cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
लोक सेवा आयोग (नेपाल)
नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ ले पनि लोक सेवा आयोगलाई एक स्वतन्त्र संवैधानिक निकायको रूपमा स्विकारेको छ। सोही संविधानको धारा १०१ ले आयोगका एक अध्यक्ष र आवश्यकता अनुसार अन्य सदस्यहरू रहने गरी लोक सेवा आयोगको गठन हुने व्यवस्था गरेको छ। आयोगका अध्यक्ष र सदस्यहरू ६ वर्षका लागि नियुक्ति गरिने व्यवस्था संविधानमा नै व्यवस्था गरिएको छ। आयागे का अध्यक्ष तथा सदस्यहरूलाई सर्वोच्च अदालतको न्यायाधीश सरह समान आधारमा र समान तरिकाले आफ्नो पदबाट हटाउन सकिन्छ।
इतिहास
नेपाल सरकारको वैधानिक कानुन, २००४ मा सरकारी नोकरीका लागि उम्मेदवारहरूको दरखास्त आएमा योग्यता वा ल्याकत जाँचबुझ गरी सरकारमा सिफारिस गर्न दरखास्त परिषद्को व्यवस्था भएको देखिए तापनि वि.सं. २००८ सालमा भएको प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको सुरूवात पछि लोक सेवा आयोगको खाँचो महसुस भयो। यसै क्रममा नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७को धारा ३७मा व्यवस्था भए अनुसार वि.सं. २००८ असार १ गते नेपाल पब्लिक सर्भिस कमिसनको नामबाट विधिवत् रूपमा लोक सेवा आयोगको स्थापना भएको हो ।
काम, कर्तव्य र अधिकार
नेपालको संविधान, २०७२ बमोजिम लोकसेवा आयोगको काम, कर्तव्य र अधिकार निम्न बमोजिम छन :
छनौटको प्रक्रिया
लोक सेवा आयोग कार्यविधि ऐन, २०६६ अनुसार आयोगले देहायको कुनै एक वा एकभन्दा बढी तरीकाद्बारा उपयुक्त उम्मेदवार छनौट गर्नेछ :- उम्मेदवार छनौट प्रक्रियाको लागि आयोगले बार्षिक कार्यतालिका तयार गर्दछ । जसमा विभिन्न चरणमा हुने छनौट प्रकृयाहरूको बिवरण समेत उल्लेख हुन्छ ।
सम्बन्धित निकायवाट रिक्त पद पूर्ति गर्न माग प्राप्त भए पछि लोक सेवा अयोगले सम्वन्धित ऐन नियम अनुसार पद पूर्तिको लागि संख्या निर्धारण गर्ने गरिन्छ । यसरी पदसंख्या निर्धारण भैसकेपछि आयोगको साप्ताहिक रूपमा प्रत्येक बुधवार प्रकाशित हुने बुलेटिन र गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकमा विज्ञापन प्रकाशन गर्ने गर्दछ । विज्ञापन गर्दा २१ दिन र दोव्वर दस्तुरी तिरी थप ७ दिनको म्याद दिई दरखास्त आव्हान गरिन्छ । खुला तथा आन्तरिक प्रतियोगितात्मक परीक्षाको लागि विज्ञापन प्रकाशित भैसकेपछि आयोगका क्षेत्रीय निर्देशनालय, अञ्चल कार्यालय र काठमाण्डौ उपत्यका दरखास्त सङ्कलन केन्द्रमा विज्ञापित पदको दरखास्त लिइन्छ । साथै राजपत्र अनंकित र राजपत्रांकित तृतीय श्रेणी (राजपत्र)को अप्राविधिक तर्फका पदहरूको लागि आयोगका कार्यालयहरु नभएको जिल्लाहरूमा, जिल्ला हुलाक कार्यालयहरूमा समेत दरखास्त बुझाउन पाउने व्यवस्था छ । तर आयोगको केन्द्रीय कार्यालय र मध्यमाञ्चल क्षेत्रीय निर्देशनालयमा दरखास्त बुझाउन सकिने व्यवस्था छैन । यसरी विज्ञापित पदका लागि प्राप्त भएका दरखास्त उपर छानविन गरी परीक्षार्थीलाई परीक्षामा समेल हुन पाउने प्रवेश पत्र जारी गरीन्छ ।
छनौट प्रक्रियामा निष्पक्षता र शुद्धता कायम गर्नको लागि आयोगले प्रश्नपत्र निर्माण, प्रश्नपत्र परिमार्जन, उत्तरपुस्तिका परीक्षण, अन्तर्वार्ता सञ्चालन तथा लिखित परीक्षा र अन्तर्वार्तामा संलग्न पदाधिकारीलाई एक अर्काको काम कारवाहीका विषय थाहा पाउन नसक्ने प्रणाली अवलम्वन गरी तटस्थ राख्ने नीति अख्तियार गरेको छ ।
उक्त कार्यहरु सम्पादन गर्ने क्रममा सम्वन्धित सेवा समूह र पदको परीक्षा संचालनको लागि आवश्यक पर्ने प्रश्नपत्रहरु निर्माण गर्न सम्वन्धित विषयका दक्षलाई पठाइने र गोप्य शीलवन्दी रूपमा प्रश्नपत्रको सेट प्राप्त हुने, उक्त कच्चा प्रश्नपत्रका सेटहरु मध्ये पुनः सोही विषयका अर्को दक्षलाई वोलाई कम्तीमा ५ सेट तयारी प्रश्नपत्र निर्माण गरी प्रत्येक सेटलाई छुट्टै सङ्केत नम्वर दिई राखिने र परीक्षा संचालनको समयमा उक्त सेटहरुमध्ये आयोगका सम्माननीय अध्यक्षवाट सङ्केत नम्वरका आधारमा छनौट भएको प्रश्नपत्रको सेट प्रयोगमा ल्याइन्छ ।
लिखित परीक्षा सञ्चालन पछि प्राप्त भएका समपूर्ण उत्तरपुस्तिकाहरूमा परीक्षा सञ्चालन शाखाले प्रथम कोड राख्ने र दोश्रो कोड राख्नका लागि अन्य कुनै शाखाका पदाधिकारीलाई जिम्मा दिने प्रचलन रहेबाट परीक्षामा उच्चतम गोप्यता कायम हुने गरेको छ । यसरी दोश्रो कोड पछि प्राप्त उत्तरपुस्तिकाहरु सम्माननीय अध्यक्षले तोकेका सम्वन्धित विषयका दक्ष/विशेषज्ञहरूलाई परीक्षणको लागि पठाइन्छ । परीक्षण पछि प्राप्त भएका उत्तरपुस्तिकाहरूको प्राप्ताङ्क टेवुलेशन गरी कोडको आधारमा डिकोड गरी नतिजा प्रकाशन गरीन्छ । अन्तर्वार्ताका लागि छनोट भएका उम्मेदवारहरूलाई सम्वन्धित विषयमा दक्ष समेतको संलग्नतामा अन्तर्वार्ता लिने र एकले दिएको अंक अर्कोले नदेख्ने गरी गोप्य रूपमा राखिने र उम्मेदवारको योग्यताक्रम तथा सिफारिश गर्ने समयमा मात्र खोलिन्छ । यसका साथै लिखित परीक्षामा उम्मेदवारले प्राप्त गरेको अंक अन्तर्वार्ता लिने क्रममा थाहा नहुने गरी योग्यताक्रम तथा सिफारिश गर्ने समयमा मात्र पठाइने गरिन्छ ।
केही कृति र कृतिकार
केही कृति र कृतिकार डा. कुमारबहादुर जोशीद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
लोक सेवा आयोग (नेपाल)
छनौटको प्रक्रिया
लोक सेवा आयोगले प्रश्नपत्र निर्माण, प्रश्नपत्र परिमार्जन, उत्तर पुस्तिका परीक्षण, अन्तर्वार्ता, मनोबैज्ञानिक व्यक्तित्व परीक्षण, पाठ्यक्रम निर्माण लगायतका आयोगको कामका लागि सम्वन्धित शाखाले सम्वन्धित विषयका आवश्यक संख्यामा दक्षहरूको नाम समावेश भएको सूचीलाई समय समयमा अद्यावधिक गराइ दक्ष र विशेषज्ञहरूको सूची राख्दै आएको छ । आयोगले उनीहरूलाई गोप्यरुपवाट कुनै खास प्रकारको छनौट कार्यको लागि तोक्ने गर्दछ । आयोगले निश्चित पदहरु, जसमा उम्मेदवार बढी संलग्न हुन्छन् त्यसमा Screening Test को प्रक्रिया प्रारम्भ गरिसकेको छ । यसबाट प्रारम्भिक चरणको परीक्षामा उत्तीर्ण हुनेहरु मात्र मूल परीक्षामा संलग्न हुन पाउने व्यवस्था गरेको छ ।
अगष्ट बेबेल
अगष्ट बेबेल (सन् १८४०-१९१३) - जर्मन सामाजिक-जनवाद र दोस्रो इन्टरनेसनलक जना संस्थापक तथा प्रमुख कार्यकर्ता, पेशाले मजदुर-मिस्त्री । उनले जर्मन मजदुर आन्दोलनमा संशोधनवाद र सुधारवादको सक्रिय विरोध गरेका थिए ।
लोक सेवा आयोग (नेपाल)
छनौटको प्रक्रिया
खुला प्रतियोगितावाट उम्मेदवारको अन्तिम छनौट भएपछि नियुक्तिका लागि राजपत्रांकित पदको हकमा निजामती सेवाको पद भएमा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय र छुट्टै ऐन नियम अन्तरगतका पद भएमा त्यस्तो सेवा सञ्चालन गर्ने निकायमा सिफारिश गर्ने व्यवस्था रहेको छ भने राजपत्र अनंकित पदको हकमा र्सवप्रथम उम्मेदवारले रोजेको कार्यालयमा सिफारिश गर्नु पर्ने र एक भन्दा बढी उम्मेदवारले एउटै कार्यालय रोजेकोमा माथिलो योग्यताक्रममा रहेकोलाई पहिले सिफारिश गर्नुपर्ने व्यवस्था रहेको छ । नियुक्तिका लागि सम्वन्धित निकायमा सिफारिश पत्र पठाउँदा सम्वन्धित उम्मेदवारको दरखास्त फाराम एक प्रति र सो साथ पेश भएका प्रमाणपत्रका प्रतिलिपिहरु समेत पठाउनु पर्ने व्यवस्था छ ।
निकायको संरचना
नेपालको संबिधानको भाग २३ को धारा २४२ बमोजिम यस निकायमा एकजना अध्यक्ष तथा अन्य चार जना सदस्य राख्न सक्ने ब्यबस्था गरिएको छ । हाल यस सङ्गठनमा पदासिन रहेका सदस्यहरू निम्न रहेका छन् :-
सम्पर्क ठेगाना
लोक सेवा आयोग केन्द्रीय कार्यालय अनामनगर, काठमाडौँ, पोष्ट बक्स नं. : ८९७९ फोन : ४७७१४८८, ४७७१४८१, ४७७१४९४, ४७७१५२८ फ्याक्स : ४७७१४९० ईमेल : info@psc.gov.np
आधिकारीक वेवसाईट
www.psc.gov.np
प्रमुखहरू
{| class="wikitable sortable"
बाम्ती
बाम्ती जनकपुर अञ्चलको रामेछाप जिल्लामा पर्ने एक गा.वि.स. हो।
खोजा अहमद यसावीको चिहान
खोजा अहमद यसावीको चिहान
डुब्रिङ
डुब्रिङ रोल्पा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता
राउन्ड-रोबिन प्रतियोगिता (वा सबै टोलीले सबै खेल खेल्ने प्रतियोगिता) एउटा प्रतियोगिताको नियम हो जसमा प्रत्येक प्रतियोगी टोलीले पालै पालो अन्य सबै प्रतियोगी टोलीसँग खेल खेल्दछ। एउटा प्रतियोगी टोलीले निश्चित सङ्ख्यामा खेल हारेपछि प्रतियगिताबाट बाहिरिने गर्दछ। यो प्रारूप फिफा विश्वकप, युइएफए युरोपेली च्याम्पियनसिप, आइसिसी क्रिकेट विश्वकप लगायतका अन्य प्रतियोगितामा प्रयोग गरिन्छ।
श्रीलङ्का
श्रीलङ्का एक विकासशील देश हो, मानव विकास सूचकाङ्कमा ७३औँ स्थानमा छ। यो विकासको हिसाबले सबैभन्दा उच्च स्थानमा रहेको दक्षिण एसियाली राष्ट्र हो र दक्षिण एसियामा दोस्रो उच्च प्रतिव्यक्ति आय भएको देश हो। तर, चलिरहेको आर्थिक सङ्कटले यसको मुद्राको पतन, बढ्दो मुद्रास्फीति र अत्यावश्यक वस्तुको चर्को अभावका कारण मानवीय सङ्कट उत्पन्न भएको छ। यसले सडक आन्दोलनको विष्फोट पनि निम्त्याएको छ, नागरिकहरूले राष्ट्रपति र सरकारलाई राजीनामा दिनुपर्ने सफलतापूर्वक माग गरेका छन्। श्रीलङ्का आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय समूहहरूसँग संलग्नताको लामो इतिहास रहेको छ: यो दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनको संस्थापक सदस्य र संयुक्त राष्ट्र सङ्घ, राष्ट्रमण्डल, र असंलग्न आन्दोलनको सदस्य हो।
नामकरण
सिंहली भाषामा लक-वैसिया भनेको लङ्का टापुका बासिन्दा हो। इलु (पुरानो सिंहली) मा लक-दिवाको अर्थ लङ्काको द्वीप हो। श्रीलङ्काको लागि अर्को परम्परागत सिंहली नाम लकदिवा थियो, जसको दिवा अर्थ "टापु" पनि हो। अर्को परम्परागत नाम लकबिमा हो। दुबै अवस्थामा लक फेरि लङ्काबाट आएको हो। एउटै नाम तमिलमा इलान्काईको रूपमा अपनाइएको हुन सक्छ। संस्कृत महाकाव्य रामायणले यसलाई लङ्का र राजा रावणको वासस्थानको उल्लेख गरेको छ। श्रीलङ्काको नाम श्रीलङ्काको स्वतन्त्रता आन्दोलनको सन्दर्भमा पेश गरिएको थियो।
इतिहास
५औँ शताब्दीमा लेखिएको पाली इतिहास महावंश अनुसार, श्रीलङ्काका मूल बासिन्दाहरू यक्ष र नागाहरू हुन् भनिन्छ। श्रीलङ्कामा ६०० ईपू प्रयोग गरिएको पुरातन कब्रिस्तानहरू पनि फेला परेका छन्। सिंहली इतिहास परम्परागत रूपमा ५४३ ईपूमा वङ्ग राज्य (वर्तमान बङ्गाल) बाट निष्कासन गरिएपछि ७०० अनुयायीहरूसहित श्रीलङ्का पुगेका अर्ध-पौराणिक राजकुमार विजयको आगमनको साथ सुरु हुन्छ। मौर्य सम्राट अशोकका छोरा महिन्दा बुद्ध धर्मको सन्देश बोकेर मिहिन्ताले पुगेका थिए। उनको कार्यभारले राजालाई जित्यो, जसले विश्वासलाई अँगाले र सिंहली जनतामा यसलाई प्रचार गरेका थिए।
सन् ९९३ मा चोल सम्राट राजाराज प्रथमको आक्रमणले तत्कालीन सिंहली शासक महिन्दा पाँचौंलाई श्रीलङ्काको दक्षिणी भागमा भाग्न बाध्य पारेको थियो। यस अवस्थाको फाइदा उठाउँदै, राजाराजा प्रथमका छोरा राजेन्द्र प्रथमले सन् १०१७ मा ठुलो आक्रमण गरे। महिन्दा पाँचौंलाई कब्जा गरी भारत लगियो, र चोलहरूले अनुराधापुरा राज्यको पतनको कारणले अनुराधापुरा सहर ध्वस्त भयो। पछि, तिनीहरूले राजधानी पोलोननरुवामा सारियो।
इस्ट इन्डिया कम्पनी एमियन्सको सन्धिको परिणाम स्वरूपमा, १४ फेब्रुअरी १८१५ मा, श्रीलङ्काको स्वतन्त्रताको अन्त्य गर्दै दोस्रो कान्ड्यान युद्धमा क्यान्डीलाई बेलायतीहरूले कब्जामा लिएको थियो। श्रीलङ्काका अन्तिम स्वदेशी सम्राट श्री विक्रम राजसिंहालाई भारत निर्वासन गरिएको थियो। श्रीलङ्काले ४ फेब्रुअरी १९४८ मा अङ्ग्रेजहरूबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गरेको थियो।
भूगोल
श्रीलङ्का, दक्षिण एसियाको एउटा टापु आँसुको थोपाको आकारको, भारतीय भूखण्डमा अवस्थित छ, एक प्रमुख भूखण्ड। यो बङ्गालको खाडीको दक्षिणपश्चिममा हिन्द महासागरमा ५° र १०° उ अक्षांशहरू र ७९° र ८२° पू देशान्तरको बीचमा छ। श्रीलङ्कालाई भारतीय उपमहाद्वीपको मुख्य भूमि भागबाट मन्नारको खाडी र पाल्क जलसन्धिले छुट्याइएको छ। भारतीय मुख्यभूमि र श्रीलङ्का बीच एक भूमि रामसेतु पुल अस्तित्वमा थियो। यो अब समुन्द्री सतह माथि बाँकी रहेको चूना ढुङ्गाको शृङ्खला मात्रै हो। यस टापुमा प्रायः समतलदेखि घुमाउरो तटीय मैदानहरू सम्मिलित छन्, पहाडहरू दक्षिण-मध्य भागमा मात्र उदाइरहेका छन्। उच्चतम बिन्दु पिदुरुतलागला हो, समुद्र सतह माथि २,५२४ मिटर (८,२८१ फिट) पुग्छ।
श्रीलङ्कामा १०३ नदी छन्। यी मध्ये सबैभन्दा लामो महावेली नदी हो, जसको फैलावट ३३५ किलोमिटर (२०८ माइल) छ। यी जलमार्गहरूले १० मिटर (३३ फुट) वा सोभन्दा बढीको ५१ प्राकृतिक झरनाहरूलाई जन्म दिन्छ। सबैभन्दा अग्लो बम्बराकान्डा झरना हो, जसको उचाइ २६३ मिटर (८६३ फिट) छ। श्रीलङ्काको तटरेखा १,५८५ किलोमिटर (९८५ माइल) लामो छ। मन्नारको खाडीमा पेट्रोलियम र ग्यासको अस्तित्व पनि पुष्टि भएको छ, र पुन: प्राप्तियोग्य परिमाणको निकासी भइरहेको छ।
जलवायु र वनस्पति
समुद्री हावाको मध्यम प्रभावका कारण मौसम उष्णकटिबंधीय र न्यानो छ। मध्य हाईल्यान्डहरूमा औसत तापक्रम १७ °सेल्सियस (६२.६ °फरेनहाइट) बाट हुन्छ, जहाँ जाडोमा धेरै दिनसम्म चिसो हुन सक्छ, कम उचाइमा अधिकतम ३३°सेल्सियस (९१.४ °फरेनहाइट) सम्म।
राजनीति र सरकार
श्रीलङ्का एक लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र एकात्मक राज्य हो जुन अर्ध-राष्ट्रपति प्रणालीद्वारा शासित छ। श्रीलङ्का एसियाको सबैभन्दा पुरानो लोकतन्त्र हो। संविधानका अधिकांश प्रावधान संसदको दुई तिहाइ बहुमतबाट परिमार्जन गर्न सकिन्छ। भाषा, धर्म, र श्रीलङ्कालाई एकात्मक राज्यको रूपमा सन्दर्भ जस्ता केही आधारभूत सुविधाहरूको संशोधन गर्न राष्ट्रव्यापी जनमतसङ्ग्रहमा दुई तिहाइ बहुमत र अनुमोदन दुवै आवश्यक पर्दछ।
प्रदेशहरू
श्रीलङ्काको पहिलो स्तरको प्रशासनिक विभाजनहरू हुन्। हाल, श्रीलङ्का ९ प्रदेशहरूमा विभाजित छ। प्रत्येक प्रदेशलाई थप जिल्लाहरूमा विभाजन गरिएको छ, जसलाई थप विभागीय सचिवालयहरूमा विभाजन गरिएको छ।
जनसाङ्ख्यिकी
श्रीलङ्कामा लगभग २२,१५६,००० मानिसहरू छन् र वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धि दर ०.५% छ। जन्मदर प्रति १,००० मान्छेहरूमा १३.८ जन्महरू छन्, र मृत्यु दर प्रति १,००० मानिसहरूमा ६.०
मृत्यु छ। जनसङ्ख्या घनत्व पश्चिमी श्रीलङ्का, विशेष गरी राजधानी र वरपर सबैभन्दा बढी छ। सिंहली र तमिल दुई आधिकारिक भाषाहरू हुन्। संविधानले अङ्ग्रेजीलाई सम्पर्क भाषाको रूपमा परिभाषित गरेको छ। अङ्ग्रेजी शिक्षा, वैज्ञानिक र व्यावसायिक उद्देश्यका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
बुद्ध धर्म सबैभन्दा ठुलो हो र अध्याय २, धारा ९, "श्रीलङ्का गणतन्त्रले बुद्ध धर्मलाई पहिलो स्थान दिनेछ र तदनुसार बुद्ध शासनको संरक्षण र पालनपोषण गर्नु राज्यको कर्तव्य हुनेछ" अन्तर्गत यसलाई श्रीलङ्काको "आधिकारिक धर्म" मानिन्छ। श्रीलङ्कामा हिन्दुहरू धार्मिक अल्पसंख्यक भएता पनि, हिन्दु धर्म कम्तिमा २ शताब्दी ईपूदेखि नै श्रीलङ्कामा अवस्थित छ। ईपू तेस्रो शताब्दीमा बुद्ध धर्मको आगमन हुनु अघि श्रीलङ्कामा हिन्दु धर्म प्रमुख धर्म थियो।
कसौंडी
भात वा ढिँडो पकाउन प्रयोग हुने गहिरो डल्लो आकारको भाँडो। पाक्न धेरै समय लाग्ने खाद्यहरू जस्तै- दाल, मासु आदि थोरै समयमा पकाउन सकिन्छ।
सेतोजुंगे बगेडी
सेतोजुंगे बगेडी नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा कमन रिड बन्टिङ (Common Reed Bunting) भनिन्छ ।
संयुक्त राष्ट्रवादी मोर्चा नेपाल
संयुक्त राष्ट्रवादी मोर्चा नेपाल नेपालको एक राजनीतिक दल हो। यो पार्टीका वर्तमान अध्यक्ष मेघराज ज्ञवाली हुन्। संयुक्त राष्ट्रवादी मोर्चा नेपालको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंको थापाथलीमा छ। यसले संविधान सभा निर्वाचन २०७० मा भाग लिएको थियो। उक्त निर्वाचनमा यो दलको चुनाव चिन्ह कलश थियो। संयुक्त राष्ट्रवादी मोर्चा नेपालले संविधान सभा निर्वाचन २०७० मा प्रत्यक्ष तर्फ कुल ८१२ मत प्राप्त गरेको थियो भने समानुपातिक तर्फ ५,२२५ मत प्राप्त गरेको थियो।
केही नेपाली नाटक
केही नेपाली नाटक हृदयचन्द्रसिंह प्रधानद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
विल्हेल्म ब्राक्के
विल्हेल्म ब्राक्के (सन् १८४२-१८८०) - जर्मन सामाजिक-जनवादी मजदुर पार्टीका एक जना संस्थापक तथा नेता । उनले सामाजिक-जनवादी पार्टीभित्र अवसरवादी तत्त्वहरूको यदाकदा विरोध गर्ने गरेका थिए ।
कराही
कराही एक प्रकारको बाक्लो, गोलाकार र गहिरो खाना पकाउने भाँडा हो। यो भारतीय उपमहाद्वीपमा विकास भएको थियो। यसको उपयोग भारतीय, अफगानी, पाकिस्तानी, बङ्ग्लादेशी र नेपाली व्यञ्जनमा गर्ने गरिन्छ। पारम्परिक रूपले हल्का स्टीलको पाताबाट बनेको वा गाढा फलामबाट बनेको हुन्छ। आजभोली यो स्टेनलेस स्टील, तामा र ननस्टिक सतहबाट बन्न थालेका छन्, दुवैतीर गोलो र चौडाइ सतह भएको, वा पारम्परिक सामग्रीबाट बनेको हुन्छ।
इतिहास
कराही प्राकृत शब्द कटाहाबाट आएको हो, जसको उल्लेख हिन्दूहरूको पवित्र ग्रन्थ रामायण र सुश्रुत संहितामा पाइन्छ। कराही भाँडाको उल्लेख सर्वप्रथम वेदहरूमा भोजन पात्रको रूपमा पाइन्छ।
प्रयोग
कराही सामन्यतया मासु, आलु, मिठाई, निम्की, समोसा, माछा र पापड लगायतका परिकार पकाउनमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ।
कराहीमा पकाइने व्यञ्जनहरू
कराहीमा तयार गरिने परिकारहरू चिकन करी, मटन करी, साधारणतया खसीको मासुको पकाइने गरिन्छ र करी पनिर (शाकाहारी रुप) समेत सम्मिलित छन्। थोरै टमाटर र हरियो खुर्सानी प्रयोग गरेर तयार गरिने करी भारतीय र पाकिस्तानी व्यञ्जनमा एउटा लोकप्रिय रात्री भोजन हो, जसलाई साधारणतया नान वा रोटीसँग खाने गरिन्छ।
बल्तिस्तानको रैथाने परिकार 'बालटी' कराहीमा पकाइने गरिन्छ।
हुमिन
हुमिन नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत लुम्बिनी अञ्चलमा पर्ने पाल्पा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो ।
जनसङ्ख्या
बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार हुमिन गाविस को जनसङ्ख्या २,४३६ रहेको छ । यो गाविसमा ५५० वटा घर छन ।
केही समीक्षण केही विश्लेषण
केही समीक्षण केही विश्लेषण राजेन्द्र सुवेदीद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय (नेपाल)
वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय नेपाल सरकारको बैज्ञानिक अनुसन्धान, वातावरणीय संबर्धन तथा प्रविधिको उचित प्रयोग सम्बन्धित कार्यहरू गर्ने मुख्य कार्यालय हो। विज्ञान तथा प्रविधिको विकास र विस्तार एवं वातावरण व्यवस्थापनको निमित्त यस मन्त्रालयले मुख्यतः प्रबर्द्धक, सहजकर्ता र नियामकको रूपमा भूमिका निर्वाह गर्दै आईरहेको छ।
कार्यक्षेत्र र जिम्मेवारी
नेपाल सरकार (कार्य विभाजन) (दोस्रो संशोधन) नियमावली, २०६१ अनुसार वातावरण, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयले सम्पादन गर्नुपर्ने कार्यहरू निम्न विषयहरूसँग सम्बन्धित रहेका छन्।
आधिकारीक वेवसाईट
www.most.gov.np
स्वर्गारोहण पर्व
स्वर्गारोहण पर्वमा कुनै उपपर्व छैन एवं कुल ५ अध्याय छन्।
अध्याय १: स्वर्गमा नारद र युधिष्ठिरको बातचीत
स्वर्गलोकमा पुगेर धर्मराज युधिष्ठिरले दुर्योधन स्वर्गीय शोभाबाट सम्पन्न भै तेजस्वी देवताहरू सँग दिव्य सिंहासनमा विराजमान भएको देखे। दुर्योधनको यस्तो अवस्था देखि राजा युधिष्ठिर अमर्षले भरिए र अर्को तर्फ फर्किए। फेरि उच्च स्वरले बोले- "देवताहरू हो! जहाँ लोभी र अदूरदर्शी दुर्योधन बसेको होस् त्यहाँ म बस्न चाहन्नँ। यसले हामी माथि अनेक अत्याचार गर्यो र दारुण दु:ख दियो। यसैको कुकर्म हरूको फलस्वरुप हामीले आफ्ना बन्धु-बान्धव र मित्रहरूलाई मार्नु पर्यो। यसैको आज्ञाले हाम्री सतीसाध्वी पत्नी द्रौपदीले भरिएको सभामा अपमानित हुनुपर्यो। म यसलाई हेर्नसमेत चाहन्नँ। मेरा अन्य भाइहरू कहाँ छन्? उनीहरू जहाँ छन्, त्यहीँ नै म जान चाहन्छु।"
यो सुनेर नारद जीले बोले- "राजश्रेष्ठ यस्तो नभन; स्वर्गमा पहिलेको वैर-विरोध शान्त हुन्छ। दुर्योधनले युद्धमा आफ्नो शरीरको आहुती दिएर वीरको गति पाएको हो। वत्स! उनले जे अपराध गरेका थिए, त्यसलाई तिमीले मनबाट हटाइदिनु पर्छ। द्रौपदीलाई ऊबाट जुन क्लेश भएको थियो, त्यसलाई अब भुल्न पर्छ। अब तिमीले दुर्योधनसँग प्रेमपूर्वक बस्नुपर्छ। यहाँ सदेह आइपुनाको कारण नै तिम्रो मनमा आङ्कुचित विचार उठिरहेको हो। अब यस्ता कुविचार त्यागिदेऊ।"
नारदजी कुरा सुनेर कुरुराज युधिष्ठिरले आफ्नो भाइहरूको अवस्था बारे सोधे - "देवर्षे! जसको कारण घोदा, हात्ती र मनुष्य सहित सारा पृथ्वी नष्ट भयो, जसको वैरको बदला लिन हामी पनि क्रोधको आगोमा जल्नु पर्यो, जो धर्मको नाम पनि जान्दैनन्, त्यस पापी दुर्योधनलाई यदि यो सनातन वीरलोक प्राप्‍त भएको छ भने ती वीर, महात्मा, महान व्रतधारी, सत्यप्रतिज्ञ विश्वविख्‍यात शूर र सत्यवादी मेरा भाइ यस समय कुन लोकमा प्राप्त भए? म उनीहरूलाई हेर्न चाहन्छु। सत्यप्रतिज्ञ महात्मा कर्णसँग पनि मिल्न चाहन्छु। धृष्टद्युम्न, सात्यकि तथा धृष्टद्युम्नका पुत्रलाई पनि हेर्न चाहन्छु। ब्रह्मन! नारद जी! जो भूपाल क्षत्रिय धर्मको अनुसार शस्त्र द्वारा वधलाई प्राप्‍त भए, उनीहरू कहाँ छन्। म ती राजाहरूलाई यहाँ देख्दिन। म ती समस्त राजाहरूसँग मिल्ब चाहन्छु। विराट, द्रुपद, धृष्टकेतु आदि पाञ्चाल राजकुमार शिखण्डी, द्रौपदीका पाँचै पुत्र तथा दुर्धर्ष वीर अभिमन्युलाई पनि देख्न चाहन्छु। माता कुन्तीले कर्णलाई पनि जलाञ्जलिदिनु भन्ने जुन अभिभारा दिनुभएको र्हियो सो स्मरण गर्दा नै निकै दु:ख हुन जान्छ। जुन वीर कर्णको वास्तविक परिचय थाहा नपैकन अन्जानमा मैले अर्जुनद्वार बध गरिदिएँ, म उनको दर्शन गर्न चाहन्छु। प्राण भन्दा प्यारो भीम, देवराज समान तेज भएका अर्जुन, प्रिय नकुल र सहदेव, धर्मपारायण द्रौपदी आदि सबैलाई हेर्न चाहन्छु। जहाँ द्रौपदी र मेरा भाइहरू छैनन्, त्यहाँ म बस्न चाहन्नँ। तिनीहरू भएकै ठाउँ मेरा लागि स्वर्ग हुनेछ। यस स्थानलाई म स्वर्ग मान्दिन।"
अध्याय २: युधिष्ठिरलाई नरकको दर्शन
युधिष्ठिरका यस्ता कुरा सुनेर उपस्थित देवताहरूले भने-"महाराज ! जहाँ तपाईंका भाइहरू र पत्नी बसेका छन् त्यहाँ यदि तपाईं जान चाहनुहुन्छ भने आनन्दपूर्वक जान सक्नुहुम्छ।"
देवताहरूको आदेश अनुसार एक देवदूतले युधिष्ठिरलाई लैजान थाले। अगाडि-अगाडि देवदूत लागे। उनको पछि-पछि युधिष्ठिर हिँडे। बाटो अँध्यारोले ढाकेको थियो। जुन अलि-अलि देखिन्थ्यो, त्यो भयानक जस्तो लाग्थ्यो।
बाटो मासु र रगतको हिलोले भरिएको थियो। चारैतर्फ हाड, लास र कपालहरू छरिएका थिए। जता हेर्यो उतै किराहरू सल्याङ-बल्याङ गरिरहेका थिए। निकै दुर्गन्ध आइरहेको थियो। जहाँ -तहाँ केही मानिसहरू लडेर चिच्याइरहेका थिए। कसैको हात काटिएको थियो। कसैका गोडा थिएनन् । यस्तो बीभत्स दृश्य देखेर युधिष्ठिर आत्तिए। उनले कुरा बुझ्न सकेनन्। थरी-थरीका विचार मनमा उठ्न थाल्यो।
उनले देवदूत सँग सोधे-"देवदूत! यस्तो बाटो अझै कति हिड्नु छ? मेरा भाइहरू कहाँ छन्। देवताहरूको यो कुन देश हो, यो कुरा म जान्न चाहन्छु।" धर्मराजको यस्तो कुरा सुनेर देवदूतले जवाफ दिए- "तपाईंलाई यहीँ सम्म नै आउनु थियो। महाराज! देवताहरूले मलाई जब युधिष्ठिर थाक्नेछन् उनलाई फिर्ता ल्याउनु भनेका छन्; अत: अब मैले तपाईंलाई फिर्ता लैजानु पर्छ। यदि तपाईं थाक्नु भएको छ भने मेरो साथमा आउनुहोस्।"
त्यहाँको दुर्गन्ध युधिष्ठिरलाई असह्य भइरहेको थियो। उनले फर्कने विचार गर्दै थिए। यत्तिकैमा चारैतिरबाट धेरैको करुण क्रन्दन एकसाथ सुनिन थाल्यो।
हे धर्मनन्दन! हे राजर्षी! हे पवित्र कुलमा उत्पन्न पांडुपुत्र युधिष्ठिर! तपाईं हामी माथि कृपा गरेर दुई घडीका लागि पर्खिदिनुहोस्। तपाईं आउँनासाथ परम पवित्र हावा चल्न थालेको छ। त्यो हावाले तपाईंको शरीरको सुगन्ध लिएर आएको छ, जसबाट हामीलाई निकै सुख भएको छ। पुरुषप्रवर! कुन्तीकुमार! नृपश्रेष्ठ! आज तपाईंको दर्शन मात्रैले पनि हामीले सुखको अनुभव गरिरहेका छौ। महाबाहु भरतनन्दन! तपाईं कृपा गरेर एक मुहुर्तसम्म यहीँ बसिदिनुहोस्, जसबाट हाम्रो यो दुख केही कम हुन सकोस्।"
दीनतापूर्ण वचन सुनेर दयालु राजा युधिष्ठिर त्यहाँ उभिए र भने- "अहो! यी बिचराहरूलाई धेरै कष्ट भइरहेको छ।"
जुन स्वर त्यहाँ सुनिरहेका थिए, ती सबै उनलाई परिचित जस्तो लाग्यो। उनले शोकात्तुर भएर सोधे-"तिमीहरू को हौ? के कारणले यहाँ आयौ?"
उनको यस प्रश्न गर्दा कुनै स्वरले भन्यो- "प्रभु! म कर्ण हुँ। म भीमसेन हुँ । म अर्जुन हुँ। म नकुल हुँ। म सहदेव हुँ। म धृष्टद्युम्न हुँ। म द्रौपदी हुँ। हामी द्रौपदीका पुत्र हौं।" यस प्रकार सबै जनाले चिच्चाएर आफ्नो नाम बताए। शोकबिह्वल युधिष्ठिर लाई असह्यय क्षोभ र ग्लानी भयो। उनले सहन सकेनन् र भने- "दैवको यो कस्तो विधान हो। मेरा यी महामना भाइहरूले, कर्णले, द्रौपदीका पाँच पुत्र र स्वयं द्रौपदीले कुन पाप गरेका थिए, जसले गर्दा यिनीहरूले यस्तो दुर्गन्धपूर्ण भयंकर स्‍थानमा निवास गर्नुपरेको छ। यी समस्त पुण्यात्मा पुरुषले कहिल्यै कुनै पाप गरेको मलाई थाहा छैन। धृतराष्ट्र पुत्र दुर्योधनले कुन चाहिँ पुण्य गरे जसबाट स्वर्गमा सुख भोगिरहेका छन्। मेरा भाइ सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, शूरवीर, सत्यवादी तथा शास्त्र अनुकूल चाल्ने व्यक्ति थिए। उनीहरूले क्षत्रिय धर्ममा तत्पर रही ठूला ठूला यज्ञ गरे र धेरै धेरै दक्षिणा दिए। तैपनि उनीहरूको यस्तो दुर्गती किन भयो? म सुतिरहेको त छैन? कि यो मेरो मनको भ्रम हो?।"
युधिष्ठिरले यस्तो कुरा बताएपछि देवदूत इन्द्र भएको ठाउँमा गए । त्यहाँ उनले युधिष्ठिरले भनेको सम्पूर्ण कुरा सुनाए।
युधिष्ठिरको देहत्‍याग
युधिष्ठिर त्यस स्‍थानमा उभिएको दुई घडी बिताएका थिए, इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवता त्यहाँ आए। साक्षात धर्म पनि शरीर धारण गरी राजासँग भेट्न त्यहाँ आए। देवताहरू आउने बित्तिकै त्यहाँ प्रकाश फैलियो । पापीहरूको विषम वेदनाको हृदय विदारक दृश्य पनि हरायो । न वैतरणी नदी रह्यो, न कूटशाल्‍मलि वृक्ष। राजा युधिष्ठिरले त्यहाँ चारैतिर जुन विकृत शरीर देखेथे, ती सबै अदृश्‍य भए। तदनन्तर त्यहाँ पावन सुगन्ध लिएर पवित्र शीतल सुख‍दायिनी वायु चल्न थाल्यो। इन्द्रको साथ मरुद्गण, वसुगण, दुबै अश्विनीकुमार, साध्यगण, रुद्रगण, आदित्यगण, अन्यान्य देवतालोकवासी सिद्ध र महर्षि सबै त्यस स्‍थानमा आए, जहाँ महातेजस्‍वी धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर उभिएका थिए।
तदनन्तर उत्तम शोभाबाट सम्पन्न देवराज इन्द्रले युधिष्ठिरलाई सान्त्‍वना दिँदै भने- "महाबाहु युधिष्ठिर! तिमीलाई अक्षय लोक प्राप्‍त भएको छ। पुरुषसिंह! प्रभो! अहिले सम्म जो भयो सो भयो। अब अधिक कष्ट उठाउने कुनै आवश्‍यकता छैन। हामीसँग आऊ। महाबाहो! तिमीलाई निकै ठूलो सिद्धि मिलेको छ। तिमीले जुन नरक देख्नु पर्‍यो, यसको लागी क्रोध नगर । समस्‍त भूमिपाल राजाहरूले नर्कको यतना अवश्य देख्नु पर्छ। पुरुषप्रवर! मनुष्यको जीवनमा शुभ र अशुभ कर्मको दुई राशि सञ्चित हुन्छ। जो पहिले नै शुभ कर्म भोग्छ, उसले पछि नरकमा जानु पर्छ। परंतु जो पहिले नरक भोग्छ, ऊ पछी स्‍वर्गमा जान्छ। जसको पाप कर्मको संग्रह धेरै हुन्छ, ऊ पहिले नै स्‍वर्ग भोग गर्छ। नरेश्वर! मैले तिम्रो कल्‍याणको इच्‍छाले नै तिमीलाई पहिले नै यस प्रकार नरकको दर्शन गराउन पठएको थिए । राजन! तिमीले गुरुपुत्र अश्वत्थामाको विषयमा छलबाट काम गरी द्रोणाचार्यलाई उनको पुत्रको मृत्‍युको विश्वास दिलाएका थियौ, यसकारण तिमीलाई पनि छलद्वारा नै नरक देखाइएको हो। जसरी तिमी यहाँ आयौ, यसै प्रकार भीमसेन, अर्जुन, नकुल, सहदेव तथा द्रुपदकुमारी कृष्णा- उनीहरू सबै छलद्वारा नरकको नजिकै ल्याइएका थिए। पुरुषसिंह! आऊ, उनीहरू सबै पापमुक्‍त भए।
भरतश्रेष्ठ! तिम्रा पक्षका जो-जो राजा युद्धमा मारिएका थिए, उनीहरू सबै स्‍वर्ग लोकमा पुगेका छन्। आऊ, उनका दर्शन गर। तिमी जसको लागि सदा संतप्‍त रहने गर्छौ, ती सम्पूर्ण शस्त्रधारिहारूमा श्रेष्ठ महाधनुर्धर कर्ण पनि परम सिद्धिको प्राप्‍त भएका छन्। तिमी पुरुषसिंह सूर्यकुमार कर्णको दर्शन गर। उनी आफ्नो स्‍थानमा स्थित छन्। तिमी उनको लागी शोक त्‍याग गर। महाबाहु! राजसूय यज्ञद्वारा जितेका तथा अश्वमेध यज्ञद्वारा वृद्धिको प्राप्‍त भएका पुण्‍य लोक प्राप्‍त गरा र आफ्नो तपको महान फलको भोग गर। युधिष्ठिर! तिमीलाई प्राप्‍त भएको सम्पूर्ण लोक राजा हरिश्चंद्रको लोकको समान सब राजाहरूको लोकभन्दा उच्च छ; जहाँ राजर्षि मान्धाता, राजा भगीरथ र दुष्यन्तकुमार भरत गएका छन्, त्यहीँ लोकमा तिमी पनि विहार गर्नेछौ। पार्थ! यो तीन लोकलाईइ पवित्र गर्ने पुण्‍यसलिला देवनदी आकाशगंगा हो।।"
त्यस समय शरीर धारण गरेर आएका धर्मराजले आफ्ना पुत्र युधिष्ठिरलाई भने- "महाप्राज्ञ नरेश! मेरे पुत्र! तिम्रो धर्म विषयक अनुराग, सत्‍यभाषण, क्षमा र इन्द्रियसंयम आदि गुणबाट म बहुत प्रसन्न भए। राजन! यो मैले तेस्रो पटक तिम्रो परीक्षा लिएको थिए। पार्थ! कुनै पनि युक्तिबाट तिमीलाई आफ्नो स्‍वभावबाट विचलित गर्न सक्दैन। द्वैतवनमा अरणिकाष्ठको  अपहरण गरे पश्चात जब यक्षको रूपमा मैले तिमीलाई कयौँ प्रश्न गरेको थिए, त्यो मैले गरेको तिम्रो पहिलो परीक्षा थियो। त्यसमा तिमी राम्रएए उत्तीर्ण भएका थियौ। भारत! फेरी द्रौपदी सहित तिम्रा सबै भाइको मृत्‍यु हुँदा कुकुरको रूप धारण गरी मैले दोस्रो पटक तिम्रो परीक्षा लिएको थिए। त्यसमा पनि तिमी सफल भयौ। अ‍ब यो तिम्रो परीक्षाको तेस्रो अवसर थियो; तर यसमा पनि आफ्नो  सुखको ख्याल नगरी भाइहरूको हितको लागी नरकमा रहना चाहयु, अत: तिमी यस प्रकार  शुद्ध प्रमाणित भयौ । तिमी मा पापको कुनै नाम छैन; अत: सुखी हऊ।
वास्तविकता थाहा पाएर युधिष्ठिरलाई निकै सुख भयो। उनले मानव शरीर त्यागेर दैवी शरीर प्राप्त गरे । दिव्‍य देह धारण गरी धर्मराज युधिष्ठिर वैरभावबाट रहित भई मन्‍दाकिनीको जलमा स्नान गरी उनको सारा संताप दूर भयो। शरीरका साथसाथै द्वैष र वैर विरोध जस्ता मानवीय दुर्बलताहरूबाट पनि निवृता भएर धर्मराज युधिष्ठिर पूर्ण रुपले पवित्र भए । तत्‍पश्चात उनी धर्मको साथमा त्यस स्‍थानमा गए, जहाँ पुरुषसिंह शूरवीर पांडव र धृतराष्ट्रपुत्र क्रोध त्‍यागी आनन्‍दपूर्वक आ-आफ्नो स्‍थानमा रहेका थिए।
युधिष्ठिरद्वारा दिव्‍यलोकमा श्रीकृष्‍ण, अर्जुन आदि का दर्शन
कुन्तीकुमार युधिष्ठिरले भगवान मधुसूदनको दर्शन गरे। अत्यन्त तेजस्‍वी वीरवर अर्जुन भगवानको आराधनामा लागेका थिए। पुरुषसिंह अर्जुन र श्रीकृष्ण देवताहरूद्वारा पूजित थिए। यी दुईले युधिष्ठिरलाई देखेर उनको यथावत् सम्मान गरे ।
कर्ण- सुर्य देवको स्थानमा
भीम- वायु देवको स्थानमा
नकुल र सहदेव- आश्विनीकुमारको स्थानमा
भीष्म- बसुको स्थानमा
अभिमन्यु-चन्द्रको स्थानमा
सात्यकि तथा भोज-साध्‍य, विश्वेदेव तथा मरुद्गणको स्थानमा
द्रोणाचार्य- बृहस्पति
सन जु
सन जु ( सन जी पनि भनिने) एक चिनियाँ जनरल, सैन्य रणनीतिकार र दार्शनिक जो पुरातन चीनको बसन्त तथा शरद ऋतु अवधिमा बस्दथे । सन जु द आर्ट अफ वारको लेखकको रूपमा स्थापित हुन्, यो एक व्यापक प्रभावशाली सैन् रणनीतिको कार्य जसले पश्चिमी र पूर्वि दर्शनलाई प्रभाव पारेको छ । उनको द आर्ट अफ वारको लेखक विरासत बाहेक उनलाई चिनिया तथा एसियाको परम्पराको एेतिहासिक पात्रको रूपमा समेत प्रसिद्ध थिए । उनको जन्मको नाम सन वु थियो र उनलाई परिवार भन्दा बाहिर शिष्टाचारले सबै चांगक्वेन भनेर चिन्ने गर्दथे । उनी पश्चिममा सन जुको नामबाट प्रसिद्ध छन् जसको सम्मानित  अर्थ गुरू सन भन्ने हुन्छ ।
सन जुको इतिहासको बारेमा अनिश्चति छ । सिमा क्युवेन तथा अन्य परम्परागत इतिहासकारहरूले उनलाई वु का राजा हेलुको मन्त्रीको रूपमा र उनको जीवनकाल ५४४-४९६ इसा पूर्व उल्लेख गरेका छन् । आधुनिक विद्वानहरूले उनको इतिहासलाई द आर्ट अफ वारमा उल्लेख भएको शैलि तथा युद्धशैलीको वर्णनको आधारमा स्विकारेका छन् । परम्परागत विवरणहरूमा उल्लेख भए अनुसार सन विनले सम्त सैन्य रणनीतिहरूमा सन्धीहरू लेखेका छन् जसको शिर्षक द आर्ट अफ वार राखिएका थिए ।
जीवन
सन जुको जन्म स्थलको बारेमा पूरानो भेटिएको श्रोतबाट पत्ता लाग्न सकेको छैन् । बसन्त तथा शरद ऋतुको वर्णक्रम देखि लेखिएको इतिहास अनुसार सन जुको जन्म कि प्रान्तमा भएको उल्लेख गरिएको छ । जबकि सिमा कियानको पछिल्लो इतिहासको वर्णनहरूमा सन जुलाई वु प्रान्तको वासिन्दा उल्लेख गरिएको छ । यि दुबै श्रोतले सन जुको जन्म बसन्त तथा शरद ऋतु अवधिको अन्तिम तिर र उनी क्रियाशिल जनरल र रणनीतिज्ञ रहेको र वु प्रान्तका राजा हेलुको सेवामा कार्यरत रहेको स्विकारेका छन् । सन जुलाई उनको जितहरूले द आर्ट अफ वार लेख्न प्रेरित गरेका थियो । द आर्ट अफ वार सबैभन्दा बढि पढिएको सैन्य रणनीति सम्बन्धी पुस्तक हो ।
सन जुको बारेमा सबैभन्दा सिमा कियानको चर्चित कथामा सन जुको स्वभावलाई यसरी वर्णन गरिएको छः सन जुलाई नियुक्त गर्न भन्दा अघि वु का राजाले सन जुको सिपहरूलाई जाँच गर्नको लागि उनले दरवारमा रहेको १८० महिलाहरूलाई सैनिकको तालिम गर्नको लागि आदेश दिएका थिए । सन जुले ती महिलाहरूलाई दुई समूहमा विभाजन गरे र सो मध्ये राजाको सबैभन्दा मन पर्ने २ जना महिलाई उक्त समूहको कमाण्डरको रूपमा नियुक्त गरे । जब सन जुले ती महिलाहरूलाई अनुहार दाँया गर्न आदेश दिए, तिनी हासे । यसको जवाफमा उनले भने जनरल यो अवस्थामा उनी सैनिकहरूले जनरलको आदेश बुझेको छ भने निश्चित गर्ने जिम्मेवारी जनरलको हुन्छ । त्यस पश्चात उनले आदेश पुन दोहोर्याए र फेरी ती महिलाहरू हासे । सन जुले त्यस पश्चात राजाका मन पर्ने दुई महिलालाई राजाको आदेशाज्ञा नमानेकोले मार्ने आदेश दिए । सन जुले व्याख्या गरे कि जब जनरलले भनेको आदेश सैनिकले बुझे पछि आदेशको पालना नहुनु भने अधिकृतको गल्ति हो । सन जुले भनेका थिए जब जनरललाई नियुक्त गरिन्छ, राजाले विरोध गरेता पनि उनको उद्देश्य पूरा गर्नु उसको जिम्मेवारी हुन्छ । जस दुई महिलाहरू मारिए, तिनको सट्टा नयाँ अधिकृतहरूको छनौट गरियो । त्यस पश्चात दुवै समूहले गल्तिको मूल्यलाई बुझे र विना कुनै गल्ति अभ्यास पूरा गरे ।
पतञ्जलि
पतञ्जलि योगसूत्रका रचनाकार हुन् जो हिन्दुहरूका छः दर्शन ( न्याय, वैशेषिक, सांख्य, योग,मीमांसा, वेदान्त)मा एउटा हो। भारतीय साहित्यमा पतञ्जलिले लेखेका ३ मुख्य ग्रन्थहरू पाइन्छन् योगसूत्र, अष्टाध्यायीमा भाष्य, र आयुर्वेद ग्रन्थ। केही विद्वानहरूको मत छ कि यी तीनैवटा ग्रन्थहरू एउटै व्यक्तिले लेखिएका हुन्; अरुको धारणा यो छ कि यी ग्रन्थहरू विभिन्न व्यक्तिहरूले लेखेका हुन्। पतञ्जलिले पाणिनिको अष्टाध्यायीमाथि आफ्नो टीका लेखेकाछन् जसलाई महाभाष्य भनिन्छ (महा+भाष्य(समीक्षा,टिप्पणी,विवेचना,आलोचना))। यी ग्रन्थहरूको निर्माणकाल २०० ई० पू० निर्धारण गरिएकोछ।
जीवन
पतञ्जलि काशीमा ईसा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा थिए। उनको जन्म गोनारद्य (गोनिया)मा भएको थियो तर उनी काशीको नागकूपमा बसेका थिए। यी व्याकरणाचार्य पाणिनीका शिष्य थिए। साउन कृष्ण पञ्चमी (नागपंचमी)का दिन हिन्दु धर्मावलम्वीहरूका घरमा नाग टाल्ने चलन छ किन भनें उनको जन्म यही दिन भएको र उनलाई शेषनागको अवतार मानिन्छ।
योगदान
पतञ्जलि महान् चिकित्सक थिए अनि उनलाई नैं 'चरक संहिता'का परचयिता मानिन्छ। 'योगसूत्र' पतञ्जलिको प्रमुक ग्रन्थ हो। पतञ्जलि रसायन विद्याका विशिष्ट आचार्य थिए - अभ्रक विंदास, अनेक धातुयोग र लौहशास्त्र उनको देन हो। पतञ्जलि संभवत: पुष्यमित्र शुंग (१९५-१४२ ई.पू.)को शासनकालमा थिए। राजा भोजले उनलाई तनको साथ मनको पनि चिकित्सक भनेकाछन्।
(अर्थात् चित्त-शुद्धिको लागि योग (योगसूत्र), वाणी-शुद्धिको लागि व्याकरण (महाभाष्य) र शरीर-शुद्धिको वैद्यकशास्त्र (चरकसंहिता) दिने मुनिश्रेष्ठ पतञ्जलिलाई प्रणाम ! )
ई.पू. द्वितीय शताब्दीमा 'महाभाष्य'का रचयिता पतञ्जलि काशी-मण्डलका निवासी थिए। मुनित्रयको परम्परामा उनी अंतिम मुनि थिए। पाणिनी पछि पतञ्जलि सर्वश्रेष्ठ स्थानका अधिकारी पुरुष मानिन्छन्। उनले पाणिनी व्याकरणको महाभाष्यको रचना गरेर यसलाई स्थिरता प्रदान गरे। उनी अलौकिक प्रतिभाका धनी थिए व्याकरणका अतिरिक्त अन्य शास्त्रहरूमा पनि उनको समान रूपले अधिकार थियो। व्याकरण शास्त्रमा उनको कुरालाई अंतिम प्रमाण मानिन्छ। उनले आफ्नो समयको जनजीवनको पर्याप्त निरीक्षण गरेका थिएथा। अत: महाभाष्य व्याकरणको ग्रन्थ हुनको साथ-साथ तत्कालीन समाजको विश्वकोश पनि थियो। पतञ्जलिलाई शेषनागको अवतार मानिन्छ। द्रविड देशका सुकवि रामचन्द्र दीक्षितले आफ्नो 'पतञ्जलि चरित' नामक काव्य ग्रन्थमा उनके चरित्र के सम्बन्धमा कुछ नये तथ्यों की सम्भावनाओंको व्यक्त किया है। उनके अनुसार आदि शंकराचार्य के पितामह गुरू आचार्य गौडपाद पतञ्जलिका शिष्य थिए तर तथ्यहरूको अभावले यो कुराको पुष्टि हुँदैन।
काल निर्धारण
पतञ्जलिको समय निर्धारणको सम्बन्धमा पुष्यमित्र कण्व वंशका संस्थापक ब्राह्मण राजाका अश्वमेध यज्ञहरूको घटनालाई लिन सकिन्छ। यो घटना ई.पू. द्वितीय शताब्दीको हो। यसको अनुसार महाभाष्यको रचनाको काल ई.पू. द्वितीय शताब्दीको मध्यकाल अथवा १५० ई.पूर्व बमानिन्छ। पतञ्जलिको एकमात्र रचना महाभाष्य हो जो उनको कीर्तिलाई अमर बनाउनका लागि पर्याप्त छ। दर्शन शास्त्रमा शंकराचार्यलाई जो स्थान 'शारीरिक भाष्य'को कारण प्राप्त छ, त्यही स्थान पतञ्जलिलाई महाभाष्यको कारण व्याकरण शास्त्रमा प्राप्त छ। पतञ्जलिले यस ग्रन्थको रचना गरेर पाणिनीको व्याकरणको प्रामाणिकतामा अंतिम मोहर लगाइदिए।
कृष्णमुहार बगेडी
कृष्णमुहार बगेडी नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ब्ल्याक-फेस्ड बन्टिङ (Black-faced Bunting) भनिन्छ ।
माउन्ट केन्या राष्ट्रिय निकुञ्ज
माउन्ट केन्या राष्ट्रिय निकुञ्ज केन्या को विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन १९९७ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
ताई
ताई भान्सा घरमा प्रयोग गरिने कराहीको प्रकार जसमा घुमाएको रोटी (सेल रोटी) पकाइन्छ।
घरपालुवा जनावर
यो विश्वभरका मानिसले घरमा पाल्ने जनावरहरूको सूची हो।
गाग्री
गाग्रा (गाग्री, गाग्रो या गाग्रा) नेपालीहरूको परम्परागत पानी राख्ने भाँडो हो। यो विभिन्न धातुहरू जस्तै तामा, पित्तल या हलुङ्गे (आल्मुनियम)को तथा माटोको समेत हुन्छ।
केही साहित्यिक चिन्तन
केही साहित्यिक चिन्तन वासु रिमाल 'यात्री'द्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
केही सृष्टि केही दृष्टि
केही सृष्टि केही दृष्टि नरेन्द्र चापागाईंद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
मुजिबनगर उपजिल्ला
मुजिबनगर बङ्गलादेशको मेहेरपुर जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला खुलना विभाग अन्तर्गत पर्दछ।
परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठान
परराष्ट्र मामिला अध्ययन प्रतिष्ठान
मुजिबनगर उपजिल्ला
भूगोल
मुजिबनगर उपजिल्ला बङ्गलादेशको दक्षिण पूर्व भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २३°३६' देखि २३°४५' उत्तर अक्षांश र ८८°३४' देखि ८८°४३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। मुजिबनगर उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये ११२.६८ वर्ग किलोमिटर ओगटेको छ। यस उपजिल्लालाई मोहाम्मादपुर उपजिल्लाले उत्तर, दामुडहुदा र मेहेरपुर सदर उपजिल्लाले दक्षिण, भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यले पूर्व र पश्चिमबाट घेरेको छ। भैरव नदी, सरस्वती खमल, दातपुर बिल आदि यस उपजिल्लाका केही नदी तथा नहरहरू हुन्।
जनशाङ्खिकि
जिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या ८९८८६ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ४६०८८ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ४३७९८ रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८३४६८ छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ८४०, बौद्ध धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या ५५६३ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १५ रहेको छ। यस उपजिल्लामा १०१ मस्जिद, ४ मन्दिर ५ चिहान रहेका छन्। यस उपजिल्लाका ९२.९८% जनसङ्ख्याले शुद्ध पिउने पानीका लागि पानी तान्ने मोटर र धारोको प्रयोग गर्दै आएका छन् भने ०.०८% ले पोखरी, ०.८९% ले टुटी र ६.०५% ले अन्य माध्यमबाट पानीको प्रयोग गर्दै आएका छन्। यस उपजिल्लाको कुल घरहरू मध्ये ३२.४०% घरहरूमा अझै पनि सुविधा सम्पन्न अर्थात पक्की सौचालय सुविधा रहेको छैन।
अर्थतन्त्र
यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा मुख्यतया धान, मकै, जुट, आलु, गहुँ, खैनी, तोरी लगायत अन्य अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा मुख्यतया आँप, कटहर, नरिवल, अम्बा, केरा, कागती, खरबुजा आदि उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा धान कुटानी केन्द्र, गहुँ पिसानी केन्द्र, काष्ठ सामग्री उत्पादन केन्द्र, बरफ उद्योग, बिस्कुट उद्योग, कपास तथा कपडा उद्योग तथा प्लाष्टिक सामग्री उत्पादन कारखाना रहेका छन्। यस उपजिल्लाले मुख्यतया जुट, केरा, आलु, उखु लगायत मौसमी तरकारी र अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख रहेको आलसको तेल, तोरीको बिउ, अलहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा ११ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १५ माछापालन केन्द्र, १९५ कुखुरापालन केन्द्र र ४० दुग्ध सङ्कलन केन्द्रहरू रहेको छ।
यस जिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ७३.७७% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै मजदुरीमा २.३८%, वाणिज्यमा ०.९०%, सञ्चार र यातायातमा १.४५%, उद्योगमा ०.९०% निर्माण क्षेत्रमा ०.७३%, सुविधामा २.७०%, धार्मिक सेवामा ०.०९%, वैदेशिक रोजगारी तथा भाडामा ०.४०% र अन्यमा ४.३२% रहेका छन्।
शिक्षा
यस जिल्लाको कुल साक्षरता दर ४०.२% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ४१.२% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३९.३%रहेको छ। यस उपजिल्लामा २ क्याम्पस, २४ माध्यमिक विद्यालय, ४ बाल उद्धान केन्द्र, ४ गैरसरकारी तथा सामुदायिक शिक्षण संस्था र ६ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्थाहरू यस प्रकार छन्; मुजिबनगर डिग्री क्याम्पस (सन् १९८३), मुजिबनगर माध्यमिक विद्यालय (सन् १९३७), दारियापुर माध्यमिक विद्यालय (सन् १९४६) आदि।
तालावाङ
तालावाङ रोल्पा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।यस गाविस अन्तर्गत ९ वटा वडा रहेका छन् जुन निम्नलिखित छन :
खोजखाज
खोजखाज घटराज भट्टर्राईद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलन नेपाल
राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलन नेपाल नेपालको एक राजनीतिक दल हो। यो पार्टीका वर्तमान अध्यक्ष जयन्त्रबिक्रम शाह हुन्। राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलन नेपालको केन्द्रीय कार्यालय काठमाडौंको स्वयम्भुमा छ। यसले संविधान सभा निर्वाचन २०७० मा भाग लिएको थियो। उक्त निर्वाचनमा यो दलको चुनाव चिन्ह पिञ्जडा थियो। राष्ट्रिय मुक्ति आन्दोलन नेपालले संविधान सभा निर्वाचन २०७० मा प्रत्यक्ष तर्फ कुल १६७ मत प्राप्त गरेको थियो भने समानुपातिक तर्फ ५,२१६ मत प्राप्त गरेको थियो।
काया (मिजिकेन्दा)
काया (मिजिकेन्दा) केन्या को विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन २००८ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
यालमार ब्रान्तिङ
यालमार ब्रांतिंग (सन् १८६०-१९२५) - स्वीडेनको सामाजिक-जनवादी मजदुर पार्टीका एक जना नेता, दोस्रो इन्टरनेसनलका एक जना नेतृत्वदायी कार्यकर्ता, अवसरवादी। प्रथम विश्वयुद्ध (सन् १९१४-१९१८) का वर्षहरूमा उनी सामाजिक-अन्धराष्ट्रवादी बनेका थिए र सोभियत रुसविरुद्ध सशस्त्र आक्रमणको समर्थन गरेका थिए।
रातोटोउके बगेडी
रातोटोउके बगेडी नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा रेड-हेडेड बन्टिङ (Red-headed Bunting) भनिन्छ ।
नगर पञ्चायत
यस्ता परिषद्हरू पञ्चायती राज प्रशासनिक प्रणाली अन्तर्गत गठन हुन्छन्। तमिलनाडु पहिलो राज्य थियो जसले पञ्चायत सहरलाई ग्रामीण गाउँ र सहरी स्थानीय निकायहरू बीचको मध्यवर्ती चरणको रूपमा परिचय गराएको थियो। नगर पञ्चायतको संरचना र काम राज्य सरकारले निर्धारण गर्छ।
शासन
प्रत्येक नगर पञ्चायतमा वडा सदस्यसहित अध्यक्ष रहेको समिति हुन्छ। सदस्यतामा कम्तिमा १० निर्वाचित वडा सदस्य र तीन मनोनित सदस्यहरू हुन्छन्। एक तिहाई सिट अनुसूचित जाति, अनुसूचित जनजाति, पिछडिएका वर्ग र महिलाका लागि आरक्षित छन्। नगर पञ्चायतका निर्वाचक वडाहरूबाट प्रत्यक्ष निर्वाचनद्वारा काउन्सिलर वा वडा सदस्यहरू चयन गरिन्छन्। निर्वाचित अधिकारीहरूको साथसाथै, राज्य सरकारले नगर पञ्चायतहरूको प्रशासन र कामकाजलाई सहज बनाउन अधिकारीहरू नियुक्त गर्दछ।
प्रत्येक भारतीय राज्यको पञ्चायत सहरहरूको लागि आफ्नै व्यवस्थापन निर्देशनालय छ।
पधेँरा
पधेँरा जसलाई सामान्य अर्को भाषामा पधेँरो पनि भन्ने गरिन्छ।यो एक पानीको स्रोत हो।साथै ठाउँ विशेष ढुङ्गाबाट बनाइएको पानी भर्ने ठाउँलाई पधेँरो भनिन्छ ।
अहिले पनि पानीको अभाव रहेका गाँउहरूमा पधेँराबाट पानी निकाल्ने चलन रहि आएको छ ।
उपत्यका आसपासको क्षत्रमा
काठमाडौंमा पनि विभिन्न कालमा बनाइएका पधेँराहरु देख्न सकिन्छ ।
आधुनिकीकरण
आधुनिक बस्ती विस्तारसँगै नेपालमा पधेँरोको चलनचल्तीमा पनि कमी आएको पाइन्छ । भएका पधेँराहरु विस्तारै विलिन हुदै गएको पाइन्छ भने त्यसलाई आधुनिक रूपमा पनि परिवर्तन गरेको देख्न सकिन्छ ।
चार अमर कविका पाँच काव्यकृति
चार अमर कविका पाँच काव्यकृति कुमारबहादुर जोशीद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको समालोचना हो।
मोतीराम भट्ट
मोतीराम भट्ट (१९२३ भदौ २५ - १९५३) नेपाली साहित्यका प्रथम गजलकार, जीवनीकार, समलोचक तथा माध्यमिक कालका प्रवर्तक थिए। थोरै बाँचेर नेपाली साहित्यमा अत्यन्तै धेरै योगदान पुर्याउने उनी नेपाली साहित्यका प्रेरक व्यक्तित्व, कुशल नायक र होनहार प्रतिभा मानिन्छन्। १९४० देखि १९७६ सालसम्मको नेपाली साहित्यमा श्रृङ्गारिक धाराको सुरुवातकर्ता मोतीराम भट्ट थिए।
मोतीराम भट्ट नेपाली साहित्यामा भानुभक्त आचार्य पछि आउने सशक्त व्यक्तित्व हुन्। उनले नेपाली भाषासाहित्यमा समालोचनाको सुरु गरे; भट्टले नै संवत् १९४८मा कवि भानुभक्तको जीवनचरित्रलाई प्रकाशमा ल्याए। कवि भानुभक्त आचार्यको जीवनचरित्रमा मोतीराम भट्टले प्रभाववादी ढङ्बाट व्याख्यात्मक रूपमा भानुभक्तबारे प्रशंसा गरेको मानिन्छ। आफूले खोजेका कविलाई प्रतिभासम्पन्न तथा सहज कवि थिए भन्ने प्रमाणित गर्न उनले त्यस जीवनचरित्रमा भानुभक्तले रचेका भनेर जताततै फुटकर सिलोकहरू देखाएका भनिन्छ।
प्रारम्भिक जीवन
मोतीराम भट्टको जन्म १९२३ साल कुशेऔसीका दिन भदौ २५ गते,शनिबार काठमाडौँको भोसिको टोलमा भएको थियो। मोतीराम भट्टको वंशचाहिँ कुमाउगढबाट आएको थियो। मोतीराम भट्ट पण्डित दयाराम भट्ट र रिपुमर्दिनीदेवी भट्टका माइला सुपुत्रका रूपमा जन्मेका थिए। भट्ट दम्पतिका प्रथम पुत्रचाहि जन्मनासाथ दिवङ्त भएका थिए। मोतीराम भट्टलाई दीर्धजीवी राख्न उनका मातापिताले यिनका नाकको दाहिने पोरा छेडिदिएका थिए। नाक छेडेपछि यिनलाई उनका साथीहरूले केटी भनेर गिज्याउँथे भन्ने कुरा पं. नरदेव पाण्डे व्यक्त्याउँछन्।
मोतीराम भट्टले ५ वर्षको उमेरमा अक्षरारम्भ गरेका थिए। ६ वर्ष भएपछि यी काशी पुगेका थिए। किनभने त्यसबेला यिनका पिता पं. दयाराम भट्ट र आमा रिपुमर्दिनीदेवी विशेष कामले काशी बसेका थिए। त्यसपछि मोतीराम भट्टको शिक्षाको प्रारम्भिक जग काशीमा नै बस्न थाल्यो। त्यहाँ यी फारसी स्कूलमा भर्ना भए र त्यहीँ बस्ताबस्तै यिनले फारसी र उर्दू पढ्न थाले। काशीमा यिनको भेट भारतेन्दु हरिश्चन्द्रसँग भयो, भारतेन्दु मोतीरामझैँ पोख्त थिए। भारतेन्दुसँग गहकिलो सङगत गर्दै उनले नेपाली साहित्यको सेवा गरे र यी पढाइमा पनि समर्पित भइरहे। हुँदाहुँदै मोतीराम पछि फारसी, उर्दूका अतिरिक्त संस्कृत, हिन्दी, अङ्ग्रेजी भाषामा पनि दक्ष हुन थाले। बनारसमा यिनले हरिश्चन्द्र स्कूलमा अङ्ग्रेजी भाषासाहित्यको अध्ययन गरेका थिए। पढ्दापढ्दै आठ वर्षको उमेरमा बनारसमा नै यिनको व्रतबन्ध गरियो।
साहित्ययात्रा
दरबार हाई स्कूलमा अध्ययन गर्दा नै मोतीराम भट्ट नामी भइसकेका थिए। यी पढाइमा पनि तेजिला थिए। यिनले दरबार हाई स्कूलको दशम कक्षामा अध्ययन गरिरहेको बेला अर्थात् १९४८ सालमा बेलायतबाट नेपाल-भ्रमणमा आएका लर्ड राबर्ट प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरसँग दरबार हाइस्कूलको निरीक्षणमा गएका थिए। त्यस बेला स्कूलको प्रथम विद्यार्थी मोतीराम भट्ट भनेर चन्द्रशमशेरले परिचय गराउनासाथ ती पाहुनाले उभिरहेका मोतीरामलाई आफ्नै हातबाट मेच दिएर बस भने। त्यसपछि चन्द्रशमशेरले पनि बस भनेपछि मात्र मोतीराम भट्ट त्यस मेचमा बसेका थिए। त्यसै बेला ती बेलाईतीले पुरस्कारस्वरूप भट्टलाई पन्ध्रवटा ग्रन्थ उपहार दिएका थिए। त्यसताका साहित्यकारहरूलाई एउटै चौतारामा उभ्याएर सङ्गठन गर्न पनि उनी सिपालु थिए। प्रथम जीवनी लेखक, समालोचक, अन्वेषक, पत्रकार, मुद्रणालयका संस्थापक, सङ्गठनकर्ता, पुस्तकालय स्थापक पनि मोतीराम भट्ट नै थिए। उनी कवि, गजलकार र गीतकार, नाटककार तथा नाटक निर्देशन पनि गर्थे।
काशीमा बसेकै बेला मोतीराम भट्टले भानुभक्त आचार्यको बालकाण्ड रामायण र पछि सम्पूर्ण रामायण पनि प्रकाशित गराए। त्यसै बेला उनले अन्य थुप्रै नेपाली भाषाका पुस्तकहरू प्रकाशित गराएका थिए। त्यसै ताका यिनले साथीभाइहरूलाई भेला पारी समस्यापूर्ति कविता लेख्ने जागरण ल्याएका थिए। बनारसमा नेपाली भाषासाहित्यका थुप्रै कृतिहरूको प्रकाशन गरी भट्ट संवत् १९४४ फागुनमा फेरि काठमाडौ आए। राजगुरु लोकराज पण्डितबाट झिकाइएर उनी काठमाडौँ आएका थिए। त्यसपछि मोतीराम भट्टले आफ्ना मामा नरदेव पाण्डे र कृष्णदेव पाण्डेको सहयोग लिएर १९४५ सालमा काठमाडौँको ठहिटीमा मोतीकृष्ण कम्पनी खोलेका हुन्। त्यसै बेला उनले पुस्तकालय पनि खोलेका थिए।
त्यसैले उनले काठमाडौमा आफ्ना मामा नरदेव पाण्डे तथा लक्ष्मीदत्त पन्त, गोपीनाथ लोहनी, भोजराज पाण्डे आदिसँग मिलेर 'मित्रमण्डली' गठन गरे। त्यही मञ्चबाट श्रृङाररसमा समस्यापूर्ति कविताहरूको निर्माण, परिचालन र कार्या न्वयन हुन थाल्यो। त्यस बेला यिनीहरू सबैलाई मोतीराम भट्टले समस्यापूर्ति कविताको शीर्षक दिएका थिए - ल्यौ ल्यौ औँठी म दिन्छु राख तिमीले मेरो निशाना भनी। त्यही शीर्षकबाट मोतीरामलगायत यिनीहरूले औपचारिक रूपमा पहिलोपल्ट समस्यापूर्ति कविता रचना गरेका थिए। मोतीराम भट्टलाई यी समस्यापूर्ति कवितालाई सङ्ग्रह गरेर समस्याशतक भन्ने ग्रन्थनिर्माण गर्ने धोको थियो तर उनले निर्माण गर्न थालेको समस्याशतक भन्ने ग्रन्थका लागि पाँच जना कविहरू मिलेर लेख्ता जम्मा चौबीस श्लोक मात्र तयार भए सङ्ग्रह भने निस्कन सकेन। समस्यापूर्ति कविताहरूको अभ्यासमा भट्टलाई महत्त्वपूर्ण रूपमा सघाउने अन्य स्रष्टाहरू- राजीवलोचन जोशी, डोलेश्वर, कालीप्रसाद, देवराज थिए। यसै क्रममा यिनले दरबार हाई स्कूलमा अध्ययन गरी १९४८ सालमा कलकत्ताबाट प्रवेशिका परीक्षा उत्तीर्ण गरे।
अन्तिम दिनहरू
१९५० सालमा यी कलकत्तामा एए.आईए परीक्षामा सम्मिलित भए। त्यस परीक्षामा उनी अनुत्तीर्ण भए। यसपछि केही खिन्न भावना बोकेर उनी १९५२ सालमा पुनः कलकत्ता गए। त्यसबखत उनी त्यहीँ थला परे। केही समयपछि उनी अशक्त शरीर लिएर काठमाडौ आए। सात महिना ओछयानमा थला परेर कुशे औसीमा एकतीस वर्ष लागेकै दिन उनी १९५३ सालमा काठमाडौ पशुपति आर्यघाटमा स्वर्गीय भए।
पं. दयाराम भट्ट र रिपुमर्दि नीदेवीका सन्तानका रूपमा मोतीराम र उनकी बहिनी मात्र जीवित थिए। आफ्नो छोरो मोतीराम आर्यघाटमा मरणासन्न अवस्थामा पुगेको क्षणले रिपुमर्दिनी भट्टलाई त्यस घडी अत्यन्तै विहवल बनाएको थियो। उनी त्यसबेला सुकसुकाउँदै आफ्नी विधवा छोरीका साथमा आफ्नो छोराको अन्तिम जीवन हेरेर बसिरहेकी थिइन्। अनि त्यसै बेला मोतीराम भट्टले आफ्नी आमा र बहिनीसमक्ष भनेको कुरा पं.नरदेव पाण्डेले लेखेका छन्- अब मेरो बाह्र घण्टादेखि बर्ता यस कलेवरमा वास छैन। हजुरले पैदा गरीबक्सिएको यस शरीरबाट केही पुरुषार्थ गरी हजूरलाई देखाउँला भन्ने इच्छा थियो, सो मनको लड्डु मनैमा मात्र रह्यो। मेरा सन्तान भएनन् भन्ने हजूरलाई ठूलो अपशोच थियो। यसमा पनि गजेन्द्रमोक्ष, प्रह्लादभक्ति’ आदि मदेखि पैदा भएका जति ग्रन्थ छन्, तिनै मेरा अमर सन्तान हुन् भनी सम्झिबक्सेला।
मोतीराम भट्ट स्वर्गीय हुँदा उनका बुबा दयाराम भट्ट बनारसमा नै थिए। त्यस बेला रिपुमर्दिनी भट्टका मनमा अब आफ्नो भट्टकुलमा कसैको पनि पुत्ररसन्तान नहुनाले वंशोच्छेद नै हुन लाग्यो भन्ने भावनाको जागरण भयो। परिणामस्वरूप उनले नै आफ्ना पति दयाराम भट्टलाई आफ्नो पुत्र गुमेको २ वर्षपछि अर्थात् संवत् १९५५मा काशीबाट काठमाडौँ झिकाइन्। त्यसै वर्ष ५५ वर्षीय रिपुमर्दिनीले आफै बन्दोबस्त गरी ५७ वर्षीय दयाराम भट्टको विवाह गरिदिइन्। भरखरकी कल्कलाउँदी कन्या दयाकुमारीसँग दयाराम भट्टको बिहे भएपछि भट्ट छोरा पाउने सपनामा नै केन्द्रित हुन थाले। बिहे गरेपछि दयाराम भट्ट आफ्नी कान्छी श्रीमतीसहित काशी नै पुगे। यी दम्पतिले संवत् १९५९को मार्ग कृष्ण सप्तमीमा छोरा जन्माए, जसको नाउँ राखियो- रामेश्वर भट्ट। छोरो जन्मेको ६ महिनापछि दयाराम भट्ट र्स्वर्ग गए। दयाकुमारी भट्ट र रामेश्वर भट्ट रिपुमर्द नीको सुयोग्य, ममतामय र करुणामय संरक्षणमा रहे। केही समयपछि दयाकुमारी भट्टको पनि मृत्यु भयो, त्यसपछि रिपुमर्दिनी भट्टका साथमा एउटी छोरी र एउटा छोरा मात्र रहे।
मोतीराम भट्ट विशेषतः श्रृङारवादी साहित्यकार थिए। उनी जोसँग पनि भुतुक्कै हुन्थे। अति मिलनसार भएकाले उनीसँग पनि धेरैले घनिष्टता जोडेका थिए । यिनमा केटीहरूसँगको घनिष्टता औधि थियो। वास्तवमा मोतीराम भट्टले लेखेका अधिकांश गजलहरू पनि श्रृङ्गाररसले भरिएका नै पाइन्छन्। यिनका श्रृङाररसका धेरै कविताहरू केटीहरूसँगकै भेटघाटका अवसरमा तयार भएका मानिन्छन् :
फोर्ट जिसस
फोर्ट जिसस केन्या को विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन २०१1 मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
मोतीराम भट्ट
साहित्यिक सक्रियता
मोतीराम भट्टले युवाअवस्थामा आफ्नो सारा भावना, जाँगर र सक्रियता अर्पे र नेपाली साहित्यको विकासमा अतुलनीय, अविस्मरणीय र अकल्पनीय सृजनात्मक र स•ठनात्मक साहित्यिक कार्य हरू गरेका थिए। उनले गरेका समस्त कार्य हरूको मूल्याङ्न गर्दा उनको व्यक्तित्वलाई निम्नलिखित पाँचवटा पाटामा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ :
जीवनीकार, समालोचक तथा अन्वेषक
नेपाली साहित्यजगत्मा पहिलो जीवनीलेखक मोतीराम भट्ट हुन्। १९४८ सालमा भट्टले भानुभक्त आचार्यको जीवनीको पुस्तक लेखेका थिए। नेपाली साहित्यका आदि समालोचक नै मोतीराम भट्ट थिए। यिनले र्सवप्रथम भानुभक्तको रचनाको समालोचना गरी नेपाली साहित्यमा समालोचनाको आरम्भ गरेका थिए। भानुभक्तको जीवन-चरित्रमा खालि भानुभक्त आचार्यको जीवनीमात्र प्रस्तुत नगरी आचार्य का कवित्वशक्तिको मोतीरामले समालोचना गरेका छन्। त्यसै कृतिमा मोतीरामले भानुभक्तलाई आदरस्वरूप आदिकविको नामाङ्कन गरेका छन्। तर भानुभक्तभन्दा अघि पनि नेपाली भाषामा कविता लेख्ने कविहरू भएको हुँदा भानुभक्तलाई जातीय कवि भने न्याय होला। हुन त यसबारेमा मोतीराम भट्टले लेखेका पनि छन्- गोर्खाभाषामा हुन त धेरै नामका कवि भानुभक्तभन्दा पहिले भये तर कविताको मर्म जानी भाषापद्य लेखने कविहरूमा आदिकवि भानुभक्त नै हुन्।
मोतीराम भट्ट नेपाली साहित्यका प्रथम अन्वेषक पनि हुन्। उनले नै भानुभक्तको बालकाण्ड रामायण फेला पारे। १७ वर्षको उमेर पार गरिसकेपछि उनी प्रायः भानुभक्तीय निष्ठामा एकोहोरो भएर लागे। त्यसै बेलादेखि उनले भानुभक्तसम्बन्धी जीवनी लेखे, पाण्डुलिपि खोजे। मोतीरामले नै भानुभक्तका वधूशिक्षा,भक्तमाला’,प्रश्नोत्तर’ र रामगीतालाई प्रकाशनमा ल्याएका थिए। यिनले भानुभक्तको अत्यन्तै गहिरिएर खोजिनीति गरे। भानुभक्तका अतिरिक्त यिनले बिहारीलाल, छविलाल, पतञ्जलि आदि व्यक्तिहरू पनि कवि भएको सूचना जनसमक्ष पुर्‍याएका थिए।
कवि, गजलकार तथा गायक
मोतीराम भट्टले श्रृङ्गर, भक्ति तथा राष्ट्रियताका विषयमा थुप्रै कविताहरू लेखे श्रृङ्गारिक कविताका चाहिँ उनी निर्मा ता नै बने। श्लोकसङ्ग्रह र मनोद्वेग प्रवाहमा मोतीराम भट्टका थुप्रै श्रृङ्गारिक कविता रहेका छन्। पिकदूत’ भट्टको श्रृङ्गाररसको अर्को काव्य हो। मोतीराम भट्टले नै नेपाली भाषामा गजलको आविष्कार गरे। यिनले नेपाली भाषामा थुप्रै गजल लेखेर लोकप्रिय बनाएका छन्। त्यस बेला यिनको गजललेखनबाट लक्ष्मीदत्त पन्त, गोपीनाथ लोहनी, नरदेव पाण्डे पनि आकर्षित भए र उनीहरूले पनि गजल लेख्न थाले। भट्टकै प्रेरणाबाट शम्भुप्रसाद ढुङ्गेल, भीमनिधि तिवारी र मवीवि शाहले पनि नेपाली काव्यविधामा गजललाई महत्त्वपूर्ण किसिमले प्राथमिकता दिए। भट्ट गजलकार मात्र नभएर गायक पनि थिए। त्यसबेला दरबारमा उर्दूका गीतगजल गाएको देखेर यिनले नेपाली गजलगीत लेखे र गाएर पनि प्रस्तुत गर्न थाले। दरबारमा पनि क्रमशः मोतीराम भट्टले लेखेका गजल चल्न थाले :