cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पञ्चकोशी
पञ्चकोशी दैलेख जिल्लामा पर्ने नेपालकै एक पवित्र तीर्थस्थल हो। यो क्षेत्रमा नित्य प्रज्वलित ज्वालाहरू अवस्थित भएकोले यस तीर्थस्थललाई ज्वाला क्षेत्र अथवा ज्वाला तीर्थ पनि भनिन्छ। हिन्दू धर्मको पवित्र धार्मिक ग्रन्थ स्कन्द पुराणमा यस क्षेत्रलाई बैश्वानर तीर्थ भनेर वर्णन गरिएको छ। यस तीर्थलाई अग्नि तीर्थ भनेर पनि चिनिन्छ। प्राचीनकालका खसमल्ल राजाहरूले यस तीर्थलाई पञ्कोशी भनेर नामांकन गरी तीर्थ यात्राको थालनी गरे यता यस तीर्थको नाम पञ्चकोशी रहन गएको अनुमान छ। पश्चिम नेपालका हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले यस क्षेत्रमा देव कर्म, पितृ कर्म लगायतका धार्मिक अनुष्ठान गर्नाले सिद्धी प्राप्त हुने विश्वास गर्दछन्। भौगोलिक विकटताको कारणले उजागर हुन नसकेको पञ्चकोशीले धार्मिक, ऐतिहासिक, पर्यटकीय र आर्थिक महत्त्वसमेत ओगटेको छ । पञ्चकोशी नेपालकै प्रचुर मात्रामा पेट्रोलियम ग्यासको सम्भाव्य क्षेत्र हो । वि.सं. २०७२ को चैतमा नेपाल र चिन बीच भएको द्विपक्षिय सम्झौता अनुसार यस क्षेत्रमा पेट्रोलियम ग्यास खानीबारे विस्तृत अन्वेषण गर्न दिन बनेको परियोजनालाई नेपाल सरकारले स्विकृत गरेको थियो। अब नेपाल र चिनको खानी विभागस्तरबाट यो परियोजना सञ्चालन हुँदै छ। २०७३ सालको बैशाख महिनामा चिनियाँ टोलीले पेट्रोलियम उत्खननको सम्भावना बारे प्रारम्भिक अध्यायन गरेको थियो। द्विपक्षीय सम्झौतापछि चिनियाँ टोलीले नेपाल आएर सम्भाव्य क्षेत्रका चट्टान लगायत नमुना चिनमा लगेको थियो। त्यसको रिपोर्ट आएको दुई वर्षपछि अन्वेषणका लागि तयार भएर परियोजना तयार भएको हो। यसैले यो क्षेत्र नेपालकै आर्थिक महत्त्व ओगटेको क्षेत्र मानिएको छ। नेपाली भाषाको उत्पत्ति स्थान जुम्लाको सिंजालाई मानिए पनि नेपाली भाषाको सबैभन्दा पुरानो अभिलेख यसै पञ्चकोशी क्षेत्रको दुल्लुमा रहेको छ । अहिलेसम्मको अध्यायन अनुसार सबैभन्दा पुरानो मानिएको दामुपाल, अढईपाल द्वारा शाक्य ९ सय तिन तदानुशार वि.सं. १ हजार ३८ को शिलालेख यसै क्षेत्रमा रहेको छ। यसका साथै वि.सं. १४१४ को पृथ्वी मल्लले बनाएको सातहात लामो किर्तिस्तम्भ पनि यसै क्षेत्रमा रहेको छ। यसका साथै पादुकामा रहेको अशोक चल्लको स्तम्भ शीरस्थानमा रहेको अभिलेखका साथै बाटोभरि जताततै गाडिएका वीरखम्बाहरूमा भएका अभिलेखहरूले नेपाली भाषा तथा पश्चिम नेपालको इतिहास केलाउनमा धेरै महत्त्व राख्दछन्। तसर्थ यो क्षेत्रलाई नेपालकै ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको स्थानको रूपमा लिइन्छ। यस क्षेत्रको प्राकृतिक सौन्दर्यता, यहाँको संस्कृति र यस क्षेत्रमा रहेका अगण्य धार्मिक, ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदाहरूले यस क्षेत्रमा आउने कुनै पनि बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटकहरूको मन लोभ्याउन सफल भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले यस क्षेत्रले पर्यटकीय महत्त्वलाई पनि त्यत्तिकै अंगालेको छ। धार्मिक महत्त्वको कुरा गर्नुपर्दा यस क्षेत्रलाई संसारका सबै तीर्थहरू भन्दा पनि पुण्यक्षेत्र मानिएको छ। अथवा वाराणसी, प्रयाग, मायापुरी (हरिद्वार)भन्दा विशेष गरेर यो ज्वालाक्षेत्र महापूण्यदायक र यो कलि युगमा पापनाशक पनि छ। पादुका, नाभिस्थान, कोटीला, श्रीस्थान र धुलेश्वरलाई पाँचथान पञ्चकोशीको नाम दिईएको छ। कसैकसैले कोटिलास्थानलाई छोडेर डुङ्गेश्वरलाई पञ्चकोशी भित्र समेटेको पनि पाइन्छ । हुन त डुङ्गेश्वर पनि दैलेख जिल्लाको एक पीठ नै हो। पञ्चकोशी शब्द (पञ्च + कोशी)को अर्थ पाँच कोश भन्ने हुन्छ। धुलेश्वर मन्दिरलाई पञ्चकोशी क्षेत्रको केन्द्र मानिन्छ । धुलेश्वर मन्दिर वरिपरिको पाँचकोशको परिधिभित्र पर्ने क्षेत्रलाई पञ्चकोशी भनिन्छ। अर्को अर्थमा भन्नुपर्दा धुलेश्वर मन्दिरबाट पाँच कोश पूर्व, पाँच कोश पश्चिम, पाँच कोश उत्तर र पाँच कोश दक्षिणभित्र पर्ने सम्पूर्ण भूभाग पञ्चकोशी क्षेत्र कहलाइन्छ।
उपत्न सम्वन्धी प्रसंगहरू
पञ्चकोशीको उत्पन्न बारे कुनै ठोस प्रमाण नभेटिए तापनि केही किंवदन्तीहरू यसप्रकार रहेका छन्।
धार्मिक महत्त्व
(महापुण्यदायी ज्वालादेवी, अद्भूत ज्वालाक्षेत्र र यस क्षेत्रमा रहेका सबै स्थानहरू अद्भुत भएकाले समस्त ज्वालाक्षेत्रमा जन्मने र निवास गर्ने सौभाग्य प्राप्त गर्दछ। त्यसकारण जसले कोटीकोटी जन्मसम्म पुण्यदायक कार्य गरेको छ, त्यसले मात्र ज्वाला क्षेत्रमा जन्मने र निवास गर्ने सौभाग्य प्राप्त गर्दछ। हुन त दैलेख जिल्लाका हरेक कुनाकन्दरा, पहाडका चुचुराहरू मन्दिर र देवस्थलले सिंगारिएका छन्। यसैले दैलेख जिल्लालाई पौराणिककालमा देवलोक भनिन्थ्यो। आजकाल पञ्चकोशी क्षेत्रलाई मात्र ज्वालाक्षेत्र भनिए पनि पुराणहरूमा समग्र दैलेख जिल्ला लगायत भेरी र कर्णाली भित्रको सबै क्षेत्रलाई ज्वालाक्षेत्र भनेर वर्णन गरिएको छ। वैश्वानर पुराणका अनुसार यहाँका प्रत्यक तीर्थस्थललाई अग्निदेवताको प्रतीक मानिन्छ। परापुर्व कालदेखि एक पवित्र तीर्थस्थलको रूपमा मानिने यस क्षेत्रमा श्राद्ध, पूजा, होम, जप, तप र दान इत्यादि कर्म गर्नाले महापुण्यदायक फल प्राप्त हुन्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ। यसैगरी आज पनि पञ्चकोशी क्षेत्रमा हरिशंकरी यात्रा गरेर पुण्य लाभ गर्ने जन विश्वास कायमै छ। खास गरेर पश्चिम नेपालका देवताका धामीहरूले आफ्नो शक्ति प्राप्त गर्न यो क्षेत्रको परिक्रमा गर्ने गर्दछन्। पश्चिम नेपालका डोटी, अछाम, बाजुरा, कालिकोट, जुम्ला, जाजरकोट र सुर्खेत जिल्लाहरूका अधिकांश देवी देवताहरूलाई पञ्चकोशीमा ल्याएर नुहाउनाले देवताको शक्ति बढ्दछ भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ ।
पञ्चकोशीका मुख्य स्थानहरू
खास गरेर पाँचवटा स्थानहरूलाई मात्र पाँचथान पञ्चकोशीको नाम दिइएको भए पनि पञ्चकोशी क्षेत्र भित्र अनेकौँ धार्मिकस्थलहरू पर्दछन्। मुख्य पाँच स्थानहरूमा पनि प्रमाणिक आधारमा कोटिलास्थानलाई पञ्चकोशीको पाँचौ स्थान मानिएको छ भने केही व्यक्तिहरू पञ्चकोशीको पाँचौ स्थान कोटिलास्थान नभएर डुङ्गेश्वर हो भन्ने दावी गर्दछन्। पञ्चकोशीमा गरिने हरिशंकरी यात्रामा र अन्य धार्मिक यात्रामा कोटिलास्थान र डुङ्गेश्वर दुवै स्थानलाई समेटिने गरिन्छ। यी मुख्य स्थानका साथै पञ्चकोशी तीर्थस्थल भित्र बालेश्वर मन्दिर, ब्रह्मकुण्ड, लामादुवाला, भैरवीकुण्ड, बाणगङ्गा, ललाट, ज्वालपादेवी, दुग्धेश्वर, शिवलिङ्गी, माधव पर्वत, क्षेत्रपाल भूमी, त्रीपुष्कर, शिखर मालिका, धर्मगद्दी, आदि अगण्य धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्।
धुलेश्वर
धुलेश्वर पञ्चकोशीका पाँच स्थान अन्तर्गत पर्ने एक स्थान हो । यो स्थल दैलेख जिल्लाको बडलम्जी गा.वि.स.को वडा नंवर- ८ मा पर्दछ। यहाँ मन्दिरभित्र जमिनबाट धुलो निस्किन्छ। वैज्ञानिकहरू यसलाई मृत ज्वालामुखी बताउछन् भने धार्मिक मान्यता अनुसार यो एक दैविक शक्तिद्वारा धुलो निस्केको मानिन्छ। धुलेश्वर मन्दिरलाई पञ्चकोशी तीर्थस्थल अन्तरगत पर्ने पाँच स्थान पादुकास्थान, शिरस्थान, नाभिस्थान, कोटिलास्थान र धुलेश्वरमा मुख्य स्थान मानिन्छ। वैश्वानर पुराण र ज्वाला पञ्चकोशी तीर्थयात्राको नियम अनुसार पादुकास्थान, शिरस्थान र नाभिस्थान मन्दिरहरूको यात्रा गर्न धुलेश्वरबाट गएर बेलुका धुलेश्वरमा नै आएर वास बस्नु पर्ने नियम छ। वैश्वानर पुराणको हिमवंत खण्डमा दुल्लु वरिपरि सवालाख पर्वतहरूको बीचमा छरिएर रहेको ज्वाला पर्वत बद्रीनाथ र केदारनाथ भन्दा पनि बढी पुण्यदायक छ भनेर वर्णन गरिएको छ। धुलेश्वर मन्दिर परिसरमा ज्वालाघर, भैरव मन्दिर, मष्टा मन्दिर, गाधीघर र शिव मन्दिर रहेका छन्। ज्वालाघरमा २ वटा नेपाली भाषाको शिलालेख रहेका छन्। शिलालेखमा लेखिएका अधिकांश अक्षरहरू पढ्न नसकिने अवस्थामा छन्। एक शिलालेखमा महाराजा राजेन्द्रले शाके संवत १७४८ मा स्थापना गरेको धुलेश्वर देवताको मन्दिर भन्ने लेखेको पढ्न सकिन्छ भने अर्को शिलालेखमा शाके संवत १७७८ मा करनेल कुलमान सिंह बस्नेतले छानो हाली बनाएको देवस्थल हो भन्ने पढ्न सकिन्छ। ज्वालाघर नै यहाँको मुख्य मन्दिर हो। ज्वालाघरको भित्र कुण्डमा होम गर्दा जमिनबाट हावाको साथमा धुलो निस्किने भएकोले यो स्थानको नाम धुलेश्वर पर्न गएको हो। धुलेश्वर मन्दिर परिसरमा रहेको शिव मन्दिरको वीचमा शिवलिंग अवस्थित छ। शिवलिंगको एकपट्टि बसाह (नंदीश्वर) र अर्कोपट्टि सिंह छन्। मन्दिर परिसरमा रहेको कालभैरव मन्दिरमा कालभैरव, बालभैरव र बटुकभैरवका शिला (म‍ूर्ति)हरू राखिएका छन्। कालभैरवलाई जीव बली दिएर पूजा गर्ने परम्परा छ भने बालभैरव र बटुकभैरवलाई गाईको दुधको धार दिएर पूजा गरिन्छ। मन्दिर परिसरमा रहेको मष्टा मन्दिरमा मष्टा देवताको शिला रहेको छ। बालभैरव र बटुकभैरव जस्तै मष्टा देवतालाई पनि गाईको दुधको भोग लगाएर पूजा गर्ने प्रचलन रहेको छ। यी देवताहरूलाई मुख्य पूजा गरिने दिन चैते दशैं र बडा दशैंमा मात्र भोग लगाइन्छ भने अन्य दिन नित्य पूजा गर्दा धुप, दीप र नैवद्य चढाउने परम्परा छ। मन्दिर परिसरमा रहेको गाधीघरमा तीर्थयात्रीहरूको लागि खाने र बस्ने सुविधा रहेको छ। गाधीघरको जिर्णोद्धार वि.सं. २०५५ सालमा भएको थियो। चैते दशैं र बडा दशैंमा विशेष पूजाको दिनमा यहाँ श्रद्वालुहरूको घुइंचो लाग्ने गर्दछ। कुमार पुजारीले मात्र पूजा गर्ने परम्परा रहेको धुलेश्वर मन्दिरमा बिहान र बेलुका नित्यपूजा गरिन्छ।
नाभिस्थान
नाभिस्थान पञ्चकोशी अन्तर्गत पर्ने पाँच स्थान मध्यको एक स्थान हो। यो स्थल दैलेख जिल्लाको साविकको गमौडी गाविसमा पर्दछ। हाल यो स्थान भैरवी गाउँपालिका र दुल्लु नगरपालिकाको सिमानामा रहेको छ । नाभिस्थानमा मन्दिरभित्र पानी माथि इन्द्र ज्वाला र वडी ज्वाला नामका २ वटा आगोको ज्वालाहरू निरन्तर रूपमा बलिरहेका देखिन्छन्। वैज्ञानिकहरूले यहाँ पेट्रोल ग्यासको खानी भएको सिद्ध गरेका छन् भने धार्मिक मान्यता अनुसार यी ज्वालाहरू दैविक शक्तिद्वारा देखिएका हुन् भन्ने भनाइ रहेको छ। श्री स्वस्थानी ब्रतकथा अनुसार महादेवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर यत्र तत्र घुम्ने क्रममा यस स्थानमा आइपुग्दा सतीदेवीको नाभि पतन भएकोले यस स्थानलाई नाभिस्थान भनेर पूजा गर्न थालिएको हो भन्ने स्थानीय जनश्रुति रहेको छ। मन्दिर परिसरमा इँटा, काठ र माटोले बनेका तथा झिंगटीका छाना भएको दक्षिणाभिमुख दुइवटा सत्तल रहेका छन्। एउटा सत्तललाई कोठार (भण्डार) भनिन्छ भने अर्को सत्तललाई धर्मधुनी भनिन्छ। नाभिस्थान मन्दिर पनि दुईपाखे झिंगटीको छानो भएको, इँटा काठ र माटोले बनेको तथा पश्चिम तर्फ फर्केर रहेको छ। मन्दिरको गजुर पित्तलको रहेको छ। मन्दिरको प्रवेशद्वारमा प्रस्तरको गणेश मूर्ति रहेको छ। मन्दिरको ढोकाको खापा वि.सं. १९९७ मा तामाले मोडेको देखिन्छ। मन्दिरभित्र ज्वाला बलिरहेको छ। ज्वाला मन्दिरमा अनवरत रूपमा बलिरहने ज्वालाबाहेक अन्य मूर्तिहरू रहेका छैनन्। नाभिस्थान मन्दिर परिसरमा भैरव र गणेशको मन्दिरहरू पनि रहेका छन्। गादीघर मठमा सूर्य, विष्णु, इन्द्र र देवीहरूका मूर्तिहरू रहेका छन्। यस स्थानमा शिखरशैलीमा निर्माण भएका देवलहरूका भग्नावशेषहरू पनि रहेका छन्। मन्दिर नजिकै विश्वकै दुर्लभ भनेर चिनिने शमीको विशाल वृक्ष रहेको छ, जसलाई पञ्चकोशी तीर्थलस्थलको प्रतीकको रूपमा पनि मानिन्छ। यस मन्दिरमा नाथ सम्प्रादयका योगीहरूद्वारा पूजाआजा गरिन्छ।
शिरस्थान
श्रीस्थान पञ्चकोशी अन्तर्गत पर्ने पाँच स्थानमध्यको एक स्थान हो। यो स्थल दैलेख जिल्लाको साविकको गमौडी गाविस र हालको भैरवी गाउँपालिकामा पर्दछ। श्रीस्थानमा मन्दिरभित्र पानीमाथि आगोको ज्वाला निरन्तर रूपमा बलिरहेको देखिन्छ। वैज्ञानिकहरूले यहाँ पेट्रोल ग्यासको खानी भएको सिद्ध गरेका छन् भने धार्मिक मान्यता अनुसार यो ज्वाला दैविक शक्तिद्वारा देखिएको हो भन्ने भनाइ रहेको छ। शिरस्थान मन्दिर गमौडी गा.वि.स. वडा नंवर ८ मा अवस्थित छ। श्री स्वस्थानी ब्रतकथामा उल्लेख भए अनुसार महादेवले सतीदेवीको मृत शरीर बोकेर यत्रतत्र घुम्ने क्रममा यस ठाउँमा आइपुग्दा सतीदेवीको शिर पतन भएकोले यस ठाउँलाई शिरस्थान भनेर पूजा गर्न थालिएको हो भन्ने भनाइ रहेको छ। नाभिखोला अथवा रुद्रावती नदीको किनारामा अवस्थित यस स्थानमा ज्वालाघर, गाधीघर, कालभैरव मन्दिर, वटुक भैरव मन्दिर शिवलिंग रहेको छन्। ज्वालाघर भित्र निरंतर रूपमा बलिरहने आगोको ज्वालालाई शिवज्वाला अथवा वैश्वानर ज्वाला भनेर पूजा गरिन्छ। गाधीघरको माथिल्लोपट्टि कालभैरव मन्दिर रहेको छ। काल भैरव मन्दिरमा संधै सेतो पर्दा लगाइएको हुन्छ। कालभैरव मन्दिरमा पूजा गर्ने पुजारीबाहेक अरूलाई प्रवेश निषेध छ। कालभैरवमा बालब्रह्मचारीलाई मात्र पुजारी भएर पूजा गर्न पाउने प्रचलन छ। ज्वाला घरको पारिपट्टि नाभिखोलाको अर्को किनारामा अर्को ज्वाला मन्दिर रहेको छ। जसलाई कालज्वाला भनेर पूजा गरिन्छ। शिरस्थान मन्दिरमा नाथ सम्प्रादायका सन्यासीहरूले पुजारी भएर पूजाआजा गर्ने प्रचलन रहेको छ।
कोटिलास्थान
कोटीलास्थान पञ्चकोशीका पाँच स्थान अन्तर्गत पर्ने एक स्थान हो। तर कतिपयको मत अनुसार यो स्थान पञ्चकोशी क्षेत्रमा पर्दैन भन्ने पनि रहेको छ। पौराणिककालमा महादेवकी पत्नी सतीदेवीको कोठी पतन भएकोले यो स्थानको नाम कोटिलास्थान पर्न गएको हो भन्ने भनाइ रहेको छ। अर्को मत अनुसार यो स्थानमा देवताका राजा इन्द्रले कोटीहोम चलाएकोले यो स्थानको नाम कोटिलास्थान पर्न गएको हो भन्ने भनाइ रहेको छ। संसारको कुनै ठाउँमा पनि नपाइने इन्द्रजौ नामको वनस्पति यस ठाउँमा पाइन्छ। सिमीको कोसाजस्तै फलेको फलको भित्र जौका दानाहरू देखिने यो वनस्पती देवराज इन्द्रले चलाएको कोटीहोमबाट यहाँ उम्रेको हो भन्ने मत रहेको छ। यो स्थान दैलेख जिल्लाको नारायण नगरपालिकाको वडा नंवर ४ मा पर्दछ । कोटिलास्थानको चारैतिर नदीले घेरिएकोले नदीले काटेर बनाएको डाँडोमा अवस्थित छ। डाँडाको उत्तर तर्फ बग्ने सिद्धिखोलाले र पश्चिम तर्फ बग्ने छामघाट खोलाले घेरेको हुनाने यो स्थान एक टापु झैं देखिन्छ। पूर्व तर्फबाट मन्दिर प्रवेश गर्दा वि.सं. १९७७ को घण्टी र शिवलिंग राखिएको छ। ढुंगा र काठले भनेको यस मन्दिरको छाना सिलेटले बनेको छ। यस मन्दिरको जिर्णोद्धार वि.सं. २०५१ मा गरिएको थियो। मन्दिर भित्र शिवलिंग रहेको छ। यसको अगाडि मञ्चमा दक्षिणतर्फ फर्केको वि.सं. १९२२ को सर्पाकार मानक आकृती, कामधेनु गाई, गणेशजी तथा महाँदेवका मूर्तिहरू राखिएका छन्। मन्दिरमा १९८६, २०१३, २०३१ का घण्टहरू रहेका छन्। मन्दिर परिसरमा चारैतर्फ खुल्ला भएको स्लेटको छानो बनाएको होम गर्ने स्थान बनाएको छ। यो मन्दिर निर्माणमा विशालकाय शिलापट्टहरू प्रयोग भएको देखिएता पनि हाल त्यसका अवशेषहरू मात्र बाँकी छन्। मन्दिरको प्राचीनता नष्ट भइसकेको छ। मन्दिर क्षेत्रमा यत्रतत्र छरिएका शिलापट्ट र पाषाण अवशेषहरूलाई हेर्दा यो मन्दिरको स्थापना कत्युरी शासनकालमा भएको मानिन्छ। हालै गरिएको एक अध्यायनका क्रममा यस स्थानमा तिब्बती भाषामा "ॐ मणिपद्मे हुँ" उत्कृण गरिएको प्रस्तर अभिलेख फेला परेको छ। यस अभिलेखबाट खसमल्ल शासनकालमा यस स्थानमा पनि बौद्ध धर्मसँग सम्बद्ध क्रियाकलापहरू हुने गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ। यसैगरि यहाँ पनि पादुकास्थान र शिरस्थानको जस्तै छोटा लामा अभिलेखहरू उत्कृण गरिएका केही ढुंगाहरू उपलब्ध भएका छन्। वि.सं. २०७२ साल बैशाख १ गते देखि ३० गतेसम्म पुरा एक महिना यस स्थानमा कोटीहोम चलेको थियो ।
डुङ्गेश्वर
डुङ्गेश्वर मन्दिर दैलेख जिल्लाको एक धार्मिक पीठ हो। यो स्थान दैलेख जिल्लाको सबै भन्दा होचो स्थान तल्लो डुङ्गेश्वरमा अवस्थित छ। लोहोरे खोला र कर्णाली नदीको संगममा अवस्थित यस ठाउँको उचाईं समुद्र सतहदेखि ५४४ मिटर रहेको छ। प्राचीन कालमा यहाँ दधिची मुनीको आश्रम रहेको विश्वास गरिन्छ। डुङ्गेश्वरमा शिद्धेश्वर महादेवको र डुङ्गेल मन्दिर गरेर दुईवटा मन्दिरहरू रहेका छन्। कसैकसैले यस क्षेत्रलाई पञ्चकोशी मध्यको एक स्थान हो कोटिलास्थान पञ्चकोशी भित्र पर्दैन भनेर पनि भन्दछन्। यी विविध कारणहरूले गर्दा यसलाई एक पीठ मानिएको छ। यो पीठ हाल दुल्लु नगरपालिकामा जोडिएको नाउलेकटुवाल गाउँमा अवस्थित छ। कर्णाली नदी र लोहरेखोलाको दोभानमा अवस्थित यो शिवालय कर्णाली राजमार्गको छेउमा छ। यो पीठको प्राचीनताको सम्बन्धमा रोचक ऐतिहासिक प्रसंग प्रचलित रहेको छ। दैलेखमा तल्लो डुङ्गेश्वर र माथिल्लो डुङ्गेश्वर नामका दुईवटा स्थानहरू छन्। माथिल्लो डुङ्गेश्वर लगायत मन्दिर नजिकैको पुल पारिको क्षेत्र डुङ्गेश्वर गाउँपालिकामा पर्दछ भने मन्दिर भएको क्षेत्र दुल्लु नगरपालिका भित्र पर्दछ । कुनै समयमा छिउडिपुशाकोटको रिजु पोखराबाट दुध पोखरेल थर भएका ज्योतीखर उपाध्याय नाम गरेको एक जना ब्राह्मण दैनिक रूपमा घरबाट बिहानै हिंडेर तल्लो डुङ्गेश्वरस्थित कर्णाली र लोहरेको संगममा पुगी पञ्चक्रिया तथा स्नानादी सम्पन्न गरेर त्यही नजिकैको गुफा भित्र पस्ने गर्दा रहेछन्। त्यस गुफा भित्र रहेको शिवको प्रतीकमा पूजाआजा तथा ध्यान, जप, तप, सम्पन्न गरेर पुनः आफ्नै घरमा गएर शद्ध भोजन गर्ने ती ब्राह्मणको हातमा एक्कासि अपाङ्गता देखिएछ। आफ्नो शारीरिक अवस्था कमजोर भए पनि पूजापाठमा निरन्तरता दिएका ती ब्राह्मणको वि.सं. १९३५ मा कर्णाली नदीको किनारामा सागर गिरी नाम गरेको एकजना साधुसँग भेट भएछ। ती ब्राह्मणले सागर गिरीसँग आफ्नो अपांगताको कारणले गर्दा शिवपूजा नियमित गर्न सम्भव नभएकाले यस पूजालाई निरन्तर गरिदिन भनी अनुरोध गरेछन्। ती साधुले आफू मतवाली भए पनि ती ब्राह्मणको अनुरोधलाई स्वीकार गरेपछि गिरी थरका कुमार युवकले पूजा परम्परा चलाउने र दुध पोखरेल थरका ब्राह्मणहरूले मन्दिरको होम पाठादी कार्यहरू गर्ने शर्तमा गुफाभित्र रहेको शिवलिंग ल्याएर त्यस स्थानमा स्थापना गरे र आफूमा भएको दैवी शक्ति पनि सागर गिरीलाई हस्तान्त्रण गरे। त्यसपछि भक्तजन तथा राजाप्रजा मिलेर मन्दिरको संरक्षण सम्बर्धन हुँदै गयो। मन्दिरमा पूजा किर्तनका लागि दमाहा, नगारा तथा निसानहरू बनाइए। मन्दिरको ख्याति पनि बढ्दै गयो।
हरिशंकरी यात्रा
हिन्दु मान्यता अनुसार भगवान विष्णुलाई हरि भनिन्छ भने भगवान शिवलाई शंकर भनिन्छ। हरि र शंकर अथवा विष्णु र शिवको संयुक्त पावनभूमिमा गरिने यात्रालाई नै हरिशंकरी यात्रा भनिन्छ। वैश्वानर पुराणका अनुसार शिरस्थान, नाभिस्थान, कोटिला, धुलेश्वर र पादुकास्थानलाई पञ्चकोशी भनिएको छ। हरेक वर्ष मंसिर महिनोको १ गते देखि यो क्षेत्रमा हरिशंकरी यात्राको सुरु गरेर पाँचैवटा तीर्थस्थानको विधिअनुसार पूजापाठ, दान, जपतप आदि कार्यहरू गरेर अंतमा तल्लो डुङ्गेश्वरमा गएर विसर्जन गरिन्छ। हरिशंकरी यात्राको सुरुमा पहिले नाभिस्थान स्थित भैरवी नदीमा स्नान, पूजापाठ र तर्पण आदि कार्य गरी यात्रा प्रारम्भ गरिन्छ। भैरवी नदी उत्तर तिर बगेकी छन्। त्यस पछि नाभिस्थान नजिकै रहेको सिद्धेश्वर पर्वतको दर्शन गरेर यात्रा अगाडि बढाइन्छ। त्यसपछी सिद्धिदा नदीमा स्नान र पूजापाठ गरिन्छ। त्यसपछी यो क्षेत्रमा रहेका सम्पूर्ण तीर्थहरू जस्तै:- भृगु तीर्थ, क्षेत्रपाल, ललाट, ब्रह्म शिला आदि तीर्थहरूको दर्शन तथा पूजा गरिन्छ। त्यसै स्थानको नजीकमा रहेका गंगा र यमुना भनिने नदीमा स्नान गरेर देह शुद्ध गरिन्छ। देहशुद्धीपछी अग्निपूजा तथा हवन गरेर वैश्वानर ज्वालाको दर्शन गरिन्छ। त्यसपछी शिरस्थानमा गएर रुद्रावती र पद्मावती नदीको वीचमा रहेको प्रेतशिलामा पृतिहरूको लागि पिण्डदान गरेर शिरस्थान स्थित वैश्वानर ज्वालाको दर्शन गरिन्छ। त्यसपछी त्यहाँ रहेका सम्पूर्ण तीर्थहरू जस्तै:- ललाट तीर्थ, नासिका तीर्थ, चक्षु तीर्थ कर्ण तीर्थ र शिखा तीर्थको दर्शन गरिन्छ। त्यहाँ नजिकै रहेको गंधमादन पर्वतमा मालिका मन्दिरको दर्शन गरेर मालती नदीमा स्नान र जलपान गरिन्छ। त्यसपछी सिद्धगंगा नदीमा स्नान गरेर कोटिलास्थानमा जानु पर्छ। त्यहाँ गएर कोटेश्वर महादेवको दर्शन गरेर तल्लो डुङ्गेश्वर स्थित सिद्धेश्वर महादेवको दर्शन पूजापाठ गरिन्छ। त्यस पछि स्वामी कार्तिकको दर्शन, पादुकास्थानको दर्शन गरेर धुलेश्वमा गएर हरिशंकरी यात्राको विसर्जन गरिन्छ।
पञ्कोशी यात्राको वैद्विक नियम
पञ्चकोशी क्षेत्रको दुल्लु अवस्थित परम पावन वैश्वानर धाम मध्यको धुलेश्वरलाई केन्द्र मानेर पूर्वमा ५ कोष, पश्चिममा ५ कोष, उत्तरमा ५ कोष र दक्षिणमा ५ कोष गरेर जम्मा २० कोषको क्षेत्र नै पञ्चकोशी क्षेत्र हो। यस तीर्थको यात्रा गर्ने वैद्विक नियम रहेको छ। पुण्य प्राप्ति र पाप निवारणका लागि ५ दिने यात्रा गरिन्छ । देव प्रतिष्ठा, देव दर्शन र दिव्य शक्ति प्राप्तका लागि ९ वा ११ दिने यात्रा गरिन्छ। असाध्य शारीरिक र मानसिक रोग निवारण र ज्ञान वा मोक्ष प्राप्तीको लागि  १५ दिने यात्रा गर्नु पर्छ। कुल वंशको सुधार र पितृ उद्धारका लागि २१ या २५ दिने यात्रा गर्नु पर्छ भने जगत कल्याण, राष्ट्र कल्याण र आत्म कल्याणका लागि ३१ दिने यात्रा गर्ने विधान रहेको छ।
भारतका शास्त्रीय भाषाहरू
भारत सरकारले छ भाषाहरूलाई भारतको शास्त्रीय भाषाको रूपमा मान्यता दिएको छ। सन् २००४ मा, भारत सरकारले घोषणा गर्‍यो कि निश्चित मापदण्डहरू पूरा गर्ने भाषाहरूलाई भारतको "शास्त्रीय भाषा" को दर्जा दिन सकिन्छ। भाषाहरूलाई शास्त्रीय भाषाको रूपमा वर्गीकरण गर्ने मागहरू विचार गर्न भारत सरकारले समिति गठन गरेको थियो।
भाषाहरू
भारतीय गणतन्त्रका घोषित शास्त्रीय भाषाहरू: कन्नड, मलयालम, ओडिया, संस्कृत, तमिल र तेलगु।
मापदण्ड
सन् २००४ मा, "शास्त्रीय भाषा" को पुरातनता को उमेर को लागि अस्थायी मापदण्डको अस्तित्व को कम्तिमा १००० वर्ष मानिएको थियो। पछि "शास्त्रीय भाषा" को रूपमा वर्गीकरणको लागि विचार गरिने भाषाहरूको योग्यता निर्धारण गर्न निम्न मापदण्डहरू राखिएका थिए।"१५००-२००० वर्षको अवधिमा यसको प्रारम्भिक पाठ / लिखित इतिहासको उच्च पुरातात्विकता; पुरातन साहित्य/ग्रन्थहरूको एक समूह, जसलाई वक्ताहरूको पुस्ताद्वारा बहुमूल्य सम्पदा मानिन्छ; साहित्यिक परम्परा मौलिक होस् र अर्को भाषिक समुदायबाट लिइएको होइन; शास्त्रीय भाषा र साहित्य आधुनिक भन्दा भिन्न भएकोले, त्यहाँ शास्त्रीय भाषा र यसको पछिल्ला रूपहरू वा यसको शाखाहरू बीचको विच्छेद हुन सक्छ।"
अन्य भाषाहरूको माग
आगामी केही वर्षहरूमा, पाली, बङ्गाली, मराठी, मैथिली र मणिपुरी लगायतका अन्य भाषाहरूलाई शास्त्रीय दर्जा दिनुपर्ने मागहरू उठेका छन्।
कोलेस्टेरोल
कोलेस्टेरोल शरीरका प्रत्येक कोषहरूमा पाइने नरम चिल्लो पदार्थ हो। यसको उत्पादन प्रमुखरूपमा कलेजोमा हुन्छ। स्वस्थ्य जीवनका लागि कोलेस्टेरोल आवश्यक हुन्छ । रगतमा पाइने बोसोलाई कोलेस्टेरोल भनिन्छ । यसले शरीरको प्रत्येक कोशिकालाई जिवित राख्न मद्दत गर्छ । ब्लड प्लाजमाद्वारा कोलेस्टेरोल शरीरको विभिन्न अंगमा पुग्छ । तर, कहिले कहिं यसको मात्रा बढ्न सक्छ । जब रगतमा कोलेस्ट्रोलको मात्रा अधिक हुन्छ, त्यसले मुटुमा समस्या पैदा गर्ने खतरा रहन्छ ।
परिचय
रगतमा आवश्यकभन्दा बढी कोलेस्टेरोलको मात्रा भए त्यसले शरीरलाई नराम्रो असर पार्छ। बढी भएको कोलेस्टेरोलले मुटुका धमनीको भित्री भित्तामा जम्मा भई नसा साँघुर्‍याएर रक्तप्रवाहमा अवरोध पुर्‍याउँछ। यसरी प्रभावित धमनी उल्लेख्य रूपमा बन्द भए वा साँघुरिएमा त्यसबाट मुटु दुख्ने रोग (ऐँठन), पक्षाघातजस्ता समस्या देखापर्न सक्छन्। यसबाट जीवन जोखिममा पर्ने वा अपाङ्गसमेत हुनसक्छ। त्यसैले जोकसैले पनि आफ्नो रगतमा कोलेस्टेरोलको मात्रा सन्तुलित राख्न प्रयत्न गर्नुपर्छ। कोलेस्टेरोलको आवश्यक मात्रा हरेक बिरामीमा फरक-फरक हुन्छ।
४५ वर्ष नाघेका व्यक्तिहरूले आफ्नो रगतमा कोलेस्टेरोलको मात्रा ठीक ठाउँमा राख्न पारिवारिक चिकित्सकसँग परामर्श लिई नियमित जाँच गराउनुपर्छ। मासु, दूधबाट बनेका पदार्थहरू र अण्डाको पँहेलो भाग यसका प्रमुख स्रोतहरू हुन्। नियमित शारीरिक व्यायाम, ताजा तरकारी तथा फलफूल यथाशक्य सेवन गर्ने र चिल्लो तथा भुटेका/तारेका खाद्यपदार्थको प्रयोग नगर्ने बानी बसाल्दा पनि कोलेस्टेरोलको मात्रा घट्न सक्छ। यसको मात्रा घटाउने केही औषधि पनि छन्, जुन चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र सेवन गर्नुपर्छ। साधारणतया एक व्यक्तिमा कुल कोलेस्टेरोल २०० एमजी, एलडीएल १०० एमजी, टीजी १५० एमजीभन्दा तल र एचडीएल ४५ एमजीभन्दा माथि राखिराख्नुपर्छ।
लिपोप्रोटिन,असल र खराब कोलेस्टेरोल
कोलेस्टेरोल तथा अन्य चिल्लो पदार्थहरू रगतबाट कोषहरूमा र कोषहरूबाट रगतमा विशेष प्रकारका भरियाहरूद्वारा बोकिने गर्छन्। यी भरियाहरूलाई लिपोप्रोटिन भनिन्छ। लिपोप्रोटिनहरू हाम्रो शरीरमा धेरै प्रकारका छन् तर हामीले सधैँ सुन्ने गरेका लिपोप्रोटिनहरू मुख्यतया एलडीएल (LDL) र एचडीएल (HDL) हुन्। यी दुवै लिपोप्रोटिनहरू कोलेस्टेरोल बोक्ने भरियाहरू हुन्।एलडीएलले रगतबाट कोलेस्टेरोल र अन्य चिल्लो पदार्थहरू बोकेर रक्तनलीमा पुर्‍याई जम्मा गरिदिन्छ। यसका कारण रक्तनली साँगुरिन पुग्छ र हृदयघात र मस्तिष्कघातको सम्भावना बढ्छ। यसले बोकेको एलडीएल कोलेस्टेरोललाई खराब कोलेस्टेरोल भनिन्छ।
एचडीएलले रक्तनलीमा जम्मा भएको कोलेस्टेरोललाई रगतमा फिर्ता ल्याई कलेजोमा पुर्‍याउँछ। यसले रक्तनलीमा जमेको कोलेस्टेरोललाई घटाएर रक्तनली सफा गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यस कारण एचडीएलले बोकेको कोलेस्टेरोललाई असल कोलेस्टेरोल भनिएको हो। एचडीएल कोलेस्टेरोलको मात्रा बढी भएमा हृदयघात र मस्तिष्कघातको सम्भावना कम रहन्छ। यदि यसको मात्रा कम भएमा हृदयघात र मस्तिष्कघातको सम्भावना बढ्छ।
प्रभाव र हृदयघातको खतरा
प्रत्येक व्यक्तिले २० वर्षो उमेर नाघेपछि रक्त कोलेस्टेरोलको परीक्षण गराउनु उपयुक्त हुन्छ। यो विशेष परीक्षण हो। यसको नतीजा चिकित्सकहरूलाई देखाउनर्ुपर्छ। एचडीएल कोलेस्टेरोलको पनि जाँच गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ। किनकि यो कम भएमा खतरा हुन्छ। त्यस्तै एलडीएल कोलेस्टेरोल बढी भएमा पनि खतरा बढ्छ। रगतमा भएको चिल्लो पदार्थको मात्रा थाहा पाउन लिपिड प्रोफाइल ( Total Cholesterol HDL, LDL, VLDL, र Triglyceride) जाँच्नर पर्छ।
लिपिड प्रोफाइलको परीक्षण सही प्रकारले गर्नु अलि कठिन कार्य हो। यसकारण जुनसुकै प्रयोगशालामा यसको परीक्षण नगर्नु नै उपयुक्त हुन्छ। चिकित्सकले जहाँ परीक्षण गराउनका लागि सिफारिस गरेका छन् त्यही प्रयोगशालामा परीक्षण गराउनु बेस हुन्छ। गल्ली-गल्लीमा खुलेका सबै प्रयोगशालाहरू भरपर्दा हुँदैनन्।
कोलेस्टेरोल घटाउन आहारामा परिवर्तन गर्नु महत्त्वपूर्ण् कदम हो। कम कोलेस्टेरोलयुक्त खाद्यपदार्थको प्रयोग र चिल्लो पदार्थमध्ये अनस्याचुरेटेड फ्याट्स (Unsaturated Fats)को प्रयोग गर्नु आहार परिवर्तनको विशेषता हो। यससम्बन्धमा अमेरिकन हार्ट एसोसिएसनले दैनिक आहारमा उपयोग हुने क्यालोरीको ३० प्रतिशतसम्म मात्र चिल्लो पदार्थ (fat)को प्रयोग गर्ने, सम्पूर्ण क्यालोरीको १० प्रतिशतभन्दा कम मात्र स्याचुरेटेड फ्याटबाट लिने, सम्पूर्ण क्यालोरीको १० प्रतिशतसम्म मात्र पोलिस्याचुरेटेड फ्याटबाट लिने र दैनिक ३०० मि.ग्रा. भन्दा कम कोलेस्टेरोलयुक्त आहार लिने सिफारिस गरेको छ।
कोलेस्टेरोल र खाना
स्याचुरेटेड फ्याट कोठाको तापक्रममा कडा हुन्छ र यो मासु, बटर, मख्खन, नरिवल, पाम तेलमा अत्यधिक पाइन्छ। यसको प्रयोगले रक्त कोलेस्टेरोल बढ्छ।पोली स्याचुरेटेड फ्याट कोठाको तापक्रममा तरल नै रहन्छ। यो र्सर्ूयमुखी, मकै, भटमास, तोरी आदिको तेलमा अत्यधिक पाइन्छ। यसको प्रयोगले रक्त कोलेस्टेरोल त्यति धेरै मात्रामा बढ्दैन।
मोनो अनस्याचुरेटेड फ्याट बदाम, ओलिभ र एभोकाडोका तेलहरूमा अत्यधिक पाइन्छ। यसको प्रयोगले रक्त कोलेस्टेरोल त्यति धेरै मात्रामा बढ्दैन। स्याचुरेटेड फ्याटको सट्टा आहारामा पोली र मोनोअनस्याचुरेटेड फ्याटको प्रयोग गर्नुपर्छ। करिब ३० मिलिलिटर -५-६ चिया चम्चा) सम्म तेल र चिल्लो पदार्थ दैनिक आहारमा लिन सकिन्छ।
खाना पकाउँदा तेल कम राख्नर्ुपर्छ। मासु पकाउँदा छाला र बोसो सबै काटेर फालेपछि मात्र पकाउनर्ुपर्छ। साथै पकाउँदा पग्लेको बोसोको रसलाई झिकेर फाल्नर्ुपर्छ। दैनिक दुई पेगभन्दा बढी रक्सी पिउनुहुँदैन। मासुमा पाइने प्रोटिनको बदला दाल, भटमास, सिमी, मटर आदिमा पाइने प्रोटिनमा बढी जोड दिनर्ुपर्छ। सागपात, हरियो तरकारी, फलफूल, गहुँ, चामल, दाल अत्यन्त फाइदाजनक छन्। यिनीहरूको उपयोग प्रशस्त मात्रामा गर्नुपर्छ। धूमपान गर्नुहुँदैन। ओमेगा ३ फ्याटी एसिडयुक्त खाद्यपदार्थ -माछाको तेल, सिमी, बोडी, भटमास आदिबाट तयार पारिएका खाद्यपदार्थ) हरू आहारमा प्रयोग गर्नुपर्छ।
ट्राइग्लाईसेराइडले पनि हृदयघात हुन सक्छ
प्रकृतिमा धेरैजसो चिल्लो पदार्थहरू ट्राइग्लाईसेराइडको रूपमा रहेका छन्। ट्राइग्लाईसेराइड खाद्यपदार्थहरूबाट र शरीरभित्रै पनि निर्माण हुन्छ। उच्च रक्तचापका रोगीहरूको रगतमा कोलेस्टेरोलका साथमा ट्राइग्लाईसेराइडको पनि वृद्धि भएमा हृदयघातको सम्भावना बढ्छ। बढेको ट्राइग्लाईसेराइडलाई घटाउनु उपयुक्त हुन्छ।यस अवस्थामा कम चिल्लो, कम प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट तथा कम चिनी तर बढी फाइबरयुक्त आहार लिनर्ुपर्छ। पकाउने तेल दैनिक ५-१० ग्राम मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ। तेलमा र्सयमुखी, मकै, भटमास आदिको तेल प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। चिल्लोमा तारेका खाना जस्तै- परौठा, समोसा, पुरी, दालमोठ आदि खानु हुँदैन। यस्तै प्रशोधित कार्बोहाइड्रेट जस्तै- चिनी, गुड, जाम, मह, जुस, चकलेट, मैदाको रोटी, सुजी, सेतो पाउरोटी, बिस्कुट, चाउचाउ, माकारोनी आदि खानुहुँदैन।
त्यसै गरी सोडाबाहेक कुनै पनि कोक, फ्यान्टा, पेप्सीजस्ता पेयपदार्थ नपिउनु राम्रो हुन्छ। साथै अल्कोहलयुक्त पेयपदार्थ पनि पिउनुहुँदैन। बटर, क्रिम, चीज, आइसक्रिम तथा अन्य क्रिमयुक्त खाना, बंगुर र खसीको मासु नखाने तर बोसो नभएका कुखुरा र माछा खाए हुन्छ। काजु, बदाम, ओखर तथा ड्राइप|mुट्स खानुहुँदैन। पर्ूणा गहुँको पीठो -प्रशोधन नगरिएको), गहुँको रोटी, गेडागुडी, खस्रो चामल, सागपात, हरियो तरकारी, फलफूल, उच्च फाइबरयुक्त खाना प्रशस्त खान सकिन्छ।
खानामा फाइबरको प्रमुख स्रोत गहुँ ओट, गेडागुडी, हरियो सागपात, तरकारी तथा फलफूलहरू हुन्। पालिस गरिएको चामलमा फाइबर हुँदैन। त्यस कारण चामल प्रयोग गर्दा खस्रो र बाहिरी पातलो बोक्रा नफालिएको प्रयोगमा ल्याउनर्ुपर्छ।
टोटल कोलेस्टेरोल
२०० mg./dl भन्दा कम - सन्तोषजनक
२०० देखि २३९ mg/.dl - खतराको सिमाना
२४० mg./dL mन।रमी वा बढी - खतरनाक
एलडीएल कोलेस्टेरोल
एलडीएलको मात्राले हृदयघातको खतरालाई टोटल कोलेस्टेरोल (Total Cholesterol) भन्दा राम्रोसँग प्रतिविम्बित गर्छ।
१०० mg/.dl भन्दा कम - सन्तोषजनक
१०० देखि १२९ mg/.dl - खतराको सिमाना
१३० mg/.dl वा बढी - खतरनाक
एचडीएल कोलेस्टेरोल
सामान्यतया महिलामा ५०–६० mg/dl र पुरुषमा ४०–५० mg/dl हुनुपर्ने मान्यता छ। एचडीएल कम भएमा हृदयघातको खतरा बढ्छ।
४० mg./dl भन्दा बढी - सन्तोषजनक
४० mg/dl नरमी भन्दा कम - खतरनाक
एचडीएलको मात्रा कसरि घट्छ ?
धूमपान गरेमा।
शरीरको तौल आवश्यकभन्दा बढी भएमा।
शरीरिक रूपले अल्छी भएमा -व्यायामको कमी)।
एचडीएलको मात्रा कसरी बढाउने ?
धूमपान रोक्ने।
शरीरको तौल घटाउने।
शारीरिक रूपले सक्रिय रहने -व्यायाम, योगासन आदि गर्ने)।
साभारः डा. प्रकाशराज रेग्मी
जीवाहार महाचील
जीवाहार महाचील (Clanga clanga) नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यो चरा उत्तरी युरोपदेखि युरेसिया हुँदै मध्यपूर्व, दक्षिणी तथा पूर्वी एसिया सम्म पाइने गर्छ। यसको बैज्ञानिक नाम clanga प्राचिन ग्रिक शब्द κλαγγήबाट आएको हो जसको अर्थ "चिच्याउनु" हुन्छ। यसलाई अङ्ग्रेजीमा ग्रेटर स्पटेड इगल (Greater Spotted Eagle) भनिन्छ।
विबरण
जीवाहार महाचील ५९ देखि ७१ सेन्टिमिटर (२३-२८ इन्च) लामो तथा पंखेटा फिजाउँदा १५७ देखि १७९ सेन्टिमिटर (५.१५-५.८७ फिट) हुन्छ। सामान्यतया भालेको तौल १.६ देखि २.५ किलोग्राम (३.५-५.५ पाउण्ड) तथा पोथीको तौल ३.२ किलोग्राम (७.१ पाउण्ड)सम्म हुन्छ। यो मझौला नापको चील, छोटा र चौडा पखेटाहरु तथा गठिलो टाउको र छोटो पुच्छर हुन्छ। यसको पखेटाहरू हावामा तैरिँदा प्रष्टरूपले कुइनादेखी तल कोण परेको र आकाशिँदा पुरा सिधा हुन्छ। यसको लघु महाचील भन्दा गठिलो जसको बढी जसको बढी चौडा पखेटा र वर्गाकार पङ्खाहस्त साथै छोटो पुच्छर हुन्छ। यसको गाढाखैरो पखेटाका माथिल्ला रतल्ला पङ्खढकनी उडान पङ्खहरूसँग त्यति फरक नदेखिने र प्राय: जसो पखेटाको तल्लो भागमा कुइनाको दोस्रो सेतो सेतो खुर्पाकार चिन्ह हुँदैन। यसलाई गोपायु महाचीलसँग दाज्दा उडामा थोरै बाहिर निस्किएको टाउको साथै पखेटाहरू छोटा र कम गहिरो पङ्ख औँला भएका पखेटाका टुप्पाहरू हुन्छन्। जीवाहार महाचील विश्रामको बेलामा सुरुवाल कम खुकुलो देखिने साथै सानो ठोँड जसमा गोलाकार नाकका पोरा र मुखको कापा छोटो भएको हुन्छ। यसको वयस्क गोमायुको जस्तो उडान र पुच्छरपङ्खको तल्लो भागाम तेर्सा धर्साहरू तथा पखेटामा गाढा पृष्ठ पङ्खधार नभएको र गाढा च्यापु हुन्छ। यसको बच्चाको गाढाखैरो ढकनीमा मोटो सेतो टुप्पो भएको हुन्छ।
वितरण तथा वासस्थान
जीवाहार महाचीलले प्रजनन् अवधी उत्तरी युरोपदेखि युरेसिया हुँदै पूर्वसम्म विताउने गर्छ। हिउँदको मौसममा यो चरा दक्षिणी-पूर्वी यूरोप, उत्तर-पूर्वी अफ्रिका, मध्य पूर्व र नेपाल लगायतका भारतीय उपमहाद्वीपका राष्ट्रहरूमा बसाई सर्छ। यो प्रजाति २५० मि. देखि ३८४० मि. सम्म पाइने गर्छ। यो चरा ठूला नदी तालहरू तथा पानीका स्रोतहरू नजिकैको रूखले ढाकिइका क्षेत्र रुचाउने गर्छ।
खतरा तथा संरक्षण अवस्था
वासस्थान विनास तथा क्षति यसका लागि खतराको प्रमूख कारण हो। यसले गर्दा यो ‍प्रजाति विश्वमा संरक्षणका हिसाबले संवेदनशील अवस्थामा रहेको छ।
मार्मट
मार्मट वा फ्याउमुसा (Marmot), लोखर्के जस्तै मार्मोटा (Marmota) प्रजाति अंतर्गत पर्ने १४ प्रजातिका जनावर मध्य एक हो। सामान्य अर्थमा फ्याउमुसा ठूला जमीनी लोखर्के हुन।
नेवारी (स्पष्टता)
नेवारी शब्दले दुई अर्थ जनाउन सक्दछ:
जर्जिया (स्पष्टता)
जर्जिया मुख्यत निम्न स्थानसँग सम्बन्धित छ:
जर्जिया शब्द निम्न विषयसँग पनि सम्बन्धित छ:
रोमानी भाषा
रोमानी भाषा एक भारतीय-इरानी भाषा हो। यो भाषाको प्रयोग रोमा समुदायले गर्दछन्।
धोदासाइं
धोदासाइं नेपालको सेती अञ्चलको अछाम जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ७८५ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार धोदासाइंको जनसङ्ख्या ४४२१ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
राग महाचील
राग महाचील (वैज्ञानिक नाम: Aquila rapax)  नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको प्रजाति हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ताउनी इगल (Tawny Eagle) भनिन्छ।
अरुणा राय
अरुणा राय (जन्म:२६ जुन १९४६) एक भारतीय राजनीतिज्ञ तथा सामाजिक कार्यकर्ता हुन् । उनी द्वारा स्थापित मजदुर किसान शक्ति सङ्गठनका उनी अध्यक्ष छिन । सुचनाको अधिकार सम्बन्धि आन्दोलन आरटिआई का लागि उनलाई मुख्यत: चिनिन्छ । आर टि आई २००५ सुचनाको ऐन का लागि उनी अगुवा थिइन्, हाल उनी राष्ट्रिय सल्लाहकार परिषदका सदस्य छिन् ।
जीवनवृति
वहाँले सन् १९६८ देखि सन् १९७५ सम्म भारतीय प्रशासनिक सेवामा कार्य गरेकी थिइन् । पछि वहाँले आफ्नो पदबाट राजिनामा दिएर सामाजिक कार्यकर्ताका रूपमा आफुलाई स्थापित गरिन् । वहाँले सामाजिक कार्य र अनुसन्धान केन्द्र तिलोनिया, राजस्थानमा प्रवेश गरिन् र त्यहाँ कार्य गरिन् ।
पुरस्कार तथा सम्मान
राजस्थानको गरिब जनताको जीवन उकास्नका लागि उनलाई सन् २००० को रमन म्याग्सेसे पुरस्कार पुरस्कार प्रदान गरियो । सन् २०१० मा उनले जन प्रशासन सम्बन्धि उत्कृष्ट कार्यको लागि भारतको प्रतिष्ठित लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रिय पुरस्कारबाट समेत सम्मानित भईन ।
राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद
सन् २००४ मा मनमोहन सिंहको सरकारले उनलाई राष्ट्रिय सुरक्षा परिषदको सदस्यको रूपमा मनोनयन गर्यो ।
नेपाल राष्ट्रिय खेलकुदको सम्पूर्ण संस्करणका पदक तालिकाहरू
पाचौँ संसकरण
पाचौँ राष्ट्रिय खेलकुदको अन्तिम पदक तालिका
मादक पदार्थ
मादक पदार्थ वा अल्कोहलयुक्त पेय पदार्थ इथानोल नामक इथाइल अल्कोहल युक्त पेय पदार्थ हो ।
सहरी अर्थतन्त्र
सहरी अर्थतन्त्र घर गृहस्थी र ब्यापार का ठाउँको अध्ययन गरिने अर्थतन्त्र शहरी अर्थतन्त्र हो। यही दुई गृहस्थी र ब्यापारका बिचमा भएको दुरिजन्य नाताले शहरको उत्पत्ती, र बृधी-विकास कसरी भयो भन्य विषय यसमा हेरिछ।
हिउँ चितुवा
हिउँ चितुवा (Snow Leopard) ठुलो बिरालो प्रजातिको मांसाहारी जनावर हो, जुन दक्षिण एसिया तथा मध्य एसियाका हिमाली क्षेत्रमा पाइन्छ। हिउँ चितुवा समुन्द्री सतहबाट ३,००० देखि ५,५०० मिटर उचाइ बीचका चट्टानी हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्छन। लुकेर रहने स्वभाबको कारण यिनिहरूको सही सङ्ख्या थाहा हुन सकेको छैन, तापनि खुला जङ्गली क्षेत्रमा ३,५०० देखि ७,००० को सङ्ख्यामा तथा बिश्वका चिडियाघरहरूमा ६०० देखि ७०० को सङ्ख्यामा हिउँ चितुवाहरू रहेको अनुमान गरिएको छ।
हिउँ चितुवा अन्य ठुला बिरालो प्रजातिका जनावर भन्दा सानो हुन्छ, तर उनीहरू कै आकारमा देखिन्छ, सामान्यतया यिनीहरूको तौल २७ देखि ५४ किलोग्राम तथा लम्बाइ ७५ देखि १३० सेन्टिमिटरको हाराहारीमा हुन्छ भने पुच्छर सहितको लम्बाइ यो लम्बाइको ७५ देखि ९० प्रतिशत बढी हुने गर्छ।
स्वरूप
यसको थुतुनो छोटो हुन्छ र नाकका प्वाल ठुला हुन्छन् जसले गर्दा हिमाली क्षेत्रमा स्वास फेर्न सजिलो हुन्छ। यसको शरीरमा हल्का खैरो रंगको लामा र बाक्ला भुत्ला हुन्छन्। यसको शरीरभरी काला पहेँला थेग्लाहरू हुन्छन् र छाती सेतो हुन्छ। यसको आँखा निलो वा हरियो रंगको हुन्छ पंजा ठुला हुन्छन् जसले गर्दा यिनीहरू हिउँमा सजिलै हिड्न सक्छन। लामो र लचकदार पुच्छर हुन्छ जसले गर्दा चट्टानी भू-भागमा हिड्दा शरीर संतुलन गर्न सहयोग मिल्छ।
वासस्थान
हिउँ चितुवा हिमाली क्षेत्रका जङ्गल तथा पत्थरीला पहाडहरूमा बसोबास गर्ने गर्दछ।
‍‍
भौगोलिक बितरण
हिउँ चितुवा मध्य तथा दक्षीण एसियाको उबडखाबड परेको हिमाली प्रदेशमा लगभग १,२३०,३०० वर्ग किलोमिटरको क्षेत्र भित्र पाइन्छ, जुन क्षेत्र भित्र नेपाल, चीन, भारत, अफगानिस्तान, भुटान, कजाखस्तान, किर्गिस्तान, मंगोलिया, पाकिस्तान, रसिया, ताजकिस्तान र उज्वेकिस्तान लगायतका बाह्र वटा देशहरू पर्छन।
भौगोलिक बितरण अनुसार हिम चितुवा बसोबास गर्ने क्षेत्र पश्चिम अफगानिस्तानको हिन्दुकुस शिर दर्या(the Syr Darya)बाट पमिर हिमालय, टियान शान(Tian Shan), काराकोरम हिमाल,कश्मिर, कुन्लुन, हुँदै दक्षिणी साइबेरीया सम्म फैलिएको छ, जहाँ रसियाको अल्ताइ हिमाल, साजन, तन्नु-ओला हिमाल र बैकाल तालको पश्चिमी क्षेत्रका हिमलायहरू पनि पर्दछन। हिउँ चितुवा मंगोलियामा मंगोलिया तथा गोवी अल्ताइ र खाङ्गाई हिमालाम तथा तिब्बतमा उत्तरमा अल्ताइन-ताह(Altyn-Tagh) सम्म पाइन्छ।
सङ्ख्या तथा संरक्षण स्थिति
म्याककार्थिले सन २००३ मा गरेको अध्ययनका अनुसार हिउँ चितुवाको कुल सङ्ख्या ४,०८० देखि ६,५९० को हाराहारिमा रहेको देखिन्छ(तालिका तल छ), यो अनुमानित सङ्ख्यामा हाल फरक पर्न सक्छ। साथै बिश्वभरिका चिडियाघरहरूमा लगभग ६००-७०० को सङ्ख्यामा हिउँ चितुवाहरू रहेको अनुमान गरिएको छ।
सन १९७२ मा आई यु सि एन(IUCN)ले हिउँ चितुवालाई बिश्वब्यापि रूपमा यसको खतरामा परेका प्रजातिको रातो सूची(Red List of Threatened Species)मा सूचीकृत गर्‍यो, सन २००८मा यहि खतराको सूचीलाई कायम नै राखियो।
संरक्षण क्षेत्रहरू:
बाहिरी लिङ्कहरू
रसुवा स्थित लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्ज क्षेत्रको लाङटाङ र क्यान्जिङमा पनि पाईछ
कार्ल्सक्रोना
कार्ल्सक्रोना स्विडेनको शहरी समुदाय जो कार्ल्सक्रोना नगरपालिका, ब्लेकिन्गे, स्विडेन 2010मा ३५,२१२ निवासियहरु बसोबस गरी रहेछ । यो ब्लेकिन्गेसहरको राजधानी पनि हो ।
डराउने पोखरी
डराउने पोखरी नेपालको बागमती अञ्चलको काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो । यो ठाउँमा ६२० वटा घर छन् ।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार डराउने पोखरीको जनसङ्ख्या ३२८६ छ। यस मध्य पुरुष ४७%, र महिला ५३% छन् ।
धोदेनी
धोदेनी नेपालको गण्डकी अञ्चलको लमजुङ जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ५४८ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार धोदेनीको जनसङ्ख्या २९७९ छ। यस मध्य पुरुष ५१%, र महिला ४९% छन्।
फलुन खानी क्षेत्र
महान कपर हिमाल एक विश्वसम्पदा क्षेत्र हो ।
बुलबुले ताल
बुलबुले ताल कर्णाली प्रदेशको राजधानी विरेन्द्रनगर, सुर्खेतमा अवस्थित ताल हो। जमिनमुनिबाट बुल्बुल गर्दै पानी आउने भएर बुलबुले ताल नामकरण गरिएको हो। यो समुन्द्र सतहबाट लगभग ६५७ मिटर (२१५७ फिट)को उचाइमा अवस्थित छ। बुलबुले ताल र काँक्रेबिहार एकै उपत्यकामा पर्नुको साथै निकै नजिक अवस्थित छ।
दर्भुङ
दर्भुङ नेपालको गण्डकी अञ्चलको गोर्खा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ६९९ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दर्भुङको जनसङ्ख्या ३७९४ छ। यस मध्य पुरुष ४७%, र महिला ५३% छन्।
अच्युतकृष्ण खरेल
अच्युतकृष्ण खरेल नेपालका पूर्वप्रहरी महानिरीक्षक हुन। २००३ साल फागुन २८ गते मंगलबार काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको खरेलथोक गाविसमा जन्मेका खरेल २०२७ सालमा प्रहरी सेवामा प्रवेश गरेका थिए। निरिक्षकमा प्रवेश गरेका उनले ३१ वर्षको अन्तरालमा महानिरीक्षकसम्मको जिम्मेवारी बहन गरेका थिए। उनी माओवादी जनयुद्धको बेलामा प्रहरी महानिरीक्षक थिए।
इन्द्रायणी
इन्द्रायणी काठमाडौँ एक प्रसिद्ध मन्दिर तथा शक्तिपीठ हो । यो मन्दिर विष्णुमती नदीको पूर्व किनारमा रहेको छ । यो लुती अजिमाको मन्दिर हो। वंशावली का अनुसार कलिगत संवत् ३८२५ मा काठमाडौँ नगर निर्माण गर्दा राजा गुणकामदेवले देशरक्षार्थ नगरको चारैतिर लुमडी अजिमा, कङ्ग अजिमा, म्हेपी अजिमा, मैती अजिमा, तकती अजिमा, ङेतमरु अजिमा, बछला अजिमा, लुती अजिमा स्थापना गरी खटजात्रा चलाएका हुन्। नेपालको विभिन्न स्थानहरूमा लुती अजिमाको  स्थापना गरेर पूजा गरिंदै आएको छ ।
भक्तपुरको इन्द्रायणी देवी
इन्द्रजात्राको दिन भक्तपुरको इन्द्रायणी देबीको खट यात्रा अवेर राति हुने गर्दछ। त्यसको भोलिपल्ट भने खटलाई सिद्धपोखरीमा राखिन्छ। यसै दिन यहाँ मेला लाग्ने गरेको हो। मेलाका दिन बिहान पख भक्तजनहरूको सिद्धपोखरीमा स्नान गर्नको लागि जाने गरेका छन्। दिउसोतिर बाजागाजा सहित इन्द्रयाणीको खट ल्याइए पछि भने पूजा अर्चना हुने गर्दछ। इन्द्रायणीको जात्रा हुने भएकोले यस पोखरीलाई इन्द्रसरोबर पनि भन्ने गरिएको छ। एक दशक अघि पोखरी पुरिन लागेको बेलामा लोप हुने देखिएको सिद्धपोखरी मेला केही वर्ष यता फेरी भब्यताका साथ मनाउन थालिएको हो। चारैतिर पर्खालले घेरिएको पोखरी परिसरमा साँझ सात बजे पछि प्रबेश निषेध गरिएको छ। दिपावलीको गरिने भएकोले वर्षको एक चोटी यसै दिन मात्र सिद्धपोखरी राति अवेर सम्म खुल्ला रहन्छ। भक्तपुर कै सबैभन्दा ठूलो पोखरीको रूपमा रहेका यस पोखरीलाई स्थानीय भाषामा तःपुखु पनि भन्ने गरिएको छ। पोखरीको करीब ९ मिटरको परिधि परिक्रमा गर्न सरदर १० मिनेट समय लाग्ने गर्दछ। मेलाका दिनमा पोखरीका चार वटा ढोका मध्ये पुर्बको एउटै ढोका मात्र खुल्ला राखिन्छ।
मकवानपुरको इन्द्रायणी
उत्तरी मकवानपुरको पालुङ खेल्पु डाँडाको इन्द्रायणी चौरमा इन्द्रायणी भगवतीको मन्दिर छ । यहाँको तीनवर्षे मेला र रथ यात्रा त्यस भेकमा प्रसिद्ध रहेको छ। बिहानै पालुङ-६, पालुङ बजारबाट पकाएको चामलको गोजा इन्द्रायणी मन्दिरमा पुर्‍याएपछि रथलाई खेल्पु डाँडामा रहेको इन्द्रायणी मन्दिरमा लैजाने चलन रहेको छ। धार्मिक किम्बदन्तीअनुसार इन्द्र र रावणबीच लर्डाईँ हुँदा हारेका इन्द्रले स्वर्ग छाडेपछि इन्द्रपत्नी इन्द्रायणीले श्रीमान युद्धमा मरेको आशंकामा इन्द्रायणी मन्दिर नजीकै रहेको सतीघाटमा सती जान लाग्दा आकासवाणीमा इन्द्रले आफू नमरेको जानकारी दिएपछि खुसीयालीमा जात्रा मनाउन थालिएको हो। मेलामा पालुङ-३ र ६ का बासिन्दाले ठगु जुजु (ठकुरी राजा) को पूजा गर्ने गरेका छन्। स्थानीय भक्तजनहरूले भाकलका बोका, कुखुरा, हाँसको बलि दिएपछि मात्र अन्यत्रबाट आएका भक्तजनका भाकलको पूजाआजा गर्ने चलन रहेको छ। उत्तरी मकवानपुरको सबैभन्दा बढी बलि दिने मेलाको रूपमा लिइने इन्द्रायणी मेला इन्द्रायणी चौरमा ल्याएको रथ फिर्ता गरेपछि नाचगान भजनका साथ रमाइलो गर्दै समापन गरिन्छ। मेला भर्न मकवानपुर, चितवन, वीरगञ्ज देखिका भक्तजनहरू पालुङ आउने गरेका छन् ।
यी पनि हेर्नुहोस्
शक्तिपीठ
सिप्लिगान
सिप्लिगान अथवा सिप्लिकान एक औषधीय गुण भएको मध्यम आकारको रूख वर्गमा पर्ने वनस्पति हो ।
बोमन इरानी
बोमन इरानी  भारतीय चलचित्र क्षेत्रका एक बहुप्रसिद्ध अभिनेता हुन्।
कर्णाली चिसापानी
कर्णाली चिसापानी कर्णाली नदीले पहाड छिचोलेर तराईमा निस्कने स्थान हो। यो स्थान कैलाली जिल्लाको सुँगरखाल गाविस र बलिया गाविसको सिमानामा पर्दछ। चिसापानीको भू-भाग पनि आधा बलिया गा.वि.स.मा पर्छ भने आधा सुँगरखाल गा.वि.स.मा पर्दछ। कर्णाली चिसापानीलाई नेपालको सुदूर तथा मध्य पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रका जिल्लाहरू सुर्खेत जिल्ला, अछाम जिल्ला, बाजुरा जिल्ला, दैलेख जिल्ला र कर्णाली अञ्चलका पाँचवटै जिल्लाहरूको मुख्य व्यापारीक स्थलको रूपमा लिइएको छ।
भुगोल
कर्णाली चिसापानी कर्णाली नदीको किनारा चुरे पहाड सृंखलाको फेदीमा अवस्थित छ। यसको सिमाना पूर्व र दक्षिणमा बर्दिया जिल्लाको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, पश्चिममा कैलाली जिल्लाको बलिया गा.वि.स. उत्तरमा कैलाली जिल्लाकै सुँगरखाल गा.वि.स.सँग जोडिएको छ। चिसापानीको पूर्व, उत्तर र दक्षिण तर्फ दुइवटा पहाडी शृङ्खला छन् भने पश्चिम तर्फ तराईको समथल फाँट छ।
नामाकरण
यो ठाउँको नाम चिसापानी किन रहन गएको हो भन्ने कुनै ठोस प्रमाण त छैन। अनुमानका आधारमा र किँवदंतीहरूको आधारमा यो ठाउँको नामाकरणको लागि निम्न सुत्रहरूलाई लिन सकिन्छ।
पर्यटन
पर्यटन दृष्टीकोणले चिसापानीलाई पश्चिम नेपालको एक प्रसिद्ध स्थलको रूपमा लिन सकिन्छ। चिसापानीको सिमाना सँगै जोडिएको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र विश्वकै दोस्रो पुलको नामले चिनिने कर्णाली पुल हेर्नको लागि यहाँ पर्यटकहरूको घुइँचो लागेको हुन्छ। यसका साथै चिसापानीलाई पिकनिक स्थलको रूपमा पनि लिइएको छ। नेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूबाट पिकनिक मनाउन आएका विद्यार्थी तथा अन्य पिकनिक टोलीको आवागमन पनि दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको छ। नेपालको तराई भूभाग मध्य चिसापानी सबै भन्दा बढी हावा चल्ने ठाउँ भएकाले यहाँ विभिन्न सुटिङ्ग कार्यक्रमहरूको पनि आयोजना गरिएको देखिन्छ। यसका साथै कर्णाली नदीमा राफ्ट गर्ने विदेसी पर्यटकहरूका राफ्टिङ् टोलीहरूको पनि यहाँ घुइँचो लागेको हुन्छ। पहिले यहाँ हटेरुहरूको पनि निकै घुईँचो हुन्थ्यो तर अब कर्णाली राजमार्ग लगायत धेरै जसो पहाडी सडकहरूको निर्माण भए यता भने हटेरुहरूको संख्यामा निकै कमि आएको छ।
माउन्टेन भ्यु, क्यालिफोर्निया
माउन्टेन भ्यु, स्यान्टा क्लारा काउन्टीमा रहेको एक सहर हो जन क्यालिफोर्निया सानफ्रान्सिस्कोको खाडी क्षेत्रमा रहेको छ ।
दार्चा
दार्चा नेपालको लुम्बिनी अञ्चलको पाल्पा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १३४१ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दार्चाको जनसङ्ख्या ६९१० छ। यस मध्य पुरुष ४६%, र महिला ५४% छन्।
भारतमा सबैभन्दा बढी बोलिने मातृभाषाहरूको सूची
भारतीय गणतन्त्र धेरै सय भाषाहरूको घर हो। अधिकांश भारतीयहरूले आर्य (७७%), द्रविड (२०.६१%), आग्नेसियाली (१.२%), र भोटबर्मेली (०.८%) परिवारसँग सम्बन्धित भाषा बोल्छन्। हिमालयका केही भाषाहरू अझै अवर्गीकृत छन्। भारतीय गणतन्त्रमा करिब ४१५ जीवित भाषाहरू छन्।
ठोसे
ठोसे काठमाडौंबाट २०२ किलोमिटर टाढा पर्ने रामेछाप जिल्लाको एक गा.वि.स हो केही समय पहिलेसम्म फलाम उत्पादनको लागि प्रसिद्ध खानिको नामबाट यसको नाम रहन गएको हो ।
द हाई कोस्ट
हाई कोस्ट स्विडेनको विश्व सम्पदा क्षेत्र हो ।
गेओर्गि दिमित्रोभ मिखाईलोभ
गेओर्गि दिमित्रोभ मिखाईलोभ (सन् १८८२-१९४९), बुल्गेरियाको कम्युनिस्ट पार्तीको नेता तथा वामपन्थी लेखक, प्रेस मजदुर तथा ट्रेड युनियनका नेता, बुल्गेरियाको कम्युनिस्ट पार्तीको तथा कम्युनिस्ट अन्तररष्ट्रिय महासचिव. बुल्गेरियाली गणतन्त्रका संस्थापक एवं प्रधानमन्त्री, स्टालिनको नैतिको विरोध गरेको कारण मृत्यु भन्दा १ वर्ष अगाडि पदच्युत.
कमला नदी
कमला नदी नेपालको दोस्रो स्तर को नदी हो। कमला नदि सिन्धुली हुदै उदयपुर, सिरहा र धनुषाको सिमाना  हुँदै सिधै भारतको गंगा नदिमा गएर मिसिन्छ ।
कटवालदह
कटुवालदह
ललितपुरको देवीचौर र काठमाडौँको छैमले गाविसको चट्टानमा उपत्यकाबाट निस्कने वाग्मती ठोक्किँदा बनेको ठूलो दह लाई कटुवालदह भनिन्छ। धार्मिक गन्तव्यसमेत मानिने दह मञ्जुश्रीले काठमाडौँ उपत्यकाको पानी चोभारको डाँडो काटेर निकाल्ने क्रममा कटुवालदह बनेको किंवदन्ती छ । ललितपुरको बुङमती, चापागाउँ, डुकुछाप, छम्मी र काठमाडौँका छैमले, फर्पिङदेखि चोभारसम्मका भक्तालुहरूले नयाँ वर्षको पहिलो दिन वैशाख १ मा मेला लाग्ने गर्दछ|
ढोढरी
ढोढरी नेपालको भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १३८१ वटा घर छन्।
लापोनिया क्षेत्र
लापोनिया क्षेत्र उत्तरी स्विडेनको लापल्यान्ड प्रान्तको जेलिभारे नगरपालिका, आर्जेप्लुग नगरपालिका र जोकमोक नगरपालिकामा रहेको एउटा ठूलो पहाडी वन्यजन्तु क्षेत्र हो।
सन् १९९६ मा यस क्षेत्रलाई युनेस्कोद्वारा विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचिकृत गरिएको थियो। यो क्षेत्रलाई २०औँ शताब्दीको आरम्भदेखि नै संरक्षित क्षेत्र घोषित गरिएको थियो। यो क्षेत्रलाई प्राकृतिक र सांस्कृतिक दुवै कारणहरूले गर्दा विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सामेल गरिएको हो।
नाजीवाद
नाजीवाद, रष्ट्रिय समाजवादी जर्मन मजदुर पार्टीको (NSDAP) छोटकरी जर्मन नाम (Nazional Sozialismus=NAZI)'नाजी' थियो । यो पार्टी चर्चित तानाशाह एडोल्फ हिटलरको पार्टीको थियो । यो पार्टीको शासनसत्ता कब्जा गरेपछि जर्मन नागरिकहरूको राष्ट्रवादी भावनालाई दुरूपयोग गर्दै कठोर तानाशाही शासन सन् १९१९बाट शुरु गयो । यस पार्टी र हिटलरले गरेको चरम दमन र नरसंहारले गर्दा नाजीवाद भन्ने शब्द कठोर, निर्मन, दमनकारी, अमानदीय शासन व्यवस्थाको रूपमा स्थापित भयो । जर्मनहरूको अन्ध-राष्ट्रवादी र जर्मनहरू सर्वश्रेष्ठ छन् भन्ने घमण्डी भावनालाई नाजीवादले अघि बढायो । यो पार्टी दोस्रो विश्वयुद्धको मूल दाहक बन्यो । हिटलरको अन्त्य र दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यसँगै नाजीवाद पनि समाप्त भयो । तर अहिले पनि यदाकदा 'नव नाजीवाद'को नामले विशेषगरी जर्मन र कहिलेकाही अन्य पश्चिमी देशहरूमा उपद्रवीहरू पनि फाट्ट-फुट्ट देखा पर्ने गर्छन् ।
भार्केन टापुसमूह
भार्केन टापुसमूह एक विश्व सम्पदा क्षेत्र हो ।
सुकर्म समूह
सन् १९९८ देखि शास्त्रीय सङ्गीतमा समर्पित तीन सदस्यीय समुह्| यो समुह् नेपाली लोक तथा शास्त्रीय सङ्गीतका लागि पश्चिमी संसारमा समेत चर्चित रहेको छ | यस समूहमा सितारवादक डा. ध्रुवेशचन्द्र रेग्मी, सारङ्गीवादक श्याम नेपाली र तबलावादक प्रमोद उपाध्याय आबद्द् छन |
आसा अकिरा
आसा अकिरा, (एसा ताकिगामी नामले जन्म भएकी) (जन्म ३ जनवरी, १९८६), एक अमेरिकी अश्लील अभिनेत्री र वयस्क चलचित्र निर्देशक हुन्। अकिरा मई २०१६ सम्म ५०५ भन्दा बढी नै वयस्क चलचित्रमा देखिएकी छन्। सन् २०१३ मा, उनी एवीएन फिमेल परफर्मर अफ द ईयर अवार्ड जित्ने तेस्रो एसियाली कलाकार (एसिया क्यारिरा र स्टेफनी स्विफ्ट पछी) बनेकी थिइन्। अकिरा दुई पटक पोर्नहब अवार्ड्स होस्ट भईसकेकी हुन्, उनले १ र २ को समारोहको होस्ट गरेकी थिइन्।
प्रारम्भिक जीवन
अकिरा को जन्म म्यानह्याट्न, न्यूयोर्कमा भएको थियो, जो जापानी आप्रवासी माता-पिताका एकमात्र सन्तान थिई। उनी सोहो मा बसोबास गर्ने गर्थी र नौ वर्षको उमेरमा टोक्यो गएकी थिइन्, त्यतिबेला उनको पिता, एक पोर्ट्रेट फोटोग्राफरका रुपमा त्यहाँ कामका लागि स्थानान्तरित भएका थिए। उनी १३ वर्षको उमेरमा, संयुक्त राज्य अमेरिकाको डाउनटाउन ब्रुकलिनमा फिर्ता भएकी थिइन् र पछी क्लिन्टन हिल पुगेकी थिइन्। सन् २०१४ को एक अन्तर्वार्तामा, उनी आफ्नो बाल्यकाल "एकदमै सामान्य" रहेको कुरा बताएकी थिईन्। उनको परिवारले घरमा जापानी बात गर्ने र "स्वास्थ्य प्रति सजग भएका व्यक्ति" थिए जसले जङ्क फूड खान अस्वीकार गर्ने गर्दछन्। एक किशोरीका रूपमा, अकिराले बच्चाहरुको किताबको पसल, "बुक्स अफ वन्डर" मा एक खजाञ्चीका रूपमा काम गरिन्।
अकिरा म्यानह्याट्नमा संयुक्त राष्ट्र इन्टरनेशनल स्कूलमा सहभागी हुनको लागि छात्रवृत्तिलाई सुरक्षित राख्नमा सक्षम थिइन् किन कि उनको हजुरबुबा ४५ वर्ष देखि एक जापानी राजनयिक थिए। आफ्नो खराब ग्रेडका कारण उनलाई आमन्त्रित गरिएको थिएन् त्यसैले उनी फर्केर ग्रामर्स्की पार्कमा वासिङ्गटन इरविङ्ग हाई स्कूलमा भर्ना लिएकी थिइन्। उनी आफ्ना वरिष्ठ वर्षका लागि सिटी-एस-स्कूलमा स्थानान्तरित भएकी थिइन्।
करियर
जब उनी १९ वर्षकी थिइन्, त्यतिबेला अकिराले एक डमीट्रिक्सका रूपमा काम गर्न शुरू गरिन्। पछी उनले न्यूयोर्कमा हसलर क्लबमा एक स्ट्रिपरका रूपमा काम गरिन्। सन् २००६-२००७ मा उनी "बुब्बा द लव स्पन्ज रेडियो शो" मा एक नियमित भएकी थिइन् र उनलाई "शो होर" का रूपमा परिचित थिइन्। उनी यस शो मा अश्लील अभिनेत्री जीना लिनसँग भेटेकी थिइन् र उनले उनलाई अश्लील काम गर्नलाई प्रस्ताव दिएकी थिइन्। गिना लिन प्रोडक्सन्सका लागि उनको पहिलो युवा-युवती दृश्य ट्रयाभिस नाइटका साथ थियो, पहिले देखि नै धेरै युवती-युवतीको दृश्यहरुमा, मुख्य रूपले लिन सँग कार्य गरिन्। फेरी उनले छ महिनापछी एक फ्रिलान्सर बन्नु भन्दा पहिले भोएर मीडियाका साथ एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरिन्। उनको स्टेजको नाम "आसा अकिरा" यसरी रहन गएको थियो, आसा उनको असली पहिलो नाम हो, जसको अर्थ जापानीमा "बिहानी" हुन्छ, र अन्तिम नाम "अकिरा" एनिमेटेड चलचित्रबाट लिईएको थियो।
मुख्यधारामा उपस्थिति
अकिराले मुख्यधारामा चलचित्र, स्टारलेटमा एक क्यामियो गर्दै आआफ्नो उपस्थिति बनाएकी थिइन्। जनवरी २०१४ मा, अकिरा, ड्याना डेअर्मोन्ड, च्यानेल प्रेस्टन र जेसी एन्ड्रयूजको साथमा कस्मोपोलिटन पत्रिकाका एक लेखमा "फोर पोर्न स्टार्स अन हाउ दे स्टे फिट" शीर्षकबाट चित्रित गरिएकी थिइन्। यो लेख अभिनेत्री ग्याब्रिएल यूनियनको क्यानन ओ'ब्रायनको टक शो मा उनको जिममा देखिएकी पोर्न स्टार्सको फिटनेस रूटीनलाई पालन गर्नका लागि प्रयास गर्नबाट प्रेरित थियो। सन् २०१७ मा, अकिरा फ्यामिली गाय एपिसोड "एमी-विनिङ्ग एपिसोड" मा एक लाइव-एक्सन सेगमेन्टमा देखिएकी थिइन्।
अन्य मिडिया
सन् २०११ मा, कम्प्लेक्सले अकिरालाई "द टप १०० हटेस्ट पोर्न स्टार्स राइट नाउ" को सूचीमा चौथो स्थानमा र "द टप ५० हटेस्ट एसियन पोर्न स्टार्स अफ अल टाइम" को सूचीमा छैठौं स्थानमा राखेको थियो। एलए विकलीले सन् २०१३ मा "१० इनोभेटिभ पोर्न स्टार्स द बीट द नेक्स्ट साशा ग्रे" लाई सूचीमा तेस्रो स्थानमा राखेको थियो। उनलाई सन् २०१२, २०१३ र २०१४ मा सीएनबीसीको वार्षिक सूची "द डर्टी डोजेन" को सफल स्टारको सूचीमा राखिएको थियो, जो कि साइट मा वयस्क उद्योगको सबभन्दा लोकप्रिय र वार्षिक र्याङ्किङ् रहेको छ । सन् २०१३ मा अकिरा र कलाकार डेभिड चोयले ९० मिनेटको एपिसोडको एक पडकास्ट शुरू गरे, जसलाई DVDASA भनिएको थियो। यो एक युवा वयस्क दर्शकहरुका लागि लक्षित रहेको थियो, यसको लक्ष्य युवाहरुमा उनीहरुको कामुकता, करियर, सम्बन्ध, आदिबाट सम्बन्धित समस्याहरुमा सहयोग गर्नु हो। जून २०१४ मा, अकिरा एक युट्भियुबडियोमा भिलोगर क्यास्पर ली का साथ देखिएकी थिइन्। अकिराले इन्सेटेबल: पोर्न- ए लभ स्टोरी नामक एक वृत्तचित्र लेखेकी थिइन्, जो कि मई २०१४ मा ग्रोव प्रेस द्वारा जारी गरिएको थियो। जुलाई २०१५ मा, उनले आफ्नो अर्को पुस्तक प्रकाशित गर्नलाई क्लीस प्रेससँग एउटा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्, जसको शीर्षक थियो डर्टी थर्टी: ए मेमोरर, निबन्धहरुको एक संग्रह, जो सन् २०१६ को अन्त्यतिर जारी गरिएको थियो। सन् २०१५ मा, अकिराले एक रियलिटी शो, द सेक्स फ्याक्टरको होस्टका रूपमा बेले नक्सको स्थान लिएकी थिइन् ली, जहाँ आठ पुरुष र आठ महिला १ मिलियन डलरको पुरस्कार र तीन वर्षको अश्लील सम्झौताका लागि प्रतिस्पर्धा गरेकी थिइन्। ६ अप्रैल, २०१५ मा द हन्डरेडसले आसा अकिराका साथ एक श्रृङ्खलाका लागि एपिसोड जारी गर्न शुरू गरेको थियो, जसमा अकिरा ट्याटूइङ्, मुक्केबाजी, ट्याक्सीडर्मी र आइस स्कल्पिङ् जस्तो विभिन्न गतिविधिहरु गर्ने कोशिश गरेकी थिइन् ।
व्यक्तिगत जीवन
अकिराले बताएकी छन् कि उनी दुई पुरुष र "केटी जो केटो जस्तो देखिने गर्दछिन्" बाट आकर्षित हुने गर्द्छिन। उनी उभयलिङ्गि कहलाउन मन पराउँदैनन्, जो विषमलैङ्गिकता तिर झुकावको दाबी गर्द्छिन, तर अहिलेसम्म पनि अनिश्चित छ। उनी एक पटक अश्लील अभिनेता रोक्को रीडसँग इङ्गेजमेन्ट गरेकी थिइन्। उनलेले पोर्नोग्राफिक अभिनेता र निर्देशक टोनी रिबाससँग पनि विवाह गरेकी थिइन् र उनी भन्छिन् कि उनको अन-स्क्रीन कामबाट अलग, उनीहरुको सम्बन्ध एक पत्नीत्व र एक पतित्वमा आधारित थियो। मार्च २०१९ मा एक अझै सम्बन्धको माध्यमबाट उनको एउटा छोरा छन्।
मनोज कुमार
मनोज कुमार  भारतीय चलचित्र क्षेत्रका एक बहुप्रसिद्ध अभिनेता तथा निर्देशक हुन्।
नौटिका थोर्न
नौटिका थोर्न (जन्म १३ जुन १९८६ ) जापानी मुलकी अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
दर्ख
दर्ख नेपालको बागमती अञ्चलको धादिङ जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १०६२ वटा घर छन्।
दरौंदी नदी
दरौंदी नदी नेपालको एक नदी हो । सप्त गण्डकीका सात शाखा नदी मध्येको एउटा यो नदीको उद्गम स्थल बुद्व हिमाल हो । बुद्व हिमालकै काखमा रहेको नारद पोखरीबाट प्रवाहित जल दरौदी नदीका रुपमा बग्ने गर्दछ । गोरखा जिल्लामा पर्ने यो नदी गोरखाको रामशाह घाटमा पुगेर मर्याङ्दी नदी संग मिल्दछ ।
ढोला
ढोला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको बागमती अञ्चल, धादिङ जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ८८५ वटा घर छन।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार ढोलाको जनसङ्ख्या ४३३० छ। यस मध्य पुरुष ४५%, र महिला ५५% छन्।
यस गाउँ विकास समितिमा अवस्थित ढोलामण्डलीमाई नेपालकै प्रसिद्ध धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूमा पर्दछ।