkjeglevulkan på den islandske øya Heimaey, som vart danna då eit vulkanutbrot overraskande byrja 23. januar 1973, like utanfor byen Heimaey.
Utbrotet utløyste ei alvorleg krise og førte nesten til ei permanent evakuering av øya. Vulkansk oske fall over mesteparten av øya og øydela mange hus. Ein straum av lava trua med å fylle igjen hamna, som var hovudinntektskjelda til øya via fiskeriflåten. Ein operasjon vart sett i gang for å kjøle ned lavaen ved å pumpe sjøvatn på toppen av han, noko som var vellukka og hindra lavaen frå å stenge hamna.
Etter at utbrotet var over, brukte øyfolket varmen frå den sakte avkjølande lavaen til å produsere varmt vatn og generere elektrisitet. Dei brukte òg noko av tefraen, nedfall frå dei eksplosive utbrota, for å forlenge rullebanen på øya sin litle flyplass, og som fyllmateriale som dei bygde 200 nye hus på.
Bakgrunn
Island høyrer til ein region med hyppige vulkanske utbrot på grunn av plasseringa si midt på Den midtatlantiske ryggen, der den nordamerikanske plata og den eurasiatiske plata flyttar seg bort frå kvarandre, og plasseringa over den islandske søylestraummen, noko som drastisk aukar den vulkanske aktiviteten. Det er estimert at rundt ein tredjedel av all basaltisk lava frå vulkanutbrot i verda i historisk tid, har vorte produsert gjennom islandske utbrot.
Vestmannaeyjar ligg utanfor sørkysten av Island og består av fleire små øyar som alle er danna av vulkanutbrot i den holocenske tidsepoken. Heimaey, som er den største øya i øygruppa og den einaste busette, består òg av litt materiale frå den pleistocenske tida. Det mest synlege landskapstrekket på Heimaey før 1973, var Helgafell – ei 200 meter høg vulkankjegle som vart danna i eit utbrot for rundt 5 000 år sidan.
Øygruppa vart busett første gong rundt 874, opphavleg av rømte irske trælar som høyrte til vikingar på det islandske fastlandet. Desse busetjarane gav øygruppa namnet sitt – då Irland var vest for det skandinaviske fastlandet. Sjølv om øya har vore plaga av dårleg vassforsyning og sjørøvarverksemd gjennom mykje av historia si, har ho likevel vorte det viktigaste senteret for Island sin fiskeindustri, med ei av dei få gode hamnene på sørsida av landet, og med ei plassering midt på ein god fiskebanke.
Etter at området vart busett har det ikkje vore nokre kjende utbrot på øygruppa før i 1963, då øya Surtsey vart skapt gjennom eit nesten fire år langt utbrot som byrja i havet rundt 20 kilometer sørvest for Heimaey. Undersjøiske utbrot kan elles òg ha funne stad i 1637 og 1896. Forskarar har spekulert i om vulkansk aktivitet ved øygruppa kan ha auka på grunn av sørleg riftsonen som kryssar Island kan ha flytta seg sørover.
Utbrotet byrjar
21. januar 1973, ca. kl. 20.00, byrja ei rekkje med små jordskjelv i området rundt Heimaey. Skjelva var for svake til at dei kunne følast av folkesetnaden på Island, men ein seismisk stasjon 60 km unna registrerte over 100 større skjelv den 22. januar i tidsrommet 01.00–03.00. Skjelva heldt fram i mindre tal fram til kl. 11 same dag, då dei hadde eit opphald fram til kl. 23.00 om kvelden. Frå kl. 23.00 til 01.34 på morgonen 23. januar, vart det registrert sju skjelv, der det kraftigaste målte 2,7 på richterskalaen.
Små skjelv er ganske vanlege i forkastingssoner, og det var ingenting i desse målingane som varsla om eit større vulkanutbrot. Byrjinga av utbrotet var derfor nesten heilt uventa. Rundt kl. 01.55 om morgonen 23. januar, opna ei rivne opp på austsida av øya, knapt ein kilometer unna sentrum av byen Heimaey, rundt 200 meter aust for Kirkjubær, der kyrkja på øya ein gong stod.
Rivna spreidde seg raskt til ei lengde på to kilometer og strekte seg frå den eine breidda til den andre. Det var òg undervassaktivitet rett utanfor øya ved dei nordre og sørlege endane av sprekken. Spektakulære lavafontener kunne ein sjå langs heile sprekken, som nådde ei maksimal lengd på rundt tre km i løpet av dei første få timane av utbrotet. Men aktiviteten konsentrerte seg snart rundt ei opning rundt 800 meter nord for den gamle vulkanske kjegla frå Helgafell, og rett utanfor den austre utkanten av byen.
I den første tida av utbrotet vart mengda av lava og tefra som kom ut estimert til å vere rundt 100 m³ per sekund, og i løpet av dei to første dagane hadde lavafontenane bygd ei sinderkjegle som var over 100 meter høg. Namnet som opphavleg vart gjeve den nye vulkanen var Kirkjufell ('kyrkjefjell'), på grunn av at han låg nær Kirkjubær. Namnet vart ikkje teke opp av den islandske namngjevingskomiteen som heller valde Eldfell, trass i motstand hos dei lokale innbyggjarane.
Evakuering
I dei første timane av utbrotet evakuerte det islandske sivilforsvaret heile folkesetnaden på Heimaey, noko det tidlegare hadde vorte utvikla evakueringsplanar for, i tilfelle noko slikt skulle skje. Evakueringa var nødvendig på grunn av at lavastraumane allereie flytta seg sakte men sikkert mot austdelen av byen, og heile øya var trua av sjansen for oskeregn.
På grunn av kraftig uvêr i dagane før utbrotet låg nesten heile fiskeflåten i hamn – eit heldig samantreff som i stor grad hjelpte til ved organiseringa av den hurtige evakueringa. Innbyggjarane vart varsla om situasjonen av brannbilar med sirener, og samla seg ved hamna med berre dei eigedelane dei var i stand til å bere med seg. Den første båten forlet øya rundt kl. 02.30, berre ein halvtime etter at utbrotet hadde starta.
Mesteparten av innbyggjarane forlet øya med båt. Heldigvis gjorde ikkje lavastraumane og tefraen i byrjinga noko skade på flystripa på øya, og nokre få personar som ikkje var i stand til å reise med båt, vart evakuert luftvegen – primært eldre menneske og pasientar ved sjukehuset. I løpet av seks timer etter at utbrotet starta, var nesten alle av dei 5 300 innbyggjarane på øya trygt på fastlandet. Nokre få personar var attende for å utføre viktige oppgåver og for å redde eigedelar frå hus som stod i fare for å verte slukt av lavastraumane. Kyr, hestar og sauer på øya vart naudslakta.
Hus vert øydelagde og nytt land vert skapt
Hus som låg nær rivna vart snart øydelagde av lavastraumen og tefranedfall. Nokre få dagar etter at utbrotet hadde byrja, snudde vinden brått over til vestavind, noko som resulterte i omfattande nedfall av tefra over resten av øya, med påfølgjande store øydeleggingar på eigedomar. Mange hus vart øydelagde av vekta frå oska, men redningsmannskapa såvel som frivillige arbeidde jamnt med å fjerne oske frå hustak. Igjensnekring av vindauge redda ytterlegare hus. Ved slutten av februar dekte tefra det meste av øya og laget var enkelte stader opptil 5 meter tjukt. Bortsett frå fallande oske var det nokre hus som òg brann ned til grunnen etter å ha vorte trefte av lavabomber, eller stod direkte i vegen for dei framrykkande lavastraumane.
Tidleg i februar hadde det kraftige nedfallet av tefra minka, men lavastraumar byrja å skape alvorleg skade. Undersjøisk aktivitet rett nord for rivna hadde kutta over ein elektrisk kabel og ein vassleidning som forsynte øya med elektrisitet og vatn frå det islandske fastlandet. Lava byrja òg å strøyme inn i hamna, noko som skapte alvorleg uro då islandsk fiskeindustri ville verte påført alvorleg skade dersom hamna vart øydelagd. Sidan Heimaey stod for 25 % av Island sin totale fiskefangst, ville det få alvorlege følgjer for landet sin økonomi.
Dvergplaneten Eris
Eris (småplanetnemning 136199 Eris, oppdagingsnamn 2003 UB313; symbol: ) er den mest massive av fem dvergplanetar i Solsystemet. Eris er mellom 2400 og 3000 kilometer i diameter og er 27 % meir massiv enn Pluto.
Eldfell
Hus vert øydelagde og nytt land vert skapt
Trass i at utbrotet låg nær byen og den omfattande øydelegginga av eigedom det medførte, var det berre eitt dødsfall som kunne tilskrivast utbrotet – ein mann som hadde brote seg inn på eit apotek for å stele medikament vart kvelt av dei giftige gassane. Karbondioksid og små mengder giftige gassar samla seg i mange bygningar som var delvis gravlagde av tefra, og fleire andre menneske vart påverka av gassane då dei gjekk inn i desse bygningane.
Dvergplaneten Eris
Eris vart først sedd i 2003 av eit Mount Palomar-basert lag leia av astronomen Mike Brown, og sikkert identifisert i 2005. Eris har ein måne, Dysnomia; seinare observasjonar har ikkje vore i stand til å finna fleire. Månen har ein diameter som er kring 1/10 del av diameteren til dvergplaneten.
Eldfell
Hus vert øydelagde og nytt land vert skapt
For å redusere faren for at giftige gassar skulle samle seg opp, vart det bygd ein stor vegg av tefra for å leie gassar vekk frå byen, i tillegg til graving av ei grøft for å leie vekk karbondioksid. Desse forsvarsverka var berre delvis vellukka, då dei baserte seg på den føresetnaden at gassane vart produsert ved vulkanopninga og flytta seg mot byen derfrå. Ein meiner at i alle fall noko av CO&sub2;en hadde opphav djupt inne i den vulkanske åra, og seiv gjennom eldre vulkansk stein direkte inn i byen.
Dvergplaneten Eris
I juni 2008 blei Eris klassifisert som ein plutoide, ein kategori av dvergplanetar med større store halvakse enn Neptun. Bane til planeten er særs langstrekt, og når han er nærast sola, er han nærare enn Pluto. Omløpstida er 560 år.
Eldfell
Tiltak for å avkjøle lavastraumen
Sjansen for at lavastraumen kunne stenge ned hamna var den største trusselen som innbyggjarane stod overfor. Ein mogeleg plan som vart vurdert dersom hamna vart stengd av, var å lage ein kanal gjennom ei låg sandtunge på nordsida av øya for å lage ei ny opning inn i hamna, men det vart spekulert i at dette ikkje ville verte nødvendig dersom farten på lavastraumen kunne reduserast. Straumar av lava hadde tidlegare vorte bremsa på Hawaii og på Etna ved å pøse på med vatn, men i desse tilfella hadde det vore i svært liten skala, og med varierande hell. Elles rekna Páll Zóphóníasson at det burde vere relativt enkelt å størkne lavastraumane ved å pøse på med rikelege mengder sjøvatn.
Det første forsøket på å bremse straumen av lava ved å spyle framkanten med sjøvatn, byrja den 7. februar, og sjølv om vassvolumet var relativt lite med 100 l/sekund, hadde det merkbar verknad. Vassavkjølinga av lavaen gjekk sakte, men oppnådde maksimal effekt sidan nesten alt vatnet vart omdanna til damp. Straks effekten av avkjølinga hadde vist seg, auka innsatsen med å bremse og til slutt stanse straumen av lava.
Tidleg i mars vart pumpekapasiteten auka då ein stor klump av krateret brotna laus frå toppen av Eldfell og sakte glei på toppen av lavastraumen nedover mot hamna. Klumpen, som fekk namnet Flakkarinn ('Vandraren'), ville ha utgjort ein alvorleg trussel mot hamna dersom han hadde nådd heilt ned, og oppmudringsbåten «Sandey» vart henta inn den 1. mars for å hindre dette. Professor Sigurgeirsson gav råd til pumpemannskapa om korleis dei best kunne bremse lavastraumen på den mest effektive måten. Omsider delte klumpen seg i to mindre bitar som begge stoppa rundt 100 meter frå hamnemunningen.
Den påfølgjande lavakjøleaksjonen var det mest ambisiøse som nokonsinne hadde vorte sett i verk. «Sandey» hadde kapasitet til å sprute opp til 400 liter sjøvatn per time på den framrykkande lavastraumen, og eit røyrsystem vart lagt på toppen av lavaen for å fordele sjøvatnet over eit så stort område som mogeleg. Støtteverk i tre for røyrsystemet tok fyr der lavaen var på sitt varmaste, og sjølv aluminiumsstøtteverk smelta. Sjølve røyra vart elles hindra frå å smelte av det kalde sjøvatnet som rann gjennom dei. Opp mot 1,2 hektar av lavastraumen kunne med dette kjølast ned samstundes med det resultat at interne barrierar vart skapt direkte inne i lavastraumen, som størkna og hopa seg saman oppå seg sjølv.
Arbeidet som måtte til for å legge røyrleidningane over den aktive lavaen var ekstremt farleg, med dårleg sikt på grunn av den omfattande mengda med damp. Grove spor vart lagt oppå lavastraumen ved å planere tefra, men desse spora vart fort ujamne og flytta seg fleire meter om dagen. Arbeidarane brukte bulldosarar og walkie-talkiar for å flytte seg framover gjennom dampen i arbeidet med å legge ned fleire røyrleidningar. Arbeidarane kalla seg sjølv Sjølvmordslaget og presterte å legge røyrleidningar opp til 130 meter innover frå framkanten av lavastraumen direkte oppå den framrykkande lavaen. Sjølv om fleire fekk mindre brannskadar, vart likevel ingen alvorleg skada.
Ved utgangen av mars hadde ein femtedel av byen vorte dekt av lavastraumane, og større pumpekapasitet var nødvendig. 32 pumper, kvar med ein kapasitet på opptil 1 000 liter i sekundet, vart henta inn frå USA. Etter at desse vart sett i sving, bremsa lavastraumen drastisk og stoppa til slutt heilt opp. Svikt i pumpeakslingane vart eit problem etter nokre få veker, truleg på grunn av at pumpene var konstruert for å pumpe olje og ikkje sjøvatn, og nye og betre akslingar måtte lagast i Reykjavík og så førast inn.
Under lavakjøleoperasjonen vart det avsett store mengder salt der sjøvatnet vart sprøyta på lavaen. Store flater av lavastraumen hadde utstrakte kvite skorper, og ein meinte at opp imot 220 000 tonn salt totalt vart avsett.
Mediedekning av utbrotet
Utbrotet førte over heile verda til store avisoverskrifter då det byrja, og islandsk presse hadde heildekning av utbrotet heilt til siste slutt. I Europa var utbrotet ei av dei største nyhenda medan det stod på, og konkurrerte om førstesideplass med gjennombrota som vart gjort i fredssamtalane for Vietnamkrigen i Paris. Øybuarane sin innsats med å avkjøle lavastraumane vart vigd spesiell merksemd med dekning i publikasjonar som National Geographic (til dømes Volcano overwhelms an Icelandic village i 1973). Dekninga av utbrotet førte til ei oppbløming av turismen då utbrotet var over.
Utbrotet døyr ut
Volumet av ny lava som kom ut frå opninga minka jamnt etter dei første dagane. Frå den opphavlege mengda på 100 m³ per sekund, hadde det 8. februar minka til rundt 60 m³/s. Ved midten av mars var volumet nede i berre 10 m³/s. Tilbakegangen minka etter dette, og i midten av april hadde volumet av ny lava fall til rundt 5 m³/s.
Kortvarig undersjøisk aktivitet vart 26. mai oppdaga av eit fiskefartøy rundt 4 km nordaust for Heimaey og ein kilometer utanfor kysten av fastlandet. Utbrotet døydde fullstendig ut i byrjinga av juli då lavastraumar ikkje lenger var synlege, sjølv om det framleis kan ha vore straumar under bakken nokre dagar etter dette. Kort tid før utbrotet var over, registrerte eit tiltmeter som var plassert 1 150 m frå krateret, og som hadde målt deformasjon av bakken, ei nedsenking mot krateret – noko som indikerte at det grunne magmakammeret som hadde gjeve tilførsel av magma til utbrotet, var i ferd med å tømmast.
Totalt vart det estimert at rundt 0,25 km³ med lava og tefra hadde vorte slept ut i løpet av det 5 månader lange utbrotet. Øya sin landmasse auka med rundt 2,5 km², noko som var ein auke på rundt 20 % over arealet frå før utbrotet. Innløpet til hamna hadde ved slutten vorte langt smalare, men var ikkje avstengt. Flakkarinn flaut fleire hundre meter mot hamna på toppen av lavastraumen, men stoppa i trygg avstand frå vasskanten.
Don't Get Around Much Anymore
«Don't Get Around Much Anymore» er ein jazzstandard med musikk av Duke Ellington og tekst av Bob Russell. Melodien vart opphavleg kalla «Never No Lament» og vart først spelt inn av Ellington i 1940 som ein storband-instrumental. Teksten til Russell og den nye tittelen vart lagt til i 1942.
712
712 (romartal DCCXII)
Don't Get Around Much Anymore
Two different recordings of «Don't Get Around Much Anymore», one by The Ink Spots and the other by Ellington's own band, reached #1 on the R&B chart in the US i 1943. Both were top-ten pop records, along with a version by Glen Gray. The Duke Ellington version reached #8 on the pop chart.
Maoridue
Maoridue (Hemiphaga novaeseelandiae), maori kererū, er ei due som er endemisk for New Zealand og ho er utbreidd spreitt over det meste av landet. Arten tilhøyrer duefamilien Columbidae, og underfamilien Treroninae, som finst i heile Søraust-Asia, Malayahalvøya, Afrika og er representert på New Zealand med maoridue. Medlemmene av denne underfamilien har ein diett i stor grad basert på frukt. Arten parea eller chathamdue (Hemiphaga chathamensis) var tradisjonelt sett på som ein underart av maoridue, men er her handsama som ein eigen art etter Clementslista versjon 6.6 frå august 2011.
Artsnamnet brukt i maori er kererū over det meste av landet, men òg det lydhermande kūkupa og kuku i einskilde delar av Nordøya, spesielt i Northland.
Skildring
Maoridua er ei stor due, 51 centimeter og 560 gram som lever i skog frå kyst til høgtliggande innland, og er utbreidd frå Northland til Stewart Island/Rakiura. Morfologisk er ho som ei typisk due med kraftig bryst, spinkle bein og eit relativt lite hovud med kort nebb. Ho viser òg typisk dueåtferd, som inkluderer evna til å suge opp vatn og ho kan gjere seg truande og slå med vengene. Maoriduene byggjer spinkle, grunne reir og dei fôrar ungane med «duemjølk» frå kroen.
Hovudet, halsen, vengene og overgumpen er generelt i skinande grønlilla farge, men med eit bronseskjer i fjørene. Brystet og heile undersida er vanlegvis kvitt og nebbet er raudt, med meir oransje mot tuppen. Føter og auge er raude. Ungane har liknande farger, men er generelt ljosare med bleike farger i nebbet, auge og føter og dei har òg ein kortare hale.
Lætet frå maoriduer er einskilde, sporadiske og mjuke gjennomtrengande kuu-lydar. Det vanlege fluktbiletet er med sterke vedvarande vengeslag, vengene gjev ein særs karakteristisk «susande» lyd når fuglen flyg. I samband med hekking, gjerne rett før egglegging ved reirplassen, har maoriduer iaugefallande oppvisingar der dei flyg til vers, stoppar, og kastar seg ut i eit stup gjennom lufta på stive venger.
Føde
Maoriduer et vegetabilsk føde, primært frukt frå eit stort utval av tre av den opphavlege flora på New Zealand og på dei innførte plommetrea. Når det er mangel på frukt beitar mange dessutan på bladverk, skot og blomar, men i nokre delar av landet er frukt einaste matkjelda. Maoriduer spelar ei vektig økologisk rolle som frøspreiar, sidan dei er dei einaste fuglane i stand til å svelgje store fruktsteinar, som til dømes frå arten taraire, og dermed spreie frøa intakt.
Hekking
Maoriduer hekkar i tre, kvart kull er på eit einaste egg som dei legg i eit spinkel reir bygd av samansamla kvister. Rugetida er 27-30 dagar og ungen treng 30-45 dagar til å bli flygedyktig. Vanlegvis er maoriduene eit til to år når dei hekkar første gongen, og den lengste registrerte levetida er seks år, truleg kan dei leve til dei er ti år eller meir.
Utbreiing og vern
Storleiken av maoriduepopulasjonen er ukjent, men minkande. Bestanden fall monaleg etter at menneske kom til New Zealand, og denne trenden held fram, særleg på Nordøya, men dei er enno relativt vanlege i den vestlege delen av Sørøya og i kystnære Otago. Fuglane er i dag trua av ulovleg jakt, habitatøydelegging og dårleg hekkesuksess. Duene var svært talrike før om lag år 1860 og dei samla seg i store flokkar for å beite på frukttre. Så tidleg som i 1864 var det vedtatt jaktrestriksjonar, med total vern frå 1921, sjølv om handheving av loven ikkje var konsekvent. Somme maoriar protesterte, dei hevda ein tradisjonell rett til å jakte på dua.
Fuglen er i dag verna i samsvar med viltloven og det har vore rettsforfølging for å skyte han.
Þórólfsfell
Þórólfsfell er ein vulkan sør på Island av typen basaltitsk tuya. Den øvre delen av vulkanen er bygd opp av putelava.
1735
1735 (romartal MDCCXXXV) var eit normalår som byrja på ein laurdag i den gregorianske kalenderen.
Diego Velázquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez var ein spansk kunstmålar. Han var hoffmålar hos kong Filip IV av Spania. Velázquez er ein av dei fremste målarane i Spanias historie, og har vorte ståande som den største, spanske barokk-målaren.
Læreår
Velázquez vart fødd 1599 i Sevilla i Andalusia i det sørlege Spania. Han var den eldste av sju brør. Faren Juan Rodriguez de Silva var advokat, og son av jødar innvandra frå Portugal. Familien var så kalla conversos, folk med jødisk bakgrunn som hadde vorte kristne.
Velázquez sine foreldre lærde han gudsfrykt og han fekk utdanning i språk og filosofi for å førebu han til eit lærdomsyrke. Velázquez viste tidleg talent for måleri og allereie ved 10 års alder byrja han gå i lære hos ein kjend målar i dåtidas Sevilla, Francisco Herrera. Eitt år var han Herrrera, og truleg lærde Velázquez å nytte penslar med lange strå av nettopp denne.
Ved 11 års-alderen byrja han som elev hos Francisco Pacheco i Sevilla. Hos Pacheco var han i fem år og studerte proporsjon, perspektiv og opplevde trendar innan litteratur- og målerisirklar i Sevilla. 1617 fekk han sitt meisterbrev. Eksaminatørane kravde at Velázquez skulle ha løyve til å arbeide som målar i heile Spania, ikkje berre lokalt, slik brukvisa var. Året etter gifta han seg med læraren si dotter, Juana Pacheco, og fekk to døtrer med henne.
Til Madrid
I desember 1622 døydde kongens favoritt mellom hoffmålarane. Fonseca formidla då eit krav frå ein av dei som hadde kongens gunst, hertugen av Olivares, om å kome til Madrid. Fonseca baud Velázquez husrom i heimen sin og sat sjølv modell for eit portrett, som seinare då det var ferdig vart gjeve til slottet. Eit portrett av kongen vart bestilt, og 16. desember 1623 sat kongen modell for Velázquez. Portrettet vart gjort ferdig same dagen, og kan knappast han vore meir enn ei skisse av hovudet. Men både kongen og Olivares var nøgde. Olivares gav ordre om at Velázquez skulle flytte til Madrid og verte hoffmålar. Han lova samstundes at ingen andre skulle få måle portrett av Filip IV, og tidlegare portrett skulle dragast tilbake.
Året etter fekk Velázquez 300 dukatar av kongen for å koste flyttinga av familien hans til Madrid. Gjennom brystbiletet av kongen som han måla 1623 fekk han embetsstilling som hoffmarskalk med ei løn på 20 dukatar i månaden, tilgang til lækjar og bustad samt betaling for dei måleria han laga.
I september 1628 kom Peter Paul Rubens til Madrid og Velázquez heldt han med selskap i klosteret El Escorial, der dei beundra Tizian sine verk. Truleg arbeidde Rubens i Velázquez atelier i slottet. Rubens forsterka Velázquez sitt ynskje om sjå Italia og verka til dei store italienske meistrane. Men Velázquez sin måleristil vart ikkje påverka av Rubens sine arbeid.
Fyrste reisa til Italia og tida etter
Den 10. august 1629 for Velázquez frå Barcelona til Italia for å bu der i 1½ år. Han reiste for å auke kunnskapen sin om italiensk kunst, hovudmåla var Venezia og Roma. Hans grundige rapportar til kong Filip IV gjorde at han fekk viktige oppdrag ved sidan av sitt virke som hoffmålar. Til Roma kom han i 1630 og budde der eit år. Hans viktigaste måleri frå denne tida er La fragua de Vulcano (Vulcanus smie) og La tunica de Jose (Josefs tunika).
Då Velázquez vende tilbake til Madrid måla han det fyrste portrettet av den unge kronprinsen Baltasar Carlos i ein verdig og statleg positur, trass prinsens låge alder. Den kraftfulle ministeren Olivares var Velázquez faste beskyttar. Ministerens utsjånad er kjent for ettertida gjennom Velázquez mange portrett av han. Skulptøren Montafles laga ein modell til ein statue utifrå eit av Velázquez portrett av kongen til hest. Av modellen vart det gjort ein statue i bronse av skulptøren Pietro Tacca frå Firenze. Statuen står i dag på Plaza de Oriente i Madrid. Velázquez sitt originalportrett er tapt, men fleire liknande verk finst. Velázquez var stendig i kontakt med kongen og var med kongens reiser til Aragon i 1642 og 1644.
Forutan førti portrett av Filip IV måla han portrett av dei andre medlemene i kongefamilien. Til dømes hans fyrste kone, Elisabet av Frankrike og deira born, særleg den eldste sonen Baltasar Carlos. Hoffolk, soldatar, geistlege og diktaren Francisco de Quevedo sat modellar for Velázquez. Hans viktigaste religiøse verk frå desse åra er Cristo Crucificado (Kristus på krossen) frå 1632, som viser Kristus straks etter han har anda ut.
Filip IV gav Velázquez i oppdrag å gjere til røyndom ein ide han lenge hadde tenkt på, oppretting av eit kunstakademi i Spania. Spania var rik på biletkunst, men hadde dårleg tilgang til skulpturar. Velázquez vart send til Italia på ny, no for å kjøpe inn kunst.
Andre reisa til Italia og tida etter
1649-51 føretok Velázquez si andre reise til Italia. Der kjøpte han, for det spanske kongehuset si rekning, inn kunstverk frå antikken og renessansen.
I 1658 vart han oppteken som riddar i Santiagoordenen, etter forslag frå spanskekongen.
Hoffdamene - Las Meninas
Vel midtvegs på 1650-talet måla Velázquez verket Hoffdamene. Biletet frå 1656 er i dag utstilt i Pradomuseet.
Jens Zetlitz Kielland (1873-1926)
Jens Zetlitz Kielland var ein norsk forfattar frå Stavanger. Han var son av Alexander Kielland og far til Axel Kielland.
Kielland debuterade i 1900 med Eugenie, ei forteljing frå Frankrike. Deretter gav han ut romanen Byen med det store hjærte (1901), Jæren-skildringane Rægster (1901), Ane Marie (1903), To brødre (1906) og detektivromanen Det store tyveri i mynten (1907). I 1910 kom romanen Menneskers veie.
Diego Velázquez
Hoffdamene - Las Meninas
Trass i at gruppeportrettet med den femårige kongsdottera Margarita og hennar hoffdamer er eit av den spanske kunsthistorias mest berømte måleri, har ein enno ikkje kome fram til ei allgyldig tolking av kunstverket. Ute til venstre ser ein Velázquez sjølv stå med sine målarreiskapar i hendene framfor ein veldig duk. Det er uklart om kunstnaren held på og målar eit portrett av kongsdottera, eller om han målar det spanske kongeparet som ein ser i spegelen.
Biletet har elles vorte halde fram som det fyrste portrettet der det er sjåaren av kunstverket som er subjektet i møtet mellom auge og bilete. Tidlegare portrett, både av det guddomlege og det verdslege, oppfatta ein som om den/dei avbilda såg på sjåaren/oss.
Bilete av kyrkjer i Oppland
Dette er eit galleri med bilete av kyrkjer i Oppland fylke i Noreg. Bileta er sorterte alfabetisk etter kyrkjenamn.
Johannes Stark
Johannes Stark var ein tysk fysikar. I 1913 oppdaga han Stark-effekten, dvs forskyving og oppsplitting av atoms og molekyls spektrallinjer i eit elektrisk felt.
Han vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 1919.
Etter andre verdskrigen vart han dømd til fire års fengsel for sin aktive innsats for ein «arisk» fysikk i motsetnad til den «jødiske» fysikken til Albert Einstein og Werner Heisenberg. Grunntanken, som ein annan Nobelprisvinnar, Philipp Lenard, utvikla i firebindsverket sitt Deutsche Physik frå 1935, var at alt menneskeverk, inkludert vitskap, avspeglar rasen til skaparen, slik at tysk fysikk var meir eksperimentell og samfunnsnyttig enn den «jødiske», som vart framstilt som spekulativ og abstrakt, fordi ein «ariar» visstnok trekte slutningar frå observasjonar av naturen, medan ein jøde nøgde seg med matematiske formlar.
Sakshaug gamle kyrkje
Sakshaug gamle kyrkje ligg i Inderøy kommune i Trøndelag og er ei steinkyrkje i normannisk stil med gotiske trekk.
Historikk
Kyrkja vart vigsla av Erkebiskop Øystein i 1184 og vart teken ut av bruk i 1871 då nye Sakshaug kyrkje vart vigsla. Kyrkja vart overdregen til fortidsminneforeningen i 1873 og vart restaurert frå 1910 til 1958 etter å ha stått utan tak og interiør sidan 1873. Ved vindauga og korbogen finst det steinhoggarmerke som viser at det var steinhoggarar frå bygginga av Nidarosdomen som bygde denne kyrkja.
Bygningen
Veggane er i kistemurar i kalkstein, og kyrkja er forsterka med støttemurar på sørsida. Grunnplanet har rektangulært skip og nært kvadratisk kor. Sakristiet vart bygd ca. 1430 over ei kjelde på sørsida og var opphavleg eit kapell. Portalane i skipet er romanske (rundboga), men portalen til koret i sør er spissboga med marmor og kapitelar.
Dekor
Kyrkja er sparsommeleg dekorert utvendig. På nord- og vest-sida er det s.k. demonmasker som var vanleg på tida kyrkja vart bygd. Det har vore tårn på kyrkja før - på tersklane til portalen på sørsida er det rissa inn eit bilete av kyrkja med tårn. Kyrkja hadde også tårn då ho vart teken ut or bruk i 1871, men kyrkja har ikkje tårn i dag.
Interiør
Døypefonten er frå mellomalderen og er teken vare på. Preikestolen er i tre og frå 1646 og er skoren ut av Johan Bilthugger og er måla av Johan Kontrafeier. Det oppmura altarbordet har eit relikviegøyme i altarplata.
Nordfirfisle
Nordfirfisle (Lacerta vivipara eller Zootoca vivipara) er ei lita, tilpassingsdyktig øgle som er rekna som verdas nordlegaste krypdyr. Ho er utbreidd i heile det tempererte Europa utanom Middelhavsområdet, i tillegg til store delar av nordlege Asia. Ho finst i heile Noreg, bortsett frå delar av Nordland og Vestlandet.
Kjenneteikn og åtferd
Firfisla er eit lite krypdyr med korte bein. Den flattrykte kroppen er vanlegvis under 10 cm lang, halen er vanlegvis lengre. Vanlegvis er ho brun med eit par mørke og kvite stripar på oversida, nyfødde ungar er mørkare.
Nordfirfirsla lever hovudsakleg av insekt, tusenbein og edderkoppar, som ho jaktar etter på bakken. I kaldt vêr kan ein ofte observera dei sola seg på fuktige stadar med mykje vegetasjon. Arten er svært rask.
714
714 (romartal DCCXIV)
1728
1728 (romartal MDCCXXVIII)
Opplysningsvesenets fond
Opplysningsvesenets fond er ein av dei største grunneigarane i Noreg. Fondet eig m.a. 45 prestegardar, 440 prestebustader, store (900 000 dekar) skogareal og om lag 11 500 festetomter.
Opplysningsvesenets fond skal tilgodesjå kyrkjelege føremål i samsvar med Grunnlovas paragraf 106 og ein eigen lov om Opplysningsvesenets fond. Fondet er eit sjølvstendig rettssubjekt som eig både dei eigedomane fondet består av og finanskapitalen på ca. 1,5 mrd. kroner.
Kreditor
Kreditor (avleidd frå «kreditt») er ei nemning på nokon som har krav på ei yting. Vanlegvis bruker ein omgrepet om pengekrav, men ein er også kreditor om ein har krav på varer eller liknande — i desse høva kan kreditoren omtalast som realkreditor. Ved eit kjøp vil dimed seljaren vera kreditor i høve til kjøpesummen, medan kjøparen er kreditor i høve til varepartiet.
Opplysningsvesenets fond
Opplysningsvesenets fond er underlagt Kultur- og kyrkjedepartementet og blir forvalta av eit eige forvaltningsorgan.
Fager er jordi
«Fager er jordi», betre kjent i Noreg under bokmålnamnet «Deilig er jorden», er ein salme skriven av den danske diktaren B.S. Ingemann som «Dejlig er jorden». I bokmålsutgåva er songen ein av dei mest folkekjære julesongane i Noreg. Salmen er også brukt som gravferdssalme; den danske versjonen vart brukt ved gravferda til diktaren Ingemann, mens den svenske teksten vart brukt ved gravferda til Olof Palme.
Ingemann gav ut songen under tittelen «Pilgrimssang» i «Dansk Kirketidene» den 8. september 1850. Føredømet til songen var «Schönster Herr Jesu», ein tysk folkesalme frå Schlesien som fyrst vart trykt i 1842 i samlinga Schlesische Volkslieder. Dei andre og tredje versa i den schlesiske songen skildrar kor fager verda er, men seier at Jesus er endå fagrare. Ingemann brukte dette omgrepet, men endra det for å visa til kor fager verda hadde vorten på grunn av Jesus sin fødsel. Melodien er lite endra.
Songen vart omsett til nynorsk av Gunnar Torgeirsson Rysstad. Han kom ut i 1900 i Syn og Segn og har sidan vore trykt omatt fleire gongar i ulike nynorske salmebøker og samlingar.
Salberg kyrkje
Salberg kyrkje er ei langkyrkje frå 1715 i Inderøy kommune i Trøndelag fylke. Kyrkja ligg ved tettstaden Røra. Kyrkja og soknet heitte fram til 1906 Røra, då vart namnet endra ved kongeleg resolusjon til Salberg.
Byggverket er i tre og har 150 plassar.
830 Petropolitana
830 Petropolitana er ein asteroide i det ytre av hovudbeltet. Han blei oppdaga den 25. august 1916 av Grigoriy N. Neujmin ifrå Crimean Astrophysical Observatory.
Charles Édouard Guillaume
Charles Édouard Guillaume var ein sveitsisk-fransk fysikar.
Han vart tildelt Nobelprisen i fysikk i 1920 som ei anerkjenning av bidraga sine innan presisjonsmålingar i fysikken og for oppdagingane sine omkring dei karakteristiske eigenskapane til stål/nikkelsambindingar.
Vatnafjöll
Vatnafjöll er ein vulkan søraust for Hekla på Island. Han er ein 40 km lang og 9 km brei basaltisk vulkansprekksystem og har vore ein av Island sine mest aktive vulkanar. Meir enn 20 utbrot kom frå Vatnafjöll i løpet av holocen. Vatnafjöll hadde sist utbrot for 1200 år sidan.
Fylkesveg 858
Fylkesveg 858 (Fv858) går mellom Eidkjosen i Tromsø kommune og Tømmerelvbrua i Balsfjord kommune. Vegen er 82,9 km lang utanom ferjestrekninga.
Vegen går nordover på vestsida av Balsfjorden forbi Storsteinnes til Nyvik, deretter vestover langs Nordfjorden til Mestervik, deretter over til Balsfjorden igjen og vidare nordover langs vestsida til Vikran der det går ferje over Straumsfjorden til Larseng på Kvaløya. Frå Larseng går vegen vidare på austsida av Kvaløya til Eidkjosen.
Før 1. januar 2010 var vegen riksveg. Etter at forvaltingsreforma trod i kraft har han status som fylkesveg.
Maoriterne
Maoriterne (Chlidonias albostriatus) er ein medlem av ternefamilien, endemisk for New Zealand. Dette er ei lita terne som lever hovudsakleg av insekt ved ferskvatn, både elvar innsjøar og våtmark på Sørøya, ho er òg ein trekkfugl som trekkjer ut til kysten.
Det meste av fjørdrakta er i lys blågrått, vengene litt mørkare enn kroppen. I flukt, sett frå oversida, står den heilt kvite overgumpen i kontrast til venger og ein kløfta hale i gråblått. Nedre delen av kinna er kvite og frå undersida er halefjørene òg kvite. Utanom hekketida er panna kvit, hetta og område bak auga er i grått. I hekkedrakt får dei ei svart hette, som raudnebbterna. Nebbet og føtene får ei klårare oransje farge. Maoriterne måler 29 centimeter og veg 90 gram i gjennomsnitt.
Maoriterner hekkar på austlege delen av Sørøya, frå Marlborough sørover til Southland. Dessutan innover landet langs elvane Buller og øvre Motueka sør for Nelson. Ho er ein trekkfugl som trekkjer ut til kysten om hausten, dels til Cooksundet mellom hovudøyane, òg til austkysten av Sørøya så langt sør som til Stewart Island/Rakiura og Nordøya, så langt nord som til Bay of Plenty.
Hekkebiotopa er elvebreidder med småstein inn i landet, men òg nær kysten. Reiret er ei enkel grop i singelen, kor dei legg frå eit til fire, mest vanleg to egg. Paret rugar på skift i ca. 23 dagar og ungane flygedyktige etter ein månad. Dei hekkar i koloniar på under 50 par. Maoriterner er aggressive når dei forsvarer reirområdet og kan sette beina i hovudet på inntrengjarar.
Føda består hovudsakleg av insekt lågt over ferskvatn, dei beitar i flokkar i faste ruter oppover og nedover elvar. Dei kan òg ta småfisk. På marker plukkar dei mark og larver. Utanom hekketida lever dei fleste fuglane av små, pelagiske krepsdyr i sjøen.
Populasjonen er grovt estimert til 2 500-10 000 kjønnsmodne individ, og  minkande.
Taraz
Taraz (kasakhisk og russisk Тараз, tidlegare Talas, Dzjambul (russisk Джамбу́л, kasakhisk Жамбы́л) og Aulije-Ata (kasakhisk Әулие́-Ата, russisk Аулие́-Ата) er ein by i Kasakhstan og hovudstaden i Zjambyl oblast. Han ligg sør i landet, nær grensa til Kirgisistan ved elva Talas. Byen har om lag 330 000 innbyggjarar (1999), som var 9 % meir enn i 1989, noko som gjer han til ein av dei raskaste veksande byane i landet etter Astana og Turkistan.
Han er ein av dei eldste byane i Kasakhstan og i Transoksania og Taraz feira 2000-årsjubileet sitt (anerkjend av UNESCO) i 2001 etter ei festning som vart bygd av ein hunar kalla Zhizhi og i år 36 fvt. var staden åstad for slaget ved Zhizhi. Byen vart først registrert med namnet Talas i 568 evt. av Menander Protector og i mellomalderen blømde Talas som eit stort handelssenter langs silkevegen. I 751 stod slaget ved Talas her mellom styrkar frå det kinesiske Tang-dynastiet og styrkane til det arabiske Abbasid-kalifatet. Slaget fann stad ein stad langs elva Talas i Talasdalen. Eit av dei direkte utfalla av slaget var at arabarane stal med seg oppskrifta på papirfabrikasjon og det med til vesten.
Jens Zetlitz Kielland
Jens Zetlitz Kielland var ein norsk konsul, forfattar og kunstnar. Han var direktør for Stavanger Sparebank og visekonsul for Portugal frå 1837. Han levde hovedsakelig som rentenist, medan han dreiv med måling, musikk og utskjering i elfenbein.
Kiellan var son av Axeliane Christine Kielland (1792–1855) og Jacob Kielland (1788–1863). Farfaren hans var Gabriel Schanche Kielland, medan morfaren var Jens Zetlitz.
Jens Zetlitz Kielland var gift med Christiane (Janna) Kielland, fødd Lange. Dei hadde åtte barn: Jacob Kielland, Kitty Kielland, Alexander Kielland, Axel Christian Kielland, Axeliane Christine Holm, Tycho Kielland, Dagmar Skavland og Jens Zetlitz Kielland. Jens var bestefar til Jens Zetlitz Monrad Kielland.
Han er representert i dei faste samlingane til Stavanger Museum (no del av MUST) med bildet Fjordlandskap.
831 Stateira
831 Stateira er ein hovudbelteasteroide. Han blei oppdaga den 20. september 1916 av Maximilian Franz Joseph Cornelius Wolf ifrå Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl.
Rafael del Riego
Rafael del Riego y Flórez var ein spansk general og liberal politikar.
10. november var Riego med i slaget ved Espinosa de los Monteros, der han igjen vart teken til fange. Tre dagar seinare vart han send til Frankrike, der han til slutt vart sett fri. Han reiste rundt i England og dei tyske statane før han drog tilbake til Spania igjen i 1814 og slutta seg til hæren igjen med grada oberstløytnant.
Under dei seks åra med kongeleg einevelde støtta han frimurarane og liberalarane som konspirerte mot kong Ferdinand VII. I 1819 forma kongen ti bataljonar for å slå dei sør-amerikanske motstandsrørslene, og Riego vart sett til å kommandera Asturia-bataljonen. Men 1. januar 1820, då han var komen til Cádiz, starta han saman med andre offiserar eit opprør der dei forlangte å få grunnloven av 1812 tilbake. Denne konflikten er seinare blitt kalla Den spanske borgarkrigen frå 1820 til 1823.
Riego sine troppar marsjerte gjennom byar i Andalusia i håp om å starta eit folkeopprør mot kongen, men dei lokale innbyggjarane var stort sett likeglade. I Galicia byrja likevel eit opprør, som så spreidde seg raskt til resten av Spania. 7. mars 1820 vart slottet i Madrid omringa av soldatar kommandert av general Ballesteros, og 10. mars gjekk kongen med på å atterinnføra grunnloven.
Den nye progressive regjeringa gav Riego grada feltmarskalk og gjorde han til capitán general av Galicia. Han fekk makta ved ein seremoni i Aragon den 8. januar 1821, og flytta til Zaragoza. 18. juni same året gifta han seg med kusina si, Maria Teresa del Riego y Bustillos.
Etter eit republikansk kuppforsøk den 4. september 1821 vart Riego skylda for å vera involvert og arrestert. Men han var blitt godt likt av folket, som mellom anna gjekk i demonstrasjonstog i Madrid der dei kravde å få han lauslaten. I mars 1822 vart han vald inn i den spanske nasjonalforsamlinga, Cortes Generales, og sloppen ut av fengselet.
På kongressen i Verona i 1822 vart den heilage alliansen einige om at eit republikansk Spania truga stabiliteten i Europa, og at Frankrike skulle atterinnføra absolutt monarki i landet. I april 1823 gjekk den franske hæren over grensa. Riego leia den tredje arméen, og kjempa mot både invasjonsstyrkane og lokale styrkar som var lojale til kongen. 15. september vart han sviken og teken til fange i landsbyen Anquillas i Jaén og deretter ført til Madrid. Trass i at ein hadde annonsert eit generelt amnesti vart Riego funnen skuldig i landssvik, ettersom han var eit av parlamentsmedlemmene som hadde stemt for å ta makta frå kongen. 7. november 1823 vart Rafael del Riego hengd på Cebada-plassen i Madrid.
Himno de Riego, ein song skriven til ære for han, var nasjonalsongen til Den andre spanske republikken (1931-1939). Eit portrett av Riego heng no i Cortes Generales.
Vélez-Málaga
Vélez-Málaga er ein by i provinsen Málaga i den autonome regionen Andalucía i Spania. Lokalt vert han berre kalla Vélez. Kommunen er ein del av Costa del Sol-regionen.
Sjølve Vélez-Málaga er ein marknadsby og ligg 4 km inn i landet for frå Torre del Mar, men er i motsetnad til feriebyen ikkje dominert av turisme. I byen ligg ei borg på ein ås ovanfor byen, kyrkjene Santa María la Mayor, Nuestra Señora de la Encarnación og San Juan Bautista, barndomsheimen til Don Miguel de Cervantes og Palacio del Marqués de Beniel frå 1500-talet.
Kommunen har store landlege område og består av fleire andre busetnader, som Torre del Mar. Kommunen dekkjer 156,36 km² og har opp mot 70 000 innbyggjarar. Området har kraftig folkevekst og infrastrukturen er i stadig utbetring for å handsame det auka folketalet.
Kommunen har 25 km kystlinje. Den største elva er Rio Vélez.
715
715 (romartal DCCXV)
Stillits
Stillits (Carduelis carduelis) er ein art i finkefamilien (Fringillidae) og éin av tre artar i slekta stillitsar (Carduelis). Arten finst i det meste av Europa og er relativt talrik austover til Kaspihavet, medan den blir meir sparsam lenger mot aust. Arten er livskraftig ifølge IUCNs raudliste, men han er sterkt truga av krypskyttarverksemd i det nordvestre Afrika (spesielt i vestre Maghreb). I Noreg hekkar han hovudsakleg på Austlandet. Reiret vert ofte plassert i hagar og parkar. Det er godt kamuflert, ofte høgt i eit tre. Stillits kan leggja egg frå byrjinga av mai til godt ut i juli.
Taksonomi
Stillits består som 12 underartar, fordelt i to distinkte klader. Nokre vel å dele disse kladene i to sjølvstendige artar; stillits (C. carduelis) og auststillits (C. caniceps). Det er ikkje semje om denne delinga.
Móðuharðindin
Katastrofen starta med vulkanutbrotet i kraterrekka Lakagígar den 8. juni 1783, som var eit av dei største vulkanutbrota i historisk tid. Utbrotet var katastrofalt for Island og effektane på miljøet kunne merkast mange stader i verda på grunn av dei globale meteorologiske effektane svovelgassane som vart spydd ut i atmosfæren hadde. Sokneprest Jón Steingrímsson skreiv om episodar på Island under utbrotet i Eldrit, som vart gjeve ut i 1788.
Etter vulkanutbrotet vart heile Island dekt av ein giftig dis som brann opp beitene og tok livet av buskapen. Ein meiner at om lag 75 % av alle kyrne på øya døydde, og at om lag 20 % av islendingane mista livet.
Stillits
Biologi
Stillits er liten til mellomstor i storleik. Veststillitsar blir cirka 10,5–13,5 cm lange og veg typisk kring 9,5–24 g, unnatatt ssp. major som typisk veg kring 22–30 g, medan auststillitsar gjerne blir cirka 13–15,5 cm lange og veg typisk kring 16–19 g.
Fjørdrakta har stor fargeprakt, med innslag av ulike gråtonar, bleikbrunt, raudt, sitrongult, svart og kvitt. Når den i tillegg er ein flink songar, er det ikkje rart at den er populær i Mellom-Europa – diverre så populær at den blir fanga og sett i bur. I forrige hundreåret var den så etterspurd som burfugl i England at det vart dreve regulær fuglehandel, og opptil 132 000 stillitsar vart fanga på eitt år.
Her i landet er stillitsen ein mindre vanleg fugl og blir mest sett om hausten og vinteren. Den streifer då omkring i små flokkar, gjerne i tettbygde stråk, og besøker byløkker og andre opne stader der det veks borre, tistel og andre høge korgplantar. Frø av slike ugrasplantar, som stikk opp over snøen, er stillitse si viktigaste vinterføde, som tistel, borre, høymol og andre høge ugrasplantar, men òg litt bjørkefrø og insekt inngår i kosten. Fuglen er tillitsfull og lar seg ofte betrakte på nært hald. Vår og sommar ser vi den relativt sjeldan. Den hekker årleg fleire stader rundt Oslofjorden, og det er òg funne reir på Jæren og Lista.
Det pussige namnet har stillitsen fått på grunn av lokketonane, som ofte blitt gjengitt som «stiglitt». No er ei bokstavleeg attgjeving av fuglelåtar vanskeleg, og somme fuglebøker gjengir lokketonane som «pu-ppupi-pupipupi». Varselropet er eit mjukt «ææi». Songen er ei ganske vakker, flytande kvitring som minner om kanarifugltriller, oppblanda med variantar av lokkeropet. Både hannen og hoa syng.
I Norge hekker arten hovudsakleg kring Oslofjorden på Austlandet og, om enn meir sparsomt, i eit breidt belte rundt kysten opp til Trøndelag, der den er mest talrik i områda mellom Trondheim, Stjørdal, Levanger, Ørland og Hitra, og på øya Grip utanfor Kristiansund. Streifflokkar er å sjå særleg haust og vinter i låglandet over det meste av Sør-Noreg, men fuglen er meir sjeldan over Hardangervidda. Nordover frå Trøndelag blir han gradvis meir uvanlig, men ifølge Artsdatabanken er den observert heile vegen nordover til russegrensa. Den er dels stand- og streiffugl, men nokre individ trekk om vinteren sørover til kontinentet.
Reiret blir ofte plassert i hagar og parkar. Hoa bygger eit vakkert reir av frødun, røter, gras, mose og hår. Det er godt kamuflert, ofte høgt i eit tre. Stillitsen kan legge egg frå starten av mai til godt ut i juli, 4–6 egg som er blåkvite med brunlege flekkar som blir ruga av hoa i cirka 13 dagar. Hannen bringer mat, ungane blir fôra med oppgulp og flyg etter cirka 16 dagar.
Terje Søviknes
Terje Søviknes er ein norsk politikar frå Framstegspartiet. Han var olje- og energiminister i regjeringa Solberg frå 20. desember 2016 til 30. august 2018.
Liv og virke
Terje Søviknes kjem frå Søvikneset i Lysefjorden i Os kommune. Han er utdanna sivilingeniør.
Terje Søviknes vart ordførar i Os i 1999, og vart med det den første Frp-ordføraren i landet. Os kommune vart då omtalt som Framstegspartiet sitt «utstillingsvindauge» og Søviknes' popularitet og politikk gav han tilnamnet «Trollmannen frå Os» i mange aviser.