cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रतिभा सामुदायिक पुस्तकालय
स्थापना एवं दर्ता
यो पुस्तकालय २०५७ साल असोज ३० गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय कैलाली (धनगढी) मा दर्ता गरीएको हो । त्यहाँको द.नं ४९९/०५७ हो । त्यसपछि २०७१ साल माघ २१ गते समाजकल्याण परिषद् काठमाण्डौ नेपालमा पनि दर्ता गरीएको छ । त्यहाँको स.क.प.आबद्घता नं ४०९१६ हो ।
म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लब
म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लब म्यानचेस्टरमा स्थापना गरिएको अङ्ग्रेजी व्यावसायिक फुटबल क्लब हो । म्यानचेस्टर सिटी फुटबल क्लबलाई पहिला सेंट मार्क (वेस्ट गोर्टोन) को रूपमा सन् १८८० मा स्थापना गरिएको थियो पछि सन् १८८७ मा आर्डविक एसोसिएशन फुटबल क्लबको रूपमा रुपान्तरण गरियो र पछि यसलाई सन् १८९४ मा म्यानचेस्टर सिटी क्लबको रूपमा पूर्णरुप दिईयो । क्लबले सन् २००३ पछि आफ्नो सबै घरेलु म्याच सिटी अफ म्यानचेस्टर स्टेडियममा खेल्दै आएको छ । क्लबको इतिहास हेर्दा सबैभन्दा सफल अवधि सन् १९६० को दशक र सन् १९७० को दशक रूपमा लिन सकिन्छ, त्यति बेला क्लबले लिग च्याम्पियनशिप र लिग कप जितेको थियो । सन् १९८१ पछि क्लबको प्रदर्शनमा क्रमशः उतार चढाव हुदैं गयो र सन् १९९८ तिर उसको प्रदर्शन तेश्रो स्तरमा झर्यो । सन् २००८ मा क्लबलाई आबु धाबी युनाइटेड ग्रूपले खरिद गर्यो र यो त्यसपछि संसारकै सबैभन्दा महँगो क्लबको सुचीमा सामेल हुन पुग्यो । यसकै फलस्वरूप: क्लबले ४४ वर्षपछि सन् २०१२ मा प्रिमियर लिगको उपाधि जित्न सफल भयो ।
रङ्गशाला
एतिहाद रङ्गशाला
मंदसौर
मंदसौर भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
सेफ हार्बर (उपन्यास)
सेफ हार्बर (उपन्यास) अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
भौडाहा
भौडाहा मोरङ जिल्लामा पर्ने एक गाविस हो।
आदित्य पञ्चोली
आदित्य पञ्चोली भारतीय चलचित्र क्षेत्रका एक अभिनेता तथा  चलचित्र निर्माता हुन्।
धनुषा ४ (निर्वाचन क्षेत्र)
धनुषा ४ नेपालको धनुषा जिल्लाको चार मध्येको एक निर्वाचन क्षेत्र हो। वि.सं. २०७४ भदौ १५ मा निर्वाचन क्षेत्र निर्धारण आयोगले नेपाल सरकारलाई प्रतिवेदन बुझाएपछि यो निर्वाचन क्षेत्र अस्तित्वमा आएको थियो।
सम्मिलित क्षेत्रहरू
धनुषा ४ मा बटेश्वर गाउँपालिका, लक्ष्मीनिया गाउँपालिका, मिथिला नगरपालिकाको वडा नं. १–३ र वडा नं. ५–११, छिरेश्वरनाथ नगरपालिकाको वडा नं. १-७ र १०, मिथिला बिहारी नगरपालिकाको वडा नं. २ र ६–१० र जनकपुर उपमहानगरपालिकाको वडा नं. ९, १३, १४, १९, २१ र २२ नम्बर रहेको छ।
प्रदेश सभा खण्डहरू
मधेश प्रदेश सभा क्षेत्रलाई निम्नलिखित खण्डहरूमा विभाजन गरिएको छ:
नेपाली पात्रो
नेपाली पात्रो विक्रम सम्बतमा आधारित नेपालको राष्ट्रिय पात्रो हो। यो पात्रो नेपालको आधिकारिक पात्रो हो। यस पात्रो अनुसार नयाँ वर्ष बैशाख १ गते पर्दछ। हरेक वर्ष प्रकाशित हुने पात्रोले वर्षभरिका तिथि मिति, राष्ट्रिय दिवस, सांस्कृतिक दिवस, चाडपर्व, सार्वजनिक विदा लगायतका मितिहरू तय गर्दछ। नेपालमा पात्रो निर्माणका लागि पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले पञ्चाङ्ग गणना गरी पात्रो प्रकाशित गर्दछ।
महिनाहरू
अरू पात्रोजस्तै यस पात्रोमा पनि बार्ह महिना हुन्छन्:
संबलपुर
संबलपुर भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
सिजन अफ प्यासन
सिजन अफ प्यासन अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
रिज विदरस्पुन
लोरा जिन्ने रिज विदरस्पुन (जन्म २२ मार्च १९७६) जसलाई सामान्यतया रिज विदरस्पुन नामले चिनिन्छ, एक अमेरिकी अभिनेत्री तथा निर्माता हुन् जसको जन्म लुइजियानामा भएको थियो र उनी टेनेसीमा हुर्केकी हुन्। उनी एक बाल कलाकारको रूपमा आफ्नो कार्यकालको सुरुवात गरेकी थिइन्। 'द मेन इन द मुन' नामक चलचित्रमा उनले गरेको अभिनयको लागि उनीलाई उत्कृष्ट बाल कलाकारको रूपमा मनोनीत गरिएको थियो। सन् १९९८ मा उनीलाई तीन प्रमुख चलचित्रहरू, 'ओभरनाइट डेलिभरी', 'प्लिजेन्टविले' र 'ट्विलाइट'मा प्रदर्शन गराइएको थियो।
हिमाल
हिमाल एकप्रकारको भूबनोट हो जुन सीमित परिधि भित्र वरपरको क्षेत्र भन्दा अग्लो हुन्छ। हिमाल प्राय गरेर डाँडा (hill) भन्दा बढि भिरालो हुन्छ। हिमाल र डाँडाको बिचमा अन्तर छुट्याउने खासै कुनै सर्वमान्य तरिका त छैन तर धैरेजसो हिमालहरू अग्ला शिखरहरूका कारण सजिलै छुट्टिने गर्दछन्। हिमालले एसिया महादेशको ५४%, उत्तर अमेरिकाको ३६%, युरोपको २५%, दक्षिण अमेरिकाको २२%, अष्ट्रेलियाको १७% र अफ्रिकाको ३% क्षेत्र ओगटेको छ। संसारमा १० मध्ये एक जना मानिस हिमाली क्षेत्रमा बसोबास गर्दछ। संसारका धेरैजसो ठुला नदीहरूको मुहान हिमाली क्षेत्रमा भेटिन्छन्। त्यस्तै संसारको आधा जसो जनसङ्ख्याको मुख्य पानीको स्रोतको लागि हिमाली क्षेत्रमा निर्भर छन्।
उचाइ
सामान्यतया हिमालहरूको उचाइ समुन्द्र सतहबाट नाप्ने गरिन्छ। हिमालयको औसत उचाइ समुन्द्र सतहबाट ५,००० मिटर छ भने एण्डिजको ४,००० मिटर। धेरैजसो हिमाली शृङ्खलाको औसत उचाइ २,००० देखि २,५०० मिटर सम्म हुन्छ। संसारको सबैभन्दा अग्लो हिमाल सगरमाथा हो जुन ८,८४८ मिटर अग्लो छ र यो संसारको सबैभन्दा अग्लो हिमाली शृङ्खला हिमालयमा पर्दछ।
हिमालको उचाइ समुन्द्र सतहबाट बाहेक अन्य तरिकाले पनि नाप्न सकिन्छ। एउटा तरिका हो, पृथ्वीको केन्द्रबाट कुनैपनि हिमालको टाकुरो सम्मको दूरी। पृथ्वीको केन्द्रबाट नाप्दा भूमध्य रेखाको नजीकै परेका हिमालहरू अग्ला हुन जान्छन् किनभने पृथ्वीको केन्द्रबाट भूमध्य रेखा अन्य क्षेत्र भन्दा टाढा पर्दछ। त्यसैले यो तरिकाले नाप्दा भूमध्य रेखाको नजीकै पर्ने ईक्वेडोरको चिम्बेराजो सबैभन्दा अग्लो हुन जान्छ। त्यस्तै हिमालको आफ्नो आधारबाट टाकुरो सम्म नाप्दा हवाई स्थित माउना केआ सबैभन्दा अग्लो हुन जान्छ। यसरी नाप्दा यसको उचाइ ९,००० मिटर भन्दा बढि हुन्छ। तर यसको धेरैजसो भाग प्रशान्त महासागरमा डुबेको छ। यसरि नइ नेपाळ
बेल्ही, सिराहा
बेल्ही नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र, सगरमाथा अञ्चलको सिराहा जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो।
बगर भारद्वाज
बगर भारद्वाज नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा स्यान्ड लार्क(Sand Lark) भनिन्छ ।
संगरूर
संगरूर भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
सेकन्ड चान्स (उपन्यास)
सेकन्ड चान्स अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
मुकोट
नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको कर्णाली अञ्चल, डोल्पा जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
साइलेन्ट अनर
साइलेन्ट अनर अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
फर्गी (गायिका)
फर्गी एक अमेरिकी गायिका, गीतकार तथा अभिनेत्री हुन् । उनको जन्म स.न् १९७५ को मार्च २७ मा अमेरिकाको, क्यालिफोरनिया सहरमा भएको थियो ।
२००६ लेबनान युद्ध
लेबनानको छापामार दस्ता हिजबुल्लाह र इजरायली सैनिकबीच सन् २००६ मा भीषण लडाइँ भएको थियो। गजर भन्ने स्थानबाट सुरु भएको युद्धमा इजरायली सेना दक्षिण लेबनान कब्जा गर्दै राजधानी बेरुतसम्म पुगेको थियो। त्यसपछि राष्ट्र संघको प्रयासमा इजरायली सेना फिर्ता भए भने शान्ति स्थापक सैनिकको सङ्ख्या बढाइएको थियो। हिजबुल्लाहले यहुदीवादी इजरायललाई परास्तजस्तै गरेको थियो र हिजबुल्लाहसितको युद्ध फलामको च्युरा चपाउनुसरह भएको थियो।
गुलरिया बजार
परिचय
गुलरिया बजार कृष्णपुर नगरपालिकाको केन्द्र हो।यसै बजारमा नगरपालिका को कार्यालय रहेको छ।
२००६ लेबनान युद्ध
सैनिक अपहरण
सन् २००४ मा भएको सैनिक साटासाटमा आफ्नो दुई जना साथीहरू नछोडेपछि सन् २००६ मा हिजबुल्लाहले २ इजरायली सैनिकको अपहरण गरेको थियो र ती सैनिकको बदलामा आफ्नो तीन साथीको रिहाइको माग गरेको थियो। यस मागलाई इजरायलले आफ्नो अपमान सम्झिँँदै इजरायलले लेबनानमा हवाई हमला गर्दै लेबनान विरुद्धको युद्ध सुरु गर्दै हिजबुल्लाहको सैन्य इलाकामा हवाई हमला गरेेेेको थियो। इजराइली हवाई हमलमा धेरै लेबनानी आम सर्वसाधारण नागरिकहरू मारिए भने त्यसपछि हिजबुल्लाहले इजरायली सैनिक र इजरायली इलाकामा आफ्नो मिसाइलको निशाना बनाएको थियो। यी मिसाइलहरूलाई इजरायली रक्षा प्रणालीले भेद्न असमर्थ बनेको थियो। यस युद्धमा इजरायल अर्बौं डलर खर्च गरेर पनि कुनै सफलता पाउन सकेन। विश्वको सबैभन्दा मजबुत ट्याङ्क बताइने ट्याङ्कलाई पनि हिजबुल्लाहले नष्ट गर्नुका साथै अन्य ३ हेलिकप्टर, २० ट्याङ्क र १ लडाकु पानीजहाज पनि नष्ट भएको थियो। हिजबुल्लाहसँग कुनै विमान आदि नभएकाले उनको कुनै उपकरणको क्षति भएन।
गुलरिया बजार
शैक्षिक संस्थाहरू
■ कञ्चन बहुमुखी क्याम्पस
२००६ लेबनान युद्ध
क्षति तथा नोक्सान
युद्धको सुरुमा इजरायलले लेबनानबाट हिजबुल्लाहलाई अन्त्य गर्नको लागि १ वा २ दिनको समय मागेको थियो तर ३३ दिनको युद्धमा पराजयको सामना गर्नु परेेेेको थियो। यसैै समय लगभग २००-२५० इजरायली सैनिक, २० ट्याङ्क, ३ हेलिकप्टर, १ पानीजहाज गरी लगभग ५० इजरायली नागरिक र लेबनानको तर्फ १५०-२०० हिजबुल्लाह लडाकु, लगभग ८००-९०० लेबनानी नागरिक मारिएका थिए। यस युद्ध पछि हिजबुल्लाह मध्यपूर्वमा नयाँ शक्तिको रूपमा उदाएको थियो।
गुलरिया बजार
शैक्षिक संस्थाहरू
■ कृष्ण उच्च मा वि
२००६ लेबनान युद्ध
क्षति तथा नोक्सान
यस युद्धले "हतियारको बलमा युद्ध जित्न सकिँदैन, रणनीतिको बलमा नै युद्ध जितिन्छ" भन्ने कुरालाई सिद्ध गरेेेेको थियो। इजरायलमाथी युद्धको समयमा हिजबुल्लाहले करीब तीन हजार क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेेेेको थियो जसको कारण इजरायललाई अर्बौं डलरको नोक्सान भएको थियो। हिजबुल्लाह विरुद्धको कारबाहीमा पनि अर्बौं नोक्सान भएको थियो। यस युद्धमा हिजबुल्लाहद्वारा हाइफा सहर र सबैभन्दा बलियो बताइने ट्याङ्कलाई क्षेप्यास्त्रको निशाना बनाएका कारण हिजबुल्लाहले निकै चर्चा कमाएको थियो।
गुलरिया बजार
शैक्षिक संस्थाहरू
■कंचनजंघा उच्च मा वि
२००६ लेबनान युद्ध
टिप्पणी
यस युद्ध पश्चात् इरानको सैन्य कुशलता दुनियाँको अगाडि देखियो। जसले हिजबुल्लाहलाई सहयोग गरेको थियो भने अमेरिका र युरोपको अन्य देशले इजरायलको सहयोग गरेका थिए।
जेमी ल्याङ्गफोर्ड
जेमी ल्याङ्गफोर्ड ( जन्म १३ डिसेम्बर १९८७) अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
पहेलोठुँडे भारद्वाज
पहेलोठुँडे भारद्वाज नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ह्युम्स सर्ट-टोइड लार्क (Hume's Short-toed Lark) भनिन्छ ।
लिखु, नुवाकोट
लिखु, नुवाकोट नुवाकोट जिल्लामा पर्ने एक गाउँ विकास समिति थियो। वि.सं .२०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले स्थानीय तह लागू गर्दा गाविस विघटन गरिएको थियो।
मंडी
मंडी भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
सात सालको क्रान्ति
२००७ सालको क्रान्ति लाई नेपालको प्रजातन्त्रिक आन्दोलन पनि भनिन्छ। देशमा विद्यमान एकतन्त्रीय राणा शासन विरूद्ध सुरू भएको जनताको क्रान्ति २००७ फागुन ७ गते नेपालमा राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको स्थापनामा आएर रोकिएको थियो। यस क्रान्तिमा नेपाल प्रजा परिषद् नेपाली कांग्रेस पार्टीहरूले भाग लिएका थिए। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्त्वमा भएको देशव्यापी शसस्त्र क्रान्ति पछि विभिन्न ठाउँमा राणा बडाहाकिमहरूले आत्मसमर्पण गर्दै आए। ती ती ठाउँमा जनताको सरकार स्थापना हुँदै आयो र अन्त्यमा तत्कालिन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको संयोजकत्त्वमा नयाँदिल्लीमा राणा, कांग्रेस र राजा बीच त्रिपक्षीय सम्झौता भएपछि कांग्रेसले आन्दोलन रोकेको थियो।
लामो समयदेखि आफ्नो परिवार सहित भारत गएका राजा त्रिभुवन २००७ फागुन ६ गते नेपाल आए र ७ गते प्रजातन्त्रको घोषणा गरियो।
क्रान्तिको पृष्ठभूमि
राज परिवार बीचको गुटबन्दिका कारण भीमसेन थापाको पतन पछि अस्थायित्व कायम भयो। सन् १८४६ मा शासन गरिरहेकी रानीकी सेनानायक जङ्गबहादुर राणालाई पदच्युत गर्ने षडयन्त्रको खुलासा हुनाले कोतपर्व घट्न पुग्यो। हतियारधारी सेना र रानीप्रति वफादार भाइ-भारदारहरूबिच मारकाट चल्नाले देशका सयौं राजखलक, भारदारहरू र रजौटाहरूको हत्या भयो। जङ्गबहादुरले जितेपछि राणा खानदान सुरू गरे र राणा शासन लागु गरे। राजालाई नाममात्रमा सिमित गरियो र प्रधानमन्त्री पदलाई सक्तिशाली र वंशानुगत गरियो। राणाहरू पूर्णनिष्ठाले ब्रिटिसहरूका पक्षमा थिए र ब्रिटिसहरूलाई १८५७ को सेपोई रेबेल्योन (प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता सँग्राम), र पछि दुबै विश्व युद्धहरूमा सगाएका थिए। सन् १९२३ मा संयुक्त अधिराज्य र नेपालबिच आधिकारिक रूपमा मित्रताको सम्झौतामा (नेपाल-बेलायत १९२३ को सन्धि ) हस्ताक्षर भयो, जसमा नेपालको स्वतन्त्रतालाई संयुक्त अधिराज्यले स्विकार्‍यो।
१९४० दशकको उत्तरार्धमा लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनहरूको उदय हुन थाल्यो र राजनीतिक पार्टीहरू राणा शासनको विरुद्धमा उत्रे। जनताको आँखामा छारो हाल्न राणा प्रधानमन्त्री पद्मशम्शेरले नेपाल सरकारको बैधानिक कानुन २००४ लागू गरे। त्यसै ताका चीनले १९५० मा तिब्बत कब्जा गर्‍यो जसका कारण बढ्दो सैनिक गतिविधि टार्न भारतलाई नेपालको स्थायित्व प्रति चाख बढ्न थाल्यो। फलस्वरूप राजा त्रिभूवनलाई भारतले समर्थन गरी १९५१ मा सत्ता दिलाए, र नयाँ सरकार निर्माण भयो, जसमा धेरैजसो नेपाली कङ्ग्रेस पार्टिको सहभगिता थियो।
क्रान्तिको स्वरूप
नेपाली काङ्ग्रेसको असोज ११—१२, २००७ सालमा बैरगनियामा भएको सम्मेलनले राणा शासन विरुद्ध सशस्त्र क्रान्ति गर्ने निर्णय गर्‍यो । २१ कार्तिक २००७ मा क्रान्तिको घोषणा भयो ।
नेपाली काङ्ग्रेसले गठन गरेको राजनीतिक दस्ता मुक्ति सेनाले सुरुमा विराटनगर लगायत पूर्वी पहाडी क्षेत्र कब्जामा लियो । वीरगञ्जमा थिरबम मल्ल र पुरन सिंहले क्रान्तिको नेतृत्त्व गरेका थिए । सशस्त्र आन्दोलनका क्रम मा थिरबम मल्लले वीरगति प्राप्त गरे । पश्चिमी क्षेत्रमा डा. कुँवर इन्द्रजित (के.आई.) सिंहले नेतृत्त्व गरेका थिए । उनको नेतृत्त्वमा भैरहवामा मुक्ति सेनाले ठुलो सफलता हात पारेको थियो । पूर्वी नेपालको मोर्चा सम्हालेका बी.पी. कोइराला र सुवर्ण शमशेरले बिनायुद्ध पनि धेरै ठाउँहरू कब्जा गरे । पूर्वी क्षेत्रदेखि पश्चिम क्षेत्रसम्म धेरै स्थानहरू मुक्ति सेनाले कब्जामा लियो र ती ठाउँहरूमा जन सरकार गठन गरियो । राणाहरूलाई कर नतिर्न आह्वान गरियो । यसले राणाहरूको उपस्थिति काठमाडौंमा मात्र सीमित रहन पुग्यो । स्थिति भयावह र प्रतिकूल भएपछि मोहन शमशेरले भारतलाई मध्यस्थता गर्न अनुरोध गरे ।
वार्ताका लागि आफ्ना छोरा विजय शमशेरलाई दिल्ली पठाए । तात्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजा त्रिभुवनबिच १२ फेबु्रअरी १९५१ (१ फागुन २००७) मा त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता भयो । तत्पश्चात् राजा त्रिभुवन फागुन ४ मा नेपाल फर्के र फागुन ७ मा प्रजातन्त्र स्थापना भएको घोषणा गरे । यसरी १०४ बर्से राणा शासनको अन्त्य भयो र प्रजातन्त्र प्राप्त भयो ।
दिल्ली सम्झौताका मुख्य सर्तहरू
(क) जनताद्वारा निर्वाचित विधान सभाले संविधान निर्माण गर्ने
(ख) १० जना (५ नेपाली काङ्ग्रेस र ५ राणाहरू) सदस्य रहेका अन्तरिम मन्त्री मण्डल गठन गर्ने
(ग) श्री ३ मा निहित भएका सबै अधिकार राजालाई सुम्पिने र वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने
(घ) फौजदारी अभियोग लागेका बाहेक अरू राजबन्दीलाई बिनासर्त रिहा गर्ने
(ङ) आन्दोलनकारीहरूले सरकारलाई आफ्ना हतियारहरू बुझाउनुपर्ने र आन्दोलन रोक्नुपर्ने ।
(च) वैधानिक राजा त्रिभुवन नै हुने
डा. के.आई. सिंहको द्रोह
तर डा. के.आई. सिंह उक्त सम्झौताप्रति असहमत भए । उनले राणा शासनको कुनै पनि अवशेष रहन दिनुहुँदैन भन्ने विचार राखेका थिए । पश्चिम कमाण्ड सम्हालेका सिंहले विद्रोह जारी राख्ने उद्घोष गरे । राजा त्रिभुवनको सन्देश र नव-सरकारको क्रान्ति बन्द गर्नु भन्ने आदेशप्रति कुनै ध्यान दिएनन् । तसर्थ उनलाई देशद्रोहीको मुद्दा लगाइयो ।
क्रान्तिको उपलब्धि
प्रजातन्त्रको घोषणा सँगै राणा र कांग्रेस दुवै पक्षको सहभागिता गराई एक मन्त्रिपरिषद्को घोषणा भयो। नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७ जारी गरियो।
सम्बन्धित लेखहरू
प्रजातन्त्र दिवस
लोकतन्त्र दिवस
गणतन्त्र दिवस
सिस्टर्स (उपन्यास)
सिस्टर्स (उपन्यास) अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
लामागाउँ
लामागाउँ नुवाकोट जिल्लामा पर्ने एक गाउँ विकास समिति हो।
मझारे
मझारे मोरङ जिल्लामा पर्ने एक गाविस हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०११ को जनगणना अनुसार मझारेको २,०५२ घर धुरीमा कुल जनसङ्ख्या १०,२५८ रहेको छ।
टोंक
टोंक भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
राजपुर, सिराहा
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०११ को जनगणना अनुसार राजपुरको ९६९ घर धुरीमा कुल जनसङ्ख्या ५,०१५ रहेको छ।
साउदर्न लाइट (उपन्यास)
साउदर्न लाईट (उपन्यास) अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
बिडारी
बिडारी नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो।
वर्तिका भारद्वाज
वर्तिका भारद्वाज नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ग्रेटर सर्ट-टोइड लार्क (Greater Short-toed Lark) भनिन्छ ।
गौरी (शोककाव्य)
गौरी राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेद्वारा लेखिएको शोककाव्य हो । साझा प्रकाशनले विसं २०१५ सालमा प्रकाशित गरेको यस काव्यमा १२ उपशिर्षकमा लेखिएका कविताहरू सङ्ग्रहित छन् ।
लाउँ लाउँ र खाउँ खाउँ वयमै
==रोई आउँछ रे असार महिना
लिकू
नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको कर्णाली अञ्चल, डोल्पा जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
कोरियाली युद्ध
कोरियाली युद्ध (दक्षिण कोरियामा, "कोरियाली युद्ध"; उत्तर कोरियामा , "पितृभुमी स्वतन्त्रता युद्ध"; २५ जुन १९५० – २७ जुलाई १९५३) उत्तर कोरिया (चीन र सोभियत सङ्घको सहायतामा) र दक्षिण कोरिया (संयुक्त राष्ट्र विशेषतः अमेरिकाको सहायतामा) बीच भएको एक युद्ध थियो। यो युद्ध उत्तर कोरियाले दक्षिण कोरिया माथि आक्रमण गरेपछि सन् १९५० जुन २५ का दिन सुरु भएको थियो। यो शीत युद्ध कालमा लडिएको पहिलो महत्त्वपूर्ण युद्ध थियो। यो युद्ध अन्तमा बिना निर्णय नै समाप्त भएतापनि जन क्षति तथा तनाव धेरै बढेर गएको थियो।
नेपालीनक्स
संस्करणहरू
महिनामा प्रथम पटक नेपालीनक्स १.०को रूपमा जन्मेको यो सन्चालन प्रणालिको दोस्रो संस्करण(१.१)मा सार्वजनिक भएको थियो।मा यसको सबैभन्दा नयाँ संस्करण, नेपालीनक्स २.०, सार्वजनिक भएको थियो।
कोरियाली युद्ध
दोस्रो विश्व युद्ध पछि सोभियत सङ्घ र अमेरिकाले कोरियालाई सन् १०४५ अगस्ट १५ का दिन जापानको उपनिवेश नियन्त्रणबाट मुक्त गरेको थियो। जापानको आत्मसमर्पणसँगै युद्धको अन्त्य पछि ३८औँ अक्षांंश उत्तरमा कोरियाको विभाजन भएको थियो। सोभियत सङ्घले उत्तर तर्फको हिस्सा नियन्त्रण गर्दा अमेरिकाले दक्षिण तर्फको हिस्सा लिएको थियो। सन् १९४८ मा ३८औँ समान्तरलाई सिमा मानेर दुई सार्वभौम राष्ट्रको स्थापना भएपछि शीत युद्धको भुराजनैतिक तनाव सुरु भएको थियो। उत्तरमा किम इल-सुङको नेतृत्वमा समाजवादी राज्यको स्थापना भएको थियो भने दक्षिणमा कम्युनिस्ट विरोधी पूँजीवादी राज्यको स्थापना भएको थियो। नवनिर्मित दुवै राष्ट्रका सरकारले सम्पूर्ण कोरियाको वैधानिक सरकार आफूलाई नै दावी गरेपछि कुनै सरकारले पनि सिमालाई स्थायी मान्न तयार भएका थिएनन्
उत्तर कोरियाली सेना सिमा पार गर्दै सन् १९५० जुन २५ का दिन दक्षिण कोरियामा छिरेपछि कोरियाली द्वन्द्व युद्धमा परिणत भएको थियो। युद्धको सुरुवातमा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्ले आफ्नो सेनाको गठन गर्दै कोरियामा तैनाथ गरेको थियो जसको उद्देश्य उत्तर कोरियाको आक्रमणलाई रोक्नु थियो। संयुक्त राष्ट्रका २१ राष्ट्रले संयुक्त राष्ट्रको सेनामा योगदान दिएका थिए त्यसमा ९० प्रतिशत हिस्सा अमेरिकाको थियो।
खम्मम
खम्मम भारतका सहरहरू मध्येको एउटा सहर हो।
बिष्ट
बिष्ट नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी क्षेत्रीहरूको थर हो । बिष्ट थर बिटकर उठाउने पदबाट सिर्जित थर हो । काम, स्थान, पद, निगाहा जस्ता विभिन्न अवस्थाबाट नेपालीहरुका थर बनेका छन् । यस्तै गरी बनेको एक थर बिष्ट पनि हो । नेपालको मध्य तथा सुदूर पश्चिम तथा भारतको हिमाचल प्रदेश तथा उत्तराखण्ड ,  उत्तर प्रदेश तथा पश्चिम बङ्गालमा विशेष गरेर बिष्ट थर लेख्नेहरूको बसोवास रहेको छ । बिष्ट थर लेख्ने सबै एकै होइनन । सांन्डील्य गोत्रीय पुजापाठ गर्ने ब्राहमण बिष्ट दार्चुलामा ,कश्यप गोत्रीय जैसी ब्राहमण बिष्ट डोटीमा भेटिन्छन,आफुलाई भारद्वाज गोत्रीय ठकुरी बताउने बिष्ट डोटी गड्सेरामा भेटिन्छन  । यस्तै गौतम गोत्रीय गोरा बिष्ट र कश्यप गोत्रीय काला बिष्ट बैतडी पुर्चुड़ी क्षेत्रमा भेटिन्छन । सल्यान तथा रुकुममा आतस्य गोत्रका बिष्ट क्षेत्रीहरु भेटिन्छन  ।  यी मात्र नभएर नेपालमा ऐडी बिष्ट, खबतरी बिष्ट, खुलाल बिष्ट, पुँवर बिष्ट, आदि बिष्टका विभिन्न प्रकारहरू हुन् ।
खपतरी/खबतरी बिष्ट
खबतरी बिष्टहरू अन्य खपतरीझैँ कौशिक गोत्रका हुन् ।
खुलाल बिष्ट
खुलाल बिष्टहरू अन्य खुलालझैँ धनञ्जय गोत्र हो ।
पुँवर बिष्ट
पुँवर बिष्ट
पुँवार बिष्ट अछामको ढाकुबाट नेपालको विभिन्न ठाउँमा फैलिएका छ्न । भारत खन्डको धारानगर भन्ने ठाउँबाट आएका अएर सिंह ,भएर सिह र जाजर सिंंह तीन दाजु भाइ मध्यका  एक भाइ जाजर सिंह अछाम आई अछम लाई सिजापती माहाराजको दरबार कब्जा गरी बसेको भोटे राजा लाई युद्धमा हराई बिष्ट कहलियका हुन र सिंहबाट बिष्ट उपाधी पाएको अछामको ढाकुमा रहेकोपाटापत्र बंशावली मा उल्लेख छ । उपल्लो बिष्ट - मित्रको काल भन्ने उखान छ । कुलदेउता - खाडा वेताल वंश- पुँवार गोत्र- बशिष्ट अछाममा ढाकु, लाची तिखेढुङ्गा, कुच्ची, धमाली, मुलि ,बजुडा र तडिगैरा (बाटुलासैन )यस्तै बाजुराको ढाडाकोट (जगन्नाथ,) दैलेख, डडेल्धुरा कालिकोट र काठमाडौ थापाथली मा पुवार बिष्ट को बसोबास रहेको छ । कर्णाली प्रदेश तिर ढाडाकोटी बिष्ट लाई सबै भन्दा ठूलो क्षेत्री को रूपमा लिईन्छ ।
ऐडी बिष्ट
भिन्न-भिन्न गोत्र भएका बिष्ट क्षेत्रीहरू मध्य गौतम गोत्री बिष्ट जसलाई ऐडी बिष्ट भनिन्छ, यिनीहरू बैतडी जिल्लाको पाटन क्षेत्रको सेरोफेरो, तल्लो स्वराड र डडेल्धुरा जिल्लाको मड्चिपुरमा बसेका छन् ।
उद्गम स्थल
करिब २५० वर्ष पहिले बाईसे चौबिसे राजाहरूको समयमा पाटन क्षेत्रमा पर्ने कोट भन्ने ठाउँमा ठकुरी वंशका राजाले राज्य गर्दथे । एक समयमा पनेरू थरका राजाले त्यहाँ आक्रमण गरी ठकुरी वंशका राजालाई पराजितगरी आफुले कब्जा जमाए । पराजित ठकुरी वंशका राजा भारतको दुवानगर पुगी त्यहाँका राजालाई सहयोगको लागि आग्रह गरेछन् । त्यहाँका राजाले आफ्ना वीर योद्धा ऐडी बिष्ट, दशौनी बिष्ट, भट्ट र कठायतको दस्ता सहयोगको लागि खटाएछन् । वीर योद्धाहरूले पनेरू राजालाई परास्त गरी दीप चनलाई राजा बनाए । एक थरी भनाई अनुसार कठायतहरू राजाका बढी विश्वास पात्र थिए । त्यसैले राजाका रक्षक पनि कठायत नै थिए । कठायत परिवारमा एउटा अति सुन्दरी महिला थिइन् जसको रौं निकै लामो थियो । एक दिन राजाको दरबारमा लामो रौं भेटिएछ । त्यो रौं कसको हो भन्ने विषयमा बाहिर कुरा चलेछ । अन्तमा त्यो रौं तिनै सुन्दरीको हो भन्ने किटान भए पछि राजा प्रति शंकागरी राजालाई मार्ने योजना बनाएछन् । सिकारका सौखिन राजालाई सुँगुर आयो सुँगुर आयो भनि दरबारको वरिपरी हल्ला पिटाएछन् । सुँगुर मार्न राजा हतियार सहित दरबारबाट बाहिर निस्कने क्रममा राजाका रक्षक तिनै कठायतले नै गोली हानी हत्या गरेका थिए । त्यसै कारणले त्यो कोटको नाम पछि सुँगुरकोट भनि राखिएको हो । लडाइमा विजय प्राप्त गरी सकेपछि गौतम गोत्री ऐडी बिष्टका पूर्खाहरू बाग बिष्ट र आङ बिष्ट दुई भाइ त्यही ठाउँमा बस्न मन पराई पाटनको टुंडेगैर भन्ने ठाउँमा बस्ने गरेका हुन् । यद्यपी भारतको दुवानगरबाट बाग बिष्ट र आङ बिष्ट आएका हुन् वा उनका पुर्खा आएका हुन् भन्ने कुरा स्पष्ट हुन सकेको छैन । आज त्यो ठाउँलाई बिष्ट बाटुलीको सेरो भनेर चिनिन्छ ।
बसाई सराई
भारतको दुवानगर भन्ने ठाउँबाट टुंडेगैर आई बसेका बाग बिष्ट र आङ बिष्टका सन्तानहरूको अंशबण्डा हुँदा जेठा बाग बिष्टका सन्तानहरू टुंडेगैर र बिष्टेउडामा बसे भने कान्छा आङ बिष्टका सन्तानहरू मध्य जेठा भौसिंह बिष्ट बेडौती, माहिला (नाम थाह हुन नसकेका) पौडी, साहिला गाङी बिष्ट मड्चीपुर (डडेलधुरा) र कान्छा (नाम थाह हुन नसकेका) तल्लो स्वराड भन्ने ठाउँमा बस्ने गरेकाछन् । जेठा भौसिंह बिष्टले आफ्नै पालामा बेडौती छोडी हालको गुजर गाविसको वडा नं. २ तिपुरमण भन्ने ठाउँमा आई बसे । त्यसपछि भौसिंह बिष्टका दुई छोरा वीरा बिष्ट र आन्ते बिष्ट गुजर गाविसको वडा नंवर ५ गुराली भन्ने ठाउँमा आई बसे । अचानक आन्ते बिष्टको निधन भएपछि उनका नाबालक पुत्र हरिसिंह बिष्ट पिथौरागढ जिल्लाको ओड्डा भन्ने ठाउँमा आफ्नो मामाघरमा गई बसे । बाल्यकाल पुरा भएछि पारिवारीक जिवन बिताउन उनी फेरी ओड्डाबाट आफ्नै गाउँ गुराली आए । त्यसपछी उनी हालको गुजर गाविसकै वडा नंवर ७ बुङ्डा भन्ने ठाउँमा बस्न थाले । हरिसिंह बिष्टका सन्तानहरू हाल सोही ठाउँमा बस्ने गरेका छन् । यद्यपी गौतम गोत्री ऐडी बिष्टका सन्तानहरू हाल काठमाडौँ देखि कैलाली कञ्चनपुका विभिन्न भागमा समेत फैलिएका छन् ।
तिम्रापै बिष्ट
एक समयमा बिष्टहरू घट्ट ल्याउने भनी डोटीतिर लागेछन् । बाटोमा जाँदा दाउरा घाँस काट्दै गरेका महिलाहरूसँग भेट भएछ । ति महिलाहरूले तिमीहरू को हौ भनि सोधिछन् । जवाफमा बिष्टहरूले तिम्रापै बिष्ट हौं भनेछन् । अनि किन आएका हौ त भनि महिलाहरूले फेरी सोध्दा जवाफमा बिष्टहरूले रातो हाली सेतो निकाल्ने खाज्न आएका हौं भनि भनेछन् । ति महिलाहरूले आफूलाई जिस्काएको ठानेछन् र त्यस पछि दुवै थरी आफ्नो आफ्नो बाटो लागेछन् । साँझ वास बस्ने क्रममा बिष्टहरू तिनै महिलाहरूको गाउँमा पुगेछन् । तिनीहरूलाई देख्दा हामीलाई जिस्काउने यिनै हुन् भनि चिनेछन् र आ-आफ्ना लोग्नेलाई भनेछन् । यि कस्ता बदमास रहेछन् को हौ भनि सोध्दा तिम्रापै बिष्ट हौं भन्छन्, किन आएका भनि सोध्दा रातो हालेर सेतो निकाल्ने खोज्न आएका भन्छन् भने पछि त्यस गाउँका पुरूषहरू र बिष्टहरू बीच ठुलो विवाद परेछ । अन्तमा गाउँलेहरूले बिष्टहरू उपर शिलगढी अदालतमा मुद्दा हालेछन् । त्यो मुद्दा अदालतमा ६ वर्षसम्म चलेको थियो । प्रतिवादमा बिष्टहरूले अदालतमा बयान दिंदै भने हामीहरू ऐडी बिष्ट हौं, तिपुरमण भन्ने ठाउँमा बस्ने हुनाले हामीलाई तिम्रापै बिष्ट भन्ने गर्दछन् । त्यस्तै रातो हाली सेतो निकाल्ने भनेको घट्ट हो जसमा रातो गहुँ, कोदो हाल्दा सेतो पिठो निस्किन्छ । त्यसैले तिम्रापै बिष्ट हौं र रातो हाली सेतो निकाल्ने खोज्न हिंडेका हौं भनि अर्थ लगाए पछि अदालतले उनिहरूलाई सफाई दिएको थियो । त्यसै फैसला पछि त्यहाँका बिष्टहरूलाई तिम्रापै बिष्ट भन्ने चलन पनि बसेको हो ।
ऐडी बिष्टको मुख्य संस्कृति
बाग बिष्ट र आङ बिष्टको पालामा कैलपाल र सिमोडालाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गर्दथे । अहिले पनि बाग बिष्टका सन्तानहरूले सिमोडालाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गर्छन् भने आङ बिष्टका सन्तानहरू (पौडी वासी) ले कैलपाललाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गरेका छन् । आङ बिष्टकै जेठा सन्तान भौंसिंले बैतडी छोडी तिपुरमण, गुराली आए पछि भूमीराजलाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गरेका छन् । यसका अतिरिक्त भौसिंका नाति हरिसिंका सन्तानहरूले माता वामनीलाई कुल देवता सरह नै पूजा गर्दै आएका छन् । साथै भौसिंका सन्तानहरूले कैलपाल, सिमोडा, सिगास आदि देवीदेवताको पनि पूजा आजा गर्ने गर्दछन् । ऐडी बिष्टहरूले गौरा पूजालाई विशेष चाडको रूपमा मनाउने गरे ता पनि दशैं, तिहार, मकर सङ्क्रान्ती तथा वैशाखी (विशु पर्व) जस्ता चाडपर्वहरूलाई पनि पर्वको रूपमा मनाउने गर्दछन् ।
भारद्वाज गोत्रीय बिष्ट
यिनि बिष्टहरु पौराणिक कालका राजपुतका बङ्सज हुन् र यिनिहरु रजस्थानको जयपुर देखि हुदै उत्तराखन्डका कुमाउॅ गढवाल छेत्रमा र नेपालको पस्छिमिभुभागमा बस्ने गर्दछ्न | पुराना समयमा यिनका पुर्खाहरु राजाका सेना अधिकारि हुने गर्दथे | कसैले त कुमाउॅ  गढवालका छेत्रमा राज सासन चलाएको इतिहास पनि छ | यिनिहरुलाइ  सुरबिर योद्धा  र न्याय प्रेमि मानिन्थ्यो | अहिलेका समयमानेपालको दार्चुला, डोटी, डडेलधुरा आदि लगायत उत्तराखन्डका कुमाउॅ गढवालछेत्रमा बिष्टहरु बस्दछ्न |
सन्सेट इन सेन्ट ट्रोपेज
सन्सेट इन सेन्ट ट्रोपेज अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
फवाद खान
फवाद खान भारतीय चलचित्र क्षेत्रका एक अभिनेता तथा गायक हुन्।
रिमाल
रिमाल नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बी विशेषतया नेपालीहरूको थर हो।
पूर्वज
हनुमानका सन्तती हुन।
साउदी अरबका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची
सन् २०१४ सम्ममा साउदी अरबका ३ वटा सम्पदालाई संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को)द्वारा विश्व सम्पदा क्षेत्रमा मान्यता प्रदान गरिएको छ ।
विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची
{{Legend|#FFE6BD|† खतरापूर्ण सम्पदा|outline=silver}}
मङ्गलसेन नगरपालिका
जनसङ्ख्या
मङ्गलसेन, कुन्तीबण्डाली,बान्नातोली, कालागाउँ, जनालीबण्डाली, ओलिगाउँ, जुपु, कालागाउँ बान्नातोली गाविस मिलेर मङ्गलसेन नगरपालिका बनेको हो। त्यसैले बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार यी ठाउँको जनसङ्ख्यालाई जोडेर २१,५९३ रहेको छ।
सञ्चार माध्यम
रामारोशन एफएम, रेडियो सोसाइटी, रेडियो जनप्रिय र रेडियो अछाम लगायतका रेडियोस्टेसन तथा रामारोशन, खप्तड न्यूज, वैद्यनाथ दैनिक र मिराकल साप्ताहिक पत्रिकाहरू सञ्चालित छन्।
प्राचिन नेपाल
आधुनिक नेपाल र छेउछाउका क्षेत्रका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिसहरू हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। ४००० ईपूमा, तिब्बत-बर्मीहरू तिब्बतबाट सिधै हिमालय पार गरेर वा म्यानमार र उत्तर-पूर्वी भारत वा दुवै हुँदै नेपाल पुगेका थिएँ। वैदिक कालको उत्तरार्धमा, नेपाललाई विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको थियो, जस्तै वैदिक अथर्ववेद परिशिष्ठ र उत्तर-वैदिक अथर्वशीर्ष उपनिषदमा। गोपाल वंश सबैभन्दा पुरानो राजवंश थियो जसलाई विभिन्न ग्रन्थहरूमा 'नेपाल' नामले चिनिने मध्य हिमालय राज्यको प्रारम्भिक शासकहरूको रूपमा उल्लेख गरिएको थियो। गोपालहरू पछि किराँतहरू थिएँ जसले १६ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म शासन गरेका थिएँ। महाभारतका अनुसार तत्कालीन किराँत राजा कुरुक्षेत्रको युद्धमा भाग लिन गएका थिएँ। दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा, जनकपुरधाम विदेहा वा मिथिलाको समृद्ध राज्यको राजधानी थियो, जुन गङ्गासम्म फैलिएको थियो, र राजा जनक र उनकी छोरी सीताको घर थियो।
कञ्चन बहुमुखी क्याम्पस
कञ्चनपुर जिल्ला अन्तर्गत कृष्णपुर नगरपालिकाको गुलरिया मा अवस्थित कञ्चन बहुमुखी क्याम्पस यो क्षेत्रको प्रमुख शैक्षिक संस्था हो।
प्राचिन नेपाल
६०० ईपू, नेपालको दक्षिणी क्षेत्रहरूमा साना राज्यहरू र वंशहरूको सङ्घहरूको उदय भयो। यी मध्ये एकबाट, शाक्य राजतन्त्र, एक राजकुमारको जन्म भयो जसले पछि तपस्वी जीवन बिताउन आफ्नो हैसियत त्यागे, बुद्ध धर्मको स्थापना गरे, र गौतम बुद्ध (परम्परागत रूपमा ५६३-४८३ ईपू) भनेर चिनिन थाले। नेपाल मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा आध्यात्मिकता र शरणस्थानको भूमिको रूपमा स्थापित भएको थियो, तिब्बत हुँदै पूर्वी एसियामा बौद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो, र हिन्दु र बौद्ध पाण्डुलिपिहरू संरक्षण गर्न मद्दत गर्‍यो।
कञ्चन बहुमुखी क्याम्पस
परिचय
कञ्चनपुरको गुलरिया स्थित यो क्याम्पस महेन्द्र राजमार्गको उत्तर तर्फ अवस्थित छ।यस क्याम्पसको पश्चिम तर्फ क्रमशः स्वास्थ्य चौकी र कृष्णपुर नगरपालिकाको कार्यालय रहेका छन।कञ्चन बहुमुखी क्याम्पसमा व्यावस्थापन संकाय, शिक्षा संकाय र मानवीकी संकायको अध्यापन गराईन्छ।
प्राचिन नेपाल
२५० ईपूमा, दक्षिणी क्षेत्रहरू मौर्य साम्राज्यको प्रभावमा आएका थिएँ। सम्राट अशोकले लुम्बिनीको तीर्थयात्रा गरेका थिएँ र बुद्धको जन्मस्थलमा एउटा स्तम्भ खडा गरेका थिएँ, जसमा शिलालेखहरूले नेपालको सही रूपमा रेकर्ड गरिएको इतिहासको सुरुवात बिन्दु हो। अशोकले पनि काठमाडौँ उपत्यकाको भ्रमण गरे र त्यहाँ गौतम बुद्धको भ्रमणको सम्झनामा स्मारकहरू निर्माण गरे। चौथो शताब्दी सम्ममा नेपालका अधिकांश भूभाग गुप्त साम्राज्यको प्रभावमा थियो।
कञ्चन बहुमुखी क्याम्पस
बाहिरी कडी
जिल्ला शिक्षा कार्यालय, कञ्चनपुर krishnapur.comकृष्णपुर
प्राचिन नेपाल
काठमाडौँ उपत्यकामा, किराँतहरूलाई लिच्छविहरूले पूर्वतिर धकेले, र लिच्छवी वंश सत्तामा आयो ४०० ईपूमा लिच्छविहरूले स्मारकहरू बनाए र शिलालेखहरूको शृङ्खला छोडे; नेपालको समयावधिको इतिहास लगभग पूरै यिनीहरूबाटै जोडिएको छ। ८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिच्छवी वंशको पतन भयो र त्यसपछि ठकुरी शासन भयो। ठकुरी राजाहरूले ११औँ शताब्दीको मध्यसम्म देशमा शासन गरे; यस अवधिको बारेमा धेरै थाहा छैन जुन प्रायः अँध्यारो अवधि भनिन्छ।
मङ्गन जिल्ला
मङ्गन जिल्ला भारतीय राज्य सिक्किमको एक प्रशासनिक जिल्ला हो। मङ्गन जिल्लाको सदरमुकाम राजधानी मङ्गन हो। विश्वमा मङ्गन अलैँची राजधानीको रूपमा पनि जानिन्छ। यहाँ ठूलो मात्रामा विभिन्न प्रकारको अलैँची खेती गर्न जलवायु र भु-प्रदेश एकदमै उपयुक्त छ।
तीर्थयात्रा
हिन्दू धर्म
सामान्य रूपले कुनै जल वा जलखंडका किनार स्थित पुण्य स्थानलाई तीर्थ सम्झिन्छ। पद्मपुराणको यस पंक्ति "तस्मात् तीर्थेषु गंतव्यं नरै: संसारभीरुभि: पुण्योदकेषु सततं साधुश्रेणि विराजिषु"देखि यसै अर्थको बोध हुन्छ। पद्मपुराणमा लाक्षणिक आधारमा तीर्थको व्याप अर्थ लगाएर गरुतीर्थ, माता पिता तीर्थ, पतितीर्थ, पत्नीतीर्थ, आदिको उल्लेख गरिएको छ गुरू आफ्नो शिष्यका अज्ञानमय अन्धकार टाडा गर्दछन् अतएव शिष्हरूका लागि गुरू नैं परम तीर्थ छ। पुत्रहरूका इहलोक तथा परलोकका कल्याणका लागि प्रयत्न गर्नवालहरूमा मातापितादेखि बढकर कुनै छैन अत: पुत्रका लागि मातापिताको पूजन नैं तीर्थ छ। पत्नीका लागि पति सबै तीर्थहरूका समान बताइन्छ। पतिका दाहिने चरणलाई प्रयाग र बाहिरु चरणलाई पुष्कर समझकर त्यसमा श्रद्धाभाव राख्नेलाई भनिएको छ। यसै प्रकार व्यक्तिका कल्याण तथा उद्धारका लागि भार्यालाई सबैभन्दा ठूलो तीर्थ बताइएको छ। ज्ञान एवं गुणदेखि सम्पन्न सदाचारिणी तथा पतिव्रता स्त्री सबै तीर्थहरूका समान छन् र यस्तो स्त्री जस घरमा निवास गर्दछ, त्यो घर तीर्थस्थान बन्न जान्छ। श्रीमद्भागवतमा भक्तहरूलाई नैं तीर्थ बताएर युधिष्ठिर विदुरदेखि भन्दछन् कि भगवानका प्रिय भक्त स्वयं नैं तीर्थका समान हुन्छन्।
मङ्गन जिल्ला
भूगोल
अधिकांश उत्तरी सिक्किम पर्यटकहरूलाई प्रतिबंधित छ र परमिटको लागि यिनी क्षेत्रहरूको भ्रमण गर्न अनुमतिपत्रको आबश्यकता पर्दछ। यो क्षेत्र, जसले चिनसँग एउटा संवेदनशील सीमाको हिस्सादारी राख्दछ जहा भारतीय सेनाले ठूलो स्तरको गश्ती गरीरहेको छ।
तीर्थयात्रा
हिन्दू धर्म
स्कंदपुराणका काशीखंडमा तीनप्रकारका तीर्थहरूको उल्लेख मिल्दछ - जंगम, स्थावर तथा मानस। जंगम तीर्थ ब्राह्मणहरूलाई बताइएको छ। ब्राह्मण पवित्र स्वभावका हुन्छन्। यस कारण तिनको सेवा गर्नको लागि तीर्थको फल मिल्दछ, सबै पाप नष्ट हुन्छन् र कामनाहरूको सिद्धी हुन्छ। पृथ्वीतलका कतिपय पुण्य स्थानहरूलाई स्थावर तीर्थ भनिएको छ। यस्ता तीर्थहरूमा जानाले उत्कृष्ट फलको प्राप्ति हुन्छ। सत्य, क्षमा, इन्द्रिय निग्रह, दया, ऋजुता, दान, दम, ब्रह्मचर्य, विप्रवादिता, ज्ञान र धर्य आदि ऊर्ध्वमुखी मनको वृत्तिहरूलाई मानस तीर्थ भनिएको छ। समस्त तीर्थहरूमा मानसतीर्थलाई नैं अधिक महत्त्व दिइएको छ, स्कंदपुराणका काशी खंडमा मिल्दछ कि सत्य तीर्थ छ, क्षमा तीर्थ छ। इन्द्रिहरूमा नियन्त्रण रखना पनि तीर्थ छ, सब प्राणीहरूमा दया गर्नु तीर्थ छ र सरलता पनि तीर्थ छ, दान तीर्थ छ, मनको संयम तीर्थ छ, संतोष पनि तीर्थ छ, ब्रह्मचर्य परम तीर्थ छ र प्रिय वचन बोलना पनि तीर्थ छ। ज्ञान तीर्थ छ, धैर्य छ तर तीर्थहरूमा सर्वश्रेष्ठ छ अन्त:करणको आत्यंतिक विशुद्धि। मानस तीर्थका महत्त्वलाई बताँदै लेखिएको छ कि इन्द्रिहरू र मनोविकारहरू केराई वशमा राखेर मनलाई शुद्ध रखना नैं तीर्थको श्रेयस्कर एवं उपयोगी स्वरूप छ, त्यो नव तीर्थहरूमा स्नान गरेर पनि तीर्थोका फलदेखि वंचित एवं मलिन रहन्छ। केवल शरीरका मललाई उतार दिनुले नैं मनुष्य निर्मल आउँदैन। मनका मलको परित्याग गर्नमा नैं त्यो भीतरदेखि अत्यन्त निर्मल हुन्छ। जलमा निवास गर्ने जीव जलमा नैं जन्म ले्दै र मर्छन् परन्तु तिनको मल घुलता छैन, यसबाट ती तीर्थको पुण्य लाभ छैन गर्न पाँदै। विषयहरूका प्रति अत्यन्त आसक्तिलाई पनि मनको मल भनिन्छ र ती विषयहरूमा वैराग्य हुनु नैं निर्मलता कहलाउँछ। चित्तका भीतर यदि रोष भरा छ भनेंत्यो तीर्थ स्थानदेखि शुद्ध हुँदैन। जस्तै मदिरादेखि भरे भए घडेका माथिदेखि जल द्वारा सैक्ने पल्ट धोया जाए र पनि त्यो पवित्र हुँदैन, त्यसै प्रकार दूषित अन्त:करणवाला मनुष्य पनि तीर्थ स्नानदेखि शुद्ध हुँदैन। भीतरको भाव शुद्ध न हुनाले दान, यज्ञ, तम, शौच, तीर्थसेवन, शास्त्रश्रवण र स्वाध्याय यी सबै अतीर्थ जो जान्छन्। जसले इन्द्रियसमूहलाई वशमा गर्न गर लिया छ, त्यो मनुष्य जहाँ पनि निवास गर्दछ, त्यहीं त्यसको लागि कुरुक्षेत्र, नैमिषारण्य, र पुष्कर आदि तीर्थफलको प्राप्तिका लागि अन्त:करणको शुद्धतामा बल दिइएको छ। बताइएको छ कि जो श्रद्धालु पापात्मा, नास्तिक संशयात्मा र केवल तर्कमा डूबे रहने छन्-इस पाँच प्रकारका मनुष्यहरूलाई तीर्थफलको प्राप्ति हुँदैन। जो काम, क्रोध र लोभलाई जीतकर तीर्थमा प्रवेश गर्दछ त्यसलाई तीर्थयात्रादेखि कुनै पनि वस्तु अलभ्य छैन रहती। गंगा आदि तीर्थोमा माछाहरू निवास गर्दछ, देवमंदिरहरूमा पक्षीगण रहन्छन् परन्तु तिनको चित्त भक्तिभावदेखि रहित हुनको कारण तिनलाई तीर्थ सेवन र देवमंदिरमा निवास गर्नको लागि कुनै फल छैन मिलता। यस कारण तीर्थको फलप्राप्तिका लागि अन्त:करणको शुद्धता अनिवार्य छ।
मङ्गन जिल्ला
जनसङ्ख्या
राज्यको अधिकांश मानिस मंगनको आसपासै बस्तछन्, जिल्ला सदरमुकाम जुन समुद्र सतहबाट लगभग २,००० फीट (६१० मीटर)मा रहेको छ। अरु उत्तर तिर उच्चतहमा बढदो वनस्पतिय बदलाब सगै temperateबाट alpine to tundra हुदै जान्छ। तापमान स्तर २५° तल -४० °बाट चरम उच्च पुगइन्छ जहाँ उचाई ६००० मीटर सम्म पुग्दछ। कंचनजंगा ८,००० मीटर अग्लो शिखर हो, उनको नेपाल संगको पूर्वी सीमा उभिएको छ। यसलाई सिन्घिक सहरबाट स्पष्ट रूपले देख्न सकिन्छ।
तीर्थयात्रा
हिन्दू धर्म
भारतका विशाल भूखंडको चार दिशाहरूमा असंख्य तीर्थ फैले भए छन्- जसको गणना गर्नु दु:साध्य कार्य छ। पद्मपुराणमा साढे तीन करोड तीर्थोको उल्लेख मिल्दछ। कुनै स्थानविशेषमा विशिष्ट महापुरुषका जन्म लिने, देवमंदिर हुने, ऐतिहासिक महत्त्व, विशिष्ट प्रकारको सफलता, प्राकृतिक सुषमा, स्थानहरूको भौगोलिक विविधताका आधारमा अगणित तीर्थ बने छन्।
मङ्गन जिल्ला
जनसङ्ख्या
जनता मुख्यतया नेपाली मूलका छन्। अन्य जातीय समूहहरूमा लेप्चा र भूटिया समुदायहरू शामिल छन्। नेपाली जिल्लामा सबै भन्दा व्यापक रूपले बोलीने भाषा हो। यो पनि जनसङ्ख्या भएको राज्यको क्षेत्रमा पर्दछ।
तीर्थयात्रा
हिन्दू धर्म
जबदेखि देश स्वतन्त्र भएकोछ, तीर्थहरूको नयाँ परम्परा प्रतिष्ठापित हुँदैछन्। यी तीर्थ हाम्रो राष्ट्रिय आशाहरू, आकांक्षाहरू र मनोकामनाहरूको सिद्धि गर्दछन्।
संक्षेपमा तीर्थको अभिप्राय छ पुण्य स्थान, अर्थात् जो आफ्नोमा पुनीत हो आफ्नो यहाँ आउनेवालहरूमा पनि पवित्रताको सञ्चार गर्न सके। केही ऐतिहासिक स्थानहरूलाई पनि तीर्थ संज्ञा दे दिए जान्छ। यस्ता स्थानहरूलाई पनि तीर्थ भनिन्छ जहाँ मानव जातिका कल्याणका लागि केही अनुष्ठान गरिन्छ। वर्तमानकालीन राष्ट्रिय कल्पनाका अनुसार मानव समाज अनेक राष्ट्रहरूमा बँट गया छ, यस कारण प्रत्येक राष्ट्रमा आफ्नो आफ्नो राष्ट्रिय तीर्थोको कल्पना भीको जाने लगी छ। हाम्रो देशमा स्वतन्त्रता प्राप्तिका पछि राष्ट्र निर्माणका लागि पंचवर्षीय योजनाहरूका अन्तर्गत अनेक निर्माण कार्यक्रम हाथमा लागि गए छन्। हाम्रो स्वर्गीय प्रधानमन्त्री श्री जवाहररातो नेह डिग्री यी योजनाहरू तथा कार्यक्रमहरूका पुरस्कर््दछ। उनले ती विशाल घाटी योजनाहरूका स्थलहरूलाई तीर्थ संज्ञा दिए छ, जहाँ जलको संचय गरेर सिंचाईको व्यवस्था गरिन्छ र सम्भव छ भनें बिजलीको पनि उत्पादन गरिन्छ। आधुनिक दृष्टिले यी भाखडा, भिलाई, राउरकेरा आदि पनि नयाँ तीर्थस्थल बने छन्।
इस प्रकार समयको आवश्यकता तथा परिस्थितिका अनुसार पनि तीर्थोको नयाँ कल्पना र नया निर्माण होता रहन्छ। कालोंतरमा उनको पनि धार्मिक तीर्थ सरीखा महत्त्व प्राप्त हुन जान्छ। उदाहरणका लागि गंगा तथा अन्य नदीहरूका तटमा बनेका भए पुरानो तीर्थोको उल्लेख गर्न सकिन्छ। गंगोत्रीदेखि गंगा जिन पर्वतीय स्थलहरूलाई काटकर मैदानमा आयो वहाँ देव प्रयाग, गर्णप्रयाग, ऋषिकेश तथा हरिद्वार सरीखे तीर्थ बने र गङ्गामा जहाँ कहीं अर्को नदी आकर मिलेको छ त्यसलाई पनि तीर्थ मान लिइएको छ। तीर्थोका साथ धार्मिक पर्वोको विशेष सम्बन्ध छ र ती पर्वोमाको जाने तीर्थ यात्रा विशेष महत्त्व राख्दछ। यो मानिन्छ कि ती पर्वोमा तीर्थयात्रा र तीर्थस्नानदेखि विशेष पुण्य अर्जित गरे जा सकता हे। यसै कारण कुंभ, अर्धकुंभ, गंगा दसहरा तथा मकरसंक्राति आदि विशेष महत्त्व प्राप्त छ, जसमा लाखौं मानिस पुण्य संचयको भावनादेखि तीर्थयात्रा गर्दै र निश्चित समयमा वहाँ स्नानादि गर्नु धार्मिक कर्तव्य मान्दछन्।
कतिपय धार्मिक संस्कारहरूको दृष्टिले पनि केही भनें ीर्थोको निर्माण गरिएको छ। उदाहरणका लागि हिन्दू समाजमा अस्थिप्रवाह, पिण्डोदक क्रिया तथा मुंडन आदिका लागि विशिष्ट स्थानहरूलाई तीर्थ मान लिइएको छ उनमा हरिद्वार तथिएकोको विशेष रूपले उल्लेख गरिन्छ। मुंडनका लागि धर्म सम्प्रदाय, जाति तथा बिरादरीका अनुसार सैक्ने यस्ता स्थान छन् जसलाई यस संस्कारका लागि तीर्थ मान लिइएको छ। महापुरुषहरूका जन्मस्थान र समाधिस्थान पनि कालोंतरमा तीर्थको महत्त्व प्राप्त गरिलिन्छन्। अयोध्या, मथुरा, पंपापुरी, कौशांबी, सारनाथ आदि यसै कारण तीर्थ मानिएको छ र तिनको यात्रा पनि यसै भावनादेखि तीर्थ स्थान मानिएका छन्।
बौद्ध धर्म
भनिन्छ कि बुद्धको अस्थीहरू (आरम्भमा आठ भागहरूमा विभाजित) जहाँ रखी गई थियों वहाँ आठ स्तूप बनेका। स्तूपयुक्त यी आठ स्थान पनि तीर्थ रूपले पूजित हुन्छन्, यथा कुशीनगर, वैशाली, कपिलवस्तु, रामग्राम, पावागढ, बेठद्वारका र अल्लकप्प। बुद्धको चिताका अंगारहरूलाई लिएर अंगारस्तूप बनाएको जो पिप्पली वनमा राखिएको छ। कुशीनगरमा कुंभस्तूप (कुंभ त्यो उ घट जसमा अस्थीहरू रखी गई थियो) बनाएको अत: त्यो पनि पूज्य छ। प्राय: बौद्ध तीर्थोमा विहारको निर्माण पनि गया थियो। यसै प्रकार बौद्ध तीथहरूमा स्तूप वा चैत्य अवश्य हुन्छन्।
जैन धर्म
देवदर्शन, स्तवन, पूजन, पाठ आदिका सामान तीर्थयात्रा विशुद्धिको कारण हुन्छ। घरको वातावरण अशान्त हुन्छ, अतएव प्रतिदिन मन्दिर जाने विधान छ। केही लामा समयसम्म गृहस्थीको मोह छोडेर धर्मध्यान हो सके यस कारण, तीर्थयात्रामा पनि क्रोध-मान-माया-लोभादिको संवरण न गर्न सकियोस्।
तीर्थकरहरूका सिद्धक्षेत्र अष्टापद (कैलास) संभेदशिखरशत्रुंजय, मंदारगिरि, गिरनार र पावापुर छन्। यी पाँचहरू क्षेत्र दिगंबर श्वेतांबर दुइटैलाई मान्य छन् र अष्टापद तथा गिरनार त सर्वमान्य छन्।
१ - अष्टापददेखि प्रथम तीर्थकंर ऋषभदेवलाई निर्माण प्राप्त भएको थियो। वर्तमानमा यसको मान्यता हिमाचलका त्यस भागमा छ जहाँ वैदिक धर्मानुयायी शिवतीर्थ मान्दछन्।
२- संभेदशिखर-हजारीबाग जिल्लाहरूको त्यो स्थान छ जो पारसनाथ पर्वत नामले ख्यात छ। पूर्व रेलवेका गिरीडी तथा पारसनाथ स्टेशनदेखि यो पच्चीस मील टाडा छन्। यहाँदेखि अजित, शंभव, अभिनंदन, श्रेयांस, विमल, अनंत, धर्म, शान्ति, कुंथ, अरह, मल्लि, सुव्रत,नमितर्फ पार्श्व यी तीर्थकरहरूले निवार्ण पाए थियो। अष्टापदका दुर्गम हुने तथा आफ्नो प्रशान्त, प्राकृतिक सुषमाका कारण यो प्रमुख जैनतीर्थ बनेका छ। शत्रुंजय पश्चिम रेलवेका पालीताला स्टेयानदेखि तीन मील दूरीमा स्थित त्यो पहाडी छ जो "मंदिरनगरी" नामले ख्यात छ श्वेतांबर मान्यतामा यो सबैभन्दा ठूलो तीर्थ छन् क्योकि नेमिनाथलाई छोडेर शेष तेइस तीर्थकारहरूको आवास रहेकोछ। सङ्घभेदका पछि श्वेतांबर सम्प्रदायले शत्रुंजयलाई प्रधानता दिएको थियो, यद्यपि मूल सम्प्रदायका समान श्वेतांबर भाइ पनि संभेदशिखरलाई मान्दछन्। आफ्नो वैभवका कारण यसको पनि ख्याति टाडा दूरसम्म छ।
३ - मंदारगिरि-पूर्व रेलवेका भागलपुर स्टेशनदेखि तीन मीलको दूरीमा सानो सी पहाडी छ। यहाँदेखि बारहवहरू तीर्थकर बासुपूज्यले निर्वाण पाए थियो। वर्तमानमा भागलपुरदेखि नौ मील टाडा चंपापुरमा नैं यसको स्थापछैन।
४ - गिरनार-पश्चिम रेलवेका जूनागढ स्टेशनदेखि ७-८ मीलको दूरीमा यो पर्वत छ। यसको पाँचवी चोटीदेखि बाइसवहरू तीर्थंकर नेमिनाथले निर्वाण पाए थियो। यो पर्वत यादवहरूको तपस्थली थियो। यही कारण छ कि भारतीय इतिहासमा पनि यो महत्त्वपूर्ण छ। तथा मुस्लिम पनि "आदमजी" कहकर यसको यात्रा गर्दछन्।
५ - पावापुर-पूर्व रेलवेका नवादा स्टेशनदेखि यो स्थान २१ मी० टाडा छ। यस युगका अन्तिम तीर्थकर महावीरको निर्वाणभूमि हुनको कारण यसको विशेष महत्त्व हुन्छ।
प्रधान सिद्धक्षेत्रहरूका विसा कोटिशिला (कलिंग र मगधमा यसको मान्य्दछ), गुणांखा (गया-पटना मार्ग पर), गुलजारबाग (पटना), द्रोणगिरि (छानारपुर-म० प्र०)। रेशंदीगिरि (सागर), मुक्तागिरि (विदर्भ), गजपंथ (नासिक), कुंथलगिरि (शोलापुर), मांगीतुंगी (मनमाड), गजपंथ (नासिक), कुंथलगिरि (शोलापुर), मांगीतुंगी (मनमांड), पावागढ (बडोदा), तारंगा (महीकांटा, गुजरात), चूलगिरि (बडवानल, म० प्र०), सिद्धवरकूट (बडवारा, म० प्र०), सोनागिरि (दतिया, म० प्र०) र चौरासी (मथुरा)देखि पनि साधकहरूलाई निर्वाण हुनको कारण यसको विशेष महत्त्व हुन्छ।
तीर्थकरहरूका जन्मस्थान हुनको कारण अयोध्या, रतनपुर (फैजापुर) हस्तिनापुर (मेरठ), कौशांबीं (वर्तमान कुंश्व, जिल्ला इलाहाबाद), सौरीपुर (मैनपुरी) वाराणसी, सिंपुर र चन्द्रपुर (वर्तमान चन्द्रवटी वा चन्द्रावती जिल्ला वाराणसी), श्रावस्ती (वर्तमान सहेत-महेत, जिल्ला गोंडा), किष्ंिकधा (वर्तमान खूंखद, जिल्ला गोरखपुर), राजगिर (पटना) चंपापुर (भागलपुर), र कुंडलपुर (वसाढ जिल्ला मुज्फ्फरपुर) पनि बहुमान्य तीर्थ छन्। प्रयाग, प्रभास (वर्तमान पपौसा, जिल्ला इलाहाबाद), अहिक्षेत्र (वर्तमान अहिछाना्ता, जिल्ला बरेली) र कंपिला (कायमगंज, जिल्ला फर्रुखाबाद) तीर्थकरहरूको तपोभूमि, आदि रहेको कारण जन्मभूमिहरूका समान नैं मान्य छन्।
जैन वाड्मयमा लोकोत्तरताको भाव व्यक्त गर्नका लागि "अतिशय" शब्दको प्रयोग भएको छ। फलत: मूर्ति, मन्दिर, वातावरणको प्रभावकता र स्थापत्यकलाको अद्भुतताका कारण पनि अनेक तीर्थ भए छन् जसलाई "अतिशयक्षेत्र" संज्ञा दिएको छ। निश्चित नैं यी स्थानहरूले आत्मसिद्धिमा साधक भएर मुमुक्षुहरूलाई आफ्नोतर्फ आकृष्ट गरे हुनेछ परन्तु किंवदंती रूपले प्रचलित यी पुण्यगथाहरू आज पनि शोधकको प्रतीक्षा छन्। यी क्षेत्रहरूमा श्रवणबेलगोला (हसन, मैसूर) गरकंडु (त्यस्मानाबाद), बाबानगर (बीजापुर), अन्तरीक्ष (वर्तमान शिरपुर, जिल्ला अकोला), भातकुली (अमरावती), बिजोलीहरू (भीलवाडा र कोटाका बीच), केशरिया (उदयपुर), श्री महावीर जी (बयानादेखि आगे, राजस्थान) र कुण्डलपर (दमोह, म० प्र०) आफ्नो आफ्नो यहाँका मूलनायकहरूको मनोज्ञ एवं प्रभावक मूर्तिहरूका कारण प्रसिद्ध छन्। प्रथम तीर्थकर ऋषभदेवका द्वितीय पुत्र बाहबली क ५७ फुट ऊँची सर्वांगसुन्दर मूर्तिका कारण श्रवणवेलगोलाको मान्यता सिद्धक्षेत्रहरूका समान छ, किनभनें बाहुबली यस युगचक्रका प्रथम सिद्ध छन् र यो मूर्ति संसारको ८वाँ आश्चर्य मानिन्छ।
आबू, अचलगढ, गवालियर दुर्ग, चदेरी (गुना। म। प्र.), देवगढ (झाँसी), अहार (टीकमगढ म। प्र.), खजुराहो (पृष्ठ, म। प्र.) अजयगढ (कोटा राजस्थान), कारंजा (अकोला), बीजापुर, एलोरा (मनमांड), स्तवनिधि र बेलगाँव (महाराष्ट्र), बादामी (बीजापुर) हुम्मच (शिमोगा, मैसुर), वरांग (दक्षिण कानाडा), कारकल, मुडविदुरै, बेणूर बेलूर हीलाबैंड (हसन, मैसूर) र खंडगिरि (पुरी उडीसा) आफ्नो लोकोत्तर मूर्तिकला तथा स्थापत्यकलाका कारण तीर्थताको प्राप्त भए छन्। ऐल खारवेलका शिरातोेख तथा विपुल ऐतिहासिक एवं पुरातत्वीय संपत्तिका कारण खंडगिरिको मान्यता सिद्धक्षेत्रहरूका समान छ।
चांदखेडी (कोटा, राजस्थान), ऊन (नीमाड, म। प्र.), पपौरा (टीकमगढ, म। प्र.), पचराई एवं थुबोन (गुन, म। प्र.), रामटेक (नागपुर) र कालुबा (गया, बिहार) मंदिरहरूको बहुलताका कारण तीर्थ भए छन्। समस्त जैन तीर्थहरूमा धर्मशालाहरू छन्। यात्री तीर्थहरूमा जाएर आफ्नो पूरा समा पूजन पाठ, ध्यान र त्याग व्रतहरूमा लाग्दछ। (खु। चं। गौ.)
ईसाई
प्राचीन कालदेखि नैं ईसाई साधनामा तीर्थयात्राहरूलाई पर्याप्त महत्त्व दिइएको छ। ईसाई साहित्यमा मानव जीवनलाई स्वर्गको तीर्थयात्राका रूपमा देखा जाने लगा, जहाँ ईश्वर ईसाका रूपमा प्रकट भएको थियो। अत: ईसाई तीर्थयात्राहरूको लक्ष्य प्रारम्भ हीदेखि फिलिस्तीन देश रह्यो छ जहाँ ईसाले आफ्नो जीवन बताएको थियो र जसलाई "पवित्र देश" (होली ल्यान्ड) भनिएको छ। वहाँका तीन स्थान अब ईसाई संसारका प्रधान तीर्थ मानिन्छन् -
(१) बेथलेहेम, जहाँ एक गुफामा ईसाको जन्म भएको थियो,
(२) नाजरेथ, जहाँ त्यो ३० सालको उमरसम्म बढईको काम गर्दैरहे
(३) येरुसलेम, जहाँ क्रूसमा तिनको प्राणान्त भयो र पछि ती कब्रमा देखि जी उठे।
ईसाई तीर्थस्थानहरूका विकासको अर्को सोपान छ ईसाका शिष्य तथा अन्य शहीदहरूका मकबरे। तीन शताब्दिहरूसम्म रोमका शासकुन्ले ईसाइहरूमा अत्याचार गरे र उनमासित धेरैहरूलाई प्राणदंड दिए। अधिकांश शहीद रोममा मारे गए अत: येरुसलेमका पछि रोम प्रधान ईसाई तीर्थस्थान बन्यो, वहाँ ईसाका पट्टशिष्हरू -संत पीटर र संत पालको समाधिस्थान सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तीर्थ छ। रोमका बाहिरका मुख्य तीर्थ यस प्रकार छन् - उत्तर अफ्रीकामा कार्थेज (बिशप सिप्रियनका अतिरिक्त संत फेलिसितस् र पेरपेतुआको मकबरा) दक्षिण फ्रांसमा तुर्क (संत मारतिनको समाधिस्थान), यूनानमा तेसालोनिका (संत देमेत्रिओसको कब्र), एसिया माइनरमा एफसस् (ईसाका पट्टशिष्य संत जोनको मकबरा)। पाँचौं श० ई०मा मिस्त्र देशको मरुभूमिमा खंभहरूका माथि जीवन बिताने तपस्वी, जसमा सिमेओन स्ताइलाईतिस् प्रधान थिए, धेरै समयसम्म तीर्थ यात्रीहरूको भारी भीड आकर्षित गर्दैरहे। मध्यकालमा उत्तरी स्पेनको कहरूपोस्तेला नामक नगर (जहाँ ईसाका पट्टशिष्य संत जेम्सको मकबरा छ) रोमका पछि यूरोपको प्रधान तीर्थ बन्यो। इतिहासकारहरूको कहना छ कि क्रूसेडमा भाग लिने धेरै योद्धा त्यस अभियानलाई तीर्थयात्राका रूपमा देखन्थे। प्राच्य चर्चमा धेरै मठ, जहाँ पुगे भए संतहरूका मकबरे छन्, तीर्थस्थान बने, उदाहरणार्थ यूनानमा मौंट अथोस, अरबी मरुभूमिमा मौंट सिनाईको मठ तथा रूसमा गरेफ र नोफगोरोदका मठ।
आधुनिक कालमा रोमन काथलिक चर्चमा ईसाको माता संत मरियमका तीर्थहरूको बाहुल्य ईसाई तीर्थस्थानहरूका विकासको तेस्रो सोपान भन्न सकिन्छ। उनमादेखि दक्षिण फ्रांसको लूर्द नामक नगरी सबैभन्दा विख्यात छ। पुर्तगालमा फतिमा, पोल्यान्डमा चेस्तोवा, दक्षिण अमरीकामा गुआदेलूप तथा दक्षिण भारतमा वैलंगानी पनि उल्लेखनीय छन्। भारतमा दुइ र ईसाई तीर्थस्थान महत्त्वपूर्ण छन्, मद्रासका निकट माइलापुरमा संत तोमसको मकबरा तथा गोवाको गिरजाघर जहाँ संत फ्रांसिस जेवियरको शव अबसम्म सुरक्षित छ। (फा। बु.)
मुस्लिम
प्राचीन अरब निवासीहरूमा हजमा जाने प्रथा थियो। यो वार्षिक भोज थियो जो तीर्थ स्थानमा हुन्थ्यो। यसमा तीर्थयात्री उनजीकनाको दृष्टिले संमिलित भयो गरिन्थ्यो। यी प्राचीन पवित्र भोजहरू वा हजहरूमा देखि अब त्यो महानहज नैं शेष छ जो अरब जनजातिहरू द्वारा प्रति वर्ष जिलहिजका महीनोमा पवित्र गिरि अरथह वा त्यसको आस नजीकका स्थानहरूमा मनाइन्थ्यो। भोज वर्षको समाप्तिमा हुन्थ्यो र प्रारम्भमा त्यसका उद्देश्य प्रचुर वर्षा तथा धूपदेखि युक्त धन धान्यपूर्ण सुखद वर्ष प्राप्त गर्ने कामना हुन्थ्यो।
हजका समय प्रत्येक तीर्थयात्रीलाई संयम तथा पवित्रतादेखि केही विषिष्ट नियमहरूको पालन गर्नु पडन्थ्यो। त्यो आफ्नो बाल वा नाखुन नही कटवा सकन्थ्यो र न हजामत नैं बनवा सकन्थ्यो। सेतो कपडेका दुइ टुक्ने (इजार तथा रीडा)लाई छोडेर त्यसलाई आफ्नो शरीर निवस्त्र रखना पडन्थ्यो।
प्राचीन अरबमा मक्का स्थित काबाको पनि तीर्थयात्रा प्रचलित थियो। यस तीर्थस्थानको पूर्वी अञ्चल विशेषरूपले पवित्र मानिन्थ्यो जहाँ जमजमको पाक देवलका सामुन्ने त्यो कालो पत्थर अवस्थित थियो जसका प्रति समस्त तीर्थयात्रीहरू द्वारा अदब र इज्जतको भाव प्रदर्शित गरिन्थ्यो। काबाको तीर्थयात्रा विशेष गरी रजबका महिनामा गरिन्थ्यो, जब यात्रीगण वहाँ पुगकर भवनको परिक्रमा गरिन्थ्यो र ऊँटहरू तथा भे्नेको प्रथमजात बच्चाहरूको बलि चढान्थे। मक्काका यस पवित्र स्थलको पूजा उमरह कहलाउँथ्यो र अरफाका वार्षिक हजदेखि सम्भवत: यसको कुनै विशेष सम्बन्ध न थियो।
इस्लाम धर्मका अङ्ग यद्यपि पैगंबर मुहम्मद साहब किशोडावस्थादेखि नैं हजको समारोह देख्दै आ रहोस् थिए तथापि शु डिग्रीमा उनले यसलाई तथा अन्य अरबी रस्महरूलाई आफ्नो अनुयायिहरूका लागि धार्मिक कर्तव्यका रूपमा निर्घारित गर्नु आवश्यक छैन समझा। हाँ, हिजरा गर्नका पछि अवश्य तिनको विचार बदल गए र तिनको धारणा हो गई कि काबा तथा यस पवित्र देवभूमिदेखि सम्बन्धित विविध कृत्य मूलत: साँचो मजहबका नैं अङ्ग थिए र यहूदिहरू, क्रिस्तनहरू तथा अरबहरूका प्रमुख नबी इब्राहिमले यिनको प्रस्थापनाको थियो। यसका परिणामस्वरूप अब मदीनाका मुसलमानोका लागि मक्काको तीर्थयात्रा गर्नु धार्मिक कर्तव्य भयो। मक्काका "अविश्वासी" निवासीहरूले आफ्नो पवित्र नगरमा मुसलमानोलाई पस्न दिनुले यिनकोर गरिदिए। पहिलो प्रयत्न बेकार भयो। परन्तु पछि आपसको बातचीतदेखि यो सम्झौता भयो कि यस पल्ट त मूसलमान यात्री मदीना वापस चले जाहरूमा अगले वर्ष ती मक्कामा आकर भोजको समारोह मना सक्छौं। जब हिजरी सन् आठमा मोहम्मद साहबले मक्कालोई जीत लिया तब मुसलमानहरूका साथ कति नैं अविश्वासी अरबहरूले पनि हजमा शरीक हुनका लागि मक्काको यात्रा ही। पछि कुरानको जिन आयतहरूको इलहाम भयो, उनमा भनिएको कि कुनै पनि यस्तो व्यक्ति जो सच्चा न हो, मक्कामा वा हजमा छैन जा सकता। तदनुसार हिजरी सन् दसमा कुनै पनि गैरमुस्लिम हजका भोजमा सामेल छैन गरिएको र अब स्वयं मोहम्मद साहब यसमा शरीक हुनका लागि मदीनाले मक्कामा आए। यसका पछिदेखि सबै मुसलमानहरूमा आफ्नो पैगंबरका यस कृत्यका अनुसरणको सामान्य रिवाज सा भयो।
तीर्थयात्रा सम्बन्धी कृत्य
भारतेतर मुस्लिम तीर्थोमा मक्काको माहात्भ्य सबैभन्दा अधिक छ। यो इस्लामका पाँच तीर्थस्तंभहरू मध्येको एक छ। यस धर्मका अनुयायी स्त्री पुरुषहरूको यो पुनीत कर्तव्य छ कि यदि ती यस योग्य होउन् त यहाँको यात्रा अवश्य गर्नुहोस्। यसमा छूट मुख्य रूपले ती मानिसहरूका लागि नैं दिएको छ जो सफरको खर्च उठाउनमा वा यात्राको अधिक अवधिसम्म परिवारका भरणपोषणको प्रबन्ध गर्नमा असमर्थ छन्। स्त्रीहरू आफ्नो पतिहरू वा नजदीकी रिश्तेदारहरूका साथै जा सक्छ। यस यात्रालाई हजयात्रा वा हजमा जाना भन्दछन्।
मक्कामा हजका अवसरमा विश्वका विभिन्न अंचलहरूदेखि आए इस्लाम धर्मावलंबिहरूको खासी भीड इकट्ठी हुन जान्छ। यी मुस्लिम विधिपुस्तकहरूका निर्देशानुसार आवश्यक कृत्हरूको संपादन गर्दछन्।
इस पवित्र तीर्थस्थानमा यात्रीगण "उमरह"का साथ आफ्नो तीर्थयात्राको शुभारम्भ गर्दछन्। उमरह कुनै समय गर्न सकिन्छ। मक्कावासी प्राय: धार्मिक कृत्हरूका लागि विशेष रूपले मान्य रमजानका महिनामा यसलाई गर्दछन्। हज आरम्भ गर्नका पूर्व जिलहिजका सातवहरू दिन खतीब (उपदेशक), जो सामान्यत: मक्काको काजी हुन्छ, मक्काको मस्जिदमा व्याख्यान दिएर यात्रीहरूलाई तिनको आवश्यक धार्मिक कृत्हरूका सम्बन्धमा उपदेश दिन्छ। अर्का दिन यात्री अरुफाका लागि रवाना हुन्छन्, जहाँ ऊँटको सवारीदेखि पुगनमा प्राय: चार घण्टे लाग्दछन्। धर्मनियमहरूका अनुसार यात्रीहरूलाई यस यात्राका मध्य स्थित मूनामा आफ्नो एक रात बितानी चाहिन्छ परन्तु अधिकांश यात्री सीधै अरफा पुग्दछन्। वहाँ जिलहिजका नवहरू दिन ती वुकूफ गर्दछन् जसमा तिनलाई अरफाका मैदानमा मध्याहोत्तरदेखि सूर्यास्तका केही पूर्वसम्म खडा रहना पर्छ। यो हजको एक प्रधान कृत्य छ। सूर्यास्तका पछि इफादह आरम्भ हुन्छ जसका अनुसार मानिस अरफादेखि मुजदलिफरसम्म दौड लगाउँछन्। यहाँ पुगकर ती आफ्नो अर्को रात त्यहीं व्यतीत गर्दछन् र सूर्योदयदेखि पूर्वसम्म मूना पुग जान्छन्। मूनामा जिलहिजका दसवहरू दिन महान् बलिभोज मनाइन्छ। यस दिनलाई बलिको पवित्र दिन भन्दछन्। यसका केही पहिला जमरहअलअब:मा पत्थरका सात टुक्नेलाई फ्याँक्नहरूको कृत्य हुन्छ। त्यस्तो मूनाको बलिका साथ हज समाप्त हुन जान्छतर्फ तब यात्री आफ्नो शीर मुँडवा लिन सक्छन्। मक्का जाएर ती भूँडी भर आबे जमजम पी्दछन्। फेरि काबाको प्रदक्षिण गर्दै त्यसका कालो वस्त्र चूम्दछन्। यो कृत्य ती नैं मानिस गर्दछन् जो मक्का आकर पहिला यसलाई पूरा गरेनन् रहन्छन्। अन्तका तीन दिन, जिलहिजको तारीख ११ देखि १३सम्म तशरीकका दिन कहलाउँछन्। यी दिनहरू यात्री मूनामा खाँदै पी्दै तथा मौज मनाउँछन् र प्रत्येक दिन सात सात पत्थर तीन जिमारहरूमा देखि प्रत्येकमा फहरूगर्छन्। हज समाप्त गर्दै ती पुन: मक्का आकर काबाको परिक्रमा गर्दछन् र प्राय: मदीना हुँदै घर लौट्दछन्।
जो मुसलमान मस्जिद उल नवाबी वा जियारतमा उपस्थित भएर घर लौट्दछन् ती हाजी भनिन्छन्। मक्काका अन्य पवित्र स्थानहरूमा काबा जियारत तथा मस्जिद उलहरम मुख्य छन्।