cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
श्रोडिङ्गर्विडाल
श्रोडिङ्गर्विडाल एक अस्ट्रियन भौतिकशास्त्रज्ञ अर्विन श्रोडिङ्गर् द्वारा १९३५ सालमा रचेको एक मानसप्रयोग हो ।
योगी नरहरिनाथ
जन्म, वाल्यकाल र शिक्षा
योगी नरहरिनाथको जन्म नेपालको मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रमा रहेको कर्णाली अञ्चलको कालीकोट जिल्ला अन्तर्गत लालू भन्ने गाउँमा विक्रम सम्वत् १९७१ फागुन १७ गते प्रातः सूर्योदय बेलामा भएको थियो। उनी भारद्वाज गोत्रमा आवद्ध ऋक्सेन थापा क्षत्रियका ख्याति प्राप्त कुलदीपक हुन्। योगी नरहरी नाथको बाल्यकालको नाम बलवीर कृष्ण थापा थियो । आठ वर्षकै उमेरमा ब्रतवन्ध गरिएका बलवीरसिंह ऋक्सेन थापाले वि.सं. १९८१ मा जुम्ला चन्दननाथ मन्दिरका महन्त छिप्रानाथ योगीसँग सन्न्यास लिएपछि मात्र उनको नाम योगी नरहरिनाथ रहन गएको थियो ।
व्रतवंधको लगत्तै घर छोडेका योगीजी पश्चिम नेपालको इतिहास अध्यायनका लागि प्रथम पुरुष हुन् । योगीजीले वि.सं. २०१२ तिर कष्टपूर्वक सङ्कलन गरेका प्रस्तर अभिलेख र ऐतिहासीक तथ्याङ्कहरूको थप वैज्ञानिक अध्यायन अनुसन्धान हुन सकेको छैन । उनले वारीको शिला खोजेजस्तो गरेर खोजेका छन् अभीलेखहरू, कृतिहरू र पश्चिम नेपालको इतिहाससँग सम्बद्ध दस्तावेजहरू ।
पतरिया
पतरिया कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
योगी नरहरिनाथ
योगीको शिखरिणी यात्राका काव्यात्मक विशेषताहरू
शिखरिणी यात्रा भित्रका २३७ वटा पद्य कविताका स्थूल आलोकमा योगीका काव्यगत विशेषताका साथै कालक्रमिक तथा सैद्धान्तिक विशेषताको अध्ययन गर्नु यस लेखको प्रमुख उद्देश्य रहेको छ।
अन्वेषणात्मकता
योगी नरहरिनाथ आजीवन परोपकाररत रहेको पाइन्छ। जीवनको अन्तिम घडीसम्म इतिहास, पुरातत्त्व, संस्कृति विषयक अन्वेषणमा लागेर परोपकारको पथ प्रदर्शन गर्ने योगीका एकएक क्रियाकलापबाट अनेक अनेक शिक्षा प्राप्त गर्न सकिनछ। यावत् क्रियाकलापमा अन्वेषणात्मक मानसिकता बोकेका योगीका काव्यहरू पनि अन्वेषणात्मक नै छन्। शिखरिणी यात्राभित्रका २३७ वटा कविता सबैमा अन्वेषणात्मकता पाइने हुनाले यसलाई अन्वेषणात्मक यात्रा-काव्य भन्नु समीचीन ठहर्छ। अन्वेषणात्मकतालाई  पुष्टि हुने केही काव्यांशहरू हेरौं।
गरौं सेवा भन्ने मुटु गरी दरो कम्मर कसी, पसी गैरापानी कतिकति घना जङ्गल पसी। बसी ऒडारैमा सुहगन गुहा गह्वर धसी। पुरातत्त्वान्वेसी भयर इतिहासै बटुलियो
गुफा गुम्बा माडू मड मठ मठी मन्दिर दरी, कुटी पाटी पौवा सतल जलधारा सकलका। कुवा नाउला नाउली गड गडि किला स्तूप घरका, लियौं हेरी मागी निखिल अभिलेख-प्रतिलिपि
प्रकृतिचित्रण
प्रकृतिचित्रणका आधारमा हेर्दा शिखरिणि यात्रा काव्य महाकवि देवकोटाका काव्यको नजिक देखिन्छ। प्रकृतिप्रयोगका सापेक्षतामा देवकोटा र माधव घिमिरेलाई स्वच्छन्दतावादी-यथार्थवादी कविका रूपमा देख्न सकिन्छ भने योगीलाई स्वच्छ यथार्थवादी कविका रूपमा पाउन सकिन्छ। अधिकांश स्वच्छन्दतावादी कविहरूले ध्वनि र प्रतीकको प्रयोगद्वारा प्रकृतिचित्रण गर्न रुचाएको पाइन्छ; तर योगीका कवितामा प्रकृतिको साक्षात् स्वरूपको दर्शन गर्न सकिन्छ। योगीका कवितामा प्रकृतिचित्रणका साथै राष्ट्रवादी स्वर पनि मुखरित भएको पाइन्छ। स्वच्छन्दतावादी कविहरू प्रकृतिको सुन्दर, शान्त एवम् कोमल रूपप्रति आकर्षित भएर त्यसैको गुणगानमा आफ्नी प्रेयसीको न्यास्रो मेटाउने गर्छन्, तर योगीका कवितामा यस प्रकारको प्रकृतिप्रेम पाइदैन। योगीहरूका लागि सुरा, सुन्दरी र सान्सारिक सुखभोग बाधक ठहर्छन्। उनीहरू सुन्दरता र कोमलतासँग होइन कठोरतासँग लड्दै लक्षप्राप्तिमा अघि बढिरहेका हुन्छन्।
प्रकृतिचित्रणका केही उदाहरणहरू:
अपामार्गो ऒदाल् बलु र लिगुडो सानसरस, जतूको कन्चीरो भदुरि सतुवा टाँकि कटुको।
कतै गीठी बोक्रा दुदि हरिमले बेल महला, कतै पानी सागै पनि नमिलदा निर्जल रह्यौं
हिमाली कर्णाली हिम जव तिला गण्डकिहरू, महाकाली मेची कनक कमला कौशिकिहरू।
बुढी सेती भेरी यति सुरनया रापति बबै, सबैमा श्रद्धाले स्नपन अनुसन्धान गरियो
राष्ट्रियता
योगीका कवितामा राष्ट्रियताको ज्वलन्त उद्घोष पाइन्छ। नेपालको इतिहास, भुगोल, पुराण, पुरातत्त्व, धर्म, दर्शन, जनजीवन, पशुपन्छी, वनस्पति, पर्यटकीय स्थानविशेष जस्ता राष्ट्रियताका प्रमुख पक्षलाई कवितामा यत्रतत्र उठाइएको छ। अन्य विशेषताका तुलनामा शिहरिणी यात्रा राष्ट्रियताले ऒतप्रोत भएको कविता मानिन्छ। यसमा राष्ट्रियता छता छुल्ल भएर पोखिएको छ। निस्वार्थ भावले राष्ट्रप्रति समर्पित योगीको प्रस्तुत काव्य सबैका लागि पठनीय बनेको छ। हामी नेपालीले सर्वप्रथम आफैंलाई चिन्न सक्नुपर्छ भन्ने भावका साथ कला, संस्कृति, आदर्श जस्ता विषयवस्तुप्रति कविता यसरी बोलेको छ। अनेकौँ प्राकृतिक रत्नलाई गर्भमा बोकेर हिमालय पर्वत लाखौं वर्षदेखि खडा छ हाम्रो सिरानीका रूपमा।
'''हाम्रो मौलिकता कतातिर गयो मूलस्थली हो कता ?
'''भाषाभूषण भेष संस्कृति कला आदर्श शैली कता ?
'''कस्मा छन् थरका थला तल हुँदा थारू कसोरी भयो ?
जेठो वेद हिमाल हो सकलको कैलास साछी छ यो
ऐतिहासिकता
प्रस्तुत ग्रन्थको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा यसको ऎतिहासिकतालाई लिन सकिज्छ। प्रस्तुत ग्रन्थको नाम ऐतिहासिक शिखरिणी यात्रा रहेबाट यस काव्यलाई ऐतिहासिक मान्न सकिन्छ । यति मात्र होइन काव्य सिर्जनाको प्रमुख उद्देश्य पनि ऐतिहासिक एवं पुरातात्त्विक विषयवस्तुमाथिको अन्वेषण र अनुसन्धान नै रहेको देखिन्छ । “हाजारौं लाखौं वर्षका इतिहास पुरातत्वको अङ्गुल्या निर्देश यो ऐतिहासिक ‘शिखरिणी यात्रा’ सूचना मात्र हो । उपलब्धि ‘इतिहास प्रकाश’ आदि मुद्रित अमुद्रित ऐतिहासिक पुरातात्विक ज्ञानको सामग्री हो । ऐतिहासिक साहित्य समेत रहस्यमय अद्भुत इतिहासबोधनिधि हो ।...... यो पुरातात्विक इतिह आस भन्ने इतिहास हो ।”। । योगीका निम्न लिखित आत्मस्वीकृतिहरूबाट पनि प्रस्तुत काव्यको ऐतिहासिकता एवं पुरातात्विकता प्रमाणित हुन्छ —
कदा कस्ता नीति स्थिति रिति थिये लेखि लिइए ।
'''कला शिल्प प्राणी जगत इतिहास प्रविदित
पुराना प्रत्यक्षै गरी इति ह आस स्व महिमा ।।
'''कतै ती वन मान्छे वसिकन छुटेका गिरिगुहा
'''कतै लाम्कानेका घर सरि वडारै पनि मिले ।
'''कतै ढ्याङ्रो ठोकी जडित जन बोकी वन लिने
पढाउने वनझाँक्री वसति घनघोरै वन मिले ।।
उपर्युक्त श्लोकहरू नमुना मात्र हुन् । यसैगरी काव्यका प्रत्येक श्लोकले प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा इतिहास बोलेका छन्, पुरातइभ्व घोलेका छन् । यसभित्रका प्रत्येक श्लोक, पङ्क्ति र शब्दबाट ऐतिहासिकता र पुरातत्व प्रस्फुटित भएको छ । समग्रमा योगी स्वयं ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक प्रतिमूर्ति भएकाले उहाँसँग सम्बन्धित कृतिहरू, अन्वेषणहरू ऐतिहासिक र पुरातात्विक नहुने प्रश्न नै आउन सक्दैन ।
चित्रमय प्रस्तुति
प्रस्तुत काव्यको अर्को महइभ्वपूर्ण विशेषता भनेको यसको चित्रात्मक प्रस्तुति हो । यसमा रहेका जम्मा २३७ वटा श्लोक मध्ये ११५ वटा श्लोक प्रत्येकमा चित्रात्मक प्रस्तुति रहेको छ । प्रत्येक श्लोकका सिरानमा सुन्दर हस्तलिखित चित्र राखिएको छ । योगी प्रभातनाथद्वारा लेखिएका प्रस्तुत चित्रहरू यथातथ्य रूपमा कविताको भावाभिव्यञ्जन गर्न समर्थ भएका छन् । यहाँ कविता र चित्रको तादात्म्य नङ र मासु जस्तै भएर रहेको पाइन्छ । ११५ श्लोक कविता प्रत्येकको चित्रानुवाद अथवा चित्रमय वर्णन हुनु भनेको सारै ठूलो कुरा हो । त्यसमा पनि छायानुवाद नभएर भावानुवाद भएको छ । नेपाली कविताको इतिहासमा यस्तो कार्यलाई ‘न भूतो न भविष्यति’ भनेर ठोकुवा पनि गर्न सकिन्छ । नेपाली साहित्यका वरिष्ट समालोचकहरूमध्ये कसैका आँखामा यो काव्य परिदिएको भए योगी नरहरिनाथलाई पनि प्रयोगवादी कविका रूपमा प्रतिष्ठापित भएको देख्न पाइन्थ्यो । तर ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदा च न’ मा विश्वास गरी राष्ट्रका लागि, राष्ट्रको इतिहास र संस्कृतिका लागि मरिमेट्ने एउटा निष्णात कविलाई कसले पो वास्ता गथ्र्यो र ! त्यसैले योगीलाई कविका रूपमा पत्याइदिने समालोचकहरू त्यति देखिएनन् । ‘स्वदेशो भुवन त्रयम्’ भन्ने एउटा महान् देशभक्तलाई कसैले चिन्न सकेनन् । यस ग्रन्थको पृष्ठ संख्या १५१ देखि १७१ सम्मका कविताहरू चित्ररहति छन् । यसको कारण योगी स्वयंको उद्गार यस्तो रहेको छ—आर्थिक कृशताले यहाँदेखि तलका चित्र दिन नपाई शब्दचित्र मात्र प्रस्तुत गरिन्छ । अग्रिम संस्करणमा प्रयास गरिने छ ।
काव्यमय यात्रावर्णन
नेपाली साहित्यको इतिहासमा यात्रा साहित्यको महत्त्वपूर्ण स्थान रहेको छ। नेपाली साहित्यको इतिहासमा यात्रा साहित्यको महइभ्वपूर्ण स्थान रहेको छ । आजसम्म नेपाली भाषामा लिखित यात्रा साहित्यमा अधिकांश ‘यात्रा–निबन्ध’ रहेको पाइन्छ । ‘यात्रा निबन्ध’लाई ‘नियात्रा’ पनि भन्ने गरिन्छ । यहाँ ‘नियात्रा’ साहित्य निकै फस्टाएको पाइन्छ भने काव्यमय यात्रा साहित्यमा खडेरी नै परेको छ । यसै अवस्थामा योगी नरहरिनाथको ‘शिखरिणी यात्रा’को प्रादुर्भाव भएको छ । यसबाट नेपाली यात्रा साहित्यको उद्यान सजाउने कार्यमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पुगेको छ ।
यात्रा निबन्धमा भन्दा ‘शिखरिणी यात्रा’मा अलिक फरक विशेषताहरू पाउन सकिन्छ । नियात्रामा थोरै कुरा भन्न धरै लेख्नु पर्छ भने यात्रा काव्य सूत्रात्मक हुन्छ र यसमा थोरैबाट धेरै भन्न खोजिएको हुन्छ । यात्रा काव्यले समयको बचत गर्छ । यसले अधिक मनोरञ्जन प्रदान गर्दछ ।यसलाई सूर, तालमा गाउन पनि सकिन्छ । यसको भाषा तार्किक नभएर ध्वन्यात्मक हुन्छ । शब्दसौन्दर्यात्मक भाषाको प्रयोग यसको अर्को विशेषता हो । उपर्युक्त विशेषताहरू ‘शिखरिणी यात्रा’मा पाउन सकिन्छ ।
‘शिखरिणी यात्रा’ यात्रा–काव्य मात्र होइन । यो त यात्रा–चित्र र यात्रा निबन्ध समेतको त्रिवेणी हो । अर्को शब्दमा यो महइभ्वपूर्ण आयुर्वेदिक औषधि–हर्रो, बर्रो र अमला तीनै थोक मिसाई तयार पारिएको ‘त्रिफला’ हो । यसलाई नेपाली साहित्य, संस्कृति, कला, पुरातत्व, इतिहास लगायत अन्य विषयहरू समेतको जिज्ञासा मेट्ने अचूक औषधिका रूपमा लिन सकिन्छ ।
छन्दोबद्धता
छन्दले कविताको भाव र लयलाई नियमबद्ध बनाउँछ । यसमा निश्चित सङ्ख्याका अक्षर, मात्रा, गति, यति, लय, स्वर आदिको समन्वय गरिएको हुन्छ । प्रस्तुत काव्यमा छन्दशास्त्रीय नियमअनुसार ‘शिखरिणी’ छन्दको प्रयोग भएको छ । यो समवृत छन्द हो । यसका प्रत्येका श्लोकमा चार पाउ हुन्छन् र प्रत्येक पाउ हरेक हिसाबले समान हुन्छन् :
'''शिकारीको गोली कुटिल मुख बोली इनि दुवै
यकै लाखौं मार्ने कुटिल मुख वोली छिन छिनै ।।
शिखरिणी छन्दमा लेखिएको उपर्युक्त कवितांशमा निम्न लिखित नियम समूहको प्रयोग भएको पाइन्छ :
कालक्रमिक तथा सैद्धान्तिक विशेषता
योगीको शिखरिणी यात्रालाई कालक्रमिक तथा सैद्धान्तिक द्रृष्टिबाट निम्नानुसार अध्ययन गर्न सकिन्छः-
मन्दोधरी
पौराणीक कालमा लंकाका राजा रावणकी पत्नीको नाम मन्दोधरी थियो। हिन्दू धर्म ग्रन्थहरूका अनुसार रावणले महादेवको ठुलो तपस्या गरेकाले उ भगवान सदाशिवको ठुलो भक्त थियो। रावण सधैँ शिवजीको ताण्डव नृत्यको बेलाम बाजा बजाएर शिव भजनहरू गाएर भगवान शिवलाई खुसी पार्थ्यो। यसै क्रममा एक दिन भगवान शिवले गाँजाको नसामा उन्मत्त भएर खुसी हुँदै रावणलाई भने- "राजन! म तिम्रो स्तुतीले धेरै खुसी छु तिमीले म सँग मागेको चिज म दिन तयार छु।" यो सुनेर रावणले चलाखी गर्दै भन्यो- "प्रभु! यदी मैले मागेको चिज दिनु हुन्छ भने हजुरको काखमा बस्ने पार्वती दिनुहोस्।" यो सुनेर भगवान शिवले ल लैजा भनेर पार्वती साथ लगाई दिनु भयो। यसरी भांगको नसामा मातेर शिवजीले आफुलाई रावणको पछि लगाई दिएकाले पार्वतीले भगवान विष्णूको ध्यान गर्न थालिन्। त्यो थाहा पाएर भगवान बिष्णूले ब्राह्मणको भेष गरेर पार्वती सहित लंका तिर जाँदै गरेको रावणलाई सोधे- "महासय! तपाईँको हो ? यी तपाईँले ल्याएकी नारीको हुन् ?" तब रावणले आफ्नो परिचय दिएर महादेवबाट पार्वती मागेर ल्याएको कुरा बतायो। तब भगवान विष्णूले हाँस्दै भने। "हे राजा रावण! तपाईँलाईत शिवजीले ठगेर यी नकली पार्वती बनाएर पो दिए छन्। असली पार्वती त कैलाशमैँ छन् महादेवले आफुले ओछ्याइ राखेको बाघको छालामा लुकाएर राखेका छन्।" यो सुनेर रावण फेरी कैलाश गएर शिवलाई दिने भए असली पार्वती दिनु यी नकली पार्वती लग्दैन भनी फर्कायो। अब महादेवको नसा उत्री सकेको थियो होसमा भएका महा देवले यदी असली पार्वती लैजाने भए पार्वतीको तपश्या गरेर उनलाई खुसी पारेर लैजा भनेकाले रावणले पार्वतीको घोर तपस्या गरेको थियो। पछि पार्वती रावणको तपस्या देखी खुसी भएर मन्दोधरीको रूप लगेर जन्मेकी थिइन्।
योगी नरहरिनाथ
धारागत अध्ययन
........ जुन कलाकृति वा साहित्य रचना शाश्वत मूल्य एवं महत्त्वका हुन्छन् र कुनै पनि देश तथा कालको सीमामा साँघुरिएर रहदैनन् र कालजयी हुन्छन्, तीनै यथार्थमा उच्चकोटिका वा क्लासिकल ठहर्छन् । अर्को शब्दमा क्लासिकल साहित्यले युगजीवनका त्यस्ता तत्व वा युग चेतनालाई आत्मसात् गरेको हुन्छ, जसको उपयोगिता र सार्थकता सार्वकालिक एवं सार्वदेशिक हुन्छ ।
योगीको ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यभित्र यस वादका अधिकांश अभिलक्षण प्राप्त गर्न सकिन्छ । किनभने प्रस्तुत काव्य परिष्कृत, परिमार्जित र आधुनिक छ । त्यसैगरी नीति–शिक्षा र सुधारवादी स्वरहरू पनि प्रत्यक्षतः यसमा मुखरित भएको पाउन सकिन्छ । शास्त्रीय छन्दमा लेखिएको यस काव्यमा आध्यात्मिक दर्शन, दार्शनिक चिन्तन, ऐतिहासिकता, अन्वेषणात्मकता यात्रा–सन्दर्भ जस्ता विषयवस्तुहरू रहेको पाइन्छ । ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक मूल्य र महत्त्वका विषयमा रचना गरिएको प्रस्तुत काव्य सार्वदेशिक एवं सार्वकालिक भएकाले लेखनाथ, सोमनाथप्रभृति कविहरूका कृतिझैं यो कृति पनि शास्त्रीयतावादको एउटा बन्न पुगेको पाइन्छ ।
शास्त्रीयतावादी धाराका साथसाथ यस काव्यलाई आधुनिक धारा अन्तर्गत पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ । कविशिरोमणि लेखनाथका काव्यमा शास्त्रीयतावाद र आधुनिकता दुवै पाइएझैं कवि नरहरिनाथका काव्यमा पनि उक्त दुवै प्रवृति पाउन सकिन्छ । निम्न लिखित विशेषताहरू आधुनिताका परिचायक हुन् र योगीका काव्यमा पनि प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा यस्ता विशेषताहरू रहेका पाइन्छन् : - तथ्यको खोजी र परीक्षण गरी निष्कर्ष निकाल्नेतर्फ अभिमुख हुनु, - परम्परित स्थापनाका स्थानमा प्रयोगात्मक र खोजमूलक ढङ्गले नवीन परिपाटीको निर्माण गर्नु, - वस्तुपरक विश्लेषणलाई बढी प्राथमिकता दिनु ।
‘ऐतिहासिक शिखरिणी यात्रा’ काव्य एउटा नितान्त नौलो प्रयोग हो । तथ्यको वस्तुपरक अन्वेषण गरी निष्कर्षमा पुग्ने कुरालाई आफ्नो प्रमुख लक्ष्य बनाउने कार्यमा काव्य अघि बढेको पाइन्छ जस्तै कठिन परिस्थितिको समाधान गर्न पनि पछि नपरेका यथार्थहरू कविताले बोलेका छन् । अन्वेषणात्मक आन्दोलनका विषयमा लेखिएका योगीका कविताहरू अत्यन्त क्रान्तिकारी छन् । आधुनिकताको प्रमुख गुण यो पनि हो । विभिन्न किसिमका प्रयोगहरू पनि आधुनिकताभित्रै पर्छन् । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने यो काव्य पर्यटन र पर्यावरणमा आधारित प्रयोगको एउटा नमुना हो । छन्दवादी कविहरूमा रुढ भइसकेको अन्त्यानुप्रासिक योजनालाई शिथिल पार्नु आधुनिकताको अर्को उदाहरण हो । यसरी यहाँ परम्परालाई तोडेर नवीन परिपाटीको स्थापना गर्न खोजिएको छ । प्रमाणका लागि तलको एउटा श्लोक हेरौं :
'''कतै ध्वाँ ध्वाँ वग्ने तलि हिमनदी माथि हिमका,
'''अथाह कोशौंका हिंडि पर गुहा भेटि बसियो ।
'''शयौं वर्षे लामा सित पनि पुरातत्व बुझियो,
कपालै कङ्कालै हिमपुरुषका स्थूल नि मिले ।
सिद्धान्तगत अध्ययन
शिखरिणी यात्रालाई सिद्धान्तगत समुच्चय अन्तर्गत परिष्कारवाद, यथार्थवाद, अस्तित्ववाद, पर्यटन तथा पर्यावरणवाद जस्ता उपसमुच्चयहरूका सापेक्षतामा अध्ययन गर्न सकिन्छ । यी उपसमुच्चयमध्ये परिष्कारवादको चर्चा धारागत अध्ययनका क्रममा भइसकेको छ । यहाँ चर्चा गरिने अर्को उपसमुच्चय हो यथार्थवाद । यथार्थ भनेको जस्ताको तस्तै अर्थात् वास्तविकता जे हो त्यही नै हो भन्ने कुरामा सबैजसो समालोचक सहमत देखिन्छन् । यस काव्यमा कविले अन्वेषणका क्रममा देखेका, भोगेका, अध्ययन गरेका कुराहरूको यथातथ्य वर्णन गरेको पाइन्छ । खास गरेर कला साहित्यका सन्दर्भमा यथार्थ जीवन र खसोखास तथ्यलाई निष्पक्ष र निडर भई पूरा इमान्दारीका साथ ठीकठीक तरिकाले अथवा भनूँ वस्तुगत ढङ्गले तिनका कटु, नराम्रा र वेदनादायी कुराहरूलाई समेत कत्ति पनि तलमाथि नपारी र तिनको आदर्शीकरण नगरीकन चित्रण–अङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता वा सिद्धान्त नै रियालिज्म वा यथार्थवाद हो । यस भनाइसँग सामञ्जस्य राख्ने योगीको प्रस्तुत काव्य सिद्धान्ततः यथार्थवादी भएको मान्न सकिन्छ । ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यलाई अस्तित्ववादको आलोकमा पनि अध्ययन गर्न सकिन्छ । अस्तित्ववाद मूलतः दर्शनपरक सिद्धान्त हो । सर्वप्रथम पश्चिमी विद्वान्द्वारा यो सिद्धान्त प्रतिपादित भएको पाइन्छ । पश्चिमी विद्वान्का साथसाथ पूर्वेली विद्वान्हरूले पनि यसबारेमा आ-आफ्ना धारणा अघि सारेका छन् । एकजना नेपाली विद्वान्को भनाइ यसप्रकार रहेको देखिन्छ — ‘यहाँनिर पूर्वीय अद्वैत वेदान्तदर्शनसित यो अस्तित्ववादको किञ्चित् तुलना गर्न मन लाग्छ किनभने पूर्वीय वेदान्त दर्शन र यो पाश्चात्य अस्तित्ववाद दुवै नितान्त व्यक्तिवादी चिन्तन-प्रवृत्ति (अहं ब्रह्मास्मि) हो । दुवै थरी दर्शनले मान्छेको वैयक्तिक जीवनलाई नै आफ्नो चिन्तनको मूल केन्द्र बिन्दु बनाउँदै त्यसलाई सार्थक र मूल्यवान् तुल्याउन चाहेको देखिन्छ । यस प्रकार नितान्त व्यक्तिवादी दृष्टिले मात्र होइन, अपितु तात्त्विक दार्शनिक दृष्टिले पनि यी दुवै दशर्न उस्तै उस्तै लाग्छन् ।
एकोऽहं बहुस्याम मा विश्वास राख्ने योगी नरहरिनाथ अद्वैतवादी दार्शनिकका रूपमा प्रतिष्ठापित नाम हो । योगीले अहं ब्रह्मास्मि लाई ओं को पर्याय मानेको, बेदो ऽ खिलो धर्ममूलम्, ईशावास्यमिदं सर्वम्, सर्वं खल्विदं ब्रह्म, खम् ब्रह्म समेत लाई आफ्नो मूल मन्त्र ठानेको हुनाले प्रस्तुत काव्यमा पनि प्रत्यक्षतः अस्तित्ववाद मगमगाएको पाउन सकिन्छ, किनभने कविभित्र रहेको विचारधाराको प्रभाव काव्यभित्र पनि प्रतिविम्बित नभइरहन सक्दैन । ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यलाई पर्यटन र पर्यावरणका सापेक्षतामा अध्ययन गरेको खण्डमा यसमा स्पष्टतः उत्तरआधुनिकता मुखरित भएको पाइन्छ; किनभने उत्तरआधुनिकतावादले तात्त्विक अनिश्चितता, गहनताको अभाव, बहुलवादको स्वीकार, खण्डखण्डलाई जोडजाड गरी मिलाउने प्रवृत्ति, सुसङ्गति र सामञ्जस्यको अभाव, विधाभञ्जन र विधामिश्रण जस्ता कुरा मात्र नबुझाएर वर्तमान समयको सबैभन्दा बढी चासोको विषय रहेको पर्यटन-पर्यावरणलाई पनि बुझाउँछ । '''जे. युरीले''' पर्यटनलाई उत्तरआधुनिक समाजको साँस्कृतिक अभिव्यक्ति मानेका छन् । यात्राजन्य मनोरञ्जन पर्यटन हो । यस रूपमा नेपाली साहित्यमा नियात्रा निकै फस्टाएको छ । यात्राका साथ हुने दुःखसुखानुभव नै पर्यटन हो ।’
वास्तवमा वर्तमान युगको एउटा प्रमुख माग पर्यटन र पर्यावरण हो । पर्यटन विभिन्न उद्देश्यपूर्तिका निम्ति गरिन्छ । कसैका लागि पर्यटन मनोरञ्जन हो भने कसैका लागि अध्ययन र अनुसन्धान हो । त्यसै गरी कसैका लागि यो शुद्ध संस्कृतिको विषय हो भने कसैका लागि साहित्य लेखनको विषय पनि हो । योगीको ‘शिखरिणी यात्रा’ विशुद्ध अध्ययन र अनुसन्धानका निमित्त हो र त्यही अध्ययन र अनुसन्धानलाई नै योगीले हल्का मनोरञ्जनका रूपमा लिएको पाइन्छ । यस अनुसार अध्ययन गर्दा शिखरिणी यात्रा आधुनिकोत्तर काव्य बन्न सकेको पाइन्छ । नेपाली साहित्यमा प्रसस्त नियात्रा लेखिएका पाइन्छन्, तर ‘शिखरिणी यात्रा’ सद्दश काव्य अद्यावधि लेखिएको पाइँदै न । यो कृति अन्य उत्तरआधुनिक कृतिभन्दा नितान्त पृथक् रूपमा रहेको देखिन्छ । यसमा कयात्रा, नियात्रा र चियात्रा गरी एकै ठाउँमा तीन यात्रा समेटिएका छन् । ‘कयात्रा’ शिखरिणी छन्दमा नेपालीमा छ; ‘नियात्रा’ (कयात्राको भावानुवादका रूपमा) हिन्दी भाषामा छ; अनि ‘चियात्रा’ ( चित्रमय यात्रावर्णन) पनि ‘कयात्रा’कै भावानुवादका रूपमा आएको छ । ‘चियात्रा’ बहुभाषिक छ भन्ने कुरा माथि नै उल्लेख भइसकेको छ । यसभित्रको चित्रद्वारा संसारका जुनसुकै भाषाभाषीले पनि कविताको मर्म सजिलै अध्ययन गर्न सक्छन् ।
पर्यटनभन्दा पर्यावरण अझ आधुनिकोत्तर विषय हो । प्रस्तुत काव्यको अर्को सन्देश पर्यावरणीय प्रेम पनि हो । वनजङ्गलको विनाश, कीटनाशक औषधिको बढ्दो प्रयोग, त्वरित गतिमा रहेको शहरीकरण, कलकारखानाबाट उत्पन्न प्रदूषित धुवाँ आदिको प्रभावबाट प्रदूषणको शिखरतिर चढ्दैगरेको पर्यावरणीय प्रदूषणलाई जोगाउन पूर्वीय वैदिक विज्ञान मात्र एउटा अचूक उपाय हो भन्ने कुरालाई मध्यनजर गरी यसको शुद्धीकरणका लागि योगीबाट एउटा उदाहरणीय कार्य भएको छ । '''अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः । यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भव ।।
भन्ने शाश्वत् उक्तिलाई चरितार्थ गर्न मन, वचन र कर्मले सदा लागिरहने योगीका यज्ञसम्बन्धी महान् कार्यबाट पर्यावरण सन्तुलनमा सहयोग पुगी त्यसको फल प्राणि मात्रले पाउने हुनाले योगीलाई एउटा सशक्त पर्यावरणवादी व्यक्तिका रूपमा लिन सकिन्छ । प्रस्तुत काव्य पनि योगीको उपर्युक्त प्रमुख मान्यताबाट अछुत रहन सकेको छैन । किनभने यस काव्यमा पर्यावरणीय प्रेम स्पष्टतः अभिव्यञ्जित भएको छ । अहिंसा परमो धर्मः मा विश्वास राख्ने योगी पर्यावरण संरक्षण र संबर्धनका प्रमुख हिमायती भएर एउटा नितान्त नयाँ (आधुनिकोत्तर) प्रयोग कर्ताका रूपमा प्रतिष्ठापित भएका छन् ; त्यसैले उनलाई आधुनिकोत्तर कविका रूपमा समेत उचित स्थान उपलब्ध गराउन अग्रज समालोचकहरूको ध्यान यतातिर आकृष्ट हुनु बाञ्छनीय देखिन्छ
उपसंहार
प्रस्तुत लेख ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यको वस्तुगत विश्लेषणमा केन्द्रित छ । यसको प्रमुख उद्देश्य विभिन्न कोणबाट यस काव्यको विश्लेषण गर्नु र योगी नरहरिनाथलाई एउटा आधुनिक/आधुनिकोत्तर काव्यकारका रूपमा प्रतिष्ठापित भएको देखाउनु रहेको छ । ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्य मूलतः अन्वेषणपरक छ । यसको दोस्रो विशेषता भनेको प्रकृतिचित्रण हो । यसो भएता पनि यस काव्यका रचनाकारलाई स्वच्छन्दतावादी कवि नभनेर स्वच्छ–यथार्थवादी कवि भन्नुपर्ने हुन्छ, किनभने यस काव्यभित्र प्रकृतिचित्रण भएका कवितामा राष्ट्रवादी रङ्ग भरिएका छन् र ती अत्यन्त चहकिला छन् । प्रस्तुत काव्य क्रान्तिकारी कविको शान्तिपूर्ण काव्यका रूपमा प्रतिष्ठापित भएको छ । यस काव्यको अर्को विशेषता भनेको ऐतिहासिकता हो । यहाँ यत्रतत्र ऐतिहासिकता प्रतिविम्बित भएको छ । यस काव्यको नयाँ नौलो विशेषता भनेको यसको चित्रात्मक प्रस्तुति हो । सुरुका ११५ वटा कविताहरूलाई चित्रमा समेत अध्ययन गर्न सकिन्छ । चित्रको भाषा विश्वभाषा भएकाले विश्वका कुनाकुनामा रहेका हरेक भाषाभाषीले कविताको स्वाद लिन सक्छन् ।
प्रत्येक कविताभन्दा माथि चित्र छ भने तल हिन्दीमा निबन्धमय भावानुवाद छ । त्यसैले हिन्दीभाषीका निमित्त पनि यो काव्य त्यत्तिकै लोकप्रिय भएको छ । छन्दमा लेखिएको यो काव्य छन्दको शास्त्रीय नियममा बाँधिएको छ । ‘शिखरिणी’ छन्दमा लेखिएको प्रस्तुत काव्यलाई सामान्य पाठकले पनि मजासँग लय हाली गाउन सक्छन् । शास्त्रीय नियममा आबद्ध भएतापनि यो काव्य अन्त्यानुप्रासमा बाँधिएको छैन । छन्दोबद्ध कविताका क्षेत्रमा यो एउटा क्रान्ति हो र आधुनिकताको परिचायक पनि । ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यलाई विभिन्न आधारमा अध्ययन विशलेषण गर्न सकिन्छ । धारागत अध्ययनका आधारमा यसलाई शास्त्रीयतावादी धारा र आधुनिक धारा अन्तर्गत विश्लेषण गरिएको छ भने सिद्धान्तगत अध्ययनका दृटिले यसलाई परिष्कारवाद, यथार्थवाद, अस्तित्ववाद तथा पर्यटन र पर्यावरणवादभित्र समेटी अध्ययन गरिएको छ । त्यसैगरी रूपगत अध्ययनका आधारमा यो छन्दोबद्ध कविता हो । त्यस्तै गठनगत दृष्टिबाट पर्यालोचन गर्ने हो भने यसलाई सरल बनोट अन्तर्गत अध्ययन विश्लेषण गर्न सकिन्छ भने प्रयुक्तिगत दृष्टिमा यसलाई सामान्य शैली भएको काव्यका श्रेणीमा राखेर विवेचन गर्न सकिन्छ । प्रस्तुत काव्यमा राम्रोसँग अग्रभूमिको निर्माण गरेको छ । यसमा यत्रतत्र शब्दालङ्कारको प्रयोग भएको भेटिन्छ भने अर्थालङ्कारको प्रयोग कमै मात्रामा भएको पाइन्छ । सामान्य पाठकले समेत पचाउन सक्ने गरी अलङ्कारको प्रयोग हुनु यसको राम्रो पक्ष हो ।
शैली विज्ञानले कविताको संरचनागत अध्ययनलाई पनि महत्त्वपूर्ण मानेको छ । संरचनागत आधारमा अध्ययन गर्दा ‘शिखरिणी यात्रा’ को संरचना प्रगीतात्मक भएको र यसमा सो संरचनाका सबैजसो विशेषताहरू विद्यमान रहेको पाइएको छ । काव्यगत गुणले परिपूर्ण भएको ‘शिखरिणी यात्रा’ काव्यको अध्ययनबाट रचनाकारको आशु कवित्व प्रमाणित भएको छ । यस काव्यमा कतैकतै देखिएका पुनरुक्तिहरू र मात्रागत विचलनलाई पनि शैली विज्ञानले सकारात्मक विशेषताका रूपमा लिएको हनाले प्रस्तुत काव्यमा कुनै विशष किसिमको त्रुटि  वा आलोच्य विषय रहको पाइदैन । प्रस्तुत काव्यको विषय पर्यटन र पर्यावरण पनि भएकाले योगी नरहरिनाथ आधुनिक कविका रूपमा मात्र होइन आधुनिकोत्तर कविका रूपमा प्रतिष्ठापित भएका छन् ।
उचिडिह
उचिडिह बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
नेविस सुधार पार्टी
नेविस सुधार पार्टी (Nevis Reformation Party) सेंट किट्स र नेविसमा एउटा राजनीतिक दल हो | दल १९७०मा स्थापना गरियो | जोसेफ परि दलको नेता हो | २००४ संसदीय निर्वाचनमा दलले १६८८ मतहरू (७.५%, १ क्षेत्र) पायो |
क्रिस ल्यान
क्रिस ल्यान अस्ट्रेलिया का क्रिकेट खेलाडी हुन।
राष्ट्रीय विधि विश्वविद्यालय उड़ीसा
राष्ट्रिय विधि विश्वविद्यालय उडीसा भारतको राज्य उडिसामा अवस्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
लिखु तामाकोशी गाउँपालिका
'लिखु गाउँपालिका रामेछाप जिल्ला अवस्थित एउटा गाँउपालिका हो। यस गाउँपालिकामा ७ वटा वडाहरू रहेका छन्। पुर्वमा लिखु नदी र पश्चिममा तामाकोशी नदीको बीचमा यो गाँउपालिका रहेको छ। यि मध्ये तिल्पुड सबैभन्दा सुन्दर र नमुना वडा हो। यसका अध्यक्ष सुवास बोहोरा छन्।
पत्थर्दैहिया
पत्थर्दैहिया कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
जनक बहुमुखी क्याम्पस
जनक बहुमुखी क्याम्पस काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको मेथिनकोट-८मा अवस्थित एक कलेज हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ ।
छतिवन, डोटी
छतिवन नेपालको सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, सेती अञ्चलको डोटी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ५९५ वटा घर छन।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार छतिवनको जनसङ्ख्या ३४१९ छ। यस मध्य पुरुष ५२%, र महिला ४८% छन्।
हँसरा
हँसरा गुल्मी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
स्रोत
श्रेणी : विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
फेवा जलविद्युत
फेवा जलविद्युत कास्की जिल्लाको निर्माणाधीन परियोजना हो। यसको क्षमता १.०८८ मेगावाट छ।
कृष्णदत्त पनेरु
कृष्णदत्त पनेरु सुदूरपश्चिममा बसेर कलम चलाउने साहित्यकार हुन् । हाल उनको बसाई गोदावरी नगरपालिका अत्तरियामा छ ।
फेवा जलविद्युत
यो परियोजना पोखराको बिरौतमा छ।
कृष्णदत्त पनेरु
जीवनी
कृष्णदत्त पनेरु को जन्म बि. सं. १९९८ मङ्सिर २० गते बुवा हरिदत्त पनेरु र आमा कौशिला देवी पनेरुको कोखबाट डडेल्धुरा जिल्लाको अजयमेरु गा. बि. स. ६, सिम भन्ने गाउँमा भएको हो । प्राथमिक स्तरको अध्ययन डडेल्धुरा जिल्लामा नै गरेका पनेरु थप अध्ययनका लागि भारतको हरिद्वार तर्फ गएका थिए । त्यहाँ उनले संस्कृत, व्याकरण तथा साहित्यको अध्ययन गरेका थिए ।
उत्तरी उड़ीसा विश्वविद्यालय
उत्तरी उडीसा विश्वविद्यालय भारतको राज्य उडिसामा अवस्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
खर
खर नेपालको पहाडमा पाइने एक प्रकारको पोथ्रा वनस्पती हो। यसलाई किसानहरूले घाँसको रूपमा पनि प्रयोग गर्दछन। खरलाई सुकाएर घरको छाना छाउन पनि प्रयोग गरिन्छ।
सम्बन्ध राख् नागरिकहरूको अंदोलन
सम्बन्ध राख् नागरिकहरूको अंदोलन (Concerned Citizen's Movement) सेंट किट्स र नेविसमा एउटा राजनीतिक दल हो | दल १९८७मा स्थापना गरियो | भन्स अमोरि दलको नेता हो | २००४ संसदीय निर्वाचनमा दलले १९८२ मतहरू (८.८%, २ क्षेत्रहरू) पायो |
पर्सोहिया
पर्सोहिया कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
पाटन विमानस्थल
पाटन एयरपोर्ट महाकाली अञ्चल बैतडी पाटन नगरपालिका को पाटन बजार   मा पर्छ । यो एयरपोर्ट हाल बन्द अवस्था मा रहेको छ । राजधानी काठमाडौंबाट झन्डै १ हजार किलोमिटरको दूरीमा रहेको बैतडी जिल्लाको पाटन विमानस्थल २० वर्षदेखि बन्द अवस्थामा छ । शान्ति प्रक्रियामा आएको १० वर्ष बितिसक्दासमेत विमान नचल्दा यहाँका बासिन्दा निराश र आक्रोशित छन् । राजधानी काठमाडौंबाट बैतडी पुग्न सडक यातायातमार्फत २ दिन लाग्छ । विमान सञ्चालन नहुँदा बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउन यहाँका बासिन्दाले सबैभन्दा बढी खेप्नुपरको सास्ती र पीडा हो । आपत्कालीन अवस्थामा उपभोग गर्न पाउनुपर्ने अत्यावश्यक सुविधाबाट समेत वञ्चित भएका छन्, यहाँका बासिन्दा । पाटन विमानस्थल सञ्चालन नहुँदा हाल गौचरनमा परिणत भएको छ । विमान उडनुपर्ने धावनमार्गमा धुलो उडिरहेको छ । २०३४ सालमा सञ्चालनमा आएको बैतडीको पाटन विमानस्थल २०५२ सालदेखि पूर्णरूपमा बन्द भएको थियो । धावनमार्गको लम्बाइ ९ सय ५० मिटर रहेको विमानस्थल सुदूरपश्चिमको दोस्रो ठूलो विमानस्थल हो । सुदूरपश्चिममा कैलालीको गेटा विमानस्थल सबैभन्दा ठूलो विमानस्थलका रूपमा रहेको छ । पाटन विमानस्थलको संरक्षण समेत हुन नसक्दा अहिले गौचरणमा परिणत मात्र भएको छैन, भौतिक संरचनापनि तहसनहस भएको छ । प्रजातन्त्र स्थापना कालसँगै सञ्चालमा आएको विमानस्थल १० वर्षे द्वन्द्व शुरु हुनासाथ बन्द भएको थियो । हाल पाटन विमानस्थल गौचरन, खेलमैदान, सवारीसाधन सिक्ने मैदान र खच्चडहरूको बासस्थानको रूपमा परिणत भएको छ । बैतडी, दार्चुला, डडेल्धुरा र बझाङ जिल्लाको केन्द्र भागमा रहेको पाटन बैतडी जिल्लाको मिनी सदरमुकामको रूपमा पहिचान बनाएको छ । तत्कालीन एमाओवादीको सरकार रहेको बेला पर्यटनमन्त्री लोकेन्द्र विष्ट मगरले सुदूरपश्चिममा रहेका विमानस्थललाई तत्काल सुचारु गर्ने प्रतिबद्धता जनाए पनि यो पनि गफमै सीमित भएको छ । द्वन्द्वको क्रममा तत्कालीन माओवादीले बम हानेर विमानस्थलको कार्यालय र टावर पूर्णरूपमा ध्वस्त बनाएको थियो । शान्ति प्रक्रियामा आएको १० वर्ष बितिसक्दासमेत विमानस्थल कार्यालयको पुनर्निर्माण हुन सकेको छैन । विमानस्थलको धावनमार्ग र कार्यालय पुनर्निर्माणको पर्खाइमा रहेको छ । कार्यालय अलपत्र अवस्थामा छ । विमानस्थलको टावर पनि भग्नावशेषमा परिणत भएको छ । स्थानीयबासीले पटक–पटक सरकारसँग विमानस्थल सञ्चालनका लागि आग्रह गर्दासमेत कामले गति लिन नसकेको गुनासो गरेका छन् । विमानस्थल प्रयोगविहीन भए पनि संरक्षणतर्फ पनि सरकारको ध्यान जान सकेको छैन् ।
कुस्तीको इतिहास
आधुनिक कुस्तीको ईतिहास यसको लोकप्रियतामा विकाश संगै १९ औँ सताब्दि देखि सुरु भएको हो जसले गर्दा युरोपमा "ग्रेसो-रोमन र्रेसलिंग" को आधुनिक खेलकुद र ग्रेट ब्रिटेन तथा संयूक्त राज्य अमेरिकामा "फ्रिस्टाईल कुस्ती"  र "कलेजिएट कुस्ती"  को  विकाश भएको थियो ।  यस्ता खेलहरु २० औँ शताब्दीको सुरुदेखिनै भारी मात्रामा ख्याती प्राप्त गर्न थाले  । सन् १९२० को दशकमा कुस्तीलीई 'खेलकुद मनोरञ्जन' को रूपमा प्रस्तुत गर्न थालियो  ।
पुरातन
होमिनिड (बॉदरको प्रजाती) मा पनि कुस्ती देखावटी लडाई र प्रदर्शनको व्यवहारको रूपमा देखा परेको छ । दस्तावेज अनुसार कुस्तीको इतिहास सचित्र प्रतिनिधित्व देखि सुरु हुन्छ  ।  मङ्गोलियाको बयंकोंगोर प्रान्तमा रहेका गुफामा ७००० वर्ष पुरानो नियोलिथिक युगमा भिडले घेरिएर २ निर्वस्त्र मानिस अल्झिएर भिड्ने प्रविधिको प्रदर्शन गरिरहेको चित्रकलाहरु फेला परेका छन् । प्राचीन पूर्विय इराक मा "वेल्ट र्रेशलिंग" (कुस्तीको प्रकार) प्रारम्भिक समयदेखि नै लोकप्रिय रहेको थियो । ३००० वि. सं. वर्ष पहिले देखि ढुङ्गाको पेटीमा नक्काझी गरेको पाइएको छ जसमा ३ ओटा पेहलवानको जोडा देखाइएको छ । इराक को खाफाजीमा कुस्ती पकडका २ ओटा आंकडा भएको २६०० वि. सं. वर्ष पुरानो कांस्य मूर्तीको डाली फेला परेको छ  । फेला परेको मूर्तीमा खेलको प्रारम्भिक चित्रण गरिएको छ जसलाई इराकको राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा संरक्षण गरेर राखीएको छ  ।
सांकडा (मिश्रको विश्व सम्पदा क्षेत्र) मा स्थित 'खुमंहोतेप' र 'नियान्ख्खूम' को चिहानमा करिव २४०० वि. सं. वर्ष पहिले चित्रण गरिएको कुस्तीको आंकडा फेला परेको थियो । मिश्रमा प्रारम्भिक कुस्तीको अर्को प्रमाणको टुक्रा लगभग २३०० वि. सं. वर्ष पुरानो 'मिश्रको पुरानो राज्य'मा स्थित दार्शनिक पाह्होतेपको चिहानमा फेला परेको थियो । "नयॉ राज्य" (मिश्रको पुरानो राज्य) को अवधिमा (सन् २००० - १०८५) मिश्रित कलाको अतिरिक्त मिश्रित र नोवा (सुडानको दक्षिण कोर्डोफानमा सिथित नोवा पाहाडहरू मा बास गर्ने मानिसको समुह) पेहलवानको लडाइको कलाको चित्र उतारिएको छ। यस्ता पुरातन चित्रणहरु र नोवा पेहलवानहरूमा छुट्टै समानता फेला परेको छ । "बेनि हसन"(मिश्रको एक पुरातात्विक क्षेत्र तथा गाउँ) को 'निल उपत्यका' मा स्थित "मिडिल किंगडम" चिहानमा कुस्तीका ४०६ फेला परेका नमुनाहरूमा आधुनिक "फ्रिस्टाइल र्रेशलिंग" (कुस्तीको प्रकार) का लगभग सबै प्रविधिहरु देख्न सकिन्छ ।
बुद्धिकृष्ण लामिछाने
बुद्धिकृष्ण लामिछाने नेपालका लोक गीत सङ्कलक तथा गायक हुन । उनको जन्म २०१५ साउन १ गते भक्तपुर जिल्लाको बागेश्वरी गाविस वडा नं ३ मा भएको थियो । उनी किसान परिवारमा जन्मेका थिए । लामिछाने को नेपाली संगीत घास काट्ने खुर्केर गएर जिनेयेका थिय ।
योगदान
उनले लोक गायकको रूपमा लामो समय सम्म रेडियो नेपालमा योगदान दिएका छन् । उनले हिजो आजका कुरा, तितो सत्य लगायतका नेपाली टेलिशृङ्खलाहरूमा पनि अतिथी भूमिका निर्वाह गरेका छन् । उनले नेपाली सेनामा पनि योगदान दिएका छन् ।
डोरबहादुर विष्ट
ललितपुर जिल्लाको झरुवारासीमा जन्मेका उनले आफ्नो विषयमा मौलिक र प्रस्ट दिशानिर्देश गर्नसक्ने धेरै पुस्तकको रचनाकार पनि हुन। अङ्ग्रेजीमा प्रकाशित उनको "Fatalism and Development: Nepal's Struggle for Modernization" वहु चर्चित कृति मानिन्छ। विष्टको त्यही फ्याटालिज्म एन्ड डेभलपमेन्ट नामक किताब पढेरै नेपालका आदिवासी जनजाति, मधेसी, दलित, महिला, मुस्लिम, पिछडिएको र उत्पीडित क्षेत्रका अगुवाहरु नेपालमा रहेको जातीय, भाषिक, क्षेत्रीय, लिंगीय, धार्मिक, वर्गीय आदि विभेदविरुद्ध बुलन्द आवाज उठाउन थाले । वि.सं २०४८ सालमा जुम्ला पुगेका विष्टले चौधबीस क्षेत्रको विकास र सामाजिक रूपान्तरणमा निकै काम गरे । डिल्लीचौर गाविसको लासीमा कर्णाली इन्स्टिच्युट स्थापना गरे । विष्ट ०५२ पुस २५ गते सन १९९५ देखि घर (काठमाडौँ) जान्छु भनेर गाउँबाट हिँडेका उनको स्थिति अज्ञात रहेको छ ।
कहाँ हराए ?
डोरबहादुर विष्टले कर्णाली इन्स्टिच्युटका सचिव पूर्णबहादुर बोहोरालाई संस्था जिम्मा लगाई २०५२ पुस २५ मा चौधबीस छोडेका थिए । त्यसको दुई दिनपछि पुस २७ गते नेपाल वायु सेवा निगमको जहाजबाट नेपालगन्ज पुगे तर घर नगई बर्दिया हुँदै कैलाली चिसापानी गएको अनुमान गरिएको छ । त्यहाँबाट उनी कता गए, त्यसयता अत्तोपत्तो छैन । । बेपत्ता भएपछि उनले बनाएका संरचना टुहुराजस्तै भए ।
दाप्चा कृष्ण बहुमुखी क्याम्पस
दाप्चा कृष्ण बहुमुखी क्याम्पस काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको छत्रेबागमा अवस्थित एक कलेज हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ ।
बल्ब अफ भेस्टिब्युल
भेस्टिबुलर बल्ब कडा हुने तन्तुहरूबाट बनेका भगांकुरको आन्तरिक भाग हो, यसर्थ यसलाई क्लिटोरियल बल्ब पनि भनिन्छ।
द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद
द्वन्द्ववादी मान्यताअनुसार जीवन र जगतमा हुने सबै वस्तु, घटना र घटना प्रक्रियाहरूको उत्पत्ति, विकास र परिवर्तनको मूल कारण नै भौतिक तत्वको द्वन्द्वात्मक गतिमा निर्भर हुन्छ । संसारका सबै जैविक–अजैविक वस्तु, घटना, घटना प्रक्रिया, सङ्घर्ष र आन्दोलनहरू निरन्तर गति र परिवर्तनको प्रक्रियामा हुने गर्छ । यही सार्वभौम पद्धतिलाई नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद भनिन्छ । यो मार्क्स र एंगेल्सको लेखमा आधारित विज्ञान तथा प्रकृति को दर्शन हो। अर्थात वस्तु वा समाज परिवर्तन निरन्तर ऐतिहासिक प्रक्रियाको रूपमा हुने गर्दछ । त्यसैले यसलाई ऐतिहासिक द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद पनि भनिन्छ ।
द्वन्द्व र द्वन्द्वात्मकताः
कुनै पनि वस्तु, घटना र घटना प्रक्रियामा अन्तरनिहीत अन्तरविरोध वा विरोधाभाष नै द्वन्द्व हो । अर्थात मजदुर र मालिक अनि शासक र शासितबीचको अन्तरविरोध नै द्वन्द्व हो । यसैगरी पदार्थको गति तथा क्रिया र सम्बन्धमा हुने दुई विपरीत पक्षहरूबीचको अन्तरविरोधपूर्ण एकत्व नै द्वन्द्वात्मकता हो । यही अन्तरविरोधले नै कुनै पनि वस्तु वा समाजको अस्तित्व जीवित रहन्छ । यसलाई द्वन्द्वात्मकता भनिन्छ । संसारमा भएका सबै वस्तु, घटना र घटना प्रक्रियाहरू गतिशील, अन्तरविरोधपूर्ण, विरोधाभाषपूर्ण र प्रतिपक्षपूर्ण रहने सार्वभौम दृष्टिकोण वा विश्लेषण पद्धति नै द्वन्द्ववाद हो । वास्तवमा कुनै पनि वस्तु वा समाज अन्तर्गत गतिमा गतिशीलता र स्थिरता, क्रियामा क्रिया र प्रतिक्रिया र सम्बन्धमा शत्रुता र मित्रता जस्ता दुई पक्षबीच जुन एकत्व हुन्छ, त्यो नै द्वन्द्वात्मकता हो । यस्ता अन्तरविरोधी पक्षहरूको सङ्घर्षपूर्ण एकत्वमा नै कुनै पनि वस्तु वा समाजको अस्तित्व कायम हुन्छ । अर्थात् द्वन्द्वात्मकता भनेको वस्तु वा समाजलाई जीवन्त राख्ने जीवन रेखा हो । यसमा एङ्गेल्सले अझ प्रष्ट पार्दै भन्नु भएको छ कि द्वन्द्ववाद भनेको सार्वभौम अन्तरसम्बन्धहरूको विज्ञान हो । यस्तै लेनिनले यसलाई विपरीत तत्वहरूको एकताको सिद्धान्त भनेर व्याख्या गर्नुभयो । यसैगरी माओले वस्तुहरूको अस्तित्व र विकासको नियमलाई द्वन्द्ववाद भनेर परिभाषित गर्नुभयो । त्यसैले साँचो अर्थमा वस्तु वा समाजमा अन्तरनिहित अन्तरविरोध भनेको द्वन्द्व हो भने यिनीहरू बीचको विपरीत पक्षहरूबीचको टकराव नै द्वन्द्वात्मकता हो । यही टकरावकै नियम बमोजिम वस्तु वा समाजको विकास वा रूपान्तरण हुनेगर्दछ ।
पदार्थः
पदार्थ वा भौतिक तत्वलाई प्रधान ठान्ने पद्धति नै द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद हो । पदार्थको परिभाषा व्यापक रहेको छ । पदार्थ भनेको ज्ञानेन्द्रीयमार्फत हाम्रो जानकारीमा आउने वस्तुहरू हुन्, जुन तत्वबाट बनेका छन् । यसैलाई नै पदार्थ भनिन्छ । एङ्गेल्सको भाषामा पदार्थ भनेको सम्पूर्ण भौतिक वस्तुहरूको कुल योग हो । लेनिनले यसलाई चेतनाभन्दा बाहिर स्वतन्त्ररूपमा अस्तित्वमा रही मानव मस्तिष्कमा प्रतिविम्बित, चित्रित एवम् अनुभूत हुने वस्तुगत वास्तविकतालाई बुझाउने दार्शनिक भाव भनेका छन् । अर्को भाषामा देख्न वा छाम्न सकिने वस्तु, समाज वा घटना प्रक्रियालाई नै पदार्थ भनिन्छ ।
पदार्थको क्षेत्रः
प्रारम्भमा खास द्रव्यलाई मात्र पदार्थ भनिन्थ्यो तर विद्युत, चुम्बकीय क्षेत्र, एक्सरे र रेडियो तरङ्गको आविष्कारपछि यसको व्यापक क्षेत्रलाई पदार्थ मानिएकोछ । द्रव्य र क्षेत्र पदार्थको दुई विपरीत पक्षहरू हुन्, जसको अन्तरक्रियाबाट असङ्ख्य घटना प्रक्रियाहरूको अस्तित्व निर्धारण हुन्छ । पदार्थको क्षेत्र व्यापक रहेको छ । जीवन र जगतमा जताततै पाइने साथै हाम्रो व्यावहारिक जीवनको सम्पर्कमा आइरहने वस्तु नै वास्तवमा पदार्थ हो । ठोस, तरल र ग्यासनै पदार्थका रूपहरू हुन् । इलेक्ट्रोन, क्वान्टम र प्रोटोनहरूको आविष्कार पछि पदार्थ भनेको प्रत्यक्ष देखिने वा बोध हुने बृहत् वस्तुजगतमा मात्र सीमित छैन । योभन्दा फरक अयान्त्रिक नियमहरूबाट सञ्चालित सूक्ष्म जगत पनि पदार्थ नै हो । यो हाम्रो वरिपरिदेखि अबौँ प्रकाशवर्ष टाढासम्म फैलिएको छ ।
पदार्थको गतिः
सार्वभौमतः पदार्थ भनेको गतिशील हुन्छ । पदार्थमा अन्तरनिहित यही गतिलाई नै परिवर्तन भनिन्छ । अर्थात कुनै पनि वस्तु वा घटना एक अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा रूपान्तरण वा एउटा स्थानबाट अर्को ठाउँमा स्थानान्तरण हुने प्रक्रिया नै वास्तवमा गति हो । गति भनेको नै वस्तु वा समाजको अस्तित्व रक्षा गर्दै विकास र रूपान्तरण पद्धति हो । पदार्थको मुख्य गुण नै गति हो, जसले वस्तुलाई जीवित मात्र राख्दैन विकास एवम् रूपान्तरण गर्दछ । प्रकृति, जीवन, समाज र चिन्तनको हरक्षेत्रमा घट्ने समस्त घटनाहरूको ऐतिहासिक प्रक्रिया नै गति हो । यसलाई परिवर्तन र गतिशीलताको नियम पनि भनिन्छ । मूलतः संसारमा गति विनाको पदार्थ र पदार्थ विनाको गति हुनसक्दैन ।
गतिको रूपः
हरेक भौतिक पदार्थ गतिशील हुन्छ । गति पदार्थको सार्वभौम चरित्र हो । यही भौतिक पदार्थको गतिको पनि विभिन्न रूपहरू रहेको छ । विशेष गरेर यान्त्रिक गति, भौतिक गति, रासायनिक गति, जैविक गति र सामाजिक गतिहरू यसका रूपहरू हुन् । पिण्डलाई एउटा स्थानबाट अर्को ठाउँमा स्थानान्तरण गरिने पद्धति नै यान्त्रिक गति हो । यसैगरी पदार्थको ठोस, तरल र ग्यास पिण्डहरूको परमाणुको गति, तापको गति, विद्युतको गति, चुम्बकको गति अन्तर आणविक गति र नाभिकीय गतिसम्बन्धी सम्पूर्ण प्रक्रिया नै भौतिक गतिभित्र पर्दछ । त्यस्तै रासायनिक अणुहरूको संयोजन र वियोजनको गतिलाई रासायनिक गति भनिन्छ ।
त्यसैगरी समग्र जैविक अङ्गहरूमा चल्ने गतिलाई जैविक गति भनिन्छ । यता समाजमा हुने सम्पूर्ण ऐतिहासिक प्रक्रियाहरू सामाजिक गतिभित्र पर्छ । मानव समाज विकास र रूपान्तरणको गति नै सामाजिक गति हो । वस्तुगत समाजको यही साश्वत गतिकै कारण ठूलाठूला परिवर्तनहरू सम्भव हुँदैआएको इतिहास साछी छ । भौतिक वस्तुहरू गतिवान हुन आवश्यक निश्चित स्थान वा क्षेत्रलाई ओगट्ने सार्वभौमिक स्वभावलाई बुझाउने दार्शनिक अवधारणा नै दिक वा स्थान हो । त्यस्तै सबै वस्तु र घटना प्रक्रियाहरू निश्चित अवधिसम्म अस्तित्वमा रहने र लोप हुने क्रमलाई व्यक्त गर्ने दार्शनिक अवधारणा नै काल वा समय हो । यसकारण दिक् र काल गतिको महत्त्वपूर्ण रूप हो । यसरी पदार्थका रूपहरूको खासखास क्षेत्रमा निर्णायक भूमिका देखिन्छ ।
चेतनाः
भौतिकवादी दर्शनमा वस्तु प्रधान हुन्छ भने चेतना सहायक हुन्छ । माक्र्सको अनुसार जीवनले चेतना निर्धारण गर्दछ । वस्तुले चेतना निर्माण गर्दछ । चेतना भनेको सचेत अस्तित्व मात्र हो । अर्थात मानव मस्तिष्कको क्रियाको विशिष्ट गुण नै चेतना हो । यता मस्तिष्कद्वारा भौतिक वास्तविकताको प्रतिविम्ब उतार्ने कार्य चेतनाले गर्दछ । पदार्थको उपज एवम् पदार्थको गतिको सामाजिक रूपको एक विशिष्ट अभिव्यक्ति नै चेतना हो । यसको अन्तरवस्तुको निर्धारण भौतिक परिवेशद्वारा हुन्छ । चेतनाको मूल आधार भनेको भौतिक श्रम र व्यवहार हो । यसैगरी जैविक विकास र सामाजिक विकास यसको मुख्य आधारहरू हुन् । अर्को भाषामा तमाम वस्तु र समाजको चरित्र अनुरूप नै चेतना निर्धारण हुनेगर्दछ । यो भौतिक वस्तु र चेतनासम्बन्धी द्वन्द्ववाद हो ।
चेतनाको सारतत्वः
यसको उत्पत्ति श्रम वा सामूहिक क्रियाकलापहरूबाट हुन्छ । यो वास्तवमा सामाजिक क्रियाकलाप अन्तर्गत निर्माण हुने भएकाले यसको चरित्र सामाजिक हुन्छ । यसको अस्तित्वको मूल आधार नै समाज हो । भौतिक अस्तित्वको प्रतिविम्ब नै चेतना हो । मानिसको भौतिक अस्तित्व भनेको उसको सामाजिक जीवन प्रक्रिया भएकाले यो हाम्रो सामाजिक जीवनसँग गाँसिएको हुन्छ । अझ वर्गीय भौतिक समाजमा चेतना पनि वर्गीय हुन्छ । यसको निर्माणमा इतिहासको ठूलो योगदान रहेको छ । चेतनाको चरित्र सामाजिक हुन्छ, जसले गर्दा यसको निर्माणमा शिक्षा, सूचना र सञ्चार माध्यमहरूको समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । निष्कर्षः
संसारका सबै वस्तु र घटनाहरू गतिशील हुन्छ । कुनै पनि वस्तुमा रहेको द्वन्द्वात्मक गतिद्वारा नै विकास वा रूपान्तरण सम्भव हुँदैआएको छ । यो जीवन र जगतलाई बुझ्ने भौतिकवादी मान्यता हो । वस्तुमा अन्तरनिहित आन्तरिक सङ्घर्ष नै द्वन्द्व हो । यता वस्तुभित्रको विपरीत पक्षहरू बीचको एकत्व नै द्वन्द्वात्मकता हो । वस्तुको यही चरित्रको कारण परिवर्तन सम्भव हुन्छ । मानव समाजमा पनि मजदुर र मालिक साथै शासक र शासितहरूबीच अन्तरविरोध हुन्छ । दुवै पक्षबीचको सङ्घर्षपूर्ण एकत्वमा मजदुर र मालिक र शासक र शासितहरू अस्तित्वमा रहन्छन् । द्वन्द्वात्मक ऐतिहासिक भौतिकवादी मान्यता अनुरूप नै वस्तु वा समाजको विकास र रूपान्तरण हुँदै आएको छ । यो ऐतिहासिक रूपमा निरन्तर विकास भइरहने निरन्तर प्रक्रिया हो । यही भौतिकवादी प्रस्थापना अनुरूप संसारमा तानाशाही शासनहरू ढलेको छ भने जनताको न्यायपूर्ण राज्य व्यवस्थाहरू स्थापना भएको छ ।
मलगुझा
मलगुझा नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ब्ल्याक टेल्ड गडविट (Black-tailed Godwit) भनिन्छ।
कुलेखानी-२ जलविद्युत
कुलेखानी-२ जलविद्युत मकवानपुर जिल्लाको निर्माणाधीन परियोजना हो। यसको क्षमता ३२ मेगावाट छ।
सम्बलपुर विश्वविद्यालय
सम्बलपुर विश्वविद्यालय भारतको राज्य उडिसामा अवस्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
ब्रज भाषा
ब्रज भाषा मूलत: ब्रज क्षेत्रको बोली हो। (श्रीमद्भागवतका रचनाकालमा "व्रज" शब्द क्षेत्रवाची भएको थियो। विक्रमको १३औं शताब्दीदेखि लिएर २०औं शताब्दीसम्म भारतका मध्य देशको साहित्यिक भाषा रहेको कारण ब्रजको यस  जनपदीय बोलीले आफ्नो उत्थान एवं विकासका साथ आदरार्थ "भाषा" नाम प्राप्त गरे र "ब्रजबोली" नामले होइन, अपितु "ब्रज भाषा" नामले विख्यात भएको छ। आफ्नो विशुद्ध रूपमा  यो आज पनि आगरा, धौलपुर, मथुरा र अलीगढ जिल्लाहरूमा  बोली जान्छ। यसलाई  हामी "केन्द्रीय ब्रजभाषा" का नामले पनि पुकार सक्छौं।
ब्रज भाषामा नैं प्रारम्भमा  काव्यको रचना भएको छ। सबै भक्त कविहरूले आफ्नो रचनाहरू यसै भाषामा लेखेक छन् जसमा प्रमुख हुन सूरदास, रहीम, रसखान, केशव, घनानंद, बिहारी,  इत्यादि। हिन्दी चलचित्रहरूका गीतहरूमा  पनि ब्रजका शब्दहरूको  प्रमुखतादेखि प्रयोग गरिएको छ।
भौगोलिक विस्तार
आफ्नो विशुद्ध रूपमा ब्रज भाषा आज पनि आगरा, धौलपुर, मथुरा र अलीगढ जिल्लाहरूमा  बोलिन्छ । यसलाई  हामी "केन्द्रीय ब्रज भाषा"का नामले पनि पुकार्न सक्छौं। केन्द्रीय ब्रज भाषा क्षेत्रका उत्तर पश्चिमतर्फ बुलंदसहर जिल्लाहरूको उत्तरी पट्टीदेखि यसमा  खडी बोलीको लटक आउने लाग्दछ। उत्तरी-पूर्वी जिल्लाहरू अर्थात् बदायूँ र एटा जिल्लाहरूमा  यसमाथि कन्नौजीको  प्रभाव प्रारम्भ हुन जान्छ। डा. धीरहरूद्र वर्मा, "कन्नौजी"लाई ब्रज भाषाको नैं एक रूप मान्दछन्। दक्षिणतर्फ ग्वालियरमा  पुगकर यसमा  बुंदेलीको झलक आउने लाग्दछ। पश्चिमतर्फ गुडगाँवा तथा भरतपुरको  क्षेत्र राजस्थानीदेखि प्रभावित छ।
ब्रज भाषा आजका समयमा प्राथमिक तौरमा एक ग्रामीण भाषा हो, जो कि मथुरा-आगरा केन्द्रित ब्रज क्षेत्रमा  बोलिन्छ । यो मध्य दोआबका यी जिल्लाहरूको प्रधान भाषा हो
गङ्गाका पार यसको प्रचार बदायूँ, बरेली हुँदै नैनीतालको तराई, उत्तराखण्ड  को उधम सिंह नगर जिल्लाहरूसम्म चलिएको छ । उत्तर प्रदेशका अतिरिक्त यस  भाषाको  प्रचार राजस्थानका यी जिल्लाहरूमा  पनि छ
अनि करौली जिल्लाहरूका केही भाग, जसका पश्चिमदेखि यो राजस्थानीको उप-भाषाहरूमा जाएर मिल्न जान्छ ।
हरियाणामा यो दिल्लीका दक्षिणी क्षेत्रहरूमा  बोलिन्छ- फरीदाबाद जिल्ला, र गुडगाँव र मेवात जिल्लाहरूको पूर्वी भाग ।
विकास यात्रा
यसको विकास मुख्यत: पश्चिमी उत्तर प्रदेश र त्यो भन्दा लग्दै राजस्थान र मध्य प्रदेशमा भयो। मथुरा, भरतपुर, आगरा, ग्वालियर आदि क्षेत्रहरूमा  आज पनि यो मुख्य संवादको भाषा हो। यस  एक पूरा इलाकामा  बृज भाषा वा त मूल रूपमा  वा हल्केदेखि परिवर्तनका साथ विद्यमान छ। यसै कारण  क्षेत्रको एक ठूला भागलाई बृजांचल वा बृजभूमि पनि भनिन्छ।
भारतीय आर्यभाषाहरूको परम्परामा विकसित हुने "ब्रज भाषा" शौरसेनी अपभ्रंशको कोखबाट  जन्मिएको हो । जबदेखि गोकुल वल्लभ संप्रदायको केन्द्र बन्यो, ब्रज भाषामा  कृष्ण विषयक साहित्य लेखिन थाल्यो । यसैका प्रभावबाट ब्रजको बोली साहित्यिक भाषा बन्यो। भक्तिकालका प्रसिद्ध महाकवि महात्मा सूरदासदेखि लिएर आधुनिक कालका विख्यात कवि श्री वियोगी हरिसम्म ब्रज भाषामा  प्रबंध काव्य तथा मुक्तक काव्य समय समयमा रचे जाँदै रहे।
स्वरूप
जनपदीय जीवनका प्रभावदेखि ब्रज भाषाका धेरै रूप हामीलाई दृष्टिगोचर हुन्छन्। परन्तु केहीदेखि अन्तरका साथ उनमा एकरूपताको स्पष्ट झलक हामीलाई हेर्नेलाई मिल्दछ।
ब्रज भाषाको आफ्नो रूपगत प्रकृति औकारान्त छ अर्थात् यसको एकवचनीय पुंलिंग संज्ञाहरू तथा विशेषण प्राय: औकारान्त हुन्छन्; जस्तै खुरपौ, यामरौ, माँझौ आदि संज्ञा शब्द औकारान्त छन्। यसै प्रकार कारौ, गोरौ, साँवरौ आदि विशेषण पद औकारान्त छ। क्रियाको सामान्य भूतकालिक एकवचन पुंलिंग रूप पनि ब्रज भाषामा  प्रमुखरूपेण औकारान्त नैं रहन्छ। यो कुरा अलग छ कि त्यसको केही क्षेत्रहरूमा  "य्" श्रुतिको  आगम पनि पाइन्छ। जिल्ला अलीगढको तहसील कोलको बोलीमा  सामान्य भूतकालीन रूप "य्" श्रुतिदेखि रहित मिल्दछ, तर जिल्ला मथुरा तथा दक्षिणी बुलंदसहरको तहसीलहरूमा  "य्" श्रुति अवश्य पाइन्छ। जस्तै :
""कारौ छोरा बोल्यौ"" -(माट जिल्ला मथुरा)।
पिपरी
पिपरी कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
ब्रज भाषा
स्वरूप
""कारौ लौंडा बोल्यौ"" -(बरन, जिल्ला बुलंदसहर)।
कन्नौजीको आफ्नो प्रकृति ओकारान्त छ। संज्ञा, विशेषण तथा क्रियाका रूपहरूमा ब्रज भाषा जहाँ औकारान्तता लिएर चल्दछ वहाँ कन्नौजी ओकारान्तताको  अनुसरण गर्दछ। जिल्ला अलीगढको जलपदीय ब्रजभाषामा  यदि  हामी कहहरू कि- ""कारौ छोरा बोलौ"" (= कालो लडका बोला) त यसलाई नैं कन्नौजीमा  कह्नेछ्न् कि-""कारो लरिका बोलो। भविष्यत्कालीन क्रिया कन्नौजीमा  तिङं्तरूपिणी हुन्छ, तर ब्रजभाषामा  त्यो कृदंतरूपिणी पाइन्छ। यदि  हामी "लडका जानेछ" र "लडकी जाएगी" वाक्यहरूलाई कन्नौजी तथा ब्रजभाषामा  रूपान्तरित गरेर बोलहरू त निम्नांकित रूप प्रदान रहन्छन् :
कन्नौजीमा -   (१) लरिका जइछ।                   (२) बिटिया जइछ।
ब्रजभाषामा -   (१) छोरा जाइगौ।                   (२) छोरी जाइगी।
उपर्युक्त उदाहरणहरूदेखि स्पष्ट छ कि ब्रज भाषाका सामान्य भविष्यत् काल रूपमा क्रिया कर्ताका लिंगका अनुसार परिवर्तित हुन्छ, जब कि कन्नौजीमा  एक रूप रहन्छ।
यस अतिरिक्त कन्नौजीमा अवधीको भाँति विवृति (Hiatus)को प्रवृत्ति पनि पाइन्छ जसको  ब्रज भाषामा  अभाव छ। कन्नौजीका संज्ञा, सर्वनाम आदि वाक्यपदहरूमा  सन्धिराहित्य प्राय: मिल्दछ, परन्तु ब्रज भाषामा  ती पद सन्धिगत अवस्थामा  मिल्दछन्। उदाहरण :
(१) कन्नौजी -""बउ गओ"" (= त्यो गयो)।
(२) ब्रजभाषा -""बो गयौ"" (= त्यो यो)।
उपर्युक्त वाक्यहरूका सर्वनाम पद "बउ" तथा "बो"मा सन्धिराहित्य तथा सन्धिको अवस्थाहरू दुइटै भाषाहरूको प्रकृतिहरूलाई स्पष्ट गर्दछ।
क्षेत्र विभाजन
ब्रज भाषा क्षेत्रको भाषागत विभिन्नतालाई दृष्टिमा रख्दै  हामी त्यसका विभाजन निम्नांकित रूपमा  गर्न सक्छौं :
(१)   केन्द्रीय ब्रज अर्थात् आदर्श ब्रज भाषा - अलीगढ, मथुरा तथा पश्चिमी आगरेको ब्रजभाषालाई "आदर्श ब्रजभाषा" नाम दिए जा सक्छ।
(२)   बुदेली प्रभावित ब्रज भाषा - ग्वालियरका उत्तर पश्चिममा  बोलिने भाषालाई यो नाम प्रदान गर्न सकिन्छ।
(३)   राजस्थानको जयपुरीदेखि प्रभावित ब्रज भाषा - यो भरतपुर तथा त्यसको दक्षिणी भागमा  बोली जान्छ।
(४)   सिकरवाडी ब्रजभाषा - ब्रज भाषाको  यो रूप ग्वालियरका उत्तर पूर्वका अंचलमा  प्रचलित छ जहाँ सिकरवाड राजपूतहरूको बस्तिहरू पाइन्छन्।
(५)   जादोबाटी ब्रज भाषा - गरौलीका क्षेत्र तथा चंबल नदीका मैदानमा  बोलिने ब्रजभाषालाई "जादौबारी" नामले पुकारिएको छ। यहाँ जादौ (यादव) राजपूतहरूको बस्तिहरू छन्।
(६)   कन्नौजीदेखि प्रभावित ब्रज भाषा - जिल्ला एटा तथा तहसील अनूपसहर एवं अतरौलीको भाषा कन्नौजीदेखि प्रभावित छ।
जिल्ला गुडगाँवामा - ""तमासो देख्ने कू गए। आपस् म झग्रो हो रह्यौ छ। तब गानो बंद हो गयो।""
जिल्ला बुलंदसहरमा -""लौंडा गोम् कू आयौ र बहू सू बोल्यौ कै म नौक्री कू जाङ्गौ।""
जिल्ला अलीगढमा - ""छोरा गाँम् कूँ आयौ अनिु बऊ ्दै बोलौ (बोल्यौ) कै म नौक्री कूँ जाङ्गो।""
यसै प्रकार उत्तरदेखि दक्षिणको तर्फको परिवर्तन द्रष्टव्य छ-
जिल्ला अलीगढमा -""गु छोरा मेरे घर् ्दै चलौ गयौ।""
जिल्ला आगरामा -""मुक्तौ रूपइया अप्नी बइयरि कूँ पठाईि दयौ।""
ग्वालियर (पश्चिमी भाग)मा - "बानैं एक् बोकरा पाल लओ। तब बौ आनंद सै रैबे लगो।""
इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान
त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतका पाँच अध्ययन संस्थानहरु मध्ये इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान एक हो । यसको स्थापना नयाँ शिक्षा योजना सँगै वि.सं. २०२९ सालमा भएको हो । स्थापना कालमा यसले राष्ट्रिय आवश्यकता अनुरूपका मध्यम तथा उच्च तहका इन्जिनियरिङ जनशक्ति अर्थात् ओभरसियर र इन्जिनियरहरू उत्पादन गर्ने, विभिन्न तहका जनशक्तिलाई तालिम दिने र देशको इन्जिनियरिङ क्षेत्रको प्राविधिक क्षमता अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्य राखी अनुसन्धान गर्ने तथा परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने मूलभूत उद्देश्यहरू राखेको थियो। यी उद्देश्यहरू प्राप्तिका लागि हाल इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान अन्तर्गत चारवटा आंगिक क्याम्पसहरू सञ्चालित छन्। ती क्याम्पसहरु, केन्द्रीय क्याम्पस, पुल्चोक (ललितपुर), थापाथली क्याम्पस (काठमाडौँ), पूर्वाञ्चल क्याम्पस (धरान) र पश्चिमाञ्चल क्याम्पस (पोखरा) हुन् । उच्च शिक्षामा नीजि तथा समुदायको भूमिकालाई पनि परिचालन गर्ने सरकारको लक्ष्य अनुरुप इन्जिनियरिङ शिक्षा प्रदान गर्नका लागि त्रि.वि.बाट सम्बन्धन प्राप्त गरेका अन्य १० वटा कलेजहरु पनि इ.अ.संस्थान अन्तर्गत सञ्चालनमा रहेका छन्। ईन्जिनियरिङ विधाका विभिन्न क्षेत्रहरूमा उच्च स्तरीय दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्नुका साथै सोध तथा अनुसन्धानका क्षेत्रहरूमा समेत नेतृत्वदायि भूमिका निर्बाह गर्नु पर्ने आजको चुनैतिपूर्ण आवश्यकतालाई यसले आफ्नो गहन जिम्मेवारीको रूपमा लिँदै आएको छ।
इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानअन्तर्गत केन्द्रीय क्याम्पस, पुल्चोक, पश्चिमाञ्चल क्याम्पस, पूर्वाञ्चल क्याम्पस, थापाथली क्याम्पस तथा त्रि.वि.बाट सम्बन्धन प्राप्त कलेजहरूमा भर्ना भई अध्ययन गर्न चाहने आवेदकहरूले अनिवार्यरूपमा इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानले सञ्चालन गरेको प्रवेश–परीक्षा दिई विद्यापरिषदले तोके अनुसार न्यूनतम् अंकभार तथा मापदण्ड पूरा गरी प्रबेश परीक्षामा सफल भएको हुनुपर्नेछ।
इतिहास
वि.सं. १९८७ साल फाल्गुन १९ गते उद्घाटन भएर काठमाडौँको वसन्तपुर, (हाल नवआदर्श माध्यमिक विद्यालय रहेको ठाउँ) मा एउटा टेक्निकल स्कूल संचालनमा थियो। सो स्कूलमा प्रारम्भमा टेक्सटायल सम्बन्धि प्रशिक्षण प्रदान गर्न शुरु गरियो। वि.सं. १९९९ चैत्र १२ गते देखि एस.एल.सी. उत्तीर्ण विद्यार्थीहरूलाई भर्ना गरी २ वर्षे सिभिल इन्जिनियरिङ सब–ओभरसियरको प्रशिक्षण दिने काम प्रारम्भ भयो । उक्त स्कूललाई वि.सं. २००२ सालमा त्रि–चन्द्र क्याम्पस हातामा सारिएको थियो। वि.सं. २००७ सालमा उक्त टेक्निकल स्कूललाई इन्जिनियरिङ स्कूलमा परिणत गरियो। सो स्कूलमा वि.सं. २०११ सालदेखि सिभिल इन्जिनियरिङ कार्यक्रममा २ वर्षे ओभरसियर कार्यक्रम सुरु भयो। सो कार्यक्रम अन्तर्गत एक वर्ष मात्र प्रशिक्षण लिएको खण्डमा सब–ओभरसियर हुने प्रावधान थियो।
तर, दुईवर्षे ओभरसियर कार्यक्रमको प्रशिक्षण पहिलो वर्ष सकिए पछि दोस्रो वर्ष सुरु नहँुदै बन्द भयो। यसरी बन्द भएको कार्यक्रम वि.सं. २०१५ सालदेखि नियमित भर्ना गरी पूनः संचालनमा ल्याइयो। यो कार्यक्रममा वि.सं. २०११ सालमा कार्यक्रम बन्दभई एक वर्षको प्रशिक्षण मात्र पूरा गरी बसेका विद्यार्थीहरूलाई समेत दोस्रो वर्षदेखिको पाठ्यांशमा भर्ना लिएर वि.सं. २०१६ सालमा सिभिल ओभरसियरको पहिलो समूहको उत्पादन भयो। त्यसको एक वर्षपछि यस स्कूललाई जावलाखेल, ललितपुर (हाल प्रशासनिक प्रशिक्षण प्रतिष्ठान रहेको ठाउँ) मा सारियो। वि.सं. २०२३ सालमा इन्जिनियरिङ स्कूलको नामाकरण नेपाल इन्जिनियरिङ इन्स्टिच्युट भयो। यसै साल उक्त संस्था जावलाखेलबाट पुल्चोकस्थीत आनन्द निकेतनको हातामा सारियो र २ वर्षको ओभरसियरको अध्ययन अवधिलाई ३ वर्ष गरियो। वि.सं. २०२८ साल देखि सिभिल इन्जिनियरिङ कार्यक्रमका अतिरिक्त इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सुरु गरियो भने ३ वर्षे कार्यक्रमको अवधिलाई पुनः २ वर्षे गरियो।
यस क्याम्पस अन्तर्गत वि.सं. २०२८ देखि वि.सं. २०३२ सालसम्म, इलेक्ट्रिकल, ब्रिकलेइङ, कार्पेन्ट्री र प्लम्बिङ विषयमा क्रमशः ९ महिना, १२ महिना र १५ महिना अवधिका कालिगढ तालिमहरू पनि सञ्चालन गरिएका थिए।
कुल रत्न तुलाधर  इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको प्रथम डिन बने।