cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
चाणक्य
कौटिलीय अर्थशास्त्र
(जसले असह्य भएर शस्त्र, शास्त्र र नन्दको हातमा परेको भूमि (राज्य व्यवस्था) उद्धार गर्‍यो, उही चाणक्य विष्णुगुप्तद्वारा विभिन्न शास्त्रहरूका मतभेदहरू अध्ययन गरेर यो शास्त्र रचना गरिएको हो ।) चन्द्रगुप्त मौर्य राजा भएपछि एक विशाल र बलियो साम्राज्य स्थापना भयो जसको राजधानी पाटलिपुत्र थियो । यस राज्य विस्तारलाई छोरा बिन्दुसार र नाति सम्राट अशोकले निरन्तरता दिएका हुन् । लगातार तीन पुस्ता (३००–१८० इसा पूर्व) सम्म निष्कण्टक सञ्चालित रहेको यो विशाल साम्राज्य कौटिलीय अर्थशास्त्रका नीतिहरूको जगमा स्थापित भएको थियो भन्नुमा अत्युक्ति हुने छैन । यद्यपि अटोस्टीन जोली, विन्टरविट्ज, कीथ आदि केही विद्वानहरूले यसको प्राचीनतामा शङ्का गर्दै कौटिल्य तथा अर्थशास्त्र दुवै वास्तवि होइनन् र कुनै काल्पनिक रचनाकारले पाँचौ शताब्दीमा रचना गरेको बताउँछन् । तर केपी जायसवाल, रुद्रपत्तनम श्यामशास्त्री, गणपति शास्त्री, फ्लीट, स्मिथ, र अमर्त्य सेन, सोमनाथ शर्मा, नयराज पन्त आदि विचारकहरूले प्रमाणपूर्वक के भनेका छन् भने कौटिल्यको अस्तित्व थियो त्यसैले आलोचकहरूका तर्कहरू महत्त्वहीन छन् । त्यसैले आधुनिक समयमा विद्वान्हरूले कौटिल्यको ऐतिहासिकता असंदिग्ध मान्दछन् ।
ग्रन्थको पुनरुद्धार तथा अनुवाद
दक्षिण भारतको एक ब्राह्मणले वि.सं. १९५९ मा भट्टस्वामीका टीका सहितको एक हस्तलिखित ग्रन्थ मैसूर राज्यको ओरिएन्टल लाईब्रेरीका अध्यक्ष श्याम शास्त्रीलाई बुझाएको थियो । जसले मैसूरका राजा बोडियारको सहयोगले यसको शुद्धता साथ सम्पादन, अङ्ग्रेजी अनुवाद र प्रकाशन गरे । यस पछि गणपतिशास्त्री, काङ्ले, गैरोला, रङ्गराजनले पुनः सम्पादन, अनुवाद र विश्लेषण गरे । वि.सं. १९८० र १९८६ मा दोस्रो र तेस्रो संस्करण पनि प्रकाशित भयो । महामहोपाध्याय टी गणपतशास्त्रीले कौटिलीय अर्थशास्त्रको ग्रन्थ खोजी गरेर वि.सं. १९८१ मा यसको मूल सहित संस्कृतमा विस्तृत व्याख्यासहित प्रकाशित गरे । प्राचीन संस्कृत टीकाहरूमा राजशेखर शास्त्री द्राविडको वैदिक सिद्धान्त संरक्षिणी, शंकरार्यको जयमंगला, योग्घमाचार्यको नीति निर्णिति, माधवयज्वमिश्रको नयचन्द्रिका, प्रभवमतिको चाणक्य टीका र भट्टस्वामीको प्रतिपाद्पञ्जिका रहेका छन् । वि.सं. २०१६ मा काल्यानोवले रुसी भाषामा यसको अनुवाद गरे । गङ्गाप्रसाद शास्त्रीले वि.सं. १९९७ मा यसको हिन्दी अनुवाद प्रस्तुत गरे । बङ्गाली, गुजराती, तमिल, तेलुगु आदि भाषाहरूमा यसका अनुवादहरू प्रकाशित भए । जर्मन, इटालियन र अन्य युरोपेली भाषामा कौटिलीय अर्थशास्त्रको अनुवाद प्रकाशित भयो । यसरी लगभग दुई हजार वर्ष अघि रचना गरी बीचमा हराएको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ सार्वजनिक जानकारीमा आयो । यी अनुवादहरूले प्राचीन हिन्दु संस्कृतिमा अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, कूटनीति, युद्धकला र सैन्य सञ्चालनका क्षेत्रमा गरिएको मौलिक, व्यावहारिक र वस्तुगत चिन्तनबारे विश्वलाई जानकारी भयो । कौटिलीय अर्थशास्त्रको पहिलो पूर्ण नेपाली अनुवाद भने वि.सं. २०२४ सालमा नेप्रप्र (नेराप्रप्र)बाट प्रकाशित भएको हो । यसमा लगभग ९०० पृष्ठ छन् । यसका अनुवादक केशवराज अर्याल र सम्पादक सोमनाथ शर्मा हुन् । यसको प्रशंसा बालकृष्ण समले पनि गरेका छन् । कौटिलीय अर्थशास्त्र १५ खण्डमा विभाजित छ । जसलाई अधिकरण नाम दिइएको छ । अधिकरणहरू अनेक अध्याय र प्रकरणमा विभाजित छन् । यस ग्रन्थको विषय वस्तु संक्षेपमा यस प्रकार छन्:
परिचय र विधि
अधिकरण एक र अधिकरण १५ ग्रन्थको विषय वस्तु परिचय र शोध विधिसँग सम्बन्धित छ । अधिकरण एकका तीन अध्यायहरूमा ग्रन्थको सम्पूर्ण विषय वस्तुको क्रम तथा आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता र दण्डनीति विषयको निरुपण गरिएको छ । पन्ध्रौ“ अधिकरणमा अर्थशास्त्रको परिभाषा यस प्रकार गरिएको छ :- मनुष्याणां वृत्तिरर्थः। मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः । तस्याः लाभपालनोपायः शास्त्रमर्थशास्त्रमिति ।
राज्य संयन्त्र र यसको सञ्चालन
प्रथम अधिकरणको अध्याय ४ देखि अध्याय २० सम्मका अध्यायहरूमा राजकाजको दृष्टिले शासकका व्यवहार र कर्तव्य, मन्त्री, पुरोहित, राजकीय पदाधिकारी, राजदूत र गुप्तचर नियुक्ति सम्बन्धी विषयको विवरण दिइएको छ । अधिकरण दुईको सुरुका चारवटा अध्यायमा जनपदहरूको स्थापना, किल्ला निर्माण, राजकीय पदाधिकारीका चालचलनको परीक्षा र अध्याय ६ देखि ३५ सम्मका अध्यायहरूमा राजकीय कोष, सेना, कृषि, उद्योग आदिका प्रमुख अधिकारीहरूको काम र कर्तव्यका बारेमा उल्लेख छ । अध्याय ३६ मा नागरिकको कर्तव्य उल्लेख छ । अधिकरण पा“चका छवटा अध्यायहरूमा सुगठित र अनुशासित आन्तरिक प्रशासन सम्बन्धी विषयहरूको वर्णन छ । यो अधिकरण असजिलो समयमा राजकीय प्रशासन र निर्णय दृष्टिले महत्त्पूर्ण छ । अधिकरण छ र आठमा राज्यका प्रकृतिहरूलाई आदर्श बनाउने विधिहरू वर्णित छन् । अधिकरण सात, नौ, १०, ११, १२, १३, र चौधमा वैदेशिक सम्बन्ध, शत्रु र मित्र राष्ट्रसँगको कूटनैतिक व्यवहारबारे वर्णन छ ।
अर्थव्यवस्था
पहिलो अधिकरणको अध्याय २ र ३, दोस्रो अधिकरणका सबै अध्याय, अधिकरण तीनको अध्याय १० देखि १४, अधिकरण चारको अध्याय १ र २ तथा अधिकरण पा“चको अध्याय २ र ३ को विवरणले के स्पष्ट गर्छ भने राजकीय अर्थव्यवस्था विषयमा प्राचीन कालमा उत्कृष्ट लेखन कार्य उपलब्ध थियो । कृषि, पशुपालन, वाणिज्य, राजकीय वित्त, राजकीय र निजी उद्यम व्यवस्था, आर्थिक प्रशासन इत्यादि अनेक आर्थिक क्षेत्रको विस्तृत र वैज्ञानिक विश्लेषण यी अध्यायहरूमा गरिएको छ । अधिकरण दुईमा राज्यका ३६ विभागीय प्रमुखको काम र कर्तव्यको बारेमा उल्लेख छ । यस अधिकरणमा आन्तरिक र वैदेशिक व्यापारका साथै भूमि व्यवस्था, पू“जी लगानी इत्यादिद्वारा राष्ट्रिय आयमा वृद्धि गर्ने विषय उल्लेख छ । कर सङ्कलन गर्ने शौल्किक, कर विभाग प्रमुख तथा करारोपणका नियमको बारेमा सूक्ष्म विवरण दिइएको छ । बढी कोषको आवश्यकता पर्दा लिनु पर्ने राजकीय निर्णयहरूको बारेमा अधिकरण पांचमा बताइएको छ । राजकीय कोष लेखाङ्कनका विधि, फाइलिंग प्रणाली र नियमहरूका बारेमा अक्षपटलाध्यक्ष अध्यायमा विवरण दिइएको छ । अधिकरण तीनमा ज्याला, ब्याज र नाफाका सैद्धान्तिक र कानुनी समाधानहरू प्रस्तुत गरिएको छ । अधिकरण पांचमा राजकीय कर्मचारीहरूको ज्याला निर्धारणका नियमहरू बनाइएको छ ।
सामाजिक कल्याण र शान्ति सुरक्षा
सामाजिक कल्याणका लागि कौटिलीय अर्थशास्त्रमा शान्ति सुरक्षालाई सर्वाधिक महत्त्ववपूर्ण बताइएको छ । अधिकरण तीन, चार र पांचमा आन्तरिक सुरक्षाका लागि स्थानीय निकाय, सेना, रक्षक, र गुप्तचर निकायहरूको व्यवस्था गरिएको छ । धर्मस्थीय अधिकरणमा धर्मशास्त्रमा आधारित विधि संहिताको विवरण दिइएको छ । कण्टकशोधन अधिकरणमा नाफामुखी व्यापारी, अशान्ति मच्चाउने अपराधी, प्रजापीडक कर्मचारी आदि समाजलाई कण्टक तत्वहरूलाई दण्डित गरी तह लगाउने नियमहरूको वर्णन छ । यी दुवै अध्यायमा प्रजाको कल्याणका उपायहरू स्पष्ट शब्दमा व्याख्या गरिएको छ । अधिकरण सातमा परराष्ट्र सम्बन्धमा राज्यले पालन गर्नु पर्ने नियम बताइएको छ । अधिकरण आठमा सबै प्रकारका राजकीय संकट र तिनीहरूलाई नियन्त्रण गर्ने उपाय वर्णित छन् । अधिकरण नौ र दसमा युद्ध अभियानको तैयारी र युद्ध सञ्चालन गर्दा पालन गर्नु पर्ने नियम, व्यूह रचना, शत्रुमाथि आक्रमण आदिको विवरण छ । अधिकरण ११ मा सङ्घराज्यहरूमा फूट पार्ने तथा आफ्नो केन्द्रीय राज्यमा मिलाउने विधिहरूको प्रतिपादन गरिएको छ । अधिकरण १२ दुर्बल राज्यले बलिया राज्यसँग गर्नु पर्ने कूटनैतिक व्यवहार र सावधानीको वर्णन छ । अधिकरण १३ मा शत्रुको दुर्ग जितेपछि कब्जा गर्ने र त्यसमा आधिपत्य कायम गर्ने विधिहरूको वर्णन गरिएको छ । अधिकरण १४ मा शत्रु माथि प्रयोग गरिने विष, टुना मुना र मन्त्रहरूको प्रयोग विधि बताइएको छ । जुनसुकै अधिकरण, अध्याय र प्रकरणमा प्रजा कल्याणलाई सर्वाधिक महत्त्व दिइएको छ ।
आलोचक र प्रशंसक
अटोस्टीन जोली, विन्टरविट्ज, कीथ आदि युरोपियन विद्वान्हरूले कौटल्य र अर्थशास्त्र दुवै वास्तविक होइनन् र कुनै काल्पनिक रचनाकारले पाँचौ शताब्दीमा रचना गरेको बताउ“छन् । उनीहरूले यसको प्राचीनतामा शंका उठाएका छन् । के.सी. ओझाले एक अर्कै तर्क प्रस्तुत गरेका छन् । उनका अनुसार विष्णुगुप्तले कौटिलीय अर्थशास्त्र ग्रन्थको सम्पादन गरेकोले कौटल्य तथा विष्णुगुप्त एकै व्यक्ति हुन् भन्ने भ्रम उत्पन्न भएको छ र वास्तवममा कौटल्य र विष्णुगुप्त दुइ फरक व्यक्तिहरू हुन् ।
तर विभिन्न अनुसन्धानबाट कौटिलीय अर्थशास्त्र एक प्रामाणिक र प्राचीनतम ग्रन्थ हो भन्ने सिद्ध भएको छ । के पी जायसवाल, रुद्रपत्तनम् श्यामशास्त्री, गणपति शास्त्री, फ्लीट, स्मिथ, र अमत्र्य सेन आदि विचारकहरूले आलोचकहरूको मत खण्डन गर्दै निश्चयपूर्वक के भनेका छन् भने कौटल्यको अस्तित्व थियो त्यसैले आलोचकहरूले अघि सारेका तर्कहरू महत्त्वहीन छन् । तर उनीहरूले के कुरा स्वीकार गर्दछन् भने शयौ“ वर्षको अन्तरालमा कौटिलीय अर्थशास्त्रको मूल पुस्तकमा पछिका आचार्यहरूले केही सामग्री थपेका हुन सक्छन् । त्यसै गरी मूल ग्रन्थको केही सामग्री लोप भएको हुनसक्छ । कौटिलीय अर्थशास्त्रका अनेक आलोचकहरू पनि छन् । कादम्बरीका रचयिता बाणभट्ट (वि.सं.७५७) ले नृशंस कार्यलाई उचित बताउने कौटिलीय अर्थशास्त्रलाई उत्कृष्ट भन्ने चिन्तकहरूले ग्रन्थको मूल्याङ्कन गर्न नजानेको बताएका छन् ।
कालिदासका ग्रन्थ, भर्तृहरि नीतिशतक, कामन्दकीय नीतिसार, सुबन्धुको वासवदत्त, विशाखदत्तको मुद्रा राक्षस, विष्णुशर्माको पञ्चतन्त्र, शूद्रकको मृच्छकटिकम्, दण्डीको दशकुमार चरित आदि नाटक र कथाहरूमा कौटिलीय अर्थशास्त्रको प्रशंसा गरिएको छ । चीनिया यात्रु फाहियानले विष्णुगुप्त चाणक्यको प्रशंसा गर्दै भनेका छन्, चाणक्यले मुराका पुत्रलाई भारतवर्षको सम्राट बनाउन सफल भए ।
नेपालमा कौटिलीय अर्थशास्त्र
चाणक्य नीतिको प्रचलन नेपालमा मल्ल कालमा भएका प्रमाणहरू पाइन्छन् । चाणक्य नीतिका प्रशस्त हस्तलिखित प्रतिहरू पुरातत्व विभागमा संरक्षित छन् ।राजा हरिसिंहदेवका मन्त्री आचार्य चण्डेश्वरले आफ्नो ग्रन्थ राजनीतिरत्नाकरमा आचार्य चाणक्यलाई समुचित सम्मान दिएका छन् । कौटिलीय अर्थशास्त्र र कामन्दकका आर्थिक विचारलाई राज्य सञ्चालनका लागि सहयोगी हुने बताइएको छ ।उनको समय चौधौँ शताब्दी मानिएको छ । उपलब्ध तथ्य अनुसार, आधुनिक समयमा कौटिलीय अर्थशास्त्रको यस अनुपम ग्रन्थको बारेमा नेपालमा वि.सं. २००९ पछि मात्र चर्चा हुन थालेको हो । कौटिलीय अर्थशास्त्रको पहिलो पूर्ण नेपाली अनुवाद वि.सं. २०२४ सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित भयो । यसमा लगभग ९०० पृष्ठ छन् । यसका अनुवादक केशवराज अर्याल र सम्पादक सोमनाथ शर्मा हुन् । कौटिलीय अर्थशास्त्र बारे लेखिएका केही सन्दर्भको सूची निम्नलिखित छ
उपसंहार
कौटिल्यबारे उपलब्ध ऐतिहासिक तथ्यले के स्पष्ट हुन्छ भने उनी प्लेटो र एरिस्टोटल जस्तै राजधर्मका प्रणेता, एडम स्मिथ जस्तै आर्थिक दर्शनका प्रतिपादक, तथा मार्क्स जस्तै सामाजिक दर्शनकार पनि हुन् । आचार्य विष्णु गुप्त चाणक्य वा कौटल्यको नाम श्रीमदभागवत, विष्णु पुराण, कामन्दक नीतिसार, पञ्चतन्त्र, कादम्बरी, दशकुमार चरित्र आदि कैयौँ संस्कृत ग्रन्थहरूमा सम्मान साथ उल्लेख गरिएको छ । केवल संस्कृत साहित्यमा मात्र होइन अपितु बौद्ध र जैन ग्रन्थहरूमा पनि आचार्यको उल्लेख पाइन्छ । प्राचीन पुस्तकहरूमा जुन रूपमा आचार्य विष्णुगुप्त चाणक्य वा कौटल्यको स्मृति सुरक्षित राखिएको छ । त्यो यस कुराको प्रमाण हो कि आचार्यको राजनीतिक कार्य र विद्वताको स्मृति विगतमा धेरै समयसम्म कायम रहेको थियो । उनी तक्षशिला विश्वविद्यालयमा अर्थशास्त्रका प्रमुख आचार्य मात्र होइनन् उनी आर्य संस्कृतिको रक्षा गर्न तथा शस्त्र एवम् शास्त्र दुवैको उद्घार गर्न एक सैनिक र एक सेनापति जस्तै कैयांै पटक जीवन जोखिममा हालेर काम गर्ने एक कार्यकर्ता पनि हुन् । आफूले प्रतिपादन गरेका सिद्घान्तको उनले सफल प्रयोग पनि गरेका थिए त्यसैले कौटिलीय अर्थशास्त्र एक व्यावहारिक विज्ञान एवं संपरीक्षण गरेको शास्त्र पनि हो । जसको व्यावहारिक सफलताको ऐतिहासिक प्रमाण चन्द्रगुप्त मौर्यदेखि सम्राट अशोकका सन्तानहरू सम्मको लगभग १५० वर्षको सुदृढ अर्थप्रणाली हो ।
कौटिलीय अर्थशास्त्रको आर्थिक दर्शनका योगदानबारे प्रशंसा गर्दै रोजर बोशेले लेखेका छन्– ओक्लाहोमा फांटको एक्लो हिमालय शिखर टक्क उभिए झैं हिन्दु दर्शनको फा“टमा कौटिलीय अर्थशास्त्र एक्लै सगरमाथा झैं सिर ठडाएर उभिएको प्रतीत हुन्छ किनभने यस दर्शनको सामान्य लक्ष्य राजनीति र शक्ति सञ्चय गर्नु होइन, मोक्ष प्राप्त गर्नु हो...।
राज्य सञ्चालनका लागि धनका महत्त्वको यस्तो उच्चकोटिको व्याख्या एडम स्मिथभन्दा २००० वर्ष अघि नै गरिसक्नु कौटिलीय अर्थशास्त्रको मौलिक, क्रान्तिकारी र दूरदर्शी विचार भन्न सकिन्छ । रोजर बोशेले यस अवधारणाको प्रशंसा गर्दै के भनेका छन् भने जोन लक र एडम स्मिथभन्दा धेरै वर्ष अघि अर्थको महत्त्वलाई यसरी व्यक्त गर्ने कौटिल्य केवल एक जना मात्र विचारक हुन् । यहा स्मरणीय के छ भने पाश्चमहत्त्य अर्थशास्त्रको उद्गम मानिने प्लेटोले धनसम्बन्धी चिन्तनलाई हीन चिन्तन भनेर त्यसलाई कम महत्त्व दिएका छन् ।
कौटिलीय अर्थशास्त्रको आर्थिक र वित्तीय विचारधाराबाट सालेटोर कति प्रभावित छन् भने उनले ग्रन्थकारलाई विश्वको सबभन्दा ठूलो प्रथम वित्तीय विचारक भन्न पुगेका छन् । राजकीय उद्योग सञ्चालन गर्ने जुन दर्शन कौटिलीय अर्थशास्त्रमा धेरै व्यक्त गरिएको छ मार्क्स र हब्सको राजकीय उद्योग सम्बन्धी धारणा त्यही प्रकारको छ भन्ने बोशेको निष्कर्ष छ। म्याक्सवेबर का अनुसार कौटिलीय अर्थशास्त्रको सिद्धान्त वस्तुगत मेकियावेली जस्तै सम्पूर्ण र प्रभावशाली छ । यसको दाजोमा बरू मेकियावेलीय सामान्य होला ।
सुभारती विश्वविद्यालय
सुभारती विश्वविद्यालय भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको मेरठमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
अभिज्ञान शाकुन्तल
अभिज्ञान शाकुन्तल खड्गमान मल्लद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
राष्ट्रिय सहकारी दिवस
राष्ट्रिय सहकारी दिवस नेपालमा प्रत्येक वर्ष चैत २०मा मनाइन्छ ।
नेपालमा वि. सं. २०१३ चैत २० गते चितवनको बखानपुर ऋण सहकारी संस्थाको स्थापना भइ सहकारी आन्दोलनको सुरुवात भएको दिनलाई स्मरण गर्दै हरेक वर्ष चैत २० गते राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाउने गरिएको हो ।
भुम्लु गाउँपालिका
भुम्लु गाउँपालिका नेपालको प्रदेश नं. ३ अन्तर्गत बागमती अञ्चलमा पर्ने काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा अवस्थित एक गाउँपालिका हो । यसको क्षेत्रफल १३२ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । विसं २०७३ सालमा नेपालको नयाँ प्रादेशिक संरचना कायम गर्दा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा सापिङ, सिम्थली, बेखसिम्ले घर्तीगाउँ, चौबास, सल्लेभुम्लु, कोलाँतीभुम्लु, फलाँटे भुम्लु, भुम्लुटार, दोलालघाट र ज्याम्दी मण्डन (वडा नं ५, ७-९) गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर घोषणा गरिएको हो ।
शोभित विश्वविद्यालय
शोभित विश्वविद्यालय भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको मेरठमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
मञ्जुश्री थापा
मञ्जुश्री थापा (काठमाडौँ, १९६८) अङ्ग्रेजी भाषामा लेख्ने नेपाली साहित्यकार हुन्। उनले अङ्ग्रेजी भाषामा आधा दर्जन जति पुस्तक लेखेकी छन्।
उनले Mustang Bhot in Fragments (१९९२), The Tutor of History २००१, आदि पुस्तक लेखेकी छन्। राजा ज्ञानेन्द्रले कू गरेर शासन सत्ता हातमा लिनुभन्दा एक हप्ता अघि निस्केको 'Forget Kathmandu: An Elegy for Democracy'' (२००५) नामक पुस्तक Lettre Ulysses Award २००६ का लागि मनोनयनमा परेको थियो।
चांखु
चांखु नेपालको जनकपुर अञ्चलको दोलखा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा २९९ वटा घर छन्।
मञ्जुश्री थापा
२००७मा उनलेTilled Earth. र २००९मा 'A Boy from Siklis: The Life and Times of Chandra Gurung. लेखिन्।
चांखु
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार चांखुको जनसङ्ख्या १२९५ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
मञ्जुश्री थापा
त्यसपछिका कृतिमा 'Seasons of Flight' उपन्यास र २०११मा 'The Lives We Have Lost: Essays and Opinions on Nepal.' प्रकाशित भएका छन्। नेपालमा जन्मेर क्यानडा तथा अमेरिकामा हुर्केकी मञ्जुश्री अहिले क्यानडामा बसोबास गर्छिन्।
हाल उनी न्यु योर्क टाइम्स (न्यु योर्क टाइम्स)मा op-ed contributor लेख्ने गर्छिन्।
उनका बाबू पूर्व परराष्ट्रमन्त्री तथा पूर्व राजदूत डा. भेष बहादुर थापा नेपालका प्रसिद्ध परराष्ट्रविद् हुन् भनें आमा डा. रीता थापा नेपालमा मातृशिशु स्वास्थको अभियन्ताहरूमध्ये एक हुन्।
पुस्तक सूची
Fiction
Non-Fiction
इटालेली समाजवादी पार्टी
इटालेली समाजवादी पार्टी इटालीमा एउटा राजनीतिक दल थियो | पार्टी सन् १८९२मा स्थापित गरिएको थियो । पार्टीको स्थापनाकालदेखि नै पार्टीभित्र अवसरवादी तथा क्रान्तिकारी यी दुवै धाराहरूबीच तीव्र वैचारिक संघर्ष चल्न थाल्यो । सन् १९१२ म रेनो-एमिलियामा सम्पन्न भएको महाधिवेशनमा वामपन्थीहरूको जोडले युद्धका समर्थकहरू तथा सरकारसँग र पुँजीजीवीवर्गसँग सहयोगका पक्षयसमर्थनकहरू अर्थात् ज्यादै नै ठाडा सुधारवादीहरू पार्टीबाट निकालिए । प्रथम विश्वयुद्धको सुरुदेखि र युद्धमा इटालीको प्रवेशसम्म इटालेली समाजवादी पार्टीले युद्धको विरोध जनाएको थियो र "युद्धको विरुद्ध, तटस्थताको निमित्त !" भन्ने नारा दिएको थियो । सन् १९१४को डिसेम्बरमा पुँजीजीवीवर्गको साम्राज्यवदी नैतिको पक्ष्यसमर्थन गर्ने र युद्धको वकालत गर्ने गद्दारहरूको एक दललाई पार्टीबाट निष्कासित गरियो । ऐंटेंटको पक्षमा इटालीले युद्धका प्रवेश गरेपछि (सन् १९१५को मई महिना) इटालेली समाजवादी पार्टीभित्र टड्कारो रूपमा तीनोटा धाराहरू देखापरे - पुँजीजीवीवर्गलाई युद्धमा सहायता पुर्‍याउने दक्षिणपन्थी धारा, पार्टीका बहुसंख्यक सदस्यहरूलाई एकगठ पार्ने केन्द्रवादी धारा र युद्धको विरुद्ध बढी निर्णायक स्थिति अपनाउने वामपन्थी धारा । यद्यपि यो तेस्रो धारा युद्धको विरुद्ध अनवरत संघर्षको आयोजना गर्न असमर्थ नै रह्यो । सन् १९१६को अन्त्यमा इटालेली समाजवादी पार्टीले सामाजिक शान्तिवादको बाटो लियो ।
पार्टीले 'अभान्ति !' प्रकाशन गर्दैथियो | यो पार्टी समाजवादी इन्टरनेसनलसंग आबद्ध थियो ।
पार्टीको आधिकारिकता १९९४मा सकियो |
रंग अन्धता
रगंको सहि पहिचान गर्न नसक्ने शारीरिक असमर्थता लाई रगं अन्धता भनिन्छ|प्रकाशको भिन्नाभिन्नै तरङ्गमा अन्तर गर्न पाउने क्षमताले नै रंगको उत्पत्ति हुन्छ। कुनै व्यक्ति रंग अन्ध(कलर ब्लाईन्ड) त्यति खेर हुन्छ जब उसको आँखाले विभिन्न प्रकारको तरङ्गमा अन्तर छुट्याउन सक्दैन। जन्मजात रंग अन्धताको सिकार भएकाहरूमध्ये ८० प्रतिशतमा रातो र हरियो रंग छुट्याउन नसक्ने रंग अन्धता देखिने गरेको पाइन्छ|
आँखाको रेटिना अर्थात् आँखाको पछाडिको पर्दामा राडस र कोन्स गरी दुई प्रकारको प्रकाश संवेदनशील रिसेप्टर हुन्छ। राडसले कम प्रकाशमा हेर्न सघाउँछ भने कोन्सद्वारा हामी सामान्य प्रकाशमा पनि देख्छौं। कोन्सले नै रंगको पहिचान गराउँछ। रंगको पहिचान भने मध्यम तथा पूर्ण प्रकाशमा मात्र सम्भव हुन्छ। रेटिनामा राडस र कोन्सबाहेक दृष्टिसँग सम्बन्धित स्नायु/नसासमेत हुन्छ, यसको निर्माण असंख्य स्नायु तन्त्र मिलेर हुन्छ। सन्देशलाई मस्तिष्कको आक्सिपिटल लोव -जहाँ रेटिनामा परेको प्रतिविम्बको विश्लेषण हुन्छ)मा पुर्‍याउने काम यसै नसाले गर्छ। यंग र हेलमोडसकोद्वारा प्रतिपादित सिद्घान्तअनुसार रेटिनामा तीन प्रकारको कोन्स हुन्छन्। एउटा कोन्स एउटै मूल रंगले प्रभावित हुन्छ। रातो रंग हेर्दा रातो प्रभावित हुने कोन्स सक्रिय हुन्छ। निलो र हरियो देख्ने कोन्स पनि हुन्छन्। दुई कोन्स सक्रिय हुन्छन् भने मिश्रति रंग देखिन्छ। सेतो रंगको पहिचान त्यति खेर हुन्छ, जतिबेला तीनैवटा कोन्स बराबर मात्रामा प्रभावित हुन्छन्।
अमेरिकन अप्टोमेटि्रक एसोसिएसनका अनुसार तीन प्रमुख प्रकारको रंग अन्धता हुन्छन्, जसले रातो, हरियो वा निलो हेर्न असजिलो पार्छ। केहीमा अतिरिक्त रंग अन्धतासमेत देखिन्छ। जन्मजात रंग अन्धता भएकाहरू पूर्ण रूपमा रंग अन्धो हुन्छन्। उनीहरू सबै थोक खैरो देख्छन्। अनौठो के भने जन्मजात रंग अन्धता पुरुषलाई मात्र हुन्छ।
यदि कसैको आँखामा एल कोन्स छैन भने उनीहरू रातो र हरियो रंग देख्दैनन्, यसलाई चिकित्साको भाषामा प्रोटोनोपिया भनिन्छ। यो हलुको वा पूर्ण रूपले हुन सक्छ। यसमा रातो र हरियो रंग एकनाशकै देखिन्छ|यदि आँखामा एम कोन्स छैन भने रातो र हरियो रंग देखिँदैन, यसलाई डयुटानोपिया भनिन्छ। यसमा रातो र हरियो रंग एकजस्तै देखिन्छ भने यो समस्या हलुको वा पूर्ण हुन सक्छ। यस्तै एस कोन्स नभएकाहरूले निलो र पहलो रंग देख्दैनन्। ट्राइटानोपिया भनिने यो समस्या हलुको वा पूर्ण हुन सक्छ भने यो धेरै कम व्यक्तिमा हुन्छ।
तथ्यांकअनुसार युरोपेली मुलुकमा १० प्रतिशत, भारतमा ५ प्रतिशत व्यक्ति फरक-फरक रंग छुट्याउन सक्दैनन्, अर्थात् उनीहरूमा रंग अन्धता छ। धेरैजसो शिक्षित र सभ्य समाजका व्यक्ति नै बढी मात्रामा रंग अन्धताको सिकार रहेको तथ्यांक छ। उच्च वर्गमा यो रोगको सम्भावना अन्य वर्गको दाँजोमा बढी हुने प्रश्नको हालसम्म उत्तर आउन सकेको छैन।
विषेशज का अनुसार आँखा र शरीरको अन्य खण्डमा हुने रोग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपले रंग अन्धताको कारण हुन सक्छ|मोतिबिन्दु ग्लुकोमा, पिकमेटोसा, दृष्टिसम्बन्धी नसाको रोग, मधुमेह, उच्च रक्तचापलगायत विभिन्न स्नायुसम्बन्धी रोगले रंग अन्धताको सम्भावनालाई बढाउँछ। क्षयरोग, कुष्ठ, उच्च रक्तचाप, मृगौलाको रोग, जोर्नीको दुखाइ, मुटु रोग र विभिन्न मानसिक रोगले पीडित व्यक्तिमा पनि रंग अन्धता हुने सम्भावना बढी हुन्छ किनभने यी रोगहरूको निदानमा दिइने औषधिले स्नायु तन्त्रमा असर पार्छ। विभिन्न रोग र त्यसबाट उत्पन्न जटिलताको निदानका लागि रंग अन्धता परीक्षणको सहयोग लिइन्छ।
रक्सी र कुनै पनि रूपमा तमाखु सेवन गर्नेहरूलाई समेत रंग अन्धता हुन सक्ने विषेशज बताउँछन्। लामो समयसम्म रक्सी र तमाखुले दृष्टिसम्बन्धी नसामा क्षति पुर्‍याउने भएकाले यस्तो रंग अन्धता हुन्छ। यस्ता व्यक्तिलाई रातो र हरियो रंगको पहिचानमा समस्या पर्छ। 'सुर्ती र रक्सी सेवन गर्नेहरूमा देखिने रंग अन्धता प्रारम्भिव अवस्थामै उपचार गरे निको हुनसक्ने विषेशज बताउँछन्। 'तर धेरै ढिलो भए फर्काउन सकिन्न।'
उमेरमा वृद्दि पनि रंग अन्धताको कारण हुन सक्छ। उमेरको वृद्दि संगै आँखाको पुतली संकुचित हुनु, लेन्सको पहेंलोपना र मैकुलामा जमावजस्तो समस्या सुरु हुन्छ। यसले समेत रंग अन्धता हुन सक्छ। स्मरणशक्ति सामान्य भए पनि अनुभवले प्रौढअवस्थामा रंगको सही पहिचान गर्न सकिन्छ।
आनुवांशिक रूपले रंग अन्धताका सिकार रहेकाहरूका लागि हालसम्म कुनै उपचार खोज्न सकिएको छैन। ठूलाको दाँजोमा बच्चाहरूलाई यो रोगसँग जुध्न सजिलो हुन्छ। बच्चामा यो रोगको आशंका देखिनासाथ तुरन्त चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ। रंग अन्धता भए एकपटक नेत्र विशेषज्ञको सल्लाह लिनैपर्ने विशेषज्ञहरू बताउँछन्।
चाँगुनारायण गाविस
चाँगुनारायण नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको बागमती अञ्चल, भक्तपुर जिल्लामा अवस्थित एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ११०४ वटा घर छन। प्रसिद्ध चाँगुनारायण मन्दिर यस गाविसमा पर्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
चाँगुनारायण गाविसको नामाकरण उपत्यकाको सबैभन्दा पुरानो प्यागोडा शैलीको चाँगुनारायण मन्दिरको नामबाट रहन गएको हो। हालको चाँगुनारायण क्षेत्र परापूर्वकालमा घना जङ्गलको रूपमा रहेको चम्पाकारण्य वन अर्थात चाँपको वन थियो। नेपाल भाषामा चाँपलाई "चू" र वनलाई "गु" भनिन्छ। यही शब्द अपभ्रंस भई चाँगुनारायण रहन गएको हो भन्ने भनाई छ। विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत चाँगुनारायण मन्दिर राजा हरिदत्त बर्माले इसं ३२३मा बनाएका हुन् भन्ने भनाई छ। कान्तिपुरका राजा भुपालेन्द्र मल्लले नेपाल सम्बत् १८१४मा त्यस मन्दिरको जिर्णोद्दार गराएका थिए। राजा मानदेवले गरुडध्वजा चढाएका र गुठीकोलागि खेत दान दिएको उल्लेख विसं ५२१को अभिलेखमा पाइएको छ। यस चाँगुनारायण परिसर भित्र छिन्नमस्ता माई, किलेश्वर महादेवको मन्दिर, गरुड नारायण विश्वस्वरूपा आदि। देवदेवीका मुर्तीहरू छन्। यहाँ नागपञ्चमी, तीज, कृष्णाष्टमी, कुष्माण्ड नवमी, हरिबोधनी एकादशी र माघशुक्ल द्वादशीमा मेला लाग्दछ। यी दिनहरूमा टाढा टाढाका मानिसहरूको ठूलो भीड लाग्दछ। बैशाख कृष्ण औंसीमा मुख्य जात्रा, श्रावण द्वादशी तथा पौष पूर्णिमामा कलश यात्रा फागूपूर्णिमामा वंशगोपाल रथ यात्रा गर्ने चलन छ। उक्त रथलाई विश्वकै सबभन्दा सानो रथ मानिन्छ। जसको उचाई ८ फीट मात्र छ। चैत्र पूर्णिमामा लक्ष्मीनारायण जात्रा हुन्छ। प्रत्येक बुधवार खीरको भोज लगाइन्छ। यही खीरबाट यहाँका र वरपरका बासिन्दाहरूले बच्चालाई भात खुवाउने प्रचलन छ। बैशाखमा ध्वजा चढाउने आषाढ शुक्ल अष्टमीमा चाँपको फूल चढाउने र द्वादशीमा धागो चढाउने गरिन्छ। कार्तिक शुक्ल द्वादशीमा अखण्ड दीप बाल्ने मार्ग शुक्ल महास्नान माघ १ गते नारायणलाई घ्यूले छोप्ने र माघ शुक्ल दशमीमा माघेध्वजा पर्व मनाइन्छ। दशैं पर्व लगायतका १४ वटा पर्व पूजा गरिन्छ। शुक्ल पक्षको द्वादशी बुधवार परेको दिन चाँगुनारायणलाई भारतको बद्रीनारायणको रूपमा पूजा गरिन्छ।
हावापानी
यस गाविस औसत तापक्रम २० देखि २५ डिग्री सेल्सियस रहेको छ। प्रायः समशितोष्ण हावापानी रहेको यस गाविसमा चैत्र महिना देखि असोज महिनाको प्रारम्भसम्म गर्मी र असोज देखि फाल्गुणसम्म धेरै जाडो हुने गर्दछ।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार चाँगुनारायणको जनसङ्ख्या ५८५८ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन।
वन-जङ्गल तथा वन्यजन्तु
यस गाविसमा प्रायः जङ्गल पतझर प्रकृतिका छन्। यस गा।वि।स।मा सल्लो चिलाउने उत्तिस र मौवा आदि प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्। त्यस्तै मृग, स्याल, न्याउरी, दुम्सी आदि वन्यजन्तुहरू यस गाविस जङ्गलमा पाइन्छन्।
दूरसञ्चार सेवा शुल्क
दुरसञ्चार सेवा दस्तुर (Telecom Service Charge/TSC) नेपालमा दुरसञ्चार सेवामा लगाइने सेवा दस्तुर हो । यो दस्तुर दुरसञ्चार सेवा उपलब्ध गराउने निकायले ग्राहकबाट असुल गर्ने महशुल रकममा १३ प्रतिशतको दरले लगाउने गरिन्छ । यो दस्तुरको दाखिला दुरसञ्चार सेवा उपलब्ध गराउने निकायले मूल्य अभिबृद्धि कर सँगै गर्नु पर्ने प्रावधान रहेको छ । दुरसञ्चार सेवा प्रदायकले अर्को दुरसञ्चार सेवा प्रदायको सञ्जाल प्रयोग गरे वापत तिर्नुपर्ने शुल्कमा लाग्दैन् । आर्थिक वर्ष २०७५।७६ देखि इन्टरनेट सेवामा समेत १३ प्रतिशतको दुरसञ्चार सेवा शुल्क लगाइएको छ ।
नोकिया
नोकिया (फिनिस उच्चारण: [nokiɑ], यूके: / nɒkiə /, अमेरिका: / noʊkiə /) एक फिनल्यान्ड बहुराष्ट्रीय दूरसंचार, सूचना प्रविधि, र उपभोक्ता इलेक्ट्रनिक्स कम्पनी हो । यो जुन १८६५ मा स्थापित भएको थियो । नोकियाको मुख्यालय एस्पोमा छ, हेलसिंकी महानगरीय क्षेत्रमा । २०१७ मा, नोकियाले १०० भन्दा बढी देशहरूमा लगभग १०२,००० मान्छेलाई रोजगारी गरायो । १५० भन्दाबढी देशमा व्यापार गर्यो र लगभग २३ € अमेरिकी डलर कमाई गर्यो । नोकिया एक सार्वजनिक सीमित कम्पनी हो हेलसिंकी स्टक एक्सचेंज र न्यूयर्क स्टक एक्सचेंज मा सूचीबद्ध छ । यो संसारको ४१५ औं-ठूलो सबैभन्दा ठूलो कम्पनी हो जसले २०१६ को आयोजक ग्लोबल ५०० मार्फत मापन गर्दछ, र यो यूरो स्टक्सक्स ५० शेयर बजार सूचकांक हो ।
श्रीपुर उपजिल्ला (मागुरा)
श्रीपुर (मागुरा) बङ्गलादेशको मागुरा जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला खुलना विभाग अन्तर्गत पर्दछ।
भूगोल
श्रीपुर उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २३°३२' देखि २३°४१' उत्तर अक्षांश र ८९°२१' देखि ८९°३२' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। श्रीपुर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १७९.१८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई पाङ्शा र बालियाकान्दि उपजिल्लाले उत्तर, मागुरा सदर उपजिल्लाले दक्षिण, माधुखाली र बालियाकान्दि उपजिल्लाले पूर्व र शैलकउपा उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। गडाई, कुमार, मुचिखाली आदि यस उपजिल्लाका केही नदी तथा नहरहरू हुन्।
जनशाङ्खिकि
जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १५६४०१ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ७८९९९ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७७४०२ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १२३२८१ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ३३०३८, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ७१ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ११ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ११५ मस्जिद, २० मन्दिर र १ चिहानहरू रहेका छन्। उपजेला जामे मस्जिद, पीर करिम शाहको चिहान (सबदालपुर), नाकोल मियापाडा हाजरातला बेदान्त मठ, बडालीदश पश्चिमपाडा काली मन्दिर आदि यस उपजिल्लाका केही प्रमुख धार्मिक स्थलहरू हुन्। यस उपजिल्लाका ९६.८०% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.०५% ले पोखरी, ०.५५% ले टुटी र २.६०% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये २०.०७% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन। सन् १५८५ र सन् १००९ मा आएको आँधीले यस उपजिल्लाका थुप्रै मानिसहरूक‍ मृत्यु भएको थियो भने यसले प्राकृतिक प्रकोपले घर, पुरातात्त्विक भवन र बाली नालीमा पनि ठूलो मात्रामा क्षति पुर्‍याएको थियो।
अर्थतन्त्र
यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, जुट, गहुँ, तोरी, गेडागुडी, लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया, आँप, कटहर, केरा, मेवा, खरबुजा, नरिवल, लिची आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, बिस्कुट उद्योग, चकलेट उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया जुट, धान, केरा, कटहर लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको बदाम, कोदो र अलहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ३० हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा ४५ माछापालन केन्द्र, १५ कुखुरापालन केन्द्र र ४० दुग्ध सङ्कलन केन्द्रहरू रहेको छ।
यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६४.३५% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा २.०७%, वाणिज्यमा १२.७९%, सञ्चार र यातायातमा ४.७२%, उद्योगमा १.५०% निर्माण क्षेत्रमा १.२७%, सुविधामा ८.१७%, धार्मिक सेवामा ०.१५%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.६२% र अन्यमा ४.३६% रहेका छन्।
प्रशासन
प्रशासकीय श्रीपुर थानाको स्थापना सन् १८५९ मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियो। हाल यस उपजिल्लामा ८ सङ्घ परिषद्, ८४ मौजा/महल्ला र १६२ गाउँहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका सङ्घ परिषद्हरू प्रकार छन्; गयेशपुर सङ्घ परिषद्, आमलसाल सङ्घ परिषद्, श्रीकोल सङ्घ परिषद्, श्रीपुर सङ्घ परिषद्, द्वारियापुर सङ्घ परिषद्, कादिरपाडा सङ्घ परिषद्, सब्दालपुर सङ्घ परिषद् र नाकोल सङ्घ परिषद्।
शिक्षा
यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४३.५% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४७.३% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३९.७%रहेको छ। यस उपजिल्लामा ४ क्याम्पस, २६ माध्यमिक विद्यालय, ७१ प्राथमिक विद्यालय, ३ बाल उद्धान केन्द्र, ५ सामुदायिक विद्यालय र १६ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; नाकोल राइचरण माध्यमिक विद्यालय (सन् १९०१), श्रीपुर एससी पाइलट माध्यमिक विद्यालय (सन् १९०२) आदि।
भारतीय साहित्य
भारतको साहित्यिक परम्परा अत्यन्त प्राचीन हो। भारतीय संस्कृति एवं राष्ट्रका समान नैं भारतीय साहित्यको समेकित संकल्पना पनि भारतको भावात्मक एकताका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
भारतीय साहित्यको मूलभूत एकता र त्यसको आधार-तत्व
भारतको प्रत्येक भाषाका साहित्यको आफ्नो स्वतन्त्र र प्रखर वैशिष्ट्य छ जो आफ्नो प्रदेशका व्यक्तित्वदेखि मुद्रांकित हो। पञ्जाबी र सिंधी, यता नेपाली र उर्दूको प्रदेश-सीमाहरू कितनी मिली भएका हुन् ! परन्तु तिनको आफ्नो-आफ्नो साहित्यको वैशिष्ट्य कति प्रखर छ ! यसै प्रकार गुजराती र मराठीको जन-जीवन परस्पर ओतप्रोत छ, परन्तु के तिनको बीचमा कुनै प्रकारको भ्रान्ति सम्भव छ ! दक्षिणको भाषाहरूको उद्गम एक छ : सबै द्रविड परिवारको विभूतीहरू छन्, परन्तु के कन्नड र मलयालम वा तमिल र तेलुगुका स्वारूप्यका विषयमा शंका हुन सक्छ ! यही कुरा बँगला, असमिया, र उडियाका विषयमा सत्य हो। बँगालका गहिरा प्रभावलाई पचाएर असमिया र उडिया आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्वलाई बनाये भए छन्।
इन सबै साहित्हरूमा आफ्नो-आफ्नो विशिष्ट विभूतीहरू छन्। तमिलको संगम-साहित्य, तेलगुका द्वि-अर्थी काव्य र उदाहरण तथा अवधान-साहित्य, मलयालमका सन्देश-काव्य एवं कीर-गीत (कलिप्पाटु) तथा मणिप्रवालम् शैली, मराठीका पवाडे, गुजरातीका अख्यान र फागु, बँगलाको मङ्गल काव्य, असमियाका बडगीत र बुरंजी साहित्य, पञ्जाबीका रम्याख्यान तथा वीरगति, उर्दूको गजल र हिंदीको रीतिकाव्य तथा छायावाद आदि आफ्नो-आफ्नो भाषा–साहित्यका वैशिष्ट्यका उज्ज्वल प्रमाण छन्।
र पनि कदाचित् यो पार्थक्य आत्माको छैन। जस प्रकार अनेक धर्महरू, विचार-धाराहरू र जीवन प्रणालिहरूका रहँदै पनि भारतीय संस्कृतिको एकता असंदिग्ध छ, यसै प्रकार यसै कारणदेखि अनेक भाषाहरू र अभिवयंजना-पद्धतिहरूका रहँदै पनि भारतीय साहित्यको मूलभूत एकताको अनुसन्धान पनि सहज-सम्भव हो। भारतीय साहित्यको प्राचुर्य र वैविध्य त अपूर्व छ ही, त्यसको यो मौलिकता एकता र पनि रमणीय हो।
जन्मकाल
दक्षिणमा तमिल र उता उर्दूलाई छो्डेर भारतको लगभग सबै भारतीय भाषाहरूको जन्म-काल प्रायः समान नैं हो। तेलगू-साहित्यका प्राचीनतम ज्ञात कवि छन् नन्नय, जसको समय छ ईसाको ग्यारहौं सती। कन्नडको प्रथम उपलब्ध ग्रन्थ छ ‘कविराजमार्ग’, जसका लेखक छन् राष्क्रूट-वंशका नरेश नृपतुंग (८१४-८७७ ई.); र मलयालमको सर्वप्रथम कृति छन् ‘रामचरितम’ जसका विषयमा रचनाकाल र भाषा-स्वरूप आदिको अनेक समस्याहरू र जो अनुमानतः तेह्रौँ शतीको रचछैन। गुजराती तथा मराठीको आविर्भाव-काल लगभग एक नैं हो। गुजरातीको आदि-ग्रन्थ सन् ११८५ ई.मा रचित शालिभद्र भारतेश्वरको ‘बाहु-बलिरास’ छ र मराठीका आदिम साहित्यको आविर्भाव बारहौं शतीमा भएको थियो। यही कुरा पूर्वको भाषाहरूमा सत्य हो। बँगलाको चर्या-गीतहरूको रचना शायद दसौं र बारहौं शताब्दीका बीच कुनै समय भएको हुनेछ; असमिया-साहित्यका सबैभन्दा प्राचीन उदाहरण प्रायः तेह्रौँ शताब्दीका अंतका छन् जसमा सर्वश्रेष्ठ छन् हेम सरस्वतीको रचनाहरू ‘प्रह्लादचरित्र’ तथा ‘हरिगौरीसंवाद’। उडिया भाषामा पनि तेह्रौँ शताब्दीमा निश्चित रूपले व्यंग्यात्मक काव्य र लोकगीतहरूका दर्शन हुने लाग्दछन्।
उता चौधौँ शतीमा त उडियाका व्यास सारलादासको आविर्भाव हो नैं जान्छ। यसै प्रकार पञ्जाबी र हिंदीमा ग्यारहौं शतीदेखि व्यस्थित साहित्य उपलब्ध हुने लाग्दछ। केवल दुई भाषाहरू यस्तो छन् जसको जन्मकाल भिन्न छ—तमिल, जो संस्कृतका समान प्राचीन छ (यद्यपि तमिल-भाषी त्यसका उद्गम र पनि पहिला मान्दछन्) र उर्दू, जसको वास्तविक आरम्भ पन्ध्रौँ शतीदेखि पूर्व छैन माने जा सकता। हालाँकि केही विद्वान उर्दूको पनि उद्भव १३-१४ उनी शतीका बाबा फरीद, अब्दुल्ला हमीद नागोरी तथा अमीर खुसरोको रचनाहरूदेखि मानने लागोस् छन्।
विकासका चरण
जन्मकालका अतिरिक्त आधुनिक भारतीय साहित्हरूका विकासका चरण पनि प्रायः समान नैं छन्। प्रायः सबैको आदिकाल पन्ध्रौँ शतीसम्म चल्दछ। पूर्वमध्यकालको समाप्ति मुगल-वैभवका अंत अर्थात शतीका मध्यमा तथा सत्रहौं शतीका मध्यमा तथा उत्तर मध्याकालको अङ्ग्रेजी सत्ताको स्थापनाका साथ हुन्छ र तभीदेखि आधुनिक युगको आरम्भ हुन जान्छ। यस प्रकार भारतीय भाषाहरूका अधिकांश साहित्हरूको विकास-क्रम लगभग एकखाले हीछ; सबै प्रायः समकालीन चार चरणहरूमा विभक्त छन्। यस समानान्तर विकास-क्रमको आधार अत्यन्त स्पष्ट छ, र त्यो छ भारतका राजनीतिक एवं सांस्कृतिक जीवनको विकास-क्रम।
समान राजनीतिक आधारभूमि
बीच-बीचमा व्यवधान भएमा पनि भारतवर्षमा शताब्दिहरूसम्म समान राजनीतिक व्यवस्था रहेकोछ। मुगल-शासनमा त लगभग डेढ सौ वर्षहरूसम्म उत्तर-दक्षिण र पूर्व-पश्चिममा घनिष्ठ संपर्क बनाएको रह्यो। मुगलहरूको सत्ता खण्डित भएपछि पनि यो संपर्क टूटा छैन। मुगल-शासनका पहिला पनि राज्य-विस्तारका प्रयत्न हुँदै रहोस् थिए। राजपूतहरूमा कुनै एक छाना्र भारत-सम्राट त छैन भयो, परन्तु तिनको राजवंश भारतवर्षका अनेक भागहरूमा शासन गर्न रहोस् थिए। शासन भिन्न-भिन्न भएमा पनि तिनको सामंतीय शासन-प्रणाली प्रायः एक-सी थियो। यसै प्रकार मुसलमानहरूको शासन प्रणालीमा पनि स्पष्ट मूलभूत समानता थियो। पछि अँग्रेजहरूले त केन्द्रीय शासन-व्यवस्था कायम गर्न यस एकतालाई र पनि दृढ गरिदिए। यिनैं सब कारणहरूदेखि भारतका विभिन्न भाषा-भाषी प्रदेशहरूको राजनीतिक परिस्थितिहरूमा पर्याप्त साम्य रह्यो हो।
समान सांस्कृतिक आधारभूमि
राजनीतिक परिस्थितिहरूको अपेक्षा सांस्कृतिक परिस्थितिहरूको साम्य र पनि अधिक रह्यो हो। पछिल्ला सहस्राब्दमा अनेक धार्मिक र सांस्कृतिक आन्दोलन यस्ता भए जसको प्रभाव भारतव्यापी थियो। बौद्ध-धर्मका ह्रासका युगमा त्यसको धेरै शाखाहरू र शैव-शाक्त धर्महरूका संयोगले नाथ-सम्प्रदाय उठ खडा भयो जो ईसाका द्वितीय सहस्राब्दका आरम्भमा उत्तरमा तिब्बत आदिसम्म दक्षिणमा पूर्वी घाटका प्रदेशहरूमा, पश्चिममा महाराष्ट्र आदिमा र पूर्वमा प्रायःसर्वत्र फैला भएको थियो। योगको प्रधानता भएमा पनि यी साधुहरूको साधनामा, जसमा नाथ, सिद्ध र शैव सबै थिए, जीवनका विचार र भाव-पक्षको उपेक्षा थिएन र यीबाट अनेक साधु आत्माभिव्यक्ति एवं सिद्धान्त-प्रतिपादन दुइटैका लागि कवि-कर्ममा प्रवृत्त हुन्थे। भारतीय भाषाहरूका विकासका प्रथम चरणमा यी सम्प्रदाहरूको प्रभाव प्रायः विद्यमान थियो। यिनको पछि यिनको उत्तराधिकारी सन्त-सम्प्रदाहरू र नवागत मुसलमानहरूका सूफी-संतको प्रसार देशका भिन्न-भिन्न भागहरूमा हुने लगा। सन्त-सम्प्रदाय वेदाँत दर्शनदेखि प्रभावित थिए र निर्गुण भक्तिको साधना तथा प्रचार गरन्थे। सूफी धर्ममा पनि निराकार ब्रह्मको नैं उनजीकना थियो, परन्तु त्यसका माध्यम थियो उत्कट प्रेमानुभूति।
सूफी-सन्तोको यद्यपि उत्तर-पश्चिममा अधिक प्रभुत्व थियो, र पनि दक्षिणका बीजापुर र गोलकुंडा राज्यहरूमा पनि यिनको अनेक केन्द्र थिए र वहाँ पनि अनेक प्रसिद्ध सूफी सन्त भए। यिनको पश्चात् वैष्णव आन्दोलनको आरम्भ भयो जो समस्त देशमा ठूला वेगदेखि व्याप्त भयो। राम र कृष्णको भक्तिको अनेक मधुर पद्धतिहरूको देश-भरमा प्रसार हुऐ र समस्त भारतवर्ष सगुण ईश्वरका लीला-गानदेखि गुंजारित हो उठा। उता मुस्लिम संस्कृति र सभ्यताको प्रभाव पनि निरंतर बढ रह्यो थियो। ईरानी संस्कृतिका अनेक आकर्षक तत्त्व-जस्तै वैभव-विलास, अलंकरण सज्जा आदि भारतीय जीवनमा ठूला वेगदेखि घुल-मिल रहोस् थिए र एक नयाँ दरबारी वा नागर संस्कृतिको आविर्भव हो रह्यो थियो। राजनीतिक र आर्थिक प्रभावका कारण यो संस्कृति शीघ्र नैं आफ्नो प्रसादमय प्रभाव खो बैठी र जीवनका उत्कर्ष एवं आनन्दमय पक्षका स्थानमा रुग्ण विलासि्दछ यसमा रह गयी। तभी पश्चिमका व्यापारिहरूको आगमन भयो जो आफ्नो साथ पाश्चात्य-शिक्षाको संस्कार लाये र जसको पछि-पछि मसीही प्रचारकहरूका दल भारतमा प्रवेश गर्न लागोस्। उन्नाइसौँ शतीमा अङ्ग्रेजीलाई प्रभुत्व सारे देशमा स्थापित भयो र शासक वर्ग सक्रिय रूपले योजना बनाएर आफ्नो शिक्षा, संस्कृति र तिनको माध्यमदेखि प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा आफ्नो धर्मको प्रसार गर्न लगा। प्राच्य र पाश्चात्यका यस संपर्क र संघर्षदेखि आधुनिक भारतको जन्म भयो।
समान साहित्यकि आधारभूमि
भारतको भाषाहरूको परिवार यद्यपि एक छैन, र पनि तिनको साहित्यिक आधारभूमि एक नैं हो। रामायण, महाभारत, पुराण, भागवत, संस्कृतको अभिजात्य साहित्य - अर्थात् कालिदास, भवभूति, बाण, श्रीहर्ष, अमरुक र जयदेव आदिको अमर कृतीहरू, पालि, प्राकृत तथा अपभ्रंशमा लिखित बौद्ध, जैन तथा अन्य धर्महरूको साहित्य भारतको समस्त भाषाहरूलाई उत्तराधिकारमा मिल्यो। शास्त्रका अन्तर्गत उपनिषद्, षड्दर्शन, स्मृतीहरू आदि र उता काव्यशास्त्रका अनेक अमर ग्रन्थ—नाट्यशास्त्र, ध्वन्यालोक, काव्यप्रकाश, साहित्यदर्पण रसगांधर आदिको विचार-विभूतिको उपयोग पनि सगोरुे निरंतर गरेकोछ। वास्तवमा आधुनिक भारतीय भाषाहरूका यी अक्षय प्रेरणा-स्रोत छन् जो प्रायः सगोरुाई समान रूपले प्रभावित करतिरहेछन्। इनका प्रभाव निश्चय नैं अत्यन्त समन्वयकारी रह्यो छ र यीबाट प्रेरित साहित्यमा एक प्रकारको मूलभूत समानता स्वतः नैं आ गई हो।—इस प्रकार समान राजनीतिक, सांस्कृतिक र साहित्यकि आधारभूमिमा पल्लवित-पुष्पित भारतीय साहित्यमा जन्मजात समानता एक सहज घटछैन।
भारतीय साहित्य - एक विहंगम् दृष्टि
सबैभन्दा पुराना जीवित साहित्य ऋग्वेद छ जो संस्कृत भाषामा लेखिएको हो। संस्कृत,पालि, प्राकृत र अपभ्रंश आदि अनेक भाषाहरूदेखि गुजर्दै आज हामी भारतीय साहित्यका आधुनिक युगसम्म पहुंचे छन्। भारतमा ३०देखि पनि ज्यादा मुख्य भाषाए छ र १००देखि पनि अधिक क्षेत्रीय भाषाए छ, लगभग प्रत्येक भाषामा साहित्यको प्रचुर विकास भएको हो। भारतीय भाषाओका साहित्यमा लिखित र मौखिक दोनो नैं महत्त्वपूर्ण हो। प्राचीन भारतीय साहित्यमा हिन्दू धार्मिक ग्रन्थोको अ हामी भूमीका रही। वेदोका साथ-साथ रामायण र महाभारत जस्तै महाग्रन्थ प्राचीन भारतमा रचिए। अन्य प्राचीन ग्रन्थोमा वास्तू शास्त्र, कौतुल्य अर्थ-शास्त्र, पंचतंत्र, हितोपदेश आदी प्रमुख हो। प्राचीन भारतका लेखकोमा कवि कालीदासको खास वर्णन हुन्छ, तिनको रचनाए संस्कृतमा हो। इनमे प्रमुख छ - अभिज्ञान शाकुंतलम, मेघदूत, ऋतुसंहार, रघुवंशम र कुमारसम्भवम।
सौप्तिक पर्व
सौप्तिक पर्वमा ऐषीक पर्व नामक मात्र एक नैं उपपर्व छ। यसमा १८ अध्याय छन्।
पाठेघरको एड्नेक्सा
पाठेघरको एड्नेक्सा (वा पाठेघरको हाँगा) भन्नाले पाठेघरको नजीकका संरचनात्मक र कार्यात्मक रूपमा सम्बन्धित संरचनाहरू लाई जनाउँदछ।
मालोटी-ड्रेकेन्बसर्ग निकुञ्ज
मालोटी-ड्रेकेन्बसर्ग निकुञ्ज एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडिएको छ।
धर्के गट्टेबट्टाई
धर्के गट्टेबट्टाई (वैज्ञानिक नाम: Turnix suscitator)   नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा बार्ड बटनक्विल (Barred Buttonquail) भनिन्छ ।
त्रिपुरा सुन्दरी
डोल्पा जिल्लाको जुफाल विमानस्थलबाट करिब दुई घन्टा पैदल हिँडेपछि भेरी नदी आउँछ । त्यही भेरी नदीको किनारमा प्रसिद्ध त्रिपुरासुन्दरी मन्दिर छ । दुवैतर्फ खोलाको बीचमा रहेको थुम्कोमा अवस्थित त्रिपुरा सुन्दरी भगवतीको मन्दिर त्रिपुराकोटमा अवस्थित छ । चैते दसैँ र बडादशैमा ठूलो मेला लाग्ने यो मन्दिर डोल्पावासीको शक्ति केन्द्र हो । यो मन्दिरमा पञ्चबलि दिने चलन छ ।
एम. जे. पी. रोहिलखंड विश्वविद्यालय
'''एम. जे. पी. रोहिलखंड विश्वविद्यालय''' भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको बरेलीमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
कागुनी
कागुनी अथवा कागुनो (गुरुङ भाषामा कावनु) एक प्रकारको अन्नबाली हो । कागुनी प्राय गरेर फागुनमा मकैसँगै छरिने छिटो पाक्ने अन्नमा पर्छ। यसलाई धानलाई जस्तै सुकाएर ढिकीमा कुटी चामल निकालेर भातखाने गरिन्छ। प्राय नेपालको पश्चिम अन्नपूर्ण क्षेत्रतिर यसको खेति गरिन्छ।
मुलुकी देवानी संहिता
मुलुकी देवानी कार्यविधि (संहिता) ऐन, २०७४
प्रमाणीकरण मिति २०७४।६।३० संवत्२०७४ सालको ऐन नं.३५
प्रारम्भिक
१. संक्षिप्त नाम र प्रारम्भ : (१) यस ऐनको नाम “मुलुकी देवानी कार्यविधि (संहिता) ऐन, २०७४” रहेकोछ ।
(२) यो ऐन सम्वत्२०७५ साल भदौ १ गतेदेखि प्रारम्भ हुनेछ ।
परिभाषा
विषय वा प्रसङ्गले अर्को अर्थ नलागेमा यस ऐनमा,–
(क) “अदालत” भन्नाले सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत वा जिल्ला अदालत सम्झनु पर्छ र सो शब्दले कुनै खास किसिमका देवानी मुद्दाको कारबाही, सुनुवाई र किनारा गर्न अधिकार प्राप्त अन्य अदालत, न्यायिक निकाय वा अधिकारी समेतलाई जनाउँछ ।
(ख) “कानून” भन्नाले तत्काल प्रचलित कानून सम्झनु पर्छ ।
(ग) “दरपीठ” भन्नाले कानून बमोजिम दर्ता गर्न नसकिने लिखतमा सम्बन्धित अधिकृतले दर्ता गर्न नसकिनाको आधार र कारण खुलाई आफ्नो हस्ताक्षर गरी सोही लिखतको पीठ, अन्य कुनै भाग वा छुट्टै कागजमा गरेको आदेश सम्झनु पर्छ ।
(घ) “देवानी मुद्दा” भन्नाले कानून बमोजिम फौजदारी मुद्दाको रूपमा परिभाषित गरिए बाहेकका कानूनी हक, दायित्व, हैसियत, पद, पारिवारिक सम्बन्ध वा सम्पत्ति सम्बन्धी मुद्दा सम्झनु पर्छ र सो शब्दले देहायको विषय र सोसँग सम्बन्धित मुद्दा समेतलाई जनाउँछ
चन्दननाथ दत्तात्रय
जुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम खलङ्गा स्थित चन्दननाथ मन्दिर जुम्लाकै प्रसिद्ध मन्दिर हो । यस मन्दिरलाई दत्तात्रय मन्दिर पनि भनिन्छ । यो मन्दिरमा पूजाआजा नगरे देशमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने भनाइ छ । घटस्थापनाको दिन मन्दिरको लिङ्गो फेर्ने चलन छ । दशैंमा सामान्य घुइँचो लाग्ने यो मन्दिरमा तिज, शिवरात्री तथा एकादशीमा मेला लाग्छ । करिब दशौँ शताब्दी तिर भारतको कस्मिरबाट चन्दननाथ नाम गरेका महात्मा जुम्ला घुम्न आएका थिए । जुम्लाका तत्कालिन खस राजा कल्याल वंशी ठकुरीले उनलाई गुरु मानेर यतै बसालेका थिए । चन्दननाथ दत्तात्रय भगवानका भक्त थिए । उनी जुम्लामा दत्तात्रय मन्दिर स्थापना गरेर बस्न थाले । चन्दननाथले स्थापना गरेको मन्दिर भएकोले यस मन्दिरको नाम पनि चन्दननाथ मन्दिर रहन गयो । चन्दननाथले त्यहाँ एक भैरवनाथ मन्दिर पनि स्थापना गरेका थिए । चन्दननाथले कश्मिरबाट जुम्लाको प्रशिद्ध मार्सी धानको बिउ ल्याएका थिए ।
गाईले दूध चढाउने गरेको कथा
भनिन्छ परापूर्व कालमा अहिलेको खलङ्गा बजार गाई वस्तु चराउने जंगल थियो एक गाईले आफ्नो मालिकलाई दूध नदिएर आफ्नो सबै दूध एक ठाउँमा खनाउने गर्थिन् । गाईको मालिक दूध निकाल्न जाँदा गाईले दूध नदिएर निकै दुःखी भएको थियो । एक दिन त्यो गाईले दूध के गर्छ, कसले चोरेर दूध निकाल्छ भनेर गाईको चियो गर्न थाल्यो । यसरी गाईको चियो गर्ने क्रममा उसले अहिले चन्दननाथको मन्दिर रहेको ठाउँमा गाईले दूध चढाएको देख्यो । यो देखेर उसले आफ्ना सबै छिमेकीहरूलाई यस कुराको जानकारी दियो । उसको कुरा सुनेर सबैजना भेला भएर हेर्दा साँच्चै नै गाईले दूध चढाउने गरेको कुरा पुष्टी भयो । यो देखेर त्यो ठाउँमा सबैले चन्दननाथको मन्दिर स्थापना गरेर पूजाको सुरुवात गरेको किंवदन्ती पनि रहेको छ ।
लिङ्गो फेर्ने
प्रत्यक वर्ष घटस्थापनाको दिनमा यस मन्दिरमा पूजा आजा गरेर लिङ्गो फेर्ने चलन परापूर्व काल देखि नै चलि आएको छ । करिब 52 फुट भन्दा लामो हरियो रुखको लिङ्गो बनाइन्छ । रातो, सेतो, रङ्गी विरङ्गी कपडाले लिङ्गो पुरै ढाकिन्छ र लिङ्गोको टुप्पोमा पताका लगाएर मन्दिरमा ठड्याइन्छ । लिङ्गो ठड्याउने बेलामा भाँचियो अथवा खण्डित भयो भने पुरै देशमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने भनाई रहेको छ । देवताको जयघोष र पूजा आरती, भजन किर्तनका साथ लिङ्गो फेर्ने चलन छ ।
यो पनि हेर्नुहोस्
शक्तिपीठ
लेऊ
लेऊ(अंग्रेजी भाषा: Algae) एक हरितकण युक्त शूछ्म वनस्पति प्रजाति हो। यसमा वास्तविक न्यूक्लियस हुन्छ। उदाहरणका लागि : स्पाइरोगाइरा(Spirogyra)। कुनै कुनै प्रजातिमा भने झुटो न्यूक्लियस हुन्छ। उदाहरणका लागि: नोस्टक( Nostoc/ Blue Green Algae)।
सप्तऋषि
सप्तऋषि शब्द सात र ऋषि मिलेर बनेको शब्द हो । जसको अर्थ सात जना ऋषि भन्ने लाग्छ । सप्तऋषि ब्रह्माका मानसपुत्र हुन् ।
तिङ्गला
नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र, सगरमाथा अञ्चलको सोलुखुम्बु जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
खैरावाङदेवी
सल्यान जिल्लाको सदरमुकामबाट २० किलोमिटर टाढा रहेको खैरावाङ मन्दिर त्यस क्षेत्रको ठूलो शक्तिपीठ हो । ३ घन्टाको ठाडो उकालो हिँडेर पुगिने यो मन्दिरमा भुवनेश्वरी देवीको मूर्ति छ । त्यहाँ घटस्थापना देखि पूणिर्मासम्म ठूलो मेला लाग्छ ।
यो पनि हेर्नुहोस्
शक्तिपीठ
अमरसिंह
अमरसिंह बालकृष्ण समद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो। बडाकाजी अमरसिंह थापा को जीवनीमा आधारित छ । केही हरफः "रंजै नामको बलवान एउटा बगाले थापा क्षत्री कोदालोले भुँइको चपरी झिक्दै पल्टाउदै थिए उनले आफ्नो घरभित्र सुने बालक जन्मी रोएको आँगनमा निस्की उनकी स्त्रीले हास्तै भनिन-"नाति जन्म्यो" रंजै कोदालो छोडी दौडे भन्दै - "बालक अमर बनोस्" -बालकृष्ण सम, अमरसिंह"
भारतीय पशु चिकित्सा अनुसन्धान संस्थान
भारतीय पशु चिकित्सा अनुसन्धान संस्थान भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको बरेलीमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
पहेंलोखुट्टे गट्टेबट्टाई
पहेंलोखुट्टे गट्टेबट्टाई(वैज्ञानिक नाम: Turnix tanki)   नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा येल्लो लेग्ड बटनक्विल (Yellow-legged Buttonquail) भनिन्छ ।
अमित वासना
अमित वासना नेपाली नाटककार बालकृष्ण समद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
ग्रेट जिम्बाब्वे
ग्रेट जिम्बाब्वे एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडिएको छ।
फिलिपिन्स
फिलिपिन्स एक दक्षिण पूर्वी एसियाली देश हो ।
चौबिसी राज्यहरू
पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण अभियान प्रारम्भ गर्नु पूर्व केन्द्र र पश्चिम नेपालको गण्डकी प्रदेशमा चौबीस वटा ससाना राज्यहरू थिए। यि राज्यहरूलाई चौबिसी राज्य अथवा चौबिसे राज्य भनिन्छ। गण्डकी प्रदेश भन्दा पश्चिम पट्टा बाइस वटा स-ससाना खस राज्यहरू थिए यि बाइसवटा राज्यहरूलाई बाइसे राज्य भनिन्छ। यि चौबीस वटा राज्यका नामहरू यस प्रकार रहेका छन्।
चौबिसे राज्यहरूमा पाल्पा राज्यलाई सबैभन्दा शक्तिशाली मानिन्थ्यो।
चपाली भद्रकाली
चपाली भद्रकाली नेपालको बागमती अञ्चलको येँ जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ९०३ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार चपाली भद्रकालीको जनसङ्ख्या ४५४४ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
देवीस्थान भगवति
बागलुङ जिल्लाको बागलुङ बजारबाट २ किलोमिटर दक्षिणस्थित देवीस्थान मन्दिर राजा प्रतापनारायण मल्लकी रानीले पाल्पाबाट मूर्ति ल्याएर स्थापना गरेकी हुन् । यो मन्दिरमा दसैँ भन्दा चैते अष्टमीका दिन यहाँ बढी भक्तजन आउँछन ।
नेचाबतासे
नेपालको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र, सगरमाथा अञ्चलको सोलुखुम्बु जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
अविवाहिता श्रीमती मेनका
अविवाहिता श्रीमती मेनका खगेन्द्र प्रधानाङ्गद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
हरितकण
हरितकण अथवा अंग्रेजी (Chlorophyll) वनस्पति कोष भित्र भएको एक प्रकारको जीवीत पदार्थ हो। यसले वनस्पतिलई प्रकाश संम्सलेसण (Photosynthesis) गरी आफ्नो खाना तयार गर्न मद्दत गर्छ।
6CO2 + 6H2O -> C6H12O6 + 6O2
सानो गट्टेबट्टाई
सानो गट्टेबट्टाई नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा स्मल बटन क्विल (Small Buttonquail) भनिन्छ ।
इन्द्रधनुष
इन्द्रधनुष भीमनिधि तिवारीद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको नाटक हो।
सेतो सूर्य
सेतो सूर्य दीपक रौनियार द्वारा निर्देशित चलचित्र हो। चलचित्रमा दयाहाङ राई, रवीन्द्र सिंह बानियाँ, आशा मगराती, सुमी मल्ल, अमृत परियार, दीपक क्षेत्री, देशभक्त खनाल लगायतका कलाकारको मुख्य भूमिका रहेको छ। चलचित्र माओवादी जनयुद्धमा राजवादी र माओवादीबीचको द्वन्द्वमा आधारित छ।
यो ९० औं उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रको लागि एकेडेमी पुरस्कारको लागि नेपाली प्रवेशका रूपमा छनोट भएको थियो तर मनोनयन भने भएन।
कथा
जब उनको बुबाको मृत्यु हुन्छ, शासन विरोधी पक्षपाती चन्द्रले लगभग एक दशक पछि उनको दुर्गम पहाडी गाउँमा जानु पर्छ। सानो पूजा आफ्नो बुबा हो भनी सोच्ने मानिसलाई उत्सुकताका साथ पर्खिरहेकी छिन्, तर चन्द्र बद्रीसँग आइपुग्दा उनी अलमलमा छिन्, एक जवान सडक अनाथ आफ्नो छोरा भएको हल्ला।
ब्रह्मदेव बजार
ब्रह्मदेव बजार सुदूर पश्चिम नेपालको ऐतिहासिक स्थल हो ।
अवस्थिति
यो बजार कञ्चनपुर जिल्लाको भीमदत्त नगरपालिका, टुँडीखेलमा छ । यो त्यहाँको सबैभन्दा पुरानो बजार हो । भीमदत्त नगरपालिका वडा नं ९ अन्तर्गत टुँडीखेल, खल्ला र मछेटी गरी तीन बस्ती छन् । टुँडीखेलमा १ सय ५० भन्दा बढी परिवार बसोबास गर्छन् । अहिले यो क्षेत्रका ऐतिहासिक संरचना महाकाली नदीले प्रतिवर्ष बगाउँदै लैजान थालको छ । उचित संरक्षण र सम्वर्द्धनको खाँचो छ ।
ऐतिहासिक महत्त्व
महेन्द्रनगर सदरमुकाम हुनु अघिसम्म ब्रह्मदेव मण्डिबाट भारतसित कारोबार हुने गरेको थियो । उक्त मण्डिबाट पहाडी क्षेत्रका लागि नून, तेल, खाद्यान्नलगायतका सामान आपूर्ति हुने गरेको थियो । अहिलेको ब्रह्मदेव बजारलाई त्यतिबेला सिमलकोट नामकरण गरिएको थियो । भारतमा अङ्ग्रेज शासन हुँदा मण्डिबाट उजलीकोट नाका हुँदै नेपालबाट साललगायतका काठको रेलमार्फत आपूर्ति हुने गरेको थियो । अङ्ग्रेजले नदी किनारबाट सुरुङ बनाएर काठ लैजाने गरेका थिए । यस क्षेत्रकै पुरानो बजार किसान नेता भीमदत्त पन्तको नुन काण्डका रूपले समेत प्रचलित छ । सामन्तको नून कब्जा गरी यस बजारबाट नेता पन्तले सर्वसाधारणलाई बाँडेका थिए ।
ढाका
ढाका (ঢাকা) बङ्गलादेशको राजधानी हो । यो सहर बुढी गङ्गा नदीको तटनेर स्थित यो देशकै सबैभन्दा ठुलो सहर हो । राजधानी हुनु बाहेक यो बङ्गलादेशको औद्यौगिक तथा प्रशासनिक केन्द्र पनि हो । ढाकामा मुख्य रूपमा धान, उखु तथा चियाको व्यापार गरिन्छ । ढाकाको जनसङ्ख्या लगभग १.४३ करोड रहेको छ जुन कि संसारकै सहरहरू मध्येको ११औँ सबैभन्दा बढी हो । ढाकाको आफ्नो बेग्लै इतिहास रहेको छ तथा यसलाई संसारमा मस्जिदको सहरको नामले पनि चिनिने गरिन्छ । मुगल सल्तनतको समयमा यस सहरलाई १७औँ शताब्दीमा जहांगिर नगरको नामले चिनिने गरिन्थ्यो । यो सहर त्यस समयमा पनि एउटा प्रादेशिक राजधानी थियो र यहाँ निर्मित हुने मखमलको व्यापारमा यस सहरको नाम पुरै विश्वमा रहेको थियो । आधुनिक ढाकाको निर्माण तथा विकास ब्रिटिश शासनको समयमा उन्नाइसौ शताब्दीमा भयो र यस सहरले छिट्टै भारतको कोलकाता पछि पुरै बङ्गालको दोस्रो ठुलो सहरको रूपमा विकसित भयो ।
भारतको विभाजन पछि सन् १९४७ मा ढाका पूर्वी पाकिस्तानको प्रशासनिक राजधानी बन्यो र सन् १९७२ मा बङ्गलादेश एउटा स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा अस्तित्व पाएपछि यसलाई देशको राष्ट्रिय राजधानी घोषित गरियो । आधुनिक ढाका देशको राजनीति, अर्थव्यवस्था, तथा संस्कृतिको मुख्य केन्द्र हो । ढाका मात्रै देशको सबैभन्दा साक्षर (६३%) सहर नभएर बङ्गलादेशको सहरहरूमध्येको सबैभन्दा बढी विविधता रहेको वा पाइने सहर पनि हो । तथापि आधुनिक ढाकाको सहरी आधारभूत ढाँचा देशको सबैभन्दा विकसित भएतापनि यहाँको प्रदूषण, यातायात असन्तुलन, गरीबी, अपराध जस्तो समस्याहरू यस सहरको लागि ठुलो चुनौती रहेको छ । सम्पूर्ण देशवाशीहरूको ढाकामा बसाई सर्ने प्रवृति पनि यहाँको सरकारको लागि एउटा ठुलो समस्याको रूपमा लिइदै आएको छ ।
खेलकूद
बङ्गलादेशको प्रमुख फुटबल रङ्गशाला बंगबन्धु राष्ट्रिय रंगशाला पनि ढाकामा भएकाले बङ्गलादेशमा आयोजना हुने प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय आमन्त्रण फुटबल प्रतियोगिता पनि ढाकामा हुने गर्दछ । फुटबलको साथै यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका फुटबल तथा अन्य खेलकुदका प्रतियोगिताहरू समेत ढाकामा नै हुने गर्दछ ।
खामि अवशेष राष्ट्रिय धरोहर
खामि अवशेष राष्ट्रिय धरोहर एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडिएको छ।
भैरवस्थान, पाल्पा
भैरवस्थान नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलमा पर्ने पाल्पा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो । यस गाविसको वडा नम्बर ५ को आकर्षक पहाडको टुप्पोमा अवस्थित विश्वकै सबैभन्दा ठूलो मानिने त्रिशुल रहेको भैरव मन्दिरमा प्रायः सधैभरि नै मेला लागेता पनि विशेष गरी मंगलबार र शनिबारका दिन पूजा लाग्दछ । विभिन्न चाडवाडहरूमा बोका, हाँस, परेवा, कुखुरा र पाडाहरूको बली यहाँको कालभैरवलाई दिइन्छ । यस क्षेत्रबाट अधिकांश हिम शिखरहरूको दृष्यावलोकन गर्न सकिन्छ ।
जनसङ्ख्या
बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार भैरवस्थान गाविस को जनसङ्ख्या २,२११ रहेको छ । यो गाविसमा ५७२ वटा घर छन ।
राष्ट्रकुट वंश
राष्ट्रकूट छैटौं र १०औँ शताब्दीको बीचमा भारतीय उपमहाद्वीपको ठुलो भागमा शासन गर्ने शाही भारतीय राजवंश थियो। सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात राष्ट्रकूट शिलालेख ७औँ शताब्दीको तामाको शिलालेख अनुदान हो जसमा मध्य वा पश्चिम भारतको मणपुर शहरबाट तिनीहरूको शासनको विवरण दिइएको छ। शिलालेखहरूमा उल्लेखित सोही अवधिका अन्य शासक राष्ट्रकूट कुलहरू अचलपुरका राजाहरू र कन्नौजका शासकहरू थिए। यी प्रारम्भिक राष्ट्रकूटहरूको उत्पत्ति, तिनीहरूको जन्मभूमि र तिनीहरूको भाषाको बारेमा धेरै विवादहरू अवस्थित छन्।
इतिहास
राष्ट्रकूट अर्थतन्त्र यसको प्राकृतिक र कृषि उत्पादन, यसको उत्पादन राजस्व र यसका विजयहरूबाट प्राप्त पैसाले टिकेको थियो। कपास दक्षिणी गुजरात, खानदेश र बेरारका क्षेत्रहरूको प्रमुख बाली थियो। मीनानगर, गुजरात, उज्जैन, पैठन र तगारा कपडा उद्योगका महत्वपूर्ण केन्द्रहरू थिए।