cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रुसी सामाजिक-जनवादी मजदुर पार्टीको दोस्रो महाधिवेशन
रुसी सामाजिक-जनवादी मजदुर पार्टीको दोस्रो महाधिवेशन सन् १९०३ को ३० जुलाईदेखि २३ अगस्टसम्म चालु रहेको थियो। महाधिवेशनका पहिला बैठकहरू ब्रुसेल्समा सम्पन्न भएका थिए। तर पुलिसले खेदो खन्न थालेको हुँदा बैठकहरू लन्डनमा सार्न वाध्य हुनुपरेको थियो। पार्टीका केन्द्रीय निकायहरूमा निर्वाचन हुँदा लेनिनका समर्थकहरूले बहुमत प्राप्त गरे र यसैले गर्दा बोल्सेविक (बहुमतवाला) भनिन थाले। अनि अल्पमतमा परेका अवसरवादी चाहिँ मेन्सेविक (अल्पमतवाला) भन्ने नाउँ पाए।
द्रोण पर्व
अभिमन्यु चक्रव्यूहमा प्रवेश
यस्तो सुने निकै उत्साहका साथ अभिमन्युले भने- "म आफ्नो वीरता र पराक्रमद्वारा मामा र पिताजीलाई अवश्य प्रसन्न गर्ने छु।" आफ्नो सारथीलाई उत्साहित गर्दै अभिमन्युले भने-"सुमित्र! उता हेर! द्रोणाचार्यको रथको ध्वजालाई। त्यसैतर्फ चलाऊ। छिटो गर"। सारथीले आज्ञा पाएर त्यसै तर्फ रथ चलाए। रथको गतिमा सन्तुष्ट नभएर अभिमन्युले सारथिलाई अझै छिटो हिँडाउन उत्तेजित गराए। उत्साहमा आएर उनी बारम्बार भन्न थाले- "छिटो हिँडाऊ, छिटो हिँडाऊ।" यसपछि सारथिले नम्रभावमा भने- "महाराज युधिष्ठिरले तपाईंमाथि यत्रो ठूलो जिम्मेवारी दिनु भएको छ। मेरो विचारमा त तपाईँले अलिबेर विचार गरेर मात्र व्यूहमा प्रवेश गर्ने निश्चय गर्नुहोस्। द्रोणाचार्य अस्त्रविद्याको महान् आचार्य हुनुहुन्छ र महाबली पनि। तपाईं त अहिले केवल बालकमात्र हुनुहुन्छ।" यस्तो सुनेर अभिमन्यु हाँसे र भने-"सुमित्र! मेरा मामा श्रीकृष्ण र पिता महारथी अर्जुन हुन् भन्ने कुरा तिमीले बुझ्नुपर्छ । शत्रु पक्षका सबै वीरहरूको शक्ति मेरो शक्तिको सोह्रौँ भाग पनि छैन। तिमी पिर नगर। रथ तेज सँग द्रोणाचार्यको सेना तर्फ लैजाऊ। निकै तेजसँग रथ चलाऊ। " अभिमन्युको आज्ञा पाएर सारथिले उतैतिर रथ बढाए।
तीन-तीन वर्षका राम्रा र वेगवान घोडाले त्यो सुनौलो रथलाई निकै द्रुत गतिमा कौरव सेना तर्फ दौडाए। कौरव सेनामा हलचल मच्चियो-"अभिमन्यु आए। उनको पछाडि पाण्डव वीर सेनाहरू आइरहेका छन्।" अभिमन्युको रथलाई आफूतर्फ वेगले आइरहेको देखेर कौरव सेनाको मन आत्तियो। सबै मन मनै भन्न थाले-"वीरतामा अभिमन्यु अर्जुनभन्दा पनि बढी भए जस्तो लाग्छ। आजको दिनमा भगवान नै रक्षक हुनुहुन्छ।" सिंहको बच्चाले हात्ती लाई झम्टे जसरी अभिमन्युको रथ अघि बढ्यो। द्रोणाचार्यले हेर्दाहेर्दै उनले बनाएको व्यूह भङ्ग भयो र अभिमन्यु व्यूहभित्र पुगे। कौरव वीरहरू एक-एक गरेर अभिमन्युसँग लड्न भनी आउँदै गए र आगोमा परेका पुतलीजस्तै गरि भस्म हुँदै गए। जो पनि अगाडि पर्थ्यो, उक्त वीर बालकको वाणले मारिन्थ्यो। यज्ञशालाको भूमीमा कुश फिँजाए जसरी अभिमन्युले कौरव सेनाको लास सारा युद्ध क्षेत्रमा फिँजाइदिए। जता हेर्‍यो उतै धनुष, बाण, ढाल, तरबार, फर्सा, अङ्कुश, भाला, रास, चाबुक, शङ्ख आदि छरिएका थिए। कातिएका हात, फुटेका शीर, शरीरका टुक्रा, रगतको आहाल आदिले सारा भूमी ढाकिएको थियो। शुद्ध माटो मात्र कतै देखिँदैनथ्यो।
आफ्नो बेहाल भएपछी कौरव सेनाले युद्ध धर्म र लाजलाई वास्तै गरेनन्। धेरै वीर एकसाथ त्यस एक्लो बालकमाथि जाइलागे। तर जसरी समुद्रको उर्लदो लहरमा बारम्बार बालुवामय किनारामा ठक्कर खाएर छरिन्छ, सोही प्रहारले वीरहरू अभिमन्यु संग ठक्कर खाएर प्रत्येक पटक छारिन्थे। ती बीचमा अभिमन्यु अटल भएर उभिराहे। केही बेर पछी द्रोण, आश्वश्थामा, कर्ण शकुनी आदि सात महारथीले आफ्नो रथमा चढेर चारै तिरबाट अभिमन्युमाथि एकैसाथ आक्रमण गरे। यसै बीच अश्मख नामका एक राजाले आफ्नो रथ वेगसंग ल्याएर अभिमन्यु माथि झम्टिए। अभिमन्युले त्यस वेगलाई रोकिदिए र दुई वाणको प्रहारले उनको प्राण पखेरु उड्यो। त्यसपछि अभिमन्युले कर्णको अभेद्य कवचलाई छेदिदिएर उनलाई घाइते बनाइदिए। अन्य पनि कयौं वीरहरू आहत भएर रणक्षेत्रबाट भागे। धेरै प्राणको बली भयो। मद्रराज शल्य नराम्रो संग घाइते भई अचेत भएर रथामै लडे। यस्तो देखेर शल्य साना भाइ क्रोधित भए। उनी निकै वेगसाथ अभिमन्यु माथि झम्टिए। तर अभिमन्युले उनको रथलाई नष्ट गरिदिए र उनलाई पनि मारिदिए।
वीर बालकको शूरता देखेर तथा रणकुशलता देखेर द्रोणाचार्यका आँखा प्रभुल्लित भए। द्रोणाचार्यले मुग्ध भए क्रिपाचार्य संग भने -"अभिमन्युको बराबरी गर्ने वीर कोही छैन।" यो कुरा दुर्योधनको कानमा परिहाल्यो। उनी द्रोणसंग निकै रिसाए। भने-"आचार्यले अर्जुनसंग जुन स्नेह छ, सोही कारण उनको पुत्रको अनुचित प्रशंसामा व्यर्थै समय खेर फालिरहनु भएको छ। उहाँको इच्छा भए यस बालकलाई दमन गर्न कुनै ठूलो कुरा थिएन, तर आचार्य उनलाई मार्न चाहनु हुन्न।" दुर्योधनले अधर्मबाट प्रेरित भएर युद्धको यो झ्याउलो जो आफ्नो शीरमा लिए, त्यसकारण उनलाई प्रायः द्रोण, भीष्म आदिमा अविश्वास भइरहन्थ्यो। त्यजारण उनी निकै व्यथित पनि भइ हाल्थे,।
"यो अबुझ केटालाई म अहिले नै टुङ्गो लगाइदिन्छु।"-दुःशासनले सिंहनाद गरे । अनि शंख बजाएर अभिमन्यु माथि वाणहरूद्वारा आक्रमण गरे। दुशासन र अभिमन्यु बीचा धेरै बेरसम्म युद्ध भैरह्यो। दुवै आ आफ्ना रथमा चढेर दाउ फेर्दै एउटाले अर्कोलाई छक्याउदै युद्ध गर्दै रहे। अन्तमा दुशासन घाइते भएर रथामै अचेत भए। त्यो देख्नासाथ उनका चतुर सारथिले रथ युद्धक्षेत्रबाट धेरै टाढा लिएर गए। पराक्रमी दुशासनको यस पराजयको कारण पाण्डव सेनामा खुसी व्याप्त भयो र अभिमन्युको जय-जयकार सार दिशामा गुञ्जियो।
त्यसपछि महाबली कर्णले फेरि अभिमन्यु माथि आक्रमण गरे। अभिमन्यु यस अवस्थाबाट चिन्तित त भए तर अलिकति पनि आत्तिएनन्। उनले ठीक निसाना लगाएर एउटा वाण यस्तो छाडे जसले कर्णको धनुष काटिएर खस्यो। यसबाट क्रोधित भएर कर्णका भाइले कभिमन्युमाथि आक्रमण गर, तर दोस्रो क्षणमा नै अभिमन्युले वाणहरूद्वारा उनको शिरलाई शरीरबाट छुट्ट्याए। तुरुन्तै अभिमन्युले कर्णलाई आक्रमण गरेर उनलाई सेनासहित युद्ध क्षेत्रबाट टाढा लखेटिदिए। कर्णको यस्तो हालत हुनासाथ कौराव सैनिकहरू तितर-बितर भएर कुलेलम ठोके। द्रोणले तिनलाई डटिरहू भनेर निकै प्रोत्साहित गरे तैपनि कसैले डटेर बस्ने साहस गरेनन्। सकैले अलिकती साहस गर्ने बित्तिकै अभिमन्युले उसको गति सुकेको जङ्गललाई आगोले नष्ट गरेझैं नष्ट पारिदिन्थे।
जयद्रथको पराक्रम
पहिले निश्चय भएअनुसार पाण्डवका सेना अभिमन्युको पछि -पछि हिँडे। अभिमन्यु भित्र पसेकै ठाउँबाट व्यूहभित्र प्रवेश गर्न थाले । यस्तो देखेर सिन्धु देशका पराक्रमी राजा जयद्रथ जो धृतराष्ट्रका ज्वाइँ थिए, आफ्ना सेना लिएर पाण्डव सेनामाथि ओइरिए । जयद्रथको यस साहसपूर्ण बुद्धिमानी काम देखेर कौरव सेनामा उत्साहको लहर आयो । पाण्डव सेनाको बाटो छेकेर जयद्रथ उभिएकै ठाउँमा कौरव सेनाका वीर हरू जम्मा हुन थाले। चाँडै नै खण्डित मोर्चाका दरारहरू भारिए। जयद्रथको रथमा चाँदीको सुँगुरको ध्वजा फहराइरहेको थियो। त्यसलाई देखेर कौरव सेनाको शक्ति धेरै बढ्न गयो। उनीहरूमा नयाँ उत्साह आयो। व्यूह लाई छेडेर अभिमन्युले बाटो बनाएको ठाउँमा यति धेरै सैनिक आएर जम्मा भए कि व्यूह फेरी पहिलेको कस्तो बलियो हुन् गयो।
व्यूहको द्वारमा एकातिर युधिष्ठिर र भीमसेन तथा अर्को तर्फ जयद्रथ सँग युद्ध आरम्भ भयो। युधिष्ठिरले भाला फ्याकेर हान्दा खेरि जयद्रथाको धनुष काटिएर खस्यो। तत्कालै जय्द्रथाले दोस्रो धनुष उठाए र दसवटा वाणहरू युधिष्ठिरलाई प्रहार गरे। भीमसेनले वाणहरूको वर्षाले जयद्रथाको धनुष काटिदिए। रथको ध्वजा र छातालाई तोडफोड गरेर रणभूमीमा खसालीदिए। त्यति भएर सिन्धुराज आतिएनन्। उनले फेरी अर्को धनुष निकाले र वाणहरूद्वारा भीमसेनको धनुष काटिदिए। पलभरमा नै भीमसेनको रथका घोडाको खात लाग्यो। भीमसेनले सात्यकीको रथ छाड्नु पर्यो।
जयद्रथले कुशलतापूर्वक र बहादुरीका साथ ठीक समयमा भङ्ग भएको व्यूहको किलाबन्दीलाई फेरि पूरा गरेर बलियो बनाइदिए। पाण्डवले बाहिरै बस्नुपर्यो। अभिमन्यु व्यूहभित्र एक्लै पर्न गए।
अभिमन्यु पराक्रम र बध
दुर्योधन पुत्र लक्ष्मण बालकै थिए। तर उनमा वीरताको आभा उदय भैरहेको थियो। उनलाई भयले छोएको समेत थिएन। अभिमन्युको वाबहरूको वर्षाले व्याकुल भएर सबै योद्धा पछि सर्न थालेका बेला वीर लक्ष्मण एक्लै आएर अभिमन्युसँग लड्न सुरु गरे। बालकको यस निर्भयतालाई देखेर भागिरहेका कौरव सेना फेरि जम्मा भए र लक्ष्मणलाई मद्दत गर्दै लड्न थाले। सबैले एकसाथ अभिमन्युमाथी वाणहरू वर्षा गरे। तर अभिमन्युका लागि पर्वतमा मेघवर्षा झैँ भयो।
आफ्नो पुत्रको मृत्यु पछि दुर्योधनले चिच्याउदै भने-"पापी अभिमन्युको तत्कालै बध गर।" त्यसपछि कर्ण अश्वत्थामा, वृहद्बल, कृतवर्मा आदि महारथीले अभिमन्युलाई चारैतिरबाट घेरे।
द्रोणले कर्णको नजिकै आएर भने-" यसको कवच छेडिन सक्दैन। ठीकसँग निसाना लगाएर यसको रथको घोडाको रास काटिहाल र पछिल्तिरबाट यसमाथि अस्त्र चलाइदेऊ।" कर्णले यस्तै गरे। पछिल्तिरबाट वाण चलाइयो। अभिमन्युको धनुष काटियो। घोडा र सारथि मारिए। उनी रथविहीन भए। धनुष पनि भएन। तैपनि ती वीर बालक ढाल र तरबार लिएर शानसँग उभिए।लडाइँको मैदानमा ढाल, तरबार लिएर उभिएका अभिमन्युले रणकौशलता यस्तो प्रदर्धन गरे, सबै वीरहरू विस्मयमा परे। अभिमन्युले बिजुलीझैँ तरबार घुमाउँदै रहे र जो अनिउसको नजिक आउँथ्यो, उसमाथि आक्रमण गरेर उसको सम्मान गर्न थाले। तरबार यस फूर्तिले चलाउँथे कि मानौँ उनी जमिनमा नभएर आकाशमा नै युद्ध गरिरहेका छन्। यसरि असक्षम गरिएका अभिमन्यु, नवयुबक योद्धा ढाल तरबार लिएर शत्रुहरुको सामना गर्दै रणभूमिमा डटेर खडा भए । उनले वरिपरिका योद्धाहरुलाई छक्क पारि दियो । उनलाई घेरा लगाएर बसेका लडाकुहरुलाई अन्योलमा पार्न तरबार घुमाएर आफ्नो दक्षता देखाई दिएका थिए । त्यसबेला मानौँ उनका खुट्टाहरुले भूईँमा नछोएर आकाशमा उडि बसेको जस्तो थियो । यत्तिकैमा आचार्य द्रोणले अभिमन्युको ब्तरबार काटिदिए। साथै कर्णले कयौं तेज वाण एकसाथ चलाएर उनको ढाल टुक्रा गरिदिए। तत्कालै अभिमन्युले भाँचिएको रथको एउटा पांग्रा उठाएर अभिमन्युले घुमाउँदै सबै शत्रुहरुको सामना गरे। त्यो बेला उनलाई सुदर्शन चक्र लिएका साक्षात भगवान नारायण जस्तो देखिन्थ्यो। रथका पाँग्रगाले उडाएको धुलोले उसलाई ढकमक्क छोपि दियो । कविले बयान गरे अनुसार त्यस घटनाले गर्दा बीर अभिमन्युको गोरो वर्णको शारीरिक शोभा झन बढेको थियो।
यस समय अभिमन्यु भयानक युद्ध गरिर्हेका थिए। यस्तो देखेर तुरुन्तै नै घेरेर बसेका योद्धाहरुको संयुक्त आक्रमणले गर्दा उनलाई ढालि दियो। उनको हातको रथका पांग्राहरुलाई चूर्ण भयो। त्यसै बेला दुशासनका छोरा आएर गदा लिएर अभिमन्यु माथी झम्टिए। उनिसंग मरणान्तको द्वन्द युद्ध ग-यो। एक-अर्काको गदा युद्धको प्रहारले दुवै राजकुमार आहत भएर दुबै जना संग संगै ढले । अभिमन्यु भन्दा पहिले दुशासनका छोरा ऊठे, अनि उनले गदाले अभिमन्युको टाउकोमा जोरले प्रहार गरे। त्यसो त अभिमन्यु एक्लै कयौं महारथीसँग भिडेर घाइते भएका थिए र थाकेर चूर भैसकेका थिए। गदाको मार पर्नासाथ उनको प्राणपखेरु उडिहाल्यो।
सञ्जयले धृतराष्ट्रलाई यस घटनाको हाल सुनाउँदै भने –" सुभद्रा पुत्रले कौरव सेनामा प्रवेश गरेपछि यस्तो दुर्दशा भयो जस्तै हात्ती केराघारीमा छिर्दा, कमलको तलाउमा बसेको हाथी पस्दा हुन्छ। एक्लैले कौरबसेनालाई कोलाहल मचाई दिएका यस्ता वीरलाई अर्जुन-सुभद्राका छोरा अभिमन्युलाई धेरै जना मिलेर निर्मम हत्या गरे र मरेको अभिमन्युको शरीरलाई घेरेर आफ्ना बन्धु बान्धव एवम् साथीहरू जङ्गली व्याधाहरूले भेट्टाएको शिकारमा भाँती नाच्न कुद्न र आनन्द मनाउन थाले। हत्याराहरु सबै रमाए। तपाईँका मानिसहरु अभिमन्युको त्यस मृत शरीर वरिपरि नाचे। यस्तो देख्दा साँच्चैका वीरहरूको आँखाभरी आँसु आयो।। सेनाका भद्र मानिसहरु सबैको अफसोच गरी आँखा रसाए।
आकाश माथि कावा खाई रहेका मांसाहारी पक्षहरुलेपनि स्वर मचाई ' त्यसो त भएन, त्यसो त भएन ' भनेर कराउन लागे जस्तो सुनियो । शंख बजाएर कौरब सेनाहरु सबैले विजयको नारा लगाई रहेको बेला धृतराष्ट्रका एक जना छोरा ' युयुत्सु 'लाई त्यसो गरेको मन पराएन । उसले झोँकिएर भने –" यो अधम हो । हे सिपाहिहरु ! तिमीहरुले नीति नियमहरु बिर्सेका छौ । साँचै भन्ने हो भने तिमीहरुले लाज मान्नु पर्छ । तिमीहरुले निरलज्जाको नारा लागाएका छौ । अत्यधिक दुष्कर्म गरेर, निकट भविष्यको विपदको बिचार नगरि तिमीहरुले फुस्रो सुख मनाएका छौ ।" यति भने पछि युयुत्सुले दिक्क मानेर शस्त्रहरु फ्याँकेर युद्ध भूमि छोडेर गए । धृतराष्ट्रका सो नवयुबक छोरा पाप देखि डराउँथे । उनका कुराहरु कौरब सेनाका कानहरुमा निको लागेन । उनि भद्र पुरुष थिए थियो । मनका कुरा बोले ।
प्रतिज्ञा पर्व (अध्याय: ७२-८४)
अलिक बेरमा अर्जुन चैतन्य भएर क्रोधित भई भने– म तपाईंहरूको सामु यो साँचो प्रतिज्ञा गरिरहेको छु कि यदि जयद्रथले कौरवहरूको आश्रय त्यागी भागेर गएन अथवा हाम्रो वा श्रीकृष्णको अथवा युधिष्ठिरको शरणमा आएन भने भोलि म उसलाई अवश्य नै मार्नेछु। कौरवहरूको प्रिय गर्ने पापी जयद्रथ नै त्यस बालकको वधको निमित्त बनेको थियो, अतः निश्चय नै भोलि उसलाई यमलोक पठाउनेछु। भोलि उसलाई मार्न नसकेमा माता–पिताको हत्या गर्ने, गुरुस्त्रीगामी, साधुनिन्दक, अर्कामाथि कलङ्क लगाउने, नासो पचाउने र विश्वासघाती पुरुषको जुन गति हुन्छ, त्यही गति मेरो पनि होस्। मेरो यो अर्को प्रतिज्ञा पनि सुन्नुस्– यदि भोलि सूर्यास्त हुनुभन्दा अगावै जयद्रथलाई मार्न सकिनँ भने म स्वयम् नै दन्किरहेको आगोमा प्रवेश गरिहाल्नेछु। देउता, असुर, मनुष्य, पक्षी, नाग, पितर, राक्षस, ब्रह्मर्षि, देवर्षि, यो चराचर जगत् तथा यसबाहेक पनि केही छ भने त्यसले पनि– यी जम्मैले मिलेर पनि मेरो शत्रुको रक्षा गर्न सक्नेछैनन्। यदि जयद्रथ पातालमा छि–यो अथवा त्यसभन्दा पनि भित्र गयो अथवा अन्तरिक्षमा, देउताहरूको नगरमा वा दैत्यपुरीमा पनि भागेर लुक्यो भने पनि भोलि म आफ्नो सयकडौं बाणबाट अभिमन्युको त्यस शत्रुको शिरोच्छेद गर्ने नै छु।
यति भनेर अर्जुनले गाण्डीव धनुषको टङ्कार गरे, त्यसको ध्वनि आकाशमा गुञ्जायमान भयो। अर्जुनको यस्तो प्रतिज्ञा सुनेर श्रीकृष्णले आफ्नो पाञ्चजन्य शङ्ख बजाए र कुपित भएका अर्जुनले देवदत्त नामक शङ्ख बजाए। त्यो शङ्खनाद सुनेर आकाश–पातालसहित सम्पूर्ण जगत् काम्यो। त्यति बेला शिविरमा युद्धका बाजाहरू बज्न थाले र पाण्डवहरूले सिंहनाद गर्न थाले।
घटोत्कचवध पर्व (अध्याय: १५३-१८४)
कुरुक्षेत्र युद्धको चौधौं दिन सुर्यास्त भएपनी युद्ध जारी रह्यो। दुवै पक्षको मनमा ईर्ष्या-द्वेष एवम् प्रतिहिंसाको आगो यसरी दन्कियो कि उनीहरू दिनभरी मात्र लडेर सन्तुष्ट हुन सकेनन् । दुस्मन देखियून् भन्नाका लागी ठाउँ-ठाउँमा राँको सल्काइयो। घटोत्कच र उनका साथीहरूले भयानक माया युद्ध सुरु गरिदिए। रातिको युद्धको दृश्य अद्भुत थियो। हजारौं राँकाहरू सल्किएका थिए। दुवैतर्फका वीरहरूले आफ्ना सेनालाई युद्धका लागि उत्साहित गरिरहेका थिए।
कर्ण र घटोत्कचका बीचमा त्यस रात निकै भयानक युद्ध भयो। घटोत्चक र उनको पैशाची सेनाले गरेको वाणहरूको वर्षाले दुर्योधनको सेनाका झुन्डका झुन्ड वीरहरू मारिन थाले। प्रलयजस्तो भयो। यस्तो देखेर दुर्योधनको मन काँप्न थाल्यो।
द्रोणवध पर्व (अध्याय: १८५-१९३)
रातको आक्रमणबाट कौरव निकै क्रोधित थिए। आज द्रोणाचार्य पनि निकै क्रोधित भए। उनले हजारौ पाण्डव-सैनिकको बध गरे तथा युधिष्ठिरको रक्षामा खटिएका द्रुपद तथा विराट दुवै राजालाई मारे। द्रोणाचार्यको उयास रुप देखेर कृष्ण पनि चिन्तित भए। उनले सोचे "पाण्डवको विजयको लागि द्रोणाचार्यको मृत्यु आवश्यक छ। उनले अर्जुन संग भने अर्जुन "आचार्यलाई अश्वत्थामाको मृत्यु भएको समाचार दिनु पर्छ"। अर्जुनले यस्तो झुट बोल्न इन्कार गरे। श्रीकृष्णले भने,"अवंतिराजको हातीको नाम अश्वत्थामा हो। " भीमले उक्त हातीलाई मारे । कृष्णले  युधिष्ठिरको नजिक गएर बताए कि यदि द्रोणाचार्य अश्वत्थामाको मृत्युको बारेमा सोधे भने आश्वत्थामा मर्यो भन्नु । अहिले भीमले अश्वत्थामा हात्तीलाई मरेको छ। तब्भी चारै तिर स्वर गुञ्जियो "अश्वत्थामा मारियो ।"  द्रोणाचार्यले युधिष्ठिरसंग सोधे। कहा-हाँ। पर नर नहीं, कुंजर। नर कहते ही कृष्ण ने ज़ोर से शंख बजा दिया, द्रोणाचार्य आगे के शब्द न सुन सके। द्रोण ने अस्त्र-शस्त्र फेंक दिए तथा रथ पर ही ध्यान-मग्न होकर बैठ गए। तभी द्रुपद-पुत्र धृष्टद्युम्न ने खड्ग से द्रोणाचार्य का सिर काट दिया। द्रोणाचार्य के निधन से कौरवों में हाहाकार मच गया तथा अश्वत्थामा ने क्रोध में आकर भीषण युद्ध किया, जिसके सामने अर्जुन के अतिरिक्त और कोई न टिक सका। संध्या हो गई थी, अतः लड़ाई बंद हो गई।
काजी नजरुल इसलाम
काजी नजरुल इसलाम (, (२५ मे १८९९ – २९ अगस्ट १९७६; ११ जेष्ठ १३०६ – १२ भाद्र १३८३ बङ्गाब्दो) भारतको पश्चिम बङ्गालमा जन्मिएका एक बङ्गाली कवि र थिए जो बङ्गलादेशका राष्ट्रकवि हुन्। उनी बीसौँ शताब्दीका अग्रणी बङ्गाली कवि, उपन्यासकार, नाटककार, सङ्गीतकार र दार्शनिकहरू मध्ये एक थिए जो बङ्गाली कवितामा अग्रगामी भूमिकाका साथै आफ्नो प्रगतिशील प्रेरणाका लागि परिचित बनेका थिए। उनी बङ्गाली साहित्य, समाज र संस्कृतिको क्षेत्रमा एक उत्कृष्ट व्यक्तित्वको रूपमा परिचित छन् र उनी बङ्गाली प्रतिभाको एक उत्कृष्ट नमुना हुन्। उनका कविता र गीतहरू पश्चिम बङ्गाल र बङ्गलादेशमा समान रूपले प्रशंसा गरिन्छ। उनको कविताहरूमा विद्रोही दृष्टिकोणको कारण उनलाई विद्रोही कवि भनिएको छ।  उनका कविताहरूको मूल विषय मानव उत्पीडन र सामाजिक अन्याय र शोषणको विरुद्धको विरोध थियो।
नजरुलको जन्म एक गरीब मुसलमान परिवारमा भएको थियो। उनको प्राथमिक शिक्षा पूर्णरूपले धार्मिक थियो। उनले स्थानीय मस्जिदमा एक सम्मानित मुयाजजिनको रूपमा पनि काम गरेका थिए। सानो उमेरमानै नजरुलले नाटक दलहरूको साथ काम गर्न सुरु गर्दै कविता, नाटक तथा साहित्यको गहन ज्ञान हासिल गरेका थिए। केही समय भारतीय सेनामा सेवा गरिसकेपछि उनले पत्रकारितालाई आफ्नो पेशाको रूपमा रोजेका थिए भने त्यसबेला उनी कलकत्तामा बस्ने गरेका थिए। यस समयमा उनले बेलायती राज विरुद्ध प्रत्यक्ष सङ्घर्षमा सामेल भएका थिए भने उनले त्यबेला विद्रोही  र भाङेर गान  जस्ता विद्रोही भावका गीतहरूको रचना गरेका थिए। बेलायती शासनको विरोध गरेपछि उनलाई कारागारमा कैद गरी राखिएको थियो भने उनले यस समय राजबोन्दीर जवानबोन्दी जस्ता केही विद्रोही कविताको रचना गरेका थिए जसले त्यसबेलाको साम्राज्यवादको विपक्षलाई प्रष्ट पारेको थियो। उनको धर्मनिष्ठ मुस्लिम समुदाय र उपेक्षित भारतीय जनतासँग विशेष सम्बन्ध थियो। उनको साहित्यिक कार्यहरूले प्रेम, मुक्ति र विद्रोहको प्रभुत्व जमाउन सफल भएको छ।  उनले धार्मिक लिङ्गभेदको विरुद्धमा पनि कृतिहरू प्रकाशन गरेका थिए।  छोटो कथाहरू, उपन्यास र नाटक र कविताहरूका लागि नजरुल निकै परिचित छन्। उनले बङ्गाली कविताको एक नयाँ धारालाई जन्म दिएका थिए जुन इस्लामिक सङ्गीत वा गजल हो थियो। यसका साथसाथै उनले थुप्रै उत्कृष्ट श्यामा सङ्गीत र हिन्दु भक्ति गीतहरूको पनि रचना गरेका थिए। उनी आफ्नो कृति तथा कार्यहरूमा अत्याधिक मात्रामा अरबी र फारसी शब्दको प्रयोगका कारण पनि परिचित बनेका थिए।   उनका केही कविताहरू हिन्दी भाषामा पनि अनुवाद गरिएको छ। नजरुल इसलाम धूमकेतु नामक एक पत्रिकाका प्रमुख सम्पादक थिए भने उनका कृतिहरूको सोही पत्रिकाका मार्फत प्रकाशन हुने गरेका थिए।
नजरुलले करीव ४,००० गीतहरूको रचना गरेका छन् जस मध्ये धेरै जसो हाल नजरुल सङ्गीत वा "नजरुल गीती" नामले विशेष रूपमा लोकप्रिय छन्। सन् १९४३ मा नजरुल ४३ वर्षको छँदा मस्तिष्क सम्बन्धित एक घातक रोगको सिकार हुन पुगेका थिए जसकारण उनले आफ्नो स्वर र मानसिक सन्तुलन गुमाएका थिए भने उनले बीचमै साहित्यबाट बञ्चित हुन पुगेका थिए। उनी बङ्गलादेश सरकारको आमन्त्रणमा सन् १९७२ मा आफ्नो परिवारको साथ ढाका आएका थिए भने यससमय उनलाई बङ्गलादेशको राष्ट्रियता प्रदान गरिएको थियो। त्यसको ४ वर्ष पश्चात् नजरुलको मृत्यु सन् १९७६ अगस्ट २९ का दिन बङ्गलादेशको राजधानी ढाकामा भएको थियो।
जन्म तथा बाल्यकाल
काजी नजरुल इसलामको जन्म सन् १८९९ मे २४ (११ जेष्ठ १३०६ बङ्गाब्दो) का दिन भारतको पश्चिम बङ्गालको बर्धमान जिल्लाको आसनसोल उपखण्ड अन्तर्गत पर्ने चुरुलिया गाउँमा भएको थियो। चुरुलिया गाउँ आसनसोल उपखण्डको जमुरिया खण्डमा अवस्थित छ। उनी उनका हजुरबुबा काजी आमिन उल्लाहका छोरा काजी फकीर आहमेदकी दोस्रो श्रीमती जाहेदा खातुनको छैठौँ सन्तान थिए। उनका बुबा फकिर आहमद स्थानीय मस्जिदका इमाम थिए। नजरुलका तीन भाइ मध्ये कान्छा काजी आली होसेन र दुई दिदीहरूमध्ये काजी साहेबजान र उम्मे कुलसुम थिए। काजी नजरुल इसलामको उपनाम वा परिवारका सदस्यहरूले बोलाउने गरेको नाम "दुखु मियाँ" थियो। रूपमा नजरुलले गाउँको स्थानीय मस्जिदमा मुयाज्जिनको काम गरेका थिए। पछि नजरुलले कुरान,  इस्लाम,  दर्शन र इस्लाम धर्मशास्त्रीय आख्यानहरू मुसलमानहरूले चलाएको धार्मिक विद्यालय पढ्न सुरु गरेका थिए। सन् १९०८ मा नजरुल मात्र ९ वर्षको हुँदा उनको बुबाको मृत्यु भएको थियो। बुबाको मृत्यु पछि पारिवारिक कठिनाइको कारण उनको शिक्षा अवरुद्ध हुँदै, मात्र १० वर्षको उमेरमा जीविका चलाउन उनी काममा जानु परेको थियो।  केही वर्ष पछि उनले मक्तबबाट निम्न माध्यमिक परीक्षा उत्तीर्ण गर्दै सोही शिक्षण संस्थामा पठाउन सुरु गरेका थिए। त्यसको साथसाथै नजरुलले हाजी पालोवा चिहानको नोकरको र मस्जिदको मुयाज्जिनको रूपमा काम गर्न सुरु गरेका थिए। यी कार्यहरूको माध्यमबाट उनले सानो उमेरमा इस्लामको आधारभूत रीतिथितिहरूसँग परिचित हुने अवसर प्राप्त गरेका थिए  जसले पछि उसको साहित्यिक कार्यमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। नजरुलले बङ्गाली साहित्यमा इस्लामी चेतनाको अभ्यास सुरु गरेका थिए।
नजरुलले सानै उमेरदेखि मस्जिदमा काम गर्न सुरु गरेतापनि उनले त्यहाँ लामो समय बिताएका भने थिएनन्। सानैदेखि लोक कलामा आकर्षित भएका नजरुल लेटो (बङ्गालको राधा क्षेत्रमा मिश्रित कविता, गीत र नृत्यको नाट्यदल) मा सामेल भएका थिए। नजरुलका काका काजी बजले करिम चुलुलिया अञ्चलको लेटो नाट्यदलका विशिष्ट शिक्षक थिए भने उनी अरबी, फारसी र उर्दु भाषाका ज्ञाता थिए। नजरुल पनि बजले करिमको प्रभावले गर्दा लेटो नाट्यदलमा सामेल भएका थिए। यसबाहेक करिमले विभिन्न भाषाहरूका गीतहरू रचना गर्ने गरेका थिए। यस बाहेक नजरुलल लोकप्रिय लेटो कवि शेख चकोर (गोदा कवि) र कवि बासुदेवको लेटो तथा कविगान भेलामा नियमित रूपमा भाग लिने गरेका थिए। लेटो समूहमा साहित्य अभ्यास सुरु भएपछि उनले यस समूहको साथ विभिन्न स्थानको भ्रमण गर्ने मौका प्राप्त गरेका थिए भने उनले यस समूहमा रहेर अभिनय गर्न र नाटकका लागि गीत र कविताहरूको रचना गर्न सुरुवात गरेका थिए। आफ्नै काम र अनुभवको आधारमा उनले बङ्गाली र संस्कृत साहित्यको अध्ययन गर्न सुरु गरेका थिए भने उनले सोही समयमा हिन्दु धर्मशास्त्र अर्थात् पुराणहरूको अध्ययन थालेका थिए। निकै सानो उमेरमा नजरेलले नाटणयदलका लागि धेरै गीतहरू रचना गरेका थिए। जसमा चाषार सङ, शकुनीबध, राजा जुधिष्ठिरेर सङ, दाता कर्न, आकबर बादशाह, कवि कालिदास, विद्याभूतुम, राजापुत्रेर गान, बुडो शालिकेर घाडे रोँ र मेघनाद बध आदि सामेल छन्। एकातिर मस्जिद, मठ र मक्तबको जीवन र अर्कोतिर लेटो नाट्यदलको विविध अनुभवले नजरुलको साहित्यिक जीवनका धेरै तत्वहरू प्रदान गरेको थियो। कालीदेवीको बारेमा नजरुलले धेरै श्यामा सङ्गीतहरूको रचना गरेका थिए। सन् १९१० मा नजरुलले लेटो समूह छाड्दै पुनः विद्यार्थी जीवनमा प्रवेश गरेका थिए। माथरुन विद्यालयकम तत्कालीन प्रधानाध्यापक कुमुदरञ्जन मल्लिक त्यतिबेलाका प्रसिद्ध कविको रूपमा परिचित थिए। उसको निकटता नजरुलका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्न पुगेको थियो। ছোট সুন্দর ছনমনে ছেলেটি, আমি ক্লাশ পরিদর্শন করিতে গেলে সে আগেই প্রণাম করিত। আমি হাসিয়া তাহাকে আদর করিতাম। সে বড় লাজুক ছিল।
सैन्य जीवन
सन् १९१७ को अन्त्य तिर नजरुल सेनामा भर्ती भएका थिए। सेनामा भर्ती भएपछि उनी पहिहोपटक विलियम सैनिक किल्लामा गएका थिए भने पछि उनी थप प्रशिक्षणका लागि सीमान्त प्रान्तको नौशेरा गएका थिए। प्रशिक्षणको अन्तमा सिपाहीहरू कराचीको एक सैनिक किल्लामा बस्न थालेका थिए। नजरुलले सन् १९१७ को अन्त्यदेखि सन् २०२० को मार्च-अप्रिलको बीचको समयमा सैनिक जीवन बिताएका थिए। यस अवधिमा उनी ४९ बङ्गाल सैन्य किल्लाका सिपाहीबाट उच्च स्तरका हवल्दार बनेका थिए। उनले सोही सैनिक किल्लामा कार्यरत एक पञ्जाबी पादरीबाट फारसी भाषा सिकेका थिए। यस बाहेक उनले आफ्ना साथीहरूसँग हतियारसहित विभिन्न सङ्गीत वाद्ययन्त्रका साथ, स्थानीय र विदेशी दुवै सङ्गीतको अभ्यास गर्न जारी राख्दै एकै साथ गद्य र कविता अभ्यास गर्न पनि सुरु गरेका थिए। कराची सैनिक किल्लामा छँदा नजरुलको बाउन्डलेर आत्मोकाहिनी, (पहिलो गद्य),  मुक्ति (प्रथम प्रकाशित कविता); कथाहरूमा हेना, व्याथार दान, मेहेर नेगार, घुमेर घोरे आदि साहित्यिक रचना गरेका थिए। कराची सैनिक किल्लामा कार्यरत भएपनि उनी कलकत्ताका विभिन्न साहित्यिक पत्रिकाहरूको ग्राहक थिए जसमा प्रवासी,  भारतवर्ष, भारती, मानसी, मर्मवाणी, सबुजपत्र, सौगत र बङ्गीय मुस्लिम साहित्य पत्रिका आदि समावेश छन्। यस समयमा उनीसँग रवीन्द्रनाथ ठाकुर,  शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय र फारसी कवि हाफिजका केही पुस्तकहरू रहेका थिए। यस स्रोतका अनुसार नजरुलको साहित्यिक अभ्यासको कराची यस सैन्य शिविरबाट सुरु भएको थियो। उनले प्रथम विश्वयुद्धमा एक सैनिकको रूपमा भाग लिएका थिए। त्यस समयमा नजरुलको फौज इराक जाने तरखरमा रहेको थियो तर पछि युद्ध रोकिएकाले उनी लढाईमा जानबाट जोगिएका थिए।  सन् १९२० मा प्रथम विश्वयुद्ध समाप्त भएपछि उनी सैन्य जीवन त्यागेर कलकत्ता फर्किएका थिए।
पत्रकारिता
प्रथम विश्वयुद्ध पश्चात् नजरुलल कलकत्ता फर्किँदै ३२ कलेज स्ट्रिटको बङ्गाल मुस्लिम साहित्यिक समाजको कार्यालयमा बस्न थालेका थिए। उनको साथमा यस सङ्घका एक अधिकारी मुजफ्फर अहमद पनि बसेका थिए। यहाँ बस्न थालेपछि उनको साहित्यिक-पत्रकारिता जीवनको मुख्य गतिविधिहरू सुरु भएको थियो। उनका केही प्रारम्भिक कृतिहरू मोसलेम भारत, बङ्गीय मुसलमान साहित्य पत्रिका, उपासना जस्ता पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भएका थिए।यस मध्य उपन्यास बाँधन हारा र कविता बोधन, शात-इल-आरब, बादल प्रातेर शराब, आगमनी, खेया-परेर तरानी, ​​कोरबानी, मोहर्रम, फातेहा-ए-दोवाज्दम केही उल्लेखनीय कृतिहरू हुन्। यस सन्दर्भमा कवि तथा समालोचक मोहितलाल मजुमदारले मोसलेम भारत पत्रिकामा प्रकाशित उनको खेया-परेर तरानी र बादल प्रातेर शराब कविताको प्रशंसा गर्दै एक महत्त्वपूर्ण निबन्ध लेखेका थिए। उक्त निबन्ध प्रकाशित भएपछि देशका प्रख्यात लेखक तथा समालोचकहरूसँग नजरुलको परिचय भएको थियो। बङ्गीय मुस्लिम साहित्य समितिको कार्यालयमा काजी मोताहार होसेन, मोजाम्मेल हक, काजी आब्दुल ओदुद, मुहम्मद शाहिदुल्लाह, अफजालुल हक र नजरुल बीच परिचय भएको थियो। तत्कालीन कलकत्ताका दुई लोकप्रिय साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा भाग लिएका थिए जहाँ उनी अतुलप्रसाद सेन, अबनीन्द्रनाथ ठाकुर, सत्येन्द्रनाथ दत्त, प्रेमङ्कुर आतर्थी, शिशिरकुमार भादुडी, शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय, निर्मेलन्दु लाहिडी, धुर्जटिप्रसाद मुखर्जी, हेमेन्द्रकुमार राय, दिनेन्द्रनाथ ठाकुर, चारुचन्द्र बन्दोपाध्याय, उस्ताद करमतुल्लाह खाँसँग परिचित भएका थिए। सन् १९२१ को अक्टोबर महिनामा नजरुल रवीन्द्रनाथ ठाकुरलाई भेट्नका लागि शान्तिनिकेतन गएका थिए। त्यसबेलादेखि रवीन्द्रनाथको मृत्युसम्म पनि उनीहरूबीच राम्रो सम्बन्ध कायमै रहेको थियो। नजरुलले काजी मोताहार होसेनसँग पनि विशेष मित्रताको विकास गरेका थिए।
सन् १९२० जुलाई १२ का दिनबाट नबोजुग नामक एक पत्रिका दैनिक रूपमा प्रकाशित हुन सुरु भएको थियो। असहयोग र खिलाफत आन्दोलनको परिप्रेक्षमा प्रकाशित भएको पत्रिकाका सम्पादक शेरे बाङ्ला आबुल काशेम फजलुल हकको सहायतामा मार्फत नजरुलले आफ्नो नियमित पत्रकारिताको सुरुवात गरेका थिए। सोही वर्ष उनले "मुहाजिरीन होत्तार जन्नो दायी के" नामक पत्रिकामा एउटा लेख लेखेका थिए जसका लागि उक्त पत्रिकाको जमानत कब्जा गरी उनलाई प्रहरी हिरासतमा राखिएको थियो। नजरुलले पत्रकारिता मार्फत त्यसबेलाको राजनीतिक र सामाजिक अवस्थालाई प्रत्यक्ष रूपमा चित्रण गरिदिएका थिए। त्यस्तैगरी मुजफ्फर आहमदको साथमा उनले विभिन्न राजनीतिक सभा र समितिमा सामेल भई राजनीतिमा प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त गर्ने अवसर प्राप्त गरेका थिए। नजरुलले कविता र सङ्गीत एकैसाथ विभिन्न साना कार्यक्रमहरू मार्फत अभ्यास गरेका थिए। यसकफ बाबजुद उनी आफैले गीत रचना सुरु गरेका भने थिएनन् यद्यपि ब्राह्मो समाजका सङ्गीतकार मोहिनी सेनगुप्ताले आफ्ना केही कविताहरू पत्रिकामा प्रकाशित गर्दै आएका थिए। जसमा हयेछे तोमार पाबो देखा, ओरे ए कोन स्नेहो-सुरधुनी नामक गीतहरू सओगात नामक पत्रिकामा बङ्गाब्दो १३२७ को वैशाखमा प्रकाशित भएका थिए।
पारिवारिक जीवन
सन् १९२१ अप्रिल देखि जुन महिनाको बीचमा नजरुलले मुस्लिम साहित्य समितिको कार्यालयमा ग्रन्थ प्रकाशक आली अकबर खानको साथ परिचय गरेका थिए। उनको साथ नजरुल पहिलोपटक विरजासुन्दरी देवीको घरमा आएका थिए जहाँ उनी प्रमिला देवीसँथ पनि परिचित भएका थिए जोसँग उनले पछि विवहा गरेका थिए। प्रमिला देवीसँग विवहा गर्नु पूर्व नजरुलले आली अकबर खानकी बहिनी नरगिस आसार खानमसँग विवाह गरेका थिए। विवहा भैसकेपछि नजरुललाई घरज्वाँई बस्न आग्रह गरिएको थियो जुन उनले अस्वीकार गरेका थिए। विवहा सम्बन्ध तोड्नु पूर्व नजरुलले नरगिसलाई छाडेर कुमिल्ला सहरको विरजासुन्दरी देवीको घर गएका थिए। त्यससमय नजरुल अस्वस्थ भएकाले उनको ख्याल प्रमिला देवीले राखेकी थिएन् जो एक प्रकारले विवहा बन्धनमा बाँधिएका थिए। नजरुल साम्यवादका अग्रगामी थिए। यद्यपि उनी एक मुसलमान भएतापनि उनले आफ्ना ४ सन्तानहरूको नाम बङ्गाली, अरबी र फारसी भाषा अनुसार नामकरण गरेका थिए। नजरुलका ४ सन्तानहरूको नाम कृष्ण मुहाम्मद, अरिन्दम खालेद (बुलबुल), काजी सब्यसाची र काजी अनिरुद्ध थियो।
विद्रोही नजरुल
तत्कालीन समय असहयोग आन्दोलनले देशभरी ठूलो हलचल मचाउन सुरु गरेको थियो। नजरुल त्यससयय केही बेरका लागि दौलतपुरमा आली अकबर खानको घरबाट पुनः कुमिल्ला पुगेका थिए। २१ जुनका दिन कुमिल्ला पुग्नासाथ उनी एक सक्रिय राजनीतिक कार्यकर्ताको रूपमा जुलुस र सभामा गीत गाएका थिए। यस समय उनीद्वारा रचना गरिएका गीतहरू मध्ये "ए कोन पागोल पथिक छुटे एलो बन्दिनी मार आङ्गिनाय, आजि रक्त-निशि भोरे/ एकि ए शुनि ओरे/ मुक्ति-कोलाहल बन्दी-शृङ्खले" आदि उल्लेखनीय छन्। उनी उक्त ठाउँ १७ दिन बसेपेछि उनले स्थान परिवर्तन गरेका थिए। सन् १९२१ को नोभेम्बर महिनामा उनी पुनः कुमिल्लामा आइपुगेका थिए। २१ नोभेम्बरको अखिल भारतीय हडतालमा नजरुलले सडक उत्रिएका थिए। उनले असहयोग जुलुसमा सहर वरिपरिको यात्रा गरेका थिए। नजरुलका यस समयका कविता, गीत र निबन्धहरूले विद्रोहको भावनालाई व्यक्त गर्दछन्। यसको उत्कृष्ट उदाहरण विद्रोही नामक ए कविता हो। विद्रोही कविता सन् १९२२ मा प्रकाशित भएपछि यसले भारतीय साहित्यिक समुदायमा ख्याति कमाएको थियो।
আমি বঞ্চিত ব্যথা পথবাসী চির গৃহহারা যত পথিকের,
আমি অবমানিতের মরম বেদনা, বিষ জ্বালা, চির লাঞ্ছিত বুকে গতি ফের
আমি অভিমানী চির ক্ষুব্ধ হিয়ার কাতরতা, ব্যথা সুনিবিড়,
চিত চুম্বন-চোর-কম্পন আমি থর-থর-থর প্রথম প্রকাশ কুমারীর!
আমি গোপন প্রিয়ার চকিত চাহনি, ছল করে দেখা অনুখন,
আমি চপল মেয়ের ভালবাসা তার কাকন চুড়ির কন-কন।
...
আমি সেই দিন হব শান্ত।
যবে উৎপীড়িতের ক্রন্দন-রোল আকাশে-বাতাসে ধ্বনিবে না,
বিদ্রোহী রণক্লান্ত
..........................
আমি চির বিদ্রোহী বীর –
বিশ্ব ছাড়ায়ে উঠিয়াছি একা চির উন্নত শির!
अस्वस्थता
नबोजुग नामक एक पत्रिका मार्फत पत्रकारिता गरिरहेका नजरुलले त्यसको साथसाथै रेडियोहरूमा पनि काम गर्ने गरेका थिए। सन् १९४२ मा उनी अस्वस्थ बनेका थिए जसकारण उनको बोली हराएको थियो। सोही वर्षको जुलाई महिनामा उनी एक गम्भीर रोगबाट ग्रसित हुन पुगेको कुराको पुष्टि भएको थियो। त्यसपछि उनलाई होमियोप्याथी र आयुर्वैदिक चिकित्सक पद्धति मार्फत उपचार गरिएको भएतापनि उनको स्वस्थ्यमा कुनै प्रकारको सुधार देखिएको थिएन। त्यससमय यदि उनलाई उपचारका लागि युरोप पठाइएको भए उनको न्युरो सर्जरी गरिन्थ्यो तर द्वितीय विश्वयुद्धले गर्दा उनलाई युरोप पठाउन असम्भव बनेको थियो। सन् १९४२ को अन्त्यतिर उनले मानसिक सन्तुलन पनि गुमाएका थिए। त्यससयम नजरुलको परिवारले भारतमा एकान्तमा समय बिताइरहेका थिए। सन् १९५२ सम्म पनि उनी एकान्तमै रहेका थिए भने सोही वर्ष कवि र उनकी श्रीमतीलाई राँचीको मानसिक अस्पताल पठाइएको थियो। यस पहलमा प्रमुख भूमिका तत्कालीन प्रख्यात भारतीय राजनीतिज्ञ श्यामाप्रसाद मुखर्जीको सहयोगमा नजरुल मेडिकल समिति नामक नजरुललाई निको पार्ने एक संस्था खेलिएको थियो। कविले पछिका चार महिनाहरू भारतको राँचीमा बिताएका थिए।
त्यसपछि सन् १९५३ को मे महिनामा नजरुल र प्रमीला देवीलाई नजरुलको थप उपचारका लागि लन्डन पठाइएको थियो। १० मे का दिन नजरुलले प्रमीला देवीले लन्डनका लागि रेल्वे स्टेसन छाडेका थिए। उनी लन्डन पुगेपछि विभिन्न प्रख्यात चिकित्सका विशेषज्ञहरूले नजरुलको रोग पत्ता लागाउन भरपुर मेहनत गरेका थिए भने उनको उपचारमा रसेल ब्रेइन, विलियम सेजियन्ट र म्याककिस्कले नजरुलसँग तीनपटक भेट गरेका थिए। नजरुलको उपचार गरेबापत त्यससमय चिकित्सकहरूलाई २५० पाउन्ड पारिश्रमिक दिइएको थियो। नजरुलको उपचारमा खटिएका चिकित्सक रसेल ब्रेइनका अनुसार नजरुलको रोग निको नहुने भनिएको थियो। नजरुलको उपचारमा खटिएको एक समूहले नजरुल अनैच्छिक साइकोसिस नामक रोगबाट ग्रसित बनेको पत्ता लागाएको थियो। यसका साथै कलकत्तामा बस्ने भारतीय चिकित्सकहरूले पनि छुट्टै चिकित्सक समूह गठन गरेका थिए। दुवै समूह सहमतीका अनुसार रोगको सुरुवाती चरणको उपचार एकदम कठिन रहेको कुरा सार्वजनिक गरिएको थियो। नजरुलको कबिर एअर एन्सेफ्लोग्राफी नामक एक्स-रे लन्डनको लन्डन क्लिनिकमा सम्पन्न भएको थियो जसले नजरुलको मस्तिष्कको फ्रन्टल लोब सङ्कुचित भएको देखाएको थियो। चिकित्सक म्याककिस्क जस्ता अन्य चिकित्सकहरूले यसलाई म्याककिस्क अपरेसन भन्ने प्रक्रिया लागू गर्न उचित ठानेतापनि चिकित्सक ब्रेइनले यसको विरोध गरेका थिए।
यस समयमा नजरुलको मेडिकल प्रतिवेदन भियनाका प्रसिद्ध चिकित्सकहरूलाई पठाइएको थियो भने यसलाई युरोपमा अन्य महत्वपूर्ण स्थानहरूमा पनि पठाइएको थियो। जर्मनीको वन विश्वविद्यालयका न्युरोसर्जन प्रोफेसर रोएन्टेन म्याकिस्कले उक्त अपरेसनको विरोध गरेका थिए।भियनाका अन्य चिकित्सकहरूले पनि यस अपरेसनलाई लिएर आपत्ति जनाएका थिए। कविका शुभचिन्तकहरूको निर्णय अनुसार उनलाई भियनाका चिकित्सक ह्यान्स हफको निरीक्षणमा भर्ना गरिएको थियो जो नोबेल पुरस्कार विजेता चिकित्सक जुलियस वेगनर-जाउरेगेरको एक विद्यार्थी थिए। कविको सन् १९५३ डिसेम्बर ९ का दिन पुनः परिक्षण गरिएको थियो। परीक्षणको प्रतिवेदन आएपछि कवि पिक्स रोग नामक एक स्नायु सम्बन्धित रोगबाट ग्रसित बनेको कुरा चिकित्सक हफले सार्वजनिक गरेका थिए। यस रोगबाट प्रभावित व्यक्तिहरूको दिमागको अगाडिको र पछाडिको भाग सङ्कुचित हुन्छन्। उनका अनुसार कविलाई उनको वर्तमान अवस्थाबाट निको पार्नु असम्भव रहेको कुरा उनले बयानमा भनेका थिए। सन् १९५३ डिसेम्बर २७ का दिन कलकत्ताको दैनिक जुगान्तोर नामक एक पत्रिकाले भियनामा नजरुल नामक एक लेख प्रकाशित गरेको थियो जसका लेखक अशोक बागची थिए जो उनी उच्च शिक्षाका लागि भियनामा रहेका थिए। बेलायती चिकित्सकहरूले नजरुलको उपचारको लागि ठूलो शुल्कको माग गरेका थिए युरोपका अन्य भागमा कुनै चिकित्सकको शुल्क माग गरेका थिएनन्। त्यसलगत्तै नजरुल युरोपबाट देश फर्किएका थिए। त्यसको लगत्तै पश्चिम बङ्गालका मुख्यमन्त्री विधानचन्द्र राय भियना प्रस्थान गर्दै चिकित्सक हफसँग विस्तृत छलफल गरेका थिए। नजरुलसँग युरोप गएका सबै जना सन् १९६३ डिसेम्बर १४ का दिन रोमबाट देश फर्किएका थिए।
बङ्गलादेशमा आगमन
सन् १९७१ मा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धमा बङ्गलादेशको जित पश्चात् एक नयाँ राष्ट्रको रूपमा बङ्गलादेशको उदय भएको थियो। सन् १९७२ मे २४ का दिन भारत सरकारको अनुमतिमा काजी नजरुल इसलाम आफ्नो स परिवार सहित बङ्गलादेश गएका थिए। बङ्गलादेशका तत्कालीन राष्ट्रपति शेख मुजिबुर रहमानले यस सम्बन्धमा विशेष पहल गरेका थिए। कविले बाँकी जीवन बङ्गलादेशमा विताएका थिए। सन् १९७६ मा नजरुललाई स्वतन्त्र बङ्गलादेशको नागरिकता प्रदान गर्न आधिकारिक आदेश जारी गरिएको थियो। त्यसपश्चात् पर्याप्त उपचारको बाबजुद पनि नजरुलको स्वास्थ्यमा सुधार आएको थिएन। सन् १९७४ मा कविका सबैधन्दा कान्छा छोरा काजी अनिरुद्धको मृत्यु भएको थियो। आफ्नो जीवनको अन्तिम क्षणहरू ढाकाको पिजी अस्पतालमा बिताइरहेका कजरुलको सन् १९७६ अगस्ट २९ का दिन सोही अस्पतालमा उपचारको क्रममा मृत्यु भएको थियो।
कविता
सन् १९२१ को डिसेम्बर महिनामा कुमिल्लाबाट कलकत्ता फर्किँदै गर्दा नजरुलले दुई क्रान्तिकारी साहित्यकर्मलाई जन्म दिएका थिए। यी दुई साहित्यकार्यहरू "विद्रोही" नामक एक कविता र "भाङेर गान" नामक एक गीत थियो जसले बङ्गाली कविता र गीतको विधालाई पूर्ण रूपमा परिवर्तन गरेको थियो। विद्रोही कविताबाट नजरुलले सबैभन्दा अधिक लोकप्रियता आर्जन गर्न सफल भएका थिए। तत्कालीन समय लेखिएको अर्को प्रसिद्ध कविता कामाल पाशा थियो जसले भारतीय मुसलमानहरूको खिलाफत आन्दोलनको निरर्थकता माथि नजरुलको विचारहरूलाई प्रकट गर्दछ भने यसले समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय इतिहास-चेतनाको परिचय दिन्छ। सन् १९२२ मा नजरुलले अग्निवीना नामक एक कविता सङ्ग्रह प्रकाशन गरेका थिए। यो काव्यग्रन्थले बङ्गाली कवितामा एक नवीनता सृजना गर्न सक्षम भएको थियो भने यसको मार्फतबाट बङ्गाली कविताको पुरै जगतै परिवर्तन भएको थियो। प्रकाशनको साथसाथै यसको प्रथम संस्करण समाप्त भएको थियो। पछि अन्य थुप्रै नयाँ संस्करणहरू क्रमिक रूपमा प्रकाशन गरिएको थियो। यस कविता सङ्ग्रहका सबैभन्दा उल्लेखनीय कविताहरू: "प्रलयोल्लास, अगामणि, खेयापारेर तरनी, ​​शात-उल-आरब, विद्रोही, कामाल पाशा" आदि हुन्। यी कविताहरूले बङ्गाली कविताको मोडलाई परिवर्तन गरेको थियो। नजरुलले काली देविका लागि श्यामा सङ्गीतहरूको पनि रचना गर्ने गरेका थिए भने उनले इस्लामी गजलहरूको पनि रचना गरेका थिए। পূজিছে গ্রন্থ ভণ্ডের দল মূর্খরা সব শোন/ মানুষ এনেছে গ্রন্থ, গ্রন্থ আনেনি মানুষ কোন
सङ्गीत
नजरुलको गीतहरूको सङ्ख्या ४ हजारभन्दा बढी छन्। नजरुलद्वार रचित गीतहरू नजरुल सङ्गीतका नामले परिचित छन्। सन् १९३८ मा काजी नजरुल इसलाम कलकत्ता स्थित कलकत्ता रेडियो केन्द्रको साथ आधिकारिक रूपमा सामेल भएका थिए जहाँ उनले "हारामनि", "नबरागमालिका" र "गीतिविचित्रा" नामक तीन कार्यक्रमहरूका लागि थुप्रै गीतहरूको रचना गर्नु परेको थियो। कार्यक्रम "हरमनि" कलकत्ता रेडियो स्टेसनबाट महिनामा एक पटक प्रसारित गरिने व्यवस्था मिलाइएको थियो जहाँ उनले कम परिचित र लगभग विलुप्त रागहरूको साथ गीतहरू गाउने गरेका थिए। उल्लेखनीय रूपमा नजरुलले कार्यक्रमको सुरुवातमा एक लुप्तप्राय रागको माधुर्यमा स्वत लिखित गीतहरू गाउने गरेका थिए। यस्तै कार्यहरूमा संलग्न भएका नजरुलले नवाब आली चौधुरीको रचना 'म आरिफुन नागमतो' र फारसी भाषामा लेखिएका आमीर खसरूको विभिन्न पुस्तकहरू पढ्ने गरेका थिए यी पुस्तकहरूको सहायतामा उनले विभिन्न प्रकारको रागहरूमा दक्षता हासिल गर्न सफल भएका थिए। यी हराएका रागहरूमा उनले लगभग ४० भन्दा बढी गीतहरूको रचना गरेका थिए। नजरुलले सबै गीतहरूलाई कागजमा लेख्ने गरेका थिए भने भारतको मासिक सङ्गीत विभागका कार्यवाहक सम्पादक जगत घटकले यी सबै लिखित गीतहरूलाई ठूलो ढड्डामा बाँधेर राख्ने गरेका थिए। पछि नजरुलद्वारा रचित गीतहरूको ढड्डा हराएको थियो जुन बङ्गाली सङ्गीतका लागि निकै दुर्भाग्य घटना बनेको थियो। हराएको ढड्डालाई खोज्नका लागि विभिन्न पत्रपत्रिकाहरूमा समाचार प्रकाशन गरिएतापनि उक्त ढड्डा फेला परेको थिएन।
चलचित्र
नजरुलले ‘धूपछाया’ नामक एक चलचित्रको निर्देशन गरेका थिए भने उक्त चलचित्रमा नजरुलले पनि एक भूमिका निर्वाह गरेका लिए। सन् १९३१ मा निर्माण गरिएको बङ्गला भाषाको छोटो चलचित्र ‘जामाई षष्ठीा’ र शरतचन्द्र चट्६पाध्यायको कहानीमा निर्माण गरिएको ‘गृहदारा’  चलचित्रमा नजरुलले गीतको रचना गरेका थिए। सन् १९३५ मा सार्वजनिक गरिएको ‘पातालपुरी’ चलचित्र र रवीन्द्रनाथ ठाकुरको एक उपन्यासको आधारमा निर्माण गरिएको गोरा चलचित्रका सङ्गीत निर्देशक नजरुल इसलाम थिए भने सन् १९३९ मा सार्वजनिक गरिएको सापुडे’ चलचित्रका पटकथा लेखक तथा सङ्गीतकार पनि नजरुल इसलाम थिए। नजरुलले ‘रजत जयन्ती’, ‘नन्दिनी’, ‘अभिनय’, ‘दिकशूल’ जस्ता चलचित्रहरुमा समावेश गीतका गीतकार नजरुल थिए भने ‘चौरङ्गी’ नामक एक हिन्दी भाषाको चलचित्रका गीतकार तथा रचनाकार पनि नजरुल थिए। चौरङ्गी एक हिन्दी भाषाको चलचित्र भएतापनि नजरुलले यस चलचित्रमा समावेश ७ गीतहरुको रचना गरेका थिए।
राजनैतिक दर्शन
आफ्नो सैन्य कार्यजीवन त्याग गर्दै नजरुल बङ्गाल मुस्लिम साहित्यिक समाजको कार्यालयमा मुजफ्फर आहमेदसँग बस्दै आएका थिए। मुजफ्फर आहमेद देशमा समाजवादी आन्दोलनका अग्रगामी थिए।यहाँबाट नजरुलको राजनैतिक चेतना विकास हुन भएको थियो। नजरुलले मुजफ्फर आहमेदसँग विभिन्न राजनैतिक सभा र व्याख्यानमा भाग लिने गरेका थिए। यस समयदेखि उनी समाजवादी विचारधारासँग परिचित भएका थिए। सन् १९१७ को रूसी समाजवादी क्रान्तिले उनलाई निकै प्रभावित बनाएको थियो। पछि उनले आफ्नो लाङ्गाल र गणवाणी पत्रिकाहरूमा कम्युनिस्ट र सर्वहारा कविताहरूको सङ्ग्रह प्रकाशित गरेका थिए। सोही समय उनले कम्युनिस्ट अन्तर्राष्ट्रियको अनुवाद जग अनशन बन्दी ओठ रे जतोको अनुवाद प्रकाशन गरेका थिए।
त्यसबेला महात्मा गान्धीको नेतृत्वमा असहयोग आन्दोलन र मओलाना मुहाम्मद आली र शओकत आलीको नेतृत्वमा खिलाफत आन्दोलन गरिएको थियो जसको मुख्य उद्देश्य बेलायतीहरूलाई भारतबाट शान्तिपूर्ण रूपमा वितरण गर्नु थियो। एकीकृत सुलतानी शासन प्रणालीको प्रमुख तुर्कीका सुल्तानलाई लगभग सबै मुसलमानहरूले खलिफाको रूपमा लिने गरेकाले खिलाफत आन्दोलनको मुख्य उद्देश्य तुर्की मध्ययुगीन सामन्ती व्यवस्थालाई स्थायी बनाउनु रहेको थियो। नजरुल यी दुई आन्दोलनको विचारधारामा विश्वासी थिएनन। उनी सशस्त्र क्रान्तिमार्फत स्वतन्त्रता प्राप्त गर्नमा विश्वास गर्दथे जुन महात्मा गान्धीको दर्शनको विपरित हो। पुनः मोस्तफा कामाल पाशाको नेतृत्वमा रहेको तुर्की सलतनतको पतनबाट नजरुलले नयाँ तुर्की निर्माणको आन्दोलनलाई समर्थन गरेका थिए। पछि उनी असहयोग र खिलाफत आन्दोलनमा सामेल हुन पुगेका थिए। यस कारणले यी सङ्घर्षहरूलाई साम्राज्यवादको विरुद्ध दुई भारतीय हिन्दु र मुसलमानहरूको संयुक्त सङ्घर्षको अभिन्न अङ्गका रूपमा लिइन्थ्यो।
सबै तिरबाट नजरुल राज्य ध्यानको अवधारणामा कामाल पाशाबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित बनेका थिए।तुर्कीका मुसलमानहरूले उनीहरूको देशमा के गर्न सक्छन् तर भारतीय उपमहाद्वीपमा यो किन सम्भव नहुने भनेर नजरुल चिन्तित भएका थिए। कट्टरपन्थी, रुढीबादी र अन्धविश्वासका विषयहरूमा नजरुल निकै कठोर थिए भने उनको यस अडान पछिको महत्त्वपूर्ण व्यक्ति कामाल पाशा थिए। नजरुलले आफ्नो विद्रोही जीवनको भूमिका निभाउने भरपुर कोशिश गरेका थिए। सन् १९१७ को रूसी समाजवादी क्रान्तिबाट नजरुल प्रभावित थिए। उनी यस समूहको सदस्य नबनेतापनि कमरेड मुजफ्फर उनको सबैभन्दा मिल्ने साथी थिए।
नजरुलले सन् १९२० को दशकमा राष्ट्रिय परिषद्को निर्वाचनमा भाग लिने प्रयास गरेका थिए। उनी काङ्ग्रेसमा समर्थन प्राप्त गर्नका लागि पहिलोपटक कलकत्ता गएका थिए तर काङ्ग्रेसबाट खासै प्रतिक्रिया नपाएपछि उनले एक्लै निर्वाचनमा भाग लिने निर्णय गरेका थिए भने उनले निर्वाचनमा सोचेजस्तो प्राप्त गर्न असमर्थ भएका थिए। उनका राजनीतिक विचारहरू साहित्यका माध्यमबाट अभिव्यक्त हुने गरेतापनि राजनीतिमा उनको सक्रिय सहभागिता घटेको भने थिएन।
भारत
भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यको चुरुलियामा "नजरुल एकेडेमी" नामक एक गैरसरकारी नजरुल-चर्चा केन्द्र रहेको छ। सन् २०१२ मा चुरुलियाको आसानसोल महानगरमा काजी नजरुल विश्वविद्यालयको स्थापना गरिएको थियो। आसानसोलको नजिक रहेको दुर्गापुर महानगर स्थित लागोया अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको नाम इसलामको नामका अनुसार परिवर्तन गरी काजी नजरुल इसलाम अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल राखिएको थियो। उत्तर २४ परगना जिल्लामा अवस्थित नेताजी सुवासचन्द्र बसु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट राजधानी कलकत्ता जोड्ने प्रधान सडक खण्डको नाम इसलामको नाम अनुसार काजी नजरुल इसलाम सडक खण्ड राखिएको थियो। कलकत्ताको गडिया बजारमा रहेको रेल्वे स्टेसनको नाम कवि नजरुल राखिएको छ। सन् १९४५ मा नजरुललाई कलकत्ता विश्वविद्यालय बङ्गाली साहित्यको सर्वोच्च पुरस्कार जगत्तारिणी स्वर्ण पदकबाट सम्मानित गरेको थियो। सन् १९६० मा उनलाई भारतको तेस्रो सर्वोच्च नागरिक सम्मान पद्मभूषणबाट सम्मानित गरिएको थियो।
बङ्गलादेश
काजी नजरुल इसलामलाई बङ्गलादेशको राष्ट्रकविको दर्जा दिइएको थियो। उनको रचना "चल चल चल" गीतलाई बङ्गलादेशको रणसङ्गीतको रूपमा ग्रहण गरिएको छ। नजरुलको जन्म र मृत्युका दिन प्रत्येक वर्ष विशेष कार्यक्रम गरी उनलाई सम्मान व्यक्त गरिन्छ। सन् २००५ मा नजरुलको स्मृतिमा मयमनसिङ्ह जिल्लाको त्रिशालमा जातीयो कोवि काजी नजरुल इसलाम विश्वविद्यालयको नामक एक सरकारी विश्वविद्यालयको स्थापना गरिएको थियोे। नजरुल एकेडेमी, बुलबुल ललित कला एकेडेमी र बाल सङ्गठन राजधानी ढाकामा कविको स्मृतिमा स्थापना गरिएको थियो। यसबाहेक नजरुल सङ्घ नामक एक सरकारी संस्थाको पनि स्थापित गरिएको थियो। ढाका सहरको मुख्य सडकलाई काजी नजरुल इसलाम एभिन्यु नाम दिइएको छ।
बङ्गाली साहित्य र संस्कृतिमा नजरुलको विशेष योगदानको सम्मानमा ढाका विश्वविद्यालयले उनलाई सन् १९७४ डिसेम्बर ९ का दिन डि.लिटको उपाधिका साथ सम्मान गरिएको थियो भने उक्त उपाधिलाई विश्वविद्यालयको दीक्षान्त समारोहमा  प्रदान गरिएको थियो। सन् १९७६ जनवरीमा बङ्गलादेश सरकारले उनलाई बङ्गलादेशको नागरिकत्व प्रदान गरेको थियो। सोही वर्ष २१ फेब्रुअरीका दिन उनलाई एकुशे पदकबाट सम्मानित गरिएको थियो जुन बङ्गलादेशको सबैभन्दा सम्मानित पदक मानिन्छ।
संस्कृत विश्वविद्यालय
संस्कृत विश्वविद्यालय भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको इलाहाबादमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
बैठक कोठा
बैठक कोठा घरमा आगन्तुकहरूसँग भेटघाट, आराम आदि गर्नको लागि बनाईएको कोठा हो ।
हेरोडोटस
हेरोडोटस (Herodotus) ग्रिसका इतिहासकार थिए उनको जन्म पर्सियन साम्राज्यको हालिकारनाकस भन्ने स्थानमा भएको थियो । उनी इशा पूर्व पाँचौ शताब्दीमा आफ्नो जीवन विताएका थिए । उनी सोकरेट्स, थुसाडिड्स तथा युरिपिडसका समकालिन थिए । उनलाई इतिहासको पिता भनेर समेत चिनिने गर्दछ ।
भृकुटी पल्प एन्ड पेपर लिमिटेड
भृकुटी पल्प एण्ड पेपर लिमिटेड चीन सरकारको सहयोगमा वि.स.२०४२ सालमा बनेको कागज कारखाना हो। सुरुमा सरकारी स्वामित्वमा रहेपनि वि.स. २०४९ सालमा निजीकरण गरिएपछी गोल्छा समूहले यो कारखाना चलाउदै आएको छ। नेपालमा रहेका छवटा कागज कारखाना मध्येको ठूलो भृकुटीले महिनाको एक हजार ५३० टन कागज उत्पादन गर्दछ।
अनादिक्रम
अनादिक्रम अशेष मल्लद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
स्वामी विवेकानन्द सुभारती विश्वविद्यालय
स्वामी विवेकानन्द सुभारती विश्वविद्यालय भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको मेरठमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
चाकासूचक
चाकासूचक अथवा महसूचक नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा येल्लो रम्पेड हनिगाइड (Yellow-rumped Honeyguide) भनिन्छ ।
लहरे आँप
लहरे आँप अथवा षडरस लहरामा फल्ने एक प्रकारको फल हो। यसको नाम आँप भएपनि यो फल साधारण आँप भन्दा पूर्ण रूपमा फरक हुन्छ । यो फल दक्षिण अमेरिकाको रैथाने वनस्पति हो ।
कान्तिपुरका मल्ल राजाहरू
कान्तिपुरका राजा कान्तिपुरका राष्ट्र प्रमुख थिए। यक्ष मल्लको मृत्यु पछि उनका माहिला छोरा रत्न मल्लले वि.सं. १५४१ मा कान्तिपुरका महापात्रहरूलाई हात लिई भक्तपुर राज्यबाट टुक्राई त्यहाँको राजा भएक थिए। उनले ललितपुर (पाटन) का पात्रहरू हर्षपाल र जगतपाललाई हात लिएर त्यहाँ पनि अधिकार गरेका थिए।
अन्धवेग
अन्धवेग नेपाली नाटककार बालकृष्ण समद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
चाणक्य
चाणक्य वा कौटिल्य (वा कौटल्य) (लगभग इसा पूर्व ३७०–२८३) तक्षशिलाका आचार्य, दार्शनिक तथा महान सम्राट चन्द्रगुप्त मौर्यका सल्लाहकार थिए। उनले नन्द वंशको नाश गरेर चन्द्रगुप्त मौर्यलाई राजा बनाए। उनी राजनीति र कूटनीतिका ज्ञाता थिए। उनले अर्थशास्त्र, राजनीति, अर्थनीति, कृषि, समाजनीति आदिका महान ग्रन्थहरू रचना गरेका थिए। अर्थशास्त्र मौर्यकालीन समाजको दर्पण मानिन्छ। मुद्राराक्षसको अनुसार चाणक्यको वास्तविक नाम विष्णुगुप्त थियो। विष्णुपुराण, भागवत आदि पुराणहरू तथा कथासरित्सागर आदि संस्कृत ग्रन्थहरूमा त चाणक्यको नाम आएकै छ सँगै बौद्ध ग्रन्थहरूमा समेत चाणक्यको कथा भेटिने गरेको छ। बुद्धघोषद्वारा बनाइएको विनयपिटकको टीका तथा महानाम स्थविर रचित महावंशको टीकामा चाणक्यको वृत्तान्त दिइएको छ। चाणक्य तक्षशिला (वर्तमान समयमा पाकिस्तानको रावलपिण्डी नजिक) का निवासी थिए। वहाँको जीवनका घटनाहरूको विशेष सम्बन्ध मौर्य चन्द्रगुप्तको राज्यप्राप्तिसँग रहेको छ। वहाँ त्यससमयका एक प्रसिद्ध विद्वान थिए। वहाँको जीवन निकै सरल थियो भन्ने गरिन्छ वहाँ राजसी ठाट-बाट भन्दा टाढा एक सानो कुटिमा रहन्थे।
व्यक्तिगत जीवन
पाटलीपुत्र, मगधमा जन्मेका उनी तक्षशीला गुरुकुलबाट दीक्षित भए र त्यहाँका आचार्य भएका थिए । पछि उनले चन्द्रगुप्तलाई मगधको राजा बनाएर शक्तिशाली बनाए । किम्बदन्ती अनुसार जीवनको उत्तरार्धमा चाणक्य वानप्रस्थ गए र निराहार रहेर मृत्युवरण गरे । जैन लेखक हेमचन्द्रका अनुसार चाणक्यको मृत्यु चन्द्रगुप्तका छोरा बिन्दुसार राजा भएका बेला, तत्कालीन मन्त्री सुबन्धुको षड्यन्त्रबाट गराइएको थियो । चाणक्यलाई मन नपराउने सुबन्धुले बिन्दुसारलाई उनकी आमाको हत्याको जिम्मेवार चाणक्य भएको बताएका थिए । राजाको क्रोधबारे थाहा पाएका बुढा चाणक्यले त्यसपछि प्राण त्याग्ने अठोट गरे र जैन परम्परा अनुसार मृत्युपर्यन्त निराहार रहे । मृत्यु हुनु अघि राजाले सुबन्धुको षड्यन्त्र र आमाको हत्यामा चाणक्यको जिम्मेवारी नरहेको थाहा त पाए, तर मन्त्रीले राजाको आदेश बिपरित चाणक्यको आत्मदाह गराईदिए ।चाणक्य ब्राह्मण परिवारका थिए । तर उनले कुन धर्म मान्दथे यस विषयमा विद्वानहरू एक मत छैनन्, चन्द्रगुप्त मौर्यले जीवनको अन्तिम समयमा जैन धर्म अपनाएको भनिए तापनि उसको दरबारमा बौद्ध र हिन्दू दुवै धर्मको प्रतिनिधित्व थियो ।
चाणक्यले आफ्नो अर्थशास्त्र ग्रन्थमा सङ्घहरूमा युवाहरूलाई भिक्षु बनाउनेहरूलाई कडा कारवाही गर्ने कुरा उल्लेख गरेकोले उनी बौद्ध थिएनन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ तर कौटिल्यले जसलाई गुरु भनेर सम्मान व्यक्त गरेका छन् तिनीहरू बृहस्पति र शुक्र हुन् । जसमा बृहस्पतिको एक नाम चार्वाक (नास्तिक) पनि हो । त्यसै गरी शुक्र जीवनको अन्तिममा देवताहरूसँग रुष्ट थिए । कसै कसैले कौटिल्य त्यस समयको एक सम्प्रपदाय आजीवक मत अनुयायी थिए भनेका छन् । केपी जायसवालले हिन्दु पोलिटीमा यस मतको समर्थन गरेका छन् ।
कौटल्य वा कौटिल्य
कौटिलीय अर्थशास्त्रका रचनाकारलाई कौटिल्य, कौटल्य जस्ता नामले सम्बोधित गरिन्छ । यी दुवैमा कौटिल्य बढी प्रचलित छ । कौटिलीय अर्थशास्त्रका उद्धारक श्यामशास्त्रीले कौटिल्य शब्द उल्लेख गरेका छन् तर महामहोपाध्याय गणपत शास्त्री जसले कौटिलीय अर्थशास्त्रको संंशोधन, पुनर्व्याख्या र श्रीमूल संस्कृत व्याख्या प्रस्तुत गरेका छन् उनले स्पष्ट शब्दमा के उल्लेख गरेका छन् मध्य इकार युक्त शब्द कौटिल्य अशुद्ध हो र अकार युक्त शब्द कौटल्य शब्द शुद्ध हो । कामन्दकले आचार्यको परिचय यस प्रकार उल्लेख गरेका छन्– विष्णुगुप्त नाम, कुटल गोत्र नाम तथा चणकको पुत्र भएकोले चाणक्य । आस्पेक्ट्स अफ एन्शेन्ट पुस्तकमा पहिलो पटक कौटिल्य, शुक्र आदिका आर्थिक विचारलई प्रस्तुत गर्ने केभिएस आइयङ्गरले पनि स्पष्ट शब्दमा कौटल्य शब्द शुद्ध भएको कुरा उल्लेख गरेका छन् । गणपति शास्त्री, राजेश्वर शास्त्री द्राविड, आइयङ्गरको मतलाई मर्थन गर्दै नयराज पन्तले पनि कौटल्य शब्दलाई सही ठान्दछन् । इतिहासकार दिनेशराज पन्तले पनि यसै मतलाई अनुमोदन गरेका छन् । तर अहिले कौटिल्य शब्द नै बढी प्रचलित भइसकेको छ ।
राजाको निर्माता
चाणक्यले तक्षशिला विश्वविद्यालयमा वेदहरूको गहन अध्ययन गरे । विश्वको सबैभन्दा पुराना विश्वविद्यालय, तक्षशिला र नालन्दा भारतीय उपमहाद्वीपमा थिए, ५०० देखि ४०० वर्ष इसा पूर्व अघि तक्षशिला एक सुस्थापित शिक्षण संस्थान थियो । पाणिनीले संस्कृत व्याकरणको रचना यसै स्थानमा गरेका थिए । चाणक्य पनि त्यस पछि यहाँ नीतिशास्त्रको व्याख्याता भए र उनी व्यवहारिक उदाहरणहरू देखि पढाउथे । युनानी मानिसहरूले तक्षशिलामा लडाई गरेका कारणले त्यहाँ एक राजनीतिक उथल-पुथल मच्चियो र चाणक्यलाई मगधमा आएर बस्नु पर्‍यो । उनलाई नि:सन्देह एक राजाको निर्माताको रूपमा हेर्ने र मान्ने गरिन्छ । चन्द्रगुप्त मौर्य विशेष रूपले उनको सल्लाह मान्थे । शत्रुहरूको कमजोरीलाई चिनेर उसलाई आफ्नो काममा लाउने विशिष्ट प्रतिभाको भएका चाणक्य सधैँ आफ्नो शत्रुहरू माथि हावी रहे ।
चन्द्रगुप्त मौर्य राजा भएपछि एक विशाल र बलियो साम्राज्य स्थापना भयो जसको राजधानी पाटलिपुत्र थियो । यस राज्यको सीमा पूर्वमा आसामदेखि, पश्चिममा अफगानिस्तानसम्म र उत्तरमा कश्मीरदेखि दक्षिणमा कलिंग (वर्तमान तमिलनाडु) सम्म फैलिएको थियो । यस राज्य विस्तारलाई छोरा बिन्दुसार र इतिहास प्रसिद्ध मौर्य शासक र चन्द्रगुप्तका नाति सम्राट अशोकले निरन्तरता दिएका हुन् । तर अशोकका सन्तानहरूले यस राज्यलाई निरन्तरता दिन सकेनन् । उनीहरू विभाजित भएपछि यो विशाल साम्राज्य पनि विभाजित भयो । यो विशाल साम्राज्य ३२१ इसा पूर्वमा स्थापना भएको थियो । लगातार तीन पुस्ता १८० इसा पूर्वसम्म निष्कण्टक सञ्चालित रहेको यो विशाल साम्राज्य कौटिलीय अर्थशास्त्रका नीतिहरूको जगमा स्थापित भएको थियो ।
चन्द्रगुप्तको बलियो साम्राज्य र सैनिक शक्तिले विश्वविजय गर्न निस्केको एलेक्जेन्डरको शक्तिशाली सेनाको प्रभाव नियन्त्रण गरी राज्य विस्तार रोक्न सफल भएको थियो । एलेक्जेन्डरको उत्तराधिकारी सेल्युकसलाई चन्द्रगुप्तले पराजित नगरेको भए भारतीय महाद्वीपको वर्तमान सांस्कृतिक स्वरुप आजको जस्तो हुदैनथ्यो भन्ने इतिहासकारहरूको भनाई रहेको छ । तीव्र वैदेशिक आक्रमणहरूलाई सजिलै परास्त गर्नुमा उसको सुदृढ राज्यव्यवस्था नै थियो भन्ने कुरामा सबै इतिहासकारहरू एक मत छन् । भारत विजय गर्न नसकेका सेल्युकसले एलेक्जेन्डरका दूतको रूपमा मेगास्थनीजलाई चन्द्रगुप्त मौर्यको दरबार पाटलीपुत्र (वर्तमान पटना) मा राखेको थिए । मेगास्थनीजका वृत्तान्तहरूमा चन्द्रगुप्तका राज्यको वर्णन पाइन्छ । यसका अतिरिक्त एरियन र कोर्टियस जस्ता विद्वान्हरूले पनि प्राचीन प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाहरूको वर्णन गरेका छन् । मङ्गोलियाको सम्राट चङ्गेज खाले मंगोलियन संस्कृतिलाई युरोपको संस्कृतिसँग जोड्न योगदान गरेका थिए भने चन्द्रगुप्तले गङ्गा-जमुनाका मैदानको वैदिक सभ्यतालाई सिन्धुघाटीको सभ्यतासँग जोडेर विशेष सामाजिक सांस्कृतिक योगदान गरेका छन् । यसरी गान्धारसम्म फैलिएको ग्रीक साम्राज्यसँग सम्बन्ध राख्ने पहिलो कूटनीतिज्ञ कौटल्य थिए ।
कौटिलीय अर्थशास्त्र
उनले तीन पुस्तकहरूको रचना गरे- अर्थशास्त्र, नीतिशास्त्र तथा चाणक्य नीति । अर्थशास्त्र ग्रन्थका रचयितालाई कौटल्य कौटिल्य, विष्णुगुप्त, चाणक्य आदि विभिन्न नामले उल्लेख गरिएको पाइन्छ । तर स्वयं रचनाकारले आफ्नो नाम विष्णुगुप्त बताएका छन् । आचार्यको जीवनीकारहरूका अनुसार, नन्दबाट अपमानित भएका र नन्द वंश समाप्त पार्ने शपथ लिएका आचार्य विष्णुगुप्तले चन्द्रगुप्त मौर्यलाई शिष्य बनाई एउटा सङ्गठन खडा गरे । आफूले यो महान कार्य गरेको उल्लेख उनले यसरी गरेका छन्–
"येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्द राजगता च भूः। अमर्षेणेद्धृत्यांन्याशु तेन शास्त्रमिदं कृतम् । दृष्ट्वा विप्रतिपत्तिं बहुधा शास्त्रेषु भाष्यकारणाम् । स्वयमेवविष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाष्यं च ।।"