मेलौली_भगवती_मन्दिर
मेलौली भगवतीको उत्पत्ति सम्वन्धी प्राचीन कथा
लगभग ११ आंै शताब्दितिर भारत विजय प्राप्त गरिसकेका मुस्लीम शाशकहरूले देशका कैयौँ भागमा त्यहाँ निवास गरिरहेका मानिसहरुलाइ इस्लामधर्म कबुल गर्न वा देश छोड्ने उर्दी जारी गरे । यसले ठूलै आतङ्गको रुप लियोे । वर्तमान उत्तराञ्चलराज्यको कुमाउँमा पर्ने ‘कत्यूर’ भन्ने ठाउँमा निवास गर्दै आइरहेका कैयौँ कत्युरा हिन्दुहरु मुसलवानधर्ममा जान नसकेर आफ्ना पुर्खाले मान्दै आइरहेको सनातन धर्म बचाउन महाकालीनदी पार गरी बैतडी जिल्लाको ग्वाल्लेक केदारको धुरामा आइ जंगली पाराले हिंसाबृत्ति वा शिकारगरी जीवनयापन गर्न थाले । हिंसाबृत्तिका कारणलेगर्दा केही महिनापछि पछि त्यहाँ अशान्ति हुनथाले पछि त्यो ठाउँछोडि ‘सिरोडा’ भन्ने ठाउँमा बसाई सरे । त्यहाँपनि दैवीय प्रभावले गर्दा अशान्ति हुनथाले पछि पुनःत्यो ठाउँसमेत छोडी हालको मेलौली स्थानमा आइ बस्न थाले । त्यहाँ पनि अचल हुँदैजादा केही कत्युराहरु त्यहाँबाट अन्यत्र गए भने केहीले आफ्नो थर र आचरण परिवर्तनगरी त्यसै ठाउँमा स्थायी बसोबासको शुरुवात गरे । कालान्तरमा यसरी स्थायी बसोबास गर्दै आइरहेका एकजना कत्युरा पोखर्याल थर भएका मानिसको दुधारु गाई नित्य ‘खलगाःड’ गाउँबाट ग्वाल्लेक केदारको धुरामा रहेको मेलौलीको शिलामा दूध चढाउँने गर्दथ्यो । गाई जाने बेलामा अतिदुर्गम सिमपडको उकालो चट्टान भएको बाटोबाट जाने र फर्किदा सिरोडाको सरल बाटो भएर आउँने गर्दथ्यो । दुधारुगाइले घरमा दूध दिन छाडे पछि गोठालामाथी बनमै दूध दुहेर खाएको झुटो आरोप लाग्न थाल्यो । तर यो कुरा स्वयं गोठालोलाई समेत थाहा थिएन । दिनहुँजसो सोही क्रम दोहोरिन थालेपछि एकदिन गोठालोले त्यस गाइको पिछा गर्यो । गोठालोले ग्वाल्लेकधुराको झाडीमा गएर गाईले एउटा शिला माथि दूध चुहाइरहेको देख्यो । उसले तुरन्त घरमा आएर गाई मालिकसंङ्ग उक्त कुरा बताएपछि भोलिपल्ट गाउँका अरू मानिसहरु पनि सो स्थानमा गए । त्यो दूध बगाइएको ठाउँमुनि एउटा शिला भेटियो । गाई मालिकले गाउँलेहरूको समेत सल्लाह लिई त्यस शिलालाई दूध खाने अज्ञात देवशक्ति भएको ठान्दै त्यसलाइ महाकाली नदीमा विसर्जन गर्न भनी डोकोमा हालेर सुकेको ‘मेल’ काठको लट्ठीटेक्दै महाकाली नदी तर्फ प्रस्थान गरे । गाई मालिक पोखर्याल लाइ वैतडीको ‘देही’ भन्ने ठाउँमा पुगिसके पछि दिशा–पिसाव र तिर्खा लाग्यो । उसले शौचगर्न, हात–मुख धुन र पानीखान भनी डोको त्यहीँ बिसायो । आफुले टेक्दै आइरहेको ‘सुकेको मेलको लट्ठी’ पनि त्यहिनेर जमिनमा गाड्यो । पोखर्यालले शौच गरिसकेपछि त्यहाँ रहेको सौडानी न्वाःलो, देउ न्वाःलो लगायतका स्थानमा पानीको खोजी गर्यो तर पानी पाएन । भएको पानी पनि बिलाउदै गरेको अद्भुत दृश्य देख्यो । साथै उसले त्यहीँ आफैले गाडेको सुकेको मेलको लठ्ठी समेत पलाएर हरभरा भएको देखेपछि उ छक्क पर्यो । उसले विस्मित भएर डोकोनेर गई “हे शिला ! शौच शुद्घिगर्न पानी नपाइने भयो अब म तिमीलाइ कसरी उठाउँ” भन्यो । डोको भित्ररहेको शिलाबाट “तिमीलाई म पानी दिनेछु, तर मलाइ अव कँही नलग्नु यहीँ छोडिदिनु म यहीँ बस्ने छु ” भन्ने आवाज आयो । पोलर्यालले “हुन्छ प्रभू !” भन्ने उत्तर दिए पछि त्यसैबेला एउटाकाग उड्दै आएर नजिकै रहेको ठूलो ढुङ्गमा बसी कराउँदा त्यसै ढुङ्गाको चीराबाट तुरन्त पानी फुट्यो र पोखर्यालले पनि शुद्घि गर्न पाएको थियो भन्ने किंवदन्ती रहीआएको छ । त्यो शिला अहिलेपनि मेलौली मैदान परिसरमा रहेको देख्न सकिन्छ । त्यस्तो आश्चर्यजनक घटना पोखर्यालले अरूहरूलाई पनि सुनाए–देखाए पछि उक्त शिला र मेलको लठ्ठीको त्यसै दिन देखी पूजा–आजा गर्न थालियो । सुकेको मेलको लट्ठी लाइ आफ्नो शक्तिले तुरन्तै हराभरा गर्न समर्थ भएकिले उक्त दैवीय शक्तिलाइ ‘मेलौली’ नामाकरण गरियो । त्यो मेलको हराभरा भएको बोट अहिले पनि गाथभित्र यथावत् छ । कालान्तरमा त्यही घटना लेगर्दा त्यस स्थानको नाम पनि ‘मेलौली’ रहन गएको हो । यो घटना घटेको अनुमान गरिएको ११ औँ शताब्दितिर ‘कत्युर’ वंशका एकजना व्यक्तिबाट सर्वप्रथम काठको खम्बा गाडेर काँस र कुशको छानो बनाई यस मन्दिरको प्रथम स्थापना गरिएको थियो । केही दिन पछि उक्त काँस–कुशले छाएको मन्दिरमा आगलागी हुँदा धर्मज्यू भन्ने एकजना स्थानीय मुखियाले उपहास गर्दै आफ्नो चोर औला ठड्याएर मन्दिरमा आगलागी भएको देखाउँदा उनिसित मेलौली भगवती रिसाइन् । उनको चोर औलामा तुरन्त घाउ प्रकट भयो । केही दिन पछि घाउ कुहिएर चोर औला खसेको थियो भन्ने किंवदन्ती पनि छ । अहिलेपनि धर्मज्यूको वंशमा देवीको श्रापले गर्दा एकजना मुख्य व्यक्तिको हातको चोर औला हुँदैन । यो चमत्कार अझैंपनि प्रत्यक्ष देख्न सकिन्छ । त्यसबेला हालको मेलौली परिसर जाःड जातीका राजाको इलाका भित्रपर्न आउँथ्यो । ती राजा मेलौली भगवतीको अनादर गर्दथे । तर छिमेकी राज्यका चन्दवंशीय राजा दीपचन्द भने मेलौलीका अनन्य भक्त थिए । उनी मैलौलीको प्रत्येक पुजेलीपर्वमा मन्दीर परिसरमा आइ नित्य पूजा गर्ने गर्दथे । केहीवर्ष पछि मेलौली भगवतिको इच्छा बमोजिम राजा दीपचन्दले जाःड राजालाइ त्यहाँबाट भगाए । प्रसन्न भएकी मेलौली भगवतीले आजदेखी मेरो जात्राकादिन हुने चौलोमा तिमीले सन्तान दर सन्तान डेढ घडी घोडाचढ्नु भन्ने सम्मान दिएकी थिइन् । यो परम्परा अहिले पनि यथावत रहीआएको छ । जात्राका दिनमा मात्र दीपचन्दका सन्तानहरूले माणौ परिसरमा घोडामा सवार गर्न पाउँछन् । त्यो दिनका अलावा अन्य दिनमा भने सतर्कभइ खालीपाउ भगवतीको माणौमा जानुपर्ने प्रावधान छ । धेरै पहिले कत्युरेहरुकै पालामा देवीलाइ कुनैएक भक्तले ६० माना चामल भात पकाउन सक्ने तामाको ताउलो चढाएका थिए । अहिले देवीका कारिन्दा नायकहरु उक्त ताउलोमा भात पकाइ जात्रामा आउने राजा दीपचन्दका सन्ततिहरु तथा चौलो खेल्ने अन्य भक्तहरूलाई प्रसाद बनाएर खुवाउने गर्दछन् । कार्तिक शुक्लपूर्णिमाका दिन चौलो समाप्ति भएपछि देवीले चन्दहरुलाइ आफ्नो नजिकको आफन्त मानी पुजारीमार्फत पहिलो टिका लगाउने र प्रसाद स्वरुप बलिदिइएको बोकाको दायाँ फिलो दिने गर्दछिन् । त्यस्तै चन्दहरूबाट मात्रै देवीले पहिलो राँङो बली लिने प्रचलन रहि आएको छ । मेलौली भगवतीको मन्दीर हाल शिखर शैलीभित्र पर्ने प्यागोडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ । यस मूल मंन्दिरका अतिरिक्त पोखरी स्थित भगवतीको भण्डार घर (भणार)लाई तथा काफडी स्थित ठाकुर मन्दिरलाई पनि प्यागौडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ । यी दुबै मन्दिर दर्शनीय छन् । काँडा बजार स्थित शिखर शैलीको शिवमन्दिर नजिकको टोल र गाउँहरूमा मष्टा, गैसरे,बामनी, सिद्ध, भूतनाथ, लाटो, रतनपुरी आदीका देवस्थान र माण्डौ खुला देवस्थानका रूपमा स्थापित गरिएका छन् । विभिन्न पर्वमा आ–आफ्नो जातीयपरम्परा अनुसार पूजा–आजा गर्ने चलन छ । यी देवी–देवतालाई मेलौली भगवतीका सहयोगी शक्तिका रूपमा लिने गरिन्छ । यस मन्दिर परिसरबाट एक दुईघण्टाको पैदल दुरीमा रहेका प्रसिद्ध मन्दिरहरूमा शिवनाथ, महारुद्र, ठाकुरमन्दिरउदयदेव, ग्वाल्लेक केदार, गंगेश्वर, आदी दर्शनीय धार्मिक स्थलहरु अवस्थित छन् । यस मन्दिरको पश्चिममा पर्ने अम्चोराभन्ने ठाउँमा शिव–पार्वतीको व्रmीडास्थलको रूपमा विश्वास गरिएको देवतालको समीपमा गणमेश्वर शिवको सिंहमर्मरकोे अति सु–मनोहर मन्दिर निर्माण गरिएको छ ।