बटाला
बटालाहरू बैतडीबाट भागेको
यसरी झँती बटाला चन्दका दुईटा छोरा हरी बटाला चन्द र हिरू बटाला चन्द सैन्य कमाण्डर रहेको राज्यमाथि एक दिन चन्दहरूकै अर्को राज्यको फौंजले आक्रमण गर्दा झँती चन्दका दुई छोरा मध्य कान्छा भाइ हिरू बटाला चन्द लडाईमा काटिए । यसरी भाइ काटिए पछि विरोधीहरूले सारा परिवार नै सखाप गर्ने निश्चित भयो र परिवार जोगाउन जेठा भाइ हरी बटाला चन्द बैतडीको आफ्नो राज्य छोडि गर्भवती अवस्थामा रहेकी भाईकी पत्नी सहित आफ्नो परिवार लगेर बैतडीबाट डोटी तर्फ भागे । डोटीको बुडर भन्ने स्थानमा केही समय बसेर उनी अछामको श्रीकोटमा आइपुगे । अछाम श्रीकोटमा केही समय बस्दा त्यहाँ पनि हरि बटाला चन्दको परिवारसँग भएको कुटभारी (त्यो समयको धन सम्पती राख्ने भारी) लुट्न उनको परिवारमाथि आक्रमण भयो । एक्लै आएको हरी बटाला चन्दले लडेर जित्न सम्भव भएन, त्यसैले उनको अगाडि भाग्नुको अर्को विकल्प रहेन । उनी कुटभारी बोकेर राता-रात त्यहाँबा भागे । उनीसँग भएकी उनकी भाइ बुहारी गर्भवती भएकाले भाग्न सकिनन् । उनी त्यहीं छुटिन् र जेठा हरी बटाला चन्द परिवार सहित त्यहाँबाट राता-रात अछामको बजगाउँ भन्ने ठाउँमा गइ बसे । हरी बटाला चन्द बसेको बजगाउँको त्यो ठाउँलाई अहिले पनि बटालीगडो भनिन्छ । यसरी जहाँ बसे पनि बटाला चन्दहरू आफू झँती बटाला चन्दका सन्तान भएकाले आफ्नो परिचय दिंदा झँती चन्द बटालाका सन्तान अर्थात झाँती चन्द बटाला भनेर दिने गर्दथे । यसरी झाँती शब्द बटाला चन्दहरूका बाजेको नाम भन्दा पनि उनीहरूको परिचय दिने थर जस्तै बन्न गयो । साथै एक्लै भागेर आएकाले आफ्नो थप चन्द हो भन्दा त्यस समयका खोले राजाहरूबाट आक्रमण हुन सक्ने डरले उनले आफ्नो थर चन्द भन्दा पनि बटाला हो भन्न थाले र बटालाको नामले प्रख्यात भए । कुन बटाला भन्दा चन्द्रवंशी गौतम गोत्री झँती चन्द बटालाका सन्तान हौं भनेर परिचय दिनथाले । यही कारणले उनीहरू झाँती बटालाका नामले प्रख्यात भए । यसरी अछामको बजगाउँ पुगेका हरी बटाला त्यहीं बसोवास गर्नथाले । त्यस क्षेत्रमा बस्दा झाँती बटाला भनि परिचित भए । बजगाउँमा हरी बटालारा करिब १/२ पुस्ता बसेको देखिन्छ बजगाउँमा बस्दा त्यहाँ एक जना चलाउने थरका व्याक्तिसँग झगडा भएपछि बटालाले त्यो चलाउनेलाई मारी दिए । चलाउने मारिएपछि बदला लिन उनीहरू पनि तम्सिए । बटालाले चलाउनेलाई काटी दियो भनेर तत्कालिन खोले राजासँग चलाउनेहरूले उजुर गरे । बटालालाई समातेर कारवाही गर्न सकिन्न भनेर खोलेराजाले चलाउनेलाई भने । बटाला बलियो छ, बरू बदला लिने भए लुकेर तिमीहरू पनि त्यसलाई मार भनि त्यस समयका खोलेराजाले चलाउनेहरूलाई भने । त्यही अनुसार चलाउनेहरू पनि बटालालाई मार्न भनि बाटोमा लुक्न थाले । चलाउनेहरू आफूलाई मार्न भनेर बाटोमा लुकेको थाह पाएर बटालाले चलाउनेहरूलाई त्यहाँबाट लखेटेको बताइन्छ । तर त्यस ठाउँमा लामो समयसम्म बस्द पनि आफ्नो सङ्ख्या नबढ्ने, १२ घर भन्दा नबढ्ने, अकालमा ज्यान जाने जस्ता घटना घट्न थालेपछि बटालाहरू बजगाउँ छोडी कवाल्लेख हुँदै मंगलसेनको पूर्वपट्टीको चौसाल गाउँ आई बसेको इतिहास छ । चौसालमा बटाला परिवारको अत्यन्त विकास भएको र धन सम्पतिले पनि भरिपूर्ण भएका बटालाहरूले अहिलेसम्मकै सबै भन्दा बढी सम्पन्नता हाँसिल गरेको बताइन्छ । त्यहाँ आई पुग्दासम्म बटाला परिवारमा एक अधेका (घर परिवार बाहेक अरुले देख्न नहुने) महिला थिइन् । चौसालमा बस्दा बटालाहरूमा एक देउता थिए जसको पूजा गर्दा दूध चढाइन्थ्यो । दूध पनि विहान दूहुने बित्तिकै सबैभन्दा पहिले ति देवतालाई चढाई पूजा गर्ने प्रचलन थियो । एक दिन खेतको रोपाई थियो । सबै जना विहानै देखि रोपाईको तयारीमा जुटेका थिए । ति अधेका महिला पनि घरायसी काममा व्यस्त थिइन् । भैंसीको दूध भर्खरै दूहेर चुलोमा तताउन लगाइएको थियो । दूध तात्दै थियो यता अधेका आफ्नो काममा व्यस्त थिइन् । त्यही बेला दूध उम्लेको उनलाई थाहै भएन छ । दूध त सबै उम्लेर आगोमा जाने र देवतालाई चढाउनसम्म पनि नरहने भएपछि उनी आत्तिएर पूजाको लागि समेत दूध नरहने भो भन्दै हतारमा त्यो अलिकति बचेको तातो दूध लिएर ति गोप्य देवताको शिलामा खन्याइन् । यसबाट देवता रिसाए । देउता रिसाएपछि बटालाहरूलाई चौसालमा अफल भयो र त्यो ठाउँ छोड्नु पर्यो । चौसालमा अहिलेसम्म पनि बटालाहरूको कुलदेवता पूज्ने ठाउँलाई बटालाको कुलदेउताको थान भनि बाँझै छोडिएको छ । चौसालमा अफल भइ बस्न नभएकोले बटालाहरू चौंसाल छोडी अछामकै मुजाबगर भन्ने गाउँमा गएको भन्ने इतिहास छ । यसरी चौसाल पछि मुजाबगर बसे, त्यहाँबस्दा एक बटालाको विवाह मानाकोटी रावलकी छोरीसँग भएको थियो । एक दिन मानाकोटी रावलको राँगोले रावलकै छोरी ति बटाल्नीलाई मार्न खोज्दा बटाल्नी रुखमा चढेर बचाउ भन्दै कराउन थालिन् । त्यो आवाज सुनी उनका पति बटाला गई रुखमा चढेर मार्के राँगाको दुवै सिङ्ग समातेर फुकाली दिएकाले रक्ताम्य राँगो दगुरी घरमा गयो । यस राँगाको सिङ्ग किन फुक्लियो भन्दै खोज खबर गर्दा छोरीलाई मार्नलाग्दा ज्वाँइले राँगोको सिङ्ग फुकालेको हो भन्ने थाह पाए ।