cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गढवाली भाषा
नामकरण
गढवालीलाई गढवाली, गढवाला, गडवाही, गशवाली, गिरवाली, गोदौली, गोरवाली, गुरवाली, र पहारी गढवाली जस्ता चिनिन्छ। भाषाका यी वैकल्पिक नामहरू तिनीहरूको भाषाको लागि एक भन्दा बढी नामहरू भएका वक्ताहरूबाट आएको हुन सक्छ।
इतिहास
ऐतिहासिक रूपमा, मध्य आर्य भाषा कालमा प्राकृत भनिने विभिन्न भाषाहरू थिए। तीमध्ये खस प्राकृतलाई गढवालीको स्रोत मानिन्छ। गढवालीको प्रारम्भिक रूप १०औँ शताब्दीमा पत्ता लगाउन सकिन्छ, अङ्कशास्त्र, शाही छापहरू, तामाका प्लेटहरूमा शिलालेख र शाही आदेशहरू र अनुदानहरू समावेश भएका मन्दिरका ढुङ्गाहरूमा पाइन्छ। एउटा उदाहरण सन् १३३५ मा देव प्रयागमा राजा जगतपालको मन्दिर अनुदान शिलालेख हो।
भौगोलिक वितरण
गढवाली मुख्यतया उत्तराखण्ड राज्यको गढवाल मण्डलको टिहिरी गढवाल, पौडी गढवाल, उत्तरकाशी, चमौली, रुद्रप्रयाग र देहरादुन जिल्लाहरूमा मानिसहरूले बोल्छन्। गढवाली हिमाचल प्रदेश, दिल्ली, हरियाणा, पन्जाब, उत्तर प्रदेश लगायत भारतका अन्य भागहरूमा गढवाली प्रवासीहरूद्वारा पनि बोलिन्छ। विभिन्न अनुमानका अनुसार दिल्ली र राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्रमा कम्तीमा ३.५ मिलियन गढवाली आप्रवासीहरू बसोबास गरिरहेका छन्।
गढवाली वक्ताहरूको सही सङ्ख्या अनुमान गर्न गाह्रो छ, किनकि विभिन्न निकायहरूले यस सङ्ख्याको फरक-फरक विवरणहरू दिन्छन्। भारतमा सन् २००१ भाषाहरूको जनगणना अनुसार, त्यहाँ २,२६७,३१४ गढवाली भाषा बोल्नेहरू थिए। भारतमा भाषाहरूको पछिल्लो २०११ जनगणना अनुसार, त्यहाँ अनुमानित २,४८२,०८९ वक्ताहरू छन्।
आधिकारिक स्थिति
सन् २००० मा उत्तराखण्डको गठन भएदेखि, लगातार राज्य सरकारहरूले उत्तराखण्डको क्षेत्रीय भाषाहरूको प्रवर्द्धन र विकासमा सुस्त गतिमा काम गरिरहेका छन्। उत्तराखण्ड, गढवालीका अन्य भाषाहरू जस्तै, सबैभन्दा धेरै बोलिने भाषालाई आधिकारिक मान्यता दिइएको छैन। सन् २०१० मा, हिन्दीलाई आधिकारिक भाषा र संस्कृतलाई उत्तराखण्डको दोस्रो आधिकारिक भाषा बनाइएको थियो। राष्ट्रिय स्तरमा गढवालीलाई भारतको अनुसूचित भाषा बनाउनका लागि भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा समावेश गर्न निरन्तर माग हुँदै आएको छ।
शशांक कोइराला
शशांक कोईराला नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री हुन्। उनले उक्त पदका लागि १४१७ मत ल्याई विजयी भएका थिए। उनी विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाका पुत्र हुन्। उनी एक चर्चित ओप्थ्याल्मोलोजिष्ट (आँखाको डाक्टर) हुन्। सन् २००८ को निर्वाचनमा उनले नवलपरासी जिल्लाबाट विजय प्राप्त गरेका थिए।
प्रतिनिधि सभा २०७९
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९मा नेपाली काँग्रेसका उम्मेदवार शशांक कोइराला नवलपरासी (बर्दघाट सुस्ता पूर्व) प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन क्षेत्र नं १ बाट २७,०६७मत प्राप्त गरि प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी भएका छन्। उनका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले)का उम्मेदवार कृष्‍ण प्रसाद पौडेलले २५,०४७मत प्राप्त गरेका थिए।
कामसूत्र
कामसूत्र महर्षि वात्स्यायनद्वारा लिखित तथा विश्व प्रसिद्ध प्राचीन कामशास्त्र (Sexology) हो । महर्षि वात्स्यायनको कामसूत्र विश्वको प्रथम यौन संहिता मानिएको छ । सात भाग (अधिकरण), ३६ अध्याय, ६४ प्रकरणमा बाँडिएको यो ग्रन्थ स्त्री र पुरुष दुबैले समानरूपमा अध्ययन र मनन गर्नुपर्ने बताईएको छ । आलिँगन, चुम्बन, स्पर्श, दाँत र नङ्को प्रयोग, सित्कार, यौन अङ्गको आधारमा स्त्री र  पुरुषको वर्गीकरण, स्त्री र पुरुषमा हुनुपर्ने ६४ कला, वर्जित सम्बन्ध, स्वीकृत सम्बन्ध देखि कामक्रियाको समयमा अपनाउनुपर्ने विधि बारेमा वर्णन गरिएको यस ग्रन्थको विश्वका प्रायः सबैजसो भाषामा अनुवाद र उद्दरण गरिएको पाईन्छ ।
खाद्य प्रविधि
खाद्यविज्ञानका सिद्धान्तहरूको उपयोग गर्दै खाद्य-सामग्रिहरुका चुनाव, संरक्षण, प्रसंस्करण, डिब्बाबंदी (प्याकेजिङ्ग), वितरण, एवं उपभोगको तकनिकलाई सम्मिलित रूपबाट खाद्य प्रविधि (Food technology) भन्दछन्।
कामसूत्र
काम सूत्रका सात भाग
कामसूत्रको ७ भागहरू देहाय बमोजिम रहेका छन:-
खाद्य प्रविधि
खाद्यविज्ञान खाद्यका सबै प्राविधिक पहलुहरूबाट जोडिएको एक यस्तो विषयक्षेत्र छ जुन फसलको कटाईबाट शुरू हुन्छ तथा यसका पकाउने र खपतका साथसम्पन्न हुन्छ। यसलाई कृषि विज्ञानहरूको एक शाखा मानिन्छ र सामान्यतः यो पोषणका क्षेत्रबाट थोरै भिन्न छ। खाद्य वैज्ञानिकहरूको गतिविधिहरूमा नयाँ खाद्य उत्पादहरूको विकास, यिनकोतैयार गर्नको लागि सम्बन्धित प्रक्रियाहरु, प्याकेजिंग मैटीरियल काचयन, शेल्फ-लाईफ अध्ययन तथा प्रशिक्षितविशेषज्ञ पैनल वा प्रभावकारी उपभोक्ताहरुका संग-संगै सूक्ष्मजैविकीय तथारासायनिक परीक्षणहरूबाट उत्पादहरूको संवेदी मूल्यांकन सम्मिलित छ। विशेषतया खाद्यविज्ञान एक उच्चतम अन्तर-विषयक अनुप्रयुक्त विज्ञान हो. यो सूक्ष्मजीव विज्ञान, रासायनिक इंजीनियरी, जैव रसायन विज्ञान तथा धेरै अन्य विज्ञानहरु सहित विभिन्न क्षेत्रहरूबाट जोडिएको व्यापक क्षेत्र छ।
कामसूत्र
काम सूत्रका सात भाग
स्त्री /पुरुषको रूप, अङ्ग, श्रृगार, व्यवहार, व्यक्तित्व, स्त्री पुरुषको सम्बन्ध र रतिराग का विषयमा विवेचना गरिएको यस ग्रन्थको प्रभाव भारतीय कला, शिल्पकला एवं साहित्यमा पनि देखिन्छ । राजस्थान का दुर्लभ यौन चित्रकारी तथा खाजुराह, कोणार्क आदि का जीवन्त शिल्पकला पनि कामसूत्रबाट प्रभावित छ । रीतिकालीन कविहरूले कामसूत्रको मनमोहक झांकि प्रस्तुत गरेका छन । गीत गोविन्द का गायक जयदेवले लघु पुस्तिका ‘रतिमंजरी’मा कामसूत्र का सार संक्षेप प्रस्तुत गरेका छन ।
खाद्य प्रविधि
बाहिरी लिङ्कहरू
en;Food technology
Lebensmitteltechnologie Τεχνολογία τροφίμων Food technology Tecnología de los alimentos Elintarviketiede Technologie alimentaire מדעי המזון खाद्य प्रौद्योगिकी Syans manje Tecnologia alimentare Maisto mokslas Pārtikas tehnoloģija Levensmiddelentechnologie Трофология உணவு அறிவியல் เทคโนโลยีอาหาร
कामसूत्र
नारीका चार भाग
यस वर्गका स्त्री पनि पद्मिनी वर्गका जस्तै मृगनयनी हुन्छन्। तर, आँखा पद्मिनीभन्दा केही ठूला र हेर्दा शीतल दिने खालका हुन्छन् । यिनका वक्ष कठोर र ठूला हुन्छन्। अनि, शरीरबाट खरानीको गन्ध आउँछ। यिनको घाँटीमा तीनवटा रेखा हुन्छन्। यी मृदुभाषी र निर्भयी हुन्छन् । यिनीहरू मोटा, अग्ला र फराकिलो नितम्ब भएका हुन्छन्।
यी शारीरिकरूपमा मोटा र अग्ला हुन्छन्। रक्तिम आँखा भएका, केशराशि ठाडा, खस्रा, मोटा, कैला र हाँगा फाटेका हुन्छन्। यिनको नाकको पोहरा ठूल्ठूला मोटा नितम्ब, डल्ला तिघ्रा, काँध साना र मोटा हुन्छन् भने यिनको शरीरबाट मदिराको गन्ध आउँछ।
वेदाङ्ग ज्योतिष
वेदाङ्ग ज्योतिष एक प्राचीन ज्योतिष ग्रन्थ हो यसको काल १३५० ई पू मानिएको छ । अतः यो संसारकै सर्वप्राचीन ज्योतिष ग्रन्थ हो । वेदाङ्ग ज्योतिष कालविज्ञापक शास्त्र हो । ठीक तिथि, नक्षत्रमा गरेका यज्ञादि कार्य फल दिन्छन् । भनिएको छ- वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः। तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्येतिषं वेद स वेद यज्ञान् ॥
वेदका छ अङ्गमा एक मानिने ज्योतिष मूल ग्रन्थ वेदाङ्ग ज्योतिष हो । यसको रचनाकाल १३५० ई.पू.भन्दा पहिले मानिएको छ । संभवतः यो संसारकै सबैभन्दा पुरानो ज्योतिष ग्रन्थ हो । वेदको आधारमा चल्ने सारा धर्मकार्यको कालनिर्णय यसैको आधारमा गरिन्छ । विश्वकै प्राचीन यस विद्याको संरक्षणमा नेपालको विशेष योगदान छ । नेपालमा यसै ज्योतिष अनुसारको वैदिक पात्रो प्रकाशित हुनुका साथै वैदिक नववर्ष पनि मनाइन्छ ।
चार वेदका पृथक् पृथक् ज्योतिषशास्त्र मध्ये सामवेदको ज्यौतिषशास्त्र अप्राप्य छ । शेष तीन वेदका ज्योतिष प्राप्त छ। (१) ऋग्वेदको ज्योतिष शास्त्र - आर्चज्योतिषम् : यसमा ३६ पद्य छन् । (२) यजुर्वेदका ज्योतिष शास्त्र – याजुषज्योतिषम् : यसमा ४४ पद्य छन् । (३) अथर्ववेद ज्योतिष शास्त्र - आथर्वणज्योतिषम् : यसमा १६२ पद्य छन् । इनमा ऋक् र यजुः ज्योतिषका प्रणेता लगध नामक आचार्य हुन् । अथर्व ज्योतिषका प्रणेता अज्ञात छन् । यजुर्वेदको ज्योतिषका चार संस्कृत भाष्य तथा व्याख्या प्राप्त छन् : एक सोमाकरविरचित प्राचीन भाष्य, द्वितीय सुधाकर द्विवेदी द्वारा रचित नवीन भाष्य (समय १९६४), तृतीय सामशास्त्री द्वारा रचित दीपिका व्याख्या (समय १९९१), चतुर्थ शिवराज आचार्य कौण्डिन्न्यायन द्वारा रचित कौण्डिन्न्यायन-व्याख्यान (समय २०६२)। वेदाङ्गज्योतिषको  अर्थको  खोजमा जनार्दन बालाजी मोडक, शङ्कर बालकृष्ण दीक्षित, लाला छोटेलाल बार्हस्पत्य, लो.बालगङ्गाधर तिलकको पनि योगदान छ। नेपालका इतिहासकार नयराज पन्तले पनि लिच्छविकालमा वेदाङ्गज्योतिषको प्रयोग हुन्थ्यो भनेर वेदाङ्ग ज्योतिषको  खोज गरेका थिए।
के हो वेदाङ्ग ज्योतिष
वेदाङ्गज्योतिष सिद्धान्तज्योतिष हो । यसमा सूर्य तथा चन्द्रको गतिको  गणित छ। वेदाङ्गज्योतिषमा गणितको महत्त्व प्रतिपादन यस प्रकार गरिएको  छ- यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा। तद्वद् वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्धनि स्थितम्॥ अर्थात् "जसरी मयूरहरूमा शिखा र नागहरूमा मणिको स्थान सबैभन्दा माथि छ, त्यसै प्रकार सबै वेदाङ्गशास्त्रमा गणित अर्थात् ज्योतिषको स्थान सर्वोच्च छ" वेदाङ्ग ज्योतिषमा वेदमा जस्तै (शुक्लयजुर्वेद २७।४५, ३०।१५) पाँच वर्षको एक युग मानिन्छ । वर्षारम्भ उत्तरायण, शिशिर ऋतु र माघ अथवा तपस महिनाबाट मानिएको छ (याजुष वे.ज्यो. ६) । युगका पाँच वर्षका नाम- १.संवत्सर, २.परिवत्सर, ३.इदावत्सर, ४इद्वत्सर र ५.वत्सर हुन्। अयन दुइ छन्- उदगयन र दक्षिणायन । ऋतु छ छन्- शिशिर, वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद् र हेमन्त । महिना बार मानिएका छन्- तपः (माघ), तपस्य (फाल्गुन), मधु (चैत्र), माधव (वैशाख), शुक्र (ज्येष्ठ), शुचि (आषाढ), नभः (श्रावण), नभस्य (भाद्र), इष (आश्विन), उर्ज (कार्तिक), सहः (मार्गशीर्ष) र सहस्य (पौष)। महिना शुक्लादि कृष्णान्त छन् । अधिकमास शुचिमास अर्थात् आषाढमा तथा सहस्यमास अर्थात् पौषमा नै पर्छन्, अन्य महिनामा पर्दैनन्। पक्ष दुइ छन्- शुक्ल र कृष्ण । तिथि शुक्लपक्षमा १५ र कृष्णपक्षमा १५ मानिएका छन्। तिथिक्षय केवल चतुर्दशीमा हुन्छ । तिथिवृद्धि हुँदैन । १५ मुहूर्तको दिन र १५ मुहूर्तको रात्रि गरेर दिनरात जम्मा ३० मुहूर्तको एक तिथि मानिएको छ ।
शान्ति जिरेल
शान्ति जिरेल समानुपातिकतर्फ नेकपा-एमालेका सभासद हुन्। २०४७ सालबाट राजनीति प्रारम्भ गरेकी जिरेल नेपाल स्वतन्त्रका कार्पेट युनियनकी सदस्य हुन्। यसअघि उनी आदिवासी जनजाति महासङ्घ सङ्घीय परिषदकी सदस्य, जिरेल समुदाय उत्थान संघकी सह-कोषाध्यक्ष तथा लोकतान्त्रिक जिरेल संघकी केन्द्रीय सदस्य रहिसकेकी छिन्। जिफन्ट राष्ट्रिय सदस्य रहेकी जिरेल राजनीतिक संघर्षका क्रममा पटक-पटक पक्राउ परिन्। एक छोरा, एक छोरीकी आमा शान्ति जिरेलको रुचि राजनीतिका अतिरिक्त समाजसेवामा पनि छ। तऔपचारिक शिक्षा प्राप्त नगरेकी जिरेलका लेख "श्रमिक महिला"मा प्रकाशित भएका छन्।
सृजनश्री सम्मान-२०११
सृजनश्री सम्मान हिन्दी साहित्य जगत को एउटा सम्मानित पुरस्कार हो। बैङ्कक, थाईल्याण्डमा आयोजित चतुर्थ अन्तर्राष्ट्रिय हिन्दी सम्मलेनमा सृजनगाथा डट कम द्वारा हिन्दी ब्लागिंगमा उत्कृष्ट योगदान हेतु रवीन्द्र प्रभात सृजनश्री सम्मान-२०११ देखि सम्मानित ।
भागेश्वर गाउँपालिका
परिचय
भागेश्वर देवताको नामले भागेश्वर गाउँ विकास समितिको नामाकरण भएको हो | यहाँ भागेश्वर देवताको बारेमा जान्नु जरुरि भएको कारण भागेश्वरको बिषयमा केही चर्चा र यथार्थता यस्तो छ |
ब्रम्हकुमारी दादी गुल्जार
दादी गुल्जार ब्रम्हकुमारी अध्यात्मको प्रमुख दादी हुनुहुन्छ ।
हिन्दी साहित्यश्री सम्मान-२०११
हिन्दी साहित्यश्री सम्मान हिन्दी साहित्य जगत को एउटा सम्मानित पुरस्कार हो। २०११मा हिन्दी साहित्यामा उत्कृष्ट योगदान हेतु रवीन्द्र प्रभात हिन्दी साहित्यश्री सम्मान-२०११ देखि सम्मानित ।
नेपाल
नेपाल (आधिकारिक नाम: सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) दक्षिण एसियाली भूपरिवेष्ठित हिमाली राष्ट्र हो। यो देश मुख्यतया हिमालयमा अवस्थित भएता पनि यसले सिन्धु गङ्गा मैदानको भागहरू पनि समावेश गर्दछ। यो देशको उत्तरमा चीनको तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र र दक्षिण, पूर्व तथा पश्चिममा भारतसँग सीमा साझा गर्दछ जबकि सिलिगुडी कोरिडोरद्वारा बङ्गलादेश र भारतीय राज्य सिक्किमद्वारा भुटानसँग सङ्कुचित रूपमा छुट्टिएको छ। नेपालको उर्वर समतल क्षेत्र, उत्तरी ध्रुववृत्त जङ्गली पहाडहरू, र संसारका सबैभन्दा उच्च १४ हिमशृङ्खलाहरू मध्ये ८ वटा नेपालमा पर्दछन्, जसमध्ये संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा पनि एक हो। नेपाल एक बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक राज्य हो, जसको आधिकारिक भाषा नेपाली हो। नेपालको प्रमुख सहर र राजधानी काठमाडौँ हो।
'नेपाल' नाम पहिलो पटक भारतीय उपमहाद्वीपको वैदिक कालका ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको छ। प्राचीन नेपालमा हिन्दु धर्मको स्थापना भएको थियो, जुन देशको प्रमुख धर्म हो। नेपाल शब्दको उत्पत्ति बारेमा ठोस प्रमाण उपलब्ध नभएतापनि एक प्रसिद्ध किंवदन्ती अनुसार मरिची ॠषिका पुत्र 'ने' मुनिले पालन गरेको ठाउँको रूपमा यहाँको नाम नेपाल रहन गएको विश्वास छ। राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल अधिराज्यको स्थापना गरेका थिएँ तर पछि राणाकालीन समयमा ब्रिटिस साम्राज्यसँग गठबन्धन गरिएको थियो। वि. सं. २०४६ सालको आन्दोलन पश्चात् संवैधानिक राजतन्त्रको नीति अवलम्बन गरिएको थियो। वि.सं. २०६३ को लोकतान्त्रिक जनआन्दोलनपश्चात् राजाले देशको सार्वभौमसत्ता जनतालाई हस्तान्तरण गरेका थिएँ। वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते पहिलो संविधानसभाको ऐतिहासिक बैठकले राजतन्त्रलाई प्रतिस्थापन गर्दै नेपाललाई एक सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो। वि.सं. २०७२ असोज ३ गते नेपालको संविधान जारी भएपश्चात् प्रशसनिक रूपमा सात प्रदेशमा विभाजन गरी नेपाललाई एक धर्मनिरपेक्ष सङ्घीय संसदीय गणतन्त्र कायम गरिएको छ।
नामकरण
नेपालको एकीकरण हुनुभन्दा अघि काठमाडौँ उपत्यकालाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। नेपाल शब्दको वास्तविक उत्पत्ति अनिश्चित छ। नेपाल शब्द चौथो शताब्दी इसापूर्वमा पुरानो भारतीय साहित्यिक ग्रन्थहरूमा देखा परेको थियो। सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थहरूमा अज्ञात योगदानहरू भएको मानिन्छ जुन प्रारम्भिक आधुनिक अवधिभन्दा अगाडि हो। तथापि, यसले एक पूर्ण कालक्रम स्थापना गर्न सक्दैन। इतिहासमा पूर्ण चित्रको अभाव, भाषाविज्ञान वा सान्दर्भिक भारोपेली र भोट-बर्मेली भाषाहरूको अपर्याप्त ज्ञानको अभावले एक व्यावहारिक सिद्धान्त प्रदान गर्ने शैक्षिक प्रयासहरू यसमा बाधक बनेका छन्।
नर्वेली संस्कृत विद्वान क्रिस्चियन लासेनले, नेपाल, निपा (पहाडको फेद) र आला (अलायको सङ्क्षिप्त प्रत्यय) अर्थात् निपालयबाट आएको भन्ने कुराको प्रस्ताव गरेका थिएँ र यसको अर्थ 'पहाडको फेदमा बस्नु' भन्ने हुन्छ। उनले ने मुनिको संरक्षणबाट नेपाल शब्द आएको हो भन्ने मिथकलाई तथ्यसङ्गत ढङ्गले खारेज गरेका थिएँ। फ्रान्सेली विद्वान सिल्भा लेभीले लासेनको सिद्धान्तमाथि असन्तुष्टि जनाएका थिएँ र आफूले कुनै पनि प्रस्ताव जारी भने गरेका थिएँनन्। उनका अनुसार ‘नेवार’ शब्दको उत्पत्ति ‘नेपाल’ बाट भएको हो, या त स्थानीय नाम संस्कृतिकरणद्वारा ‘नेपाल’ भएको हो भन्ने मान्यता राखेका थिएँ। नेपा तिब्बती-बर्मेली शब्द हो जुन ने (गाईवस्तु) र पा (संरक्षक) मिलेर बनेको छ भन्ने कुराको प्रस्ताव पनि गरिएको छ र यसले उपत्यकाका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू गोपाल (गोठालाहरू) र महिस्पाल (भैँसी बथान) थिएँ भन्ने कुरा झल्काउँदछ। सुनीति कुमार चटर्जी भने नेपाल शब्द भोट-बर्मेली जराबाट उत्पन्न भएको हो भन्ने विश्वास गर्छन्। निष्कर्षमा, सिल्भा लेभी, राल्फ टर्नर, सुनीतिकुमार चटर्जी र बाबुराम आचार्य लगायतका विद्वानहरू नेपाल शब्द ‘नेवार’ को संस्कृतिकरणद्वारा भएको भन्नेमा सहमत छन्। नेपालका भोट–बर्मेली भाषाहरूमा ‘ने’ भन्नाले चौपाया, गाई या भैँसी, र ‘पा’ ले मानवलाई जनाउँदछ। ने (गाई, भैँसी, चौपाया) र पा (वासी, रखवाला) दुई मिलेर ‘नेपा’ बन्छ भने ‘नेपा’ को संस्कृतिकरणद्वरा नेपाल भएको मानिएको छ।
प्राचीन नेपाल
५५,००० वर्ष पहिले, पहिलो आधुनिक मानवहरू अफ्रिकाबाट भारतीय उपमहाद्वीपमा आइपुगेका थिएँ, जहाँ तिनीहरू पहिले विकसित भएका थिएँ।  सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात आधुनिक मानव अवशेष दक्षिण एसियामा लगभग ३०,००० वर्ष पहिलेको हो। नेपालमा मानव बस्तीको सबैभन्दा पुरानो पत्ता लागेको पुरातात्विक प्रमाण लगभग सोही समयको हो।
६५०० ईसापूर्व पछि, खाद्य बाली र जनावरहरूको पालनपोषण, स्थायी संरचनाहरूको निर्माण, र कृषि अतिरिक्त भण्डारणको प्रमाण मेहरगढ (अहिले बलुचिस्तानमा) रहेका अन्य क्षेत्रहरूमा देखा परेको छ। यी क्रमशः सिन्धु घाटीको सभ्यतामा विकसित भए, जुन दक्षिण एसियाको पहिलो सहरी संस्कृति हो। दाङ जिल्लाको शिवालिक पहाडमा पुरापाषाण, मध्यपाषाण र नियोलिथिक उत्पत्तिका प्रागैतिहासिक स्थल फेला परेका छन्। आधुनिक नेपाल र आसपासका क्षेत्रका प्रारम्भिक बासिन्दाहरू सिन्धु घाटी सभ्यताका मानिसहरू हुन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। यो सम्भव छ कि भारतीय उपमहाद्वीपमा कांस्य युगको सुरुवात भएको द्रविडेली मानिसहरू (ईसापूर्व लगभग ६३००) पहिले नै तिब्बत-बर्मेली र हिन्द-इरानीहरू सिमाना पारबाट अन्य जातिय समूहहरूको आगमन अघि यस क्षेत्रमा बसोबास गरेको हुन सक्छन्। ईसा पूर्व ४००० मा, तिब्बत-बर्मेलीहरू तिब्बतबाट सोझै हिमालय पार गरेर वा म्यानमार र उत्तर-पूर्वी भारत वा दुवै हुँदै नेपाल आइपुगेका थिएँ। स्टेला क्राम्रिचले पूर्व-द्रविड र द्रविडहरूको जातिको एक अंश उल्लेख गरेकी छिन्, जो नेवारहरूभन्दा पहिले पनि नेपालमा थिएँ, जसले काठमाडौँ उपत्यकाका अधिकांश प्राचीन बासिन्दाहरूलाई गठन गरेका थिएँ।
वैदिक कालको उत्तरार्धमा, नेपाललाई वैदिक अथर्ववेद परिशिष्ट र उत्तर-वैदिक अथर्वशीर्ष उपनिषद्हरू जस्ता विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको थियो। गोपाल वंश 'नेपाल' नामले चिनिने मध्य हिमालय राज्यको प्रारम्भिक शासकहरूको रूपमा विभिन्न ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएको सबैभन्दा पुरानो राजवंश थियो। गोपालहरू पछि किराँतहरू थिएँ जसले १६औँ शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म शासन गरेका थिएँ। महाभारतका अनुसार तत्कालीन किराँत राजा कुरुक्षेत्रको युद्धमा भाग लिन गएका थिएँ। दक्षिण-पूर्वी क्षेत्रमा, जनकपुरधाम विदेह वा मिथिलाको समृद्ध राज्यको राजधानी थियो, जुन गङ्गासम्म फैलिएको थियो। यो नेपालको राष्ट्रिय विभूति राजा जनक र उनकी छोरी सीताको घर थियो। ईसापूर्व ६०० तिर नेपालको दक्षिणी क्षेत्रहरूमा साना राज्य र वंशहरूको सङ्घको उदय भएको थियो। यी मध्ये एकबाट शाक्य राजतन्त्रमा एक राजकुमारको जन्म भएको थियो। जसले पछि तपस्वी जीवन बिताउन आफ्नो राजत्व त्यागेर बुद्ध धर्मको स्थापना गरेका थिएँ  र गौतम बुद्ध (परम्परागत रूपमा ईसापूर्व ५६३-४८३) भनेर चिनिएका थिएँ।  नेपाल मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा आध्यात्मिकता र शरणभूमिको रूपमा स्थापित भएको थियो, तिब्बत हुँदै पूर्वी एसियामा बुद्ध धर्म फैलाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो र हिन्दु र बौद्ध पाण्डुलिपिहरू संरक्षण गर्न मद्दत गरेको थियो।
धादिङ जिल्ला
धादिङ नेपालको प्रदेश नम्बर ३ मा अवस्थित मध्यपहाडी जिल्ला हो। उत्तर हिमालय पर्वतदेखि दक्षिणको महाभारत पर्वत श्रृङ्खलासम्म फैलिएको नेपालको एकमात्र जिल्लाको रूपमा परिचित धादिङमा ठूलाठूला टारहरू छन् भने प्रसिद्ध गणेश हिमालको काखमा अवस्थित छ। यस जिल्लाको विशेषता केलाउँदै जाँदा राष्ट्र निर्माता पृथ्वीनारायण शाहसँग मैदीकोट, सल्यानकोट, कानाकोट जस्ता ठाउँहरूको प्रसंग जोडिएको पाइन्छ। त्यस्तै प्रसिद्ध राष्ट्रवादी प्रधानमन्त्री भिमसेन थापाले निर्माण गरेको बगैँचा, पौवा, मन्दिरहरू भग्नावशेषको रूपमा भएपनि बुङकोटघाटमा अझैसम्म रहेको छ। त्रिशूली र बूढीगण्डकी यस क्षेत्र हुँदै बग्ने प्रमुख नदी हो ।
नेपाल
प्राचीन नेपाल
काठमाडौँ उपत्यकामा, किराँतहरूलाई लिच्छवीहरूले पूर्व भागतिर लखेटेपछि लिच्छवी वंश सत्तामा आएको थियो। सन् ४०० मा लिच्छवीहरूले शिलालेखहरूको शृङ्खला छोडेर स्मारकहरू बनाएका थिएँ। नेपालको समयावधिको इतिहास लगभग पूरै यिनीहरूबाटै जोडिएको छ। सन् ६४१ मा, तिब्बती साम्राज्यका स्रोङ्चन गम्पोले नरेन्द्रदेवलाई सेनासहित लिच्छवीमा फिर्ता पठाएर र नेपाललाई आफ्नो नियन्त्रणमा राखेका थिएँ। नेपालको केही भाग र लिच्छवीपछि तिब्बती साम्राज्यको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेको थियो। ८औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा लिच्छवी वंशको पतन भयो र त्यसपछि ठकुरीहरूको शासन भएको थियो। ठकुरी राजाहरूले ११औँ शताब्दीको मध्यसम्म देशमा शासन गरेका थिएँ। यस अवधिको बारेमा धेरै तथ्य थाहा नभएकोले यसलाई प्रायः अँध्यारो अवधि मानिन्छ।
धादिङ जिल्ला
जिल्लाको नामाकरण
स्थानीय आदिबासी चेपाङ (प्रजा)को भाषामा "धा" भनेको देवता र "दिङ" भनेको आगोको ज्वाला भन्ने हुन्छ। चेपाङहरू पहिलेदेखि नै यहाँ बसोवास गरेको र उनीहरूले पूजा गर्ने ज्वालामूखी देवीको मन्दिर पनि यस जिल्लामा रहेकोले चेपाङ भाषाबाटै नै यस जिल्लाको नाम "धादिङ" रहन गएको हो भन्ने जनश्रूतीले यहा जनसमर्थन पाएको छ।
नेपाल
मध्यकालीन नेपाल
११औँ शताब्दीमा, खस जनताको एक शक्तिशाली साम्राज्य पश्चिमी नेपालमा देखा पर्‍यो जसको उच्च शिखरमा रहेको क्षेत्रले पश्चिमी नेपालका साथै पश्चिमी तिब्बत र भारतको उत्तराखण्डका केही भागहरू समावेश थिएँ। १४औँ शताब्दीमा, साम्राज्य ढिलो रूपमा सम्बन्धित बाइसे राज्यहरूमा विभाजित भएको थियो, शाब्दिक रूपमा २२ राज्यहरूमा गणना गरिएको थियो। खस जातिको समृद्ध संस्कृति र भाषा नेपालभर र मध्यवर्ती शताब्दीहरूमा भारत-चीनसम्म फैलियो; तिनीहरूको भाषा, पछि नेपाली भाषाको नाम परिवर्तन भयो, नेपालको साथै उत्तर-पूर्वी भारतको सम्पर्क भाषा बन्यो। दक्षिण-पूर्वी नेपालमा, सिम्रौनगढले ११०० ईस्वी तिर मिथिलालाई कब्जा गर्यो, र एकीकृत तिरहुत २०० वर्ष भन्दा बढीको लागि शक्तिशाली राज्यको रूपमा खडा भयो, यहाँसम्म कि एक समयको लागि काठमाडौँमा शासन गर्यो। ३०० वर्षको मुस्लिम शासन पछि, तिरहुत मकवानपुरको सेनहरूको नियन्त्रणमा आयो। पूर्वी पहाडहरूमा, किराँत रियासतहरूको एक सङ्घले काठमाडौँ र बङ्गाल बीचको क्षेत्रमा शासन गर्यो। १३औँ शताब्दीको पूर्वार्द्धमा संस्कृत शब्द 'मल्ल' थर भएका नाइकेहरूको उदय हुनथाल्यो। सुरूमा उनीहरूको सत्ता उदयमान भयो, तर त्यसपछिका २०० वर्षहरूमा राजाहरूले उनीहरूको शक्ति एकमुष्ट पार्ने मात्र काम गरेका थिएँ। १४औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा देशका धेरैजसो भागहरू एकीकृत राज्यको अधीनमा आउन पुगेको थियो तर यो एकीकरण छोटो समयसम्म मात्र टिकेको थियो। सन् १४८२ मा यक्ष मल्लको समयमा आफ्ना छोराहरूलाई अंशवण्डामा काठमाडौँ उपत्यकाका तीन राज्य बाँडेर दिने निर्णय पछि यो राज्य तीन भागमा टुक्रियो– कान्तिपुर, पाटन, र भादगाउँ – जसको बीचमा शताब्दीयौंसम्म खिचातानी र दुश्मनी रहिरहेको थियो।
धादिङ जिल्ला
भौगोलिक अवस्थिति
पहाडी भू-भागमा अवस्थित धादिङ जिल्लाले दक्षिणमा महाभारत पर्वत श्रृङ्खलालाई छोएको छ भने उत्तरमा तिब्बतलाई छोएको छ। उत्तरबाट दक्षिणतिर फुकेको अवस्थामा यो जिल्ला रहेको छ। यस जिल्लामा लेक, बेंसी, नदीनाला, टार र फाँटहरू रहेका छन्। धादिङ जिल्लाको अधिकांश भू-भाग पहाडले ओगटेको छ। न्यून भू-भाग हिमालको आसपासमा पनि रहेको छ। त्यसैगरी त्रिशुली नदी, आँखु नदी, थोप्पल खोला लगायत पश्चिममा बगेको बूढीगण्डकी नदी तथा खोलाको किनारमा बेंसी तथा टारहरू पर्दछन्। नेपालका चर्चित टारहरूमध्येको एक टार सल्यानटार बूढीगण्डकी र आँखु नदीको बीचमा रहेको छ। त्यसैगरी जिल्लामा ससाहटार, कल्लेरीटार, पिपलटार, गजुरीटार, फिसफिसेटार, बाहुनटार, विशालटार, रिचोकटार जस्ता प्रशस्तै टारहरू र बेंसीहरू रहेका छन।
नेपाल
एकीकरण र राज्य विस्तार
वि.सं. १७६५ मा, गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले थोरैमात्र हतियार र सहयोग जुटाएर छिमेकी राज्यहरू, खास गरेर लमजुङ, कास्की र तनहुँको तटस्थता आफ्नो पक्षमा उपयोग गर्न सफल भएपछि देश एकीकरणका निमित्त अघि बढेका थिएँ। धेरै रक्तरञ्जित लडाइँंहरूपश्चात्, उनी ३ वर्षपछि काठमाडौँ उपत्यकालाई विशाल नेपालभित्र एकीकरण गर्ने अभियानमा सफलता प्राप्त गरेका थिएँ। यद्यपि उनले तत्कालीन राजा जयप्रकाश मल्लले राज्य गरिरहेको कान्तिपुर (काठमाडौँ) राज्यलाई जित्ने क्रममा कुनै युद्ध गर्नु परेन। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना सेनाहरू लिएर काठमाडौँतर्फ अग्रसर हुँदा काठमाडौँ उपत्यकाका सबै जनताहरू इन्द्रजात्रा मनाइरहेका थिएँ र खासै कुनै मिहिनेत बिना उपत्यकालाई कब्जा गरी आफै बसेर जात्रा चलाएर साँस्कृतिक सम्मानको अवधारणा प्रस्तुत गरेका थिएँ। यस प्रकार नेपाल एकीकरणको सिलसिलामा सम्पूर्ण साना राज्यहरू जितेपछि गोरखाली सेना पूर्वमा पल्लो किराँत लिम्बूवान राज्य पुगेका थिएँ। लिम्बूवान राज्यमा १७ पटकसम्म हमला गरेपछि वि.सं. १८३१ साउन २२ गते लिम्बूवानको केन्द्रीय राजधानी विजयपुरमा लालमोहर सहित तम्रपत्रमा लेखेर सन्धि भएको थियो। यसले वर्तमान नेपालको जन्मको आधारशिला तय गरेको थियो।
धादिङ जिल्ला
भौगोलिक अवस्थिति
त्रिशुली नदी, आँखु खोला, थोप्पल खोला, आँसी खोला, कोशी खोला, महेशखोला लगायत १५०० भन्दा बढी खोला खोल्साहरू यस जिल्लाभित्र रहेका छन्। त्यसैगरी जिल्लाको पश्चिममा बूढी गण्डकी नदीले गोर्खा र धादिङलाई छुट्याएर सीमानामा बगेको छ।
नेपाल
एकीकरण र राज्य विस्तार
तिब्बतसँग हिमाली मार्गको नियन्त्रणको निम्ति भएको विवाद र त्यस पश्चातको युद्धमा चीन तिब्बतको सहायताको लागि आएपछि नेपाल पछि हट्नु परेको थियो। नेपालको सीमा नजीकका स-साना राज्यहरूलाई हडपेका कारण सुरू भएको इस्ट इन्डिया कम्पनीसँगको दुश्मनीका कारण रक्तरञ्जित नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध (सन् १८१४–१६) भयो, जसमा नेपालले हालको सीमा रक्षा गर्न सफल भएपनि महाकाली नदीको पश्चिम तथा मेची नदीको पूर्वका आफ्ना क्षेत्रहरू गुमाउनु परेको थियो। आफ्नो स्वाधीनताका लागि नेपालले इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग सुगौली सन्धि गरेर तराईका केही भूभाग र एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग सहित सिक्किम, दार्जिलिङ पनि गुमाउनु परेको थियो। ती क्षेत्रहरू हालको भारतको उत्तराखण्ड र हिमाञ्चल प्रदेशमा पनि पर्दछन। काँगडासम्म पुगेका नेपाली र सतलजदेखि टिस्टासम्मको विशाल नेपाल मेची र कालीबीच सीमित हुन पुग्यो, तर पनि पछि सन् १८६० मा प्रथम राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणासँग खुसी भएर अङ्ग्रेजले नेपाललाई राप्तीदेखि कालीसम्मको तराई फर्काइदिएका थिएँ।
धादिङ जिल्ला
भौगोलिक अवस्थिति
धादिङ जिल्लामा समउष्ण समशितोष्ण र शितोष्ण हावापानी पाइन्छ। होचो भू-भाग सामान्यतया बेंसी एवं टारहरूमा समउष्ण हावापानी पाइन्छ भने तल्ला पहाडी भू-भागमा समशितोष्ण हावापानी पाइन्छ र माथिल्लो पहाडी भू-भागमा शितोष्ण हावापानी पाइन्छ।
नेपाल
समकालीन इतिहास
सन् १९४० को दशकको उत्तरार्धमा लोकतन्त्र-समर्थित आन्दोलनहरूको उदय हुन थाल्यो र राजनीतिक पार्टीहरू राणा शासनको विरुद्धमा उत्रेका थिएँ। यसैको फलस्वरूप राजा त्रिभुवनलाई भारतले समर्थन गरि सन् १९५१ मा सत्तामा फर्काए र नयाँ सरकारको निर्माण भयो, जसमा धेरैजसो नेपाली कांग्रेसको सहभागीता थियो। नेपालको अन्तरिम शासन विधान २००७ लागु गरियो। राजा र सरकारबीच वर्षौंको शक्ति खिचातानी पश्चात् राजा महेन्द्रले वि.सं. २०१५ फागुन ७ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान २०१५ जारी गरेका थिएँ जस अनुसार संसद्को निर्वाचन भयो र नेपाली कांग्रेसले अत्यधिक बहुमत ल्याई विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको अध्यक्षतामा एकमना सरकार बन्यो।
धादिङ जिल्ला
भौगोलिक अवस्थिति
यस जिल्लामा ढुंगा बालुवा मार्वल स्लेट चुनढुङ्गा कोरण्डम क्वार्ज तामा सिसा जस्ता आदि खानीहरू रहेका छन्।
नेपाल
समकालीन इतिहास
राजा र सरकार बीचको एक दशकको शक्ति झगडा पछि, राजा महेन्द्रले २०१७ मा लोकतान्त्रिक प्रयोगलाई खारेज गरे, र नेपालमा शासन गर्न पञ्चायत प्रणाली बनाइयो। राजनीतिक दलहरूलाई प्रतिबन्ध लगाइयो र राजनीतिज्ञहरूलाई जेल वा निर्वासन गरियो। पञ्चायत शासनले देशलाई आधुनिकीकरण गर्‍यो, सुधारहरू ल्यायो र पूर्वाधारको विकास गर्‍यो, तर स्वतन्त्रतामा कटौती गर्‍यो र भारी सेन्सरशिप लगायो। सन् १९९० मा जनआन्दोलनले राजा वीरेन्द्रलाई संवैधानिक सुधार स्वीकार गर्न र बहुदलीय प्रजातन्त्र स्थापना गर्न बाध्य तुल्यायो। सन् १९९६ मा, माओवादी पार्टीले शाही संसदीय प्रणालीलाई जन गणतन्त्रले प्रतिस्थापन गर्न हिंसात्मक प्रयास सुरु गर्यो। यसले लामो माओवादी जनयुद्ध र १६,००० भन्दा बढीको ज्यान लियो। शाही दरबारमा भएको दरबार हत्याकाण्डमा राजा र युवराज दुवैको मृत्यु भएपछि, राजा वीरेन्द्रका भाइ ज्ञानेन्द्रले सन् २००१ मा गद्दी सम्हालेका थिएँ र पछि माओवादी विद्रोहलाई आफैँलाई ध्वस्त पार्ने उद्देश्यले पूर्ण कार्यकारी अधिकार ग्रहण गरेका थिएँ। सन् २००६ को शान्तिपूर्ण लोकतान्त्रिक क्रान्तिको सफलतापछि माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा सामेल भयो। नेपाल एक धर्मनिरपेक्ष राज्य बन्यो, र २८ मे २००८ मा, यो विश्वको एकमात्र हिन्दु राज्यको रूपमा आफ्नो समय-सम्मानित स्थिति समाप्त गर्दै एक सङ्घीय गणतन्त्र घोषणा गरियो। एक दशकको अस्थिरता र आन्तरिक द्वन्द्वपछि दुईवटा संविधानसभाको निर्वाचनपछि २०१५ सेप्टेम्बर २० मा नयाँ संविधान जारी भयो र नेपाललाई सात प्रदेशमा विभाजन गरी सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र बनेको थियो।
धादिङ जिल्ला
भौगोलिक अवस्थिति
यस जिल्लाको धेरैजसो बेंसी फाँट तथा टारहरूमा बजारको विकास भएको छ। यहाँ रहेका बजारहरूमा धादिङबेंसी आरुघाट विशालनगर किन्तान्गफेदी गजुरी मलेखु नौबिसे चरौंदी बेनीघाट महादेवबेंसी कटुन्जे रिङ्ने बैरेनी नौबिसे धौखोला आदि रहेका छन्।
नेपाल
भूगोल
नेपाल लगभग 800 km लामो र 200 km चौडा, 147516 km2 क्षेत्रफल भएको लगभग चारकुने आकारको छ। यो अक्षांश २६° र ३१° उ, र देशान्तर ८०° र ८९°पू बीचमा छ। नेपालको परिभाषित भूवैज्ञानिक प्रक्रियाहरू ७५ मिलियन वर्ष पहिले सुरु भयो जब भारतीय प्रस्तर, तत्कालीन दक्षिणी सुपरमहाद्वीप गोन्डवानाको भाग, यसको दक्षिण-पश्चिम, र पछि, दक्षिण र दक्षिण-पूर्वमा फैलिएको समुद्रीतलको कारणले गर्दा उत्तर-पूर्वी बहाव सुरु भयो। यसको साथसाथै, विशाल टेथिन महासागर क्रस्ट, यसको उत्तरपूर्वमा, यूरेशियन प्लेट अन्तर्गत पर्न थाल्यो। यी दोहोरो प्रक्रियाहरू, पृथ्वीको आवरणमा संवहनद्वारा संचालित, दुवैले हिन्द महासागर सिर्जना गर्‍यो र भारतीय महाद्वीपीय क्रस्टलाई अन्ततः यूरेशियालाई कम गर्न र हिमालयलाई माथि उठाउन दियो। बढ्दो अवरोधहरूले ठुला तालहरू सिर्जना गर्ने नदीहरूको मार्गहरू अवरुद्ध पारे, जुन १०००,००० वर्ष पहिले मात्र भत्किएको थियो, जसले काठमाडौँं उपत्यका जस्ता मध्य पहाडहरूमा उर्वर उपत्यकाहरू सिर्जना गर्‍यो। पश्चिमी क्षेत्रमा, बाधा हुन नसक्ने धेरै बलियो नदीहरूले संसारका केही गहिरो खाडलहरू काटिदिए। उदीयमान हिमालयको तुरुन्तै दक्षिणमा, प्लेट आन्दोलनले एक विशाल खाट सिर्जना गर्यो जुन द्रुत रूपमा नदी-जनित तलछटले भरिएको थियो र अब सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदान बनाउँछ। नेपाल लगभग पूर्ण रूपमा यस टक्कर क्षेत्र भित्र पर्छ, हिमालय आर्कको केन्द्रीय क्षेत्र ओगटेको, 2400 km लामो हिमालयको लगभग एक तिहाइ, नेपालको दक्षिणी भागको सानो पट्टी सिन्धु-गङ्गा मैदानको मैदानमा फैलिएको छ र दुई तिब्बती पठारसम्म फैलिएको उत्तरपश्चिमका जिल्लाहरू।
धादिङ जिल्ला
सन्दर्भ सामग्रीहरू
धादिङ यात्रा
नेपाल
भूगोल
नेपाललाई हिमाल–पहाड–तराई भनेर चिनिने तीन प्रमुख भौतिक क्षेत्रहरूमा विभाजन गरिएको छ। हिमाल हिउँ भएको पहाडी क्षेत्र हो र महान हिमालयमा अवस्थित छ; यसले नेपालको उत्तरी भाग बनाउँछ। यसले चीनसँगको सिमानामा रहेको 8848.86 m उचाइ सगरमाथा सहित विश्वको उच्चतम उचाइहरू समावेश गर्दछ। विश्वका अन्य सात "आठ हजार" नेपाल वा तिब्बतको सिमानामा छन्: ल्होत्से, मकालु, चो ओयु, कञ्चनजङ्घा, धौलागिरी, अन्नपूर्ण र मनास्लु। पहाड भनेको हिमाली क्षेत्र हो जहाँ सामान्यतया हिउँ पर्दैन। पहाडहरू 800 to 4000 m उचाइमा भिन्न हुन्छन्, 1200 m भन्दा कम उपोष्णकटिबंधीय जलवायुबाट 3600 m भन्दा माथिको अल्पाइन मौसममा प्रगतिको साथ। तल्लो हिमालयन दायरा, 1500 to 3000 m सम्म पुग्ने, यस क्षेत्रको दक्षिणी सीमा हो, यस दायराको उत्तरमा उपोष्णकटिबंधीय नदी उपत्यकाहरू र "पहाडहरू" वैकल्पिक छन्। उपत्यकाहरूमा जनसङ्ख्या घनत्व उच्च छ तर उल्लेखनीय रूपमा 2000 m भन्दा कम र 2500 m भन्दा धेरै कम, जहाँ हिउँदमा कहिलेकाहीं हिउँ पर्छ। दक्षिणी तल्लो भूभाग वा तराई भारतको सिमाना सिन्धु-गङ्गा मैदानको उत्तरी किनाराको भाग हो। तराई केही पहाडी शृङ्खलाहरू भएको तराई क्षेत्र हो। समतल क्षेत्रहरू हिमालयका तीन ठुला नदीहरू: कोशी, नारायणी र कर्णालीका साथै स्थायी हिउँ रेखाभन्दा तल झरेका साना नदीहरूद्वारा बनाइएको थिएँ। यस क्षेत्रमा उपोष्णकटिबंधीय देखि उष्णकटिबंधीय जलवायु छ। 700 to 1000 m को उचाइमा रहेको चुरिया दायरा भनिने फेदको सबैभन्दा बाहिरी दायराले गङ्गाको मैदानको सीमालाई चिह्न लगाउँछ। भित्री मधेश भनिने फराकिलो, तल्लो उपत्यकाहरू यी पहाडहरूको उत्तरमा धेरै ठाउँहरूमा अवस्थित छन्।
भारतीय प्रस्तर प्रति वर्ष लगभग 50 mm मा एसियाको सापेक्ष उत्तरमा सर्छ। यसले नेपाललाई भूकम्प-प्रवण क्षेत्र बनाउँछ र विनाशकारी नतिजाहरू हुने आवधिक भूकम्पहरूले विकासको लागि महत्त्वपूर्ण अवरोध खडा गर्दछ। हिमालयको क्षरण तलछटको एक धेरै महत्त्वपूर्ण स्रोत हो, जुन हिन्द महासागरमा बग्छ। विशेष गरी सप्तकोशीले नेपालबाट ठुलो मात्रामा सिल्ट निकाल्छ तर बिहारमा ग्रेडियन्टमा चरम गिरावट देख्छ, जसले ठुलो बाढी र पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्दछ, र त्यसैले यसलाई बिहारको दुःखको रूपमा चिनिन्छ। प्रत्येक वर्ष मनसुन सिजनमा गम्भीर बाढी र पहिरोले मृत्यु र रोग निम्त्याउँछ, खेतबारी नष्ट गर्छ र देशको यातायात पूर्वाधारलाई नष्ट गर्दछ।
वन सम्पदा
नेपालमा यसको आकारको सापेक्ष वनस्पति र जनावरहरूको असमानता ठुलो विविधता छ। नेपाल, यसको सम्पूर्णतामा, उल्लेखनीय जैवसांस्कृतिक विविधताको साथ पूर्वी हिमालय जैविक विविधता हटस्पटको पश्चिमी भाग बनाउँछ। नेपालमा पाइने उचाइमा नाटकीय भिन्नताहरू (तराई मैदानहरूमा समुद्र सतहबाट ६० मिटर, सगरमाथाको ८,८४८ मिटरसम्म) विभिन्न प्रकारका बायोमहरूको परिणाम हो। नेपालको पूर्वी आधा जैवविविधतामा धनी छ किनकि यसले पश्चिमी भागहरूको तुलनामा धेरै वर्षा पाउँछ, जहाँ आर्कटिक मरुभूमि-प्रकारको अवस्था उच्च उचाइमा बढी हुन्छ। नेपाल सम्पूर्ण स्तनधारी प्रजातिको ४.०%, चरा प्रजातिको ८.९%, सरीसृप प्रजातिको १.०%, उभयचर प्रजातिको २.५%, माछा प्रजातिको १.९%, पुतली प्रजातिको ३.७%, कीरा प्रजातिको ०.५% र माकुरा प्रजातिको ०.४% को बासस्थान हो। यसका ३५ वटा वन-प्रकार र ११८ पारिस्थितिक प्रणालीमा, नेपालले फूल फुल्ने बिरुवा प्रजातिको २%, टेरिडोफाइटको ३% र ब्रायोफाइटको ६% पाइन्छ।
राजनीति
सन् १९३० को दशकमा राजधानीमा एउटा जीवन्त भूमिगत राजनीतिक आन्दोलन भयो र सन् १९३६ मा नेपाल प्रजा परिषद्को जन्म भयो, जुन चार महान् सहिदहरूको मृत्युदण्डपछि सात वर्षपछि विघटन भयो। त्यही समयमा, भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा संलग्न नेपालीहरू राजनीतिक दलहरूमा सँगठित हुन थाले, जसले गर्दा नेपाली कांग्रेस र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको जन्म भयो। साम्यवादले आफ्नो पाइला खोज्न खोज्दा नेपाली कांग्रेसले वि.सं. २००७ मा राणा शासनलाई हटाउन सफल भयो र मतदाताको अत्यधिक समर्थन पाएको थियो। सन् १९६२ मा राजा महेन्द्रले सुरु गरेको दलविहीन पञ्चायत व्यवस्थामा राजतन्त्रका वफादारहरूले पालैपालो सरकारको नेतृत्व गरे। राजनीतिक नेताहरू भूमिगत, निर्वासित वा जेलमा रहे। सन् १९७० को दशकमा एउटा कम्युनिस्ट विद्रोहलाई यसको क्र्याडलमा कुचिएको थियो, जसले संयुक्त वाम मोर्चा (वि.सं. २०४६) अन्तर्गत हालसम्म छरिएका कम्युनिस्ट गुटहरूको अन्ततः एकीकरणको नेतृत्व गर्‍यो।
सन् १९९० मा संयुक्त वाम मोर्चा र नेपाली कांग्रेसले सुरु गरेको संयुक्त नागरिक प्रतिरोधले पञ्चायतलाई पराजित गरेपछि मोर्चाले नेकपा (एमाले) बनेको, बहुदलीय प्रजातन्त्र अपनायो र छोटो अवधिमा सरकारमा रहेर लोकप्रिय कल्याणकारी कार्यक्रम ल्यायो। सन् २००६ को शान्तिपूर्ण क्रान्तिपछि माओवादी पार्टी मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई पनि आफ्नो आधिकारिक कार्यदिशाको रूपमा अङ्गीकार्यो। सन् २००६ र २०१५ को बीचको संक्रमणकालमा नवगठित जातिय केन्द्रित राष्ट्रवादी आन्दोलनहरू, जसमध्ये मधेस आन्दोलन प्रमुख थियो,बाट निरन्तर विरोध प्रदर्शन भएको थियो। मधेसी जनताका लागि समान अधिकार र स्वशासनको वकालत गर्ने राजपा र एसपीएन विशेषगरी तराई, मधेस प्रदेशमा प्रमुख राजनीतिक दल बनेका छन्।
सरकार
नेपाल सरकारका तीनवटा शाखाहरू छन्:
प्रशासनिक विभाजन
नेपालको संविधानको धारा ५६ (१) ले सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी ३ तहको राज्यको मूल संरचना रहने व्यवस्था गरेको छ।  वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको नेपालको संविधान २०७२को अनुसूची ४ बमोजिम नेपाललाई ७ प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ।  यसै प्रकार नेपालमा ७५३ स्थानीय तह रहेको छ जसमा ६ महानगर, ११ उपमहानगर, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका) रहेको छ।
कानून
नेपालको संविधान देशको सर्वोच्च कानून हो र यससँग बाझिने अन्य कानूनहरू विरोधाभासको हदसम्म स्वतः अमान्य हुनेछन्। विशेष कानुनी प्रावधानहरू देवानी संहिता र फौजदारी संहिताको रूपमा क्रमशः देवानी कार्यविधि संहिता र फौजदारी कार्यविधि संहिताको रूपमा संहिताबद्ध छन्। सर्वोच्च अदालत कानूनको व्याख्या गर्ने सर्वोच्च अख्तियार हो र यसले संसदलाई आवश्यकता अनुसार संशोधन वा नयाँ कानून बनाउन निर्देशन दिन सक्छ। अन्य विकासोन्मुख देशहरू र कतिपय अवस्थामा धेरै विकसित देशहरूको तुलनामा नेपाली कानुनहरू सामान्यतया बढी प्रगतिशील मानिन्छन्। मृत्युदण्ड खारेज भएको छ। नेपालले क्वयेर व्यक्तिहरूको अधिकार र लैङ्गिक समानतामा पनि प्रगति गरेको छ। यसले वैवाहिक बलात्कारलाई मान्यता दिन्छ र गर्भपतन अधिकारलाई समर्थन गर्दछ। यद्यपी, लिंग-चयनात्मक गर्भपतनमा बृद्धि भएको कारण, बाधाहरू प्रस्तुत गरिएको छ।
परराष्ट्र सम्बन्ध
नेपाल राष्ट्रिय रक्षाका लागि कूटनीतिमा निर्भर छ। यसले आफ्ना छिमेकीहरू बीच तटस्थताको नीति कायम राख्छ, यस क्षेत्रका अन्य देशहरूसँग सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध राख्छ, र विश्वव्यापी स्तरमा असंलग्नताको नीति राख्छ। नेपाल सार्क, संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, विश्व व्यापार सङ्गठन, बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास र एसिया सहयोग संवाद लगायतका सदस्य राष्ट्र हो। योसँग १६७ देशहरू र युरोपेली सङ्घसँग द्विपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्ध छ, ३० देशहरूमा दूतावास र छवटा वाणिज्य दूतावासहरू छन्, जबकि २५ देशहरूले नेपालमा दूतावासहरू राख्छन्, र ८० भन्दा बढी अन्य गैर आवासीय कूटनीतिक नियोगहरू सञ्चालन गर्छन्। सन् १९५८ देखि हालसम्म ४२ वटा मिसनमा ११९,००० भन्दा बढी कर्मचारी योगदान गरेको नेपाल राष्ट्रसङ्घीय शान्ति मिसनमा प्रमुख योगदानकर्तामध्ये एक हो।
अर्थतन्त्र
सन् २०१९ मा नेपालको कूल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) ३४.१८६ बिलियन डलर थियो। २०१९ मा वार्षिक वृद्धि दर ६.६% मा गणना गरिएको छ, र २०२१ मा २.८९% को अपेक्षा गरिएको छ, नेपाल विश्वको सबैभन्दा द्रुत बृद्धि हुने अर्थतन्त्र मध्ये एक हो। देश प्रति व्यक्ति नाममात्र जीडीपी मा विश्वमा १६५औँ र पीपीपी मा प्रति व्यक्ति जीडीपीमा १६२औँ स्थानमा छ।  नेपाल २३ अप्रिल २००४ देखि विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य भएको छ।
१६.८ मिलियन श्रमिक नेपाली श्रमशक्ति विश्वको ३७औँ ठुलो हो। प्राथमिक क्षेत्रले कुल गार्हस्थ उत्पादनको २७.५९%, माध्यमिक क्षेत्रले १४.६% र तृतीय क्षेत्रले ५७.८१% ओगटेको छ। नेपालको सन् २०१८ मा अमेरिकी डलर ८.१ बिलियनको विदेशी मुद्रा रेमिटेन्स, विश्वको १९औँ सबैभन्दा ठुलो र जीडीपीको २८.०% गठन भएको, यसको अर्थतन्त्रमा मुख्य रूपमा भारत, मध्य पूर्व र पूर्वी एसियाका लाखौं कामदारहरूले योगदान पुर्‍याएका थिएँ, ती सबै अदक्ष श्रमिकहरू थिएँ। प्रमुख कृषि उत्पादनहरूमा अनाज (जौ, मकै, कोदो, धान र गहुँ), तिलहन, आलु, दाल, उखु, जुट, सुर्ती, दूध र भैँसीको मासु पर्छन्। प्रमुख उद्योगहरूमा पर्यटन, गलैँचा, कपडा, चुरोट, सिमेन्ट, इँटा, साथै साना चामल, जुट, चिनी र तिलहन मिलहरू पर्छन्। सन् १९५१ मा लोकतन्त्रको स्थापनासँगै नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार निकै विस्तार भयो। सन् १९८५ मा उदारीकरण सुरु भयो र सन् १९९० पछि गति लियो। आर्थिक वर्ष २०१६/१७ सम्ममा नेपालको वैदेशिक व्यापार १.०६ खर्ब रुपैयाँ थियो, जुन १९९०/९१ को ४५.६ अर्ब रुपैयाँबाट २३ गुणाले बढेको थियो। नेपालको ६० प्रतिशतभन्दा बढी व्यापार भारतसँग छ। प्रमुख निर्यातमा तयारी पोशाक, गलैंचा, दाल, हस्तकला, छाला, औषधीय जडिबुटी र कागजका उत्पादनहरू समावेश छन्, जुन कुलको ९०% ओगटेको छ। मुख्य आयातमा विभिन्न तयारी तथा अर्ध-तयार वस्तु, कच्चा पदार्थ, मेसिनरी तथा उपकरण, रासायनिक मल, विद्युतीय तथा इलेक्ट्रोनिक उपकरण, पेट्रोलियम पदार्थ, सुन र तयारी पोशाक पर्छन्। मुद्रास्फीति २०१९ मा ४.५% मा थियो। विदेशी विनिमय सञ्चिति जुलाई २०१९ मा अमेरिकी डलर ९.५ बिलियन थियो, जुन ७.८ महिनाको आयातको बराबर थियो।
पर्यटन
पर्यटन नेपालको सबैभन्दा ठुलो र द्रुत बृद्धि हुने उद्योग हो, जसले १० लाखभन्दा बढी मानिसलाई रोजगारी दिन्छ र कुल जीडीपीको ७.९% योगदान गर्दछ। सन् २०१८ मा पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय आगन्तुकहरूको सङ्ख्या १० लाख नाघेको छ (जमिनबाट आएका भारतीय पर्यटकहरूको गणना नगरी)। दक्षिण एसियामा नेपाल आउने आगन्तुकहरूको हिस्सा करिब ६% छ, र उनीहरूले औसतमा धेरै कम खर्च गर्छन्, जसमा नेपालले आम्दानीको १.७% हिस्सा ओगटेको छ। प्रमुख गन्तव्यहरूमा पोखरा, अन्नपूर्ण पदयात्रा सर्किट र चार युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रहरू - लुम्बिनी, सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, काठमाडौँ उपत्यकाका सात साइटहरू सामूहिक रूपमा सूचीबद्ध छन्, र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज। नेपालको पर्वतारोहणको अधिकांश आम्दानी सगरमाथाबाट आउँछ, जुन नेपाली पक्षबाट बढी पहुँचयोग्य छ।
नेपाल, आधिकारिक रूपमा सन् १९५१ मा पश्चिमीहरूका लागि खोलिएको थियो, हिप्पी ट्रेलको अन्त्यमा, सन् १९६० र १९७० को दशकमा लोकप्रिय गन्तव्य बन्यो। सन् १९९० को दशकमा माओवादी जनयुद्धबाट अवरुद्ध भएको उद्योग, पछि पुन: प्राप्ति भएको छ तर उच्च-अन्तको पर्यटनको लागि उपयुक्त सुविधाको अभावको कारण "पूर्वाधार अवरोध", भग्नावशेषमा झन्डा वाहक, र केही मुट्ठीभरहरूको विकासको लागि चुनौतीहरूको सामना गर्दछ। गन्तव्यहरू सही रूपमा विकसित र बजार। आदिवासी जनजातिको घरमा पेइङ गेस्टको रूपमा सांस्कृतिक र इको-पर्यटक बस्ने होमस्टे पर्यटनले केही सफलता पाएको छ।
वैदेशिक रोजगारी
बेरोजगारी र कम बेरोजगारीको दर काम गर्ने उमेरको जनसङ्ख्याको आधा भन्दा बढी छ, लाखौंलाई रोजगारी खोज्न विदेशमा, मुख्यतया भारत, खाडी र पूर्वी एसियामा। प्रायः अदक्ष, अशिक्षित, र ऋण सार्कहरूको ऋणी, यी कामदारहरूलाई म्यानपावर कम्पनीहरूले ठग्छन् र धोखाधडी सम्झौता अन्तर्गत शोषणकारी रोजगारदाता वा युद्धग्रस्त देशहरूमा पठाइन्छ। तिनीहरूको राहदानी जफत गरिएको छ, जब रोजगारदाताले उनीहरूलाई बिदा दिन्छ वा तिनीहरूको सम्झौता खारेज गर्छ तब फिर्ता गरिन्छ।  धेरैजसोले न्यूनतम पारिश्रमिक पाउँदैनन्, र धेरैले ज्यालाको सबै वा केही अंश गुमाउन बाध्य छन्। धेरै नेपालीहरू अत्यन्त असुरक्षित अवस्थामा काम गर्छन्; प्रत्येक दिन औसत दुई कामदारको मृत्यु हुन्छ। महिलामाथि लगाइएका प्रतिबन्धका कारण धेरैजसो देश बाहिर जान बेचबिखनमा निर्भर हुन्छन् र हिंसा र दुर्व्यवहारको सिकार हुन्छन्। धेरै नेपालीहरू दासत्व जस्तो अवस्थामा काम गरिरहेको विश्वास गरिन्छ र नेपालले अलपत्र परेका कामदारहरूलाई उद्धार गर्न, मृतकका ऋणी परिवारलाई पारिश्रमिक र विदेशमा पक्राउ परेकाहरूलाई कानुनी खर्चमा अर्बौं रुपैयाँ खर्च गर्छ। लाखौंले गरिबीबाट माथि उठेका भए पनि उद्यमशीलताको कमीका कारण रेमिट्यान्स ठुलो मात्रामा घरजग्गा र उपभोगमा खर्च हुने गरेको छ।
जनसाङ्ख्यिकी
नेपाल बहुसांस्कृतिक र बहुजातिय देश हो। यस देशमा १२५ विभिन्न जातजातिहरू बसोबास गर्दछन् जसले १२३ विभिन्न मातृभाषाहरू बोल्दछन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम र इसाई धर्मको अतिरिक्त यसका मानिसहरू विभिन्न आदिवासी तथा लोक धर्महरूको अनुसरण गर्दछ। २०६८ को जनगणना अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २ करोड ६४ लाख भन्दा बढी थियो। २०५८ भन्दा नौ लाखको झन्डै तीन गुणा बढी थियो। वि.सं २०५८ देखि २०६८ सम्म औसत परिवारको आकार ५.४४ बाट घटेर ४.९ पुगेको थियो। यस जनगणनामा २०५८ को तुलनामा झन्डै १९ लाख मानिसहरू अनुपस्थित थिएँ र यो २०५८ मा भन्दा एक लाखभन्दा बढी थियो। २०६८ मा, यौन अनुपात ९९.८ बाट ९४.२ मा घटेको थियो। २०५८ देखि २०६८ को बीचमा वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर १.३५% थियो जबकि २०१८ देखि २०५८ को बीचमा औसत २.२५% जनसङ्ख्या अनुपस्थित थियो।
नेपाल सबैभन्दा कम सहरीकरण भएका दश देशहरू मध्ये एक हो र यो विश्वको सबैभन्दा द्रुत गतिमा सहरीकरण हुने दश देशमध्ये एक समेत हो। २०७१ सम्म अनुमानित १८.३% जनसङ्ख्या सहरी क्षेत्रमा बसोबास गर्दथे। सहरीकरण दर तराइमा उच्च छ भने भित्री तराईका मध्य पहाड र उच्च हिमालयमा जनसङ्ख्या कम रहेको छ। त्यस्तै, मध्य र पूर्वी नेपालमा पनि यो दर बढी रहेको छ। राजधानी काठमाडौँलाई "मन्दिरहरूको सहर" भन्ने उपनाम दिइएको छ। यो देशकै सबैभन्दा ठुलो सहर र सांस्कृतिक तथा आर्थिक क्षेत्र हो। नेपालका अन्य ठुला सहरमा पोखरा, विराटनगर, ललितपुर, भरतपुर, वीरगन्ज, धरान, हेटौँडा र नेपालगन्ज रहेका छन्। तीव्र गतिमा बढ्दै गइरहेको सहर, सबैभन्दा प्रमुख काठमाडौँ उपत्यकामा सवारी चाप, प्रदूषण र पिउने पानीको अभाव केही प्रमुख समस्याहरू हुन्।
भाषा
नेपालका विविध भाषिक सम्पदाहरू तीन प्रमुख भाषा समूहहरूबाट आवद्ध छन् जसमा हिन्द-आर्य, भोट-बर्मेली र विभिन्न आदिवासी भाषाहरू पर्दछन्। नेपालको प्रमुख भाषाहरू (मातृभाषाको रूपमा बोलिने) २०६८ को जनगणना अनुसार नेपाली (४४.६%), मैथिली (११.७%), भोजपुरी (६.०%), थारु (५.८%), तामाङ (५.१%), नेवारी (३.२%), बज्जिका (३.०%) मगर (३.०%), डोटेली (३.०%),  उर्दु (२.६%), र अवधी (१.८९%) पर्दछन्। नेपालमा कम्तीमा पनि चारवटा स्वदेशी साङ्केतिक भाषाहरू छन्।
संस्कृतको वंशाणुगत, नेपाली भाषा देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ। यो देशको आधिकारिक भाषा तथा सरकारी कामकाजको भाषा हो। क्षेत्रीय भाषाहरू मैथिली, अवधी र भोजपुरी दक्षिणी तराई क्षेत्रमा बोलिन्छ। उर्दु नेपाली मुस्लिममाझ प्रचलित छ। तिब्बती भाषाका किसिमहरू उच्च हिमालमा र उत्तरमा बोलिन्छ जहाँ धार्मिक शिक्षा हासिल गर्नेहरूले मानक साहित्यिक तिब्बती भाषालाई व्यापक रूपमा बुझेका छन्। तराई र पहाडका स्थानीय उपभाषाहरू प्रायजसो देवनागरी वा रोमी वर्णमालामा थुप्रै लेख्नका लागि प्रणाली विकास गर्ने प्रयासमा लेखिएका छैनन्।
धर्म
नेपालको संविधानले घोषणा गरेअनुसार नेपाल धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो, जहाँ धर्मनिरपेक्षता भनेको 'धर्म, संस्कृतिको संरक्षणका साथमा परापूर्वकालदेखि हस्तान्तरण गरिएको धार्मिक, सांस्कृतिक स्वतन्त्रता' हो। २०११ को जनगणनाले नेपालमा सबैभन्दा धेरै अनुयायी भएको धर्म हिन्दु धर्म (जनसङ्ख्याको ८१.३%), बौद्ध धर्म (९%) रहेको बताएको छ। बाँकी इस्लाम (४.४%), किराँत (३.१%), ईसाई धर्म (१.४%) र प्रकृति वा प्रकृति पूजा (०.५%) थिएँ। जनसङ्ख्याको प्रतिशतका आधारमा नेपालमा विश्वमा सबैभन्दा बढी हिन्दुहरूको जनसङ्ख्या छ। नेपाल हालसम्म आधिकारिक रूपमा हिन्दु राज्य थियो, र शिवलाई देशको संरक्षक देवता मानिन्थ्यो। यद्यपि इतिहासभरि धेरै सरकारी नीतिहरूले अल्पसङ्ख्यक धर्महरूलाई बेवास्ता गरेको छ वा सीमान्तकृत गरेको छ, नेपाली समाजहरूले सामान्यतया सबै धर्महरू बीच धार्मिक सहिष्णुता र सद्भावको आनन्द लिन्छन्, केवल धार्मिक रूपमा प्रेरित हिंसाका पृथक घटनाहरूका साथ। नेपालको संविधानले कसैलाई पनि धर्म परिवर्तन गर्ने अधिकार दिएको छैन। नेपालले २०१७ मा अझ कडा धर्म परिवर्तन विरोधी कानून पनि पारित गर्यो। नेपालमा भारत पछि हिन्दुहरूको सङ्ख्या विश्वमा दोस्रो ठुलो छ।
शिक्षा
५% साक्षरता दर र ३०० विद्यालयमा करिब १०,००० विद्यार्थी भर्ना भएकाले नेपाल सन् १९५१ मा आधुनिकतामा प्रवेश गरेको थियो। २०१७ सम्म, ३५,६०१ विद्यालयहरूमा ७ मिलियन भन्दा बढी विद्यार्थीहरू भर्ना भएका थिएँ। समग्र साक्षरता दर (५ वर्ष वा सोभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको लागि) सन् २००१ मा ५४.१% बाट २०११ मा ६५.९% पुगेको छ। सन् २०१७ सम्ममा शुद्ध प्राथमिक नामांकन दर ९७% पुगेको छ, तर माध्यमिक तहमा नामांकन ६०% भन्दा कम थियो (ग्रेड ९ -12), र लगभग १२% तृतीय स्तरमा। समग्र साक्षरता दरमा उल्लेखनीय लैङ्गिक असमानता भए पनि शिक्षाका सबै तहमा भर्ना हुनेमा केटीहरूले केटाहरूलाई उछिनेका छन्। नेपालमा ११ विश्वविद्यालय र चार स्वतन्त्र विज्ञान प्रतिष्ठान छन्। नेपाल २०२१ मा ग्लोबल इनोभेसन इन्डेक्समा १११औँ स्थानमा थियो, जुन २०१९ मा १०९औँ स्थानमा थियो।
उचित पूर्वाधार र शिक्षण सामग्रीको अभाव, उच्च विद्यार्थी-शिक्षक अनुपात, साथै विद्यालय व्यवस्थापन समितिको राजनीतिकरण र विद्यार्थी र शिक्षकहरू बीचको दलीय एकीकरणले प्रगतिको बाधक बनाउँछ। संविधानमा नि:शुल्क आधारभूत शिक्षाको प्रत्याभूति गरिएको छ तर कार्यक्रमलाई प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि बजेट अभाव छ। सरकारले बालिका तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका साथै सहिद, सीमान्तकृत समुदाय र गरिबका बालबालिकाका लागि छात्रवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ। हरेक वर्ष दशौं हजार नेपाली विद्यार्थी राम्रो शिक्षा र कामको खोजीमा देश छोड्छन्, जसमध्ये आधा कहिल्यै फर्केर आउँदैनन्।
स्वास्थ्य
नेपालमा स्वास्थ्य सेवा सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रबाट उपलब्ध गराइन्छ। २०१७ को अनुसार जन्मको आयु ७१ वर्ष अनुमान गरिएको छ, संसारमा १५३औँ उच्चतम, सन् १९९० मा ५४ वर्ष र सन् १९५० मा ३५ वर्ष। कुल मृत्यु मध्ये दुई तिहाई गैर-संक्रामक रोगहरू को कारण हो; हृदय रोग मृत्युको प्रमुख कारण हो। आसीन जीवनशैली, असन्तुलित खानपान र सुर्ती र मदिराको सेवनले नसर्ने रोगको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याएको छ भने शिक्षा, चेतना र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको अभावका कारण कम सरसफाइ र कुपोषणका कारण हुने सरुवा र उपचारयोग्य रोगबाट धेरैले ज्यान गुमाउने गरेका छन्।
नेपालले मातृ तथा बाल स्वास्थ्यमा ठुलो प्रगति गरेको छ। ९५% बालबालिकामा आयोडिनयुक्त नुनको पहुँच छ, र ६ देखि ५९ महिना उमेरका ८६% बालबालिकाले भिटामिन ए प्रोफिलेक्सिस पाउँछन्। स्टन्टिङ, कम वजन र बर्बादी उल्लेखनीय रूपमा कम भएको छ; ५ वर्ष मुनिका बालबालिकामा ४३ प्रतिशत कुपोषण अत्यन्त उच्च छ। महिला र बालबालिकामा एनिमिया २०११ र २०१६ को बीचमा बढ्यो, क्रमशः ४१% र ५३% पुग्यो। कम जन्मको तौल २७% मा छ भने स्तनपान ६५% मा छ। नेपालले मातृ मृत्युदर सन् १९९० मा ९०१ बाट घटाएर २२९ पुगेको छ। शिशु मृत्युदर सन् १९९० मा १३९.८ को तुलनामा प्रति हजार जीवित जन्म ३२.२ मा घटेको छ। गर्भनिरोधक प्रचलन दर ५३% छ तर सचेतना र सहज पहुँचको कमीको कारण ग्रामीण र शहरी क्षेत्रहरू बीच असमानता दर उच्च छ।
रुपाल
रुपाल नेपालको सुदूर-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, महाकाली अञ्चलको डडेलधुरा जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो ।
नगरा
नगरा एक प्रकारको नेपाली बाजा हो । नगरा पिँध तीखो भएको भिउँट जस्तो, तामाका भाँडामा छालाले मोहोरेको, गजोले बजाइने एक पुरानो तालबाजा हो । यो ठूलो दमाहा हो । यसलाई दुई वटा गजोले ठोकेर बजाइन्छ । नगरा तामाबाट बनेको हुन्छ । मन्दिरहरूमा आरती गर्ने बेलामा यो बाजा बजाउने चलन छ । विभिन्न चाडपर्वमा यो बाजा बजाउने चलन थियो । यस बाजालाई डङ्का पनि भनेको सुनिन्छ ।
नेपालका विभिन्न स्थानमा विशेष पर्वहरूको समयमा बजाइने एक प्रकारको बाजा हो । नेपालका विभिन्न जिल्लामा अहिलेपनि दसैँ सुरु भएको सङ्केत नगराले गर्छ । नगराको एकोहोरो आवाज सुन्न थालेपछि दसैँ सुरु भयो भनेर गाउँवासीलाई सूचना दिने परम्परागत चलन अझै कायमै छ ।
यशू ख्रिष्ट
जिसस क्राइस्ट वा येशु वा ईशा मसिह (यूनानीमा Iesous; इब्रानी : येशुआ ७–२ BC to ३०–३३ AD), ईसाई धर्मको प्रवर्तकका रूपमा चिनिदछन्। क्रिश्चियनहरू उनलाई परमपिता परमेश्वर, परमेश्वर को पुत्र र  पबित्र आत्मा त्रिएक परमेश्वरको रूपमा मान्दछन्।येशूको जीवनी र उपदेश बाइबलको नयाँ नियम (विशेष गरी चार सुसमाचारको पुस्तक -- मत्ती , लूका, युहन्ना र मर्कुस ) मा उल्लेख गरिएको छ।
जन्म
ईसाको जन्म २ ईसापूर्वमा इस्राइलको नासिरत प्रान्तको एक गाउँ बेतलेहममा धेरै कठिन परिस्थितिहरूमा भएको विश्वास गरिन्छ। उनको माता मरियम उनको जन्मको समय कुमारी नै थिइन् (नाम-मात्रको लागि उनको यूसुफसँग विवाह भएको थियो)। बाइबलको अनुसार मरियमलाई उनको कोखबाट ईश्वरपुत्रको जन्म हुनेछ भनेर ईश्वरको सन्देश प्राप्त भएको थियो। यहूदी धर्मका नबि हरूले युगौँ पहिले एक उद्धारक या मुक्तिदाता (मसीहा) को पुनः अवतरण हुने भविष्यवाणी गरेका थिए । ईसा र उनको परिवार जन्मजात यहुदी थिए।
धर्म-प्रचार
तीस वर्षको उमेरमा, येशूले यहूदी धर्म को एक नयाँ रूप इस्राएलका मानिसहरुमा प्रचार गर्न थाल्नुभयो।  त्यसबेला, तीस बर्ष भन्दा कम उमेरका मानिसहरुलाई धर्मग्रन्थ पढ्न र प्रचार गर्न सभागृहमा दिइएको थिएन।  उहाँले भन्नुभयो कि परमेश्वर (जो एक मात्र हुनुहुन्छ) उहाँ साँचो प्रेम को मूर्त रूप हुनुहुन्छ उहाँले वर्तमान समयको पशु बलिदान र अनुष्ठान चाहनु हुदैँन ।  यहूदी परमेश्वरको को मनपर्ने जाति हैन, परमेश्वरले सबै मानिसलाई लाई प्रेम गर्नुहुन्छ।  कसैलाई क्रोधमा बदला लिनु हुँदैन र माफ गर्न जान्नुहुन्छ।  उहाँले स्पष्ट रूपमा भन्नुभयो कि उहाँ परमेश्वरको पुत्र हुनुहुन्छ, उहाँ ख्रीष्ट हुनुहुन्छ र स्वर्ग र मुक्ति को बाटो हुनुहुन्छ।  यहूदी धर्म मा न्याय को दिन को कुनै विशेष उल्लेख वा महत्व थिएन, तर येशूले न्याय को दिनको कुरामा विशेष जोड दिनुभयो। कारण: त्यसै समय मानव आत्मा स्वर्ग वा नरक सम्म पुग्नेछ।  येशूले धेरै चमत्कारहरु पनि गर्नुभयो।
विरोध, मृत्यु र पुनरुत्थान
यहूदिका कट्टरपन्थी रब्बिहरू ले (धर्मगुरुहरु ) ले ईसाको धेरै  विरोध गरे। उनलाई ईसामा मसीहा जस्तो केही खास हैन लाग्यो। उनलाई आफ्नो कर्मकाण्ड देखि प्रेम थियो। खुदको ईश्वरपुत्र बतान उनको लिये भारी पाप थियो। यसैले उनले उन वक्तको रोमन गवर्नर पिलातुसको यसको शिकायत गरेर दी। रोमनहरू लाई संधै यहूदी क्रान्तिको डर रहता थियो। यसैले कट्टरपन्थियहरूलाई प्रसन्न गर्नको लागि पिलातुसले ईसाको क्रूस (सलीब)मा मृत्युको दर्दनाक सजा सुनाई।
बाइबलको बमोजिम, रोमी सैनिकहरूले ईसाको कोडों देखि मारा। उनलाई शाही कपडे पहनाए ,उनको सरमा कांटहरूको ताज सजाया र उनपर थूका, र यस्तो उनलाई तौहीनमा "यहूदियहरूको बादशाह" बनाया। पीठमा आफ्नो नै क्रूस उठवाके, रोमियोंले उनलाई गल्गता सम्म लिया, जहांमा उनलाई क्रूसमा लटकाना थियो। गल्गता पुगए पछि, उनलाई मदिरा र पित्तको मिश्रण पेश भएको थियो। उन युगमा यो मिश्रण मृत्युदण्डको अत्यंत दुखाइको कम गर्नको लागि दिए जान्थ्यो। ईसाले यसलाई इंकार गर्यो। बाइबलको बमोजिम, ईसा दुई रको बीच क्रूसमा झुन्डिायाइयो थियो।
ईसाइयहरूको मानन छ कि क्रूसमा मरते समय ईसा मसीहले सबै मान्छेहरूको पाप स्वयंमाले लागि थिए र यसैले जुन पनि ईसामा विश्वास गर्नेछ, उसलाई नै स्वर्ग मिलेगा। मृत्युको तीन दिन पछि ईसा फिर्ता जी उठे र ४० दिन पछि सीधा स्वर्ग गए। ईसाको १२ शिष्योंले उनको नयाँ धर्मको सबै ठाँउ फैलाया। यही धर्म ईसाई धर्म कहलाया।
इस्लाम र यहूदी मत
इस्लाममा ईसाको एक आदरणीय नबी (मसीहा) मानिन्छ, जुन ईश्वरले इस्राइलियहरूलाई उनको सन्देश फैलानेको पठायो थियो। कुरानमा ईसाको नामको जिक्र मुहम्मद भन्दा पनि ज्यादा छ, र मुसुल्मान ईसाको कुंआरी द्वारा जन्ममा मानछन।
इस्लाममा ईसा महज एक नश्वर मान्छे मानिन्छ, सबै नबियों जस्तै, र ईश्वर-पुत्र या त्रिमूर्तिको सदस्य हैन, र उनको पूजामा मनाही छ। उनलाई चमत्कार गर्ने क्षमता ईश्वर देखि मिली थियो, र खुद ईसामा यस्तो शक्तिहरू हैन मौजूद थिए। यो पनि हैन मानिन्छ कि उनी क्रूसमा लटके। इस्लामी परम्पराको बमोजिम, क्रूसमा मरनको ब-वजूद, ईश्वरले उनलाई सीधा स्वर्गमा उठायाइयो थियो। सब नबियोलाई जस्तै, ईसालाई पनि कुरानमा एक मुसलमान भनिएको छ। कुरानको अनुसार, ईसाले आफैलाई ईशवर-पुत्र कहिल्यै मानेका थिएनन् र उनी कयामतको दिनमा यस कुराको अस्विकार गर्नेछन्। मुसलमानहरूको मान्यता छ कि कयामतको दिन, ईसा पृथ्वीमा फर्किएर र न्याय कायम गर्नेछन्।
हिले क्याम्पस
हिले क्याम्पस धनकुटा जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
हाप्सिलो (जनावर)
हाप्सिलो भन्नाले रातबिरात हापहाप गरी कराएर गाउँघरका आसपासमा घुम्ने र घारीतिर बस्ने फ्याउरा जातको एक हिंस्रक जनावरलाई चिनिन्छ ।
मूल्य अभिवृद्धि कर
वस्तु तथा सेवा उत्पादन को चरणमा मुल्य अभिवृद्धि हुँदा लगाइने कर नै मूल्य अभिवृद्धि कर (value-added tax) हो । कुनै कुनै देशमा यसलाई वस्तु तथा सेवा कर (goods and services tax (GST)) पनि भनिन्छ। स्वदेशी वस्तु तथा सेवाहरुको उत्पादनमा यस्तो कर लगाइन्छ भने यसलाई वैज्ञानिक र न्यायिक करको रुपमा बुझिन्छ । वस्तु तथा सेवा आधारित अप्रत्यक्ष प्रकृतिको कर नै मूल्य अभिवृद्धि कर हो यसमा अन्तिम भार उपभोक्तालाई पर्दछ । अवधारणा सन् 1९१९ मा जर्मनबाट भएको हो र प्रतिपादक जर्मनका डाक्टर चुल्होमा फोन साइमन्स हुन् । दक्षिण एसियामा सर्वप्रथम पाकिस्तानमा मूल्य अभिवृद्धि कर लगाइएको थियो।  बिश्वमा १३० भन्दा बढी देशमा यो कर प्रचलनमा ल्याइएको हो भने नेपालमा विक्रम सम्बत् २०५४ साल मंसिर १ गतेबाट लागू गरिएको हो ।
परिभाषा
मुल्य अभिवृध्दि कर (value-added tax) भन्नाले वस्तु तथा सेवाको मुल्यमा भएको वृध्दि रकममा लाग्ने करलाई बुझाउँदछ । यसलाई मु.अ.कर पनि भनिन्छ । यो कर विभिन्न देशमा फरक फरक दरमा असूल गरिन्छ।
नेपाल
नेपालमा यो कर मुल्य अभिवृध्दि कर ऐेन, २०५२ तथा मुल्य अभिवृध्दि कर नियमावली, २०५३ ले निर्दिष्ट गरे अनुसार लागु गरिएको छ। हाल नेपालको व्यवस्था अनुसार बृद्धि भएको मूल्यको १३ प्रतिशत मूल्य अभिबृद्धि कर लाग्ने व्यवस्था छ। नेपालमा मुल्य अभिवृद्धि करको सुरूवातमा १० प्रतिशत मु.अ.कर लगाउने व्यवस्था थियो। उदाहरणको लागि कुनै मु.अ.कर लाग्ने बस्तु रु. १०० मा खरिद गरी रु. १२० मा विक्रि गरिन्छ भने मुल्यमा थप भएको रकम रु.२० (१२०-१००) मा कर लाग्दछ । नेपालमा मुल्य अभिवृध्दि कर वस्तु तथा सेवाको आपूर्तिको कारोवारमा लाग्दछ ।
कर नलाग्नेः मुल्य अभिवृध्दि कर ऐेन, २०५२ को अनुसुची १ मा उल्लेख गरिएको वस्तु तथा सेवामा मुल्य अभिवृध्दि कर लाग्दैछ ।