श्राद्ध
श्राद्धका अङ्ग
सामान्य अर्थमा पिण्ड भनेको डल्लो हो तर श्राद्धमा यसले विशेष महत्त्व राख्छ। गाईको दूधमा पकाएको खीर वा गाईको दूधमा मुछिएको जौको पिठोको डल्लोलाई पिण्ड भनिन्छ। त्यो त्यस्तो वस्तु हो जुन् अग्नौकरण(होम)गरी शेष रहेको श्राद्धपाक र पितृस्वरुप आमन्त्रित ब्राह्मणभोजनशेषबाट निर्मित गोलाकार वस्तु हो | यो पितृहरूका लागि अति प्रिय खाद्यवस्तु मानिन्छ|शास्त्रोक्त विधिले एकोद्दिष्टश्राद्धमा ठूलो वेल जत्रो  स पार्वणश्राद्धमा ठूलो अमला जत्रो तथा तीर्थश्राद्धमा शमीपत्र प्रमाणको बनाई पिण्डवेदीमा दोब्र्याएको कुशमाथि तुलसीपत्र कालो तिलमधु घृत मिसाई श्राद्धविधान अनुसार कर्ताले साहिलीऔंलाको मध्यमपर्वमा कुश को पवित्र लगाई पितृको नामगोत्र प्रवर र वसुरुद्रादित्य स्वरूप उल्लेख गरी पिण्डवेदीमा अर्पण गरिन्छ। श्राद्धको होमलाई "अग्नौकरण" भनिन्छ। शुक्लयजुर्वेद माध्यन्दिनीय शाखाको मन्त्रभाग४०अ.शतपथब्राह्मणभाग१००अ.कात्यायन श्रौतसूत्र२६अ. पारस्करगृह्यसूत्र३का. कात्यायन नवकण्डिक श्राद्धकल्पसूत्र र कात्यायन त्रिकण्डिका स्नानसूत्र आदि धर्म ग्रन्थहरूका आधारमा विधिपूर्वक धार्मिक अनुष्ठान तथा श्राद्ध गर्दा शास्त्रोक्त पूर्णफल पाइन्छ |श्राद्धको निमित्त शुद्ध वस्त्र र शुद्धभोजन अनिवार्य छ। श्राद्ध गर्ने अघिल्लो दिन श्राद्धकर्ताले केश [[मुण्डन संस्कार|] गरी एक छाक मात्र खानुपर्दछ। केश मुण्डन एकभक्तको नियम ग्रहण गरे पछि श्राद्धारम्भ भएको मानिन्छ |यस पछि घरबाहिरका जुठो-सुत्केरो परे पनि श्राद्ध कर्म गर्ने कर्तालाई कुनै दोष लाग्दैन वा श्राद्ध गर्न कुनै बाधा पर्दैन|एकभक्तका दिन मुण्डन गर्नु शास्त्रोक्त आचार विचारमा न बस्ने व्यक्तिलाई शुद्ध्याउने नियम हो |श्राद्ध शुरु गर्नु भन्दा अघि श्राद्ध गर्ने अधिकार मिलोस् भनेर प्रायश्चित्तगोदान गर्ने विधान छ|श्राद्धमा भोजनबनाउने व्यक्तिको शुद्धताको खुब ख्याल गर्नु पर्दछ| एकभक्त बसेका ब्राह्मणव्यक्तिकी विवाहिता पत्नीबाट श्राद्धपाक हुनुपर्दछ |श्राद्धकर्ता ब्राह्मण नभएर क्षत्रीय,वैष्य भएमा श्राद्धपाकब्राह्मणलाई खुवाउने र पिण्डदान पनि श्राद्धपाकबाटै गर्ने हो भने (१)श्राद्धकर्ता (२)भोजननिर्माता (३)भोजन गर्नेब्राह्मण र (४)श्राद्धका मन्त्रवचन पढी श्राद्ध गराउने गरी कम्तिमा ४ ब्राह्मण निमन्त्रणा गर्नु पर्दछ |अन्यथा काँचो अन्नको सीदादान र काँचै अन्नको पिण्डदान गर्नु पर्ने शास्त्रीय व्यवस्था छ |यी सबै कुराहरूको विधिविधान मिलाई श्राद्ध गर्नेले श्राद्धको पूर्ण फल प्राप्त गर्ने कुरा शास्त्रमा व्यवस्था छ |  एकोद्दिष्ट(तिथिश्राद्ध)रोकिएमा लगत्तै आउने अर्को महिनाको त्यही तिथिमा, कृष्णपक्षको एकादशी तिथिमा वा अमावास्या (औंसी)तिथिमा गर्ने चलन छ भने पार्वण(महालय)रोकिएमा जुन कारणले रोकिएको हो त्यो फुक्नासाथ गर्ने चलन छ। शास्त्रमा श्राद्ध गर्ने व्यक्ति सदाचारी हुनुपर्ने बताइएको छ। यसैगरी श्राद्धमा भोजन गर्ने ब्राह्मण र गराउने अर्थात् कर्ताका प्रतिनिधि भई श्राद्धमा प्रयोग हुने मन्त्रवाक्यहरू उच्चारण गर्ने(पुरोहित) ब्राह्मण पनि उत्तिकै सदाचारी हुनुपर्दछ। श्राद्ध गर्नेको शरीर, श्राद्ध गर्ने धन, श्राद्ध गर्नेकी पत्नी, श्राद्धगर्ने भूमि, श्राद्ध गर्नेको मन, श्राद्धमा प्रयोग हुने मन्त्र, र श्राद्धमा भोजन गर्ने वा पढ्ने ब्राह्मण यति सात कुरा शुद्ध हुनै पर्दछ भन्ने शास्त्रको भनाइ छ। श्राद्धगर्नेकी पत्नी शास्त्रोक्त विधिद्वारा विवाहिता न भएको भए पकाएको अन्नले श्राद्ध गर्न हुन्न काँचोअन्नको सीदादान गर्न पर्छ|श्राद्धमा ब्राह्मणभोजन गर्ने ब्राह्मण र कर्ता (यजमान)अतिशुद्ध हुनुपर्ने हुन्छ | श्राद्धमा विधपूर्वक निमन्त्रणा स्विकार गरी यजमानका घर आएर पिण्डदान भन्दा अघि विधिपूर्वक भोजन गर्ने ब्राह्मण न पाइएमा कुशवटुक थापना गरी काँचो अन्नको सीदा बनाई श्राद्ध गर्नु पर्दछ |कुशवटुकलाई प्रदान गरिएको काँचो अन्नको सीदा,पिण्डादि बुढो गोरु बुढो बोको अग्नि जलमा विसर्जन गरिदिने वा कुनै  अन्य ब्राह्मणलाई यथा समयमा दिन हुने शास्त्रीय व्यवस्था छ |जुनसुकै श्राद्ध गर्दा पनि पौराणिक मन्त्रलाई भन्दा वैदिक मन्त्रको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइएको छ| ब्राह्मणश्रुतिसम्पन्न स्वधर्म निरतस्सदा | सःवदेत वैदिकंमन्त्रंलौकिकं नकदाचन|| देवीभावत-११|३|१२ देवताहरूभन्दा पितृ रिझाउन कठिन कार्य हुने हुनाले श्राद्ध गर्दा मन्त्रहरू शुद्ध रूपमा पढ्नुपर्ने र आचार शुद्धिमा विशेष ख्याल राख्नुपर्ने कुरामा जोड दिइएको छ ।