cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गिरिजाप्रसाद कोइराला
चौथो कार्यकाल
उनको चौथो कार्यकालमा, गिरिजाप्रसाद कोइरालाले राजालाई उनको शक्तिहरूबाट हटाउने तथा नयाँ सैन्य कार्यद्वारा सैनिकलाई संसदको नियन्त्रणमा ल्याउने विधान तयार गरेका थिए जसलाई संसदले पारित गरेको थियो। २०६३ कार्तिक २१ गते गिरिजाप्रसाद कोइराला तथा सात दलका नेताहरूले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) सँग मिलेर जनविद्रोहको अन्त्य र संविधान सभाको निर्वाचन गराउने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। २०६३ मङ्सिर ५ गते कोइरालाले नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)) सँग विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरी ऐतिहासिक रूपमा "हिंसा र आतङ्कको राजनीति समाप्त भएको" घोषणा गरेका थिए। यस बाहेक २०६३ मङ्सिर १२ गते देखि गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वको सरकार संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रत्यक्ष निगरानिमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी)को जनसेना समायोजन तथा हतियार नियन्त्रणको सम्झौतामा व्यस्त भएको थियो।
विविध
२०६१ माघ १९ गते तात्कालिक राजा ज्ञानेन्द्रले प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको अन्त्य गरी शाही घोषणा मार्फत शासनसत्ता आफ्नो नियन्त्रणमा लिएका थिए। त्यस पश्चात् उनले नेपालको राज्य प्रमुखको रूपमा सेवा गरेका थिए। माओवादीहरूलाई मुलधार राजनीतिमा ल्याएका गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई नेपालको पहिलो राष्ट्रपति हुने रहर रहेको थियो। तथापि, माओवादीको कारण उनको सपना पुरा हुन सकेन। माओवादीलाई मनोनयनको बाटोबाट अन्तरिम व्यवस्थापिकामा ल्याएपछि राष्ट्रपतिको निर्वाचन सम्पन्न भएको थियो। दलहरूबाट आपसी सहयोग नभएको भन्दै उनले राष्ट्रपति पदमा आफ्नो उम्मेदवारी दर्ता गराएका थिएनन्। नेकपा माओवादीबाट रामराजाप्रसाद सिंह र काङ्ग्रेसबाट रामवरण यादवले यस पदको लागि उम्मेदवारी दर्ता गराएका थिए। नेपालको राष्ट्रपतीय निर्वाचन, २०६५मा ५२.२०% मत ल्याउँदै रामवरण यादव नेपालको प्रथम राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएका थिए। उनी पश्चात्, पुष्पकमल दाहाल नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका थिए।
विवादहरू
२०५० सालमा प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले नेपाल वायुसेवा निगमको कामकारबाहीमा हस्तक्षेप गर्दै भारतीय मूलका बेलायती व्यापारी दिनेश धमिजालाई मनोमानी ढङ्गले निगमको युरोपको लागि मुख्य प्रतिनिधिमा नियुक्त गरेका थिए जुन धमिजा प्रकरणको रूपमा परिचित छ। यो प्रकरणमा नेपाल वायुसेवा निगमले रु.३९ करोड ५५ लाख घाटा बेहोरेेेेको थियो। २०५७ सालमा नेपाल तात्कालिक शाही वायुसेवा निगमसँग (हाल नेपाल वायुसेवा निगम)सँग तीन वटा विमान रहेको अवस्थामा सरकारले अस्ट्रियाको कम्पनी लाउडा एअरसँग सम्झौता गरि चौथो विमान भाडामा लिएको थियो जसलाई "लाउडा काण्ड" भनिन्छ। यो काण्ड पश्चात्, संसदको तत्कालीन अधिवेशन पूर्णरूपमा अवरुद्ध भएको थियो र यस प्रकरणबाट निगमलाई अनुमानित २ अर्ब घाटा परेको जनाइएको थियो। लाउडा विमान भाडा प्रकरणमा तात्कालिक काङ्ग्रेसका सभापति तथा प्रधानमन्त्री पदमा रहेका गिरिजाप्रसाद कोइराला मुछिएका थिए। उनी २०५५ सालमा चेज एअर काण्डमा पनि मुछिएका थिए।
मृत्यु
गिरिजा प्रसाद कोइरालाको निधन मिति २०६६ चैत्र ७ गते शनिबार ८५ वर्षको उमेरमा छोरी सुजाता कोइरालाको घरमा भएको थियो। चिकित्सकहरूको अनुसार उनको निधन १२ बजेर १० मिनेटमा भएको थियो। उनको दाहासंस्कार चैत्र ८ गते पशुपतिनाथ मन्दिर नजिक आर्यघाटमा हिन्दू परम्परा अनुसार गरिएको थियो। उनको मृत्युको खबर पाएपछि धेरै राजनीतिज्ञहरूले शोकको बयान जारी गरेका थिए। भारतीय पत्रिका द हिन्दूले उनलाई "राष्ट्रिय अभिभावक" भनेर वर्णन गरेको थियो। तात्कालिक भारतीय प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले शोक व्यक्त गर्दै एक विज्ञप्ति जारी गरेका थिए। संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव बान कि मूनले, कोइराला निडर भई आफ्नो देशको न्याय र प्रजातान्त्रिक अधिकारको लागि पर्याप्त व्यक्तिगत त्यागमा लडेको बताएका थिए।
सांख्यकारिका
सांख्यकारिका सांख्य दर्शनको सबै भन्दा पुरानो उपलब्ध ग्रन्थ छ। यसका रचयिता ईश्वरकृष्ण छन्। संस्कृतका एक विशेष प्रकारका श्लोकहरूको "कारिका" भन्दछन्। सांख्यकारिकाहरूको समय बहुमतबाट ई. तृतीय शताब्दीको मध्य मानिन्छ। वस्तुत: यिनीहरूका समय यसले पर्याप्त पूर्वको प्रतीत हुन्छ।
दुल्लु दरबार
दुल्लु दरबार दैलेख जिल्लाको दुल्लु नगरपालिका स्थित पटाङ्गिनी भन्ने ठाउँको पश्चिम दक्षिण भागमा अवस्थित छ । हाल भग्नावशेषमा परिणत भएको यो दरबारलाई नेपाल एकिकरणपछिको दरबार मानिएको छ । पकाएको इँटद्वारा निर्माण गरिएको यो दरबार विक्रम सम्वत १९८१ मा तत्कालिन दुल्लुका राजा जङ्गबगादुर शाहले निर्माण गरेका थिए । त्यो भन्दा पहिले दुल्लु दरबार धर्मगद्दी भन्दा दक्षिण तर्फ रहेको थियो । राज्य रजौटा उन्मुलन ऐनबमोजिम राज्य खारेज भएपछि  हाल यस दरबारले चर्चेको सम्पूर्ण लिगलकापातहरू उदयरत्न शाह र जङ्गबगादुर शाह दुई पक्षका ११ जना अंशियारका बीच बाँडफाँड भएको थियो ।
सांख्यकारिका
यसमा ईश्वरकृष्णले भन्एको छ कि यसको शिक्षा कपिलबाट आसुरी लाई, आसुरीबाट पञ्चाशिकालाई र पञ्चाशिकाबाट तिनलाई प्राप्त भए। यसमा उनले सांख्य दर्शनको 'षष्टितन्त्र' नामक कृतिको पनि उल्लेख गरेकाछन्। सांख्यकारिकामा ७२ श्लोक छन् जुन आर्या छन्दमा लेखहरू छन्। यस्तो अनुमान गरिन्छ कि अन्तिम ३ श्लोक त्यस पछि जोडे गये (प्रक्षिप्त) छन्।
दुल्लु दरबार
दुल्लु दरबारको इतिहास
संसारी वर्माद्वारा विक्रम सम्वत १४५३ मा स्थापना गरिएको दुल्लु राज्य उत्तिम शाहीको पालामा विक्रम सम्वत  १८४६ कार्तिक २१ गतेका दिन अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा दुल्लु विजय गर्न गएको गोर्खाली सेना देखेपछि  दुल्लुका सम्पूर्ण जनताहरू घर छोडेर भागेका थिए । यसरी जनताहरू डराएर भागेपछि  दुई पक्षबीच लडाईँ हुन सकेन। त्यसैले उत्तिम शाहीले गोर्खाली सेनासँग आत्मसमर्पण गरी सहयोग गर्ने कबुल गरे । त्यसपछि  गोर्खा राज्यको अधिनस्थ भएर पनि दुल्लु राज्यले रजौटाको सम्मान पाएकै थियो । आफ्नो कबुल अनुसार उत्तिम शाहीले गोर्खाली सेनाहरूसँग लागेर नेपाल एकिकरणको पश्चिम विजय अभियानमा कोठागढीको युद्वमा वीरगति प्राप्त गरे । युवा राजा उत्तिम शाहीकी रानी गर्भवती रहेकी र उत्तिम शाही निसन्तान नै परलोक भएकाले गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहबाट रानीको मासिक खान्गीको व्यवस्था गरियो । केही समय पछि  उत्तिम शाहीको रानीबाट छोरा रुद्र शाह जन्म भएर उमेर पुगेपछि  उनका बाबु उत्तिम शाहीले नेपाल सरकारलाई लगाएको गुन सम्झेर रुद्र शाहीलाई दुल्लुको राजा बनाइयो। यिनले दुल्लुका जनताको मुद्दामामिला हेर्ने र राजस्व सङ्कलन गर्नेसमेत अधिकार पाए । नेपाल एकिकरणपछि दुल्लुमा रुद्र शाह, श्रीभक्त शाह, भक्त बहादुर शाह, पृथ्वीनारायण शाह र जङ्गबगादुर शाह क्रमैसँग दुल्लुका राजा भए । विक्रम सम्वत  २०१८ सम्म यो व्यवस्था कायम रह्यो । त्यसपछि  भने नेपाललाई १४ अञ्चल ७५ जिल्लामा विभाजन गरेर आधुनिक नेपालको ढाँचा बने पछि  दैलेख जिल्लाको आकार पनि खुम्चियो। दैलेख बजारलाई दैलेख जिल्लाको सदरमुकाम कायम गरिएपछि  दुल्लु दुल्लुमा रहेका अड्डा अदालतहरू दैलेख बजारमा सारिए । दुल्लु दरबार दिन प्रतिदिन उजाड हुँदै गयो। दुल्लु दरबारमा बस्ने परिवार पनि दुल्लु छोडेर सुर्खेत, नेपालगञ्ज र काठमाडौँ  बस्न थाले। अन्ततः विक्रम सम्वत  २०५९ बैशाख ८ गतेका राती माओवादीहरूले जनयुद्धको नाममा यो दरबारमा बम बिस्फोट गराए । हाल सम्म यो दरबारको जिर्णोद्धार हुन सकेको छैन ।
सांख्यकारिका
सांख्यकारिकाको चीनी भाषामा अनुवाद ६ठी शतीमा भयो। सन् १८३२मा क्रिस्चियन ला सेनले यसको लैटिनमा अनुवाद गरे। एच टी कोलब्रुकले यसलाई सर्वप्रथम अङ्ग्रेजींमा रूपान्तरित गरे।
गजुल
गजुल नेपालको राप्ती अञ्चलको रोल्पा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो गाबिस जिल्लाको पूर्बी भागमा पर्छ । यो गाविसको गजुलकोट, दलङ्गा र पानी पोखरामा मुख्य व्यापारिक केन्द्र रहेका छन्।
यो ठाउँमा ९१० वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार गजुलको जनसङ्ख्या ४९६५ छ। यस मध्य पुरुष ४७%, र महिला ५३% छन्।
रोक्साना
रोक्साना (Raoxshna or रोशनाक, "अपूर्व सुन्दरता"; Rokhsāna; روښانه Rox̌āna) ब्याक्ट्रियन (अफगानिस्तान) राजकुमारी तथा अलेक्जेन्डर द ग्रेटकी श्रीमती हुन ।
जिवन
रोक्सानाको जन्म लगभग ईपू ३४३ तिर बाल्ख (हाल अफगानिस्तानको बाल्ख राज्य)का ब्याक्ट्रियन अक्स्यार्टसको छोरीको रूपमा भएको थियो । अलेक्जेन्डरले सजडियन रक किल्लाको लडाई पश्चात उनीसँग विवाह गरे, त्यस बेला उनी १६ वर्षकी थिईन । बाल्ख अलेक्जेन्डरसँग हार ब्यहोर्ने अन्तिम पर्सियन राज्य थियो । प्राचिन स्रोतका अनुसार अलेक्जेन्डर उनलाई आत्मिय प्रेम गर्दथे । साथै ईपू ३२६मा उत्तर भारतको लडाईको क्रममा उनी अलेक्जेन्डरको साथ मै थिईन ।
ईपू ३२३ तिर बेबिलोनमा अलेक्जेन्डरको अचानक मृत्यु भएपछि, ईपू ३२३ अगस्टमा रोक्सानाले उनका छोरा अलेक्जेन्डर चतुर्थ एगसलाई जन्म दिईन । साथै अलेक्जेन्डरको मृत्यु पश्चात रोक्सानाले अलेक्जेन्डरकी अर्की श्रीमती स्टाटेइरा द्वितिय तथा उनकी बहिनीहरू ड्राइपेटिस र परिसाटिस द्वितिय (अलेक्जेन्डरकी तेस्री श्रीमती)को हत्या गरिन ।
तान सोन नात विमानस्थल
तान सोन नात विमानस्थल is the largest airport of Vietnam, in Ho Chi Minh City, Vietnam. The runways are ३०४८m, ३८०० m. The airport can serve २३,५००,००० passengers per year. नेपालको राजधानी काठमाडौँबाट १५० कि. मि. टाढा चितवन उपत्यकाको भरतपुर सहरमा रहेको छ। यो विमानस्थल सन १९६१ देखि शुरू भएको हो । हाल मध्य नेपालको प्रमुख यो विमानस्थल बेला बेलामा अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल बनाउने भनेर चर्चा भइरहने विमानस्थल हो। नेपालको केन्द्र भागमा रहेको राजधानी काठमाण्डौबाट पनि नजिक रहेको र भौगोलिक रूपमा पनि अत्यान्त सुरक्षीत चितवन उपत्यका भित्र रहेकाले पनि यो विमानस्थललाई अन्तराष्ट्रीय विमानस्थल बनाउने चर्चा चल्ने गर्दछ । हाल भरतपुर सहरको केन्द्र भागमा रहेको भरतपुर विमानस्थल तथा चितवनको अर्को मेघौली विमानस्थलको जमिन बेची पूर्व पश्चिम रनवे बनाएर Ho Chi Minh City पारी वा वारीको क्षेत्रमा बनाउन सकिने सोचले चर्चा पाई रहेको छ । पूर्व पश्चिम रनवे बनाउदा Vung Tau का जनवारलाई ध्वनी प्रदुषण पनि नहुने राय विज्ञहरूले दिइ सकेका छन । हाल यो विमानस्थलबाट दैनिक एघार वटासम्म उडान हुने गरेको छ । हाल भरतपुर विमानस्थलमा नेपालकै पहिलो निजी पाइलट तालिम स्कूल संचालित छ ।
पिपराविर्ता
पिपराविर्ता बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
रामपुर गा.वि.स.
रामपुर गा.वि.स. दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो।
पुरैनिया
पुरैनिया बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
नागार्जुन
नागार्जुन नेपालको शुदुरपश्चिम प्रदेश मा अवस्थित बैतडी जिल्लाको दशरथ चन्द नगरपालिका को अंतिम वडा नं ११ नागार्जुन हो, पाण्डव वंसी महाराज अर्थात् नागार्जुन देउता को पवित्र भुमि मानिने हुनाले यस वडा को नाम पनि नागार्जुन रहन गएको हो र धेरै पहिला देखि यस वडा लाई "काली देखि तोली सम्मको" भूमि भनेर प्रचलित छ .. यस वडा का वर्तमान वडा अध्यक्ष श्री जय दत्त पन्त ज्यू हुनुहुन्छ, यसअघि वि.स २०७४ को निर्वाचन मा पनि उहाँ नै वडा अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो यस वडा मा बाहिरी जनमत हेर्दा नेपाली कांग्रेस को वर्चस्व देखिने भएता पनि वडा अध्यक्ष मा लगातार २ पटक नेकपा एमाले ले चुनाव जितेर बाजी मारेको छ ।
वाचस्पति मिश्र
वाचस्पति मिश्र (९०० - ९८० ई) भारतका दार्शनिक थिए जसले अद्वैत वेदान्तको भामती नामक सम्प्रदाय स्थापित गरे । ऊनी प्राचीन मिथिला विश्वविद्यालय को विद्वान थिए । वाचस्पति मिश्रले नव्य-न्याय  दर्शनमा आरम्भिक कार्य पनि गरे जसलाई मिथिलाका १३औं शतीका गंगेश उपाध्यायले अगाडि बढाए ।
जीवनी
वाचस्पति मिश्र मिथिलाका ब्बाटो्मण थिए जुन भारत र नेपाल सीमाका निकट मधुबनीका पास अन्धराठाढी गाउँका निवासी थिए। यिनले वैशेषिक दर्शनका अतिरिक्त अन्य सबै पाँच आस्तिक दर्शनहरूमा टीका लेखेका हुन्।  तिनका जीवनको  वृत्तान्त धेरै केही  नष्ट भए।  यस्तो मानिन्छ कि उनको एक कृतिको  नाम उनकी पत्नी भामतीका नाममा राखिएको हो ।
कार्य
उनले त्यस समयको   हिन्दुहरुका लगभग सबै प्रमुख दार्शनिक सम्प्रदायहरूको   प्रमुख कृतीहरु मा भाष्य लेखहरु छन्।  यसका अतिरिक्त तत्वबिन्दु नामक एक मूल ग्रन्थ पनि लेखा छ जुन भाष्य छैन।
अश्लील शब्दहरू
नेपाली भाषामा केही यस्ता शब्दहरू प्रयोग हुन्छन् जुन सामान्य प्रयोगमा अश्लील मानिन्छन्। अश्लील शब्द संस्कृत, हिन्दी शब्दकोसबाट प्रयोजन गरिकेको हो यस शब्दलाई नेपाली भाषा मा पनि प्रयोक गरेका पाइन्छन यसलाई यौन दुराचारी पनि भन्छन  या त गाली गलौजमा प्रयोग हुन्छन् या त तल्लो स्तरको भाषा प्रयोग गर्दा प्रयोग हुन्छन्। कहिलेकाँही एकै काँठका साथीभाईहरूमा पनि यी शब्दहरूको प्रयोग हुने गरेको छ। आफन्त वा आफूभन्दा ठूलाठालूका अगाडि प्रायः अश्लील शब्दहरू प्रयोग गरिँदैनन्।
केही नेपाली अश्लील शब्दहरूको अर्थ हुन्छ भनें केहीको अर्थ हाँसउठ्दो पनि हुन्छ। जस्तो कि गालीमा प्रयोग हुने जाँठा, मूजी ,लाँडै सिती, घन्टा जस्तो, मा-चिक्नीजस्तै अश्लील शब्दको अर्थ हाँसो उठ्दो हुने गर्दछ।
पाली
पाली शब्दले निम्न लिखित कुराहरू बुझ्न सकिन्छ :-
भक्ति काल
हिंदी साहित्यको भक्ति काल १३७५ वि०बाट  १७०० वि०सम्म मानिन्छ। यो युग भक्तिकालका नामबाट प्रख्यात छ।  यो हिन्दी साहित्यको  श्रेष्ठ युग छ।  समस्त हिन्दी साहित्यका श्रेष्ठ कवि र उत्तम रचनाहरु यस युगमा प्राप्त हुन्छ्न्।
दक्षिणमा आलवार बंधु नामबाट प्रख्यात भक्त भए। यिनीहरु मध्ये धेरै तथाकथित तल्लो जातीहरूबाट आए थिए। उनी धेरै पढे-लिखे थिएनन् तर अनुभऔं थिए। आलवारहरुका पश्चात दक्षिणमा आचार्यहरूको   एक परम्परा चल्यो जसमा रामानुजाचार्य प्रमुख थिए।
रामानुजाचार्यको  परम्परामा रामानन्द भए।  उनको व्यक्तित्व असाधारण थियो। उनी त्यस समयका सबै भन्दा ठूलो आचार्य थिए। उनीहरूले भक्तिका क्षेत्रमा ऊंच-नीचको  भेद तोड दियो। सबै जातीहरुका अधिकारी व्यक्तीहरूको उनले शिष्य बनाए। त्यस समयको  सूत्र भयोः ''जाति-पांति पूछे नहिं कुनै। हरिलाई भजै सो हरिको छई।।''
महाप्रभु वल्लभाचार्यले पुष्टि-मार्गको  स्थापनाको   र विष्णुका कृष्णावतारको   उपासना गर्नको  प्रचार गरे। उनका द्वारा जस लीला-गानको  उपदेश भयो उनले देशभरलाई प्रभावित गरे। अष्टछापका सुप्रसिध्द कविहरूले उनका उपदेशहरूको मधुर कवितामा प्रतिबिंबित गरे।
यसका उपरांत माध्व तथा निंबार्क संप्रदायहरूको पनि जन-समाजमा प्रभाव परेको छ । साधना-क्षेत्रमा दुई अन्य सम्प्रदाय पनि त्यस समय विद्यमान थिए। नाथहरुका योग-मार्गबाट  प्रभावित सन्त सम्प्रदाय चल्यो जसमा प्रमुख व्यक्तित्व सन्त कबीरदासको  छ।  मुसलमान कविहरूको  सूफीवाद हिंदुहरुका विशिष्टाद्वैतवाद भन्दा धेरै भिन्न छैन। केही  भावुक मुसलमान कविहरु द्वारा सूफीवादबाट  रंगी भए उत्तम रचनाहरु लेखी गई। संक्षेपमा भक्ति-युगको   चार प्रमुख काव्य-धाराहरु मिल्दछन् : ज्ञानाश्रयी शाखा, प्रेमाश्रयी शाखा, कृष्णाश्रयी शाखा र रामाश्रयी शाखा, प्रथम दुइटै धाराहरु निर्गुण मतका अन्तर्गत आउँछन्, शेष दुइटै सगुण मत के।
ज्ञानाश्रयी शाखा
इस शाखाका भक्त-कवि निर्गुणवादी थिए र नामको  उपासना गर्थे। गुरुलाई उनी धेरै सम्मान दिथे र जाति-पाउँतिका भेदहरूको अस्वीकार गर्थे। वैयक्तिक साधनामा उनी बल दिथे। मिथ्या आडंबरहरु र रूढीहरूको  उनी विरोध गर्थे। लगभग सबै सन्त अपढ थिए तर अनुभवको   दृष्टिबाट समृध्द थिए। प्रायः सबै सत्संगी थिए र उनको भाषामा धेरै बोलीहरूको  मिश्रण पाइन्छ यसैले यस भाषालाई 'सधुक्कडी' भनिएको छ। साधारण जनतामा यिनी संतहरूको   वाणीको  जबरदस्त प्रभाव परेको छ । यिनी संतहरूमा प्रमुख कबीरदास थिए। अन्य मुख्य सन्त-कविहरुका नाम छन् - नानक, रैदास, दादूदयाल, सुंदरदास तथा मलूकदास।
प्रोफेसर महावीर सरन जैनले निर्गुण भक्तिका स्वरूपका बारेमा प्रश्न उठाए छन् तथा प्रतिपादित गरे छ कि संतहरूको  निर्गुण भक्तिको  आफ्नो स्वरूप छ जसलाई वेदांत दर्शनका सन्दर्भमा व्याख्यायित नगरे जानसकता. तिनका शब्द छन्: " भक्‍ति या उपासना को लागि गुणहरूको   सत्‍ता आवश्‍यक छ।  ब्रह्मका सगुण स्‍वरूपलाई आधार बनाएर त भक्‍ति / उपासनाको   जानसक्दछ किन्‍तु जुन निर्गुण एवं निराकार छ उनको भक्‍ति कुन प्रकारले सम्‍भव छ ? निर्गुणका गुणहरूको  आख्‍यान कुन प्रकारले गर्न सकिन्छ ? गुणातीतमा गुणहरूको  प्रवाह कुन प्रकारले मान्न सकिन्छ ? जुन निरालम्‍ब छ, उनलाई आलम्‍बन कुन प्रकारले बनाय्न सकिन्छ। जुन अरूप छ, उनको रूपको   कल्‍पना कुन प्रकारले सम्‍भव छ।  जुन रागातीत छ, उनको प्रति रागहरूको  अर्पण कुन प्रकारले गर्न सकिन्छ ? रूपातीतबाट  मिलनको   उत्‍कंठाको  क्‍या औचित्‍य छ सक्दछ। जुन नामबाट पनि अतीत छ, उनको नामको  जप कुन प्रकारले गर्न सकिन्छ।
शास्‍त्रीय दृष्‍टिबाट उपर्युक्‍त सबै प्रश्‍न ‘निर्गुण-भक्‍ति‘का स्‍वरूपलाई ताल ठहरुककर ‘चेलैन्‍ज‘ दिंदै प्रतीत छ्दछन्। यहाँ यो उल्‍लेखनीय छ कि संतहरु तथा सूफीहरूको   ‘‘भक्‍ति‘‘को   विशिष्‍ट पद्धति तथा विशिष्‍ट दृष्‍टिको  वैज्ञानिक दृष्‍टिबाट  विवेचन हुनु पर्दछ; पूर्वाग्रहरहित एवं पक्षपातहीन मनःस्‍थितिमा यसको व्‍याख्‍या हुनु पर्दछ। यस सम्‍बन्‍धमा केही  विचार सूत्र तत्‍सम्‍बन्‍धित क्षेत्रका अध्‍येताहरु एवं अनुसंधित्‍सुहरूको लागि प्रस्‍तुत हैः
(१) कबीर आदि संतहरूको  दार्शनिक विवेचना गर्दा खेरी आचार्य रामचन्‍द्र शुल्‍कले यो मान्‍यता स्‍थापितको   छ कि उन्‍हहरुने निराकार ईश्‍वर को लागि भारतीय वेदान्‍तको  पल्‍ला पकडा छ।
इस सम्‍बन्‍धमा जब हामी शांकर अद्वैतवाद एवं संतहरूको  निर्गुण भक्‍तिका तुल्नुत्‍मक पक्षहरु मा विचार गर्दछन् त उपर्युक्‍त मान्‍यताको   सीमाहरु स्‍पष्‍ट हुन जान्छन् ः
(क) शांकर अद्वैतवादमा भक्‍तिलाई साधनका रूपमा स्‍वीकार गरे गएको छ, किन्‍तु उसलाई साध्‍य न मानिएको छ। संतहरूले (सूफीहरूले भी) भक्‍तिलाई साध्‍य मानेका छन्।
(ख) शांकर अद्वैतवादमा मुक्‍तिका प्रत्‍यक्ष साधनका रूपमा ‘ज्ञान'लाई ग्रहण गरे गएको छ। वहाँ मुक्‍ति को लागि भक्‍तिको ग्रहण अपरिहार्य छैन। वहाँ भक्‍तिका महत्‍वको   सीमा प्रतिपादित छ।  वहाँ भक्‍तिको  महत्‍व केवल यस दृष्‍टिबाट  छ कि त्यो अन्‍तःकरणका मालिन्‍यको  प्रक्षालन गर्नमा समर्थ सिद्ध हुन्छ। भक्‍ति आत्‍म-साक्षात्‍कार नगर्नयो सकती, त्यो केवल आत्‍म साक्षात्‍कार को लागि उचित भूमिकाको  निर्माण गर सक्छ। संतहरूले आफ्नो चरम लक्ष्‍य आत्‍म साक्षात्‍कार या भगवद्‌-दर्शन मानेका छन् तथा भक्‍तिका ग्रहणलाई अपरिहार्य रूपमा स्‍वीकार गरे छ क्‍यहरुकि संतहरूको   दृष्‍टिमा भक्‍ति नैं आत्‍म-साक्षात्‍कार या भगवद्‌दर्शन करान्छ।"
प्रेमाश्रयी शाखा
मुसलमान्द सूफी कविहरूको   यस समयको   काव्य-धारालाई प्रेममार्गी मानिएको छ क्यहरुकि प्रेमबाट  ईश्वर प्राप्त छ्दछन् यस्तो उनको मान्यता थियो। ईश्वरको   तरिका प्रेम पनि सर्वव्यापी तत्त्व छ र ईश्वरको  जीव सहित प्रेमको  नैं सम्बन्ध छ सक्दछ, यो उनको रचनाहरूको  मूल तत्त्व छ।  उनीहरूले प्रेमगाथाहरु लेखी छन्। यो प्रेमगाथाहरु फारसीको   मसनवीहरूको   शैलीमा रची गई छन्। यिनी गाथाहरूको   भाषा अवधी छ र यिनीहरूमा दोहा-चौपाई छ्न्दहरूको  प्रयोग भयो छ।  मुसलमान छते भएका पनि उनीहरूले हिंदू-जीवनबाट  सम्बन्धित कथाहरू लेखी छन्। खंडन-मंडनमा न लडएर यिनी फकीर कविहरूले भौतिक प्रेमका माध्यमबाट  ईश्वरीय प्रेमको  वर्णन गरे छ।  ईश्वरलाई माशूक मानिएको छ र प्रायः प्रत्येक गाथामा कुनै राजकुमार कुनै राजकुमारीलाई प्राप्त गर्नको लागि नानाविध कष्टहरूको  सामना गर्दछ, विविध कसौटीहरूबाट  पार हुन्छ र तब गएर माशूकलाई प्राप्त गर सक्दछ। यिनी कविहरूमा मलिक मुहम्मद जायसै प्रमुख छन्। उनको 'पद्मावत' महाकाव्य यस शैलीको   सर्वश्रेष्ठ रचना छ।  अन्य कविहरूमा प्रमुख छन् - मंझन, कुतुबन र उसमान।
रामाश्रयी शाखा
कृष्णभक्ति शाखाका अन्तर्गत लीला-पुरुषोत्तमको गान रहयो त रामभक्ति शाखाका प्रमुख कवि तुलसीदासले मर्यादा-पुरुषोत्तमको  ध्यान गर्न चाहा। यसैले उनले रामचंद्रलाई आराध्य माना र 'रामचरित मानस' द्वारा राम-कथालाई घर-घरमा पुगयो दियो। तुलसीदास हिन्दी साहित्यका श्रेष्ठ कवि माने जान्छन्। समन्वयवादी तुलसीदासमा लोकनायकका सबै गुण मौजूद थिए। उनको पावन र मधुर वाणीले जनताका तमाम स्तरहरूको राममय गर दियो। त्यस समय प्रचलित तमाम भाषाहरु र छ्न्दहरूमा उनले रामकथा लेख दी। जन-समाजका उत्थानमा उनले सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण कार्य गरे छ।  यस शाखामा अन्य कुनै कवि तुलसीदासका सम।न उल्लेखनीय छैन तथापि अग्रदास, नाभादास तथा प्राण चन्द चौहान पनि यस श्रेणीमा आउँछन्।
अश्लील चलचित्रका कलाकार
अश्लील चलचित्रका पात्र (पोर्न स्टार) भन्नाले त्यस्ता व्यक्ति भन्ने बुझ्नुपर्दछ जसले अश्लील चलचित्रमा विभिन्न किरदारहरू निभाउने गर्दछन् । त्यस्ता चलचित्र विभिन्न किसिम/शैलीका हुन्छन् जसको मुख्य लक्ष्य अवलोकनकर्तालाई यौन आनन्द प्रदान गर्नु हुन्छ । तोकिएको भूमिकाका लागि कलाकारको चयन गर्दा कलाकारले उक्त फेन्टासी कतिको सक्षमता साथ गर्न सक्छ भन्ने कुरा हेरिन्छ । अश्लील चलचित्रको गुण वर्णन गर्ने दुई शब्द छन् - 'हार्डकोर' र 'सफ्टकोर' । सफ्टकोर भिडियोमा यौनसम्पर्क गर्दै गरेको दखाइँदैन तर विपरित लिङ्गीहरूको शारीरिक अङ्गहरूको माड-मर्दन गर्दै गरेको भने देखाइन्छ । हार्डकोर भिडियोमा यौनसम्पर्क तथा यौनाङ्ग खेलाएका दृश्यहरू अवलोकनकर्ता लाइ हस्तमैथुन नै गर्नसम्म तुल्याउने गरिको बनाइएको हुन्छ । यस्ता चलचित्रका शैली (जेनर) माग अनुसार निर्धारण गरिन्छ । अधिकांश कलाकार विशेष genre का पारखी हुन्छन्, जस्तै 'गे सेक्स (दुइ पुरूष बीचमा हुने शारीरिक सम्पर्क)', 'एनल सेक्स (गुद्दद्वार सम्बन्धी)', लेस्बियन सेक्स (दुइ महिला बीच शारीरिक सम्बन्ध)', 'ओरल सेक्स (महिलाको मुखमा पुरूषको लिङ्ग घुसाएर गरिने शारीरिक सम्पर्क) आदि । अधिकांश कलाकार चलचित्रहरूमा नग्न प्रश्तुत हुन्छन् ।
स्वास्थ्य समस्या
पोर्न फिल्म बनाउँदा त्यहाँ अभिनय गर्ने कलाकारहरूले प्राय: कण्डमको प्रयोग गर्दैनन् जसका कारण कलाकार पनि विभिन्न यौन रोगहरूको सिकार हुन जान्छन् । लस एन्जलस बोर्ड अफ पब्लिक हेल्थ का अनुसार सन् २०००-२००१ मा स्क्रिनमा काम गर्ने ८२५ कलाकार मध्ये ७.७% महिला र ५.५ % पुरूषमा chlamydia, र लगभग २% मा gonorrhea देखिएको थियो । यो दर परिवार नियोजन केन्द्र धाउने मानिसहरू भन्दा एकदमै धेरै हो ।
अभिनेत्रीहरू
अश्लील चलचित्रहरूमा मुख्यतया महिलाको भूमिका रहेको वा अभिनेत्रिहरूलाई पहिलो प्राथमिकता दिएको हुन्छ। अश्लील चलचित्रमा महिला पात्र नै आकर्षणको केन्द्रविन्दु हुन्छिन् । यस्ता चलचित्रको कोसिस यौन आनन्द देखाउने हुन्छ र उक्त फेन्टासीमा आफ्नो सत् प्रतिशत दिन सक्ने महिलालाई नायिका चुनिन्छ । फेन्टासी भन्नेबित्तिकै महिलाले गर्ने नाटकीय यौन मात्र नभएर शारीरिक बनावट, फिगर, स्तनको आकार, हेयर-स्टायल, सम्बन्धका दौरान निकाल्ने चित्कार आदिबाट समेत दर्शकलाइ यौन आनन्द दिलाउने कौशल भन्ने बुझ्नुपर्दछ ।
फूलबारी गा.वि.स.
फूलबारी गा.वि.स. दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो।
जनरल गिलेस्पी
जनरल सर रबर्ट गोलो गिलेस्पी (१९ जनवरी १७६६ - ३१ अक्टोबर १८१४) नेपाल अंग्रेज युद्धमा अंग्रेज सेनाका जनरल थिए।
यो पनि हेर्नुहोस्
नालापानीको युद्ध
हाट, बैतडी
हाट नेपालको सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको महाकाली अञ्चल, बैतडी जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो।
ठुलो निरबिरालो
ठुलो निरबिरालो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
धारापानी, मनाङ
धारापानी नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र गण्डकी अञ्चलको मनाङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
उरहरी, दाङ
उरहरी, दाङ दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो।
थाली
थाल आकारको तर केही गहिरो भाग रहेको भाडो जुन पूजाअर्चनाको लागि प्रयोगमा ल्याइन्छ, यसको उत्पादनमा मूख्यतया तामा,स्पात या चादीँ जस्ता धातु उपयोगमा ल्याइन्छ।
ओदान
ओदान वा ओधान भान्साघरमा अगेना माथी भाँडा अड्याउनको लागि प्रयोग गरिने तीन खुट्टा भएको फलामको साधन हो।
प्रसौना
प्रसौना बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
चमर
याकको पुच्छरबाट बनेको र मूख्यतया धार्मिक कार्यमा देवताको मूर्तिमा हम्कनको लागि प्रयोग गरिने वस्तु ।यसका साथै राई जातिको साकेला(चण्डी नाच )मा पनि हात मा बोकेर हल्लाउदै नाच्ने गरिन्छ ।
कोदो
कोदो (वैज्ञानिक नामः Eleusine coracana, अङ्ग्रेजीः'finger millet) विश्वको एक प्रमुख अन्न बाली हो। यसको रोटी, ढिंडो लगायतका परिकार बनाइन्छ। कोदोबाट जाँड, रक्सी पनि बनाइन्छ । ग्रीक खाद्यान्न देवी ‘एल्युजिन’-को नामबाट यसको उत्पत्ति नाम इल्युजिन भएको हो। यसको साझा अङ्ग्रेजी नाम ‘फिंगर मिलेट’ फूलडाँठमा औंलाजस्तै बालाको झुप्पा आउने भएकोले त्यसैबाट आएको हो। कोदो वा रगी भारतमा उत्पादन गरिने एउटा महत्त्वपूर्ण खाद्यान्न हो। यो कर्णाटक र देशका केही पहाडी भेकको एक प्रमुख खाद्य हो। यो कडा मेहनत गर्ने श्रमजीवी मानिसहरूको रुचिकर खाद्य हो भने मधुमेह (डायबेटिज)-को रोग लागेको मानिसको लागि पनि यो निकै उपयोगी हुन्छ। समुद्रसतहदेखि १८०० मिटर उँचाइसम्ममा यसको खेती गर्न सकिन्छ। यसमा क्यालसियम, फस्फोरस र फलामको मात्रा प्रचुर हुन्छ। केही पहाडी क्षेत्रमा यो सानो खाद्यान्नको रूपमा उब्जाउ गरिन्छ, जसलाई अन्न र गाईवस्तुको आहार दुवै हिसाबले उत्पादन गरिन्छ। देशका उत्तरी पहाडी भेकमा कोदो प्राय: रोटी बनाएर खाइन्छ भने दक्षिण भारतमा केक, मिष्टान्न वा मिठाइहरू बनाउन कोदोको प्रयोग गरिन्छ। उम्रिएको वा टुसा पलाएको कोदोबाट पेय पदार्थ बनाइन्छ अनि नानीहरूलाई खुवाइन्छ। यो गर्भवती महिलाको निम्ति उत्तम हुन्छ अनि विभिन्न उमेरका वयस्क मानिसका लागि परिवर्तित खाद्यको रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ। सिक्किममा नेपालीको ‘कोदो’ शब्द नै लोकप्रिय रहेको छ। सिक्किमको सामाजिक तथा आर्थिक परिवेशले यो बालीलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। यहाँ कोदो मुख्य रूपले छाङ वा जाँड जस्ता पेय पदार्थ बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको पीठोले रोटी वा ढिंडो बनाइन्छ। यसको नल पशुको राम्रो आहार मानिन्छ। यो एक बर्खे बाली हो अनि राज्यको सबै उच्च पहाडी क्षेत्रमा ५००० हेक्टर इलाकामा यसको खेती गरिन्छ। यो अन्नको उत्पादन १९९८-९९मा ४७१३ टन भएको थियो। मोठ उत्पादित क्षेत्रको ४.११ प्रतिशत यो बालीले ओगटेको छ।
उत्पत्ति तथा इतिहास
डे क्याण्डोल (१८८६)-का अनुसार, कोदोको अनेकौँ रूप हाम्रो देशमा पाइएकोले कोदो सम्भवत: भारतबाटै उत्पत्ति भएको हो। उत्तर भारतको विभिन्न भागमा पाइने एल्युजिन इण्डिका नामक घाँसजातीय वनस्पतिबाट यसको उत्पत्ति भएको हुनसक्छ। यो भारतबाट एबिसिनिया र बाँकी अफ्रिकी देशहरूमा फैलिएको हुनसक्छ। तर भेभिलो (१९५१) र मेहरा (१९६२) एल्युजिन कोराकाना अफ्रिकी मूलको भएको ठान्छन् अनि यो बाली शुरुमा सोबोइन मार्ग भएर अफ्रिकाबाट भारतमा आएको बताउँछन्।
क्षेत्र तथा वितरण
नेपाल, भारत, अफ्रिका, सिलोन, मलेसिया, चीन र जापानमा कोदो व्यापकमात्रामा उत्पादन गरिन्छ। भारतमा २.६५ बिलियन हेक्टर क्षेत्रमा कोदोको खेती गरिन्छ जसको कुल उत्पादन लगभग २.९ मिलियन टन रहेको छ। कर्णाटका, तामिलनाडु, आन्ध्र प्रदेश, उडिसा, बिहार, गुजरात, महाराष्ट्र अनि उत्तर प्रदेश र हिमाचल प्रदेशको पहाडी क्षेत्रको विस्तृत भागमा कोदो उब्जाउ गरिन्छ।
वनस्पति विज्ञान
कोदो एक ठाडो घाँसजातीय एकवर्षे बाली हो । यो ६० देखि १२२ सेन्टीमिटरसम्म अग्लो हुन्छ, बोटको जरा व्यवस्थामा ठूलो संख्यामा स्थायी र रेसादार जरा रहेको हुन्छ, जसले माटोबाट क्रमिक रूपमा अनि राम्रोसँग ओस चुस्न सक्छ। बोटको भुइँडाँठ फिँजिएको हुन्छ। काण्ड खदिलो हुन्छ, तर डाँठ गोलाकार हुन्छ। पातहरू पंक्तिमय पाराले मिलेको र छुट्टै प्रकारको पातको बीचमा करङजस्तो डाँठ, लिगुल (पातको दापको भित्री भागमा रहेको झिल्लीदार त्वचा) र रेसायुक्त किनार हुन्छ। आँख्लाको अन्तमा रहेको डाँठले औंलाजस्तो बालाको गुबो (चारदेखि आठवटा) बनाउँछ, जसमा फूलडाँठको बाहिरी भागमा खापमाथि खाप परेर पत्रदल वा फुलगुच्छहरू निस्कन्छन्। प्रत्येक फूलगुच्छले चारदेखि पाँचवटा फूल बोकेको हुन्छ। पूर्ण रूपले फूल फुल्नको निम्ति फूलडाँठले छ: देखि आठ दिन लिन सक्छ। सबै औंलाजस्तो गुबोमा सँगसँगै फूल फुल्छ। सामान्यतया यो बालीले आफै पराग हाल्छ। फूलगुच्छले तीनदेखि आठवटा दाना बोकेको हुन्छ, जुन आकारमा धेरै सानो र सामान्यतया रातो-खैरो रंगको हुन्छ। कोदोलाई लगभग चारवटा समूहमा विभाजित गरिएको छ:
क. दोब्रिएको
ख. खुला (नङकटुवा वा फुर्के)
ग. फिष्टी
घ. टुप्पोमा दोब्रिएको
खेतीपाती
कोदो मात्र यस्तो अन्न हो जसमा घून र किरहरूले कुनै नोक्सान पुगाउन सक्दैन । यसलाई चिसो र सुखा ठाउँमा राख्यो भने धेरै वर्षसम्म बिग्रदैन । प्रायः नेपालमा कोदोको खेती गर्ने दुईवटा तरिका अपनाइएको पाइन्छ । पहिलो तरिका जमिनलाई राम्ररी जोतखन गरी कोदोको बिउ छर्ने गरिन्छ भने दोश्रो तरिका पहिले बेर्ना उमारी पछि उखेलेर अर्को ठाउँमा रोप्ने गरिन्छ । कोदो खेती गर्दा परिश्रम भने कडा गर्नु पर्दछ । कोदो एक वर्षेबाली भएकाले छरुवा कोदो गोड्न निकै धामा पर्दछ भने रोपुवा कोदो रोप्न धामा पर्छ । जेठको दोश्रो हप्ता देखि असारको पहिलो हप्ता भित्रमा कोदो छर्ने उत्तम समय मानिन्छ । असारको अन्तिम हप्ता देखि साउनको पहिलो हप्ता भित्र छरुवा कोदो गोड्ने तथा रोपुवा कोदो रोप्ने उत्तम समय हो । त्यस पछि पनि भदौ नलाग्दै कोदो एक पटक गोड्नु पर्दछ । कात्तिक कोदो पाक्दछ । कोदो पाकेपछी बाला र नल छुट्टा छुट्टै काट्नु पर्छ । बाला राम्ररी सुके पछि लठ्ठीले चुटेर अथवा गोरु घुमाएर कोदो माडिन्छ । नल काटेर सुकाउनु पर्छ । नल राम्ररी सुखे पछि ओभानो ठाउँमा राखेर पछि गाई वस्तुलाई घाँस बनाइन्छ ।
पौष्टिक तत्व
प्रत्येक १०० ग्राम कोदोमा पाइने पौष्टिक तत्वहरु:
कोदोका फाइदाहरू
कोदो स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त फाइदाजनक हुन्छ । यो सजिलै पच्दछ । यसमा प्रशस्त मात्रामा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, फस्फोरस, म्यागनिज, भिटामिन बी, टिप्टोफेन, फाइबर, एन्टिअक्सिडेन्टलगायतका पोषक तत्त्व हुन्छन् । केही व्यक्ति ग्लुटेन प्रति संवेदनशील हुन्छन् । यस्ता व्यक्तिका लागि कोदो राम्रो विकल्प हो । कोदो खाए शक्ति मिल्दछ । यो ऊर्जाको राम्रो स्रोत हो । यसबाहेक तौल घटाउनसमेत कोदो खानु राम्रो मानिन्छ । कोदो खाएको धेरै समयसम्म भोक लाग्दैन, जसले गर्दा तौल नियन्त्रणमा सघाउ पुग्छ । मुटुका रोगीहरूका लागि कोदोको रोटी खानु धेरै लाभदायक हुन्छ । यसमा प्रशस्त मात्रामा नियासिन हुन्छ, जसले शरीरमा कोलेस्ट्रोलको स्तर घटाएर मुटु रोगको जोखिम पनि कम गर्छ । यसबाहेक यसमा भएको पोटेसियम र म्याग्नेसियमले रक्तचाप नियन्त्रण राख्न सघाउँछ । कोदामा प्रशस्त मात्रामा भएको क्याल्सियमले हाड बलियो बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ । यसमा आइरनसमेत निकै हुन्छ, जसले गर्दा रगतको कमीले हुने रोगले छुन पाउँदैन । पेटको स्वास्थ्यका लागि कोदोको सेवन धेरै लाभकारी मानिन्छ । कब्जियत र ग्यासको समस्या भएकाहरूले नियमित रूपमा कोदोको रोटी वा ढिडो खाने गरे आराम पाइन्छ । केहि अध्ययनका अनुसार कोदो क्यान्सरबाट बचाउन पनि सहयोगी हुन्छ । यसको नियमित सेवनले मधुमेहको खतरासमेत कम हुन्छ ।
टरिगाँउ, दाङ
टरिगाँउ, दाङ दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो।
ठुलो न्याउरीमुसा
ठुलो न्याउरीमुसा नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र
पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र नेपालको पाँच विकास क्षेत्रहरू मध्य एउटा विकास क्षेत्र हो। यो नेपालको सबैभन्दा पूर्वमा स्थित छ। यसको पूर्वमा भारतको सिक्किम तथा पश्चिम बङ्गालको दार्जीलिङ तथा पश्चिममा नेपालको मध्यमाञ्चल तथा उत्तरमा चीनको तिब्बत तथा दक्षिणमा भारतको बिहार स्थित छ। पूर्वाञ्चलको मुख्यालय धनकुटामा स्थित छ। पूर्वाञ्चलमा ३ वटा अञ्चल तथा १६ वटा जिलाहरू छन्।
यो क्षेत्र नेपालको तेश्रो सबभन्दा ठुलो विकास क्षेत्र हो तर जनसङ्ख्याको हिसाबले नेपालको दोश्रो सबभन्दा ठुलो जनसङ्ख्या भाको विकास क्षेत्र हो। यस क्षेत्रको क्षेत्रफल 28456 km2 छ र जनसङ्ख्या ५८११५५५ जना छ। यस क्षेत्रको जनसङ्ख्या घनत्व २०४.२ व्यक्ति/किमा२ छ।
प्रकृति र भूगोल
पारिस्थितीक रूपले यो क्षेत्र तीन क्षेत्रमा बाँडियेको छ: पर्वत, पहाड़ र तराई। यस क्षेत्रको तथा सम्पुर्ण विश्वको सबभन्दा अग्लो पर्वत सगरमाथा हो। यो सगरमाथा अञ्चलको सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्छ।
पूर्वाञ्चल क्षेत्रमा सबभन्दा प्रमुख नदीहरूमा कोशी नदी हो जुन कि गंगाको सहायक नदी हो र मेची नदी भने महानन्दा नदीको सहायक नदी हो। नेपालको ठुलै नदी प्रणाली हो कोशी नदी र यसको अग्लो झरना प्रपात ह्यात्रुंग झरना तेह्रथुम जिल्लामा अवस्थित छ। ह्यात्रुंग झरना प्रपात (27.23806°N, 87.56278°W) 365 m अग्लो छ।
यो क्षेत्रजैव विविधतामा धनी मानिन्छ, उदाहरणस्वरुप नेपालमा ३१ जातिका गुराँस पाईन्छन जसमाबाट २८ जाति का गुराँस तीनजुरे-मिल्के-जल्जले क्षेत्रमा मात्र पाईन्छ।
प्रमुख सहरहरू
यस क्षेत्रका प्रमुख शहरहरु हुन बिराटनगर, धरान, धनकुटा, इटहरी, इनरुवा, राजबिराज, बेलबारी, तेलकुडी-कसेनी बिर्तामोड र दमक. अन्य शहरहरु हुन नाम्चे बजार (सगरमाथाको छेउमा बेस क्याम्प नजिक), गाईघाट, लहान, ईलाम, संखुवासभा खादबारी, रेसुङ्गा, काँकरभिट्टा आदि।
प्रशासनिक विभाजन
पूर्वाञ्चलमा जम्मा ३ अञ्चल र १६ जिल्लाहरू छन् पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र
दुर्गापुर उपजिल्ला
दुर्गापुर  बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्ने जिल्ला राजशाही जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला राजशाही विभागमा अन्तर्गत पर्दछ।
भूगोल
दुर्गापुर बङ्गलादेशको उत्तरी भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°२३' देखि २४°३२' उत्तर अक्षांश र ८८°४०' देखि ८८°५२' पूर्वी देशान्तरमा अवस्थित छ। दुर्गापुर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १९५.०३ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई बाघमारा उपजिल्लाले उत्तर, मोहनपुर उपजिल्ला दक्षिण, पुठिया उपजिल्लाले पूर्व, दक्षिण र पबा उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। अङरार बिल, कायमजामपुर बिल, अनुलिया बिल, दहार बिल, कालियार, पद्मा बिल, खलियार बिल आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख नदिहरू हुन्।
जनशाङ्खिकि
बङ्गलादेश राष्ट्रिय जनगणना अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १६७५९६ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ८६३६३ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ८१२३३ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १६२८५६  छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ४०६४, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५२९, इसाई धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १० र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १४७ रहेको छ। यस उपजिल्लामा सन्थल र उराँव जनजातिहरू बसोबास गर्छन्। यस उपजिल्लामा ३३८ मस्जिद, १४ हिन्दु मन्दिर, १ गिर्जाघर र १ चिहान रहेका छन्। किस्मत मस्जिद, रोयपाडा जामे मस्जिद, पाँचुबारी जामे मस्जिद, कालीदहमा रहेको काली हिन्दु मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका प्रमुख तथा लोकप्रिय धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९७.०८% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.०९% ले पोखरी, ०.२४% ले टुटी र २.६०% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्।यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वास्थ्य केन्द्र, ७ स्वास्थ्य जाँच केन्द्र, ७ परिवार नियोजन केन्द्र र २ स्वास्थ्य केन्द्रहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये २६.९३% घरहरूमा अझै पनि सौचालय सुविधा रहेको छैन। सन् १७७० मा यस क्षेत्रका विभिन्न स्थानहरूमा अनिकाल लागेको थियो हजारौं मानिसहरूको मृत्यु भएको थियो भने सन् १९८८ र सन् १९९८ मा आएको बाढीले यस उपजिल्लामा थुप्रै घर, भवन तथा बालिनालिमा ठूलो मात्रमा क्षति पुर्‍याएको थियो भने हजारौं मानिसहरू विस्थापित भएका थिए।
अर्थतन्त्र
यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, आलु, तोरी, हरियो खुर्सानी, पान, किम्बु तथा अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, रुख कटहर, केरा, लिची, मेवा, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, बरफ कारखाना, श मिल, फलाम तथा वेल्डिङ उद्योग, खैनी कारखाना, बाँसका सामाग्री उत्पादन केन्द्र, काठका सामग्री उत्पादन केन्द्र तथा अन्य उद्योग कलकारखानाहरू पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया पानको पात, केरा, मेवा, गहुँको पिठो तथा मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेका आलसको तेल, तिल, सखरखण्ड, तोरीको बीउ पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा १९ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ५० माछापालन केन्द्र, २० दुग्ध सङ्कलन केन्द्र तथा, २५ कुखुरापालन केन्द्रहरू रहेका छन्।
यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७९.८५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.१४% मजदुरीमा, उद्योगमा ०.२४%, वाणिज्यमा ७.९२%, सञ्चार र यातायातमा २.८१%, निर्माण क्षेत्रमा ०.४५%, सुविधामा ३%, धार्मिक सेवामा ०.०९%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.०९% र अन्यमा ३.४१% रहेका छन्।
प्रशासन
प्रशासकीय दुर्गापुर थानाको स्थापना सन् १९९० मा भएको थियो भने सन् १९८४ मा दिन यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। हाल यस उपजिल्लामा ७ सङ्घ परिषद्/वडा, ११४ मौजा/महल्ला र १२२ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाको हुलाक सङ्ख्या ६२४० हो।
शिक्षा
यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४२% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४६.८% छ भने महिलाको साक्षरता दर ४३.८% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ९ क्याम्पस, ४३ माध्यमिक विद्यालय, ७७ प्राथमिक विद्यालय, ३ प्राबिधिक शिक्षण संस्था, ५ बालबालिका खेल्ने र पढ्ने ठाउँ र १९ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; दुर्गापुर पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९४६), दौदकान्दी उच्च विद्यालय (सन् १९४६), श्रीधर सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् २८५७), सिङ्गा सरकारी प्राथमिक विद्यालय (सन् २९२३) आदि।
फेटा
फेटा बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
कालो ओत
कालो ओत नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो । यो जनावर न्याउरी मुसो जस्तो हुन्छ।
ओतले खोलाको माछा खान्छ तर जब गाउँलेलेहरूले माछा मार्न पासो थाप्छन् तब ओतले माछा मार्ने जालो काट्दिने र जालो भित्रको माछा सखाप पारिदिने देव कुमालले बताए। उनी भन्छन्, ‘ओतको कारण नदीमा माछाको सङ्ख्या घट्यो र माछा मारेर जीवनयापन गर्न र माछा पालन गर्न अफ्ठ्यारो भयो।’
माछा मारेरै जीविका चलाउने रामचन्द्र कुमाल त झन् ओत लोप हुँदै गएकोमा खुसी व्यक्त गर्दै थिए। ६५ वसन्त पार गरिसकेका कुमाल, दुई दशक पहिलेसम्म ओतले धैरै नै दुःख दिने गरेको तर आहिले भने ओतले माछा चोरेको थाह नभएको बताउँछन्। उनी ओतले माछा मार्ने भएतापनि गाउँलेहरूले ओत मारेको आफूलाई थाहा नभएको बताए।
‘ओत निकै चालाख र चतुर हुने भएकाले उसलाई कहाँ मार्न सकिन्छ र?,’ कुमालले भने। वास्तवमा ओतलाई मार्न उनीहरूलाई सजिलो पनि थिएन। निकै छिट्टो पानीमा पौडिने कुशल पौडिबाज ओत, मान्छेहरूले केही गर्नु अगाडि नै हराइसक्छ र त्यसमा पनि रातको समयमा सक्रिय हुने भएकोले गर्दा उनीहरूलाई ओत समात्न झनै मुस्किल पर्थ्यो। तसर्थ आफूहरु ओत पीडित भएको तर केही गर्न नसकेको कुमाल बताउँछन्। तर ओत लोप हुँदै जानुको मुख्य कारण भने माझी समुदायसँगको द्वन्द्व मात्र नभइ अन्य कारण पनि रहेको उनी बताउँछन्।
उनीहरूका अनुसार विस्तारै गाउँलेहरूले पनि ओत कता पाइन्छ भन्ने जानकारी भोटेहरूलाई दिँदै गए। उनीहरू ओत सिध्याउन जान थाले। गाउँलेहरुका अनुसार तिब्बतका मानिसहरु ओतको छाला तथा रौबाट बनेको लुगा लगाउने रहेछन्। विभिन्न रीति रिवाज अनि चाँडपर्वमा यसको लुगा अनिवार्य नै रहेछ। यसको रौं र छाला प्रयोग गरी बनाइएको कपडा लगाउँदा उनीहरूको मान बढ्ने र र सामजमा उनीहरूलाई उच्च वर्गको नजरले हेरिने रहेछ।
छालाको लुगा लगाउन अनिवार्य नै गरिएको र नलगाएमा पद नै गुम्न सक्ने सम्मको अवस्था रहेछ। यही कारणले गर्दा तिब्बतमा ओतको छालाको ठूलै बजार रहेछ। फुटपाथ बजारदेखि ठूला व्यापार व्यवसायमा ओतको माग उच्च रहेछ।
कालो ओतलाई नेपालको कानुनले संरक्षण गरेको छ। ओतलाई मार्नु, यसको चोरी शिकारी गर्नु र यसको बाँसस्थान विनाश गर्नु गैरकानुनी काम हुन्। इन्टरनेशनल युनियन फर कन्जर्भेसन अफ नेचर (आइयुसिएन) अनि नेपालको रेड डाटा लिस्टमा ओतलाई संकटको नजिक रहेको प्रजाति भनेर सूचित गरिएको छ।
ओतलाई लोप हुन नदिन, ओत र मानव बीचको दूरी मेट्न र सहअस्तित्वको लागि मुख्यतः जनचेतना जगाउन आवश्यक छ। ओतको वातावरणमा रहने भूमिका बारे जनस्तरमा पुगेर हरेकको ढोकासम्म चेतना पुग्न आवश्यक देखिन्छ। अवैध चोरी शिकारी रोक्न र उचित क्षतिपूर्तिको बेवास्ता हुन राज्यको ध्यानाकर्षण हुन जरुरी छ। अवैध रूपमा गरिने गिट्टी बलुवा उत्खनन रोक्न, र अन्य वातावरणमा असर पुर्याउने क्रियाकलापको उचित जाँचबुझ गर्न अविलम्ब लाग्नु पर्ने देखिन्छ।
यसको संरक्षणलाई जोड दिन सरोकारवालाहरूले अनुसन्धानका आधारमा निश्चित समयावधिको कार्ययोजना बनाएर कडाईका साथ लाग्नु पर्छ।
अर्मन
अर्मन नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
उत्सर्जन
उपापचयी (मेटाबोलिक) क्रियायहरूका फलस्वरूप बने उत्सर्जी पदार्थहरूलाई शरीर भन्दा बाहिर निकालनको  क्रियालाई उत्सर्जन  भन्दछन्। सजीव कोशिकाहरूका भित्र विभिन्न प्रकारकहरू   जैव-रासायनिक क्रियाहरू भइ रहन्छ्न्। यिनी क्रियायहरूका समय केही  बेकारी एवं विषैले पदर्थ उत्पन्न छ्दछन् जुन कोशिकाहरू अथवा शरीरको लागि उपयोगी हुँदैनन्। यदि तीलाई शरीरमा एकत्र हुने दियो भने त ती प्राणघातक पनि हुन सक्छन्ं। इनै पदार्थहरूको उत्सर्जनको   क्रियामा शरीर बाहिर निकाल दिन्छ। केही  हानिकारक एवं उत्सर्जी पदार्थ कार्बन डाईऔक्साइड, अमोनिया, यूरिया, यूरिक अम्ल तथा केही  अन्य नाइट्रोजनका यौगिक छन्। यो पदार्थ जस विशेष अङ्गहरू द्वारा शरीर भन्दा बाहिर निकालिन्छन् तीलाई उत्सर्जन अङ्ग  भन्दछन्।
विरुवाहरू एवं प्राणीहरू दुइटैमा उत्सर्जनको  क्रिया हुन्छ तर विरुवाहरूमा कुनै विशेष उत्सर्जन-अङ्ग या तन्त्र हुँदैन अतः पौधे आफ्नो उत्सर्जी पदार्थ पत्तीहरू, छालहरू, फलहरू, बीजहरूका माध्यमबाट  शरीरबाट  निष्कासित गरिदिन्छन्। प्राणीहरूमा सबै उत्सर्जी पदार्थहरूका शरीर भन्दा बाहिर निकालनको   लागि उत्सर्जी अङ्ग पाइन्छन्। मेरूदण्डी प्राणीहरूमा मुख्य उत्सर्जी अङ्ग वृक्क (चित्रित) छ जुन गहिरो ला ल रंगको  सेमको   बीजको   आकृतिको  हुन्छ। वृक्क आफ्नो ला खहरू वृक्क नलिकाहरूका माध्यमबाट  रक्तलाई छानेर शुद्ध गर्दछ एवं छानेका वर्ज्य पदार्थहरूको मूत्रका माध्यमबाट  निष्कासित गरिदिन्छ।
दोलाईं
दोलाईं ओढ्ने कपडा हो । यो दुईसरो कपडाका बीचमा रुवा हाली तगेर बनाइएको हुन्छ । यो सिरकभन्दा पातलो हुन्छ ।
सानो न्याउरीमुसा
सानो न्याउरीमुसा नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
गोल्टाकुरी, दाङ
'''गोल्टाकुरी दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो
अर्थुङ्गे, म्याग्दी
अर्थुङ्गे नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
बगही, बारा
बगही, बारा बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
देवाली
देवाली वा मष्टो पुजा नेपाल तथा भारतमा खस पृष्ठभूमीका बाहुन र क्षेत्री हरूले गर्ने मष्टो देवताको पुजा हो । मष्टो पुजामा १२ मष्टो मध्ये एक एक पारिवारिक मष्टोको पुजा गर्छन् । मष्टोले खसहरूको रक्षा विदेशी हमलावरबाट गर्दछ भन्ने मान्यता रहेको छ । धामीलाई मष्टोले भेटेपछि धामी काम्ने र बक्ने गर्छ । मष्टो र कुलदेवताहरूलाई बोकाको भोग दिइन्छ र धामीले रगत ग्रहण गर्दछ ।
काहि भान्जा धामी पनि हुन्छ जसले केवल भान्जे बोका (सेतो बोका)को रगत पिउछ । लामा कार्कीहरू गोप्य रूपले लुकुवा देवाली गर्छन् ।
सान्ड्रा रोमेन
सान्ड्रा रोमेन (जन्म २६ मार्च १९७८) रोमानी अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
अवार्डहरू
एभिएन अवार्डहरू
बगुआइन
बगुआइन बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
दुर्गानाथ शर्मा
दुर्गानाथ शर्मा नेपाली पत्रकार हुन्। उनी अग्रणी नेपाली पत्रकारहरूमध्ये गनिन्छन्। नेपाल टेलिभिजनको महाप्रबन्धक भैसकेका शर्मा हाल एक निजी टेलिभिजन कम्पनीको संस्थापक पनि हुन्। नेपाल टेलिभिजनमा विश्व घटना नामक कार्यक्रम उनैले शुरू गरेका हुन्। शर्माको जन्म इलाम जिल्लाको फिक्कलमा भएको थियो।
ढोरपाटन शिकार आरक्ष
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपालको एक मात्र शिकार आरक्ष हो। यो आरक्ष पश्चिम नेपालमा धौलागिरी हिमश्रृंखला भित्र रुकुम, म्याग्दि र बाग्लुङ गरी तीन जिल्लामा फैलिएको छ, जसको क्षेत्रफल १,३२५ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। ढोरपाटन शिकार आरक्ष वि.सं. २०४० (सन १९८३)मा स्थापित भयो र यसले वि.सं. २०४४ (सन १९८७)मा मात्र सरकारी मान्यता प्राप्त गर्‍यो। यसको उत्तरी सिमामा पुथा, चुरेन र गुर्जा हिमालहरू रहेका छन। यो आरक्ष समुन्द्री सतहबाट २,८५० मिटर(९,३५० फिट) देखि ५,५०० मिटर(१८,००० फिट) उचाईमा अवस्थित छ ।
हावापानी
ढोरपाटन शिकार आरक्ष क्षेत्रमा आश्विन महिनाको शुरुवात सम्म वर्षात मौसम रहन्छ। यहाँ हिउँद मौसम दिनको तापक्रम न्युन रहने तथा जोडसँग हावा चल्ने गर्छ। माथिल्लो भेगमा बिहानी समयमा बादल तथा कुहिरोले ढाकिरहन्छ तर पछि हावा चलेर बादलहरू हट्न गई मौसम सफा हुने गर्छ। माघ तथा फाल्गुण महिना तिर यस क्षेत्रको तल्लो भेग सम्म नै हिउँ पर्ने गर्छ, त्यसकारण यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरु छ महिना बुँकी र छ महिना अौल तिर बसाई सर्ने गर्दछन् ।
यसरी पुग्न सकिन्छ
यो ठाऊ बाग्लुङगको पश्चीम दिशामा पर्छ। बाग्लुङगको नाम चलेको बजार बुर्तिवागबाट पैदल १ दिन हिडेपछि ढोरपाटन पुग्न सकिन्छ। हाल ढोरपाटन उपत्यका सम्म यातायात पुगेको छ। बुर्तिवाङबाट ढोरपाटन सालझण्डी सडक भएर ढोरपाटन पुग्न सकिन्छ। सामान्यतया वुर्तिवाङबाट ३ घण्टामा ढोरपाटन उपत्यका पुगीन्छ। हाल जिप तथा साना प्रकारका बसहरू सो रूटमा चल्ने गर्दछन् ।
वनस्पति तथा वन्यजन्तुहरू
सिकारको लागि प्रख्यात यस आरक्षमा पेशेवर सिकारीको लाईसेन्स प्राप्त सिकारीले ९ नाउर र ११ झारलको सिकार गर्न पाउने प्रवधान रहेको छ। पछिल्लो जनगणना अनुसार आरक्षमा करिब ८ सय ५२ नाउर छन्। आरक्षमा रहेका हिउँ चितुवा, घोरल, हिमाली कालो भालु, भुक्ने मृग, लुंगुरलगायत लोपोन्मुख वन्यजन्तुको सिकार गर्न निषेध गरिएको छ।
=‍‍‍ सन्दर्भ सामग्रीहरू=
ढोरपाटन शिकार आरक्ष नेपाल सरकार वन तथा भु-संरक्षण मन्त्रालय, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग
श्रीगाँउ, दाङ
श्रीगाँउ, दाङ दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो।
नेपालका दलित वर्गमा पर्ने थरहरू
दलित वर्ग भन्नाले समाजमा हक, इज्जत र प्रतिष्ठा समान रूपले पाउन नसकेको जाति वा समुदायलाई बुझाउँछ । सामाजिक व्यवस्थाको असमानताले सोसिएको वा पछि परेको जनसमुदायलाई नै दलित वर्ग भनिन्छ ।
हिमाली मलसाँप्रो
हिमाली मलसाँप्रो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
उर्मा
उर्मा नेपालको सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको सेती अञ्चल, कैलाली जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिती हो।
कुहुँकोट
नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
सुस्ता गाउँपालिका
सुस्ता गाउँपालिका नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पश्चिम)मा अवस्थित छ। विसं २०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७४४ स्थानीय तह लागू गर्दा नवलपरासी जिल्लामा साविकका कुडिया, त्रिवेणी सुस्ता, रुपौलीया, नर्सही र पक्लीहवा गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर सुस्ता गाउँपालिका घोषणा गरिएको थियो। सुस्ता गाउँपालिकको कूल जनसङ्ख्या ३५,८९० रहेको छ।
भौगोलिक अवस्थिति
गुठीप्रसौनी गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ११२.१७ वर्गकिलोमिटर रहेको छ । यो गाउँपालिका ७ वडामा विभाजन गरिएको छ । यसको सीमाना पूर्वमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र भारत पश्चिममा बर्दघाट र प्रतापपुर नगरपालिका उत्तरमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र बर्दघाट नगरपालिका तथा दक्षिणमा भारत रहेका छन् ।
साइबेरियाली मलसाँप्रो
साइबेरियाली मलसाँप्रो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
काठे भालु
काठे भालु (वैज्ञानिक नाम: Melursus ursinus)   नेपालको तराई भेगमा पाइने भालुको प्रजाति हो। काठे भालुको मुख्य आहारा भनेको धमिरो र कमिला हो तर कहिलेकाही फलफूल पनि खान्छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घको रातो सूचीमा काठे भालुलाई असुरक्षित वर्गमा राखेको छ र जनसंख्या घट्दै गएको जानकारी दिन्छन् ।  काठे भालुको धेरै जनसंख्या मानिसको नजिकमा बस्नु परेकोले र दुई देशहरूबाट पहिले नै लोप भइसकेको हुनाले यसलाई "असुरक्षित" वर्गमा राखिएको हो। नेपालको राष्ट्रिय रातो सूचीमा भने काठे भालुलाइ "लोपन्मुख" वर्गमा सुचिकृत गरिएको छ । विश्वभर यसको जनसंख्या १०,०००-२०,००० हुनसक्ने अनुमान छ ।
फैलावट
काठे भालु भारतिय उपमहाद्वीपमा रैथाने भालु हो। यसको फैलावट भारतमा व्यापक छ र भारतको १९ राज्यमा पाइन्छ । सन् १९९३ र १९९६ मा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले भुटानका तल्लो भागमा बस्ने भनिएको काठे भालुको उपस्थितिमा प्रश्नचिन्ह राखेका थिए र केही विज्ञहरूले भुटानमा काठे भालु लोप भइसकेको माने। तर पनि भारतको आसाम राज्यसँग जोडिएको शाही मानस राष्ट्रिय निकुञ्जमा काठे भालु अझै बाँकी रहेको कुरा उठ्यो । यस पुष्टिलाई सन् २००९ मा केही अनुसन्धानकर्मीहरूले प्रमाणित गरिदिए जब काठे भालुको तस्विर खिच्न अनुसन्धानकर्मीहरू सफल भए। त्यसपछि सन् २०१४ मा काठे भालुको उपस्थितिको सङ्केत अन्तिम पटक फेला पर्यो। बिसाैँ शताब्दी सम्म भुटानको तल्लो भेगमा मज्जाले पाइने काठे भालु आजभोलि दुर्लभ हुनुको कारण धमिराको कमि र हिमाली कालो भालुसँगको प्रतिस्पदा मानिएको छ। बङ्गलादेशबाट भने काठे भालु लोप भइसकेको मानिन्छ । श्रीलङ्कामा काठे भालुको एक उपप्रजाति पाइन्छ ।
नेपालमा काठे भालुको स्थिति
नेपालको तराइभेग र चुरिया पहाडहरूमा पहिलेपहिले काठे भालु प्रश्सत मात्रामा पाइन्थ्यो तर आजभोलि भने धैरै जिल्लाहरूबाट लोप भइसकेको छ। हाल यो भालु चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज,पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज,बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज,बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज र वरपरका बारा, कैलाली र दाङ जिल्लाहरू पाइन्छ । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जमा काठे भालुको घनत्व संसारमै सबैभन्दा बढि हो। कोशी टप्पु र शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट काठे भालु लोप भइसकेको थियो । एकाइसाैँ शताब्दीको सुरुवातदेखि गरीएको अध्ययनबाट पनि यी दुई संरक्षण क्षेत्रमा काठे भालु भेट्टिएन। तर सन् २०१३ मा शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा विज्ञहरूको एक टोलीले तीन दशक पछि काठे भालुको तस्विर खिच्न सफल भए र शुक्लाफाँटामा काठे भालु फर्केको कुरा पुष्टि गरे । सन् १९८० मा नै अवैध शिकारको कारणले लोप भइसकेको मानिएको काठे भालु शुक्लाफाँटामा नजिकै रहेको भारतको दुधवा राष्ट्रिय निकुञ्जबाट आएको अनुमान छ। सन् २०१३ मा एउटै काठे भालुको तीनवटा तस्विर क्यामेरा ट्रयाप प्रविधिबाट खिचियो भने सन् २०१४ मा काठे भालु रहेको केही सङ्केट भेट्टियो।शुक्लाफाँटामा धमिरोका दुलो प्रशस्त संख्यामा भएकाले सोही विज्ञहरूले शुक्लाफाँटामा काठे भालुको प्रत्यागमन गराउनु पर्ने कुरामा जोड दिए। कोशी टप्पुमा भने काठे भालुलगभग तीन दशकदेखि भेट्टिएको छैन।
बानीव्यहोरा र पारिस्थितिकी
काठे भालु पनि अरु भालुहरू झै समूहमा बस्न रुचाउँदैनन्। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा (जँहा काठे भालुको जनसंख्या धेरै घना छ) गरिएको एक अध्ययमा सँगै बस्न नरुचाउँने काठे भालुको सक्रिएतामा नै अरू ठाँउमा भन्दा भिन्न पाइएको छ । वयस्क भाले भालुहरू बेलुकीको ६ बजे पछि र बिहानीको ६ बजे अघि सबैभन्दा सक्रिय पाइयो र बच्चा नभएका पोथी पनि अध्याँरोमा बढी सक्रिय पाइयो यद्यापि दिनमा उनीहरूको सक्रियतामा धेरै कमि देखिएन। किशोरअवस्थाका र बच्चा भएका माउ भने दिउँसो बढि सक्रियो पाइयो। औसतमा किशोरअवस्थाका भालु वयस्कभन्दा आहाराको खोजीमा टाढा डुल्थे। यी सबैलाई हेरेर अनुसन्धानकर्मीहरूले माउ भालु र अर्ध-वयस्क किशोरी भालुहरू वयस्कसँगको जम्काभेटबाट जोगिनको लागि भनेर उनीहरू असक्रिय हुने बेलामा आफू बढि सक्रिय भएको हुनसक्ने भनेका छन् । यसैगरि चितवनमा सुत्केरी भालुहरूले आफ्ना बच्चाहरूको जन्मदेखि तीन हप्तासम्म केही खाना समेत नखाई आफ्ना बच्चाको रेखदेखमा लागिरहने देखाएको जसले साना काठे भालुहरू अरू जनावरबाटमात्र नभई आफ्नै प्रजातिहरूबाट पनि खतरा भएको कुरालाई पुष्टि गर्छ ।
प्रजनन र सुत्केरी
प्रजननकालमा भालेहरू बच्चा भएका र नभएका दुवै पोथीको पछिपछि लाग्थे तर बच्चा भएका पोथीले प्रजनन गर्दैनन्।सुरु-सुरुमा पोथीहरू भालेबाट टाढा नै बस्छन् र नजिक आएमा भाग्ने पनि गर्छन्। तर केही दिनपछि पोथीहरू भालेको नजिकबाट भाग्न छोडछन्।यस्ता ग्रहणशील पोथीको नजिक थुप्रै भालेहरू जम्मा हुन्छन् र प्रजनन अधिकारको लागि झगडा पनि गर्छन्। सुत्केरी भालुले धेरै जसो दुई बच्चा (गद्दु) जन्माउँछन् तर एक या तीन जना बच्चाहरू पनि जन्माउँन सक्छन्। काठे भालुले आफ्ना गद्दुलाई ढाडमा बोक्ने गर्छन्।आमाले धमिराको खोजीमा माटो खन्दै गर्दा पनि बच्चाहरूलाई बोक्ने गरेको पाइएको छ। ३ महिना लागेपछि भने गद्दुहरू बिस्तारै आमाको ढाडबाट तल झर्न थाल्छन् । माउ काठे भालुले आफ्ना बच्चाहरूलाई १२-१४ महिनासम्म दुध खुवाउँदै हेरचाह गर्छन् । माउहरू आफ्ना बच्चाको सुरक्षाका लागि जो सुकैलाई हमला गर्न तयार हुन्छन्। बच्चाको सुरक्षाका लागि आफूभन्दा ठूला पाटे बाघ र हात्तीलाई समेत हमला गर्ने गर्छन् । खतराको महसुस भएपछि गद्दुहरू आमाको ढाडमा चढ्छन्। तर एक वर्ष जति नागिसकेपछि गद्दुहरू भने आमाको अघि भाग्छन्। गद्दुहरू डेढ वर्षदेखि साढे दुई वर्षको उमेर नागिसके पछि आमाबाट आत्मनिर्भर हुन्छन् । आमाबाट छुट्टिसके पछि पनि दाजुभाई-दिदीबहिनीसँग अझै केही वर्ष सँगै बस्ने गर्छन्।
अरू जनावरसँग सम्बन्ध
पाटे बाघले काठे भालुको सिकार गरेको धेरै पाइएको छ । बाघहरू धेरै जसो धमिरोको दुलो नजिक बसेर काठे भालुको पर्खाइमा बस्ने र भालुलाई घाँटीमा समातेर सास खुमच्याएर सिकार गर्छन्। चितुवा पनि यसको लागि खतरा हुनसक्छ तर चितुवाले वयस्कभन्दा गद्दुहरूलाई बढि ताक्छन्। कहिलेकही वनकुकुरको बथानले पनि काठे भालुलाई हमला गर्छन् तर अहिलेसम्म वनकुकुरले भालुको सिकार गरेको अभिलेख छैन। उत्तर भारतको केही संरक्षण क्षेत्रमा काठे भालु र यो भन्दा ठूलो हिमाली कालो भालु एउटै ठाँउमा पाइएको छ। हालै बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा पनि हिमाली कालो भालु भएको कुरा पाइएको छ । नेपालमा यी दुई प्रजाति एउटै स्थानमा पाइएको पहिलो पटक हो।यी दुई प्रजातिको आहारा र पारिस्थितिकीमा अन्तर भएकाले सामान्यतया यीनीहरूको जम्काभेट दुर्लभ छ
आहारा
काठे भालु पनि अरू भालुहरू जसरि सर्वहारी हुन् ।काठे भालुको आहारा भाैगोलिक फैलावटमा पनि भर पर्छ। माैसम र ऋतु अनुसार यसको आहारामा पनि फरक देखा पर्छ।
धमिरा
जस्तो सुकै ऋतु र माैसमा काठे भालुको मुल आहारा भनेको धमिरा नै हो। यसको थुतुनो नाङ्गो हुन्छ जसले दुलो भित्रको धमिरोलाई चुसेर खान्छन्। जमिन मुनि भएको दुलोलाईआफ्नो नङ्ग्राले खन्छन्। उनीहरूसँग तीन फिट मुनि भएका धमिराको दुलोलाई सुँघ्न सक्ने क्षमता हुन्छ। हालमा अध्ययनहरूले काठे भालुको धमिरामा निर्भरता बढेको देखाएको छ।
कमिला र अन्य कीराहरू
धमिरो पछि यसको आहारामा देखा पर्ने अर्को कीरा कमिला हो। काठे भालुहरू या त दुलोमा गएर नै कमिलालाई खान्छन् या दुलो बाहिरका ताँतीलाई खान्छन्। कमिलासँगै अरू थुप्रै कीराहरू यसका आहारा हुन्। यसले खास गरि अरू कीराहरूको लार्भालाई खान रुचाउँछन्।
मह
काठे भालुहरूले मह एकदमै रूचाउँछन्। उनीहरू रुखमा चढेर मह काढ्छन् र माैरीको तोकाइ सहन सकुनजेलसम्म काढिरहन्छ ।
फलफूल
बैसाख देखि श्रावण महिना जब यसको बासस्थानमा सबैभन्दा बढि फल फल्छ। यसै बेला यसको आहारामा फलफूलको मात्रा बढ्छ। रुखबाट झरेको साथै झाडीमा फल्ने फलफूल पनि यसले खान्छ । राम्ररी फल नफल्ने कालमा भने यसको आहाराका कीराको मात्रा बढ्छ।
संरक्षण र खतरा
काठे भालु दुर्लभ हुँदै गएको मुल कारण वासस्थानको विनास हो। यसै गरि भालुको पित्त थैलीको सेवनले स्वस्थमा लाभ हुने कुविश्वास अझै केही समुदायमा बाँकी नै छ। यो कुविश्वासले कालो भालुलाई पनि नकारात्मक असर पुर्याएको छ। यसै गरी काठे भालुलाई पञ्जा र नाङ्ग्राका लागि पनि शिकार गरिन्छ। यसका पञ्जा र नाङ्ग्रालाई संभ्रान्त सुपहरूमा प्रयोग गरिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले काठे भालुको जनसंख्या भारतिय उपमहाद्वीप र श्रीलङ्कामा बीस हजार भन्दा कम हुनसक्ने अनुमान लगाएको छ । सन् १९९० को दशकमा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा २५० काठे भालु हुनसक्ने अनुमान थियो । भालु भनेका आक्रामक, खतरनाक र विकर्षक जनावर भएको जनविश्वासका कारण र भालुको दुर्भलताको बारे शिक्षा नभएको कारणले भालुको संरक्षणमा बढि चासो नगएको हुनसक्छ ।