जयपृथ्वीबहादुर_सिंह
सामाजिक सुधारका प्रयासहरू
राजा जयपृथ्वीले शिक्षालाई खुबै महत्त्व दिएका थिए। वि.सं १९४८ मा, १४ वर्षको उमेरमा हुँँदा उनले ब्रिगेड नामक अङ्ग्रेजी पुस्तकलाई नेपालीमा अनुवाद गरेका थिए। वि.सं १९५५ मा, बझाङबाट पिछडिएका मानिसहरूलाई काठमाडौँ ल्याई तालिम दिएर बझाङमा छाला प्रशोधन, तामा, फलाम तथा नेपाली कागज, घरेलु कपडा र सिलाइ उद्योग स्थापना गरेका थिए। उनले आठजना विद्यार्थी काठमाडौँमा पढ्न पठाएका थिए। सामान्य शिक्षा आर्जन गरेपछि ती आठैजना बझाङका विभिन्न अड्डा, स्वास्थ्य र शिक्षण संस्थाका कारिन्दा भएका थिए। त्यसपछि पनि उनले त्यहाँका केही मानिसहरूलाई भारतको अलमोडा पढ्न पठाएका थिए। साथै उनले वि.सं १९६२ मा, काठमाडौँको नक्सालको आफ्नै घरमा सत्यवादी पाठशाला पनि खोलेका थिए। पछि उनले काठमाडौँको सत्यवादी प्राथमिक पाठशाला वि.सं १९७० मा, बझाङमा सारेका थिए। त्यहाँको यो प्रथम विद्यालय थियो। जयपृथ्वीले देवशमशेरलाई स्कुल खोल्नुपर्छ र नेपाली भाषामा शिक्षा दिनुपर्छ भनेर सुझाव दिएका थिए। अनि उनले विभिन्न पाठ्यपुस्तक पनि लेखेका थिए। त्यसबेला विद्यार्थीले जयपृथ्वीले लेखेको ‘अक्षरङ्क शिक्षा’ पठनपाठन गरिन्थ्यो। उनले क्रमश: अरु बौद्धिक किताबहरू पनि लेखेका थिए। उनले जम्मा १८ वटा किताब लेखेका थिए। जयपृथ्वीले राजा भएपछि पनि पढेका थिए। उनको पढाइ काठमाडौँको दरबार हाई स्कुलमा भएको थियो। उनले कोलकाता गएर म्याट्रिक उतिर्ण गरेका थिए। अनि उनले प्रयागमा आइए पढेता पनि तर पूरा गर्न भने सकेनन्। जयपृथ्वीको १७ वर्षको उमेरमा वि.सं १९५१ श्री ३ चन्द्रशमशेरकी १४ वर्षीया छोरी खगेश्वरीदेवीसँग विवाह भएको भएको थियो। तर यी दम्पतिबाट सन्तान चाहिँ भएनन्। जयपृथ्वीले बझाङमा आर्थिक सुधारका नाउँमा भूमिसुधारको व्यवस्थापन गरेका थिए। उनैले वैज्ञानिक ढङ्गबाट नापीको व्यवस्था पनि गरेका थिए। त्यहाँ औषधालय पनि स्थापना गरिएको थियो। खग औषधालय र जयपृथ्वी धर्म औषधालय त्यस भेकको पहिलो औषधालय थियो। उनले त्यहाँ कोलकत्ताबाट चिकित्सक पनि ल्याएका थिए। उनले काठमाडौँबाट त्यहाँ धोबी र च्यामे पनि पुर्‍याएका थिए। २५ वर्षीय जयपृथ्वीलाई प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले कोलकात्तामा वकील बनाएर पठाएका थिए। त्यतिबेला उनी त्यहाँ तीन वर्ष बसेर अङ्ग्रेजी भाषाको विशेष ज्ञान हासिल गरेका थिए। तर नेपालमा नेपाली भाषाकै किताब छापेर प्रचार गर्ने उद्देशले उनी नेपालै फर्किएका थिए। नेपाल आउँदा उनले हाते प्रेस किनेर ल्याएका थिए। चन्द्रशमशेर प्रधानमन्त्री भएपछि नरदेव पाण्डेलाई खोसेर आफ्ना ज्वाइँ जयपृथ्वीलाई गोरखापत्रको तालुकदार बनाइएको थियो। त्यतिमात्र होइन राणाले गोरखापत्रको सम्पूर्ण आम्दानी पनि सिंहले नै खाने कागत गरिदिएका थिए। जयपृथ्वीले भारदारी अड्डामा पनि काम गरेका थिए। विसं १९६५ सालमा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरसँगै उनी बेलायत पनि गएका थिए। त्यसैबखत त्यहाँका राजाले उनलाई कर्नेलको दर्जा दिएका थिए। साथै उनी अमेरिकाको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली थिए। रुसको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली पनि उनी थिए। जयपृथ्वीले मानवतावादी संस्था खोल्ने अभियान चलाएका थिए। त्यसैले उनले विश्वभ्रमण पनि गरेका थिए। पछि उनैको संरक्षकत्व एसियाका विभिन्न राष्ट्रमा मानवतावादी सङ्घहरू पनि खुलेका थिए। साथै उनले मानवतावादी पुस्तकहरू पनि प्रकाशित गरेका थिए। जयपृथ्वीबहादुर सिंह नेपालका शिक्षासेवी हुन्। जयपृथ्वीका योगदान एउटा एउटा गरेर लिपिबद्ध गर्न थालियो भने दर्जनौँ पुस्तक तयार हुन्छन्। राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको छोरीज्वाई भएर पनि उनको स्वतन्त्र चिन्तनले गर्दा उनी नेपालमा बस्न सकेनन्। त्यसैले भारतको बेङ्गलोरमा बसेर हृयुमानिष्ट नामक पत्रिका प्रकाशित गरेर मानवतावादी विचारको प्रचारप्रसार भारत, युरोप, अमेरिकासम्म गरेका थिए। शिक्षाप्रेमी जयपृथ्वीकै अनुरोधमा चन्द्रशमशेरले आठजना व्यक्तिलाई जापानमा प्राविधिक शिक्षा लिन पठाएका थिए। नेपालमा शिक्षाको ज्योति बाल्न पाठशाला खोलेर मात्रै पुग्दैन भनेर जयपृथ्वीले स्रोत सामग्री जम्मा गर्न पुस्तक लेख्ने र प्रकाशन गर्ने कार्य पनि आफैँ गरेका थिए। उनले वि.सं १९६५ मा, व्यवहारमाला नामक पुस्तक लेखेका थिए।