गुणराज_अवस्थी
स्वास्थ्य क्षेत्रमा सुधार
२००६८ सालमा स्त्री रोग विशेषज्ञ डा. गुणराज अवस्थी सरुवा भएर बैतडी जिल्ला पुग्दा पनि यहाँका बासिन्दाले उनीबाट खासै ठूलो आशा राखेका थिएनन । किनकी यहाँ आउने हरेक डाक्टरसापहरूको काम उपचारका लागि आउने विरामीलाई सिमाना पारी झुलाघाट,पिथौरागढ टनकपुर, खटिमा, बरेली विरामी रिफर गर्नु बाहेक अरु हुदैनथियो । तर बैतडीको स्वास्थ्य सेवा सुधार्नका लागि डा. अवस्थी साच्चिकै परिवर्तनका बाहक भएर आए । आफू गएको जिल्लाको स्वास्थ्य अवस्था सुधार्न खप्पिस मानिएका अवस्थी बैतडीलाई पनि स्वास्थ्यमा नमुना जिल्ला बनाउन कस्सिए । सरुवा भएर बैतडी गएको केही दिनमै उनले यहाँका सबै समस्या बुजिहाले । बैतडीकै छिमेकी जिल्ला दार्चुला जिल्लामा जन्मेका गुणराज अवस्थीले बुझेकाका थिए स्थानियवासीको सहयोग बिना कुनै पनि क्षेत्रमा सोचेअनुसार परिवर्तन संभव छैन । उनले यसका लागि सदरमुकामबासीको सहयोग मागे ।सुरुमा कमैले पत्याए । किनकी सुत्केरी बेथा लागेर अस्पताल लगिएकी महिलालाई समेत पहिलेले डाक्टरसापहरूले पिथौरागड रिफर गरिदिन्थे । तिमध्ये केही बुड्डा नपुगदै त कोही त्रिपुरा नपुग्दै बाटोमै बच्चा जन्माउथे । डा. अवस्थी स्त्री तथा प्रसूति रोग विज्ञ हुन । उनले अठोट गरे, कुनै पनि अस्पताल आएकी गर्भवतीलाई सुत्केरी गराउनकै लागि भारत रिफर गर्ने छैन । अठोट गरेर मात्र भएन । त्यति बेला नाम मात्रको अस्पताल थियो । न रक्त सन्चार केन्द्रको सुविधा थियो, न सिजरिड गर्न यन्त्र उपकरण नै । भिडियो एक्सरे त धेरै टाढाको कुरा । भएका स्वास्थ्यकर्मि समेत मन लगाएर काम गर्दैनथिए । उनीहरूमा काम गर्ने उत्प्रेरणा नै थिएन । डा. अवस्थीले अस्पतालको सेवा सुधार्न स्वास्थ्य मन्त्रालय गुहारे । जिल्ला विकास समितिमात्र नभएर दातृ निकायलाई पनि स्वास्थ्य सेवा सुधार्न सहयोग गर्न आग्रह गरे । आवश्यक यन्त्र उपकरण उपलब्ध नगराउने भए आफू छोडेर जाने समेतको घुर्की समेत दिए । उनको सेवाप्रतिको समर्पण देखेपछि मन्त्रालयले पनि केही सिजरिड उपकरण पठायो । भिडियो एक्सरे मेसिन पुग्यो । अस्पतालमा रक्त सञ्चार केन्द्र स्थापना भयो डा. अवस्थीकै प्रयासले । दातृ निकाय पनि सहयोगको हात बढाउन अगाडि बढे । स्थानिवासीको पनि सहयोग प्राप्त हुन थाल्यो । उनले अस्पतालमा स्त्री रोग सेवाको विस्तार मात्र गरेनन । वाल विभाग, शल्यचिकित्सा विभाग, आकस्मिक विभाग लगायतका सेवा पनि व्यवस्थित गरेर जिल्ला अस्पताललाई गति दिए । अस्पताल क्षेत्रभित्र उनले धूमपान निषेध गराएका छन । अस्पतालको मासिएको जग्गा समेत दिलाउन उनी सफल भएका छन । उनले सेवा दिन थालेपछि सेवा ग्राहीको संख्या मात्र बढेन अस्पतालप्रतिको विश्वास समेत बढ्यो । डा. गुणराज अवस्थीले बैतडीमा कार्यभार सम्हालेपछि उनले सुत्केरी वेथा लागेर गएकी कुनै पनि महिलालाई भारत रिफर गरेका छैनन । दार्चुला जिल्लाबाट आएका महिलालाई समेत उनले सेवा दिइरहेका छन । दुई वर्ष पहिले बुबा स्वर्गबास हुदा समेत उनी १५ दिन घर बसेनन। १३ औँ दिन बैतडी पुगे । सेवा प्रतिको समर्पणले उनलाई कार्यक्षेत्रतिर तान्यो । जिल्ला अस्पतालमा मात्र नभएर उनले समग्र जिल्लाकै स्वास्थ्य अवस्था सुधार्न लागे । जिल्लामा स्वास्थ्यकर्मिको अभाव हुदा हुदै पनि उनले साडे दुई वर्षकै अवधिमा स्वास्थ्य क्षेत्रमा बैतडीलाई देशकै टेज टप जिल्ला भित्र पार्न सफल भए । स्वास्थ्य मन्त्रालयले गरेको मूल्यांकनमा २०६९ सालमा देशभरिका ७५ जिल्ला मध्ये बैतडी दशौ नम्बरमा पुग्न सफल भएको छ । भएका स्वास्थ्यकर्मिलाई काम गर्न उत्प्रेरण प्रदान गर्दै सेवाप्रति समर्पण गराउन सफल भएकै कारण जिल्लामा खोपको कभरेज पनि बढेको छ । अस्पताल गएर बच्चा जन्माउने महिलाको संख्या बढेको छ । स्वास्थ्यका कार्यक्रम पहिलेको तुलनामा सफल भएका छन । डा. अवस्थीको कामबाट प्रभावित भएर दातृ निकायहरु युएनएफपिए, सेभ दी चिल्डेन, जिआईजेडले स्वास्थ्यमा सहयोगको हात बढाएका छन । डा. अवस्थीकै पहलमा बैतडी जिल्ला अस्पताल लोडसेडिड मुक्त छ । जिआईजेडले अस्पतालमा चार हजार वाटको सोलार जडान गरिदिएको छ । बती गएपनि अस्पतालको सेवामा बाधा पुग्दैन । सेभ दी चिल्डेनले बर्थिड सेन्टर बनाउन नव जात शिशु कार्यक्रममा सहयोग गरिरहेको छ । डा. अवस्थी आफू पनि काम गर्छन, अरुलाई पनि काम गराउछन । उनको सिधा प्रश्न हुन्छ, कि काम गर, नभए जिल्ला छोड । यी दुबै काम गर्दैनौ भने मलाई बाहिर पठाइदेउ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा मोलाउदै गएको राजनीति प्रति डा. अवस्थी चिन्तित छन । उनी भन्छन, मेरो कुनै पार्टी छैन । मेरो पार्टी भनेकै स्वास्थ्य हो । उनी समयप्रति सचेत छन । कुनै पनि काम समयमा गर्नु पर्छ भन्ने उनको मान्यता छ । मिटिडमा ढिलो आएको भन्दै जनस्वास्थ्यले बोलाएको मिटिडमा सिडिओ सापलाई समेत उनले भित्र पस्न नदिई फर्काइ दिएका उदाहरण छन । उनी भन्छन, स्वास्थ्य क्षेत्रमा एक सेकेन्ड र मिनेटको पनि महत्त्व हुन्छ । एक मिनेटको ढिलाईले विरामीको ज्यान जान सक्छ । काम नगरेर बस्ने केही कर्मचारीले उनको विरोध नगरेका होइनन । तर उनको काम प्रतिको लगावका अगाडि केही लागेन । डा. अवस्थीलाई नजिकबाट चिन्नेहरुका अनुसार एउटै बानीले उनलाई कमजोर बनाएको छ । उत्कृष्ठ सेवा प्रदान गरेर बैतडीलाई उत्कृष्ट दस भित्र पार्न सफल भएको भन्दै नेपाल सरकारले डा. अवस्थीलाई २०६९ सालको उतकृष्ठ स्वास्थ्यकर्मिका रूपमा पुरस्कृत गरेको छ । एक लाख नगद सहितको यो पुरस्कारले डा. अवस्थीसँगै बैतडीको स्वास्थ्य सेवाले पनि पहिचान पाएको छ । स्वास्थ्य सेवा प्रति साच्चिकै समपर्ण भएर लाग्ने व्यक्ति देशको जुनुसुकै कुनामा भएपनि त्यसको राज्यले समेत सम्मान गर्दो रहेछ भन्ने प्रमाण हो डा. अवस्थी पुरस्कृत हुनु र बैतडी स्वास्थ्य सेवामा उत्कृष्ठ दश भित्र पर्नु । सबै मिली जिल्लाको स्वास्थ्य सेवा स्तरीय बनाउन हातेमालो गर्नु आवश्यक छ ।