cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दरबार हाई स्कुल
पूर्वकाल
विदेशीहरूको सर्म्पर्कमा आइरहेको निरन्तर वृद्धिको कारणले आधुनिक शिक्षाको महत्त्व र आवश्यकता महसुस गरिँदै थियो, धेरैजसो शासक वर्गमा । मुख्तियार जङ्गबहादुर बेलायत भ्रमण सं. १९०६ मा गई १९०७ मा फर्केदेखि उनको विचारधारा केही परिवर्तित भएको देखिन्थ्यो । त्यहाँबाट र्फकने वित्तिकै उनले "मिनिष्टर" पदवी लिए । सम्भवतः बेलायतका बासिन्दाहरूको चेतना र चिन्तन, विज्ञान र विकास, स्तर र शिक्षाको गहिरो छाप उनमा परेको थियो । त्यहाँको प्रगती सवै शिक्षाको फल हो भन्ने उनमा लाग्यो । उपर्युक्त तथ्यहरुकै कारणले होला मिनिष्टर जङ्गबहादुरले आफ्नै परिवारका छोरा भतिजाहरूलाई प्रारम्भिक शिक्षा प्रदान गर्न सं. १९१० आश्विन २७ गते थापाथली स्थित आफ्नै दरबारको दाखचोकको भूइँतलामा एउटा स्कूल खोली बैध रूपमा प्रारम्भिक तहको आधुनिक अंग्रजी शिक्षा पढाउने काम शुरुवात गराए । स्कूल सञ्चालन भनेकै त्यस बेला नेपालको लागि एउटा नौलो कुरो थियो जुन जंगबहादुरले पहिलोपल्ट बेलायतमा देखेका हुन् । त्यसैले आफूकहाँ खोलिएको यस स्कूलको सञ्चालन गर्न र अंग्रेजी भाषा सिकाउन उनले एकजना अंग्रजी शिक्षक बेलायतबाटै मगाएर राखे । केन्निङ नाउँ भएका यी अंग्रेज शिक्षक नै यस स्कूलको प्रथम प्रधान-अध्यापक भए । यस स्कूलको सञ्चालन र सुपरिवेक्षण गर्ने जिम्मा श्री रोज (Mr. Ross) लाई दिएको थियो । वि. सं. १९१५ मा शिक्षा निर्देशकको कार्यालय, शिक्षा विभाग खडा गरी जंगबहादुरले आफ्ना माईला भाइ जनरल बवर जंगलाई र्डाईरेक्टर नियुक्त गरेका थिए । बवरजंगको पालामा दरबार स्कूल प्रारम्भिक तहबाट मिडिल (निम्न माध्यमिक) स्कूल भयो ।
प्रारम्भिक काल
प्रारम्भमा कक्षाहरु छुट्याइएका थिएनन् । विद्यार्थीहरूको वैयक्तिक योग्यता अनुसार विद्यार्थीहरूलाई अंग्रजी, गणित, इतिहास पढाइन्थे । त्यसताका यस स्कूलमा पढ्ने विद्यार्थीहरूमा जङ्गबहादुरका छोरा भतिजाहरु थिए जसमध्ये उनका भाइ धीरशमशेरका छोराहरुकै संख्या बढी थियो । त्यसैले होला धीरशमशेरले यस स्कूलमा विशेष अभिरुचि लिएका थिए । केही समयपछि यो स्कूल थापाथलीबाट चारबुर्जा (हाल होटल रोयल, राजपरिषद्को कार्यालय रहेको भवन) दरबारमा सारियो । त्यहाँबाट पनि यो स्कूलसँगै रहेको धीरशमशेरको निवासस्थान जमल, नारायणहिटी दरवार क्यम्प भित्र सानु चोक बैठकमा सर्‍यो र त्यहीँ कक्षा दशसम्मको पढाइ पनि चालू गरियो ।
सं. १९३३ सालमा रणोद्दिप सिँह बहादुर राणा श्री ३ महाराज भएपछि शासक राणाहरु कहाँ पहुँच पुगेका, उनीहरूको सेवामा रहेका जागीरदारहरुका छोराहरूले पनि यस स्कूलमा पढ्न पाए । यसरी यो स्कूल दरबारभित्र अवस्थित भएपनि केही हदसम्म सार्वजनिक भयो । सं १९४० सालताका यस स्कूलले फेरी थापाथली दरबारको दाखचोकमा र्सर्नुपर्‍यो । सं. १९४२ सालमा जेठा बाबु रणोद्दीपसिंहको हत्या गरी श्री ३ महाराज बनेका वीरशमशेरले यस स्कूललाई जमल स्थित सेतो दरबारको ढोकानिरका टहरामा सारे । उनले यस स्कूलको लागि एउटा सुहाउँदो भवन बनाउन लगाए। रानीपोखरीको पश्चिमपट्टिको सडक छेउमा एउटा ठूलो, लामो भवन बन्यो । सं. १९४८ सालमा यस भवनको निर्माण कार्य सम्पन्न भएपछि यो स्कूलले बल्ल आफ्नै भवनमा बस्न पायो । त्यस बेलादेखि यो स्कूल आजसम्म यसै भवनमा अवस्थित रहिआएको छ । यो भवन राजधानीको असनबजार देखि बाहिर टुँडिखेल, रानीपोखरीको छेउ खुला, शोभायमान र महत्त्वपूर्ण थलोमा अवस्थित छ ।
प्रारम्भदेखि यस स्कूल सरकारी नै थियो । श्री ३ महाराज वीरशमशेरले यस स्कूलको सम्पपूर्ण खर्च गुठीको आय स्रोतबाट व्यहोर्ने व्यवस्था गरेका थिए र सं. १९५७ सालताका यस स्कूलमा सर्वसाधारण जनताले पनि पढ्न पाउने व्यवस्था गरिदिए । श्री ३ जुद्धशमशेरले यसको खर्च गुठीले व्यहोर्ने व्यवस्था खारेज गरी पूर्णतः सरकारले व्यहोर्ने गराए । यहाँनिर यो कुरा सम्झनु आवश्यक हुन्छ कि यस स्कूलले पूर्णतः निःशुल्क शिक्षा प्रदान गर्दथ्यो ।
मध्यकाल
धिरशमशेरको पालामा रानीपोखरीको उत्तरपटी आफ्नै दरबारभित्र सानो चोकमा दरबार स्कूल सञ्चालन गराएका थिए । त्यसपछि कक्षा २ थपगरी कक्षा १० सम्मको पर्ढाई पनि सञ्चालन हुन थालेपछि २ दशक विताएर मात्र दरबार हाई स्कूल भयो । वि. स. १९४५ तिर दरबार स्कूल सेतो दरबारमा चल्दा विद्यार्थीहरूलाई लिन पुर्याउन घरघरमै पाले जान्थे र दिउँसो खाजा सरकारको तर्फाट मनग्य खुवाउने व्यवस्था थियो । प्रधानमन्त्री वीरशमशेरले आफ्नो शाशनकालमा २,३ वर्ष लगाई १९४८ सालमा रानीपोखरीको पश्चिमपटि दरबार स्कूलको सुन्दर भवन वनाईदिए । सम्वत् १९९० सालको महाभूकम्पमा दरबार स्कूल भत्केपछि दुइ वर्षसम्म सो स्कूल त्रिचन्द्र कलेजमै सञ्चालन भएको थियो । भूकम्पले टायल विगारीदिएपछि मर्मत हुँदा स्कूलको टायलको छानाको वदला जस्तापाता (टिन)को छाना राखियो । यो स्कूल आफ्नै निजी भवनमा अवस्थित भएदेखि यसका विभिन्न पक्षहरूमा प्रगति हुँदै आएको छ । सं. १९५८ सालदेखि यसमा जनसाधारणका छोराहरूलाई पनि प्रवेश दिइएको चर्चा माथि नै भइसकेको छ । स्कूल आउन गार्‍हो मान्ने विद्यार्थीहरुका घरघरमा गएर पालेहरूले उनीहरूलाई मिर्ठाई आदि दिई फकाएर ल्याउँथे । कहिलेकाहीँ विद्यार्थीहरूले किताब, कापी, कलमहरु पनि पाउँथे । सरस्वती पूजाको लागि पनि तोकिएको खर्च सरकारबाट दिइन्थ्यो । गरिब विद्यार्थीहरूलाई पाठ्यपुस्तकको खर्च दिने र दिउँसो खाजा खुवाउने ब्यवस्था सं. १९९३ सालताकादेखि शुरु भई सं. २०१७ सम्म रह्यो र सो व्यवस्था सं. २०१८ सालमा खारेज गरियो ।
जाँचमा पहिला दोस्रा हुने विद्यार्थीहरूले पुरस्कारको रूपमा किताब पाउने चलन त यस स्कूलमा झण्डै प्रारम्भिक कालदेखि नै आएको थियो । किताबको सट्टा पाँच दश रुपियाँको मासिक छात्रवृत्ति दिने व्यवस्था पनि बीचमा केही वर्षम्म गरिएको थियो । सं. १९८३ सालदेखि पहिला, दोस्रा, तेस्रा र चौथासम्म हुने विद्यार्थीहरूलाई किताबै पुरस्कार दिने प्रबन्ध गरियो । यसरी संं. १९४८ सालमा आयोजना गरिएको यस स्कूलको पुरस्कार वितरणोत्सवमा मोतीराम भट्टले दशौँ कक्षामा प्रथम भएको पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । यस्तै यस स्कूलको सं. १९५८ साल असार १३ गते आयोजना गरिएको पुरस्कार वितरणोत्सव पनि यहाँ उल्लेखनीय हुन्छ । त्यस समारोहमा प्रमुख-अतिथिको हैसियतमा पुरस्कार वितरण तत्कालीन श्री ३ देवशमशेरले  गरेका थिए । यहाँको समारोह सिध्याई क्याम्पाबाट बाहिर निस्कने वित्तिकै उनलाई भाइहरूले "ठूलो भाउज्यू (स्व. श्री ३ महाराज वीरशमशेरकी महारानी ) अकस्मात् बिरामी भइन्, हेर्न जानुपर्‍यो" भनी उनलाई जमल, नारायणहिटी दरबार भित्र लगे । त्यहाँ उनलाई भाइहरू (चन्द्रशमशेर, भीमशमशेर, फत्तेशमशेरले श्री ३ महाराजको ओहदाबाट खोसी डाँडो कटाउने षड्यन्त्र गरे तथा चन्द्रशमशेर श्री ३ महाराज बने । यसरी इतिहासको यो मार्मिक घटना पनि दरबार स्कूलको पुरस्कार वितरणसित गाँसिन आएको छ । सं. १९६०-६२ सालतिर शुक्रराज जोशी (शहीद) ले पनि यस स्कूलमा पढिरहेका थिए । सं. १९६२ सालमा उनी कक्षा पाँचमा पढिरहेको बेला उनलाई बाबु माधवराज जेल परेकाले जात पतित भयो भन्ने आधारमा तत्कालीन प्रधान-अध्यापक बटेकृष्ण-मित्रले स्कूलबाट निष्काशित गरे ।
सं. १९६८ सालताका विद्यार्थीहरूको संख्या बढ्दै गएकोले स्कूलभवनमा कोठाहरु नपुग भई रानीपोखरीको उत्तरीछेउमा रहेको तत्कालीन श्रेस्ता पाठशालाको सरकारी भवनका केही कोठाहरूमा सेक्सन खोलिए । सं. १९८८-९ सालताका श्री ३ महाराज जुद्धशमशेरबाट यस स्कूलको क्याम्पाभित्र तर छुट्टै रहेको तत्कालीन मजलिश घर दरवार स्कूललाई प्रदान गरियो । सं. १९९२-३ सालताका स्कूल भवनसित मजलिश घर जोडेर बनाईयो । सं. १९९० सालको ठूलो भूकम्पमा यस भवनको छाना केही भाग विग्रेकोले त्यसको मरम्मत पूरा नभएसम्म सं. १९९०-९१ सालको शैक्षिक सत्रभरि यस स्कूलले त्रिचन्द्र कलेज, घण्टाघरको क्याम्पाभित्र गुजारा गर्नु परेको थियो । उक्त जीर्णोद्धारको सिलसिलामा यस भवनको टायल छाना झिकी कर्कटपाताको छाना हालियो तथा बीचको ढोका बन्द गरी उत्तरी र दक्षिणी पर्खालमा एक-एकवटा ढोका र भवनमा पनि एक-एकवटा भर्‍याङ्ग थपियो ।
यसैताका पढाइको माध्यम र परीक्षाको माध्यम पनि अङ्ग्रेजीनै	हुन्थ्यो	।	सम्वत्	१९८२	तिर	२	कक्षामा	अंग्रेजी	First Book of Read र हिसाब सिकाईन्थ्यो । जाँच भने मौखिक लिईन्थ्यो । कक्षा ५ देखि लिखित परीक्षा हुन्थ्यो । त्यसबेला अरु मुलुककोर् इतिहास, भूगोल, अँग्रजी व्याकरण, रचना अनुवादित अंगे्रजी किताव, नेपाली, संस्कृत पर्ढाईन्थ्यो । नेपाली बाहेक प्रश्नपत्र अंग्रजीमा आउँथ्यो । जवाफ पनि अंग्रजी मै दिनु पर्दथ्यो । वाषिर्क र अर्धवाषिक २ वटा परीक्षा हुन्थ्यो । सवै विषयमा पास हुने विद्यार्थी माथिलो कक्षामा जान्थे । १९६३ साल देखि धार्मिक शिक्षापनि पढाउन थालियो । १९९० सालमा पछि खेलकुदको व्यवस्था भएको हो । कक्षा ६ देखि माथिका विद्यार्थीहरूलाई खेलकुदमा शरिक गराउन  आदित्य, सोम, मङ्गल बुध वृहस्पति र शुक्र मण्डलमा विभाजन गरी खेलकुद गर्राईन्थ्यो । फूटवल, भलिवल, बास्केटबल, आदी खेलाईन्थ्यो ।
दरबार स्कुलमा भर्ना हुन चाहने विद्यार्थीहरूलाई वर्षो ९ मुरी धान र महिनाको ५ रुपैयाँ भत्ता समेत दिईन्थ्यो । विद्यार्थीहरूलाई फागु खेल्न, केहि खर्च र दिउँसो खाजा खुवाउन गुठीको समेत व्यवस्था भएको थियो । सोही गुठीको रकमबाट पाठ्यपुस्तक किनिदिने पनि गरिएको थियो ।
१९९१ सालमा देशमा पहिलोपल्ट आयोजना गरिएको फुटबल लीगमा पनि दरबार स्कूल र त्रिचन्द्र कलेजका विद्यार्थीहरूको संयुक्त टीम सहभागी बनेको तथ्य यहाँ उल्लेख हुन्छ । सं. १९८९ सालमा पनि यस स्कूलमा तत्कालीन श्री ३ महाराज जुद्धशमशेरको उपस्थितिमा पुरस्कार वितरण समारोह धुमधामसित मनाइएको थियो । यसै सालदेखि गङ्गालाल श्रेष्ठ (शहीद) यहीँ पढी यसै स्कूलबाट सं. १९९४ सालको एस. एल. सी. परीक्षा प्रथम श्रेणीमा दोस्रो स्थान प्राप्त गरेका थिए । त्यसै साल केही महिना अगाडि दरबार स्कूलको भवन अर्न्तर्गत पहिलेको मजलिश घरको ठूलो हलमा आयोजित पुरस्कार वितरणोत्सवमा कोलम्बसको प्रथम ऐतिहासिक समुद्रीयात्राको अन्तिम दृश्यको अङ्ग्रेजी भाषामा मञ्चन गरिएको थियो जसमा कोलम्बसको पाठ कक्षा १० का विद्यार्थी गङ्गालालले नै खेलेका थिए । समुद्रबाट पृथ्वीको परिक्रमा गर्न सकिन्छ भन्ने महत्त्वकांक्षा राख्ने साहसिला कोलम्बसलाई इ. १४९२ सालमा एटलान्टिक महासागरको अथाह, अनकन्टार जलराशिमा दुइ महिना सम्म रातदिन तर्दै अगाडि बढ्दा पनि मञ्जिलमा नपुगी आजित भै विद्रोह गर्न लागेका उनका सहयोगी नाविकहरूले एक दिन बेलुका "हामीहरु यहीँबाट स्पेन फर्केर जान्छौं, मान्दैनौ भने तिमीलाई यहीँ मार्छों " भन्दै लछारपछार गर्न थाले । त्यस्तो अप्ठ्यारो संकटपूर्ण क्षणमा पनि धीर, वीर, साहसी कोलम्बसले आफूमाथि हातपात गर्न लागेका अनुयायीहरूलाई साम्य पारिरहेको अभिनय गङ्गालालले गर्नुपरेको थियो । गोरो, बाटुलो अनुहार घुँडामुनिसम्म छोपेको शेरमानी लगाएको गङ्गालाल हुबहु कोलम्बस जस्तै देखिएका थिए । उनीहरूको झगडा नटुङ्गिदै केही पर लहरै धेरै बत्ती बलिरहेको उज्यालो देखिन्छ, अनि सबैजना खुशीले "ल्यान्ड, ल्यान्ड" भन्दै कराउँदै उफन लाग्छन्, र पर्दा र्झछ । सं. १९९५ साल श्रावण २४ गते दरबार स्कूल र त्रिचन्द्र कलेजको पुरस्कार वितरण समारोह संयुक्त रूपमा जुद्धसडकमा नयाँ निर्मित सभागृहमा आयोजना गरियो । यो समारोह पनि श्री ३ जुद्ध शमशेरकै उपस्थितिमा सम्पन्न भएको थियो । "अहो ! भाग्य हाम्रो, यही पुण्यभूमि" शिर्षकको विद्यार्थीहरूले गाएको स्वागतगानबाट प्रारम्भ गरिएको उक्त समारोहको बढी उल्लेखनीय पक्ष श्री ३ महाराजबाट रोचक सम्बोधन भाषण दिईनु, विशिष्ट विद्यार्थीहरूलाई उनले आफ्नै हातले पुरस्कार प्रदान गर्नु, विद्यार्थीहरूबाट शेक्स्पियरको "द मर्चन्ट अफ् भेनिस्"ट्ट को ट्रायल सीन खेलिनु इत्यादी थिए । उक्त सम्बोधन भाषणबाट तत्कालीन राणासरकारको शिक्षानीति, दरवार स्कूलको पूर्वइतिहास, देशको तत्कालीन शैक्षिक स्थिति आदिमा राम्रो प्रकाश परेको छ । त्यसमा उल्लिखत कतिपय कुराहरु अहिले ऐतिहासिक रूपले खूब घतलाग्दो छ । सं. २०१० साल मार्गमा यस दरबार स्कूलको शतवाषिर्की समारोह पनि धुमधामसँग मनाइएको थियो । त्यस उपलक्ष्यमा सं. १९९५ सालदेखिका बाँकी पुरस्कारहरु पनि प्रदान गरिएका थिए ।माथि
वर्तमानकाल
यस विद्यालयले आफ्नो भवनमा विभिन्न समयमा विभिन्न शैक्षिक संस्थाहरूलाई आश्रय दिई आएको थियो । जसमा नेशनल कलेज (शंकर देव कलेज), त्रिभूवन प्रौढ शिक्षा निकेटन, विश्व भाषा क्याम्पस, आदर्श विद्यापिठ, नेपाली शिक्षा परिषद । यसले गर्दा पनि यस विद्यालयको इज्जत, गौरव, प्रतिष्ठा झन वढी भएको महशुस हुन्छ । सँस्कृत मा. वि. हालसम्म पनि यसै भवनमा सञ्चालन हुँदै आएको छ। २०१८ सालदेखि प्राईमरी कक्षा ५ हर्टाई ६ देखि १० कक्षा सम्म पर्ढाईन्थ्यो । सोही साल देखि निम्न आर्थिक अवस्था भएका छात्रहरूलाई दिईदै आएको खाजा पनि दिन वन्द गरियो । २०३० सालमा काठमाण्डौमा पनि राष्टिय शिक्षा योजना लागु भयो र यस विद्यालय सह शिक्षालय भई छात्राहरूले पनि पढ्न पाउने व्यवस्था भयो । यसै वर्षेखि कक्षा १ देखि १० सम्म पर्ढाई सञ्चालन हुन थाल्यो । एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि विद्यार्थीहरूलाई निःशुल्क शिक्षा प्रदान गर्दै आएको यस स्कूललाई सं. २०३० "दरबार स्कूललाई दिईएको सम्पूर्ण सरकारी खर्च अब उप्रान्त नयाँ शिक्षा योजना अर्न्तर्गत बन्द गरिनेछ र यो स्कूल पनि अरु गैर सरकारी स्कूलहरु सरह चलाउनु पर्नेछ "। भन्ने सरकारी सुचना प्राप्त भयो । विद्यार्थीहरूसँग शुल्क लिइयो र आफ्नै खुट्टामा उभ्याइयो । संचालक समिति गठन गरियो । २०३१ साल पश्चात सक्रियतापूर्वक अतिरिक्त क्रियाकलाप अर्न्तर्गत विभिन्न खेलकूद, सांस्कृतिक, साहित्यिक गतिविधिहरूमा विद्यार्थीहरूलाई सहभागी गराइयो । समय समयमा विद्यार्थीहरूलाई ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र औद्योगिक क्षेत्रमा शैक्षिक भ्रमण तथा दृष्यावलोकन गराइयो । फेरि यहाँका विद्यार्थीहरूलाई स्काउटिङ्ग र जुनियर रेडक्रसमा पनि सामेल गराइयो ।
वैशाख ५ गते स्कूलको जन्मजयन्ती समारोह मनाइन्छ । वार्षिक प्रतिवेदनको प्रस्तुतीकरण, पुरस्कार वितरण, सांस्कृतिक कार्यक्रम आदि गरिन्छ । यस विद्यालयको शिक्षक विद्यार्थीहरूको लागि पनि रानीपोखरी घण्टाघर छेउको पहेँलो घरमा सञ्चालित डिस्पेन्सरीमा ०३२ साल सम्म निशुल्क उपचारको व्यवस्था थियो । २०४२ सालमा पर्ढाई राखेको वखतमा कक्षा १० को कोठाको तला भत्केर खसी छात्रछात्राहरु साधारण र्घाईते हुन गएकोले विद्यालय भवनको तत्काल मर्मत गर्नु पर्ने आवश्यकता देखिएकोले सरकारी अनुदानबाट भित्री भागको दुवै तला र दुवै कोशी ढलान गरी यसको मर्मत सम्भार गरियो । माथि हल र कोठाहरु निर्माण गरिए । अधिराज्यकै र्सवप्रथम स्थापित हाई स्कूल हुनु यस स्कूलको एउटा विशेषता हो । यसैले देशको शैक्षिक इतिहासमा यसको अग्रणी स्थान छ । यस स्कूलमा प्रारम्भिक अवधिमा पढ्ने विद्यार्थीहरु तत्कालीन शासक राणापरिवारका मात्र भएको नाताले यसका कतिपय विद्यार्थीहरु पछि आ-आफ्ना समयमा "श्री ३ महाराज" जस्तो देश र जनताको तत्कालीन भाग्य निर्णायक ओहदामा आसीन रहे । यस सर्न्दर्भमा वीरशमशेर, देवशमशेर, चन्द्रशमशेर, भीमशमशेर, जुद्धशमशेर, पद्मशमशेरका नाउँ उल्लेखनीय छन् । राणा श्री ३ महाराजहरु बाहेक सं. २००७ सालको परिवर्तनपछि प्रधानमन्त्री भएका व्यक्तिहरुमध्ये ज्येष्ठ राजनीतिज्ञ एवं नेपाल क्रान्तिका अग्रदूत - टंकप्रसाद आचार्य पनि यसै स्कूलका उपज विद्यार्थी थिए । सं. २००७ सालको परिवर्तनपछि मन्त्री जस्ता पदमा मात्र होइन अन्य उच्च पदहरूमा पनि यसै स्कूलका भूतपूर्व विद्यार्थीहरु थुप्रै देखिएकै छन् । संक्षेपमा यस स्कूलबाट उत्पादित विद्यार्थीहरूले उहिलेदेखि अहिलेसम्म पनि राष्ट्रको उत्थान वा विकासका विविध क्षेत्रहरूमा के कति योगदान गरिसकेका छन् भनेर पूरापूरा लेखाजोखा गर्न नसकिए पनि उनीहरूको योगदान अनुपम र अतुलनीय भैसकेको छ भन्नु अत्युक्ति नहोला ।
यस बाहेक प्रजातन्त्रको संस्थापनार्थ पहलकदमी गर्नामा ज्यानको आहुति दिने कतिपय देशभक्तहरूले यसै स्कूलमा पढेका थिए (उदाहरणार्थ शुक्रराज, गङ्गालाल, बलबहादुर पाण्डे, चिनियालाल सिंह, थीरबम मल्ल जस्ता शहीद एवं टंकप्रसाद जस्ता अग्रगण्य क्रान्तिकारीहरु । छोटो समयको लागि भएपनि गणेशमानसिंहले पनि यहाँ पढेका थिए । शैक्षिक स्तर र उपलब्धिको कुरा गर्ने हो भने पनि यस स्कूलको आफ्नो समयको देन - संख्यात्मक मात्र होईन गुणात्मक रूपले पनि श्रेयपूर्ण भएकै छ । एस.एल.सी. परीक्षा प्रारम्भ भएको समय सं. १९९० सालमा देशभर थुप्रै हाइस्कूलहरु भैसकेतापनि त्यस सालदेखि सं. २००४ सालसम्म पनि "बोर्ड फष्ट" हुने विद्यार्थीहरु अचुक तवरले यस दरबार स्कूल कै भएका थिए । अन्त्यमा यस स्कूललाई आजको उन्नत स्थितिमा पुर्‍याउन प्रारम्भिक कालदेखि विशेषरूपले लगनशील भएका धीरशमशेर, श्री ३ वीरशमशेर, श्री ३ जुद्धशमशेर, शिक्षा विभागका निर्देशकहरु, समय समयमा कार्यभार सम्हालेका प्रधान-अध्यापकहरु ( केन्निङ्ग, ड्रमण्ड, केदारनाथ चर्टर्जी, जदुनाथ मजमदार, बटेकृष्ण मैत्री, शारदाप्रसाद मुखर्जी, रुद्रराज पाण्डे, बोधविक्रम अधिकारी, अमरेन्द्रनाथ, तुलसी प्रसाद ढुङ्गाना, (का.मु.) तिर्थप्रसाद प्रधान, चन्द्रदेव ओझा, इन्द्रप्रसाद काफ्ले, पूर्णरत्न शाक्य, मुकुन्दपाणि गौतम, सुवर्ण शाक्य, मेघराज खड्का, रामराज कुँवर शिक्षकहरु, संचालक समितिका अध्यक्ष र सदस्यहरु, अभिभावकहरु, एस.एल.सी. परीक्षामा उत्कृष्ट परिणाम निकालेर र अन्य क्षेत्रमा प्रसंशनीय सेवा गरेर स्कूलको गौरव बढाउने विद्यार्थीहरु योगदान र सद्भावनाको सम्झना पनि यस स्कूलले सदैव कृतज्ञताका साथ गर्दै आएको र गरिनैरहनेछ । संक्षेपमा देशको अग्रणी शिक्षण संस्थाको रूपमा यस स्कूलले र्सवसाधारण जनतामा शिक्षा प्रचार गर्नमा - विशेष गरी त्यसको माध्यमद्धारा त्यस अन्धकारयुगमा नवयुवकहरूमा समसामयिक जागरण ल्याउनामा खेलेको भूमिका, अविस्मरणीय छ । जे होस् दरबार स्कूलको त्यो गौरवमय देन देशको शैक्षिक इतिहासमा,सदैव अक्षुण्ण रहनेछ । आजको परिवर्तित, खुला, प्रतियोगितात्मक, प्रजातान्त्रिक परिस्थिति अर्न्तर्गत यस स्कूललाई अरु सहयोगी स्कूलहरूले भौतिक सम्पन्नतामा, संख्यात्मक वृद्धिमा वा अन्यान्य प्रगतिमा उछिनेका होलान् पनि तर आफ्नो अतीतको गौरवमा आँच आउन नदिइ अरु स्कूलहरुसॅंग काँधमा काँध मिलाई शिक्षितका साथसाथै अनुशासित, चरित्रवान्, चिन्तनशील युवापिंढी उत्पादन गर्नामा यो स्कूल सदैव लगनशील रहनेछ जसले "शिक्षा भनेको आफ्नो निमित्तमात्र हासिल गरेको होइन मातृभूमिको बेहत्तरी निमित्त पनि हो भन्ने सम्झिउन् " एवं देश र जनताको समयोचित उत्थान गर्नेतिर तत्पर रहुन् - यही यस स्कूलको शुभकामना छ ।माथि
। ‌''दिग्गज विद्धान्हरु यहाँ भएका थिए भनेर हामीहरूले अतीतका गौरवगाथा जति गाएपनि राणायुग प्रारम्भ भएको बेलासम्म अर्थात् सं. १९१० सालसम्म पनि देशमा नियमित अङ्ग्रेजी शिक्षाको आलोक प्रदान गर्ने कुनै विद्यालय थिएन । उपर्युक्त तथ्यहरुकै कारणले होला मिनिष्टर जङ्गबहादुरले आफ्नै परिवारका छोरा भतिजाहरूलाई प्रारम्भिक शिक्षा प्रदान गर्न सं. १९१० आश्विन २७ गते थापाथलीस्थित आफ्नै दरबारको दाखचोकको भूइँतलामा एउटा स्कूल खोली बैध रूपमा प्रारम्भिक तहको आधुनिक अंग्रजी शिक्षा पढाउने काम शुरुवात गराए ।''
विश्वविद्यालयहरूबाट मान्यता
यस स्कूलमा कक्षा १० सम्मको पढाइ धेरै अगाडिदेखि चालू भइसकेको थियो तर यो स्कूल कुनै विश्वविद्यालयसँग आवद्ध नभएकोले यहाँबाट प्रदान गरिएको प्रमाण-पत्रले बाहिर कतै मान्यता पाउन सकेन । तर्सथ श्री ३ रणोद्दीपसिंहको शासनकालमा धीरशमशेरको प्रयासको फलस्वरुपर इ. १८८० मा यस स्कूलको सम्बन्ध कलकत्ता विश्वविद्यालयसँग गाँसियो । यस कामप्रति तत्कालीन प्रधान-अध्यापक केदारनाथ चर्टर्जीको पनि उल्लेखनीय योगदान थियो । तदनुसार यस दरबार स्कूलबाट टेष्ट पास गरेका विद्यार्थीहरूले कलकत्तामा गएर त्यहाँका विश्वविद्यालयको "एन्ट्रान्स" परीक्षामा सम्मिलित हुन पाए । यसरी फाइनल परीक्षा दिन जाने विद्यार्थीहरूलाई सरकारको तर्फबाट चाँहिदो खर्च दिने व्यवस्था थियो ।
यसरी सर्वप्रथम इ. १८८० सालमा कलकत्तामा एन्ट्रान्स परीक्षा दिन जाने परीक्षार्थीहरूको टोलीमा धीरशमशेरका माहिला छोरा खड्ग शमशेर पनि थिए । उनी परीक्षामा उत्तिर्ण त हुन सकेनन् तरपनि पहिलो नेपाली टोलीमा परेका राणा परिवारको विद्यार्थी भएकाले उनलाई तत्कालीन भाइसराय लार्ड रिपनबाट तक्मा पनि प्रदान गरिएको थियो। एन्ट्रेन्स परीक्षा पास गर्ने  प्रथम राणा विद्यार्थी थिए धीरशमशेरकै अर्का छोरा चन्द्रशमशेर। त्यस प्रारम्भिक कालमा उत्तीर्ण भएका अरु केही विद्यार्थीहरु श्रीनिवास गिरी, केदारनरसिंह राणा, बलवानसिंह प्रधान, अष्टमान राजभण्डारी आदि थिए। यसरी कलकत्ता विश्वबिद्यालयमा एन्टे्रन्स परीक्षा दिन जाने क्रम सं. १९७४ र्(इ. १९१७) सम्म चालू रह्यो।
प्रत्येक वर्षबढ्दो संख्यामा परीक्षार्थीहरु जाँच दिन कलकत्तासम्म पुग्नु एकातिर झन्झट थियो भने अर्कोतिर सरकारी खर्चमा वृद्धि। त्यसैले नेपाल सरकारले एन्टे्रन्स परीक्षाको एउटा केन्द्र काठमाडौंमा नै खोल्न कलकत्ता विश्वविद्यालयसँग माग गर्‍यो तर त्यसो गर्न कलकत्ता विश्वविद्यालय सहमत भएन । त्यसपछि नेपाल सरकारले पटना विश्वविद्यालयसँग सम्बन्ध जोड्यो। त्यस विश्वविद्यालयले यथासमयमा काठमाडौंमा परीक्षा केन्द्र खोल्न र यहाँ खोलिने भएको त्रिचन्द्र कलेजलाई आफ्नै एउटा एकाइको रूपमा समेत स्वीकृति प्रदान गर्‍यो। तदनुसार यसै स्कूलबाट "सेन्ट-अप्" भएका विद्यार्थीहरु पटना विश्वविद्यालयको "म्याटि्रकुलेशन परीक्षा" मा सम्मिलित हुन पटना जाने निधो गरे। यो क्रमर् इ. १९१८ (सं. १९७५) देखिर् इ. १९२८ (संं १९८४) सम्म चल्यो। सं. १९८५ र्(इ.१९२९) सालअन्तरगतमा म्याटि्रकुलेशन परीक्षा केन्द्र काठमाडौंमा खोलियो। पटना विश्वविद्यालयबाट आएका सुपरिन्टेन्डेन्टले यहाँ परीक्षा सञ्चालन गर्दथे। यो क्रमर् इ. १९२८ (सं. १९८९) सालसम्म चालू रह्यो र्।र् इ. १९२९ (संं १९८९) सालमा पटना विश्वविद्यालयको पहिलोपल्ट काठमाडौंमा खोलिएको परीक्षा केन्द्रमा म्याटि्रकुलेशन परीक्षामा सरिक भएको विद्यार्थीटोलीमा रामप्रसाद मानन्धर इ. १९३० को टोलीमा प्रेमनरसिंह प्रधानर इ. १९३१ को टोलीमा सुर्य प्रसाद उपाध्याय इ. १९३२ को टोलीमा डिल्लीरमण रेग्मी इ. १९३३ को टोलीमा शेषराज दली आदि थिए।
आखिर सं. १९९० सालदेखि नेपाल सरकार शिक्षा विभाग अर्न्तर्गत नै एस. एल. सी.परीक्षाको व्यवस्था मिलाइयो तर यो परीक्षा काठमाण्डौमा आयोजना गरिएपनि यस परीक्षा सम्बन्धी सबै प्रक्रिया नेपाल सरकारको लागि पटना विश्वविद्यालयले गर्दथ्यो। यस परीक्षाको सञ्चालन समेत पटना विश्वविद्यालयबाट खटि आएका सुपरिन्टेन्डेन्टले गर्दथे। नेपाल सरकारको यस एस.एल.सी. परीक्षालाई पटना विश्वविद्यालयले मान्यता दिएको हुनाले यसलाई भारत भर भनेजसो मान्यता प्राप्त भयो। यसरी नेपाल सरकारको निमित्त पटना विश्वविद्यालयले एस.एल.सी. परीक्षा लिइदिने व्यवस्थाको अन्त्य सं. २००३ सालमा मात्र भयो। उपर्युक्त पहिलो एस. एल. सी. परीक्षामा सरिक भएर उत्तिर्ण भएका विद्यार्थीहरु थिए - पुष्पभक्त मल्ल र दिग्विजयराज जोशी आदि हुन्।
जोन मेनार्ड किन्स
जन मेनार्ड कीन्स प्रसिद्ध अर्थशास्त्री जेम्स मेनार्ड कीन्सका पुत्र हुन् । कीन्स बेलायतको लर्ड परिवारमा जन्मेका हुन् । उनको जीवन अर्थशास्त्रको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण दृष्टिकोण प्रदान गर्ने व्यक्तिको रूपमा आदर गरिन्छ ।जनरल थियरी अफ इन्कम इम्प्लोयमेन्ट एन्ड मनी उनको एक प्रसिद्ध कृति हो । उनले अर्थशास्त्रलाई म्याक्रो दृष्टिकोण प्रदान गरे । त्यसैले कीन्सलाई म्याक्रो अर्थशास्त्रका जन्मदाता पनि भनिन्छ । जान मेनार्ड कीन्स (सन् १८३३) को पुस्तक जनरल थ्योरी अफ इम्प्लोयमेन्ट, इन्ट्रेस्ट एन्ड मनी (सन् १९३६) अर्थशासत्रको महत्त्वपूर्ण पुस्तक हो । यसग्रन्थले पाश्चात्त्य अर्थशास्त्रीका विचारधारामा आमूल परिवर्तन गरेो छ । ह्यारोड डोमार मोडेल, लियोन्तीफको इन पुट आउट पुट मोडेल इत्यादि अनेक मोडेल यसै ग्रन्थमा आधारित छन् । पल सैमुअल्सनले भनेका छन्, कुनै पनि अर्थशास्त्री जसले कीन्सको विचार अध्ययन गरेको छ पुराना विचारधारामा फर्केको छैन । केन्सको प्रभावले गर्दा उनका आलोचक पूर्ववर्तीहरु पनि उनका समर्थक बनेका छन् । उनी ज्यादै स्पष्ट अर्थशास्त्री रहेका छन् । त्यसैले उनका आर्थिक विचार सरल र स्पष्ट छन् । व्यावहारिक अर्थशास्त्रका क्षेत्रमा पनि यिनको अतुलनीय योगदान छ, अमेरिकाको न्यू डील, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, र अन्तर्राष्ट्रिय पुननिर्माण एवं विकास बैङ्क (विश्व बैङ्क), ब्रेटनवुडस सम्मेलनमा उनको सक्रिया योगदान रहेको छ । कीन्सलाइ ृसमष्टि अर्थशास्त्रको जन्मदाता पनि भनिन्छ । कीन्सलाइ समष्टि अर्थशास्त्रको जन्मदाता पनि भनिन्छ । उनले आफ्नो जनरल थ्योरी ग्रन्थमा समष्टि आर्थिक विश्लेषणलाई स्पष्ट गरेका छन् । कीन्सको सिद्धान्तका मुख्य भनाई यस प्रकार छ उनले अर्थशास्त्रमा कुल आय र प्रभावपूर्ण मागको अवधारणा प्रतिपादन गरेका छन् । यस अनुसार अर्थव्यवस्थामा कुल रोजगार प्रभावपूर्ण मागमा भर पर्दछ । प्रभाव पूर्ण माग कुल उपभोग र कुल लगानीबाट निर्धारित हुन्छ । उपभोगको निर्धारण आयको आकार र समाजको यपभोग प्रवृत्तिले गर्दछन् । त्यसैले रोजगार बढाउन उपभोग र लगानी दुवैमा वृद्धि गर्नु पर्दछ । उपभोग प्रवृत्तिका आारमा कीन्सले गुणकको अवधारणा पनि प्रतिपादन गरेका छन् । यस अनुसार यदि समाजले आफ्नो कुल आयको ७५ प्रतिशत खर्च गर्छ भने आयको तीन चौथाई खर्च गर्ने बानीले गर्दा राष्ट्रिय आयमा चार गुना वृद्धि हुन जान्छ । अर्थात् समाजमा रु. १०० आय वृद्धि गर्दा त्यसको रु. ४०० बराबरको उत्पादन र रोजगार हुन जान्छ ।
अगारक
अगारक  आर्मेनियाको एउटा समुदाय हो। यो कोटायक प्रांत मर्ज (प्रांत)मा पर्छ। यसको स्थापना १९९५ मा भएको थियो । यहाँको जनसङ्ख्या ५,११२ छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट मैदान
इतिहास
सन् १९९६ मा अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदबाट एसोसिएट सदस्य राष्ट्रको सूचीमा सूचीकृत भएपछि मात्र नेपालमा क्रिकेट खेलले व्यवसायिकता पाउन थालेको हो। एसोसिएट सदस्यको रूपमा मान्यता पाएको दुई वर्ष पछि नेपालले एसिसी ट्रफी आयोजना गर्ने जिम्मा पायो। नेपालमा सो समयमा एउटापनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको क्रिकेट मैदान नभएको अवस्थामा भारतीय टेलिभिजन जी टिभीले नेपालमा क्रिकेट मैदानको निर्माण गर्न चासो देखाएको थियो। मान्यता पाएपछि र आयोजना गर्ने समयावधिमा नेपाल क्रिकेट सङ्घ (क्यान) र त्रिभुवन विश्वविद्यालयबीच पाँच वर्षे सम्झौता भयो। वर्तमान समयमा क्यानले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्झौता नविकरण गर्दै मैदानलाई लिजमा सञ्चालन गरिहेको छ। सुरुआतमा मैदान फुटबल गतिविधि सञ्चालनका लागि प्रस्ताव भएपनि पछि मात्र क्रिकेट मैदान बनाउने निर्णय भयो र जी टिभीको लगानीमा मैदान निर्माण भयो र नेपालले एसिसी ट्रफी १९९८ प्रतियोगीता आयोजना गर्न सफल भएको थियो।
भौतिक संरचना
२० हजारभन्दा बढी दर्शक अटाउने क्षमता रहेको यस क्रिकेट मैदानमा आठ वटा पिच रहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता पाएको यो मैदानमा पूर्वाधारको विकास अझै हुनसकेको छैन।
बाबुराम कुँवर
बाबुराम कुँवर नेपालका पूर्वमहान्यायाधिवक्ता (कार्यकाल २०७०।११।०५–२०७२।०६।२५) एवं नेपालको गण्डकी प्रदेश का पूर्वप्रदेश प्रमुख (कार्यकाल २०७४।१०।०३-२०७६।०७।१७) हुन् ।
नियुक्ति
प्रधानमन्त्री सुशील कोइराला भएका बेला कुँवरलाई महान्यायाधिवक्ता नियुक्त गरिएको थियो ।
चिदिपानी
चिदीपानी नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलमा पर्ने पाल्पा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो ।
जनसङ्ख्या
यो गाविस को जनसङ्ख्या बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार ४,१७१ रहेको छ ।
सर्दीखोला
सर्दीखोला नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको गण्डकी अञ्चल, कास्की जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो। यस गाविसमा रहेका भुर्जुङखोला उपत्यका, खारपानी तातोपानी, हिलटप आदि प्राकृतिक पर्यटकीय स्थलहरू हुन।
अस्थि विज्ञान
हड्डीहरू विषयको अध्ययनलाई अस्टियोलोजी भनिन्छ।
दिदी-भाइको माया (कथा)
दिदी-भाइको माया (कथा) जनकप्रसाद हुमागाईंद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको बाल साहित्य कृति हो।
पूर्वी एसिया
पूर्वी एसिया एसियाको पूर्वी क्षेत्र हो, जुन भौगोलिक र जातीय-सांस्कृतिक रूपमा परिभाषित गरिएको छ। पूर्वी एसियाका आधुनिक राज्यहरूमा चीन, जापान, मंगोलिया, उत्तर कोरिया, दक्षिण कोरिया र ताइवान पर्छन् ।    विद्यमान गम्भीर राजैतिक तनावको, विशेषत कोरिया विभाजन र ताइवानको राजनैतिक अवस्थाको, कारण कम्तीमा एक देशले  चीन, उत्तर कोरिया, दक्षिण कोरिया र ताइवानलाई मान्यता दिन अस्वीकार गरेका छन्। हङकङ र मकाउ, चीनको दक्षिणमा अवस्थित दुई साना तटीय अर्ध-आश्रित क्षेत्रहरू आधिकारिक रूपमा स्वायत्त छन् तर चिनियाँ  सार्वभौमसत्ता अन्तर्गत छन्। पूर्वी एसियाले उत्तरमा साइबेरिया र रुसी सुदूर पूर्व, दक्षिणमा दक्षिणपूर्व एशिया, दक्षिणपश्चिममा दक्षिण एसिया र पश्चिममा मध्य एशियाको सिमाना जोडेको छ। पूर्वमा प्रशान्त महासागर र दक्षिणपूर्वमा माइक्रोनेसिया (एक प्रशान्त महासागर टापु समूह, ओशिनियाको भागको रूपमा वर्गीकृत) छ।
अखतला
अखतला  आर्मेनियाको एउटा समुदाय हो। यो कोटायक प्रान्तमा पर्छ। यसको स्थापना सन् १९९५ मा भएको थियो । यहाँको जनसङ्ख्या १,९९८ छ।
साझा प्रकाशन
साझा प्रकाशन नेपालको पुरानो प्रकाशन गृह हो । यस संस्थामा नेपाल सरकारको ६०% सेयर लगानी भएको छ भने बाँकी ४०% सेयर साहित्यकार, पत्रकार, शिक्षासेवीसहित सर्वसाधारण नेपाली नागरिक विभाजन गरिएको छ ।
स्थापना
यसको स्थापना वि.सं. १९७० मा गोर्खा भाषा प्रकाशिनी समितिको नाममा भएको हो । उक्त समितिको नाम वि.सं. १९९० मा नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति भएको थियो। वि.सं. २०२१ साल मंसिर १७ गतेदेखि उक्त संस्था साझा प्रकाशनको नामबाट सञ्चालन हुँदै आएको छ।
यस प्रकाशनले २०३९ साल पुस महिनादेखि नियमितरूपमा गरिमाको प्रकाशन गर्दै आएको छ।
वर्तमान स्थिति
साझा प्रकाशनका वर्तमान अध्यक्ष डा.विजय सुब्बा हुन् । साझा प्रकाशनको महाप्रबन्धकको रूपमा जनक शिक्षा सामग्री केन्द्रका पूर्व कर्मचारी,साहित्यमा कलम चलाउने गरेका श्री मिलनराज गर्तौला खुला प्रतिस्पर्धाबाट हालै नियुक्त भएका छन्।
सहकारी नियमावली २०७५ को व्यवस्थाअनुसार ९ जनाको सञ्चालक समितिमा अध्यक्षसमेत ४ जना अंशियारहरूको साधारण सभाबाट निर्वाचित हुने व्यवस्था छ भने भूमिव्यवस्था, सहकारी तथा गरिबी निवारण मन्त्रालयका सहसचिव, अर्थ मन्त्रालयका सहसचिव, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका सहसचिव, राष्ट्रिय सहकारी विकास बोर्डका प्रतिनिधि तथा नेपाल सरकारले तोकेको एक जना विज्ञसमेत ५ जना रहने व्यवस्था छ । सहकारी ऐन २०७४ को व्यवस्थाअनुसार साझा प्रकाशनको साधारण सभाले १ संयोजक र २ सदस्य रहेको लेखा सुपरिवेक्षण समितिको चयन गरेको छ ।
पुरस्कारहरू
यस् प्रकाशनले २०२६ सालदेखि साझा प्रकाशनले वर्षभरि आफूले प्रकाशित गरेका कृतिहरूमध्ये सर्वोत्कृष्ट ठहरिएको कुनै एक कृतिलाई प्रत्येक वर्ष साझा पुरस्कार दिने गरेको छ। यसका सबै पुरस्कारहरूः
प्रकाशित कृतिहरू
साझा प्रकाशनद्वारा प्रकाशित केही उत्कृष्ट कृतिहरू:-
सरस्वती नदी
सरस्वती नदी पौराणिक हिन्दू ग्रन्थहरू तथा ऋग्वेदमा वर्णित मुख्य नदीहरू मध्येको एक छ। ऋग्वेदका नदी सूक्तका एक मन्त्र (१०.७५)मा सरस्वती नदीलाई 'यमुनाका पूर्व' र 'सतलुजका पश्चिम'मा बहती भएको बताइएको छ। उत्तर वैदिक ग्रन्थहरू, जस्तै ताण्डय र जैमिनीय ब्राह्मणमा सरस्वती नदीलाई मरुस्थलमा सूखा भयो बताइएको छ, महाभारतमा पनि सरस्वती नदीका मरुस्थलमा 'विनाशन' नामक जग्गामा विलुप्त हुने वर्णन आउँछ। महाभारतमा सरस्वती नदीका प्लक्षवती नदी, वेदस्मृति, वेदवती आदि धेरै नाम छन्. महाभारत, वायुपुराण अदिमा सरस्वतीका विभिन्न पुत्रहरूका नाम र उनीसित जोडिएका मिथक प्राप्त हुन्छन्. महाभारतका शल्य-पर्व, शान्ति-पर्व, वा वायुपुराणमा सरस्वती नदी र दधीचि ऋषिका पुत्र सम्बन्धी मिथक केही केही अंप्रकाररुसित मिल्दछन् तिनलाई संस्कृत महाकवि बाणभट्टले आफ्नो ग्रन्थ 'हर्षचरित'मा विस्तार दे दिएका छन्. त्यो लिख्दै हहरू- " एक पल्ट बारह वर्षसम्म वर्षा न हुनको कारण ऋषिगण सरस्वतीको क्षेत्र त्याग गर्न यता-उता भए,परन्तु माताका आदेशमा सरस्वती-पुत्र, सारस्वतेय वहाँदेखि कहीं छैन गया. फेरि सुकाल भएमा जबसम्म ती ऋषि वापस फर्के त ती सब वेद आदि भूल चुके थिए. तिनको आग्रहको मान रख्दै सारस्वतेयले तिनलाई शिष्य रूपमा स्वीकार गरे र पुनः श्रुतिहरूको पाठ गराए. अश्वघोषले आफ्नो 'बुद्धचरित'काव्यमा पनि यसै कथाको वर्णन गरेकोछ। दसौं शताव्दीका प्रसिद्ध विद्वान राजशेखरले 'काव्यमीमांसा'का तेस्रो अध्यायमा काव्य सम्बन्धी एक मिथक दिएका छन् कि जब पुत्र प्राप्तिको इच्छादेखि सरस्वतीले हिमालयमा तपस्याको त ब्रह्माले प्रसन्न हो गर्न त्यसको लागि एक पुत्रको रचनाको जसको नाम था- काव्यपुरुष. काव्यपुरुषले जन्म लेती नैं माता सरस्वतीको वंदना छन्द वाणीमा हरू की- हे माता!मा तेरा पुत्र काव्यपुरुष तेरी चरण वंदना गरता हूँ जसका द्वारा समूचा वाङ्मय अर्थरूपमा परिवर्तित हुन जान्छ।.."
परिचय
सरस्वती एक विशाल नदी थियो। पहाडलाई तोडती भएको निकलती थियो र मैदानहरूदेखि होती भएको अरब सागरमा जाएर विलीन हो जाती थियो। यसको वर्णन ऋग्वेदमा बार-बार आउँछ। धेरै मण्डलहरूमा यसको वर्णन छ। ऋग्वेद वैदिक कालमा यसमा सधैं जल रहन्थ्यो। सरस्वती आजको गङ्गाको प्रकार त्यस समयको विशालतम नदीहरू मध्येको एक थियो। उत्तर वैदिक काल र महाभारत कालमा यो नदी धेरै नैं सूख चुकी थियो। तब सरस्वती नदीमा पानी धेरै कम थियो। तर बरसातका मौसममा यसमा पानी आ जान्थ्यो। भूगर्भी बदलावको वजहदेखि सरस्वती नदीको पानी गङ्गामा चलिएको, धेरै विद्वान मान्दछन् कि यसै वजहदेखि गङ्गाका पानीको महिमा भएको, भूचाल आउनेका कारण जब जमीन माथि उठी त सरस्वतीको पानी यमुनामा गिर गए यस कारण यमुनामा सरस्वतीको जल पनि प्रवाहित हुने लगा। मात्र यसै कारण प्रयागमा तीन नदीहरूको संगम मानिएको, जबकि यथार्थमा वहाँ तीन नदीहरूको संगम छैन। वहाँ केवल दुइ नदीहरू छन्। सरस्वती कहिले पनि इलाहाबादसम्म छैन पहुंची।
अन्य वैदिक ग्रन्थहरूमा सन्दर्भ
ऋग्वेदका पछिका वैदिक साहित्यमा सरस्वती नदीका विलुप्त हुने उल्लेख आउँछ, यसका अतिरिक्त सरस्वती नदीका उद्गम स्थलको 'प्लक्ष प्रस्रवन'का रूपमा पहचान गरिएको छ, जो यमुनोत्रीका नजिकनैं अवस्थित छ।
उद्गम स्थल तथा विलुप्त हुनको कारण
वैज्ञानिक र भूगर्भीय खोजहरूदेखि पता लागेकोछ कि कुनै समय यस क्षेत्रमा भीषण भूकम्प आए, जसका कारण जमीनका तलका पहाड माथि उठ गए र सरस्वती नदीको जल पछितर्फ चलिएको छ। वैदिक कालमा एक अर्को नदी दृषद्वतीको वर्णन पनि आउँछन्। यो सरस्वती नदीको सहायक नदी थियो। यो पनि हरियाणादेखि हो गर्न बहती थियो। कालोंतरमा जब भीषण भूकम्प आए र हरियाणा तथा राजस्थानको धरतीका तल पहाड माथि उठे, त नदीहरूका बहावको दिशा बदल गई। दृषद्वती नदी, जो सरस्वती नदीको सहायक नदी थियो, उत्तर र पूर्वतर्फ बहने लगी। यसै दृषद्वतीलाई अब यमुना भनिन्छ, यसको इतिहास ४,००० वर्ष पूर्व मानिन्छ। यमुना पहिला चम्बलको सहायक नदी थियो। धेरै पछि यो इलाहापछि गङ्गादेखि जाएर मिली। यही त्यो काल थियो जब सरस्वतीको जल पनि यमुनामा मिल गए ऋग्वेद कालमा सरस्वती समुद्रमा गिरती थियो। जस्तो माथि पनि भनिएको छ, प्रयागमा सरस्वती कहिले छैन पहुंची। भूचाल आउनेका कारण जब जमीन माथि उठी त सरस्वतीको पानी यमुनामा गिर गए यस कारण यमुनामा यमुनाका साथ सरस्वतीको जल पनि प्रवाहित हुने लगा। मात्र यसै कारण प्रयागमा तीन नदीहरूको संगम मानिएको जबकि भूगर्भीय यथार्थमा वहाँ तीन नदीहरूको संगम छैन। वहाँ केवल दुइ नदीहरू छन्। सरस्वती कहिले पनि इलाहाबादसम्म छैन पहुंची।
सरस्वती नदी र हडप्पा सभ्यता
सरस्वती नदीका तटमा बसी सभ्यतालाई जसलाई हडप्पा सभ्यता वा सिन्धु-सरस्वती सभ्यता भनिन्छ, यदि यसलाई वैदिक ऋचाहरूदेखि हटा गरी दिओस्खा जाए त फेरि सरस्वती नदी मात्र एक नदी रह जाएगी, सभ्यता खत्म हुनेछ। सभ्यताको इतिहास बता्दछ कि सरस्वती नदी तटमा बसी बस्तिहरूदेखि मिले अवशेष तथा यी अवशेषहरूको कथा केवल हडप्पा सभ्यतादेखि जुड्दछ। हडप्पा सभ्यताको २६०० बस्तिहरूमा देखि वर्तमान पाकिस्तानमा सिन्धु तटमा मात्र २६५ बस्तिहरू छन्, जबकि शेष अधिकांश बस्तिहरू सरस्वती नदीका तटमा मिल्दछन्। अहिलेसम्म हडप्पा सभ्यतालाई मात्र सिन्धु नदीको देन माने जाता रह्यो थियो, तर अब नयाँ शोधहरूदेखि सिद्ध भएकोछ कि सरस्वतीको सिन्धु सभ्यताका निर्माणमा धेरै ठूलो योगदान थियो।
नदीको गहिराई
इस सरस्वती नदीका एक पर्याप्त गहिरो छ, एक सबैभन्दा ठूलो गहिराई छ, यो औसत गहिराई १८ फीट (५ मीटर), र अधिकतम गहिराई छ ४४ फीट (१३ मीटर) छ, यो केवलको गहिराई ३३ फीट (१० मीटर) छ र गहिराई छ मतलब ३९ फीट (१२ मीटर). ७७ फुटमा (२३.८ मीटर)का बाहिर टाडा बढती.
कङ्क्रिट
कंक्रिट एउटा निर्माण सामग्री हो जुन सिमन्टी तथा अन्य केही पदार्थहरूको मिश्रण हुन्छ । कंक्रिटको विशेषता भनेको यसलाई पानी मिलाएर छाडिदिएमा बिस्तारै-बिस्तारै ठोस एवं कडा हुँदै जान्छ । यस प्रक्रिया लाई जलीकरण (Hydration) भनिन्छ। यस रासायनिक क्रियामा पानी सिमन्टीसँग  प्रतिक्रिया गरेर ढुङ्गा जस्तो कडा बस्तु बन्दछ  जसमा अन्य चीजहरू पनि बाधिन्छन । घर, सडक, पाइपलाई, भवन तथा पुल आदि बनाउन कंक्रिटको प्रयोग हुन्छ ।
कंक्रिटको उपयोग २००० ई.पू. देखि हुँदै आइरहेको छ । कंक्रिटको गुण ती पदार्थहरूमा निर्भर गर्छ जुन पदार्थबाट यो बनाइन्छ तर मुख्यत: यो ती पदार्थहरूमा निर्भर गर्दछ जुन ढुङ्गा, गिट्टी आदिलाई आपसमा टास्नका लागि उपयुक्त हुन्छन् । १९औँ शताब्दीमा पोर्टल्याण्ड सिमेण्टी को आविष्कार हुनु अगाडि यो कामको लागि चून मात्र उपलब्ध थियो । तर अहिले चूनको प्रयोग बढी कडापन आवश्यक नहुने ठाउँहरूमा मात्र गरिन्छ । बढी कडापनको लागि कंक्रिटको प्रयोग गरिन्छ । विभिन्न ठाउँहरू जहाँ लच्किने तथा मोडिने सम्भावना रहन्छ जस्तै खम्बा, त्यस्तो ठाउँहरूमा सिमण्टी कंक्रिटलाई इस्पात सँग प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
संरचना
कंक्रिट निम्नलिखित पदार्थहरूको मिश्रण हो:
(1) फुटाइएको ढुङ्गा अथवा ईँट (गिट्टी);
(2) बालवा वा ढुङ्गाको धुलो वा कुटेको ईंटा;
(3) माथिको वस्तुहरू जोड्नको लागि कुनै पदार्थ, जस्तै सिमण्टी अथवा चून र
(4) आवश्यकतानुसार पानी।
यो मिश्रणलाई बगेर साँचो अथवा खाल्डोको कुना-कुनासम्म पुग्नसक्ने हुनेगरी राम्रोसँग मिलाइसकेपछि जुनसुकै आकृतिको खाल्डो अथवा ठाउँ भर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
नाकबहादुर मुखबहादुर (उपन्यास)
नाकबहादुर मुखबहादुर (उपन्यास) वर्तमानद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको बाल साहित्य कृति हो।
ब्राजिलका विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची
सन् २०१४ सम्ममा ब्राजिलका १९ वटा सम्पदालाई संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को)द्वारा विश्व सम्पदा क्षेत्रमा मान्यता प्रदान गरिएको छ ।
विश्व सम्पदा क्षेत्रहरूको सूची
युनेस्कोद्वारा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषित गरिएको ब्राजिलका सांस्‍कृतिक र प्राकृतिक स्थलहरूको सूची:
{{Legend|#D0E7FF|* सीमा पार क्षेत्रहरू |outline=silver}}
ब्रह्मपुरा
ब्रह्मपुरा नेपालको जनकपुर अञ्चलको महोत्तरी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १४१३ वटा घर छन्।
धान नाच
धान नाच लिम्बू जाति (याक्थुङ) को एउटा प्रसिद्ध लोकनृत्य हो। यसलाई लिम्बू भाषामा यालाङ (लिम्बू: ᤕᤠᤗᤠᤅ) अथवा यालक्मा भनिन्छ। यसको उत्पत्ति नेपालको लिम्बूवान क्षेत्रमा भएको हो। यो नृत्य पूर्वी नेपालका साथै भारतको दार्जिलिङ, कालिम्पोङ र सिक्किम क्षेत्रका लिम्बू समुदायका मानिसहरूद्वारा प्रदर्शन गरिन्छ। यो नृत्यसंग गाइने गीतलाई पालाम भनिन्छ।
किंवदन्ती
स्थानीय किंवदन्ती अनुसार एउटा गाउँमा खडेरी परेको थियो र मानिसहरू भोकले मरिरहेका थिए। त्यसपछि माक्चरेपु (लिम्बू: ᤔᤠᤰᤆᤖᤣᤐᤢ;), एउटा चराले खैया प्रकारको धानको केही बीउ ल्याई गाउँलेलाई खेती गर्न दियो। गाउँलेले त्यसै गरे र थुप्रै उब्जनी पाए। तर चराहरूले अधिकांश उब्जनी खान थाले। गाउँलेहरूले चरालाई भगाउन खोजे तर चराहरूले बीउ ल्याएकाले गर्दा उब्जनीमा पहिले अधिकार उनीहरू हुने भने। गाउँलेहरूले त्यो दाबीलाई खण्डन गर्न सकेनन् र चराहरूको कुरामा सहमत भए। चराले कुट्नेबित्तिकै चामल सिधै खान्थे।
त्यसपछि मान्छेहरूले चरालाई भगाउने जुक्ति निकाले र त्यस अन्तर्गत चराहरूलाई डराउन "हा...हा...हा..." भनेर कराउन थाले, जुन पछि लयबद्ध पालाम गीत बन्यो। पालाम गाउने क्रममा मानिसहरूले धान कटनीमा हात समातेर नाच्ने थाले, त्यसो गर्दा धानबाट भुस छुटिन्थ्यो। यसरी नै धान नाचको सुरूवात भयो। त्यसपछि हरेक वर्ष मंसिर महिनामा मानिसहरूले धान नाच गर्न थाले।
पालाम
धान नाचमा गाइने गीतलाई पालाम भन्दछ्न्। यसरी गाईने गीत प्राय: लिम्बू भाषामा यस्तो हुन्छ:
परम्परा
यो नाच विवाह, उधौली जस्ता चाडपर्वहरूमा र उत्सवहरूमा गरिन्छ। यो जोडी वा समूह मा प्रदर्शन गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, नृत्य सात दिन र सात रातको लागि प्रदर्शन गरिन्थ्यो। संसार भरी छरिएर रहेका किरात समुदाय भित्रका लिम्बू जातिको महान चाड हो चासोक तङ्नाम। विशेषगरी पुर्वी नेपालको संखुवासभा, सुनसरी, मोरङ, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ र सिक्किममा बसोबास गर्ने लिम्बू जातिले परम्परागत संस्कृतिलाई संरक्षण गर्दै मनाउने मनोरञ्जनात्मक चाडलाई चासोक तङ्नाम भनिन्छ। जस्मा न्वागी पुजा गरी, च्याब्रुङ बजाउदै गोलाकार घेरामा धान नाच नाचेर भव्य पूर्वक मनाइन्छ।
यो खेतीपाती लगाइसकेपछि फुर्सदको समयमा पनि लिम्बू जातिका युवा र युवतीहरूले परस्परमा आधारित गीतको माध्यामबाट सवाल-जवाफ गरी नाची, गीत गाई मनोरञ्जन गर्ने गर्छन्। केटाकेटी मिली नाचगान गरेता पनि उनिहरूमा रतिराग कुनै भाव नहुने र कसैले रतिराग भावनाले अरुलाई दु:ख दिएमा उसलाई दण्ड जरिवाना गर्ने चलन छ। तर केटकेटीको मन मिलेमा विवाह गर्दा केहि फरक पर्दैन।
पछिल्लो समय युवाहरुको सहभागिता नहुँदा नृत्य लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ तर विभिन्न सांस्कृतिक सङ्घसंस्थाहरूले यस नृत्य शैलीको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि जनचेतना जगाइरहेका छन्।
एस्ट्रोनमी
ताराहरू एवं ग्रहहरूसित सम्बन्धित विषय तथा आकाशीय पिंडहरूको अध्ययन विषयको अध्ययनलाई एस्ट्रोनमी(खगोल विज्ञान) भनिन्छ।
अलावर्दी
अलावर्दी  आर्मेनियाको एउटा समुदाय हो। यो कोटायक प्रान्त मर्ज (प्रांत)मा पर्छ। यसको स्थापना  १९३८मा भएको थियो । यहाँको जनसङ्ख्या  १३,२२५  छ।
अर्जुन घिमिरे
अर्जुन घिमिरे एक नेपाली कलाकार हुन्। उनलाई भद्रगोल नामक टेलिशृङ्खलाको पाँडे पनि भनेर चिनिन्छ। उनले हिजोआजका कुराबाट आफ्नो अभिनय यात्रा सुरु गरेका हुन्। वि. सं. २०७६ सालमा उनले पुरानो काम गरिरहेको टेलिशृङ्खला भद्रगोल छोडेर सक्किगो नि नामक टेलिशृङ्खला सुरु गरेका थिए ।
सतलज नदी
सतलज या सतलुज नदी नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध हुनु अगाडि सम्म पश्चिमी नेपालको सिमाना जस्तै थियो। यो नदी देखि महाकाली नदीसम्मका सम्पूर्ण पहाडी तथा तराई भू-भाग नेपाल सरकारले सुगौली सन्धि मार्फत इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारलाई स्वामित्व हस्तान्तरण गर्नु पर्‍यो।
सतलज नदी ऐतिहासिक पन्जाब क्षेत्र (विभाजन हुनुभन्दा पहिला)को पाँच नदीहरूमध्य सबैभन्दा लामो नदी हो जुन अहिलेको भारत र पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्त हुँदैं बग्ने गरेको छ। यो नदी हिमालयको हिन्दुकुश शृंखलाको उत्तर, र पाकिस्तानको मध्य सुलेमान शृंखलाको पूर्वबाट निस्कने गर्छ।
सतलज नदी कहिले रातो नदी (red river)को नामले जानिने गरिन्थ्यो। यो सिन्धु नदीको सबैभन्दा पूर्वको सहायक नदी (tributary) हो। यस नदीको उद्गम् स्थल चीनको तिब्बतको राकसताल भनिने ताल नजीकै कैलाश पर्वतबाट छ र यो साधारणरत: पश्चिम तथा दक्षिण-पश्चिम तर्फ बग्दै सिप्किला हुँदै हिमाचल प्रदेश नजिकभारतमा प्रवेश गर्छ। पाकिस्तानमा यसले प्राचीन र ऐतिहासिक, भूतपूर्व बाहावलपुरलाई सिंचित गर्छ, यस क्षेत्रको दक्षिण र पूर्वको भाग शुष्क छ जुन चोलिस्तान नामले जानिन्छ, जुन बहावलपुर क्षेत्रको एक हिस्सा हो। हरि के पाटन भनिने ठाँउमा सतलज नदीमा बिज नदी आयेर मिल्छ र अमृतसर, पन्जाब, भारत हुँदै यो दक्षिण-पश्चिम पाकिस्तानमा प्रवेश गर्छ र चिनाब नदीमा आएर मिल्छ र बहावलपुर नजिकआएर पंजनाद नदीको रूप धारण गर्छ। पंजनाद नदी मिठानकोट नजिकआएर सिन्धु नदीमा मिल्दछ। त्याहाँदेखि सिन्धु नदी पहाडहरू मध्यहुँदै सुक्कुर पुग्दछ त्यसपछि सिन्धको उपजाऊँ तराई क्षेत्रहुँदै पाकिस्तानको बन्दरगाहहरूको शहर कराँची नजिकआएर अरब सागरमा झर्दछ।
सतलज नदीका पानी भारतमा सिन्धु जलसंधि अन्तर्गत भारत र पाकिस्तानमध्य आवँटित छन्, र यस नदीबाट भारतमा अधिक मात्रामा नहरहरू निकालिएका छन्
शिशु
शिशु पृथ्वीमाथी कुनै पनि जीव (प्राणी)को सबै भन्दा पहिलो अवस्था हो। जन्म देखि एक महिना सम्मको आयुको शिशुलाई नवजात (नयाँ जन्मेको) भनिन्छ जबकि एक महीना देखि तीन वर्ष सम्मको बच्चालाई मात्र शिशु भन्छन्।मानव विकास चरण अन्तर्गत तेस्रो चरण हो । यो जन्मपछिको २ हप्तादेखि २ वषसम्मको अवधि हो । यो अर्काको सहरमा निर्भर हुने अवस्था हो यो अवस्था आत्मकेन्द्रित हो । आम बोल चालको भाषामा नवजात र शिशु दुबैलाई बच्चा भन्ने गरिन्छ। एउटा अर्को भनाई अनुसार जब सम्म बालक वा बालिका आठ वर्ष सम्मको हुँदैनन तब सम्म उनिलाई शिशु भन्छन्। यो अवस्था लाई विविन्न देशहरू ले भिन्न भिन्न रुप मा बख्या गरका छन्। यस्तो हुनु मा मुख्य कारण के हो भने देश, कल र वाताबरण अनुशर मनिष को विकाश र व्रीदी मा फरक पर्छ।
मारुनी नाच
मारुनी नाच नेपालको परम्परागत नृत्य हो। भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई मादलको तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका मगर, कुमाल, खस जाती, जातीहरूको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ। परम्परागत रूपमा नाचिने यो नाच प्रायः दशैं, तिहारमा नाच्ने नाच हो। धान काटेर थन्काइ सके पछि मारुनी नाच फुकाउने परम्परागत प्रचलन रहेको छ। कुनै ठाउँमा मारुनी नाच तीजको दिनमा सुरु गरिन्छ भने कुनै ठाउँमा दशैंको कालरात्रीको दिन सुरु गरिन्छ। मारुनी नाच सुरु गर्नुलाई नाच बाँध्ने भनिन्छ। नाच बन्द गर्नुलाई नाच फुकाउने भनिन्छ। वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा रामायण, महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ। मादलको तालमा मारुनी र मादले नाच्ने यस नाचमा ताल पनि परम्परागत नै हुन्छ। यो परम्परागत नृत्य बुढा पाकाहरूले मात्र जानेका र हालको पिंढीले झन्झट मान्ने भएकाले अब आएर यो मारुनी नाच लोप हुने परिस्थीतीमा पुगी सकेको छ। कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले पाल्पा, पर्वत, डडेल्धुरा, म्याग्दी, कास्की, बागलुङका केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।     दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ। नाच आरम्भ गर्दा र नाच समाप्त गर्दा ठोकन राख्नु पर्ने यस नृत्यको परम्परागत नियम हो। ठोकन राख्दा कसै कसैलाई देवता चढेर काँप्न पनि थाल्छन्।  ठोकन राखे पछि ढोका उघार्ने गित गाएर नाचको आरम्भ गरिन्छ। आरम्भ पछि देवी बन्दना गर्ने देवी गित गाएर यो दिनको नृत्य अगाडि बढाइन्छ। यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ। मारुनी नाचको परम्परागत नियमहरूमा प्रायः एक रुपता पाइए पनि नाचमा प्रयोगहुने गितहरूको लय र भाषामा स्थान र समुदाय अनुसार फरक फरक रहेको छ। गितमा एक रुपता पाइए पनि गितमा प्रयोग हुने लय र शब्दहरूमा कतै पनि एक रुपता पाईंदैन।
नाचको परम्परागत नियम
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको फूलपातीको दिन कालरात्रीको विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ। चाडवाडहरू सिद्धिएपछी फेरी विशेष पूजाआजा गरेर नाच फुकुवा गरिन्छ अथवा नाचको अन्त गरिन्छ। नाच फुकुवा गरीसके पछि नाचमा प्रयोग गरिने मादल, खाँकर, मारुनीको लुगा, लाखेको खपर र लौरो आदी सबै सामानहरू मन्दिरमा लुकाएर राखिन्छ। यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ। मारुनी नाच बाँध्ने र फुकाउने समयमा देवीको पूजा गरिने भएकोले यस नाचलाई देवीको नाच पनि भनिन्छ। ।
मारुनी नाँचका मुख्य पात्रहरू
मारुनी नाँचमा कम्तिमा दुइ जना मारुनी दुई देखि तिनजना मादले, एक जना पुरसिङ्गे र ६ जना देखि १० जना सम्म गायकहरू हुनु पर्छ। गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ। खास गरेर दशैं, तिहार, देउसी,भैलीमा र न्वारन, पूजा इत्यादी उत्सवहरूमा यो मारुनी नाच नाचेको देखिन्छ। मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे (पुर्सिङ्गे) र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्। भने अन्य सबै गीतहरूमा समूहमा नाच्ने गाउने गरिन्छ। समूहमा नाच्दा कम्तिमा २ जना मारुनी ३ जना मादले र ३ जना पुर्सिङ्गे गरेर जम्मा ८ जना जति नाच्दछन्। गीत गाउनेहरू एकापट्टी कम्तीमा ५, ६ जना र अर्को पट्टी ५, ६  जना बसेर गाउँछन् भने एक तर्फ  १५ - २० जना र अर्को तर्फ पनि १५ - २० जना उभिएर गाउने गर्छन्। जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा चोली, पटुकी, सारी, फरिया, कण्ठमाला, टिक्की आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ। मारुनीलाई खाम भाषीहरूले सिङारू पनि भन्छन्। मारुनीसँग नाच्ने पुरुषलाई पुर्सिङ्गे अथवा पुर्छुङ्गे भनिन्छ भने मादल बजाउँदै नाच्ने मान्छेलाई मादले भनिन्छ। मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ।
मारुनी नाचका केही गीतहरू
मारुनी नाचमा मारुनी नचाउनको लागि मुख्यतया पौराणिक कथामा आधारीत गीतहरू गाइन्छन्। यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्। मारुनी नाचको गीतमा भोजपुरी र नेपाली भाषाको मिश्रण भएको देखिन्छ। मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ। यसैले मारुनी नाचका गीतहरूलाई निम्न चरणहरूमा वर्गिकरण गर्न सकिन्छ।
आरम्भ गीतहरू
मारुनी नाचको आरम्भमा ढोका खोल्ने गीत, मारुनी बाँध्ने गीत र देवी देवताहरूको प्रार्थना गीतहरू गाएर मारुनीलाई नचाइन्छ। सबै भन्दा पहिले देवी बाँध्ने गीत गाएर नाचको आरम्भ गर्ने प्रचलन तथा परम्परा रहेको छ। । (यसमा सरस्वतीको मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।) हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला (यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।
पौराणिक गीतहरू
मारुनी नाचमा प्रार्थना गीतहरू पछि रामायण, महाभारत, कृष्ण चरित्र जस्ता पौराणिक कथामा आधारित गीतहरू गाएर नाच्ने परम्परा छ। नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ। पौराणिक गितहरूमा रामायण र कृष्ण चरित्रका गीतहरू धेरै प्रचलनमा रहेका पाइन्छन्। उपरोक्त गीतहरूमा अयोध्याका राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु वशिष्ठ ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो। गुरु बशिष्ठले पहिले श्री लेखेर त्यसमाथी दुवो अक्षता राखी चिना हेरे। गुरु वशिष्ठले राजा दशरथको चिना हेरे पछि सुमेरू पर्वतमा गएर पुत्रफल ओखती ल्याएर रानीलाई खान दिएमा राजा दशरथको छोरा हुनेछन् भने। राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्। सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ। बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा श्रवण कुमारका आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्। हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा दशरथको बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्। बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो राम हेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थाम हेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन राम र लक्ष्मण दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्। लैगो लैगो सिता लैगो, लङ्कापति रावन्नेले सिता लैगो यो गीतमा राम वनवास गएको बेला लंकाको राजा रावणले सीतालाई हरण गरेर लगेको कुरा वर्णन गरिएको छ। हा हो श्री राम नारायणले अश्वमिरी जग्य लायो यो गीतमा भगवान श्रीरामले अश्वमेध यज्ञ लगाएको प्रसंग उल्लेख छ। सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम ए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जाम भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जाम ए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ। उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता वशुदेव मथुराका राजा कंशका घरमा कंशकी बहिनी देवकीको हात माग्न गए देखि देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ। यसै प्रकार रामायण तथा महाभारतलाई गीतहरूको पारामा ढालेर गाउँदै मारुनीलाई नचाइन्छ।
रमाइलो केन्द्रित गीतहरू
मारुनी नाचमा दर्शकहरूलाई आकर्षण गर्ने खालका गीतहरू गाएर नाच नचाउने गरिन्छ। यी गीतहरूमा गाउने भन्दा नाच्नेहरू धेरै फुर्तिला देखिने भएकाले यस्ता गीतहरूको नाचमा दर्शकहरू बढी आकर्शित हुन्छन्। ख्याली, टप्पा, मझौटे आदि गीतहरू मारुनी नाचका रमाईलो केन्द्रित गीतहरू हुन्। यस्तै प्रकारका अनेक गितहरू बीच बीचमा गाएर मारुनीको हौशला बढाएर नचाइन्छ। यस्तै प्रकारका अनेकौँ टप्पाहरू नाचको बिच बिचमा गाएर रमाइलो टप्पा नाच नाचिन्छ।
डाँडी गीतहरू
डाँडी गीत मारुनी नाचको मेरुदण्ड हो। डाँडी गीतमा नाच्न, गाउन र बजाउन विशेष सीप चाहिन्छ। ढिलो नाँच, लामो भाका र फरक फरक ताल डाँडी गीतका विशेषता हुन्। आम दर्शकहरूलाई यो गीतको नाच मन पर्दैन। डाँडी गीतमा नाच ढिलो हुन्छ, गीतको लय पनि गाह्रो हुन्छ र मादलको ताल पनि गाह्रो हुन्छ। दर्शकहरू नभएको बेला समय बिताउनको लागि डाँडी नाच नाच्ने गरिन्छ। तालमेल नमिल्ने भएकाले नाच्नेलाई पनि दिक्क लाग्छ। यदी गाउने, बजाउने र नाच्नेको तालमेल मिल्यो भने यो नाचको बेग्लै प्रभाव हुन्छ र नाचमा पनि निकै रमाइलो महसुस हुन्छ। यो नाचले नाच्ने, गाउने र बजाउनेलाई निकै मख्ख बनाउँछ। डाँडी नाचमा रमाउँदा देवीले समात्छन् भन्ने मत रहेको छ। देवीले समात्नु भनेको मोहीत हुनु वा बेखबर हुनु पर्छ। यस्तो बेला नाच्ने, बजाउने र गाउने मान्छेहरू रमाईलोमा चुर्लुम्म डुब्ने गर्दछन्। आफू नाच्दा कसले के गर्दैछ, कसलाई दर्शकले हेर्दैछ भन्ने कुराको थाह हुन्न। रक्सीले मातेर लठ्ठिएको अनुभुती हुन्छ। एउटा डाँडी गीत नाच्न कम्तिमा पनि एक घण्टाको समय लाग्छ। नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्। युवाहरूले डाँडी गीतमा त्यती चाँसो राख्दैनन्। नाच्ने क्रममा डाँडी गीत आरम्भ हुने बित्तिकै युवाहरू नाच छोड्न थाल्छन्। यस कारण मारुनी नाचको मेरूदण्ड मानिएको यो डाँडी गीतको नाच अब प्रायः सबै ठाउँमा छुटी सकेको छ। नाच बाँध्ने बेला कालरात्रीको दिन देवी मन्दिरमा एक चरण ढल देवी डाँडी गाउनै पर्छ भन्ने मान्यता छ। प्रत्यक डाँडी गितको एक झुमरी हुन्छ। ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :-  तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैला तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा हारे यहिला हो कालिका शरण गनझिर तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा हारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजा जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौं हारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहाय जता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवार नही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनी हारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजा पर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओ हारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो