देवल
उपयोगिता
देवलहरू के कामको लागि निर्माण गरिएका थिए र यिनको उपयोगिता के हो भन्ने बारे आजसम्म कुनै पनि अभिलेखहरू प्राप्त भएका छैनन्। डडेलधुराको अजयमेरु स्थित अजयमेरुकोटमा रहेको तत्कालिन राजा निरयपालको देवल र दुल्लुको मुढे देवल बाहेक अन्यत्र रहेका कुनै पनि देवलहरूमा अभिलेख रहेको पाइदैन। हाल दुल्लुको मुढेदेवल अस्तित्वमा रहेको छैन। त्यो देवलमा रहेका अभिलेखहरूलाई शुरक्षाका दृष्टिकोणले कीर्तिस्तम्भको पिंधमा राखिएको छ। जसले कीर्तिस्तम्भको ऐतिहासिक तथा पुरातात्विक महत्त्वलाई दिग्भ्रमित तुल्याउने निश्चित छ। अन्य केही देवलहरूमा भने निर्माण वर्ष सम्म उल्लेख गरिएको पाइन्छ। बैतडी जिल्लाको देवलहाट स्थित देवलको बाहिर शिवलिङ्ग  राखेर पूजा गर्ने र डडेलधुराको जगन्नाथ मन्दिरमा नित्य पूजाको प्रचलन बाहेक अन्य कुनै पनि देवलहरूमा देवप्रतिमा वा पूजा परम्परा रहेको छैन। उपर्युक्त आधारमा कर्णाली प्रदेशमा रहेका सबै देवलहरूमा देवपुजाको प्रचलन रहेको थियो भनेर मान्न सक्ने अवस्था रहँदैन। एउटा सामान्य कार्य गरे पनि आफ्नो कीर्ति अमर राख्न चाहने वा एउटा सामान्य पित्तलको घण्ट वा त्रिशुल अर्पण गरे पनि त्यसमा आफ्नो नाम उल्लेख गराउने मानविय स्वभाव विपरीत अत्यन्त कलात्मक ढङ्ग ले कुँदेर सयौं कामदारको श्रम र ठुलो धनराशी खर्च गरेर निर्माण गरिएका यस प्रकारका देवलहरूमा निर्माण कर्ताले आफ्नो नामनामेसी उल्लेख गर्न हिचकिचाउनुलाई स्वभाविक मान्न सकिदैन। त्यसैगरी मानव समाजले धार्मिक आस्थाका कारण स्थापना गरेका पञ्चकोशी लगायतका धर्मस्थलीहरूमा लामो समयदेखी आजपर्यन्त निरन्तर पूजा परम्परा, अटुट श्रद्धा र विश्वास कायम नै रहेको छ तर कर्णाली प्रदेश क्षेत्रमा बाह्रौँदेखि सोह्रौँ शताब्दीका बीच निर्माण भएका देवलहरूमा रहेको पूजा परम्परा खसमल्ल शासनकालको प्रारम्भसँगै सुरु भई अवसानसँगै समाप्त भयो होला भनेर पनि मान्न सकिदैन। त्यसैगरी देवलहरू पूजा परम्पराका निमित्त निर्माण भएको भए सोको संरक्षण संवर्द्धन तथा नित्यपूजा प्रतिष्ठाका निमित्त कहिंकतै धार्मिक गुठी वा बन्दोबस्तको चाँजोपाँजो समेत गरेको देखिदैन। तत्कालिन खसमल्ल साम्राज्यकालमा त्यस क्षेत्रमा बौद्धधर्मको बाहुल्यता रहेको थियो। सोही समयमा सिंजा साम्राज्यभरी निर्माण गरिएका धारा, पाटी, पौवा, अभिलेस्तम्भ तथा वंशावलीहरू आदीले त्यो समयका शासकहरू बौद्धमार्गीहरू थिए भन्ने प्रसस्त सङ्केत गरेका छन्। खसमल्ल साम्राज्यकालका शासकहरू महायानी बौद्धमार्गी थिए भन्ने कुनै द्विविधा रहेको छैन। सम्राट पृथ्वी मल्लले शाके १२८० मङ्सिर १३ गते सोमबारको दिन वैश्वानर ज्वालाक्षेत्रको हरिशंकरी यात्राको सम्पन्न गरेको ताम्रपत्र बाहेक यस समयमा हिन्दू देवताका मन्दिरहरू निर्माण गरिएका अथवा जिर्णोद्धार गरिएका कुनै प्रमाणहरू भेटिदैनन्।  बरू धारा, पाटी, पौवा, चैत्य अभिलेखस्तम्भ निर्माण गरेमा त्यसमा चैत्य आकृति र रञ्जना शैलीमा "ॐ मणि पद्मे हुँ" नै राख्ने प्रचलन विकसित भएको थियो। तसर्थ उपर्युक्त तर्कहरूका आधारमा खसमल्ल साम्राज्यकालमा निर्माण यस प्रकारका देवलहरू देवस्थल नभएर तत्कालिन समाजका शक्तिशाली तथा लब्धप्रतिष्ठित घरानाका व्याक्तित्वहरू वा बौद्ध सम्प्रादयसँग सम्बद्ध धर्मगुरुहरूको समाधी स्थल भएको सङ्केत गर्दछन्। पश्चिम नेपालको इतिहास लेखनमा जिवनोत्सर्ग गरेका विद्वानहरूले यस तर्फ यथोचित ध्यान दिएको देखिदैन वा यो सन्दर्भ महत्त्वहिन ठानिएर यस तर्फ विद्वानहरूले कलम चलाएको देखिदैन। यही कारणले गर्दा खसमल्ला शासण कालका शासकहरूको जन्म, मृत्यु, राजद्रोह, विद्रोह, राजनीतिक हत्याहिंसा, कपट पूर्ण षडयन्त्र, दैवी विपत्ती आदीका सम्बन्धमा कहिंकतै उल्लेख भएको पाइदैन। विभिन्न स्थानहरूबाट प्राप्त गरिएका अभिलेख, ताम्रपत्र, जनश्रुती, वंशावलीहरूको आधारमा मात्र तत्कालिन शासकहरूको जिवनकाल गणना गर्ने र इतिहास कोर्ने काम गरिएको छ। भारतको बोधगया देखी कुमाउँ गढवाल को बाराहाट सम्म र उत्तरको तिब्बत देखी दक्षिणको तराईसम्म फैलिएको सिंजा सम्राटहरूको ख्यातिका सम्बन्धमा पनि प्रशस्त प्रमाणहरू उपलब्ध रहेकाले उनीहरूको राजकिय मर्यादाका बारेमा आसंका गरिरहनु आवश्यक छैन। उनिहरूको जन्म, मृत्यु, विरता र दुःखद घटनाहरूला उनेर बनाएका पश्चिम नेपालको देउडा सस्कृतिमा रहेको हुड्केउली भाकामा गाइने भारत (गाथा) अझैं पनि लोकप्रिय रहेका छन् र परम्परागत रूपमा गाइँदै आएका पनि छन्। तत्कालिन साम्राज्यका सैनिक तथा योद्वा वा पैकलाहरूको स्मृतीका लागि त ठाउँ ठाउँमा वीरखम्बाहरू स्थापना गरिएका छन् भने वीर, पराक्रमी र चक्रवर्ती पुरुषहरू राजपरिवारमा जन्म भई राजकिय शासनसत्ता उपभोग गरेर नाम निसान मेटिने गरी एकाएक हराउन पुगे भनेर मान्नु इतिहास लेखनकार्यमा अर्को अनर्थ हुन जान्छ। उनिहरूको जिवनको उतरार्द्धको अवस्था र मृत्युका सम्भावीत कारणहरू आजसम्म रहस्यकै गर्भमा रहेको छ। यदी दुल्लुको कीर्तिस्तम्भ नभएको भए सायद पश्चिम नेपालको इतिहासको हालसम्मको यात्रा पनि सम्भव थिएन। तसर्थ देवलहरू निश्चितरूपमा कुनै मठ मन्दिर नभएर तत्कालिन शासकवर्ग वा सम्भ्रान्त परिवारहरूको समाधीस्थल नै भएको अनुभव गरिन्छ।