धिताल
धितालहरूको बस्ती
‍ -भोलाहरि धिताल वेद ब्रह्मदर्शन हो, ज्ञानविज्ञानको पुञ्ज हो, कर्तव्याकर्तव्यको बोध हो, कला-साहित्य-संगीत हो, सिंगो मानव सभ्यता हो अर्थात् मानव जीवन सार्थक बनाउन चाहिने सबैथोक हो – ब्रह्म हो । 'वायु अनिल: अम्रितम् भष्मान्त शरीरम् । ओम् क्रतो स्मर क्रितम् स्मर ।' (सास (प्राण अपान – वायु) अनि चेतना र कर्मशक्ति (व्यान समान – अनिल) अमर छन् जस्ताकोतस्तै छोडिने, अरु अनित्य छन् । यो शरीर माटो वा खरानीमा टुंगिन्छ, त्यसकारण आजसम्म के के गर्यौ सम्झ, अब चेत खुलेपछि के के गर्छौ सम्झ ।) यजुर्वेद ४०।१५ यो वेद हो, सत्कर्मको प्रेरक । तत्सवितु: वरेण्यम् -- धियो यो न: प्रचोदयात् । (सविता (सूर्य) देव ज्ञानका, यथार्थका र वास्तविकताका साक्षी हुन् । यिनले आजसम्म यस धर्तिमा भएका, हरेकले जीवातले गरेका कार्य र त्यसको परिणाम तटस्थ भएर (साक्षी भावले) हेरेकाछन् । यिनले भगवान रामचन्द्रको जन्मदेखि परमधाम गमनतकका सबै आहारविहार, हाँसोरोदन, वनदरवार सबथोकलाई बिनारागद्वेष साक्षीभावले हेरेका छन । भगवान क्रिष्णका गोकुलका सबै लीलाहरु, कंशवध, सबै १६,१०८ बिहे, करोडौ लासको खात लागेको महाभारत महायुद्धको अगुवाई अनि प्राण त्यागसम्मका सबै चरित्र नियाल्दा समभाव राख्नसक्ने  सूर्यदेवले हिटलरको चुरिफुरी अनि नागासाकी र हिरोसिमाका अन्तिम बालव्रिद्धको दोष तथा दण्ड लगायत आजसम्मका बलवान्, वीर्यवान्, धनवान्, रूपवान्, विद्वान, चलाख, बाठा, सफल सबैको इतिव्रित्ति रिठ्ठो नबिराई हेरेकाछन् । त्यसैले सूर्यदेव वरेण्यम् (उपास्य) छन् । आज हामीले एक टुक्रो जमीनमा एसो मुण्टो लुकाउने आश्रय बनाएर पुर्याइपुर्याई खाँदै केही किताव छिचोलेका कुरामा गर्व गर्दै विश्वै जितेको अभिमान गरेको देख्दा अचम्म पनि नमान्ने र खिसी पनि नगर्ने जगतका साक्षी हे सूर्यदेव तिम्रो ध्यान गर्छु तिम्रा अनुभवको सारले सत्बुद्धितिर मलाई प्रेरित गर ।) शु यजुर्वद ३।३५ यही हो वेद, वेदको आशय । अरु बुढा बाँसजस्तो ननिहुरिई अक्काशै छेड्ने सुर कस्ला कि भनेर तामालाई दिएको होसको दवाई । यो दवाई सधै उठ्ने बित्तिकै अझ सके विहानबेलुका दिनको दुई ट्याम सेवन गरे यो उत्पात र कोलाहल साम्य हुन्छ । सम्गच्छद्ध्वं संवदध्वं सं वो मनासि जानताम् । -- समान मन सह चित्तमेषाम् । -- समाना: ह्रिदयानि व । --समानमस्तु वो मनो -- । (हाम्रा हरेक लक्षहरु मिलुन, भनाइ मिलोस्, मन मिलोस्, आपस्तमा वैरभाव नरहोस्, रिस-द्वेष - खुट्टा तान्ने प्रव्रित्ति नरहोस)  ऋग्वेद २०।१९१ पश्येम शरद सतम् जीवेम शरद सतम् -- अदीनास्याम शरद सतम् भूयश्च शरद सतात् । (हामी सबै सय वर्ष बाँचौं, सय वर्षसम्म राम्रा कुरा देख्न पाऔं, हामीले बाचुञ्जेल गरिवी झेल्न नपरोस्, यही क्रमपुस्तापुस्ता दोहोरियोस् .)  शु यजुर्वेद --योग क्षेमो न कल्पताम् । (हामी सबैले चाहेको कुरा प्राप्त होस, कसैको पनि प्रिय कुरा नगुमोस्) शु यजुर्वेद --देव सवित: दुरितानि परासुव । यद्भद्रं तन्न आसुव । (सविता देवले हाम्रा नराम्रा कुरा जति हटाइदिउन र राम्रा आचरण, संस्कारहरु हामीलाई प्राप्त होउन् ।) शु यजुर्वेद भद्रम् कर्णेभि: श्रिणुयाम देवा: भद्रम् पश्येमाक्षभिर्यजत्रा: । -- देवहितम् यदायु । (सबैको कल्याण देख्न पाउँ सबैको उन्नति-प्रगति सुन्न पाउँ बाचुञ्जेल कहिल्यै कसैको कुभलो-अहित सोच्न पनि नपरोस् ।) सामवेद २१।२६ शान्ता: द्यौ शान्ता: प्रिथीवि शान्तमिदमुर्वन्तरिक्षम् । शान्ता: उदन्वतीराप शान्ता: न सन्तु ओषधी: ।  (आकाश, हावा, पानी, प्रिथ्वी, वनजंगल जस्ता प्रक्रितिलाई तेरो र मेरो भन्दै झैझगडा गर्ने मूर्खता नआओस् । यिनीहरूले जीवातलाई दिएको निस्वार्थ योगदान देखेर हाम्रो रिस, घमण्ड सेलाओस् यसले बुद्धि दिओस, मन ठेगानमा आओस् शान्ति मिलोस् ) अथर्ववेद खोइ कहानिर छ स्वार्थ ? यो साच्चैको मानवता हो, बचाइ हो, आत्माको पुकार हो भित्र बस्ने परमात्माको आवाज हो । यही आखा चिम्लेर मनन गर्दा भित्र चम्कने आदित्य पुरुष हो, साचो म हो, राम्रो म हो, वेद हो । तं आत्मस्थम् येनुपश्यन्ति धीरा: । तेषाम् सुखं शास्वतं नेतरेषाम्, तेषां शान्ति: शास्वतम् नेतरेषाम् । (यो आत्मामा रहेको ईश्वरलाई देख्न सक्ने धैर्य नभएसम्म सुख, शान्ति असम्भव छ ।) श्रुति मेरो विचारमा त तेषां मुक्ति शास्वतं नेतरेषाम् । यसमा आँखा चिम्लनु भनेको अध्यात्म हत्या हो, आत्माहत्या हो । वेद औंला ठड्याउँछ असुर्या नाम ते लोका: अन्धेन तमसाव्रिता । ताँस्ते प्रेत्यापि गच्छन्ति ये के चात्महनोजना: । (वसुधैव कुटुम्बकम् बिर्सने हो भने, मात्रिवत परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् । आत्मवत् सर्व भूतेषु को अन्त्येष्ठि गर्दिने हो भने, ब्राह्मणे गवी हस्तिनी शुनी चैव स्वपाके च पण्डिता सम दर्शिन: चै पाठमात्रमा सीमित भयो भने असंख्य आसुरीलोकको यात्रा शुरु हुन्छ । महाभारतमा महर्षि व्यासले ठोकेको खतराको घण्टी यही हो । हेरौं त - नाम सम्झेमात्र पनि जन्मसंसारबाट मुक्ति दिने भगवान् क्रिष्णको सल्लाह, सहयोग र वहाँको प्रत्यक्ष संलग्नतामा वहाँकै अग्रपूजाबाट शुरु भई पूर्ण भएको पाण्डव महायज्ञको फल । साम्राज्ञी द्रौपदी बुढाससुरा, राजा, गुरुपुरोहितको सभामा धर्मराजका बाहुलीबाट जुवाको कौडीमा हारिइन् । विश्वविजेता गदाधर, धनुर्धरादि पतिहरूले आफ्नी महारानीको चीरहरण दास बनेर टुलुटुलु हेर्नुपरो । चक्रवर्ती सम्राटले वनवन भौतारिनु र वापती जस्तो छिपेर बस्नुपरो । अन्तमा जाबो सम्पतिका लागि गुरु, पुरोहित, बाबुबाजे बन्धुबान्धव इष्टमित्र सखाप पार्ने युद्धमा परमात्माले अगुवा बन्नुपरो । त्यसैको श्राप लागेर भगवान क्रिष्णले आफ्ना ५६ कोटी सन्तान आफ्नै अगाडि नाश भएको हेरेर एक्लै प्राण त्याग्न विवश हुनुपरो । यो भवसागर यात्रा वा आसुरीलोक यात्राको मार्मिक कथा हो । यी आसुरीलोक यही छन्, हाम्रै अगाडि । घमण्डलोक, छलराज्य, लोभनगर, कामुकतापुरी, ऋणग्राम, रोदनपुर, दुखबस्ति, रोगचोक आदि असंख्य । प्रष्ट शब्दमा भन्दा भट्टीसुख, भन्सारे संसार, कालोबजारीआनन्द, तस्करीमस्ती, चलाखीसुख, चाप्लुसीहर्ष आदि । नेपालको सरकारी जागिरे, मासुपसले, गहनाव्यवसायी, ट्याम्पोखलासी, धेरै चन्दाउठाउने ज्ञानमहायका वाचकहरू, सार्वजनिक शौचालयमा शुल्क उठाउनेहरू, आयल निगमका महानिर्देशक, लास जलाउने पेशाकर्मी, सबै उपप्रधानलगायत प्रधानमन्त्री, खोरीयामा गहत फलाउने किशान, नेताहरू, भौतिकशास्त्रका प्राध्यापकहरू, पुरोहित, पेण्टागनका अनुसन्धाता, हलिउड स्टारहरू, सडकमा बसेर जुत्ता टल्काइदिनेहरू यी सबका सब पूर्णलोकका शासक हुन्, हरलोक पूर्ण छन्, उत्तिकै महत्त्वपूर्ण र सम्मानयोग्य । पूर्णमद पूर्णमिदम् -- (शुयजु) । यी सबै लोकमा वेद छ, अध्यात्म छ । लोभ, पाप, झुट बेइमान, धोखा आदिका कारण यदि त्यस आत्माको हत्या भयो भने ती आत्महनको प्रेत यिनै लोकहरूमा डुलिरहन्छ । त्रिष्णामय प्रेत यस्ता लाखौ लोक घुम्दा पनि त्रिप्त हुदैन । न्यूरोड गेटमा मनमौजी मोल राखेको पसलमा घण्टौं लाइन बसेर क्रेताले दिएको पैसाले पुग्न छोड्छ, कुकुरलाई समेत ख्वाउन घीन लाग्दो अखाद्य सामान ठुलो मोल लिदै झुक्याएर ख्वाउँदा मज्जा लाग्छ पैसाले पुग्दैन - अझ थपो अझ कम ।) शु यजुर्वेद ४०।३ आत्मा (मन) को रक्षा वेदले गर्छ यस्मिन्रिच साम यजूंषि यस्मिन् प्रतिष्ठिता: रथनाभाविवारा: । यस्मिन् चित्तम् सर्वमोतम्प्रजानाम् तन्मे मन शिव सकल्पमस्तु । शु यजुर्वेद ३४।५ विद्ययाम्रितमश्नुते । शु यजुर्वेद ४०।१४ । स्वाध्यायान्माप्रमद (तैत्तेरीय उपनिषद) वेद अपौरुषेय हो, ब्रह्मको उछ्वाश हो । भौतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेको अध्यात्म अर्थात् सत्यता, निस्वार्थता, सर्वजन हिताय – सुखायका सर्वकर्म (क्रिष्यादि उत्पादन, यज्ञादि व्यवस्थापन र अध्ययन मनन) को समष्टि ब्रह्म हो (सर्वखल्विदं ब्रह्म – व्रिहदारण्यक) । यो परमसत्य ऋषिमनमा उब्जन्छ । अर्थात् यस्ता परमकल्याणमयी भावनाको दर्शन हुने र सीर्जना हुने ठाउँ ऋषिमन हो, त्यसैले वेद ऋषिहरूको ब्रह्मले देखेको दर्शन हो । वेदका मन्त्रहरूका रचयिता ऋषिहरू हुन् । वेद छन्दोबद्ध गाथा हो । छन्द साहित्यिक अलकार हो र जगन्मोहिनी सगीतको आधार हो । स्वभाव र उपयोगिताको आधारमा वेद ४ खाले छन् नीति नियम- सत्य तथ्य- चलन आदि रित सम्बन्धी ऋग्वेद, उत्पादन - व्यवस्थापन आदि यजनसम्बन्धी यजुर्वेद, साम - गायनसम्बन्धी सामवेद र अध्यात्म अर्थ काम अभिचारादि कर्मको लागि अथर्वाको सकलन अथर्ववेद । ऋग्वेद जेठो मानिन्छ । यसको शुरुको मन्त्र ओम् अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवम्रित्विजम् । होतारं रत्न धातमम् वैदिक वाङ्मयको शुरु हो । यो मन्त्रका ऋषि विश्वामित्र कौशिक वंशभूषण मधुच्छन्दा हुन् । यो अष्टाक्षरी त्रिपदा गायत्री छन्दमा छ । अष्टाक्षरी त्रिपदा गायत्री छन्दका पहिलो पदका ८ अक्षर "प्रिथीवि अन्तरीक्ष द्यौ" (भू: भुव: स्व:) तीन महाव्याऋतिका प्रतीक । दोश्रो पदका ८ अक्षर "पराण अपान व्यान" (वायु अनिल) जीवनको प्रतीक । कसैको मतमा "अनल पवन सूर्य" महाव्याऋतिका प्रमुख देवहरूको प्रतीक । तेश्रो पदका ८ अक्षर "ऋक यजूंषि सामानि" वेद त्रयी अर्थात धर्म अर्थ र आनन्दको प्रतीक हरेक गाथा गाउँदा यिनीहरू अर्थात जगत-जीवन र कर्तव्यलाई सम्झिरहने सूत्र राखिएको मधुच्छन्दा कौशिकको अद्भूत कलाले कलालाई ज्ञानमा योग गरेको छ र त वेद सुगन्धमयी मणि बनेको छ ।	ऋग्वेदको प्रथम मण्डलको पहिलो सूक्तदेखि नवौ सूक्तसम्मका ९१ मन्त्रमा मधुच्छन्दाले अग्नि, वायु, इन्द्र (मेघ), मित्रावरुण (सूर्य-जल), अश्विनिकुमार (वनौषधीहरू), सरस्वती (वाक-बुद्धि) आदि वैदिक देवदेवीको विशेषतासहित महिमा, दुग्धघ्रितअन्नादि भोजन, क्रिषि पशुपालनादि व्यवसाय, थातबास, शत्रु-मित्र, दानधर्म, ऐश्वर्य, जीवन विकास आदिको विशद वर्णन गरेकाछन् । पहिलो मण्डलको ११औ सूक्तमा जेता कौशिकले आविष्कार गरेको चतुष्पदी अनुष्टुप छन्दको प्रथम प्रयोग भएकोछ । यसै मण्डलको २४औ देखि ३०औ सूक्तका ९७ मन्त्रहरू शूनशेप कौशिकले रचेका हुन् । आजकल अति प्रचलनमा आइरहेको त्रिष्टुप छन्दको स्रिष्टिकर्ता शूनशेपको सीप यिनै मन्त्रमा प्रथम पटक प्रयोग भएकोछ । यहा नारीको अति आदर गरिएको छ र 'नमो महद्भ्यो अर्भकेभ्य:, नमो युवाभ्यो आशिनेभ्य:' भन्दै साना ठुला सबैको भूमिकालाई महत्ता दिइएको छ । यहा गरिएको ओखल, मुसल, मदानि, नेतीको योगदानप्रतिको नमनले बहुजन हिताय बहुजन सुखायमा पुग्ने योगदानप्रतिको आभारको प्रतिनिधित्व गर्छ । त्रितीय मण्डलका सबै ६२ सूक्तकै ५९९ मन्त्रहरू नै कौशिकरचित हुन् । यहा विश्वामित्र आफैं देखा पर्छन् मन्त्रद्रष्टा र श्रष्टाको रूपमा । उनले उष्णिक, जगाति तथा व्रिहति छन्दको समेत थालनि गरेकाछन् । --अपाम् गर्भो मित्र ऋतेन साधनम्' भन्दै आगोलाई पानी (H2O) (बलेको हाइड्रोजन)को तात्विक मित्र र निश्चित तरिका अपनाए पानीबाट प्राप्त गर्न सकिने भन्ने वैज्ञानिक तथ्य अघि सारेकाछन् । यहा ऋषभ र कत विश्वामित्र अनि प्रजापति कौशिकका समेत मन्त्रहरू छन् । नवौ मण्डलमा मधुच्छन्दा, शूनशेप, रेणु तथा ऋषभ कौशिकका ३७ मन्त्र छन् । दशौ मण्डलमा रेणु, देवापि, अष्टक, पूरण वैश्वामित्रका साथै अघमर्षणका समेत जम्मा ५३ मन्त्र समेटिएका छन् । ऋग्वेदको अन्त्यमा रहेको अघमर्षणको अन्तिम मन्त्र “ओम् ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोध्यजायत । ततो रात्र्यजायत ।--- अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी -- ।“ (आजको यो सभ्यता (ऋत ) र यो ज्ञान (सत्य) ठूलो दु:ख, तीतो अनुभव (तपस्या)का उपज हुन् । हरेक सुव्यवस्था (ऋत तथा सत्य)को स्थापना पछि ठुला अवरोध (रात्रिहरु) आए । प्रयास - व्यवस्था – अवरोध, फेरि त्यही प्रक्रिया यो यसैगरी चल्दै आयो ।) (ऋग्वेद २०।१९०)” ले समाज विकासको इतिहासले वैदिक कालसम्म आइपुग्दा भोगेका आरोह-अवरोह इंगित गर्दछ । यजुर्वेदको तेश्रो अध्यायको २२औ मन्त्रदेखि मधुच्छन्दा कौशिकका रचना शुरु हुन्छन् गाई, अग्निको महत्त्व दर्शाउन । यहा ४ वटा मन्त्रहरूमा उनले अन्नग्रहण (भोजन)को उद्देश्य, त्यसबाट प्राप्त हुने ऊर्जालाई ज्ञानको प्राप्ति र सदुपयोगमा लगाउनुमा नै जीवनको सार्थकता हुने कुरा दर्शाएका छन् । तेश्रो अध्यायको ३५ औ मन्त्र विश्वामित्ररचित ब्रह्म गायत्री हो, यसले सत्य के हो भनी घामतिर फर्केर सोध्न र ज्ञान बुद्धि विवेकका लागि प्रेरणा माग्न सिकाउँछ । यजुर्वेदका पाँचौं, छैटौँ, सातौँ, आठौँ, दशौँ, एघारौँ, बारौं, पन्ध्रौँ, अठारौँ, वीसौं, एक्काइसौं, बाइसौं, छव्वीसौं, उनन्तीसौं, तीसौं, तेत्तीसौं, पैतिसौं र छत्तीसौं गरी जम्मा १९ वटा अध्यायहरूमा कौशिकहरूका मन्त्रहरू छन् । यसमा विश्वामित्रका ३५ वटा, मधुच्छन्दाका ३५ वटा, शूनशेपका २८ वटा, कुशिकको एउटा र सप्तर्षिका साझा ९ वटा गरी जम्मा १०८ वटा मन्त्र कौशिकरचित छन् । सामवेद उद्गीथको सङ्कलन हो, सगीत ! गाना !! धर्म (ऋक), कर्म (यजन)को सार आनन्द ! 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, अन्नं ब्रह्म, प्राणो ब्रह्म, मनो ब्रह्म, विज्ञानं ब्रह्म,' (तैत्तिरीय उपनिषद) को ज्ञानपछि तत्तत्प्राप्तिको उपाय, उपयोग अनि 'आनन्दम् ब्रह्म' (तै उ) ! त्यो आनन्द भनेको आजकलको जस्तो सस्तो अश्लिलता (सुंगुर, कुकुर, कीराफटेग्रा, झारपातसमेत जोल्ठिने सामान्य प्रक्रितिलाई सर्वस्व ठानी त्यसैमा ज्ञान विवेक गुमाउन प्रेरित गर्ने हरकत) मा सीमित नभएर ओम् (हा—--बु)३ (अहमन्नम्) ३ (अहमन्नादो) ३ अहमन्नमन्नमदन्तमाद्मि । सुव: न ज्योति: । (आबुई, मैले घमण्ड गरेको शरीर त स्याल कुकुर गिद्धको भोजन पो हो त । हो र? तीसमेत निर्दोष वनस्पतिलाई पनि म खाइदिन्छु । यथार्थमा म भोजन र भोक्ता सबैलाई निलिदिन्छु । तर, यस भोजनबाट निस्कने एउटा रश्मी नै सूर्यभन्दा चम्किलो बन्न सकोस् । (तैत्तिरीयोपनिषद) यो एउटा गीतको अंश हो । यस्ता वास्तविकताको सदास्मरण गानाको आनन्दमा आउनु, तदनुकुल आचरण हुनु भनेको साँच्चैको जीउने कला हो, सामगायनको लक्ष हो । --कायमानो वना त्वं यन्मात्रिरजगन्नप – यद्दुरे सन्निहाभव । (अग्नि देव, तिमी पदार्थको निर्माण र विघटन (रासायनिक प्रतिक्रिया)का कारण हौ, जगतकी माता पानी (H2O) का काखमा शान्त रूपमा बसेका तिमी टाढा होइन हाम्रै साथमा रहु ।) सामवेद १।५।९ यो विश्वामित्रको जादुमय कला हो आगोको जटिल सरचना, कार्य र तत्कालीन मानवले आगोसँग माग्ने वरदानलाई घन्काउन व्रिहति छन्दमा रचेको उद्गीथ । महर्षि विश्वामित्र कौशिकका यस्ता अगुपम स्रिंगारमय कलाका ५० गाना समेटिएका छन् सामवेदमा । यीबाहेक शुनशेपका ५२, मधुच्छन्दाका ४४ समेतगरी १४६ वटा एकलौटी कौशिक गाथाका साथ सप्तर्षिका १६ वटा साझा गानामा समेत जम्मा १६० वटा सामगानहरूमा कौशिकको योगदान छ । ऋक यजु र सामवेदमा आएका तथा धर्म-अर्थ-काम-मोक्षका लागि उपयोगी मन्त्रहरूलाई अथर्वा ऋषिले गरेको सकलन अथर्ववेद हो । यसको तेश्रो काण्डको १७औ सूक्त विश्वामित्ररचित हो । यो क्रिषि सूक्त हो । यसमा हलो, जूआ, फाली जस्ता क्रिषियन्त्र, क्रिषि कार्य तथा यातायातमा पशुको उपयोगिता जस्ता तत्युगीन अर्थतन्त्रमा टेवा पुग्ने कुरा छन् । इन्द्र सीता निग्रिह्णातु ता पूषाभि रक्षतु । सा न पयस्वती दुहामुत्तरामुत्तरा समाम् । (हली-इन्द्रले हलो थिचेर जमीनमा सीयो-हलोले उधिनेको भाग निकालोस् र पूषा –किशानले रेखदेख गरोस् । ती जमीन चै लैनो गाई जस्ती वा अम्रितको स्रोत बनून् - हलीलाई इन्द्र र किशानलाई पूषाको उपाधि) अथर्व ३।१६।४ । सीते वन्दामहे त्वर्वाची सुभगे भव । यथा न सुमना असो यथा न सुफला भुव । (जोतिएको जमीन ! उब्जाऊ भइदेऊ, देखिरहन पाउँ, धेरै फलेर खुसी बनाऊ ।) अथर्व ३।१६।८ विश्वामित्रले जमीनलाई गरेको नमन कारण सहित । उनै विश्वामित्रले रक्तस्राव रोक्ने, वातरोग निको पार्ने औषधी लिएर छैटौँ काण्डको ४४औं सूक्त बनाएकाछन् । यसैगरी ऋण पाशो हुने भएकोले यसबाट सावधान र मुक्त हुन कौशिकले दिएका सल्लाहका ५ वटा सूक्त पनि यसै काण्डमा छन् । छैटौँ काण्डका १४१औ र १४२ औ सूक्त पनि क्रिषिसम्बन्धी छन् विश्वामित्ररचित । शूनशेपले वरुणलाई खुसी पार्न बनाएको सूक्त सातौ काण्डको ८३औं सूक्त हो । दशौँ काण्डको पाचौँ सूक्तमा ११ मन्त्र कौशिकरचित छन् । वीसौं काण्डमा १२वटा सूक्तमा विश्वामित्रका, ४ वटा सूक्तमा शूनशेपका र ९ वटा सूक्तहरूमा मधुच्छन्दाका मन्त्रहरू छन् । वेदसम्बन्धी सारै घतलाग्दो तथ्य आज मान्छेले धनका लागि, शक्तिका लागि अनि सत्ताका लागि सारा विवेक गुमाएको, धन-स्त्री-ऐश्वर्य (भग)का लागि मानवता त्यागी पशुभन्दा निच व्यवहार प्रदर्शन गरेको देख्दा धन र यौनले अहिले बढि महत्त्व पाएजस्तो लाग्छ । तर, यथार्थमा वैदिक कालका ती दिनहरूमा धन भोजनसम्मका लागिसमेत अति महत्त्वपूर्ण थियो । ठुलो अभाव थियो । आजको जस्तो मानव अधिकारयुक्त सुरक्षित दाम्पत्य जीवन कल्पनामा सीमित थियो । प्राणदण्ड अति सामान्य भएको र बाच्नकै लागि पनि शक्ति, सत्ता र धन परम आवश्य भएको बेला एकत्वमनुपश्यत (यजु ४०।३) तत्वमसि (छान्दोग्य) को आवाज निस्कनु पक्कै चानचुने कुरा थिएन । यसका लागि त्यागको, साँचो मानवताको जरुरी थियो । सलेदो जस्तो आफू जलेर अरुका लागि प्रकाश छर्ने तत्परता चाहिन्थ्यो । त्यसको लागि ब्रह्मर्षि विश्वामित्रको खाँचो थियो धन, शक्ति र सत्ता महत्त्वपूर्ण हुने जमानामा साम्राज्य त्यागेर तपश्वी बन्न सक्नेले ‘वेद’ देखे, धियो यो न: प्रचोदयात् भन्दै ज्ञानको विगुल फुक्न सके ।