दत्तात्रय
दत्तात्रयका शिष्य
उनका तीनजना प्रमुख शिष्य थिए र तिनै जना विभिन्न स्थानका राजा थिए। ती मध्ये दुई जना क्षत्रीय थिए भने एकजना असुर जातिका थिए। उनकै शिष्यहरूमध्ये एकजना भगवान् परशुराम पनि हुन् भन्ने भनाइ छ। भारतीय राज्य त्रिपुरामा वैष्णव, शैव र शाक्त गरी तीनवटा मुख्यौख्य सम्प्रदायको सङ्गमस्थलका रूपमा यिनले एउटा शिक्षाकेन्द्र स्थापना गरेका थिए। परम्परारूपी त्रिवेणीको अनौठो सङ्गम भएका कारणले प्रतीकात्मक रूपमा यिनका तीनवटा टाउका थिए भनिएको हो भन्ने मान्यता छ। पुराणमा उल्लेख भएअनुसार दत्तात्रेयले परशुरामलाई श्रीविद्या नामक मन्त्र प्रदान गरेका हुन्। त्यस्तै भगवान् शिवका पुत्र कार्तिकेयलाई यिनले अनेकौँ विद्याहरू प्रदान गरेका थिए, अनि भक्त प्रह्लादलाई अनाशक्ति योगको उपदेश दिएर उनलाई श्रेष्ठ राजा बन्ने क्षमता समेत प्रदान गरेका थिए। मुनि साङ्कृतिलाई अवधूत मार्गको, कार्तवीर्यार्जुनलाई तन्त्रविद्याको र नागार्जुनलाई रसायन विद्याको ज्ञान यिनकै कृपाबाट प्राप्त भएको थियो। भगवान् दत्तात्रेयकै भक्तिका कारण गुरु गोरखनाथले आसन, प्राणायाम, मुद्रा र समाधि गरी चतुरङ्ग योगको मार्ग प्राप्त गरेका हुन्। पुराणहरूमा दत्तात्रेयको चरित्रचित्रण यत्रतत्र भएको छ। यिनका विषयमा वर्णन गरिएका दुईवटा छुट्टै ग्रन्थहरू छन् - 'अवतार-चरित्र' र 'गुरुचरित्र'। यी ग्रन्थले वेदतुल्य मान्यता वहन गरेका छन् तर यी ग्रन्थका रचयिताको हुन् भन्ने कुरो चाहिं अज्ञात छ। दत्तात्रेय जयन्तीका अवसरमा 'गुरुचरित्र'को पाठ गर्ने चलन छ। यस ग्रन्थमा ५२ अध्याय र ७४९१ श्लोक छन्। यसमा श्रीपाद, श्रीवल्लभ र श्रीनरसिंह सरस्वतीका अद्भुत चरित्र र लीलाहरू एवं चामत्कारिक आख्यानको वर्णन छ। भारतको महाराष्ट्रमा बोलिने मराठी भाषामा निबद्ध धर्मग्रन्थ 'श्रीगुरुचरित्र'को एउटा प्रसङ्गमा व्रतबन्ध (यज्ञोपवीत संस्कार) पछि दाजुहरू सोम र दुर्वासाले आफ्नो स्वरूप भाइ दत्तात्रेयलाई सुम्पिएर तपस्या गर्न वनतर्फ प्रस्थान गरेका थिए, त्यसैले त्रिगुणात्मक त्रिमूर्ति र त्रिशक्तिसम्पन्न त्रिदेवको एकीकृत रूप हुन पुग्यो, दत्तात्रेयको। स्कन्द पुराणमा वर्णित एउटा प्रसङ्गमा महान् तपस्वी ऋषि अत्रिको तपोबल र महासती अनसूयाको भक्तिबलको प्रभावबाट चक्षु(आँखा)बाट बाहिरिएको दिव्यतेज घनीभूत हुँदा परम तेजस्वी दत्तात्रेय प्रकट भएका हुन्। उनको स्वरूपको वर्णन गर्ने क्रममा त्रिमुख, षड्भुज, भस्मभूषित अङ्ग भएका, जटायुक्त मस्तक, घाँटीमा रुद्राक्ष माला धारण गरेको आदि विवरण उल्लेख भएको पाइन्छ। त्रिमूर्तिस्वरूपको उनको शरीरमा रहेको तल्लो, मध्यभागको र माथिल्लो भागका दाहिने र देब्रे दुबै हातले क्रमश: ब्रह्मा, महेश एवं विष्णुको द्योतन गर्दछन्। महावाक्य 'अहं ब्रह्मास्मि'को प्रतीक मानिने तल्लो दाहिने हातमा अक्षमाला(जपमाला) तथा 'प्रज्ञानं ब्रह्म'को प्रतीक मानिने तल्लो देब्रे हातमा कमण्डलु, 'तत्वमसि'को प्रतीक बीचको दाहिने हातमा डमरू, 'सुषुम्णायां स्थित: सर्वेको' प्रतीक बीचको देब्रे हातमा त्रिशूल, 'ॐ खंब्रह्म'को प्रतीक माथिल्लो दाहिने हातमा शङ्ख र 'अयमात्मा ब्रह्म'को प्रतीक माथिल्लो देब्रे हातमा चक्र धारण गरेका दत्तात्रेयको चरित्र बताउने क्रममा यिनलाई 'सर्वस्व' नामक ग्रन्थमा गूढ आध्यात्मिक रहस्यका रूपमा व्याख्यान गरिएको छ। उक्त ग्रन्थमा दत्तात्रेयलाई त्रिमूर्ति (ब्रह्मा, विष्णु र महेश)को प्रणवस्वरूपको प्रतीकका रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनका तीनवटा मस्तकले व्यक्त रूपमा प्रणवका तीनवटा मात्रा (अ, उ,म्)लाई र अर्द्धमात्रा एवं बिन्दुको अव्यक्तावस्थालाई द्योतन गर्दछन्। प्रणवको विस्तारित स्वरूपलाई इङ्गित गर्दै वेदमाता गायत्री गाईको रूपमा यिनको चित्रका समीपमा रहेकी छन् भने गायत्रीको साधनाबाट प्राप्त हुनसक्ने 'पुरुषार्थ चतुष्टय' (धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष)लाई चारवटा श्वान(कुकुर)का रूपमा यिनका खुट्टाका छेउमा चित्राङ्कित गरिएको मान्यता छ। यिनका छवटा हातले षडै्श्वर्य (पूर्ण ज्ञान, पूर्ण वैराग्य, पूर्ण यश, पूर्णश्री, पूर्णऐश्वर्य र पूर्णवीर्य अथवा धर्म)लाई, दुइवटा खुट्टाले प्रेय तथा श्रेयलाई प्रतीकात्मक ढङ्गले अर्थ्याएको हो भन्ने मान्यता पनि छ। षडै्श्वर्ययुक्तपूर्ण पुरुष भएका हुनाले उनी साक्षात् भगवान् हुन् । श्रीजाबालदर्शनोपनिषदमा यिनलाई भगवान् तथा महायोगी भनिएको छ। बाल सुलभ सरलता एवं शुद्ध भावना भएका भक्तवत्सल दत्तात्रेय चिरञ्जीवी भएका कारण अहिले पनि सदेह विद्यमान छन् र श्रद्धालुहरूको करुण-क्रन्दन सुन्नासाथ दयालु दत्तात्रेयले तिनलाई तत्क्षण दर्शन दिएर कृतार्थ तुल्याउँछन् भन्ने मान्यता उनको शिष्यपरम्परामा पाइन्छ। भगवान् दत्तात्रेयद्वारा दिनहुँ स्नान गरिने काशीको गङ्गाजीको तटमा रहेको 'मणिकर्णिका' घाटलाई 'दत्तपादुका' भन्ने गरिन्छ। उक्त घाट भगवान् दत्तात्रेयका अनुयायीहरूका लागि पूजनीय स्थलका रूपमा रहेको छ। यिनको पादुका स्थान भने भारतकै कर्नाटक प्रान्तको बेलगाम भन्ने ठाउँमा छ। समस्त आर्यावर्तमा भगवान् दत्तात्रेयलाई गुरुका रूपमा स्वीकार गरिन्छ र यिनको पादुकालाई सम्मान गर्ने गरिन्छ।