cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हल्सों N.Z.A., बेतालघाट तहसील
हल्सों N.Z.A. भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  नैनीताल जनपदया  बेतालघाट तहसीलया छगु गां ख।
मण्डलवार सूचं
मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु
भाषा
थ्व थासय् छ्यलिगु मू भाय् कुमाउं भाषा व गढवाली भाषा ख। थ्व बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
लेंडिगूड, जैनूर मण्डल
लेंडिगूड, जैनूर मण्डल भारतया आन्ध्रप्रदेश राज्यया अदिलाबादु जिल्लाया जैनूर मण्डलया छगू थाय्‌ ख। सकल भारतया ६३८५९६ गाम्य थ्व नं छगू ख। थ्व थासय् द्रविडियन मूलया मनुतय्‌गु उपस्थिति दु। थ्व थासय् द्रविडिय भाषा परिवारया तेलुगु भाषा आपालं छ्येलिगु या।
इतिहास
ऐतरेय ब्राह्मण (ई.पू.८००) व महाभारत थें न्याःगु संस्कृत महाकाव्यय्‌ थ्व थाय्‌ आ दूगु थासय्‌ न्हापा दयाच्वंगु राज्यया वर्णन यानातःगु दु।
शिलालेखीय प्रमाण कथं थ्व थासय्‌ न्हापा कुबेरकाद्वारा शासित छगू प्रारंभिक राज्य दूगु वर्णन या। मौर्यतयेसं ई.पू. ४गु शताब्दीइ थःगु शासन थन थ्यंकूगु खने दु। मौर्य वंशया पतन धुंका ई.पू. ३गु शताब्दीइ आन्ध्र शातवाहन स्वतनत्र जूगु व सन्‌ २२०इ शातवाहनतयेगु ह्रास धुंका ईक्ष्वाकु राजवंश, पल्लव, आनंद गोत्रिका, विष्णुकुंडीना, पूर्वी चालुक्य व चोलातयेगु शासन जूगु इतिहासय्‌ च्वयातःगु दु। थ्व थासय्‌ आपालं छ्येलिगु तेलुगु भाषा विनुकोंडातयेसं थःगु राजकालय्‌ राजभाषा दयेकूगु इतिहास दु। पल्नाडुया ल्वापू धुंका पूर्वी चालुक्यतय्‌गु शक्ति म्हो जुया १२ व १३गु शताब्दीइ काकतीय राजवंशतयेगु उदय जुल व लिपा सकल तेलुगू भूमि काकतीयतय्‌गु अधीनय्‌ लावन। सन्‌ १३२३इ दिल्लीया सुल्तान ग़ियास-उद-दिन तुग़लक़ं उलघ खानया अधीनय्‌ छ्वगु सेनां जुजु प्रतापरुद्रयात बन्दी दयेकुसां सन्‌ १३२६इ मुसुनूरी नायकतयेगु सफल विरोधी अभियानं प्रेरित जुया हरिहर व बुक्कातयेसं विजयनगर साम्राज्यया पलिस्था यात। सन्‌ १३४७य दिल्ली सल्तनतया विरुद्ध अला-उद-दीन हसन गंगूद्वारा दक्षिण भारतय्‌ छगू स्वतन्त्र मुस्लिम राष्ट्र, बहमनी राज्यया पलिस्था यायेधुंका थ्व थाय्‌ थ्व हे राज्यय्‌ लावन। १६गु व १७गु शताब्दीया अन्त तक्क कुतुबशाही राजवंशं थ्व थाय्‌यात थःगु अधीनय्‌ तल।
औपनिवेशिक भारत कालय्‌ थ्व थाय्‌ ब्रिटिशतय्‌गु अधीनय्‌ लावन। भारत स्वतन्त्रता व आन्ध्रप्रदेश राज्यया पलिस्था धुंका थ्व थाय्‌ आन्द्रप्रदेश राज्यया छगू थाय्‌ जूवन।
भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌या जलवायु गरम व आद्र जु। थ्व थाय्‌या जलवायु निर्धारणय्‌ दक्षिण पश्चिम मनसूनया यक्व भूमिका दु। थ्व थासय्‌ चिकुलाय्‌ वातावरण बांलाइ। थ्व थास्य्‌ ग्रीष्मकाल मार्च निसें जुन तक्क जुइ। थ्व लाय्‌ तापमान अप्वया च्वनि। जुलाई निसें सेप्टेम्बर तक्क उष्णकटिबंधीय बर्खा मौसम जुइ व थ्व बिले यक्व वा वइ। अक्टोबर ला नापं चिकुला न्ह्यथनि व अक्टोबर, नोभेम्बर, डिसेम्बर, ज्यानुवरी व फेब्रुवरी तक्क चिकुला जुइ।
अर्थ-व्यवस्था
थ्व थाय्‌या अर्थव्यवस्थाय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। जाकी, तु, कपाय्‌ आदि बाली थन बुइकिगु या।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाषा तेलुगू ख। थ्व भाषा नापं उर्दू, हिन्दी, अंग्रेजी, तमिल आदि नं भाषा थन थुइगु या। थ्व थाय्‌या मू जाति द्रविड नश्लया तेलुगू जाति ख। द्रविड जातिया नश्ल जुसां थ्व जाति आर्यनाप मिश्रित जूगु खने दु। थनया नसाःय्‌ जाकि आधारित नसाःया तःधंगु थाय्‌ दु। जाति अनुसार नसाः पाइगु या व हिन्दू ब्राम्हण नसाः प्रायः शाकाहार जुइ धाःसा मुस्मां तयेगु नसाः शाकाहार मजु। थनया नसाःय्‌ पच्चडी, आवकाय आदि अचार नांजा। नापं मनुतयेसं बिरयानी, डोसा आदि नं आपालं नइगु या। थनया परम्पराय्‌ आन्ध्र शास्त्रीय संगीत व प्याखं विशेषयाना कुचिपुडि नांजा। थन हनिगु मू नखःय्‌ संक्रांति, महा शिवरात्रि, होली, युगादि, श्री राम नवमी, वरलक्ष्मी व्रतम, राखी पूर्णिमा, विनायक चवथी, दशहरा, अट्ल तद्दी, दीपावली, ईद-उल-फ़ित्र, बक्र-ईद, मुहर्रम आदि ला। थन तेलुगु संकिपा व कर्नाटक संगीतया नं प्रभाव दु। थ्व थासय्‌ हिन्दू धर्म व मुस्मां धर्मया प्रभाव खने दु।
पिनेया स्वापू
Template:
पुचः:जैनूर मण्डल, अदिलाबादु जिल्ला पुचः: पुचः:जैनूर मण्डल, अदिलाबादु जिल्लाया थाय्‌ पुचः:Adilabadu
घोसी
घोसी (अंग्रेजी:Ghosi), भारतयागु उत्तर प्रदेश राज्ययागु  मौ जिल्लायागु छगु नगर पञ्चायत-शासित सहर खः।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश व देशान्तर खः । समुद्र सतह स्वया थ्व थाय ६८ मिटर (२२३ फुट) च्वे ला।
जनसंख्या
भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं घोसी शहरयागु जनसंख्या ३५,८३३ खः। थुकिली मिजंत ५२%, व मिसात ४८% दु।
थनयागु साक्षरता प्रतिशत ६३% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ७१% दु, व मिसातेगु साक्षरता ५५% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया घोसी यागु साक्षरता  अप्व दु।
उत्सीदेयुः
उत्सीदेयुः छगु संस्कृत भाषायागु खँग्वः खः। थ्व खँग्वःयागु  छ्येलेज्या येक्व सफू व स्तोत्रय् जुगु दु।
उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल।
छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु
पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
आइभेजडेल, इलियोनोई
आइभेजडेल संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इलियोनोई राज्ययागु छगु भिलेज खः।
देवि श्रीदेवि (सन् १९८२या संकिपा)
देवि श्रीदेवि  छगु तेलेगु भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८२य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
तेलेगु विकिपिडिया
पुचः:तेलुगु संकिपा
विंकेलम्यान, एरिजोना
विंकेलम्यान संयुक्त राज्य अमेरिकायागु एरिजोना राज्ययागु छगु टाउन खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ४४३ दु धासा थ्व थासे १९४ खा छें दु ।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३२.९८८१४२ उत्तर व देशान्तर ११०.७७०२४ पश्चिम खः । थ्व थासे १८७३९४३ वर्ग मिटर (०.७२३५३३ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ० वर्ग मिटर (० वर्ग माइल) ल दु ।
सत्येन्द्र नाथ बसु
छम्ह नांजाम्ह भारतीय गणितिज्ञ खः।
खोक्सर प्रवाह
खोक्सर्पर्व (अंग्रेजी भाय:Khoksarparbaha), नेपायागु सगरमाथा अञ्चलयागु सप्तरी जिल्लायागु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे679खा छेँ दु।
मयूरि (मलयालम संकिपा)
मयूरि (मलयालम भाषा:മയൂരി) छगू मलयालम भाषाया संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८५य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
सञ्जीव शाह
छम्ह नांजाम्ह भारतीय गणितिज्ञ खः।
शरणा मूल, पोखरी तहसील
शरणा मूल भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  चमोली जनपदया  पोखरी तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख। थ्व थासय् गढवाली मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया गढवाली भाषा आपालं छ्येलिगु या।
इतिहास
हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थाय् रजौटातेगु अधीनय दूगु ५२गढय् छगूलि ला। लिपा अजय पालया नेतृत्वय् पलिस्था जूगु गढवाल अधिराज्यय् थ्व थाय्‌ लावन। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं गढवालया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु प्रभावय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।
भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌ भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  गढवाल मण्डलया  चमोली जनपदया  पोखरी तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय् बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। नापं पहाडी लागाय् दूगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थासय् पर्यटन, जडिबुटी आदिया नं सम्भाव्यता मदूगु मखु। भारतया उत्तराखण्ड राज्यया मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु
संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु।
भाषा
भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं गढवाली भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, कुमाँउ आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
कतैकतैयाम् कारणमाम् (सन् १९८७या संकिपा)
कतैकतैयाम् कारणमाम् छगु तमिल भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८७य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
तमिल विकिपिडिया
वासणा (बोरसद)
वस्न बोर्सद आइ एन् ए (अंग्रेजी भाय:Vasna Borsad INA), भारतयागु गुजरात राज्ययागु आनन्द जिल्लायागु सहर इलाका खः।
न्यु बोंगैगांव Rly.कोलोनी
जनसंख्या
भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं न्यु बोंगैगांव Rly.कोलोनी शहरयागु जनसंख्या १५,८४७ खः। थुकिली मिजंत ५४%, व मिसात ४६% दु।
थनयागु साक्षरता प्रतिशत ७७% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८२% दु, व मिसातेगु साक्षरता ७०% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया न्यु बोंगैगांव Rly.कोलोनी यागु साक्षरता  अप्व दु।
थ्व शहरयगु जनसंख्याय् १०% ६ दं स्वया म्हो जु।
सन् ९१८
९१८ ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु साधारण दँ खः।
अक्टोबर-डिसेम्बर
पुचः:९१८ पुचः:दँ
खोकु
खोकु (अंग्रेजी भाय:Khoku), नेपायागु कोशी अञ्चलयागु धनकुटा जिल्लायागु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे768खा छेँ दु।
ओकभिल, कनेक्टिकट
ओकभिल संयुक्त राज्य अमेरिकायागु कनेक्टिकट राज्ययागु छगु सिडिपि खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ८६१८ दु धासा थ्व थासे ३३५८ खा छें दु ।
नवागांव, मस्तूरी मण्डल
नवागांव, मस्तूरी मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया विलासपुर जिल्लाया मस्तूरी मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
स्वयादिसं
पुचः:मस्तूरी मण्डल, विलासपुर जिल्ला
चिन्नंपेट (कृष्णा)
चिन्नंपेट भारतयागु आन्ध्रप्रदेश राज्ययागु कृष्णा जिल्लायागु छगु थाय् खः।
थ्व थाय् चत्रायि मण्डलय् ला।
भूगोल
कृष्णा जिल्लायागु अक्षांश १५.४३' निसें १६.१०' उत्तर व देशान्तर ८०.००' निस ८१.३३' पूर्वय् ला । थ्व थाय् कृष्णा जिल्ला अन्तर्गतय् लागुलिं थ्व थाय् नं थुलि हे भौगोलिक को-अर्डिनेट दुने ला। थ्व थाय्‌यागु सिमाना थ्व कथलं दु
भाषा
थ्व थासे छ्येलिगु मू भाय् तेलेगु ख। तेलेगु बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
बनहर धरमजयगढ मण्डल
बनहर धरमजयगढ मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया रायगढ जिल्लाया धरमजयगढ मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
ड्याडेभिल, अलाबामा
ड्याडेभिल संयुक्त राज्य अमेरिकायागु अलाबामा राज्ययागु छगु सिटी खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ३२१२ दु धासा थ्व थासे १२७८ खा छें दु ।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३२.८३२०५९ उत्तर व देशान्तर ८५.७६४२८८ पश्चिम खः । थ्व थासे ४१४४८४६५ वर्ग मिटर (१६.००३३४२ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ० वर्ग मिटर (०.०००००० वर्ग माइल) ल दु ।
लिधंसा
पुचः:अलाबामाया थाय्
मऴक्काल मेघं (मलयालम संकिपा)
मऴक्काल मेघं (मलयालम भाषा:മഴക്കാല മേഘം) छगू मलयालम भाषाया संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८५य् पिहांवगु खः।
बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः।
पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
बडेथ गाजणा, डुण्डा तहसील
मण्डलवार सूचं
मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु
भाषा
थ्व थासय् छ्यलिगु मू भाय् कुमाउं भाषा व गढवाली भाषा ख। थ्व बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
इस्ट पालो अल्टो, क्यालिफोर्निया
इस्ट पालो अल्टो संयुक्त राज्य अमेरिकायागु क्यालिफोर्निया राज्ययागु छगु सिटी खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या २९५०६ दु धासा थ्व थासे ७०९१ खा छें दु ।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३७.४६७०३८ उत्तर व देशान्तर १२२.१३९६९९ पश्चिम खः । थ्व थासे ६५९६१७८ वर्ग मिटर (२.५४६७९९ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ५६६३२ वर्ग मिटर (०.०२१८६६ वर्ग माइल) ल दु ।
लिधंसा
पुचः:क्यालिफोर्नियायागु शहर
ज्याकसनभिल, इलियोनोई
ज्याकसनभिल संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इलियोनोई राज्ययागु छगु सिटी खः।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३९.७३१९३६ उत्तर व देशान्तर ९०.२३४३९४ पश्चिम खः । थ्व थासे २६२४४३१३ वर्ग मिटर (१०.१३२९८६ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ४९८७४७ वर्ग मिटर (०.१९२५६७ वर्ग माइल) ल दु ।
वस्त्रल्
वस्त्रल् (अंग्रेजी भाय:Vastral), भारतयागु गुजरात राज्ययागु अहमदाबाद जिल्लायागु सहर इलाका खः।
132048
132048 (अंग्रेजी:New Delhi Municipal Council), भारतयागु भारतीय क्यापिटल टेरिटरी अफ दिल्ली राज्ययागु  नयाँ दिल्ली म्युनिसिपल काउन्सिल जिल्लायागु छगु सहर खः।
जनसंख्या
भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं 132048 शहरयागु जनसंख्या C,ent,ral खः। ==लिधंसा==
सन् ९१९
९१९ ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु साधारण दँ खः।
अक्टोबर-डिसेम्बर
पुचः:९१९ पुचः:दँ
रघुनाथ पुरुषोत्तम परञ्जपे
छम्ह नांजाम्ह भारतीय गणितिज्ञ खः।
मल्हार, मस्तूरी मण्डल
मल्हार, मस्तूरी मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया विलासपुर जिल्लाया मस्तूरी मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
स्वयादिसं
पुचः:मस्तूरी मण्डल, विलासपुर जिल्ला
राज चन्द्र बसु
छम्ह नांजाम्ह भारतीय गणितिज्ञ खः।
भार्याभर्तल सवाल् (सन् १९८२या संकिपा)
भार्याभर्तल सवाल्  छगु तेलेगु भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८२य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
तेलेगु विकिपिडिया
मॊट्ट् (मलयालम संकिपा)
मॊट्ट् (मलयालम भाषा:മൊട്ട്) छगू मलयालम भाषाया संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८५य् पिहांवगु खः।
बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः।
घोसिया बजार
घोसिया बजार (अंग्रेजी:Ghosia Bazar), भारतयागु उत्तर प्रदेश राज्ययागु  सन्त रविदास नगर जिल्लायागु छगु नगर पञ्चायत-शासित सहर खः।
जनसंख्या
भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं घोसिया बजार शहरयागु जनसंख्या १५,७७८ खः। थुकिली मिजंत ५३%, व मिसात ४७% दु।
थनयागु साक्षरता प्रतिशत ३८% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ४६% दु, व मिसातेगु साक्षरता २९% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया घोसिया बजार यागु साक्षरता  अप्व दु।
खोलागाउं
खोलागाउं (अंग्रेजी भाय:Kholagaun), नेपायागु जनकपुर अञ्चलयागु सिन्धुली जिल्लायागु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे538खा छेँ दु।
स्रोत
Kholagaun
विन्स्लो, एरिजोना
विन्स्लो संयुक्त राज्य अमेरिकायागु एरिजोना राज्ययागु छगु सिटी खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ९५२० दु धासा थ्व थासे ३१९८ खा छें दु ।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३५.०२८४८२ उत्तर व देशान्तर ११०.७००७८२ पश्चिम खः । थ्व थासे ३१८९१४६५ वर्ग मिटर (१२.३१३३६४ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ० वर्ग मिटर (० वर्ग माइल) ल दु ।
भलमुडी धरमजयगढ मण्डल
भलमुडी धरमजयगढ मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया रायगढ जिल्लाया धरमजयगढ मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
स्वयादिसं
पुचः:धरमजयगढ मण्डल, रायगढ जिल्ला
गोलना, सोमेश्वर तहसील
गोलना भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  अल्मोड़ा जनपदया  सोमेश्वर तहसीलया छगु गां ख। सकल भारतया ६३८५९६ गां व उत्तराखण्डया १६८२६ गाम्य थ्व नं छगू ख। थ्व थासय् कुमाँउ जातिया मनुतेगु उपस्थिति दु। थ्व थासय् भारोपेली भाषा परिवारया पहाडी भाषाया कुमाँउ भाषा आपालं छ्येलिगु या।
भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌ भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  अल्मोड़ा जनपदया  सोमेश्वर तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।
संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु।
भाषा
भाषिक रुपय् थ्व थासय्‌ भारोपेली भाषा परिवारया इन्डो-इरानीया इन्डो-आर्यनया पहाडी भाषा पुचःया भाषातेगु छ्येला थन यक्व खने दु। थुकिलि मू कथं कुमाँउ भाषाया थी-थी भाषिका छ्येलिगु या। थ्व नापं थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली, गढवाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
डेविड हिल्बर्ट
पुचः:जीवनी
कटमै कण्णियम् कट्टुप्पाटु (सन् १९८७या संकिपा)
कटमै कण्णियम् कट्टुप्पाटु छगु तमिल भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८७य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
तमिल विकिपिडिया
वस्त्रपुर
वस्त्रपुर (अंग्रेजी भाय:Vastrapur), भारतयागु गुजरात राज्ययागु अहमदाबाद जिल्लायागु  सहर खः।
उत्सृज
उत्पत्ति व विकास
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या दक्ले न्ह्य संस्कृतय् जुगु ख। लिपा थ्व खँग्वयागु तत्सम खँग्वया रुपे यक्व भासे, यक्व कथलं छ्येलेज्या जुल।
छ्येलेज्या
थ्व खँग्वयागु छ्येलेज्या संस्कृतय् व संस्कृत नाप स्वापू दुगु व संस्कृत नं बुया वगु भाषे जुगु खने दु।
मेमेगु भाषे छ्येलिगु रुप
मेमेगु भाषे थ्व खँग्वयात छ्येलिगु रुप थ्व कथलं दु
पिनेयागु स्वापू
संस्कृत खँग्वसफू
बॊम्मगुंडनहल्लि (अनंतपुर)
बॊम्मगुंडनहल्लि भारतयागु आन्ध्रप्रदेश राज्ययागु अनंतपुर जिल्लायागु छगु थाय् खः।
थ्व थाय् रॊल्ल मण्डलय् ला।
भूगोल
अनन्तपुर जिल्लायागु अक्षांश १३'४०' निसें १५'-१५' उत्तर व देशान्तर ७६'-५०' व ७८'-३०' पूर्वय् ला । थ्व थाय् अनन्तपुर जिल्ला अन्तर्गतय् लागुलिं थ्व थाय् नं थुलि हे भौगोलिक को-अर्डिनेट दुने ला। थ्व थाय्‌यागु सिमाना थ्व कथलं दु
भाषा
थ्व थासे छ्येलिगु मू भाय् तेलेगु ख। तेलेगु बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी, उर्दू आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
न्यु माहे
न्यु माहे (अंग्रेजी:New Mahe), भारतयागु केरला राज्ययागु  कन्नुर जिल्लायागु छगु  सहर खः।
जनसंख्या
भारतयागु दं २००१ यागु जनगणना कथं न्यु माहे शहरयागु जनसंख्या ११,२३० खः। थुकिली मिजंत ४६%, व मिसात ५४% दु।
थनयागु साक्षरता प्रतिशत ८६% दु, । मिजंतेगु साक्षरता ८६% दु, व मिसातेगु साक्षरता ८५% दु। सकल भारतयागु साक्षरता प्रतिशत ५९.५%, स्वया न्यु माहे यागु साक्षरता  अप्व दु।
थ्व शहरयगु जनसंख्याय् ११% ६ दं स्वया म्हो जु।
सन् ९२०
९२० ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु लीप दँ खः।
लिधंसा
पुचः:९२० पुचः:दँ
हल्सौ लग्गा बरौसीर, बेतालघाट तहसील
मण्डलवार सूचं
मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु
भाषा
थ्व थासय् छ्यलिगु मू भाय् कुमाउं भाषा व गढवाली भाषा ख। थ्व बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
जेफर्सनभिल, इलियोनोई
जेफर्सनभिल संयुक्त राज्य अमेरिकायागु इलियोनोई राज्ययागु छगु भिलेज खः।
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ३६६ दु धासा थ्व थासे १७१ खा छें दु ।
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३८.४४२०२४ उत्तर व देशान्तर ८८.४०४५६२ पश्चिम खः । थ्व थासे २६४२००७ वर्ग मिटर (१.०२००८५ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ० वर्ग मिटर (० वर्ग माइल) ल दु ।
बेटरी, मस्तूरी मण्डल
बेटरी, मस्तूरी मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया विलासपुर जिल्लाया मस्तूरी मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
डेलभिल, अलाबामा
जनसंख्या
सन् २०००यागु तथ्यांक कथलं थ्व थाय्‌यागु जनसंख्या ४६५३ दु धासा थ्व थासे २५४१ खा छें दु ।
बेटरी, मस्तूरी मण्डल
स्वयादिसं
पुचः:मस्तूरी मण्डल, विलासपुर जिल्ला
डेलभिल, अलाबामा
भूगोल
थ्व शहरयागु अक्षांश ३१.३०२४९६ उत्तर व देशान्तर ८५.७११०८३ पश्चिम खः । थ्व थासे ३४९८४२०१ वर्ग मिटर (१३.५०७४७६ वर्ग माइल) जमिन दु धासा ० वर्ग मिटर (०.०००००० वर्ग माइल) ल दु ।
मुहूर्त्तं ११.३० ऎ. ऎं. (मलयालम संकिपा)
'''मुहूर्त्तं ११.३० ऎ. ऎं.''' (मलयालम भाषा:മുഹൂര്ത്തം ൧൧.൩൦ എ. എം.) छगू मलयालम भाषाया संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८५य् पिहांवगु खः।
बाखँ
थ्व छगू कथानक संकिपा खः।
पिनेयागु स्वापू
मलयालम विकिपिडिया
कालयमुडु (सन् १९८२या संकिपा)
कालयमुडु  छगु तेलेगु भाषाया नांजागु संकिपा खः। थ्व संकिपा सन् १९८२य् पिहांवगु खः।
पिनेयागु स्वापू
तेलेगु विकिपिडिया
पुचः:तेलुगु संकिपा
खोलागाउं २
खोलागाउं २ (अंग्रेजी भाय:Kholagaun), नेपायागु राप्ती अञ्चलयागु रुकुम जिल्लायागु  गाँ विकास समिति  खः। थ्व थासे906खा छेँ दु।
कल्याण कच्चेरि (सन् १९८७या संकिपा)
पिनेयागु स्वापू
तमिल विकिपिडिया
चित्तापूर् (कृष्णा)
चित्तापूर् भारतयागु आन्ध्रप्रदेश राज्ययागु कृष्णा जिल्लायागु छगु थाय् खः।
थ्व थाय् चत्रायि मण्डलय् ला।
भूगोल
कृष्णा जिल्लायागु अक्षांश १५.४३' निसें १६.१०' उत्तर व देशान्तर ८०.००' निस ८१.३३' पूर्वय् ला । थ्व थाय् कृष्णा जिल्ला अन्तर्गतय् लागुलिं थ्व थाय् नं थुलि हे भौगोलिक को-अर्डिनेट दुने ला। थ्व थाय्‌यागु सिमाना थ्व कथलं दु
भाषा
थ्व थासे छ्येलिगु मू भाय् तेलेगु ख। तेलेगु बाहेक थन अंग्रेजी, हिन्दी आदि भाय् नं छ्येलिगु खने दु।
चॆन्ने कॊत्तपल्लॆ (अनंतपुर)
चॆन्ने कॊत्तपल्लॆ भारतयागु आन्ध्रप्रदेश राज्ययागु अनंतपुर जिल्लायागु छगु थाय् खः।
थ्व थाय् चॆन्ने कॊत्तपल्लॆ मण्डलय् ला।
भूगोल
अनन्तपुर जिल्लायागु अक्षांश १३'४०' निसें १५'-१५' उत्तर व देशान्तर ७६'-५०' व ७८'-३०' पूर्वय् ला । थ्व थाय् अनन्तपुर जिल्ला अन्तर्गतय् लागुलिं थ्व थाय् नं थुलि हे भौगोलिक को-अर्डिनेट दुने ला। थ्व थाय्‌यागु सिमाना थ्व कथलं दु
धसकामुडा धरमजयगढ मण्डल
धसकामुडा धरमजयगढ मण्डल भारतया छत्तीसगढ राज्यया रायगढ जिल्लाया धरमजयगढ मण्डलया छगू गां ख।
इतिहास
थ्व गां दूगु थाय्‌ थी-थी कालय् विभिन्न जुजुतयेगु अधीनय् लाःगु खने दु। विभिन्न बौद्ध-हिन्दू राज्यतयेगु प्रभाव धुंका थ्व थासय्‌ मुगल व ब्रिटिशतयेग प्रभाव जू्गु खने द। भारतया स्वतन्त्रता धुंका सन् १९५६इ पलिस्था जूगु मध्यप्रदेशय् थ्व थाय्‌ लाःवन। सन २००० नोभेम्बर १ खुनु छत्तीसगढ राज्य पलिस्था जुइ धुंका थ्व थाय्‌ छत्तीसगढ राज्यय्‌ लातः।
भूगोल
थ्व थाय्‌ मध्य भारतया उब्जाउ भूमिइ ला।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय्‌ बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। थनया अर्थतन्त्रय्‌ जाकी उत्पादनया प्रभाव दु।
संस्कृति
थ्व थाय्‌या मू भाय्‌ छत्तीसगढी ख। थुकियात हिन्दीया छगू भाषिकाया रुपय्‌ नं कायेगु या। थ्व थासय् सनातन धर्मया प्रभाव दु।
स्वयादिसं
पुचः:धरमजयगढ मण्डल, रायगढ जिल्ला
सनकटिया, पिथौरागढ (सदर) तहसील
इतिहास
हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् थ्व थाय्‌ दूगु थाय्‌यात न्हापानिसें हे ऋषिमुनितेगु तपोभूमिया रुपय् वर्णन यानातःगु दु। ऐतिहासिक वर्णन कथं थ्व थासय् कुमाँउया स्थानीय कत्युरी वंशया जुजु, चन्द वंशया जुजु व डोटीया रायका पिंसं शासन याःगु खने दु। थ्व धुंका नेपाःया एकिकरण अभियानय् थ्व थाय्‌ नेपाःया अधीनय् लावन व येँ केन्द्रित नेपाःया छगू भूभागया रुपय् थ्व थाय्‌ स्थापित जुल। लिपा ब्रिटिसतेसं डिभाइड एण्ड रुलया नीतिकथं कुमाँउया स्थानीय क्षेत्रीयतेत थःगु पक्षय् कया नेपामि गोर्खा सेनानाप ल्वाकल। थ्व ल्वापूया लिच्वया कथं सुगौली सन्धि जुल व थ्व थाय्‌ नेपाःस्वया पृथक जुल। बिस्तारं ब्रिटिसतेसं थ्व थाय्‌यात थःगु कब्जाय् काल। ब्रिटिसतेसं भारत त्वते धुंका थ्व थाय्‌ उत्तर प्रदेश राज्यय् लाःवन। लिपा नोभेम्बर ९, सन् २०००य् थ्व थाय्‌ उत्तराखण्ड राज्यया कुमाँउ विभागय् लावन।
भूगोल व जलवायु
थ्व थाय्‌ भारतया उत्तराखण्ड राज्यया  कुमाँउ मण्डलया  पिथौरागढ जनपदया  पिथौरागढ (सदर) तहसीलय् ला। थ्व छगू पहाडी थाय्‌ ख। थ्व थासय् ग्रीष्म ॠतु ग्रेगोरियन पात्रोया मार्च निसें मध्य जुन तक्क जुइ। वर्षा ॠतु मध्य जुन निसें अगस्ट तक्क जुइ। थ्व ईले बंगालया खाडीं वैगु फसं मनसुन वृष्टि याकी। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क शीत ॠतु जुइ। नोभेम्बर निसें ज्यानुवरी तक्क तापक्रम म्हो जुया वनि व ज्यानुवरीइ सिक्क चिकुइ। फेब्रुवरी तक्क चिकुला दयाच्वनि व मार्चं निसें तापमान अप्वया वइ।
अर्थतन्त्र
थ्व थाय्‌या अर्थतन्त्रय् बुंज्याया तःधंगु ल्हा दु। नापं पहाडी लागाय् दूगु थाय्‌ जूगुलिं थ्व थासय् पर्यटन, जडिबुटी आदिया नं सम्भाव्यता मदूगु मखु। भारतया उत्तराखण्ड राज्यया मण्डलवार संकलित सूचं कथं थ्व थाय्‌या विवरण थ्व कथं दु
संस्कृति
थ्व थाय्‌ पौराणिक काल निसें हिन्दू धर्मया ग्रन्थय् च्वयातःगु हिमालय तपोभूमि खण्डय् लाःगु जूगुलिं थन हिन्दू धर्म व थ्व धर्म नाप स्वापू दूगु संस्कृतिया प्रभाव यक्व खने दु।
सन् ९२१
९२१ ग्रेगोरियन पात्रो यागु छगु साधारण दँ खः।
अक्टोबर-डिसेम्बर
पुचः:९२१ पुचः:दँ
सर्वदमन चावला
छम्ह नांजाम्ह भारतीय गणितिज्ञ खः।
कर्नाटक
कर्नाटक (ಕರ್ನಾಟಕ), वा कर्णाटक, दक्षिण भारतया छगु राज्य ख। थ्व राज्यया पलिस्था नोभेम्बर १, सन् १९५६खुनु राज्य पुनर्गठन अधिनियमया अधीनय् जूगु ख। न्हापा थ्व मैसूर राज्यया नामं नांजा। सन् १९७३स पुनर्नामकरण याना थुकिया नां कर्नाटक जुवन। थुकिया सीमा पश्चिमय् अरब सागर, उत्तर पश्चिमय् गोआ, उत्तरय् महाराष्ट्र, पूर्वय् आंध्र प्रदेश, दक्षिण-पूर्व य् तमिल नाडु व दक्षिणय् केरलनाप स्वा। थुकिया कुल क्षेत्रफल ७४,१२२ वर्ग माइल (१,९१,९७६ कि.मि.)²) दु; थ्व भारतया कुल भौगोलिक क्षेत्रया ५.८३% ख। २९ जिल्लानापं थ्व राज्य भारतया च्यागु दकले तःधंगु राज्य ख। राज्यया आधिकारिक व दकले आपालं ल्हाइगु भाषा कन्नड ख।
कर्नाटक खँग्वःया उद्गमया यक्व व्याख्याय् दकले स्वीकृत व्याख्या थ्व ख कि कर्नाटक खँग्वःया उद्गम कन्नड खँग्वः करु, अर्थात हाकु वा तःज्जागु व नाडु अर्थात भूमि वा प्रदेश वा क्षेत्रं वःगु ख, गुकिया संयोजन करुनाडुया पूवंगु अर्थ हाकुगु भूमि वा तःजागु थाय् ख। हाकु खँग्वः थनया बयालुसीम क्षेत्रया हाकुगु चां वःगु ख व तःजागु देक्कनया पठारी भूमिं वःगु ख। ब्रिटिश राजय् थ्व थाय्या  निंतिं कार्नेटिक खँग्वःया छ्यला याःगु दु, थ्व  कृष्णा खुसिया दक्षिणपाखेया प्रायद्वीपीय भूमिया निंतिं प्रयुक्त दु, व मूलतः कर्नाटक खँग्वःया अपभ्रंश ख।
प्राचीन व मध्यकालीन इतिहास स्वयेबिले कर्नाटक क्षेत्र यक्व तःधंगु शक्तिशाली साम्राज्यतयेगु क्षेत्र जुयाच्वंगु खनेदु। थ्व साम्राज्यतयेगु लाय्कूया विचारक, दार्शनिक, भाट व चिनाखँमितयेगु सामाजिक, साहित्यिक व धार्मिक संरक्षणय् थौंया कर्नाटक बुयावःगु ख। भारतीय शास्त्रीय संगीतया निगु हे रूप, कर्नाटक संगीत व हिन्दुस्तानी संगीतय् थ्व राज्यया महत्त्वपूर्ण योगदान दु। आधुनिक युगया कन्नड च्वमितयेसं दकले अप्व ज्ञानपीठ सम्मान त्याःगु दु। राज्यया राजधानी बंगलुरु नगर ख; थ्व भारतय् स्थित तःच्वगु आर्थिक व प्रौद्योगिक ख्यःया अग्रणी योगदानकर्ता ख।
इतिहास
कर्नाटकया विस्तृत इतिहासय् इनापं यक्व परिवर्तन वःगु दु। राज्यया प्रागैतिहास पाषाण युग तक्क थ्यं व थन यक्व युगतयेगु  विकास जूगु दु। राज्यय् मध्य व नव पाषाण युगया साक्ष्य नं लूगु दु। हडप्पाय् लूगु लुं कर्नाटकया खानीं लिकाना हःगु, गुकिलिं इतिहासकारतयेत ३००० ई.पूया कर्नाटक व सिन्धु स्वनिगः लहनाया दथुइ स्वापू मालेत प्रेरित यात। तृतीय शताब्दी ई.पू स्वया न्ह्यः, अधिकांश कर्नाटक राज्य मौर्य वंशया सम्राट अशोकया अधीनय् लायेस्वया न्ह्यः नन्द वंशया अधीनय् लानाच्वन। सातवाहन वंशयात शासनयायेत प्यंगु शताब्दी दत, थ्व ईले इमिसं कर्नाटकया तःधंगु भूभागय् शासन यात। सातवाहनतयेगु शासनया पतननापं हे स्थानीय शासकतयेगु कदम्ब वंश व पश्चिम गंग वंशया उदय जुल। थ्व नापं थ्व क्षेत्रय् स्वतन्त्र राजनैतिक शक्तितयेगु अस्तित्त्व दयावल। कदम्ब वंशया पलिस्था मयूर शर्मां ३४५ ई. स यात व थःगु राजधानी बनवासीइ दयेकल; व पश्चिम गंग वंशया पलिस्था कोंगणिवर्मन माधवं ३५० ईस तालकाडय् राजधानीनाप यात।
हाल्मिदी शिलालेख व बनवसीय् लूगु छगु ५गु शताब्दीया ताम्र मुद्राकथं थ्व राज्य प्रशासनय् कन्नड भाषा छ्यलिगु न्हापांगु प्रामाणिक राज्य ख।  थ्व राजवंशतयेगु उपरान्त शाही कन्नड साम्राज्य बादामी चालुक्य वंश,  मान्यखेतया  राष्ट्रकूट,  व पश्चिम चालुक्य वंश  वल गुकिलिं दक्खिनया तःधंगु भागय् शासन यात व राजधानीत वर्तमान कर्नाटकय् दयेकल। पश्चिमी चालुक्यतयेसं छगु आःजुचाःगु चालुक्य स्थापत्य शैली नं दयेकल। थ्व नापं इमिसं कन्नड साहित्यया नं विकास यात; थ्व लिपा १२गु शताब्दीइ होयसाल वंशया कला व साहित्य योगदानतयेगु आधार जुवन।
आधुनिक कर्नाटकया भागय् ९९०-१२१० ई. या दथुइ चोल वंशं शासन यात। अधिकरणया प्रक्रिया राजराज चोल १ (९८५-१०१४) नं न्ह्यथन व थ्व ज्या वय्कःया काय् राजेन्द्र चोल १ (१०१४-१०४४)या शासन तक्क जुयाच्वन। थ्व ज्या न्ह्यथं बिलय्राजराज चोल १नं आधुनिक मैसूरया भाग गंगापाडी, नोलंबपाडी व तडिगैपाडीइ शासन यात। वय्कः दोनूर तक्क थ्यनादिल व बनवसी सहित रायचूर दोआबया तःधंगु भाग व पश्चिमी चालुक्य राजधानी मान्यखेत तक्क थःगु अधीनय् लाकल। चालुक्य शासक जयसिंह राजेन्द्र चोल १नाप बुइ धुंका, तुंगभद्रा खुसि निगु राज्य दथुया सीमा तय जुल। राजाधिराज चोल १ (१०४२-१०५६)या शासनय् दन्नड, कुल्पाक, कोप्पम, काम्पिल्य दुर्ग, पुण्डूर, येतिगिरि व चालुक्य राजधानी कल्याणी नं थःगु अधीनय् लाकल। सन् १०५३स, राजेन्द्र चोल २ चालुक्यतयेत हताःय् बुका कोल्लापुरा थ्यन व कालंतरय् थःगु राजधानी गंगाकोंडचोलपुरम लिहां वने न्ह्यः अन छगु विजय स्मारक स्तम्भ नं दयेकल। सन् १०६६स पश्चिमी चालुक्य सोमेश्वरया सेना मेम्ह चोल शासक वीरराजेन्द्रनाप बुत। थ्व धुंका वय्कलं हे हानं पश्चिमी चालुक्य सेनायात कुदालसंगमय् बुकल व तुंगभद्रा खुसिया सिथय् छगु विजय स्मारकया स्थापना यात। सन् १०७५स कुलोत्तुंग चोल १नं कोलार जिल्लाया नांगिलीइ विक्रमादित्य ६यात बुका गंगवाडीइ थःगु अधिकार दय्कल। सन् १११६स गंगवाडीयात चोल साम्राज्यं विष्णुवर्धनया नेतृत्वय् होयसालातयेसं लाकाकाल।
प्रथम सहस्राब्दीया आरम्भय् हे होयसाल वंश क्षेत्रय् पुनरोद्भव जुल। थ्व ईले होयसाल साहित्य सेल्लात नापं, अनुपम कन्नड संगीत व होयसाल स्थापत्य शैलीया देगः आदि दयावल।   होयसाल साम्राज्यं नं थःगु शासनया विस्तारया तहत आधुनिक आंध्र प्रदेश व तमिलनाडुया चिधंगु भागतयेत थःगु अधीनय् विलय याकल। १४गु शताब्दीया आरम्भय् हरिहर व बुक्का रायनं विजयनगर साम्राज्यया पलिस्था यात व वर्तमान बेल्लारी जिल्लाय् तुंगभद्रा खुसिया तट होसनपट्ट  (लिपा विजयनगर)य् थःगु राजधानी दयेकल। थ्व साम्राज्यं मेगु निगु शताब्दीइ मुस्मां शासकतयेगु दक्षिण भारतय् विस्तार दिकातल।
सन् १५६५स समस्त दक्षिण भारत सहित कर्नाटकं छगु तःधंगु राजनैतिक हिउपा खन, गुकिलि विजयनगर साम्राज्य तालिकोटया हताःय् बुया इस्लामी सल्तनततयेगु अधीनय् लावन। बीदरया बहमनी सुल्तानया मृत्यु उपरान्त उदय जूगु बीजापुर सल्तनतं याकनं हे दक्खिनय् शासन यात व १७गु शताब्दीया अन्तय् मुगल साम्राज्यं बुइबिलय् तक्क दयाच्वन।  बहमनी व बीजापुरया शासकतयेसं उर्दू व फारसी साहित्य तथा भारतीय पुनरोद्धार स्थापत्यकला (इण्डो-सैरेसिनिक)यात बढावा बिल। थ्व शैलीया मू दसु ख गोल गुम्बज पोर्चुगिज शासनद्वारा तःच्वगु कर कया, खाद्य आपूर्तिइ कमी व महामारीतयेगु कारणं १६गु शताब्दीइ कोंकणी हिन्दू मुख्यतः सैल्सेट, गोआं विस्थापित जुया]], कर्नाटकय् वल व १७गु तथा १८गु शताब्दीइ विशेषतः बारदेज, गोआं विस्थापित जुया मंगलोरियन कैथोलिक ईसाई दक्षिण कन्नडय् वया च्वन।
भूगोल
कर्नाटक राज्यय् स्वंगु मू मण्डल दु: तटीय क्षेत्र करावली, पहाडी क्षेत्र मालेनाडु गुकिलि पश्चिमी घाट ला, तथा स्वंगुगु बयालुसीमी क्षेत्र गन दक्खिन पठारया क्षेत्र दु। राज्यया अधिकांश क्षेत्र बयालुसीमीइ ला व थुकिया उत्तरी क्षेत्र भारतया दकले तःधंगु शुष्क क्षेत्र ख। कर्नाटकया दकले तःजागु थाय् चिकमंगलूर जिल्लाया मुल्लयनगिरि पर्वः ख। थनया समुद्र सतहं जाः 1929 m दु। कर्नाटकया महत्त्वपूर्ण खुसिइ कावेरी, तुंगभद्रा खुसि, कृष्णा खुसि, मलयप्रभा खुसि व शरावती खुसि ला।
कर्नाटकया लगभग 38724 km2 (राज्यया भौगोलिक क्षेत्रया २०%) जंगलं भुनातःगु दु। थ्व जंगल संरक्षित, सुरक्षित, खुला, ग्रामीण व निजी वनय् वर्गीकृत यायेछिं। थनया वनाच्छादित क्षेत्र भारतया औसत वनीय क्षेत्र २३%स्वया भतिचा म्हो दु, तर राष्ट्रीय वन नीतिद्वारा निर्धारित ३३% स्वया धाःसा सिक्क हे कम दु।
उप-मण्डल
कर्नाटक राज्यय् ३० जिल्ला दु —बागलकोट, बंगलुरु ग्रामीण, बंगलुरु नगर, बेलगाम, बेल्लारी, बीदर, बीजापुर, चामराजनगर, चिकबल्लपुर,  चिकमंगलूर, चित्रदुर्ग, दक्षिण कन्नड, दावणगिरि, धारवाड, गडग, गुलबर्गा, हसन, हवेरी, कोडगु, कोलार, कोप्पल, मांड्या, मैसूर, रायचूर, रामनगर,  शिमोगा, तुमकुर, उडुपी, उत्तर कन्नड एवं यादगीर। दक्वं जिल्लाया प्रशासन छम्ह जिल्ल़ाधीश वा जिलायुक्तया अधीनय् जुइ। जिल्ला हानं उप-क्षेत्रय् बायातःगु दु, गुकिया प्रशासन उपजिल्लाधीशया अधीनय् जुइ। उप-जिल्लातयेत ब्लक व पंचायत तथा नगरपालिकाद्वारा स्वयेगु जुइ।
सन् २००१या जनगणनाया तथ्यांकया जनसंख्यानुसार कर्नाटकया नगरतयेगु धलखय् सर्वोच्च खुगु नगरय् बंगलुरु, हुबली-धारवाड, मैसूर, गुलबर्गा, बेलगाम व मंगलुरु ला। १० लखः स्वया अप्व जनसंख्या दूगु महानगर बंगलुरु जक्क दु। बंगलुरु नगर, बेलगाम व गुलबर्गा सर्वाधिक जनसंख्या दुगु जिल्ला ख। थ्व दक्व जिल्लाय् ३० लखः स्वया अप्व जनसंख्या दु। गडग, चामराजनगर व कोडगु जिल्लाया जनसंख्या १० लखः स्वया म्हो दु।
कर्नाटकया जिल्ला थ्व कथं दु-
नगर क्षेत्र
कर्नाटकया मू नगर क्षेत्रय् वेंकटपुरा, विराजपेट, वादी एसिसि, यादगिर, येलहनका, येलन्दुर, येल्बार्गा, येल्लपुर, येनगुड्डे, आदित्यपट्नम, अद्यार, अफ्जलपुर, आलन्द, अल्नभर, अम्बिकानगर, आनॆकल, अंकोल, अनिगेरी, अर्कालगर, अर्सिकेरी, अथ्नी, औरद, बादामी, बागलकोट, बागेपल्ली, बैल होंगल, बजल, बज्पे, बंगारर्य, बांकापुरा, बानुर, बन्त्वाल, बसभकल्याण, बसभना बागेभदी, बेलगांव, बेलगावं क्यान्टोन्मेन्ट, बेल्लारी, बेल्तांगढी, बेलुर, बेल्भाता, भद्रवति, भल्की, भत्काल, भीमरयनगुडी, भोगाडी, बीदर, बिजापुर, बिल्जी, बिरुर, बम्मानाहल्ली, बोल्लासन्द्रा, ब्याद्जी, व्यातरयानपुरा, चल्लकेरे, चामराजनगर, चन्नागिरि, चन्नपटना, चन्नरयपत्तना, चिक बल्लपुर, चिकमगलुर, चिकनायकन्हल्ली, चिकोडी, चिन्चोली, चिन्तामणि, चितापुर, चित्गोप्पा, चित्रदुर्ग, दंदेली, दर्गाजोगीहल्ली, दसरहल्ली, देवनगरी, देवादुर्गा, देवन्हल्ली, दोद् बल्लपुर, दोनिमलइ टाउनशिप, गदग, गजेन्द्रगढ, गंगावती, गौरीबिदानुर, गोकक, गोकक फल्स, गोनिकोप्प्ल, गोट्टिकेरे, गुब्बी, गुदिबन्द, गुलबर्गा, गुलेदगुड्डा, गंदलपेट, गुर्मत्कल, हलियाल, हांगल, हरिहर, हर्पनहल्ली, हस्सन, हट्टी, हट्टी गोल्ड माइन्स, हावेरी, हेब्बागोडी, हेब्बालु, हेग्गादादेवनाकोटे, हेरोहल्ली, हिन्दल्गी, हिरेकेरूर, हिरियुर, होलालकेरे, होलेनारसिपुर, होम्नाबाद, होन्नावर, होन्नाली, हूभिना हादागल्ली, होसानागारा, होस्दुर्गा, होस्कोटे, होस्पेट, हुब्ली-धारवाद, हुकेरी, हुनासरमरनहल्ली, हुङुन्ड, हुन्सुर, इल्काल, इन्दी, जगलुर, जम्खण्डी, जेवार्गी, जोग फल्स, कदुर, कल्घाटगी, कमलपुरम, कम्प्ली, कनकपुरा, कन्ग्रेली (बीके), कन्ग्रेली (के एच), कन्नुर २, कर्काल, कारवार, केन्गेरी, केरुर, खानापुर, कोदिगेनाहल्ली, कोदियाल, कोलार, कोल्लेगल, कोनानाकुन्ते, कोन्नुर, कोप्पा, कोप्पल, कोरातागेरी, कोतेकारा, कोथनल्लुर, कोट्टुरु, कृष्णराजनगर, कृष्णराजपुरा, कृष्णराजसगर, कृष्णराजपेट, कुद्ची, कुद्लिगी, कुद्रेमुख, कुम्ता, कुन्दपुरा, कुन्दगोल, कुनिगाल, कुर्गुन्टा, कुशलनगर, कुश्तागी, लक्ष्मेश्वर, लिङसुगुर, लोन्दा, मद्दुर, मधुगिरी, मडिकेरी, मगदी, महादेवपुरा, महालिंगपुर, मलवल्ली, मल्लार, मलुर, मंड्या, मंगलूर, मान्वी, मोलकाल्मुरु, मुदल्गी, मुद्बिद्री, मुद्देबिहाल, मिद्गल, मुधोल, मुदिगेरी, मुदुशेद्दी, मुल्बगल, मुल्गुंड, मुल्की, मुलुर, मुन्दर्गी, मुन्द्गोद, मुनिराबाद प्रोजेक्ट एरिया, मुन्नुर, मैसूर, नगमंगल, नञ्जनगूडु, नरसिंहराजपुरा, नरेगाल, नर्गुंद, नवलगुण्ड, नेल्मंगला, निपानी आदि ला।
जनसंख्या
सन् २००१या भारतीय जनगणना अनुसार, कर्नाटकया कुल जनसंख्या ५२,८५०,५६२ दु, गुकिलि २६,८९८,९१८ (५०.८९%) मिजं व २५,९५१,६४४ मिसा (४३.११%) दु। अर्थात् प्रत्येक १००० मिजंया अनुपातय् ९६४ मिसा दु। थ्व कथं, सन् १९९१या जनसंख्याय् १७.२५% वृद्धि जूगु दु। राज्यया जनघनत्व २७५.६ प्रति वर्ग कि.मि दु व ३३.९८% मनु शहरी क्षेत्रय् च्वनि। थनया साक्षरता दर ६६.६% दु, गुकिलि ७६.१% मिजं व ५६.९% मिसा साक्षर दु। थनया कुल जनसंख्याया ८३% हिन्दू व ११% मुस्मां, ४% ईसाई, ०.७८% जैन, ०.७३% बौद्ध व ल्यं मनु मेमेगु धर्मावलम्बी दु।
कर्नाटकया आधिकारिक भाषा कन्नड ख व स्थानीय भाषाया रूपय् ६४.७५% मनुतयेसं थ्व भाय् ल्हाइ। सन् १९९१या अनुसार मेमेगु भाषा अल्पसंख्यकय् उर्दु (९.७२%), तेलुगु (८.३४%), तमिल (५.४६%), मराठी (३.९५%), टुलु (३.३८%, हिन्दी (१.८७%), कोंकणी (१.७८%), मलयालम (१.६९%) व कोडव तक्क भाषी ०.२५% दु। राज्यया जन्म दर २.२% व मृत्यु दर ०.७२% दु। थ्व नापं शिशु मृत्यु दर ५.५% व मातृ मृत्यु दर ०.१९५% दु। कुल प्रजनन दर २.२ दु।
उसाँय् व वासःया ख्यलय् (सुपर स्पेशियलिटी हैल्थ केयर ) कर्नाटकया निजी क्षेत्रया कम्पनित भारतय् दकले बांलागुलि ला। कर्नाटकय् उत्तम जन स्वास्थ्य सेवा दु, गुकिया तथ्यांक व स्थिति भारतया मेमेगु अधिकांश राज्यतयेगु तुलनाय् सिक्क बांला। थ्व जुसां राज्यया छुं सिक्क ल्युने लाःगु थासय् प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा नं मदु। प्रशासनिक उद्देश्य हेतु, कर्नाटकयात प्यंगु रेभेन्यु मण्डल, ४९ उप-मण्डल, २९ जिल्ला, १७५ तालुका व ७४५ होब्ली/रेवेन्यु वृत्तय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्ला प्रशासनया अध्यक्ष जिल्ला उपायुक्त जुइ, सु भारतीय प्रशासनिक सेवा (आई.ए.एस)नं वइ, व वय्कःया अधीन कर्नाटक राज्य सेवातयेगु यक्व अधिकारीगण दइ। राज्यया न्याय व कानून व्यवस्थाया उत्तरदायित्व पुलिस उपायुक्तय् दइ। व भारतीय पुलिस सेवाया अधिकारी जुइ, गुकिया अधीनय् कर्नाटक राज्य पुलिस सेवाया अधिकारीगण कार्यरत जुइ। भारतीय वन सेवानं वन उपसंरक्षक अधिकारी तैनात याइ व वय्कलं राज्य वन विभागया अध्यक्षता याइ। जिल्लतयेगु सर्वांगीण विकास, प्रत्येक जिल्लाया विकास विभाग थें न्याःगु ज्या लोक सेवा विभाग, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, पशु-पालन, आदि विभागं स्वइ। राज्यया न्यायपालिका बंगलुरुइ स्थित कर्नाटक उच्च न्यायालय (अट्टार कचेरी ) व प्रत्येक जिल्लाय् जिल्ला व सत्र न्यायालय तथा तालुक स्तरया क्वय्या न्यायालयद्वारा संचालन जुइ।
सरकार व प्रशासन
कर्नाटक राज्यय् भारतया मेमेगु राज्यय् थें हे लोकतांत्रिक प्रक्रियाद्वारा निर्वाचित छगु द्विसदनीय संसदीय सरकार दु। थनया निगु सदन विधान सभा व विधान परिषद ख। विधान सभाय् २४ सदस्य दु गुकियात न्या दँया अवधि हेतु निर्वाचित याइ। विधान परिषद छगु ७५ सदस्यीय स्थायी संस्था ख व थुकिया एक-तिहाई सदस्य (२५) प्रत्येक २ दँय् सेवानिवृत्त जुइ।
कर्नाटक सरकारया अध्यक्षता विधान सभा निर्वाचनय् त्याना शासनय् वःगु पार्टीया सदस्यद्वारा निर्वाचित मुख्य मन्त्रीं याइ। मुख्य मन्त्रीं थःगु मन्त्रीमण्डल सहित तय याःगु विधायी एजेंडाया पालन थःगु अधिकांश कार्यकारी शक्ति छ्यला यायेफु। राज्यया संवैधानिक व औपचारिक अध्यक्षयात राज्यपाल धाइ। राज्यपालयात ५ दँया अवधि हेतु केन्द्र सरकारया परामर्शं भारतया राष्ट्रपतिद्वारा नियुक्त याइ। कर्नाटक राज्यया जनतां आम चुनावतयेगु माध्यमं २८ सदस्य लोक सभा हेतु नं ल्ययि। विधान परिषदया सदस्य भारतया संसदया उच्च सदन, राज्य सभा हेतु १२ सदस्य ल्यया छ्वइ।
प्रशासनिक सुविधाया निंतिं कर्नाटक राज्ययात् प्यंगु राजस्व विभाग, ४९ उप-मण्डल, २९ जिल्ला, १७५ तालुक तथा ७४५ राजस्व वृत्तय् बायातःगु दु। दक्वं जिल्लाया प्रशासनया अध्यक्ष अनया उपायुक्त (डिपुटी कमिश्नर) जुइ। उपायुक्त छम्ह भारतीय प्रशासनिक सेवाया अधिकारी जुइ व् वय्‌कःया ग्वहालिया निंतिं राज्य सरकारया यक्व उच्चाधिकारी दइ। भारतीय पुलिस सेवां छम्ह अधिकारी राज्यय् उपायुक्त पदय् दयाच्वनि। वय्कःया अधीनय् राज्य पुलिस सेवाया यक्व उच्चाधिकारी दयाच्वनि। पुलिस उपायुक्त जिल्लाय् न्याय व प्रशासन संबंधी ज्याया निंतिं उत्तरदायी जुइ। भारतीय वन सेवां छम्ह अधिकारी वन उपसंक्षक अधिकारी (डिप्टी कन्ज़र्वेटर ऑफ फ़ॉरेस्ट्स)या पदय् तैनात जुइ। वय्‌कः जिल्लाय् गुं व पादप संबंधी मामलाया उत्तरदायी जुइ। दक्वं विभागया विकास अनुभागया जिल्ला अधिकारी राज्यय् थी-थी प्रकारया प्रगति निरिक्षण याइ, दसु राज्य लोक सेवा विभाग, स्वास्थ्य, शिक्षा, कृषि, पशुपालन आदि।
राज्यया न्यायपालिकाया सर्वोच्च थाय् कर्नाटक उच्च न्यायालय ख, गुकियात स्थानीय मनुतय्सं "अट्टार कचेरी" धाइ। थ्व राजधानी बंगलुरुय् दु। थुकिया अधीन जिल्ला व सत्र न्यायालय दक्वं जिल्लाय् तथा निम्न स्तरीय न्यायालय ताल्लुकय् कार्यरत जुइ। कर्नाटक राजया आधिकारिक चिंइ गंद बेरुंड दथुइ दयेकातःगु दु। थुकिया च्वय् घेरेजूगु ४म्ह सिंह प्यखेंर स्वयाच्वंगु दु। थुकियात सारनाथया अशोक स्तम्भं काःगु ख। थ्व चिंइ निगु शरभ दु, गुकिया किसिया छ्यं व सिंहया म्ह दु। कर्नाटकया राजनीतिइ मुख्यतः स्वंगु राजनैतिक पार्टी: भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस, भारतीय जनता पार्टी व जनता दलया हे वर्चस्व दयाच्वंगु दु। कर्नाटकया राजनीतिज्ञतयेसं भारतया संघीय सरकारय् प्रधानमन्त्री व उपराष्ट्रपति थेंन्याःगु उच्च पद नं काःगु दु। वर्तमान संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन (यू.पी.ए सरकारय् नं स्वम्ह क्याबिनेट स्तरीय मन्त्री कर्नाटकं दु। थुकिलि उल्लेखनीय पूर्व मुख्यमन्त्री व वर्तमान भारतया क़ानून व न्याय मंत्रालयया वीरप्पा मोइली ख। राज्यया कासरगोड व शोलापुर जिल्लाय् व महाराष्ट्रया बेलगामय् दावाया विवाद राज्यतय्गु पुनर्संगठन कालं निसें दया वइच्वंगुदु।
अर्थव्यवस्था
कर्नाटक राज्यया वर्ष २००७-०८या सकल राज्य घरेलु उत्पाद लगभग २१५.२८२ द्व कोटी ($ ५१.२५ बिलियन) दु। २००७-०८स थनया सकल घरेलु उत्पादय् ७% वृद्धी जूगु दु। भारतया राष्ट्रीय सकल घरेलु उत्पादय् वर्ष २००४-०५स थ्व राज्यया योगदान ५.२% दत। कर्नाटकय् लिपांगु छुं दशकय् जीडीपी व प्रति व्यक्ति जीडीपीया पदय् तीव्रतम विकासशील राज्यय् लानाच्वंगु दु। थ्व राज्य ५६.२% जीडीपी व ४३.९% प्रति व्यक्ति जीडीपीनापं भारतीय राज्यय् खुगु थासय् ला। सेप्टेम्बर, २००६ तक्क थुकियात वित्तीय वर्ष २००६-०७या निंतिं ७८.०९७ बिलियन ($ १.७२५५ बिलियन)या विदेशी निवेश दत, गुकि राज्य भारतया मेमेगु अन्य राज्यय् स्वंगु थासय् ला। वर्ष २००४या अन्त तक्क, राज्यय् अनुद्योग दर (बेरोजगार दर) ४.९४% दयाच्वन, थ्व भारतीय राष्ट्रीय अनुद्योग दर ५.९९% स्वया म्हो जु। वित्तीय वर्ष २००६-०७स राज्यया मुद्रा स्फीति दर ४.४% दयाच्वन, थ्व राष्ट्रीय दर ४.७% स्वया भतिचा कम जु। वर्ष २००४-०५स राज्यया अनुमानित गरीबी अनुपात १७% ख, थ्व राष्ट्रीय अनुपात २७.५% स्वया सिक्क म्हो ख।
कर्नाटकया करिब ५६% जनसंख्या बुंज्या व स्वापू दूगु गतिविधिइ संलग्न दु। राज्यया कुल भूमिया ६४.६%, वा १.२३१ कोटी हेक्टेयर भूमि बुंज्याय् छ्यलातःगु दु। थनया कुल पिनातःगु क्षेत्रया २६.५% जक्क सिंचित क्षेत्र ख। अतः, थनया आपालं बुंज्या दक्षिण-पश्चिम मनसूनय् निर्भर दु। थन भारतया सार्वजनिक क्षेत्रया थीथी तःधंगु उद्योग स्थापित यानातःगु दु, दसु हिन्दुस्तान एयरोनॉटिक्स लिमिटेड, नेशनल एरोस्पेस लैबोरेटरीज़, भारत हैवी एलेक्ट्रिकल्स लिमिटेड, इंडियन टेलीफोन इंडस्ट्रीज़, भारत अर्थ मूवर्स लिमिटेड व हिन्दुस्तान मशीन टूल्स आदि जो बंगलुरुइ ला। थन भारतया यक्व मू विज्ञान व प्रौद्योगिकी अनुसंधान केन्द्र नं दु, दसु भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन, केन्द्रीय विद्युत अनुसंधान संस्थान, भारत इलेक्ट्रॉनिक्स लिमिटेड व केन्द्रीय खाद्य प्रौद्योगिकी अनुसंधान संस्थान। मैंगलोर रिफाइनरी एंड पेट्रोकैमिकल्स लिमिटेड, मंगलोरय् स्थित छगु चिकं शोधन केन्द्र ख।
१९८०या दशकं निसें कर्नाटकं (विशेषकर बंगलुरु) सूचना प्रौद्योगिकीया क्षेत्रय् विशेष प्रगति याःगु दु। वर्ष २००७या तथ्यांक अनुसार कर्नाटकय् लगभग २००० आई.टी फर्म संचालित दु। थुकिया यक्व मुख्यालय नं राज्यय् हे ला, गुकिलि निगु दकले तःधंगु आई.टी कम्पन्तीत इन्फोसिस व विप्रो ख। थ्व संस्थातयेगु निर्यात रु. ५०,००० कोटी (१२.५ बिलियन) स्वया अप्व थ्यं, थ्व भारतया कुल सूचना प्रौद्योगिकी निर्यातया ३८% ख। देवनहल्लीया पिनेपाखेया नंदी हिल क्षेत्रय् ५० वर्ग कि.मि भाग, वइगु २२ बिलियनया ब्याल आईटी निवेश क्षेत्रया स्थली ख। थ्व कर्नाटकया मूल संरचना इतिहासया आतक्कया दकले तःधंगु परियोजना ख। थ्व सकल कारणं याना हे बंगलौरयात भारतया सिलिकॉन भ्याली धाइगु या।
भारतय् कर्नाटक जैवप्रौद्योगिकीया ख्यलय् नं न्ह्यने ला। थ्व भारतया दकले तःधंगु जैव आधारित उद्योग पुचःया केन्द्र नं ख। भारत देय्या ३२० जैवप्रौद्योगिकी संस्था व कम्पनीइ १५८ थन ला। थ्व राज्यं भारतया कुल स्वां-उद्योगया ७५% योगदान ब्यु। स्वां उद्योग याकनं थाहां वयाच्वंगु उद्योग ख, गुकिलि हलिं दुछि सजावटी स्वांमा व स्वां आपूर्ति याइ।
भारतया अग्रणी बैंकय् न्हेगु बैंकत, केनरा बैंक, सिंडिकेट बैंक, कार्पोरेशन बैंक, विजया बैंक, कर्नाटक बैंक, वैश्य बैंक व स्टेट बैंक ऑफ मैसूरया उद्गम थ्व हे राज्यं जूगु ख। राज्यया तटीय जिल्ला उडुपी व दक्षिण कन्नडय् प्रति ५०० व्यक्ति छगु बैंक शाखा दु। थ्व भारतया सर्वश्रेष्ठ बैंक वितरण ख। मार्च २००२ अनुसार, कर्नाटक राज्यय् थीथी बैंकतयेगु ४७६७ शाखा दु, गुकिलि प्रत्येक शाखा औसत ११,००० व्यक्तियात सेवा यानाच्वनि। थ्व ल्या राष्ट्रीय औसत १६,०००स्वया सिक्क म्हो जु।
भारतया ३५०० कोटीया रेशम उद्योगया अधिकांश भाग कर्नाटक राज्यय् आधारित दु, विशेषकर उत्तरी बंगलौर क्षेत्र दसु मुद्दनहल्ली, कनिवेनारायणपुरा व दोड्डबल्लपुर, गन नगरया ७० कोटी रेशम उद्योगया  अंश स्थित दु। थनया बंगलौर सिल्क व मैसूर सिल्क सिक्क नांजा।
यातायात
कर्नाटकय् वायु यातायात भारतया मेमेगु भाग थें हे अप्वया वइच्वंगु दु तर भारतया मेमेगु भाग स्वया विकशित दु। कर्नाटक राज्यय् बंगलुरु, मंगलौर, हुबली,  बेलगाम,  हम्पी व बेल्लारी विमानक्षेत्रय् विमानस्थल दु, गुकिलि बंगलुरु व मंगलौर अंतर्राष्ट्रीय विमानस्थल ख। मैसूर, गुलबर्गा, बीजापुर, हस्सन व शिमोगाय् नं २००७नं प्रचालन छुं हद तक्क न्ह्यथंगु दु। थन चालू मू वायुसेवाय् किंगफिशर एयरलाइंस व एयर डेक्कन ला, थ्व बंगलुरुइ आधारित जु।
कर्नाटकया रेल यातायात जाल लगभग 3089 km हाकः दु। २००३स हुबलीइ मुख्यालय सहित दक्षिण पश्चिमी रेलवेया पलिस्था स्वया न्ह्यः राज्य दक्षिणी व पश्चिमी रेलवे मण्डलय् लानाच्वन। आ राज्यया यक्व भाग दक्षिण पश्चिमी मंडलय् ला, व ल्यंगु भाग दक्षिण रेलवे मंडलय् ला। तटीय कर्नाटकया भाग कोंकण रेलवे नेटवर्कया अन्तर्गत ला, गुकियात भारतय् थ्व शताब्दीया दकले तःधंगु रेलवे परियोजनाया रूपय् कायेगु या। बंगलुरु अन्तर्राज्यीय नगरं रेल यातायातद्वारा बांलाक्क स्वानाच्वंगु दु। राज्यया मेमेगु नगर अपेक्षाकृत म्हो जक्क स्वा।
कर्नाटकय् ११ जहाजपत्तन दु, गुकिलि मंगलौर पोर्ट दकले न्हुगु ख, थ्व मेगु झिगु स्वया अपेक्षाकृत तःधं व आधुनिक जु। मंगलौरया न्हुगु पत्तन भारतया गुंगु मू पत्तनया रूपय् मे ४, सन् १९७४ खुनु भारतयात ब्युगु ख। थ्व पत्तनय् वित्तीय वर्ष २००६-०७स ३ कोटी २०.४ लखः टनया निर्यात व १४१.२ लखः टनया आयात व्यापार जूगु दु। थ्व आर्थिक वर्षय् थन कुल १०१५ जलपोततयेगु आवतजावत जुल, गुकिलि १८ क्यूज़ पोत ख। राज्यय् अन्तर्राज्यीय जलमार्ग उल्लेखनीय स्तरं विकसित मजुनि।
कर्नाटकया राष्ट्रीय व राज्य राजमार्गतयेगु कुल हाकः क्रमशः 3973 km व 9829 km दु। कर्नाटक राज्य सडक परिवहन निगम (के.एस.आर.टी.सी) राज्यया सरकारी यातायात व परिवहन निगम ख, गुकिं न्हिछिइ करिब २२ लखः यात्रितयेत परिवहन याकी। निगमय् २५,००० कर्मचारी सेवारत दु। १९९०या दशकया अन्तय् निगमयात स्वंगु निगमय् बाया, बंगलौर मेट्रोपॉलिटन ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन, नॉर्थ-वेस्ट कर्नाटक ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन व नॉर्थ-ईस्ट कर्नाटक ट्रांस्पोर्ट कार्पोरेशन दयेकल। थिमिगु मुख्यालय क्रमशः बंगलौर, हुबली व गुलबर्गाय् ला।
संस्कृति
कर्नाटकय् मिसातयेगु परम्परागत वसः पर्सि ख। कोडगुया मिसातयेसं छगु विशेष प्रकारया पर्सि सीनिगु या, थ्व कर्नाटकया मेगु थाय्या स्वया भतिचा पा। राज्यया मिजंतयेगु परम्परागत वसः धोती ख, गुकियात थन पाँचे धाइगु या। शहरी क्षेत्रय् मनुतयेसं आपालं कमीज-प्यान्ट व सलवार-कमीज फीगु या। राज्यया दक्षिणी क्षेत्रय् विशेष शैलीया पगडी पुइगु या, गुकियात मैसूरी पेटा धाइ, व उत्तरी क्षेत्रय् राजस्थानी शैलीया पगडी पुइगु या, गुकियात पगड़ी वा पटगा धाइ।
जा (ಅಕ್ಕಿ) व रागी राज्यया मू नसा ख, व जोलड रोट्टी, सोरघम उत्तरी कर्नाटकया मू नसा ख। थ्व नापं तटीय क्षेत्रय् व कोडगुतयेगु थःगु विशिष्ट खाद्य शैली दु। बिसे बेले बात, जोलड रोट्टी, रागी वाडा, उपमा, मसाला दोसा व मद्दूर वाडा कर्नाटकया छुं नांजाःगु नसा ख। मरीइ मैसूर पाक, बेलगावी कुंड, गोकक करदंतु व धारवाड पेडा नांजा। थनया मेमेगु नसाय् चिरोटी, मसाला दोसा, रोटी, भरवां कोलोकेशिया साग, धारवाड़ पेड़ा, गोकाक, सारु, मज्जिगे हुली, केम्पन्ना, सज्जिगे, बजील, सांभर, येन्ने, पैडी करी, सोप्पू पाल्या, उस्ली, झोल्का, पंडी करी, कोली करी, बेम्ब्ला करी, तालिपट्टू, मैसूर पाक, ओबट्टू, कर्दंतु, शैविगे पायस, कूटु, रागी मन्नी, जोडा मुद्दे आदि ला।
धर्म
आदि शंकराचार्यं शृंगेरीयात भारत पर्यन्त प्यंगु पीठय् दक्षिण पीठ हेतु ल्ययातःगु दु। विशिष्ट अद्वैतया अग्रणी व्याख्याता रामानुजाचार्यनं मेलकोटय् यक्व दं व्यतीत याःगु दु। वय्कलं कर्नाटकय् १०९८स वया थन ११२२ तक्क च्वनादिल। वय्कलं थःगु न्हापांगु वास तोंडानूरय् यात व हानं मेलकोट थ्यनादिल, गन वय्कलं चेल्लुवनारायण देगः व छगु सुव्यवस्थित मठया पलिस्था यानादिल। थुपिंत होयसाल वंशया जुजु विष्णुवर्धनया संरक्षण दत। १२गु शताब्दीइ जातिवाद व अन्य सामाजिक कुप्रथातयेगु विरोध स्वरूप उत्तरी कर्नाटकय् वीरशैवधर्मया उदय जुल। थ्व आन्दोलनया अग्रणी व्यक्तित्वय् बसव, अक्का महादेवी व अलाम प्रभु दु, सुपिंसं अनुभव मंडपया स्थापना यात गन शक्ति विशिष्टाद्वैतया उदय जुल। थ्व हे लिपा वना लिंगायत मतया आधार जुल गुकिया आया ईले यक्व लखः अनुयायी दु। कर्नाटकया सांस्कृतिक व धार्मिक ढांचाय् जैन साहित्य व दर्शनया नं महत्त्वपूर्ण योगदान दु।
भारतय् इस्लामया आरंभिक उदय भारतया पश्चिमी भागय् १०गु शताब्दीया नापं जुल। थ्व धर्मयात कर्नाटकय् बहमनी साम्राज्य व बीजापुर सल्तनतया संरक्षण दत। कर्नाटकय् ईसाई धर्म १६गु शताब्दीइ पोर्चुगिज व सन् १५४५स सेन्ट फ्रान्सिस जेभियरया आगमनं जुल। राज्यया गुलबर्गा व बनवासी आदि थासय् न्हापांगु सहस्राब्दीइ बुद्ध धर्मया जरा थ्यन। गुलबर्गा जिल्लाय् सन् १९८६स जूगु अकस्मात खोजय् लूगु मौर्य कालया अवशेष व अभिलेखतयेसं सी दु कि कृष्णा खुसिया ख्यलय् बुद्ध धर्मया महायान व थेरवाद मततयेगु सिक्क प्रचार जूगु दु।
मैसूर मैसूर राज्यय् नाड हब्बा (राज्योत्सव)या रूपय् हनि। थ्व मैसूरया मू नखलय् छगु ख। उगादि (कन्नड न्हु दँ), मकर संक्रान्ति, गणेश चतुर्थी, नाग पंचमी, बसव जयंती, दीपावली आदि कर्नाटकया मू नखः ख।