रामपुर_ठोक्सिला
ठोक्शिलाको सांस्कृतिक विशेषता
ठोक्शिला विभिद जातजाति, भाषा, धर्म र संस्कृतिको बहुपहिचान बोकेको एउटा उद्गम गाविस हो । यस गाविसमा सबैको आस्थाको धरोहर मठमन्दिरहरु नै हुन् । गाविसमा बहुसंख्यक रूपमा सनातन हिन्दू धर्मालम्वीहरूको बाहूल्यता रहेकाले हरेक वडामा १ भन्दा बढी मन्दिर रहेका छन् । जसमा प्रमुख शिव मन्दिर, गणेश मन्दिर, कृष्ण मन्दिर, विभिन्न देवीहरूको मन्दिर आदि देख्न सकिन्छ । यीसंगै बौद्ध धर्मका केही गुम्वा र क्रिश्चियनका चर्चहरु पनि रहेका छन् । ठोक्शिलामा रहेका मठमन्दिरहरूको उचित संरक्षण भने हुन सकेको देखिदैन । ठोक्शिलाको मठ–मन्दिरबार यसो भन्छन् स्थानीय बुर्जुक..... ठोक्शिलाभरि निकै मठमन्दिरहरु रहेका भएपनि मुख्यरूपमा खुला करमको बोटमुनि ठोक्शिलाको डुम्रिभोटेमा चर्चित माहाङकाली देविको मन्दिर प्रख्यात छ । ऐतिहांसिक धार्मीक तथा सांस्कृतिक पहिचान बोकेको यस मन्दिरमा उदयपुरको बेल्टार,बसाह, तपेश्वरी, बबला मैनामैनीदेखि पुजाआजा तथा दर्शनका लागि दर्शनार्थिको घुइंचो लाग्ने गर्दछ । हरेक वर्षको कात्तिक महिनामा ठूलो मेला समेत लाग्ने गरेको यस मन्दिरमा देवीको दर्शन तथा पूजाका लागि दिनहुँ जसो दर्शनार्थीको भिड लाग्ने गरेको छ भने बैशाख र भदौ पुर्णीमामा अरु बेलाको तुलनामा झन ठूलो घुइँचो लाग्ने गरेको छ । पाडा, परेवा, बोका, राँगा, कुखुरा र हाँस आदिको बली दिईने गरिएको देवीको पूजा तथा दर्शन गर्नाले दुख, कष्ट र संकटबाट मुक्ति पाइने जनविश्वास रहँदै आएको छ । बिक्रम सम्बत २०२३ सालमा सप्तकोशीमा डुंगा चलाउदै गर्दा एक्कासी डुंका अड्किएपछि स्थानीयवासीले गएर हेर्दा देवीको शिर काटिएको मुर्ती पानीमा भेट्टाएको किंवदन्ति रहेको छ । किवदन्ती अनुसार दिदीबहिनीमा जेठी माहाङकाली धनकुटाको छिन्ता गाविसमा रहेकी छिन् भने कान्छी देवीको शिर काटीएको मुर्ती उक्त स्थानमा रहेको छ । यसैगरी देवीको काटिएको शिर सुनसरीको वराहक्षेत्र गाविसको वडा नम्बर १ स्थित छिन्नमस्ता खोलामा छिन्नमस्ता देवीको नामले प्रसिद्ध रहेको छ । त्यस्तै यसै गाविसको हरिपुर वडा नम्बर ७ मा पनि शक्तिपीठको रूपमा राकश्निदेविको मन्दिरलाई महत्त्वपूर्ण मन्दिर मानिन्छ । स्थानीयहरु आँफुले उत्पादन गरेको वाली सवैभन्दा पहिले यस मन्दिरमा चडाएरमात्र खाने गरेका छन् । लामो समयसम्म खडेरी परेमा मन्दिरमा गई पुजाआजा गर्नाले पानी पर्ने जनविश्वास समेत रहँदै आएको छ भने कुनै अप्ठेरो अवस्था आएमा यस राकश्नि देवीलाई सम्झी भाकल गर्नाले संकट टर्ने विश्वास गरिन्छ । यस मन्दिरको धार्मिक महत्त्व धेरै रहेको भएपनि उचित संरक्षण, रेखदेख तथा प्रचारप्रसारको अभावमा छायाँमा परेको देखिन्छ जसको कारण मन्दिरको भौतिक संरचनासमेत जिर्ण बन्दै गइरहेको छ । त्यस्तै कटारी ७ मा ठोक्शिला गाविसकै सबैभन्दा ठूलो शीवको पक्कि मन्दिर, कालिखोला ६ मा पनि ऐतिहाँसिक महत्त्व बोकेको कृष्णको मन्दिर, ९ नम्बर शिकरमाडीमा शीवालय मन्दिर, सेतिखोला १ मा राधाकृष्ण मन्दिर, रामपुर बरगाछीमा शिवजीको जोडि मन्दिर रहेका छन् । त्यस्तै हरेक वडामा .गरी साना ठूला मन्दिर, गुम्बा र चर्चको संख्या दुइदर्जनभन्दा बढि रहेको छ । ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व रहेको यस्ता मठमन्दिरहरूको प्रर्याप्त रेखदेख र प्रचार प्रसार गर्न सके त्यसले ठोक्शिलाको धार्मिक संगै आन्तरिक पर्यटनमा निकै बढावा मिल्नुका साथै साँस्कृतिक पहिचानको समेत जर्गेना हुने थियो । यस्ता प्राय उपेक्षित केही मठमन्दिरहरूको संरक्षण र विकास हुन सकिरहेको देखिदैन । यी मठमन्दिर, चर्च, गुम्बा, गडि आदि हाम्रा सांस्कृतिक धरोहर हुन् । यीनको उचित संरक्षण, सम्बद्र्धन र विकास गर्न सकेको खण्डमा ठोक्शिला गाविस आन्तरिक र वाह्य पर्यटकहरूको आकर्षण केन्द्र बन्ने थियो । जसका लागि तिनको उचित संरक्षण, विकास, व्यवस्थापन र प्रचार आवश्यक छ जो ठोक्शिलाबासी कै दायीत्वभित्रको कुरा हो । यसको उपलब्धि सम्पुर्ण ठोक्शिला बासीले नै पाउने छन् ।