भवानी_भिक्षु
पुरस्कार
साहित्यका विविध विधाहरूमा मात्र नभएर पत्रपत्रिकामा पनि भिक्षुको अतुलनीय योगदान रहेको चर्चा भइसकेको छ। उनले वि.सं. १९९९ देखि २००३ सम्म शारदा पत्रिकाको सम्पादक, २००८ देखि २०१३ सम्म प्रचार विभागका अतिरिक्त निर्दशक, २०१३ तिर धरती पत्रिकाका सम्पादक, २०१४मा ने.रा.प्र.प्र.का सदस्य रहेर काम गरेको पाइन्छ। उनी प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट त्रिभुवन पुरस्कारबाट सम्मानित पनि भएका थिए। उनी अनेपाली भाषाभाषी थिए तर अनेपाली होइन। अनेपाली भाषाभाषी भन्नाले उनको मातृभाषा नेपाली थिएन तर उनी नेपाली नागरिक थिए। कविवर केदारमान व्यथित र युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ नेपाली हुन् तर तिनीहरूको मातृभाषा नेवारी थियो। यहाँ एउटा प्रसङ्ग उल्लेखनीय हुन सक्तछ। खर्साङगको एउटा अभिनन्दन समारोहमा उनको परिचय यसरी प्रस्तुत गरिएको थियो – ’यहाँ जन्मले एक बिहारी हुनुभए पनि नेपाली साहित्यमा यहाँको स्थान उच्च छ। नेपाली साहित्यलाई यहाँको देन बडो सराहनीय छ। अनेपाली भएर पनि नेपाली भाषा र साहित्यको विकासमा यहाँको देन साँच्चै ठूलो छ’। सम्मान गर्न बोलाईएको समारोहमै आफूलाई ’अनेपाली भए पनि नेपाली भाषा साहित्यमा कलम चलाएका बिहारी लेखक’ भनिँदा उनको मन कति दुख्यो होला ! तर त्यही निहुँमा उनले नेपाली साहित्यमा कलम चलाउन भने कहिल्यै छोडेनन्। यसरी उनको परिचय दिएपछि उनको सहज र स्वाभाविक प्रतिक्रिया थियो – ’मेरो परिचय दिंदा यहाँले मलाई अनेपाली भन्नुभो। म कसरी अनेपाली ? म खास नेपाली हुँ, नेपालको छोरो कसरी अनेपाली हुन सक्तछ र ?’ (शिवकुमार राई, श्री भवानी भिक्षुः एक संस्मरणः उन्नयन पृ.१३९) नेपालको तराइका बासिन्दा भएकाले भवानी भिक्षु त्यहाँको रहनसहन, रीति–रिवाज, खानपिन, पहिरन र जीवनशैलीसित पूर्ण परिचित थिए। अतः उनको कथा ’हारजीत’ शीर्षकमा त्यहाँको ग्रामीण जीवनको यथार्थ चित्रण गरिएको छ। भवानी भिक्षुले ’हारजीत’ शीर्षक कथाबाट नेपाली साहित्यको आञ्चलिक परिवेशलाई इङ्गित गरेर एउटा प्रशंसनीय काम गरेका छन्। भिक्षु स्वयं तराईबासी भएकाले आफ्नो आगत’ उपन्यासमा आञ्चलिक परिवेशको जीवन्त निरूपण गर्न निपुण साहित्यकारको रूपमा देखापर्नु कुनै आश्चर्यको कुरो होइन। नेपालको तराइको आञ्चलिक परिवेशमा लिखित यो नेपाली साहित्यको पहिलो उपन्यास नै हुन सक्तछ। यस आञ्चलिकताको बीजारोपण उनको कथा ’हारजीत’मा भइसकेको थियो तर भवानी भिक्षुले ’आगतमा नै आञ्चलिकताको बटबृक्षको स्थापना गरेका हुन् जस्तो लाग्दछ। उनको यस वर्णनमा मौलिकताको पुट पाइन्छ। सम्पूर्ण तराइ आफ्नो सामाजिक संरचनासहित त्यहाँ प्रस्तुत छ। तराइको प्राकृतिक सौन्दर्यका साथै भौतिक वातावरण पनि त्यहाँ सजीवतासँग उद्घाटित छ। त्यहाँको ग्रामीण जीवनको सम्पन्नताको झलक भेटिने उक्त उपन्यासमा तराइको ज्वलन्त समस्यालाई पनि उपन्यासकारले दर्शाउने प्रयास गरेका छन्। भवानी भिक्षुको ’आगत’ उपन्यास वास्तवमा तराइको जीवनको ऐना हुन पुगेको छ। हिन्दीका प्रसिद्ध उपन्यासकार फणेश्वरनाथ ’रेणु’को ’मैला आञ्चल’ जस्तै स्तरीय, पठनीय तथा संग्रहणीय उपन्यास भएको छ भवानी भिक्षुको ’आगत’ उपन्यास पनि। मदन पुरस्कार गुठीले यस उपन्यासलाई मदन पुरस्कारबाट पुरस्कृत गरेर प्रशंसनीय काम नै गरेको प्रमाणित भएको छ। नेपाली साहित्यका अमर साहित्यकार भवानी भिक्षुले बडो इमान्दारीपूर्वक आफू प्रभावित र प्रेरित हुने साहित्यकारहरूप्रति आभार प्रकट गर्दै भनेका छन् –’ममाथि पहिलो प्रभाव शरच्चन्द्रको परेको थियो, म उनलाई गुरु मान्छु। कथाको अभिव्यक्तिमा जैनेन्द्रकुमार, बाल्जाक, मोपाँसा, दन्तावस्की, एमिल जोला सबै मेरा प्रेरक हुन्। उत्प्रेक्षा र भनाइमा विदग्धताका लागि ममाथि बनार्ड शाको छाप परेको छ। वाणी विच्छेद र शिल्पका लागि देवकोटा र सुकोमल भावको अभिव्यक्तिको निम्ति सिद्धिचरण मलाई मन पर्छ।(प्रेरणा र प्रभाव बारेमा भिक्षुको स्वीकारोक्ति) नेपाली सहित्यको सेवामा आफ्नो जीवन समर्पण गरेका भिक्षु २०३०को दशकपछि रोगग्रस्त भए, उनी फोक्सोको क्यान्सरबाट थला परे। उक्त कारणले २०३२ सालको मदनपुरस्कार प्राप्त गर्दा भिक्षुले त्यसको प्रत्युत्तर भाषण पनि गर्नसकेन। २०३८ साल बैशाख ४ गते नेपाली साहित्यका चम्किला तारा भिक्षु रोगका कारण यस संसारबाट विदा हुन पुगे।