पर्खाल_भित्र_र_बाहिर
1. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको परिचय :- उपन्यासको सन्दर्भ बि•सं• 2034 -2035 सालसम्ममा नेपालको राजनीति भित्रभित्रै आगोमा सल्किरहेको थियो ! त्यसबेला क्रान्तिकारीहरु भूमिगत रुपमा चेतनाको दियो बाल्न सक्रिय थिए ! केहि नेता र कार्यकर्ता पञ्चायती प्रशासनद्वार पक्राउमा परी जेलभित्र यातना भोग्दै थिए ! जेलभित्रका क्रान्तिकारीहरुको जीवन ,चिन्तन र यथार्थ जेलबाहिरका क्रान्तिकारीहरुको भन्दा भिन्नै थियो ! जेलभित्र र बाहिरका यस्तै जीवन यथार्थलाई प्रगतिवादी विचारधारा अनुरुप प्रस्तुत गर्ने उद्देश्यले पारिजातले पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासका रचना गरेको पाइन्छ ! समाज परिवर्तनका निम्ति कसैले क्रान्ति गर्नु पर्छ र त्यो क्रान्ति कुशासनको विरुद्ध हुनुपर्छ तर क्रान्तिको माग सहज र सुगम छैन ! जन्तालाई जगाउँनु र कठिन क्रान्तियात्रामा हिड़ाउनु कठिन र श्रमसाध्य कार्य हो ! त्यस्तो स्थितिमा सचेत व्यक्तिभित्र हुने द्वन्द्व ,वाध्यता आदिको यथार्थलाई यस उपन्यासले प्रस्तुत गरेको छ ! यसरी हेर्दा पञ्चायती व्यवस्थाबिरुद्ध हुनथालेको क्रान्तियात्राको यथार्थ ,जेलभित्रका क्रान्तिकारीहरुको सोचाई र भोगाइको यथार्थ ,तिनीहरु माथि हुने शोषणको यथार्थ तथा परिवर्तनमुखी आदर्शलाई निकै कलात्मकताका साथ यस उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको छ ! 2. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको शीर्षक चयन /शीर्षक औचित्य :- पर्खालभित्र र बाहिर गरी तीन पदमा मिली शीर्षक चयन गरिएको छ ! यस उपन्यासको शीर्षक प्रतिकात्मक छ ! यस उपन्यासमा जेलभित्र रमेशले भोग्नु परेवा जीवनकथा र जेलबाट छुटिएर आएपछि बाहिरीको जीवन कथा यस उपन्यासले बोकेको छ ! प्रस्तुत उपन्यासको मूल पात्र रमेश जेलभित्रको बसाइ र उसको जेल बाहिरको मुक्त जीवनको संकेत गरेको छ ! दुइवटा अलग-अलग संसारलाई यस उपन्यासले निरीक्षण गरेको छ ! यद्यपि जेल बाहिर पनि क्रान्तिकारी व्यक्त स्वतन्त्र र मुक्त जीवन बिताउन पाउँदैनन् भन्ने आशय यस उपन्यासले व्यक्त गरेको छ ! अत : वस्तुगत र वैचारिक सापेक्षतामा प्रस्तुत उपन्यासको शीर्षक सार्थक भएको छ ! 3. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको संरचना :- डिमाइ आकारको पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासमा लामा-छोटा गरी जम्मा बाह्रवटा परिच्छेद रहेको छ ! उपन्यासका अनुच्छेद असमानुपातिक लामा-छोटा छन् ! यद्यपि प्राय : चार छ वाक्य र कुनै दश-बीस वाक्यमा अनुच्छेदहरु पाइन्छन् ! सामान्य संरचनाका हिसाबले भन्नुपर्दा यस उपन्यासलाई लघु उपन्यास भन्न नै उपयुक्त हुन्छ ! 4. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको कथावस्तु :- पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको कथाबस्तुलाई पूर्वार्द्ध र उत्तरार्द्ध गरी दुइ भागमा विभक्त गर्न सकिन्छ ! रमेश एघार बर्ष जेलमा बस्नु ,ज्वालासित तर्क गर्नु ,स्वास्नी बाटुलीलाई सम्झनु यस उपन्यासको पूर्वार्द्ध भाग हो ! जेलबाट मुक्त भएपछि बाटुलीसँग बस्नु ,रोजगारीको समस्या हुनु ,पहिलेका क्रान्तिकारी मित्रहरु क्रान्तिको मार्गबाट पलायन भइसकेको थाहा पाउनु ,रमेशले सड़क खन्ने काममा श्रम लाग्नु ,त्यहाँ विद्रोहीको रुपमा क्युरी भन्ने मात्र भेटनु ,ठेकेदारले श्रमिकहरुलाई श्रमको शोषण गरेको चर्चा चल्नु ,क्युरी ठेकेदार सित झगट़ा गर्नु ,रमेशले क्युरीलाई समर्थन गरी ठेकेदारसित तर्क गर्नु ,एकदिन बाटुलीले गर्भ बसेको कुरा गर्नु र एकदिन पुलीस आएर रमेशलाई पुन : पक्राउ गर्नु उत्तरार्द्धको घटनावली हुन् ! जेलभित्रको दृश्यबाट प्रारम्भ भई पुन: जेलभितरै जानु यस उपन्यासको कथाबस्तु हो ! उपन्यासको कथाबस्तु उत्तरोत्तर गतिशील हुनाले रैखिक ढाँचाको बनेको छ ! यद्यपि एकाध ठाउँमा पूर्वद्वीप्तिको पनि सहारा लिइएको छ ! कथाबस्तु खिरिलो छ ! कल्पना ,अतीतावलीलोकन र वैचारिक वर्णनमा उपन्यास बढ़ी रमेको छ ! उपन्यासको केन्द्रिय पात्र रमेशको केन्द्रियतामा कथानक धुरीखम्बा बनेको छ ! यसै उपन्यासको कथावस्तुबाट नेपालको कम्युनिष्ट विचारधाराका क्रान्तिकारी चेतना ,राजनैतिक उहापोह र इतिहास चेतना पाइन्छ ! 5. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको चरित्रचित्रण :- उपन्यासको बैचारिक्ता ,कथ्य र वस्तुलाई सार्थक र सबल तुल्याउनका निम्ति पारिजातले यस उपन्यासमा कुशलतासँग गरेकी छन् ! उपन्यासमा मार्क्सवादी प्रगतिवादको वैचारिकतालाई बोक्ने मूलपात्र रमेश हो भने यस वैचारिकताको प्रयोगात्मक पुष्टिका लागि आधार देखाउने काम बाटुली,क्युरी ,लाले ,ठेकेदार,इञ्जीनियर ,ओभरसियर ,ज्वाला जस्ता पात्रहरुले गरेका छन् ! रमेश यसको नायक हो भने ज्वाला सहनायक र क्युरी सहायक पात्रका रुपमा प्रस्तुत छन् ! उपन्यासको एउटै नारी पात्रा बाटुली मात्र प्रस्तुत छे ! उपन्यासको मूलपात्र र नायक रमेश भन्ने रामबहादुर हो ! उ निम्नमध्यम वर्गीय शिक्षित पात्र हो ! नेपालको वामपन्थी राजनीतिमा माध्यमवर्गीय चरित्रको ठूलो भूमिका रहेको छ ! शिक्षकहरु निम्नमध्यम तथा माध्यमवर्गीय आर्थिक अवस्थाका हुनाले नेपालको क्रान्तिको इतिहासमा शिक्षकहरु क्रान्तिका निम्ति आदर्श वाहक रहेको तथ्य पाइन्छ ! यसैले पारिजातले उपन्यासमा यस तथ्यलाई ह्रदयांगम गरेर भन्ने रमेश भन्ने शिक्षकलाई क्रान्तियात्राको मुख्य पात्र छानेको हुनसक्छ ! यो पात्र नै पारिजातको मार्क्सवादी अनुभव र वैचारिकता वहन गर्ने मुख्यपात्र हो ! उपन्यासभरि यही पात्र नै वैचारिक धुरीको रूपमा छाएको छ ! उ क्रान्तिद्रष्टा ,क्रान्तिकारी ,क्रान्ति संगठक र संघर्षशील ,सचेत र शिक्षित चरित्रको रुपमा प्रस्तुत छ ! श्रममाथि बिश्वास ,श्रमिकप्रति स्नेह ,परिवर्तनकांक्षी ,प्रतिवद्धता ,निरन्तर संघर्ष ,धैर्यशील र सत्यको पक्षमा निर्भीकतापूर्वक लाग्ने साहसिलो व्यक्तित्व रमेश हो ! उ समाज र राजनैतिक व्यवस्था परिवर्तन गर्न निरन्तर रुपमा लागिपरेको छ ! उपन्यासको सहायक पात्रको रुपमा रहेको ज्वाला उग्र वामपन्थी विचारधाराको युवक हो ! उसलाई तुरुन्त क्रान्ति सम्पन्न गरिहाल्ने हतारो हुन्छ ! यसको लागि उ मर्न र मार्न उद्धत् हुन्छ ! उ परिस्थितिको वोध त गर्छ तर त्यसको वस्तुवादी विश्लेषण गर्न असमर्थ हुन्छ ! त्यसैले प्राय : चरम उग्रताको शिकार हुन्छ ,असफल हुन्छ ,बढ़ी प्रताड़ित पनि हुन्छ ! उ फलप्राप्ति बिना नै मृत्युवरण गर्नपुगेको छ ! त्यसैले ज्वाला संचेत रुपमा नेपाली क्रान्तियात्राको उग्रवादी भड्काउमा फँसेको युवाहरुको चरित्रनिर्माण गर्ने योजना अनुरुप तयार पारिएको पात्र देखिन्छ ! उ तुरुन्त आक्रोशित हुन्छ ,तुरुन्तै निराशा हुन्छ फेरि तुरुन्तै उग्रवादी बन्छ ! असन्तुष्टिगत चरम सम्वेदना र यातनागत चरम दमनको शिकार बनेको ज्वाला वास्ववमा नै वर्गीय घृणाको ज्वालो हो र भरभराउँदो आगो हो ! रमेशभन्दा ज्वालालाई पाठकले बढ़ी सहानुभूति राख्छन् र उ बिर्सन नसक्ने चरित्रको छ ! उसमा उसले व्यक्त गरेको अभिव्यक्तिले नै उसको उग्र वितचरधाराको पुष्टि गर्दछ ! यस उपन्यासमा नारी पात्रको संख्या अत्यन्त न्यून बनाउँदा कतै उपन्यासकारले नारीवर्गको उपेक्षा गरेको होइन ? भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ ! तर यो कुरा सत्य होइन ! क्रान्तिपुरुषका पृष्ठभूमीमा नारीको सशक्त भूमिका रहेको इतिहास पाइन्छ ! उपन्यासकी एउटै नारी पात्रा बाटुलीको ठूलो भूमिका छ ! निम्नवर्गीय चरित्र बाटुली अत्यन्त अपमानित र दु:खी अवस्थामा सचेत शिक्षक रमेशद्वारा पत्नीको रुपमा स्वीकारिने मौका पाएकी अतिसंघर्षशील र धैर्यशील पात्र हो ! रमेश एघार बर्षसम्म जेलमा थुनिँदा घरबारविहीन भएर दश नंग्री खियाएर आफ्नो सतीत्वको रक्षा गरेकी छे बाटुलीले ! बेला-बेलामा जेलमा बसेको लोग्नेलाई अचार ,चुरोट र अन्य खानेकुरा लगिदिएर प्रेरणा बनिदिन्छे ! उ कहिल्यै निराशा व्यक्त गर्दिन ,कुनै गुनासो पोख्दिन र सधैँ आफ्नो लोग्नेप्रति समर्पित भइदिन्छे ! रमेश जेल बाहिर भएपछि उसको एकमात्र सहारा भइदिन्छे ! खाना खुवाएर ,फूर्सद दिलाएर ,प्रेमले नुहाइदिएर ,हिम्मत बढ़ाइदिएर र सम्झौता गरेर भनौं हरेक कष्ट सहेर पनि पुरुषलाई सघाउने महान् नारी चरित्रको रुपमा बाटुलीको भूमिका छ ! क्रान्तियात्रामा बाटुलीको प्रत्यक्ष नभए पनि परोक्ष भूमिका छ ! यी तीन मुख्य चरित्रबाहेक क्युरी युवाजोशले भरिएको श्रमिकवर्गका जोशिला ठिटाहरुको प्रतिनिधि पात्र हो ! भावुक ,अन्याय-अत्यचार नसहने र विद्रोही स्वभावको यो पात्र ज्वाला झैं असचेत विद्रोहीको रुपमा प्रस्तुत छ ! संगठनको महत्त्व थाहा नपाएका यस्ता विद्रोही चरित्रहरु नै मूलत:क्रान्तिकारी यात्राका लागि सुधारिएर ल्याउन पर्ने पात्र हुन् ! तातो रगत उम्लिरहन्छ र चेतनालाई घँचेटिरहन्छ तर दिशावोधको अभावमा यस्तो उम्लाइले छिट्टै सेलिनुपर्छ ! क्युरीले यसै तथ्यको उद्घाटन गरेको छ ! यदि क्युरीजस्ता युवाजोश भएका श्रमिकवर्ग सुसंगठित र सुपरिचालित हुनु हो भने क्रान्ति सफल हुनेथियो ! उपन्यासमा अरु गौण - पात्रहरु ठेकेदार ,पुलिस ,डि•एस•पी•, ओभरसियरहरु खलपात्रका रुपमा प्रस्तुत छन् ! रमेशका क्रान्तियात्राका पहिलेका साथीहरु समेत क्रान्तियात्रा छाड़ी अवसरवादी ,घातकसिद्ध बनेका छन् ! गरीबका पसिनामा पौड़ी खेल्नेहरुको जाल-झेल ,षड़यन्त्र ,अत्याचार आदिलाई देखाउने उद्देश्य पूरा गर्न यस्ता पात्रहरुको निमार्ण गरिएको देखिन्छ ! क्रान्तियात्राका तगारा ,अड़चन र प्रतिक्रान्तिको यथार्थ रुपमा यस्ता खालका पात्रमार्फत् प्रतिनिधित्व गरिएको छ !