बर्छेन
चारराठ (अलडे,पतले,कोलाल(कलेल),बर्छेनी) को महत्त्व
कत्युरी राजवंशका निरयपाल राजाको कोट स्थल रिसेडी र निरोली क्षेत्रमा कुनै ठूलो काम गर्नु प¥यो भने चारराठलाई बोलाउँने गरिन्छ । यी चारराठका चारबुङ्गा निरोलीमा छन् । रिसेडीमा पनि यिनको स्थान छ । चारराठकाहरू सबै ठकुरी कहलिन्छन् । बोली भाषा संस्कार र वैवाहिक सम्बन्ध पनि यिनीहरूको ठकुरीहरूसँगै रहेको छ । प्राचीन महत्त्वका कोट भएका स्थानहरू निरोली, रिसेडी सहितका स्थानमा यी चारराठको नाम आउँदछ । भोस्सो, गिरी खेलमा पनि चारैराठौ भनेर यिनको उच्चारण गरिन्छ । गीर खेल्नेहरू यिनका पाईतालामा गीर लगाउँदछन् । चार राठहरूमा अलडे, पतले, कोलाहल, बर्छेनी पर्दछन् । अलडे, पतले र बर्छेनी भाइ–भाइ हुन् | भने कोलाहल (कलेल) अनडकट्टे भाइ बनाईएको हो । पतले र बर्छेनी अन्तरगतका बम थर लेख्छन् भने अलडे अन्तरगतका बम र सिह थर लेख्छन् । यी चारराठको  साँध सिमाना निर्धारण गर्ने रिसेडीको अलडो देवता हो । यसैकारण रिसेडीको अलडोलाई चौरठे अलडो भन्ने चलन छ । अलडे ग्वांसी-समैजी (ग्वाँसी/समैजी) देवतासँग सम्बन्धित छन् । अलडेहरूका अनुसार यहाँको समैजी देवता शिवकोरुप हो । ग्वांसी-समैजी / समैजी देवता वैशाख शुक्लपक्ष दशमी तिथि, भाद्र शुक्लपक्ष दशमी तिथि, कार्तिक शुक्लपक्ष दशमी तिथि गरेर तीन पटक पूजिन्छन । समैजी देवतासँग रहेका डुँडो घोल्डाँङी देवता माथि उल्लेख भएका तीनै तिथिको एकादशी तिथिमा पूजिन्छन् । ग्वाँसी देवता माथि उल्लेख भएका तीनै तिथिको चर्तुदशीमा पूजिन्छन् । समैजी बाघ चलाउँने देवता हुन् । समैजी देवतासँग समैजी, डुँडो, ग्वाँसी, वेताल, मसानी सहितका देवता हुन्छन् । यी देवता पूजिदा अलाडका अलडे ठकुरीहरूले जानै पर्नेहुन्छ । समैजी देवता पूज्नका लागि डिगदेनी ओझा ब्राह्मणको आवश्यक हुन्छ । समैजी र गडतोला देवताको भैयली हो । गडतोला देवताबाट समैजी पूज्न बामन मागेका कारण गडतोला देवताले डिगदेनी ओझा बामन समैजी पूज्न दिएको हो ।  समैजीको चैत सम्बन्धमा भन्ने गरिन्छ । “काँछन दुर्गाथान काँ कालि घाट, माथि छ दुर्गाथान तल कालि घाट, समैजी अवतार दिल्ली आगराबाट ...” समैजीको इतिहास अनुसार यी देवता दक्षिण भारतबाट बस्दै बस्दै आएका हुन भन्ने छ । यी देवता दक्षिणबाट कैलाली जिल्लाको बनबेहडा देखि उत्तरमा रहेको कालापानी खोला, आजेना हुँदै दोमा गएर बसेका हुन । अलडे ठकुरीको जिम्दारी कैलालीको वोगटान तप्पामा रहेको समयमा यिनको परिवारका केहीले चौधराई गरेर चौधरी थर लेखेका थिए । त्यस समयको एक भनाई यस्तो छ । “चौधरी बालासिह माडौ सजाईछ १०० गाउँ मालका जिम्दारी बसी बसी खाईछ । ”  अलाडका ठकुरीका तीन बाजे तीन तिर बाँडिएका थिए । नागीकी लडतड नारायण खानी जसुकी बोजो बोकाई चानी त्यसैले भन्ने चलन चलेको हो । जेठा नागीका खड्क बहादुर सिंह, रोज बहादुर सिंहको परिवार भयो । माईला नारायणका लाल बहादुर सिंह, दल बहादुर सिंहको परिवार भयो । कान्छा जसीका किमतोलाका माष्टर पट्टीका भए । यस पहाडी भूभागमा प्रवेश भएपछि अलाड गाउँमा बसेका थिए । त्यहाँ विभिन्न किसिमले  पारिवारिक खिचलो र अशान्ति भएपछि  जेठा नागीका वंशज दह/दोमा गए । माईलाका दक्षिण तराई राजापुर देखि तलको छेडियभन्ने स्थानमा गए । कान्छा जसीका सन्तान जोरायल सेकुनी गएकाहुन । नागीका सन्तानको दोको समैजीसँग धितधरम भयो । म तेरो तँ मेरो भन्ने भए पछि जग्गाजमीन पनि देवताले दियो । रैती छेडाल, वोहराहरू भए । समैजी देवता भयो । जेठो हाँगो दोमा भएकाले अलाड वालाले पनि त्यहाँ जानै पर्ने कर भयो । तीन पित्तर तीन तिर भएका कारण सुख हुन सकेन् । जसका कारणसबै फर्केर अलाड भन्ने स्थानमा आई बसेका थिए । तीनै स्थानकाहरूको दोको समैजीसँग बाचाबन्धन भएपछि दोमा जानै पर्ने हुन गयो । अलाड गाउँदेखि माथि डाँडामा कोटको डाँडा भनिने स्थान छ, । त्यहाँ रहेका ढुङ्गा लगेर नजिकै शिव मन्दिर बनाएकाछन कोटको अन्य कला र सँरचना छैन । यो कोट अलडेहरूका पूर्वजको हो भन्ने मान्यता छ । यी अलडे रिसेडी कोटबाट दक्षिणपश्चिम क्षेत्र ठूलीगाडदेखि दक्षिणमा निगाली गाउँ विकास समितिको पश्चिम डाँडामा रहेको अलाड गाउँमा बस्छन्। पतले भनेका पात्तल गाउँमा बसोबास गर्ने डुडो घोलडाङ्गी,मष्टो पूज्ने गर्दछन् । यो पात्तल गाउँ रिसेडी कोटदेखि उत्तरमा रहेको डाँडापारी पर्दछ । हालका दिनमा अलडे र पतले अन्तरगतका सल्लेबासा तिर पनि फैलिएकाछन् । यिनीहरू मध्ये केही वर्तमान घाँङलको गैमुडाबाट आएका कारण गैमुडी भन्ने चलन छ । कोलाहल(केलल) ठकुरी जुम्ली रैका राजवंशका इष्टमित्र मानिने वलिराजाका सन्तान हुन् । यस खान्दानकाहरूको गोत्र रवि र वंश सूर्यवंशी भए पनि यिनलाई कत्यूरी पालराजाका वंशजले आफ्नो गोत्र र वंश दिएको हो भन्ने मान्यता छ । त्यसैकारण यी पनि शौनक गोत्रीय, सूर्यवंशी/रघुवंशी भाइमै ठकुरीको रूपमा गणना हुने गर्दछन् । यी रिसेडी कोटदेखि पूर्वमारहेको कापडीगाडको पश्चिम किनारको स्याली गाउँमा बसोबास गर्दछन् । स्यालीका कलेलले अन्यलाई अनडकट्टे भाइ बनाएको कारण ती पनि कलेल भए भन्ने मान्यता छ । यी कोलाहल (कलेल)का देवता वेताल हुन् । यी युद्ध,मारकाट, लडाईकालागि सुरवीर मानिने जातिमा पर्दछन् । युद्धकैलागि यो जातिलाई पालराजाले भाइ बनाएको किवदन्ती छ । वैतडीमा वुड्ढाका गौतम गोत्रीय चन्दलाई अरु गौतम गोत्रीय चन्दले बजे भने जस्तै शौनक गोत्रीय कलेल जातिका मान्छेलाई शौनक गोत्रीय अन्य ठकुरीहरूले बजे भन्ने चलन वोगटानमा छ । कठीउरमा कोलाहलवाडा भन्ने स्थान छ । त्यहाँ कोलाहलको बस्ती कुनै समयमा थियो । त्यसैले कोलाहलवाडा भनियो । सिंहासनबाट माल(मधेस) भैसी ल्याएर झर्दा कोलाहलले त्यहाँको मोहन्यालमा गाईको दुधहालेर गौणो खोल्नु पर्ने मान्यता छ । वर्छैनीहरू बर्छेन गाउँमा बसोबास गर्दछन् । यो बर्छेन गाउँ रिसेडी कोटदेखि पूर्व कापडीगाडपारी रहेको डाँडामा पर्दछ । बर्छेनी अन्तरगतकाहरू धमकोटमा पनि बस्छन् । बर्छेनी, वेरवाटी, धमकोटीलाई तल्लोबुङ्गे रजवार भन्ने गरिन्छ । यो शाखाकाहरू तत्कालीन कर्णाली भेगको शासनसत्ताका लागि कालिकोट,दुल्लु सुर्खेत क्षेत्रतिर पैmलिएर रहेका पाल थिए । यिनैसँग ताडीहरू कालिकोट गएकाहुन् । नागराजको खारिप्रदेशबाट सिंजा/दुल्लु प्रवेश भएपछि यी नागराज वंशजका सामन्त(प्रशासक) बने । डोटीपाल राज्यमा राइका(रैका) राजाको आक्रमण हुँदा यी सुर्खेतबाटआई बर्छेन र धमकोटमा बसेका थिए । यी भैरौवेताल, विगरगाँणी, अलडो र मोहन्याल सहितका देवतालाई मान्ने गर्दछन् । विगरगाँणी भनेको सिद्धबाबा हुन् । यी देवतालाई घिउ र चामलले मात्र शुद्ध पवित्र गरी पुज्ने चलन छ । बर्छेनी नाँचे भैरौंवेताल देवता आउँछ ।