बटाला
बटाला शब्दको प्रयोग
मदनमाणिक चन्दको तेश्रो पुस्ताका सन्ततीहरूलाई बटाला चन्द भन्न थालिएको इतिहास छ । यस कुरालाई झाँती बटालाको पाटापत्रमा उल्लेख गरिएको निम्न लिखित तथ्यले पुष्टी गर्दछ :- माथि उल्लेखित वंशावलीमा विभिन्न प्रवर मध्य तीनै प्रवर, वेदका विभिन्न शाखा मध्य शुक्ल यजुर्वेदको वाजसानेयी मध्यनी शाखा, गौतम गोत्री, चन्द्रवंशी, खड्गक्षेत्री, रानादेउका सन्ततिका विभिन्न राज्यका राजाहरू मध्य एक राज्यका मध्य एक राज्यका प्रथम राजा ऐकल चन्द उनका छोरा शैकल चन्द उनका छोरा रंग चन्द उनका छोरा ध्वंगध्वज चन्द उनका छोरा मदनमाणिक चन्दसम्म आफ्नो राज्य सञ्चालन र विस्तार हुँदै आएको र ती राजाहरू अत्यन्त वीर, पराक्रमी, शाहसी भएको देखिन्छ । राजा मदनमाणिक चन्द अझैं सबैभन्दा लडाकु, पराक्रमी, शाहसी, तेजिला र प्रभावशाली हुनाले राज्य विस्तारको कार्यमा आफ्नो राज्यलाई बढाउन निकै ठुलो योगदान गरेका व्याक्ति थिए भन्ने पुष्टी हुन्छ । खानामा खीर खण्डित खाने अर्थात शाही व्यञ्जन खाने, उनको ढोग कसैलाई पनि नजाने, उनलाई सबैले ढोग्नु पर्ने, शरिरमा लामो झगुली पैरन गर्ने, शिरमा पगडी र शिर भुषण पैरन गर्ने, उनलाई कसैले पनि खाँडा चक्र प्रहार गरी भेद्न नसकेको वंशावलीको सातौँ पंक्तिले प्रष्ट पारेको छ । आठौँ पंक्तिमा गरिबको रक्षा गर्ने, कानुनको रक्षा गर्ने, प्रजा र असहायलाई मद्दत गर्ने तर बलियाको खन्दिखोपाल गर्ने अर्थात बैरीको शिर फोर्ने पराक्रमी थिए भनिएको छ । त्यसपछिका पंक्तिले पहाडका टाकुरामा आफ्नो झण्डा गाड्ने, वेंसी अथवा मालमधेशसम्म आफ्नो सिमानी कायम गर्ने, आफूसँग निहुँ खोजी चलखेल र हरकत गर्ने शत्रुहरूको माथै ताकेर खाँडो प्रहार गरी निस्तेज तुल्याउने, आकाशमा बाण प्रहार गर्ने, धर्तिमा खाँडो प्रहार गर्ने, अचाक्ला उप्रदव दुश्मनलाई खाँडो प्रहार गरी शिर भेद्ने । लडाइँको शिलशिलामा खाँडा जुधे, कटारा जुधे, अनेक हातहतियारहरू जुधे उनको दलबलसँग विरोधीहरूको केही नचली सम्पूर्ण हतियार काटेर भाँची नष्ट बनाइदिए । कालिकुमाउ, चम्पावत हुँदै सिंजावलीगढीमा राज्यहरूलाई पराजित गरी बैतडीको सानो राज्यलाई कालिकुमाउँ, चम्पावत, सिंजावलीगढी राज्यहरू माथि विजय हाँसिल गर्ने अभियानको नेतृत्व गरी सामाजिक सम्बन्धको बाटो खोल्ने कलिला, आँटिला, शाहसी, राज्यका सैन्य कमाण्डर सहित रहेका ति कुशल नातीलाई मदनमाणिक चन्दले रजवार, मुक्तियार, काजीजस्तै अतुलनिय "बटाला" उपाधी दिएका थिए । वास्तवमा मदनमाणिक चन्दका नातीले सैन्य शक्तिको आडमा कालिकुमाउँ, चम्पावत, सिंजावलिगढी राज्यहरूसँग रहेको वैमनष्यताको अन्त्य गरी ति राज्यहरूलाई आफ्नो राज्य सामु झुकाई ति राज्यहरूमा आफ्नो राज्यको सामाजिक सम्बन्धको बाटो लाउने काम गरेकाले यो बटाला उपाधी दिइएको हो । बटाला शब्दले बाटोसँग तादाम्यता राख्दछ । वास्तवमा राजा मदनमाणिक चन्दले आफ्ना बहादुर नातिलाई दिएको उपाधी हो बटाला । यो कुरालाई माथि वंशावलीमा उल्लेख भएको अन्तिम पंक्तिले प्रष्ट पारेको छ । अर्थात सिधा शब्दमा भन्नुपर्दा बाटो लगाएकोले बटाला उपाधी दिइएको थियो । बाटो कहाँ लगाए भन्ने कुरा वंशावलीको अन्तिम पंक्तिले स्पष्ट पारेको छ । यसले प्रष्ट पार्छ कि आफ्नो राज्यसँग वैमनष्यता रहेका कालिकुमाउँ राज्य, चम्पावत राज्य, सिंजावलिगढी राज्य माथि सैने हमला गरी, विजय हाँसिल गरी, ति राज्यमा आफ्नो राज्यको सामाजिक सम्बन्धको बाटो खोल्ने काम गर्ने बहादुर नातिलाई राजा मदनमाणिक चन्दले दिएको बटाला उपाधी दिएर विभुषित गरेका थिए । यसरी विभुषित हुने ति मदनमाणिक चन्दका नातिको नाम झँती चन्द थियो । आफ्ना बाजेले दिएको उपाधीलाई बटाला शब्दलाई उनले गौरवका साथ आफ्नो नामको बीचमा राखे र आफ्नो नाम झँती बटाला चन्द राखे । ति झँती चन्द आफ्नो राज्य अथवा छिमेकी राज्यमा झँती बटाला चन्दका नामले प्रख्यात भए । उनकै पालाबाट बटाला शब्दको सुरु भएको देखिन्छ । ति झँती बटाला चन्दका दुई छोराहरू पनि वीर पुरूष थिए । उनीहरू पनि आफ्नो नामको पछाडी आफ्ना पिताले पाएको उपाधी बटाला जोडेर प्रयोग गर्दथे । त्यस राज्यमा झँती बटाला चन्दका सन्ततिहरूले आफ्नो परिचय आफ्नो बहादुर पिता झँती बटालाको नामसँग जोडेर दिन थाले । जंगबहादुर राणाका सन्तानहरूले आफ्नो नामको पछाडी गौरव स्वरुप ज.ब.रा. जोडे झैं झँती बटाला चन्दका सन्तानहरूले पनि आफ्नो नामको पछि आफ्ना पिता झँति बटाला चन्दको नाम जोडेर उच्चारण गर्न थाले । यसरी झँती बटाला चन्दका सन्तानहरूले आफ्नो थर चन्द भन्दा पनि बटाला शब्दलाई आफ्नो परिचयको विषय बनाउन थाले । उनीहरू चन्द भन्दा बटालाका नामले बढी परिचित हुन थाले । कुँवरहरूले कुँवर शब्दलाई थरको रूपमा प्रयोग गर्न छोडेर उपाधीको रूपमा पाएको राणा शब्दलाई थर माने झैं झँती चन्दका सन्तानहरूले झँती चन्दलाई उनका बाजेले दिएको बटाला उपाधीलाई आफ्नो थरको रूपमा प्रयोग गर्न थाले र नामको पछाडी चन्दको सट्टा झँती बटाला चन्द भनी प्रयोग गर्न थाले ।