देवनागरी_लिपि
भाषाविज्ञानको दृष्टिबाट देवनागरी
भाषावैज्ञानिक दृष्टिबाट देवनागरी लिपि अक्षरात्मक (सिलेबिक) लिपि मानिन्छ। लिपिको विकाससोपानहरूको दृष्टिबाट "चित्रात्मक", "भावात्मक" र "चित्रात्मक" लिपिहरूको अनंतर "अक्षरात्मक" स्तरको लिपिहरूको विकास मानिन्छ। पाश्चात्य र अनेक भारतीय भाषाविज्ञानविज्ञहरू्को मतबाट लिपिको अक्षरात्मक अवस्थाकोपछि अल्फाबेटिक (वर्णात्मक) अवस्थाको विकास भयो। सबभन्दा विकसित अवस्था मानिएकोछ ध्वन्यात्मक (फोनेटिक) लिपिलाई। "देवनागरी"लाई अक्षरात्मक यसकारण भनिन्छ कि यसका वर्ण- अक्षर (सिलेबिल) छन्- स्वर पनि र व्यंजन पनि "क", "ख" आदि व्यंजन सस्वर छन्- अकारयुक्त छन्। ती केवल ध्वनिहरू छैनन् अपितु सस्वर अक्षर छन्। अत: ग्रीक, रोमन आदि वर्णमालाहरू छन्। परन्तु यहाँ यो ध्यान राख्नु पर्ने कुरा छ कि भारतको "ब्राह्मी" या "भारती" वर्णमालाको ध्वनिहरूमा व्यंजनहरूको "पाणिनि"ले वर्णसमाम्नाय के १४ सूत्रहरूमा जो स्वरूप परिचय दिएकाछं- त्यसको विषयमा "पंतजलि" (द्वितीय शती ई.पू.)ले यो स्पष्ट गरेकाछ्न् कि व्यंजनहरूमा संनियोजित "अकार" स्वरको उपयोग केवल उच्चारणको उद्देश्यबाट छ। त्यो तत्वत: वर्ण होइन। यस दृष्टिबाट विचार गर्दै भन्न सकिन्छ कि यस लिपिको वर्णमाला तत्वत: ध्वन्यात्मक छ, अक्षरात्मक छैन। लिपिहरू हुन्छन्। बन्छन्। बनाइन्छन्। देवनागरी स्वार्जित लिपि हो। रोमन बनेको लिपि हो। थाई बनाइएको लिपि हो। देवनागरी लिपि नादबाट जन्मियो। नाद धुन हो। ब्रह्म भनेको पनि त्यही नाद हो। अर्थात् आफ्नो शरीरको धुन आफैँले सुन्नु। त्यसैमा रमाउनु नाद ब्रह्म हो। नादबाट शब्द बन्छ। नटेश्वर शिवले त्यसै गरे। शिव नादबाट १४ कोटी (थरी) का शब्द निस्किए– अ, इ, उ, ण, ऋ, लृ क आदि। यी निस्किएका शब्द नै शब्द ब्रह्म हुन्। ध्यानस्थले सुन्ने शब्द तिनै हुन्। यी नाद र शब्दहरूलाई एकसाथ झंकारित गर्ने अक्षर ॐ हो। त्यसैले ॐ आफैँमा नाद ब्रह्म हो। शब्द ब्रह्म हो। मान्त्रिक एवं तान्त्रिकहरूको चिन्तनमा नाद र शब्दले गति दिन्छ। ॐले गतिलाई झंकरित गर्ने तागत दिन्छ। यस अर्थमा ॐ ब्रह्म ऊर्जा तान्ने एकल नाद हो। शब्द हो। ऋग्वेदको पहिलो मण्डल त्यसै भन्छ। शिवले निकालेका १४ कोटीका शब्दमा क्रमबद्धता छ। फोनिक्स छ। सङ्केत (नोटेसन) छ। सङ्गीत छ। धड्कन (दभवत) छ। अनि नाचको ताल छ। अर्थात् शब्द, गीत, सङ्गीत, सङ्केत, धुन, धड्कन, नाच, ताल आदि सबै १४ कोटीकै अक्षरमा गुम्फित छन्। त्यसैबाट बन्छन्। त्यही नमिले ताल भंग हुन्छ। शब्द भंग हुन्छ। लय भंग हुन्छ। क्रम भंग हुन्छ। यी कुरालाई हृदयंगम गरी पाणिनीले शिव प्रदत्त शब्द ब्रह्मलाई लयबद्ध गरे। चारवटा संयुक्त स्वर पनि राखे। अनि १८ कोटीका स्वर अक्षर पारी लयबद्ध गरिएका अक्षरहरूका नाम हो, बाह्रखरी। अर्थात् शब्दहरूको ध्वनिको प्रस्तुति बैखरी हो। बैखरी ऋग्वेद (१०–२५) को शब्दमा वाक शक्तिकै अभिव्यक्ति हो। बोलीचालीमा बाह्रखरी भयो। शास्त्रीय शब्द बैखरी हो। त्यही नाद मासिए अर्थ लाग्छ त ? नाद ब्रह्मवाला भन्छन्– लाग्दैन। लाग्यो भने देवनागरीको मूल जरो टुट्छ। उनीहरूको विचारमा अर्थ गर्नेले त भाव ब्रह्मका कुरा गर्छन्। मानसिक कुरा। काल्पनिक कुरा। त्यसैमा मक्ख पर्छन्। सापेक्ष अर्थ लगाउँछन्। यसो हुँदा देवनागरीको मूल सुक्छ। अर्थको अनर्थ लाग्छ। देवनागरी लिपिको प्रयोग भएका वैदिक वाङ्मय बचाउन पुर्खाले षट्कोण (सरस्वती कोण) को एउटा कोणमा शिक्षा राखे। पुख्र्यौली शब्दमा शिक्षा नै व्याकरण हो। वैदिक वाङ्मयको अर्थान्तर हुन नदिन तान्त्रिक र मान्त्रिकहरूले यो चिन्तनको विस्तार गरे। उनीहरूले भने– मानव शरीरमा ७२ हजार ऊर्जावाहक नाडी छन्। तिनका सन्धि हुन्छन्। मर्मस्थान हुन्छन्। चक्र हुन्छन्। दुई नाडीका ऊर्जा जोडिएको ठाउँ सन्धि हो। तीन नाडीको ऊर्जा जोडिएको ठाउँ मर्मस्थान हो। तीनभन्दा बढी नाडीहरूको ऊर्जा मिल्ने ६ वटा ठाउँको नाम चक्र हो। चक्र भनेको ऊर्जा सञ्चालन केन्द्र हो। योनि क्षेत्रमा मूलाधार चक्र हुन्छ। पेट क्षेत्रमा स्वाधिष्ठान चक्र। छाती क्षेत्रमा मणिपुर चक्र। घाँटी क्षेत्रमा अनाहत चक्र। आँखीभांै क्षेत्रमा आज्ञा चक्र। तालु क्षेत्रमा सहश्र चक्र। प्रत्येक चक्रको आआफ्नै मूल ध्वनि हुन्छ। त्यहाँ भएका अरू नाडीले त्यही ध्वनि पछ्याउँछन्। मूलाधारको ध्वनिमा चिपचिप गर्ने नाद हुन्छ। स्वाधिपठानमा चञ्च गर्ने। मणिपुरमा घन्ट ध्वनि हुन्छ। अनाहतमा बाँसुरी नाद वा ध्वनि हुन्छ। आज्ञा चक्रमा हं अं, क्षं, ॐ नाद हुन्छ। सहश्र चक्रमा ज्ञानको स्फुरण हुन्छ। नाद हराउंँछ। देवनागरीको मूल जरो नै हराउँछ।