गर्भा_दरबार
इतिहास
दरवार निर्माण गर्दा वर्तमान दरवार रहेको १० रोपनी जग्गामा घरबनाई बसोबास भएका चन्दहरूको घर हटाउन लगाई राणाले दरवार निर्माण गर्न आदेश दिएका थिए । राणाले यी चन्दको मन दुखाई त्यहाँबाट चन्दहरूलाई खेदेर दरवार निर्माण गर्नलाग्दा सुरुवातका दिनहरूमा त्यो दरवार निर्माण हुँदै गयो । मोहन्याल देवताको छलदिने बाघले राती दरवार जतिचिन्यो त्यो भत्काईदिने गर्न थाल्यो । यो अचम्म के भयो भनेर देवता सोधनी गर्दा त्यहाँबाट मन दुखाएर चन्दहरूलाई धपाएको हुँदा ती धपाईएको चन्द मोहन्याल देवता अन्तरगतका चन्द भएको ले मोहन्यालको बाघले यो सबै गर्ने गरेको हो भन्ने कुरा भएपछि चन्दहरूलाई खुशी बनाउनु परयो भनी लिउडेशैन सहितको केही जग्गा दिएर चन्दहरूलाई अर्को स्थानमा बस्न लगाएका थिए । यसपछि कोट निर्माण भयो । कोट निर्माण भएपछि त्यस कोट(दरवार) भित्र डुडु (स्थानीय भाषामा वेडेमानको सर्प डोटेली भाषामा डुडु) प्रवेश गरेर आतँक मचाउन थाल्यो । भित्रबाट त्यो सर्प हटाउन खोज्दापनि हटेन । यस कारण त्यो कोटको निर्माण भएर पनि पुजा आजा तथा घरवैसो भएन । यसपछि त्यहाँ राणाले निर्माण गराएको दरवारमा राणाको बास भएन । राणाहरु त्यहाँ दरवार भएरपनि त्यसमा बास बसेनन । राणाको सवारी भएको समयमा तल माथि गाउँमा बास बस्ने गर्दथे । यस पछि मान्छे नबसेरै यो दरवार जीर्ण तथा बाँझो भएको हो । गर्भदरवारको आँगनमा मोहन्याल देवताको स्थापना छ । कार्तिक शुक्लदशमीका दिन यहाँ मोहन्यालको जाँत हुन्छ । यस जाँतमा मोहन्यालका वीरहरु वेताल, गडाल,भैरौ र मसानी देवताका धामीहरू नाँच्ने गर्दछन । उपमन्यु गोत्रीय विनाडी ब्राह्मण त्यहाँ मोहन्याल र केदारको वैदिक विधि विधानले पुजा लगाई दिन्छन । डिले औजीको सन्तान केदार र मोहन्यालको दमाउ बजाउने गर्दछ । मोहन्याल देवताका पहिलेको धामी भँराणी डुगरी, फुर्सिला बोहराहरु थिए । वेतालका धामी साउन(साउद) थिए । बोहराले त्यहाँ मोहन्यालको भँराण त्यतीकै छोडेर गएपछिका दिनमा मोहन्यालको भँराण चन्दको घरमा राखिएको थियो । गौतम गोत्रीय, चन्द्रवंशी यी चन्दहरु यस स्थानका मोहन्यालबाट ठकुरीलाई दिईने टीका,माला र सम्मान ग्रहण गर्दछन । यहाँका चन्दको कुलदेवता केदार(शिव) हुन । गर्भदरवारको केही पर केदारको मन्दिर छ । केदारको जाँतमा चन्दकी महारानीहरु जाँदैनन । केदारसँग जेठी वौरानीको दोस मान्दछन । यिनले वैतडीबाट ल्याएको कालिका देवता गडसेरा देउवानको खतेडामा छन् । खतेडामा यिनको दरवार(कोट) को भग्नावशेष अझै देख्न सकिन्छ । देउवाहरूसँग भानादेव, झापरदेवका वंशजको मारकाट भएपछि ती कालिका खतेडा भन्ने स्थानमै रहन गएका हुँन् । देउवाहरूले खतेडाबाट यिनलाई काटमार गरेर लखेटेपछि त्यहाँ कालिकाको दशैगर्ने राँगाको बलिगर्ने काम देउवाहरूबाट हुँन थालेको हो । खतेडा पछि प्रतिहार चन्द यो गर्भ दरवार निर्माण भएको जग्गामा आई घर बनाई बसेका थिए । यो गर्वा दरवार र यो स्थानको विषयमा कुरा गर्नु पर्दा यहाँका चन्दको विषय पनि उठान गर्नु पर्ने हुन्छ । सिहासनको मसुरखेत भएर माल–पहाड गाई भैसी ल्याउँदा लाँदा कलेल(कोलाल)ले त्यहाँ डाँडामा स्थापीत कार्तिकेय (मोहन्याल) देवतामा दुध हालेर औपचारिक रूपमा त्यहाँको गौडो(मूलबाटो) खोल्नुपर्ने हुन्छ । त्यसपछि मात्र अन्यले माल–पहाड गाई, भैंसी ल्याउँन र लैजान पाउने अधिकार पाउँछन् । कत्युरी पाल राजाको आदेश अनुसार अगाडि लाग्नुपर्ने, काटमारमा अगाडि सर्नुपर्ने जिम्मेवारी कलेलले पाएजस्तै गर्भागौडो(मूलबाटो) को अधिकार चन्दले पाएका हुँन् । गर्भागौडो खोल्न त्यहाँ स्थापीत मोहन्याल देवतामा दुध हालेर औपचारिक रूपमा गौडो खोल्ने अधिकार यी चन्दको हुन्छ । यिनले त्यहाँको जिम्मेवारी समाल्नुपर्ने मान्यता छ । डोटी कत्युरी पाल राज्यकालमा यिनलाई त्यो जिम्मेवारी प्रर्दान गरिएको थियो । यसै कारण गर्भ गौणो र कैलाली जिल्लाको चौमाला देखि दक्षिणको प्रतिहार तप्पा यिनै चन्दको भूमि हो । यो यिनकै अधिकार क्षेत्र अन्तरगत पर्दथ्यो । राणा शासन कालमा चन्दहरुका १४ गाउँक्षेत्र वर्तमान चौमाला, भोजपुर, रामपुर, उर्मा, उर्मी, धुरचन्ना...........सहितमा यिनको चौधराई चलेको थियो । त्यहाँ चौधराई गर्ने बाला चन्द थिए । बाला चन्द डोटी बोगटान क्षेत्रका सबै चन्दको जेठो शाखाका थिए । यी चन्दको वंशावली अनुसार वैतडी स्वाराड क्षेत्रबाट भाना देव पूर्व आएका थिए । भानादेवका झापरदेव भए । झापरदेवका वंशज डोटी जिल्लाको बोगटान क्षेत्रमा फैलिएका हुँन् । वैतडीबाट भाइ भाईमा मनमुटाव भएर पूर्व आउँदा यिनले उपमन्यू गोत्रका विनाडी ब्राह्मण, बोहरा, साउद, ओखेडा लोहार, औजी ढोली, कालिका देवी र केदार देवता साथै ल्याएका थए । डोटी पाल राज्यमा राजाको अंगरक्षक पद प्रतिहारमा नियुक्त भएपछि भानादेव, झापरदेवका यस वंशजलाई प्रतिहार भनिन थाल्यो, प्रतिहार पदमा नियुक्त भएपछि यी दरवार भित्रका कुराहरु बाहिर बताउने र बाहिरका कुरा कत्युरी वंशजका पाल राजामा जाहेर गर्ने गर्दथे । वि.स.१४२० को दशकमा डोटी पाल राज्यमा सेना प्रमुख(देवान)को जिम्मेवारी पाएका देउवाहरु र राजाको अंगरक्षकको जिम्मेवारी पाएका भानादेव, झापरदेवका वंशज प्रतिहारका बीच विवाद भयो । यस विवादकै बीच मानव वलिगर्ने भन्ने निहुँमा देउवाहरूले यी माथि मारकाट गरे । मानव वलिको विषयमा भन्ने गरिन्छ भानादेव, झपरदेवका वंशज दशैमा राँगाको वलि नगरेर आफ्नो खतेडा भन्ने स्थानको कोटमा मान्छेको वलि गर्ने गर्दथे । त्यहाँ धेरै रमाईलो हुन्छ भनेर टाढा टाढाका मान्छेहरु दर्शैमा रमिता हेर्न आउँदा रैछन् । एक पटक भण्डारी विधवा ब्राह्मणी(बामनी)को एकमात्र नाती रहेको र ती बालकको वलिगर्ने पालो आएको कारण भण्डारी बामनी दुःखमा थिईन । देउवाहरूले यो अन्याय हुँन दिदैनौ भनेर ती बालकलाई भेटेर नडराई जे गराउँछ त्यो गर्नु तलाई हामी बचाउँने छौ भनेर सिकाएछन् । बालकले पनि सोही अनुसार गरेको र पछि देउवाहरूले दशैको दिन बालकको वलि गर्न पुजागर्ने बामन र राजाका वंशजलाई काटेर सत्यानास गरेको किवदन्ती छ । यस मारकाट पछि यी दुवैका बीच वि.स.१४२० देखि १४४० को अवधीमा वंशनास गर्नेगरी युद्ध चल्यो । यसै मारकाटले गर्दा पाल राज्य आन्तरिक कलहमा फसेर कम्जोर भयो । देउवाहरु भानादेवका वंशज भन्दा शक्तिीशाली भएका कारण यिनको नास गर्नथाले । भानादेवी वंशजकी गर्भीणी रानी भागेर आई गर्भको रानीभूईकुँडामा राजीको भैंसी गोठमा लुकेर बसीन । त्यहाँ रानीको गर्भबाट राजकुमार पैदा भए ।बाबुको हत्यापछि गर्भिणी रानीको गर्भबाट पैदा भएका राजकुमारको बसोबास भएको कारण यो ठाउको नाम गर्भ रहेको र गर्भको अपभरंश भई गर्भा भनिएको किब्दन्ति छ । ती राजकुमार २२ हारी पाताडामा भोजन गर्ने गर्दथे । यो कुरा राईभाट मार्फत सुईको पाएपछि देउवाहरु खोजी गर्दै यिनलाई मार्न आए छन । राजीले ती राजकुमारलाई बचाउन यी प्रतिहार होईनन हाम्रा रिथी (मालिक) हुन् भनेपछिका दिनबाट यिनले रिथी लेखेका थिए । रिथी उल्लेखित केही मुख्यली समालेका अभिलेख अझै डोटी बोगटान क्षेत्रमा भेटिन्छन । आजभोली यिनका शाखा सन्तानहरूले आप्mना वैतडीका दाजुभाई सरह चन्द थर लेख्ने गर्दछन । आफ्नै जात मिल्ने सजातिय फरक गोत्रका क्षत्रिय/राजपूत/ठाकुर/ठकुरीहरु बम, मल्ल,देउवा, शाही, बोगटी, सिह, हमालसँग वैवाहिक लेनदेन गर्दछन । स्थानीय स्तरमा क्षत्रिय/राजपूत/ठाकुर/ठकुरी चन्द भनेर चिनिन्छन । यिनलाई स्थानीयहरु चन्द राजा, चन्दजी भनेर पुकार्दछन । गर्भा दरवार भएको क्षेत्रमा यी चन्द मध्येको जेठो शाखाका सन्तानहरु दरवार निर्माण गराउने राणाबाट पिडित भएपनि यीसँग राणाजी को नजिकको सम्बन्ध थियो । यसै कारण पर्तिहार तप्पको जिम्मेवारी यो गर्बा दरवारसँग सम्बन्धित राणाबाट यिनले पाएका थिए ।