रिजाल
रिजाल नेपालमा बसोबास गर्ने एक ब्राह्मण जातिको थर हो । रिजाल जाति धनञ्जय गोत्री  हुन् । केहि खोजकर्ताले दैलेखको रिजुगाउँ भन्ने ठाउँमा बसोबास गर्नेहरु नै पछि रिजाल भए भनेका छन् भने केही खोजकर्ताले पूर्व सल्यानबाट विराटनगर झरेकाहरूले नै आफ्नो पहिचान रिजाल लेख्न सुरुवात गरे भनेका छन् । नेपालको इतिहासमा रिजालको नाम लिनुपर्दा नेपालका पूर्व प्रधानमन्त्री नगेन्द्र प्रसाद रिजाल, साहित्यकार  कालीप्रसाद रिजाल, साहित्यकार तथा चिकित्सक डा.भोला रिजाल, राजनीतिज्ञ डा.मीनेन्द्र रिजाल, पत्रकार विष्णु रिजाल, साहित्यकार भेषराज रिजाल, समाचार वाचिका समृद्धि रिजाल समेतको नाम आउँछ । हाल रिजालहरु पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीका विभिन्न गाउँहरूमा बसोबास गरेका छन् । कुल के हो ? कुल भनेको वंश हो । कुलघरान व्याक्तिको पहिचान हो । आफ्नो वंशभित्र प्रतिष्ठापुर्व छवि वनाएका पुर्खाहरुको चरित्रले आफ्नो कुललाई प्रष्ट गर्छ । त्याग तपस्या र विद्याको माध्यमबाट माथि उठेका जिजुबाजेको आर्सिवाद वंश वृद्धिका लागि उर्जाको श्रोत हुनेहुनाले कुल परम्परालाई निरञ्तरता दिनु कर्म मार्गमा लागेका गृहस्थीहरुको मुख्य कर्तव्य हो भनेर गितामा प्रष्टाइएको छ । कुलपुजा के हो र किन गर्ने ? कुल पुजा भनेको कुलको परम्परा वा शास्त्रिय विधि अनुसार पितृ, ख्याति प्राप्त पुर्खा, कुलका संरक्षक देवाता तथा स्थानिय देविदेवताको निश्चित तिथिमा विधिपुर्वक गरिने पुजा हो वा कुल देवतालाई खुसी बनाउनको लागि विधिपुर्वाक गरिने संस्कार हो । धनन्जय ऋषि कुल अन्तरगत खोटाङ जिल्लामा बसोबासो गरी आएका रिजाल बन्धुहरुले मानि आएका कुल पुजामा देवली, गोठको धुप र थानी गरी ३ वटा छन् जस्को ऐतिहाँसिक विवरण, आवश्यक पुजा सामग्री र विधि तल उल्लेख गरिए अनुसार रहेको छ । देवली १२ भाई १८ मष्ट ८८ हजार ऋषिहरु त्रेता युगमा तिर्थ घुम्न गई सुनको धारा, सुनको पोखरीमा नुहाउदै, घुम्दै र तपस्या गदै हिडे । यसरी तपस्या गर्दै हिडिरहेको आवस्थामा ऋषिमुनिहरुले बिभाजन गर्ने क्रममा क्षेत्रपाल भागमा परिएको भए पनि डुल्ने तपस्या गर्ने क्रममा चेवाङ ऋषिले कामधेनु गाई उत्पती गराई सोहि गाइको अमृत रस (दुध)मा खाना पकाएर ऋषिका संगमा भएका उपस्थितहरुलाई आधार मानि भाग लगाइ भोजन गर्न लाग्दा उपस्थित मध्येबाट १ भाग वढी हुन गयो । यस्तो भएको देखेर यो किन र कसरी भयो भनि आष्चर्य मानी यताउती खोजी गर्दा नजिकैको धुपिको रुखमा भान्जा लुकेर बसेको भेटी उनलाई त्याहाँबाट बोलाई भोजन स्थलमा ल्याई पहिला भोजन गराई पछि अरुले भोजन गरेको हुनाले तिनै भान्जालाई कुलमा राखी जोडि विन्द्राशिणी (भान्जा) र मामा क्षेत्रपाल बनाई २ कुल धनञ्जय ऋषिकुल रिजाल वंशले चलाई आएको किब्बदन्ती रहेको कुल पुजा धामी चिञ्जिवी रिजालले बताउनु भयो । तिनै भान्जा विन्द्राशिणी र मामा क्षेत्रपालका डाग्रे मार्फत कुलपुजा/देवली गरी कुल बुझाउने प्रचालन रिजालहरुमा रहि आएको हो । देवली १ वा ३ वा कुनै विजोडी वर्ष पारी प्राय गरेर जुनसुकै मासमा विवाहको लगन जुर्ने महिनामा भान्जा विन्द्राशिणीलाई कोरी पुजा र क्षेत्रपाल मामालाई पुजाको साथमा जिव वलि अर्थात बोकाको वलि चढाएर गर्ने गरिएको छ । देवली पुजाको लागि आवश्यक सामग्रीहरु धुप, नैवेद, जनैसुपाडी, धजापतका, लिङ्गा, काँचोधागो, अविर, जौ, तिल, दुध, फुलपाती, भेटी, चन्दन, पिठो, अक्ष्यता, दियो, कलश, दुना, टपरा, बलिको लागि बोका आदि । देवली पुजा विधि  भाईबन्धुहरु कुल बोलाएको बेला भेला बसी डाङ्ग्रे मार्फत सोधखोज गरी तिथिमिति तय गर्ने । तत्पस्चात तिथि र बार पारी अन्य बन्धुका घरहरुमा कुल बोलाउने (धामी बस्ने) र सोधखोज गर्ने । हरेक घरहरुको सरसफाई (लिपपोत) गर्ने (चोख्याउने) ।  भेलाले तोक गरिएको अघिल्लो रातमा घाँडचम्मर राखेको घरलाई मुलघर (गादीघर) ठानी सोहि घरमा थान थापी कुलधामी बसी पुन सोधखोज गर्ने ।  भोलिपल्ट विहान धामी तथा पन्नाहरुले केस काटी चोखो भई पुन कुल बोलाएर पुजा स्थलको मण्डल बार्न स्थानीय सामग्रीहरु जोडीजोडीको दरले तयार गरी गादीघर घुमाई बाटोमा देउराली थान स्थापना गर्ने । देउरालिमा थपना गाड्ने र कुल पुजा स्थलको मण्डल बार्ने (घेरबारा गर्ने) । कुल पुजा मन्दीर सफा गर्ने ।  गादी घरमा फिर्ता आई घाँडचम्मर खोली दियो झुल्काउने र घरघरमा वा स्थान अनुकुल बोका (बली) पर्छाउने । विहान गादी घरमा बालेको दियो ननिभोस भनेर रातमा कुर्ने ।  अर्को दिन विहान कुल बोलाई कुल पुजाको लागि सोलीडोली (दियो कलाश र त्यसको सुरक्षाको लागि तयार गरिएको डोली), लिङ्गा, बोका, कल्सेउली, कुडेउली, लगाएतका सबै पुजासामग्रीहरु जोडीजोडी पारी बाजागाजा समेत गरी अभिषेक गर्दै गादीघर घुमाई मन्दीर तर्फ जाने । जाँदा देउरालीमा लिङ्गा गाडी थपनामा काँचो धागो वेरी अविर लागाइ दुध धारी ३ फन्का परिक्रमा गरी शुभ साइतमा मन्दीर प्रवेश गर्ने । प्रवेश गर्दा प्रवेश ढोका पुर्व वा पश्चिमबाट हुनुपर्छ ।  पुजा सामग्री खिर, बाबर, रोटी, पुवा आदि पकाउने । मन्दीरको भित्री भागमा कुल पुजाको दुबैकोठा (विन्द्रशिणी र क्षेत्रपाल)मा गाइको गोवरले लिपपोत गरी १३/१८ को रेखि लगाई (पक्ष अनुसार उभौली भए ठाडो धेरै र उधौली भए तेस्रो धेरै) पाती, अक्षता, खिर, बाबर र घिउले प्रत्येक आँठामा पुजा गर्ने । वाहिरी भागमा अग्नी जगाउने स्थानको सफाई गरी लिङ्गा गाडी रेखि हालि सम्पुर्ण पुजा सामग्री तयार गरी अग्नी जगाउने । कुलदेताको ब्रामण वाक्यद्धारा हवन (होमादी) गर्ने ।  आँठा पुजा र हवन सकिएपछि आहुती दिदै बोका काटी क्षेत्रपाल पुजा कोठाको थपनामा बली दिने ।  उल्लेखित सम्पुर्ण कार्य सकिए पछि प्रसादी तयार गरी वितरण गर्ने । आगामी पुजा गर्ने समय तोक गरी सके पछि  पुजा विसर्जन गर्ने । तत्पस्चात पुन सोलीडोली, बाजागाजा सहित गादीघर फर्की घाँडचम्मर थन्क्याएपछि कुल पुजा/देवली पुर्ण भएको मानिनेछ ।