cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नागरिकता
सामाजिक अनुबन्धका सिद्धान्त मातहत नागरिकताको अवस्थामा अधिकार र उत्तरदायित्व दुइटै सामेल हुन्छन्। "सक्रिय नागरिकता"को दर्शन अर्थात् नागरिकहरूलाई सबै नागरिकहरुका जीवनमा सुधार गर्नका लागि आर्थिक सहभागिता, सार्वजनिक, स्वयंसेवी कार्य, र यस्तै प्रकारका प्रयासका माध्यमदेले आफ्नो समुदायलाई अझ राम्रो बनाउने दिशामा कार्य गर्नु पर्नेछ. यस दिशामा, केही देशहरूमा स्कूल नागरिकता शिक्षा उपलब्ध गर्दछन्. भर्जीनिया लिएरी (2016) द्वारा नागरिकतालाई "अधिकारहरुका एक समुच्चय-को रूपमा परिभाषित गरिएको छ- तिनको अनुसार नागरिकताको अवस्थामा प्राथमिक रूपले सामुदायिक जीवनमा राजनीतिक भागीदारी, मतदानको अधिकार, समुदायबात विशेष संरक्षण प्राप्त गर्ने अधिकार र दायित्व सामेल छन्।
सबै नागरिकहरूको नागरी समूह (citizenry) भनिन्छ।
राष्ट्रीय नागरिकता
आधुनिक समयमा, नागरिकताको नीति जूस सहरुगुनिस (jus sanguinis) ("रक्तको  अधिकार") र जूस सोली (jus soli)  ("मृदाको  अधिकार") राष्ट्रहरुका बीच विभाजित छ।  एक जूस सहरुगुनिस  नीति जातीयता वा वंशका आधारमा नागरिकता दिन्छ र यो यूरोपमा  प्रचलित एक राष्ट्र राज्यको अवधारणादेखि सम्बन्धित छ। एक जूस सोली  नीति प्रत्येक त्यस व्यक्तिलाई नागरिकता दिन्छ जो राज्यका प्रान्त विशेषमा  पैदा भएकोछ, यस  नीतिको  अनुसरण संयुक्त राज्य सहित अमेरिकाका धेरै देसहरूमा  गरिन्छ। धेरै देसहरूमा स्थानीय राष्ट्रको एक संकर जन्म अधिकार आवश्यकता र कमभन्दा कम एक अभिभावकको नागरिकताको आवश्यकता हुन्छ।
सामान्यतौरमा समीकरणका माध्यमदेखि वा एक यस्ता व्यक्तिदेखि विवाह गरेर पनि कुनै देशको नागरिकता प्राप्त गर्न सक्छ जो त्यस देशको नागरिक छ (जुरे मेट्रीमोनी (jure matrimonii) )।
अन्तरराष्ट्रीय नागरिकता
हाल हीका वर्षहरूमा, केही अन्तर सरकारी सङ्गठनहरूले नागरिकतादेखि सम्बन्धित शब्दावली र अवधारणालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म विस्तृत गरेकोछ, जहाँ यो नागरिकहरुका संयुक्त अवयव देसहरूको समग्रतामा लागू हुन्छ. यस स्तरमा नागरिकता एक द्वितीयक अवधारणा छ, जहाँ अधिकार राष्ट्रीय नागरिकतादेखि व्युत्पन्न हुन्छन्।
राष्ट्रमण्डल नागरिकता
"राष्ट्रमण्डल नागरिकता"को अवधारणा तबदेखि अस्तित्वमा छ जबदेखि राष्ट्रमण्डल राष्ट्रहरुको स्थापना भएको छ. जस्तो कि यूरोपीय संघका मामलेमा हुन्छ, कुनै व्यक्ति राष्ट्रमण्डल नागरिकतालाई तब प्राप्त गर्न सक्छ यदि त्यो राष्ट्रमण्डल सदस्य राज्यको  नागरिक हो। यस  प्रकारको नागरिकता केही राष्ट्रमण्डल देसहरूमा  केही विशेषाधिकार उपलब्ध गरा्दछ: तर पनि आयरल्यान्डले १९४९मा राष्ट्रमण्डललाई छोड दिए, प्राय यसका साथ यस्तो व्यवहार गरिन्छ, जस्तो कि यो राष्ट्रमण्डलको  सदस्य हो। कानुनी दस्तावेजहरूमा  'राष्ट्रमण्डल र आयरल्यान्ड गणराज्य'का लागि सन्दर्भ दिइन्छ र यसका नागरिकहरूलाई विशेष रूपले संयुक्त राष्ट्रमा  विदेशी नागरिकहरुका रूपमा  वर्गीकृत छैन गरिन्छ।
१९२१मा निष्ठाका सन्दर्भमा  परिभाषित गरिनमा क्यानाडा राष्ट्रीयताका सिद्धान्तदेखि अलग भयो। १९३५मा  आयरिश मुक्त राज्यले पहिलो पल्ट आफ्नो नागरिकतालाई शुरू गरे (तर पनि, आयरिश नागरिकहरूलाई अहिले पनि सिंहासनमा बैठनका लागि योग्य मानिन्थ्यो, र आज पनि तिनलाई विदेशी छैन मानिन्छ, तर पनि आयरल्यान्ड राष्ट्रमण्डलको  सदस्य छैनछ; मुरे वी पार्केस  [१९४२] आल ई आर १२३)। क्यानाडाको  नागरिकता अधिनियम जो १ जनवरी १९४७ मा अस्तित्वमा  आया, क्यानाडाको एक अलग नागरिकता उपलब्ध गरा्दछ, यो ती नागरिकहरूलाई स्वतः नैं प्राप्त हुन जान्छ जो क्यानाडामा  पैदा भए छन् (विशेष अपवादहरुका साथ) र साथै यसमा  यस्तो परिस्थितिहरूलाई पनि परिभाषित गरिन्छ जसको तहत कुनै व्यक्ति समीकृत नागरिक बन्न सक्छ।  राष्ट्रमण्डल नागरिकताको अवधारणालाई १९४८मा  ब्रिटिश राष्ट्रीयता अधिनियम १९४८मा  शुरू गरिएको।  अन्य डोमिनियनले न्यूजील्याण्ड, ब्रिटिश राष्ट्रीयता र न्यूजील्याण्ड नागरिकता अधिनियम १९४८मा  यस  सिद्धान्तलाई अपनाए।  नागरिकताले निष्ठालाई प्रतिस्थापित गरिदिएका छन्, जो एक प्रतीकात्मक परिवर्तनको तुलनामा  केही अधिक छ।
नागरिकता अधिकतर राष्ट्र राज्यको सदस्यतादेखि सम्बन्धित हुन्छ, तर यस शब्दलाई एक उप राष्ट्रीय स्तर पनि लागू गर्न सकिन्छ। उप राष्ट्रीय संस्थाहरु रेजीडहरुसी वा अन्यथा, आवश्यकताहरूलाई अध्यारोपित गर्न सक्छौं, जो नागरिकहरूलाई त्यस संस्थाको राजनीतीमा  भाग लिने अनुमति दिन्छ, वा यस  संस्थाको सरकारका द्वारा उपलब्ध गराये गए फायदहरूको  आनंद उठाउने  मौका प्रदान गर्दछ। तर यस्ता मामलहरूमा, यी पात्र कहिले कहिले प्रासंगिक राज्य, प्रान्त वा क्षेत्रका "नागरिक" मानिन्छन्। यसका एक उदाहरण बता्दछ कि स्विस नागरिकताको  मूल आधार कसरी कुनै व्यक्तिगत कम्यूनको नागरिकता छ, जसदेखि एक कहरुटन वा कोनफेडरेशनको नागरिकता प्राप्त हुन्छ। एक अर्को उदाहरण हो एक आल्याण्ड (Åland) जहाँ नागरिक फिनल्यान्ड, हेम्बिगदसरात (hembygdsrätt)मा  विशेष प्रान्तीय नागरिकताको  लाभ उठाउँछन्।
संयुक्त राज्य अमेरिकामा एक दोहरी नागरिकता प्रणाली छ जसमा  व्यक्ति आफ्नो निवास राज्यका साथ संयुक्त राज्यको  पनि नागरिक छ। राज्यका संविधान संयुक्त राज्यका संविधानका तहत दिए जाने अधिकारहरुदेखि परे र यीबाट बढकर अधिकार प्रदान गर्न सक्छौं र साथै गराधानका संप्रभु अधिकार र सैन्य सेवा सहित आफ्नो दायित्वहरूलाई पनि अध्यारोपित गर्न सक्छौं (हर राज्य कमभन्दा कम एक सैन्य बल राख्दछ जो राष्ट्रीय सैन्य स्थानान्तरण सेवा, राज्यका नेशनल गार्डका अधीन हुन्छ, जबकि केही अन्य राज्य एक अर्को सैन्य बल राख्दछन् जो राष्ट्रीयकरणका अधीन हुँदैन)।
यूरोपीय सङ्घ (ईयू) नागरिकता
मास्टरीचट सन्धिले यूरोपीय संघको नागरिकताको अवधारणालाई शुरू गरे। यूरोपीय संघको संशोधित सन्धि को अनुच्छेद १७ (१) भन्दछ कि  "संघको नागरिकता यसका द्वारा स्थापित छ। प्रत्येक व्यक्ति जसका नजिक सदस्य राज्यको राष्ट्रीयता छ, त्यो संघको नागरिक हुनेछ। संघको नागरिकता पूरक हुनेछ र राष्ट्रीय नागरिकतालाई प्रतिस्थापित   गर्नेछैन।"
संशोधित यूरोपीय सङ्घ सन्धि यूरोपीय संघका नागरिकहरुका विशिष्ट न्यूनतम अधिकारहरूलाई स्थापित गर्दछ। संशोधित यरोपीय सङ्घ सन्धिको अनुच्छेद 12 सन्धिका अन्तर्गत गैर भेदभावका सामान्य अधिकारको ग्यारण्टी दिन्छ। अनुच्छेद 18 सदस्य राज्यहरूमा  मुक्त आन्दोलन र आवासको  एक सीमित अधिकार दिन्छ, बद्ला यसका कि यूरोपीय संघका नागरिक राष्ट्रीय छन्। अनुच्छेद 18-21 लेख र 225 विशिष्ट राजनीतिक अधिकार उपलब्ध गर्दछन्।
संघका नागरिकहरुका नजिक कुनै पनि सदस्य राज्यमा आर्थिक गतिविधिमा  भाग लिने  व्यापक अधिकार पनि हुन्छ (अनुच्छेद 39, 43, 49 EC), जो सङ्घ नागरिकतामा  सामेल हुनेलाई पूर्व निर्धारित गर्दछ।
इतिहास
नागरिकताको अवधारणा पहिला कानुनहरुदेखि उत्पन्न भएको।
पोलिस नागरिकता
पहिला प्रकारको नागरिकता यस कुरामा आधारित थियो कि मानिस पोलिसका साना पैमानाका कार्बनिक समुदायहरूमा, कुन  तरिकाले प्राचीन यूनानी कालमा  रहन्थे।  ती दिनहरूमा  नागरिकतालाई एक सार्वजनिक मामलाका रूपमा   देखिंदैनथ्यो, यो एक व्यक्तिका निजी जीवनदेखि अलग हुन्थ्यो।  नागरिकताका दायित्व पोलिसका दैनिक जीवनका साथ गहिराईदेखि जोडिएका  थिए। सही रूपमा  मनुष्य हुनका लागि, व्यक्तिलाई समुदायको  एक सक्रिय नागरिक बन्नु पडन्थ्यो, जसलाई अरस्तुले यस  प्रकारदेखि अभिव्यक्त गरेको थियो: "समुदायका मामलाहरुका सञ्चालनमा  भाग न लिने  अर्थ हुन्छ कि वा त तपाईँ जानवर हुनुहुन्छ वा देवता!" नागरिकताको यो रूप समुदायका प्रति नागरिकहरुका दायित्वहरूमा आधारित थियो, यसका बद्ला समुदायमा  नागरिकहरूलाई दिइने अधिकार अधिक मायन  राख्तैनथ्यो।  यो एक समस्या थिएन किनभनें ती सबै मानिस दृढतादेखि पोलिसका साथ जोडिएका थिए; तिनको आफ्नो भाग्य र समुदायको  भाग्य एक अर्कासित प्रबलतादेखि सम्बन्धित थिए। यसका अतिरिक्त, पोलिसका नागरिक दायित्वहरूलाई धार्मिक हुने  अवसर मान्थ्यो, यो तिनको लागि सम्मान र आदरको  एक स्रोत हुन्थ्यो। एथेन्समा, शासक र शासित दुइटै प्रकारका नागरिक थिए, महत्त्वपूर्ण राजनीतिक र न्यायिक कार्यालहरूलाई घुमाइन्थ्यो र सबै नागरिकहरूलाई राजनीतिक सभामा  बोल्ने र मतदान दिने  अधिकार हुन्थ्यो।
तर पनि, पोलिसको नागरिकताको एक महत्त्वपूर्ण पहलू विशिष्टता थियो। प्राचीन ग्रीस र रोम तथा मध्यकालीन सहरहरूमा  नागरिकता, जो पोलिसको नागरिकताको  अनुसरण गर्दथ्यो, त्यो विशिष्ट थियो र असमानताको स्थितिलाई व्यापक रूपले स्वीकृत गरिन्थ्यो। नागरिकहरूको  स्तर गैर नागरिकहरूको तुलनामा  पर्याप्त उच्च थियो। गैर नागरिकहरूमा  महिलाहरू, गुलाम र 'बारबेरियन' सामेल थिए। उदाहरणका लागि, महिलाहरूलाई राजनीतिक भागीदारीका लागि असमर्थ र तर्कहीन मानिन्थ्यो (तर पनि केही मानिस, विशेष गरी प्लेटो यसबाट असहमत छन्)। कुनै व्यक्ति नागरिक हुन सक्छ वा छैन यसलाई निर्धारित गर्ने तरीका संपत्ति, राजनीतिक सहभागिता, वा विरासत (दुइटै अभिभावक पोलिसमा  जन्मेका हुनुपर्दछ)मा आधारित हुन सक्छन्।
रोमन साम्राज्यमा, पोलिस नागरिकतामा परिवर्तन आयो: नागरिकता साना पैमानाका समुदायदेखि पूर्ण साम्राज्यमा  विस्तृत भयो। रोमका मानिसहरूले महसूस गरे कि पूरा साम्राज्यद्वारा मानिसहरूलाई नागरिकता दिनु विजय प्राप्त रोमन शासी क्षेत्रहरूलाई वैद्यता दिन्छ। रोमन युगमा  नागरिकता अब कुनै राजनीतिक एजेन्सीहरुसीको  दर्जा थिएन; यो कम भएर अब एक न्यायिक सुरक्षा र कानुन र नियमको अभिव्यक्तिमा  बद्ल्यो।  (हेर्नुहोस् सिविस रोमेनस सम (Civis romanus sum))।
मध्ययुगीन र प्रारम्भिक आधुनिक नागरिकता
यूरोपीय मध्य युगहरुका बेला, नागरिकता सामान्यतौरमा सहरहरुदेखि सम्बन्धित हुन्थ्यो, हेर्नुहोस् बर्घर (burgher), ग्रेट बर्घर (Great burgher) र बोर्गेओइसि (Bourgeoisie)। अभिजात वर्गका नजिक सामान्य मानिसेको तुलनामा अधिक विशेषाधिकार हुन्थे (हेर्नुहोस् एरिस्टोक्रेसी), तर फ्रांसिसी क्रान्ति र अन्य क्रान्तिहरूले यी विशेषाधिकारहरूलाई रद्द गरिदिए र नागरिक बनाए।
मानार्थ नागरिकता
केही देश ती मानिसहरूलाई "मानार्थ नागरिकता" प्रदान गर्दछन्, जसलाई विशेष रूपले सराहनीय वा प्रशंसनीय मानिन्छ।
राष्ट्रपतिको मञ्जूरी र संयुक्त राज्य कांग्रेस अधिनियमका द्वारा, मानद नागरिकता केवल सात व्यक्तिहरूलाई दिएको छ। क्यानाडाको मानद नागरिकताका लागि संसदका सर्वसम्मतिदेखि अनुमोदनको आवश्यकता हुन्छ। केही मानिस जसलाई क्यानाडाको मानद नागरिकता दिएको छ, 1985मा राउल  पोस्थुमोसली, 2001मा  नेल्सन मंडेला, 14 औँ दलाई लामा, 2006मा  तेनजिन ग्यात्सो, 2007मा  अंग सेन सू क्यी र 2009मा  प्रिंस गरीम आगा खान।
2002मा दक्षिण कोरियाले डच फुटबल (सकर) कोच गूस हिडिंकलाई मानद नागरिकता दिए जसले सफलतापूर्वक र अप्रत्याशित रूपले राष्ट्रीय टीमलाई 2002 फीफा विश्व कपमा  पुग्यो दिए।  2006मा  एक ब्ल्याक कोरियन अमेरिकी फुटबल खेलाडी हिनेस वार्डलाई पनि मानद नागरिकतादेखि सम्मानित गरिएको, किनभनें उनले हाफ-कोरियंसका बिरुद्ध कोरियामा  भेदभावलाई कम गर्ने  प्रयास गरेको थियो।
अमेरिकी अभिनेत्री एंजेलिना जोलीलाई 2005मा तिनको मानवतावादी प्रयासेका लागि कम्बोडियाको मानद नागरिकतादेखि सम्मानित गरियो। क्रिकेट खेलाडी मैथ्यू हेडन र हर्शल गिब्सलाई 2007 क्रिकेट विश्व कपमा तिनको रिकर्ड तोड पारीका लागि 2007मा  सहरुट किट्स र नेविसको मानद नागरिकतादेखि सम्मानित गरियो।
जर्मनीमा मानद नागरिकता सहरहरु, कस्बाहरु र कहिले कहिले सङ्घीय राज्यहरुका द्वारा प्रदान गरिन्छ। मानद नागरिकता व्यक्तिको मृत्युका साथ समाप्त हुन जान्छ, वा असाधारण मामलाहरूमा, यसलाई सहर, कस्बा वा राज्यको संसद वा परिषदका द्वारा फिर्ता  लिइन्छ। युद्धका अपराधिहरुका मामलामा, यस्ता सबै सम्मान 12 अक्टूबर 1946 मा "जर्मनीको मित्र नियन्त्रण परिषदका अनुच्छेद VIII, खंड II , अक्षर i" द्वारा लिइयो।केही मामलाहरूमा, मानद नागरिकतालाई 1989/90 मा GDRका पतनका पछि पूर्व GDR सदस्यहरु जस्तै एरिच हुनेकरद्वारा  लिइएको थियो ।
क्यूबाका संविधानका अध्याय II अनुच्छेद 29 पैराग्राफ 'e)का अनुसार जन्मदेखि क्यूबाका ती नागरिक विदेशी छन्, जसले आफ्नो असाधारण गुणहरूले क्यूबाका संघर्षमा जीत हासिल गरे, तिनलाई जनसका द्वारा क्यूबाका नागरिक मानिन्छ । चे ग्वेभारालाई क्यूबा क्रान्तिमा  भाग लिनको लागि फिडेल कास्ट्रो द्वारा क्यूबाका मानार्थ नागरिकको  सम्मान दिइयो, पछि ग्वेराले तिनलाई प्रख्यात विदाई पनि दिए
ऐतिहासिक दृष्टि भन्दा अधिकांश राज्य नागरिकतालाई आफ्नो आबादीसम्म नैं सीमित राख्छन्, यसका द्वारा ती नागरिक वर्गलाई राजनीतिक अधिकार दिन्छन्, जसलाई आबादीका अन्य वर्गहरूभन्दा राम्रो मानिन्छ, तर ती एक अर्काका सामान हुन्छन्। सीमित नागरिकताको एक उदाहरण एथेन्स छ जहाँ गुलाम, महिलाहरू र आवासी विदेशीहरु (जो मेटिक कहलाउँछन्)लाई राजनीतिक अधिकारहरुदेखि वञ्चित राखिन्छ। रोमन गणराज्य एक अन्य उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ (हेर्नुहोस् रोमन नागरिकता), र हाल नैंमा, पोलिश-लिथुनियन राष्ट्रमण्डलका अभिजात वर्गमा केही यस्तो नैं विशेषताहरु पाइयो।
स्कूल विषय
इंग्लैण्डमा नागरिकता ११-१६ आयु वर्गका सबै विद्यार्थीहरुका लागि राज्यका स्कूलहरूमा  राष्ट्रीय पाठ्यक्रमको  एक अनिवार्य विषय छ। केही स्कूल एक विषयमा  GCSE र A स्तरमा एक योग्यता प्रदान गर्दछन्। राज्यका सबै स्कूलहरुका लागि यस  विषयमा शिक्षा दिनु अनिवार्य छ र स्कूल विद्यार्थीका द्वारा यस  विषयमा  प्राप्त गरियो ज्ञानको  मूल्याङ्कन गर्दछन् तथा विद्यार्थीको प्रगतिको रिपोर्ट त्यसको अभिभावकहरूलाई दिन्छन् ।
धेरै स्कूलहरूमा नागरिकतालाई जनरल सर्टिफिकेट अफ सेकण्डरी एजुकेशन (GCSE) कोर्सका रूपमा  उपलब्ध गराइन्छ.लोकतन्त्र, संसद, सरकार, न्याय प्रणाली, मानव अधिकारहरु र व्यापक संसारका साथ संयुक्त राष्ट्रका सम्बन्धहरुका बारेमा  ज्ञान प्राप्त गर्नका साथ, विद्यार्थी सक्रिय नागरिकतामा  भाग लिन्छन्, प्राय आफ्नो स्थानीय समुदायमा  सामाजिक गतिविधिहरु वा सामाजिक उद्यमहरूमा  सामेल हुन्छन्।
वेल्समा यस  मडलको  उपयोग निजी र सामाजिक शिक्षामा  गरिन्छ  ।
नागरिकता,लाई स्कटल्याण्डका स्कूलहरूमा एक विषयका रूपमा  पढाइंदैन, तर पनि वहाँ "आधुनिक अध्ययन" नामक एक विषय पढाइन्छ, जसमा  स्थानीय, राष्ट्रीय र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दहरुका सामाजिक, राजनीतिक र आर्थिक अध्ययनलाई कवर गरिन्छ।
नोवा स्कोटियामा नागरिकतालाई ग्रेड ८ सामाजिक अध्ययनमा  पाठ्यक्रमका भागहरुका रूपमा  पढाइन्छ।
नागरिकताको जिम्मेदारीहरु वा कर्तव्य
कानुनी रूपले नागरिकताका कर्तव्य देश अनुसार भिन्नता राख्दछन्, र यसमा निम्नलिखित आइटम सामेल हुन सक्छन्:
यो पनि हेर्नुहोस्
नेपालको संविधान को भाग-२
तोरी
तोरी एक तेलहन बाली हो। नेपालको पहाडी या समथर भूभागमा यसको प्रशस्त खेती गरिन्छ। यो नेपालको मूख्य तेलहन बाली हो। यसको बोट सानो हुँदा सागको रूपमा तरकारी बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। तोरीको बिउ दुई दलीय हुन्छ।
वनस्पति विज्ञान
तोरी क्रुसीफेरा, गेनस ब्रासिका परिवारअन्तर्गत पर्दछ। यो एक वार्षिक पौधा हो, जसको उँचाइ ४५ देखि १५० सेन्टीमिटरसम्म हुन्छ। तोरीको बोटका विभिन्न अंगहरूबारे निम्नअनुसार चर्चा गरिन्छ:
जरा
तोरीको बोटमा सामान्यतया लामो र शीर्ष जरा हुन्छ, तर ‘तोरीया’ प्रजातिको जरा धेरथोर सतहबाट खाद्य चुस्ने हुन्छ, किनभने यसको जरा व्यवस्थामा काम गर्ने गहिराइ सीमित हुन्छ, जसमा व्यापकमात्रामा पार्श्व जराहरू फैलिएका हुन्छन्।
काण्ड वा डाँठ
डाँठको उँचाइ ‘तोरीया’-मा ४५ सेन्टीमिटरदेखि ‘पहेंलो तोरी’-मा १५० सेन्टीमिटरसम्म हुन्छ। पातसहित यसको काण्ड पातलो सेतो बाक्लो झिल्लीले ढाकेको हुन्छ, जसलाई ‘ब्लुम’ भनिन्छ। यद्यपि ‘तोरीया’, ‘पहेंलो तोरी’ र ‘खैरे तोरी’-का केही परिवर्तित प्रजातिहरूमा ब्लुम हुँदैनन्।
पात
फूलको बनोट तथा फूल
ब्रासिकामा एक च्याप्टो गुच्छ फूलडाँठ हुन्छ। प्रजाति-प्रजातिअनुसार फूलको आकारमा फरक पर्दछ। तोरीको प्रकारअनुसार यसको पत्रदल पनि फरक-फरक किसिमको हुन्छ अर्थात् यदि पहेंलो तोरी छ भने चार झुण्डमा अलग-अलग पत्रदल हुन्छन् अनि खैरो तोरी छ भने यी फूलहरू एकार्कामा खप्टिएर अलग-अलग झुण्डमा रहेका हुन्छन्, जो प्रजातिमाथि भर पर्दछ। पहेंलो तोरीको मामिलामा पत्रदल साधारणत: साँघुरिएको र दोब्रिएको वा ठूलो र फैलिएको हुन्छ। पत्रदलको रङ्ग गाढा पहेंलो, पहेंलोदेखि फीका पहेंलो वा क्रिमप्रकारको सेतो हुनसक्छ। पत्रदल फूल फुलेको प्राय: तेस्रो वा चौथो दिनमा झर्छ।
फल
तोरीको दाना एक सिलिकाजातीय (तोरी, रायोजातीय) फल हो। अण्डाशयमा स्त्री कोष कीटाणुको संख्याअनुसार दाना वा सिलिका दुई-खप्टे, तीन-खप्टे वा चार-खप्टे हुन्छन्। चार-खप्टे कोसामा दुई-खोपिल्टा हुन्छन्, कृत्रिम विभाजक (सेप्टम)-को कारणले यस्तो भएको हो। तर चार-खप्टे कोसामा यो विभाजन नहुन पनि सक्छ अनि कोसा एकखोपिल्टे बन्छ। साधारणत: फलको डाँठ ३ डिग्रीदेखि ५० डिग्रीको कोणमा हुन्छ अनि मुख्य काखीमा यी एकगट्ठ देखिन्छन् वा फल पूर्ण रूपमा नुहिन्छ र कोसा लर्किइन्छ। कहिलेकाहीं कोसा ५० डिग्री वा त्योभन्दा अधिक कोणमा बनिन्छ अनि त्यसलाई गाँजिएको भनिन्छ। तोरीया र खैरे तोरी गाँजिएको कोसामा एकगट्ठ भएर रहेका हुन्छन् भने पहेंलो तोरीको कोसा लर्किएको हुन्छ। कोसाहरू साधारणत: सीधा र चिल्लो सतह भएको, छोटो र कडा चुच्चो हुन्छ।
कोसा वा दाना
प्रजाति अनुसार तोरीको दानाको रङ्ग पहेंलो वा खैरो हुनसक्छ। यदि पहेंलो तोरीया वा पहेंलो तोरी छ भने पहेंलो रङ्ग फीका पहेंलो, पहेंलो वा गाढा पहेंलो हुनसक्छ। यस्तै प्रकारले पहेंलो तोरीमा खैरो रङ्ग गाढा रातो-खैरो, रातो सतह आम रूपमा चिल्लो हुनसक्छ। तर यो खैरे तोरी तथा तोरीमा खस्रो हुनसक्छ। एक ग्राम तोरीको ओजनमा ४५५ देखि २४५ दाना हुन्छ।
तेलहन तथा तोरीको वर्गीकरण
तेलहन (ब्रासिका नेपस), सलगम तेलहन (ब्रासिका काम्पेसट्रिस) प्रजातिमा पर्ने तेलहन तथा तोरीको मुख्यत: दुई उप-शाखा हुन्छन्। खैरे तोरी (ब्रासिका जुनसिया) भारतमा ठूलो क्षेत्रमा उब्जनी गरिन्छ। प्रधान ब्रासिका प्रजातिमाझको अन्तर-सम्बन्ध जटिल छ अनि यसका तीन प्राथमिक प्रजातिहरू छन्। ब्रासिका नेपस र ब्रासिका क्याम्पेसट्रिज दुवै वार्षिक र द्वयवार्षिक प्रजातिका हुन्छन् जो दुवैमा शारीरिक बनोटमा फरक छन् अनि पछिल्लो प्रजाति धेरै लामो तापमान नपाएसम्म फुल्दैन। भारतीय खैरे तोरी ब्रासिका जुनसिया तेलहन प्रयोजनको निम्ति ठूलो क्षेत्रमा उत्पादन गरिन्छ। यसैले, धेरै पर्यायवाची भएकोले यसको नामाकरणको मानक पूर्ण तथा बुझ्ने प्रकारको छैन अनि यसको वर्गीकरण पनि अन्योलपूर्ण अवस्थामा छ अर्थात् ब्रासिका नेपस प्रजातिलाई पहिला ब्रासिका क्याम्पेसट्रिसको रूपमा परिभाषित गरिएको थियो अनि हालैका लेखहरूमा पनि यस्तै वर्णित छन्। आमरूपमा उब्जनी गरिने महत्त्वपूर्ण प्रजातिहरू निम्नअनुसार रहेका छन्।
तेलहन तथा तोरीका आमरूपमा उत्पादन गरिने प्रजातिहरू
तोरीका केही प्रमुख प्रकारको चारित्रिक विशेषता
पहेंलो तथा खैरे तोरी (ब्रासिका नेपस प्रजाति ग्लाउका र प्रजाति डिकोटोमा)
यो उत्तर र मध्य भारतमा व्यापकमात्रामा उत्पादन गरिन्छ। दुई मुख्य प्रकारका पहेंलो र खैरे तोरी छन्, दानाको रंगको आधारमा यसको नाम राखिएको छ। ‘तोरीया’-भन्दा यो अधिक उत्पादनशील हुन्छ। यसको बाली अक्टोबर महिनामा लगाइन्छ अनि रोपेको करिब १५०-१६० दिनमा मार्च-अप्रेल महिनामा यसको फसल काटिन्छ।
खैरे वा भारतीय तोरी (ब्रासिका जुनसिया)
भारतको विस्तृत क्षेत्रमा यसको उत्पादन हुन्छ। यो बाली अक्टोबर-नोभेम्बर महिनामा लगाइन्छ अनि रोपेको ११०-१६० दिनमा मार्च-अप्रेल महिनामा यसको फसल काटिन्छ। यस प्रजातिले ब्रासिका नेपसले भन्दा राम्रो उब्जनी दिन्छ।
तोरीया (ब्रासिका नेपस प्रजाति तोरीया)
यो शरद् बालीको रूपमा उब्जाउ गरिन्छ। यो प्रजातिले चिसो खप्न सक्दैन, यसैले सेप्टेम्बरको मध्य वा अन्तमा यसलाई रोपिन्छ। यो पाक्नको निम्ति करिब ७५-१०० दिन लाग्छ। यो प्रजाति निश्चित रूपमा कम उत्पादन दिने प्रजाति हो, तर सिँचाइ र पर्याप्त मल लगाइएको छ भने यसले राम्रो प्रतिक्रिया देखाउँछ।
भारतीय तोरी (ब्रासिका जुनसिया)
यो अति सीमित क्षेत्रमा मात्र उत्पादन गरिन्छ। यसमा तेलको मात्रा निकै कम हुन्छ, तर मुख्य रूपले अचार वा सितन बनाउने प्रयोजनको निम्ति यसको उत्पादन गरिन्छ।
अरु तोरीको तुलनामा भारतमा यसको परिचय पछिल्लो समयमा भएको हो। यो दक्षिण युरोप र उत्तरी अमेरिकामा उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ। यो निकै कम उत्पादनशील क्रुसीफेरस (बन्दकोपीजातीय) तेलहन बाली हो, जो उत्तरी भारतमा उत्पादन गरिन्छ। यसलाई प्राय: तेलहन तथा तोरी बालीसित समूहकृत गरिन्छ। यो प्रजाति विशेष गरेर कम उर्वर माटो र कम्ती पानी पर्ने ठाउँमा मेल खान्छ।
औषधोपचार
१ डाडु तोरीको तेलमा १ चम्चा जीरा र आधा चम्चा सिंदुर हालेर डडाउने र सो तेल लगाउने गरेमा यस्तो रोग ठीक हुन्छ ।
झिझिया
झिझिया नेपाल र भारतको मिथिला तथा भोजपुरा क्षेत्रको एक सांस्कृतिक लोक नृत्य हो। यो नाच विशेष रूपमा असोज महिनामा विजयादशमी चाडको समयमा प्रदर्शन गरिन्छ। यो नाच देवी दुर्गाप्रति भक्ति अर्पण गर्न तथा आफ्नो परिवार, बालबच्चा र समाजलाई बोक्सी र कालो जादूबाट बचाउनको लागि गरिन्छ।
घटस्थापनाको दिनदेखि विजयादशमीसम्म लगातार दश साँझसम्म महिला र युवतीहरूले पाँचदेखि पन्ध्र जनाको समूहमा टाउकोमा माटोको घैँटो राखेर घुमाएर नाच्ने गरिन्छ। घैँटोभित्र बलिरहेको दियो र घैँटोमा धेरै प्वालहरू बनाइएको हुन्छ। घैँटोमा रहेको प्वाल गणना गर्न बोक्सी सफल भएमा नर्तकीको तुरुन्तै मृत्यु हुने जनविश्वास छ।
उत्पत्ति सम्बन्धित लोककथा
मौखिक रूपमा संस्कृति पुस्तादेखि अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण भएको हुनाले नृत्य शैलीको उत्पत्तिको बारेमा सही जानकारी छैन। नृत्यसँग सम्बन्धित एउटा लोककथा अनुसार कुनै समय चित्रसेन नामका राजा थिए। उनको पत्नी-रानी कालो जादू मा माहिर थिइन्। उनी उमेरमा राजाभन्दा धेरै कान्छी थिइन् । यद्यपि शाही दम्पती निःसन्तान थिए। त्यसैले, राजाले आफ्नो भतिजा बालरूचीलाई उत्तराधिकारी बनाउने निर्णय गरे। रानी बालरूचीसँग मोहित थिइन् र उनले बालरूचीलाई धेरै पटक आफ्नो प्रेममा फसाउन प्रयास गरिन् तर प्रत्येक पटक असफल भइन्।
राजकुमारप्रतिको प्रेमका कारण शाही सैनिकहरूले बालरूचीलाई मार्न सकेनन् र उनलाई जंगलमा मुक्त गर्ने निर्णय गरे। बरु तिनीहरूले राजकुमारको रगतको रूपमा हिरणको रगत ल्याए, जसमा रानीले नुहाएर फेरि ठीक भइन्। जंगलमा बालरूचीले एउटी वृद्धालाई भेटे, जो एक शक्तिशाली बोक्सी थिइन्। बालरूची भोकाएको र आश्रयको खाँचो भएको हुनाले उसले ती महिलासँग रात बिताउन केही खानेकुरा र ठाउँ मागे। महिलाले उहाँलाई दया र उसलाई अपनाउने निर्णय गरिन्। उनी र बालरूची सँगै बस्न थाले। एक दिन राजा र रानी जङ्गलबाट जाँदै थिए, राजाको पालकी बोक्नेहरू मध्ये एकको मृत्यु भयो । अर्को पालकी वाहकको लागि जंगलमा मानिसको खोजी गर्दा बालरूची भेटियो। यद्यपि, रानी र राजा दुवैले बालरूचीलाई चिन्न सकेनन्।
राजाको यात्रा फेरि जारी रहँदा राजाले एउटा गीत गुनगुनाउन थाले तर केही बोल बिर्सिए । धेरै कोसिस गर्दा पनि राजाले गीतको बोल याद गर्न सकेनन् । त्यसपछि राजाले नयाँ पालकी वाहकले बाँकी लाइनहरू गाएको सुने। राजासँगै एक जनालाई मात्र गीतको शब्द थाहा थियो र त्यो व्यक्ति बालरूची थियो। यसरी उनले बालरूचीलाई चिने । त्यसबेला रानीले पनि दोषी महसुस गरिन् र उनले र राजा दुवैले बालरूचीसँग माफी मागिन् र उनलाई दरबारमा फर्किन आग्रह गरिन। बालरूचीले उनीहरूसँगै फर्कने निर्णय गरे, जसले पुरानो बोक्सीलाई धेरै रिस उठ्यो। उनले बालरूचीमाथि जादुई मन्त्र प्रदर्शन गर्न थालिन्, जसले बालरूचीलाई चोट पुर्‍यायो। बालरूचीलाई चोट लाग्नुको पछाडि कुनै कालो जादू छ भनी रानीले बुझिन्। त्यसोभए, उनले पनि पुरानो बोक्सीको मन्त्रको सामना गर्न जादू प्रदर्शन गर्न थालिन्। रानी र बूढी बोक्सीको जादुई लडाइँ भयो, जसमा पुरानो बोक्सी पराजित भए पछि राजा, रानी र बालरूची दरबारमा फर्किए।
बालरूचीलाई फेरि राजाको उत्तराधिकारी घोषणा गरियो र रानीले बालरूचीको रक्षाको लागि प्रत्येक वर्ष तान्त्रिक अनुष्ठान गर्न आदेश दिइन्। त्यसपछि यो अनुष्ठानलाई आम जनताले पनि अपनाए र आफ्नो सन्तान र परिवारको रक्षाका लागि गर्न थाले।
प्रदर्शन
यो नृत्य मिथिला र भोजपुरी क्षेत्रका महिलाहरूद्वारा प्रदर्शन गरिन्छ जुन वर्तमान समयमा भारतीय राज्य बिहार र नेपालको मधेश प्रदेशमा अवस्थित छ। यो नृत्य घटस्थापनाको दिनदेखि विजयादशमीसम्म हरेक साँझ नाच्ने गरिन्छ। आफ्ना बालबालिका र समाजलाई बोक्सीबाट जोगाउन यो नाच गर्ने जनविश्वास छ। यो विश्वास गरिन्छ कि एक परिवारमा बोक्सीको जादूको प्रभावलाई कम गर्न अनुष्ठान सुरु गरिएको थियो। महिलाहरू टाउकोमा माटोको भाँडो लिएर नाच्छन्। भाँडोभित्र धेरै प्वालहरू बनाइन्छ र त्यस घैँटोभित्र बलिरहेको दियो राखिन्छ।
दशैंको पहिलो दिन तीर्थस्थलमा नाचगान गरेपछि औपचारिक रूपमा झिजिया सुरु हुन्छ। झिजिया नाचको औपचारिक सुरुवातपछि घरघर गएर नाच देखाउने चलन छ। त्यसपछि नर्तकहरूले घरको मालिकसँग अन्तिम दिन भेटीको लागि अन्न र खानाको लागि सोध्छन्। विजयादशमीको दिन, अन्तिम प्रार्थना गरिन्छ र जम्मा भएको अन्न र पैसालाई भोजको आयोजना गर्न प्रयोग गरिन्छ।
झिझिया गीत
झिझिया नाचको आफ्नै प्रकारको गीत र लय छ। झिझिया गीत गाउने क्रममा एक निश्चित स्थानमा गोलो गोलो घुमेर नृत्य गरिन्छ। भौगौलिक क्षेत्र अनुसार गीतहरू मैथिली वा भोजपुरीमा छन्। गीतमा ढोल र झ्याम्टा जस्ता लोक वाद्ययन्त्रसहितको सङ्गीतमा नाचगान गर्दा दुई प्रकारका गीतहरू गाइन्छ। पहिलो देवी दुर्गाको प्रशंसामा गाइन्छ भने दोस्रो गीत बोक्सी र कालो जादूविरुद्ध सुरक्षाको लागि गाइने गरिन्छ।
मैथिली भाषामा झिझिया गीतको एउटा पद, नेपाली अनुवाद सहित तल दिइएको छ:
मुनाल
मुनाल नेपालमा पाइने एक किसिमको चरा हो। यसलाई अङ्ग्रेजीमा क्रिम्सन हर्न्ड फिजान्ट (Crimson Horned Pheasant) भनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम (Tragopan satyra) हो। मुनाल डाँफेसङ्ग मिल्दोजुल्दो चरा हो र डाफेँ पाईने जङ्गलहरूमा बस्छन्। मुनाल पनि डाँफे जस्तै सुन्दर र रङ्गीगन हुन्छ। यो चरा नेपाल लगायत ,भुटान, भारतको उत्तराखण्ड र चीनको दक्षिणी तथा दक्षिणपूर्व तीब्बतको हिमाली क्षेत्रहरूमा पनि पाइन्छ। वसन्त,वर्षा र ग्रीष्म ऋतुमा मुनाल २४००-४२०० मि को उचाइमा बस्छन् भने जाडो कालमा १८००मि को उचाइसम्म झर्छन्। चीनमा मुनाललाई 红胸角雉 (Hóng xiōng jiǎo zhì) (अनुवाद: रातो छाती र सिङ्ग भएको चरो) भनेर चिनिन्छ र भारतको उत्तराखण्डमा लूंगी भनिन्छ।
सङ्क्षिप्त विवरण
अरू थुप्रै चरा झैँ भाले मुनाल पोथी भन्दा रङ्गीगन हुन्छ। पोथी मुनालको शरीर खैँराे हुन्छ जसमा सेता थोप्लाहरू हुन्छन्। भालेहरूका टाउका नीला र शरीर राता हुन्छन्। भालेको जीऊमा पनि सेता थोप्लाहरू प्रश्सत मात्रामा पाइन्छन्।प्रजनन् समयमा भालेको टाउको टुप्पो बाट नीलो सुली उम्रन्छ। यस समयमा भाले मुनालले पोथीको अगाडि नाच्ने गर्छ। नाच सकेपछि आफूलाई ठूलो बनाएर भालेले आफ्नो सबै आभूषण देखाउँछ। यसको प्रजनन् समय बैशाख देखि असारसम्म र कहिलेकाँहि साउनसम्म पनि हुन सक्छ भनी विश्वास गरिएको छ। यसले जमिन वा रुखको हाँगामा गुँड बनाँउछ र एकपटकमा २–३ वटासम्म फुल पार्छ तर घरपालुवा मुनालले ४–६ वटासम्म फुल पारेको पनि पाइएको छ। मुनाल लज्जालु स्वभावको हुन्छ र यो एक्लै अथवा जोडीमा बस्छ। यसले गुराँस तथा चुत्रोको फल तथा फुलहरू, कलिला पात तथा खान योग्य मुना तथा जराहरू खान्छ। यसको अलावा झ्याउ, घाँस, किराफट्यांग्रा, लाइकेन तथा चट्टानको मसिना टुक्राहरू पनि खाने गर्छ। नेपालमा अति बिरल आबासिय यो चराका गुँड एकदम अग्ला रुखहरूमा पनि पाइएको छ। यसका फुललाई हाब्रे र मलसाँप्राले आहारा बनाउने गर्छन्।
यो पनि हेर्नुहोस्
स्थानीय रूपमा शिकार खेलिनाले र व्यापारको लागि पक्रनाले पनि यस चराको अस्तित्व सङ्कटमा पर्दै गएको छ। जङ्गलमाथि मानिसको चाप पर्नाले जङ्गलमा अत्यधिक काठ काट्ने, अत्यधिक घाँस दाउरा सङ्कलन गर्ने र अत्यधिक मात्रामा चरिचरण गराउनाले बासस्थान मासिदै एवं टुक्रिदै गएको छ। प्रशस्तमात्रामा निगालोको सङ्कलन गरिनाले पनि यसको बासस्थानमा समस्या देखिएको छ।  विश्वमा यस चराको सङ्ख्या बीसहजार भन्दा कम अनुमान गरिएको छ। नेपालमा यसको सङ्ख्या एकहजार भन्दा कम अनुमान गरिएको छ। विश्वब्यापी रूपमा आइयुसीएनले यस चरालाइ खतराको सूचीको नजिक पुगेको जनाएको तर क्षेत्रगत रूपमा यसको सङ्ख्या घट्दै गएको देखिएकोले नेपालमा यसलाई खतराको सूचीको वर्गमा राखिएको छ। नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन २०२९ द्वारा अनुसूची १ मा राखी मुनाललाई संरक्षण गरिएको छ।
हलेसो
हलेसो नेपालमा पाइने एक किसिमको पंक्षी हो। यसलाई अङ्ग्रेजी भाषामा येल्लो-फुटेड ग्रिन पिजन (Yellow-footed Green Pigeon) भनिन्छ ।
मुमिनत्रोलन
मुमिनत्रोलन, मुमिन परिवारलाई आधार बनाएर लेखिएको उपन्यास वा पुस्तकको एक शृङ्खला हो। यस उपन्यासलाई सन् १९४५ देखि सन् १९७० सम्म फिनल्यान्डमा पुस्तक प्रकाशक सिल्द्सद्वारा प्रकाशन गरिएको थियो। यसकी लेखिका फिनल्यान्डकी स्विडेनी भाषी लेखिकातुभे योनयन हुन्। यसलाई सन् २०१५ देखि, फोलगेत नामक पुस्तक प्रकाशनद्वारा प्रकाशित छ। पुस्तकका मुख्य पात्रहरू मुमिन परिवारका सदस्यहरू हुन्। यो सेतो र डल्लो परेका परिकथाका पात्रहरूको परिवार हो। यिनीहरू लामो थुतुनो भएका जलगैंडा समान पात्रहरू हुन्। यस परिवारको घर मुमिन उपत्यकामा रहेको छ। यस उपन्यासलाई ४० भन्दा बढी भाषाहरूमा अनुवाद गरिएको छ।
यस उपन्यास शृङ्खलामा ९ वटा पुस्तकहरू सार्वजनिक गरिएको थियो। उक्त ९ पुस्तकको बाहेक,तुभे योनयनले उनको दाजु लार्स यानसनका साथ सचित्र पुस्तक र विभिन्न हास्यप्रधान कथाहरूका साथसाथै पात्रहरूद्वारा अभिप्रेरित गीतहरू पनि लेखेकी छिन्। मुमिनत्रोलन पछि गएर एक दूरदर्शन शृङ्खला वा प्रख्यात बाल टेलिचलचित्र बन्न पुगेको थियो भने यसमै आधारित रहेर चलचित्र समेत बनेको छ। यसको फिनल्यान्डको नानतालीमा आफ्नै छुट्टै मुमिन संसार नामक एक उद्यान समेत रहेको छ। ताम्पेरे सहरको मुमिनदलन सङ्ग्रहालयमातुभे यानसनद्वारा निर्मित यिनै पात्रहरूसँग सम्बन्धित विभिन्न आकृतिहरू राखिएको छ।
इतिहास
सन् १९४३ मा फिनल्यान्डको एक व्यङ्ग्य पत्रिका गर्ममातुभे यानसनले स्नोर्क नामका पात्रलाई चित्रित गरेकी थिइन् जो मोमिनत्रोलन वा प्रमुख पात्र मुमिनको प्रारम्भिक पूर्ववर्ती थियो। प्रारम्भिक संस्करणहरूमा पात्रहरूलाई रातो आँखाका साथ पूर्णतया कालो रङमा चरितार्थ गरिएको थियो। नाक साँघुरो थियो र लगभग चुच्चो जस्तै थियो। सन् १९४५ मा यानसनले पहिलो मुमिन पुस्तक सार्वजनिक गरेकी थिइन् जसमा मुमिनत्रोलन नामक नयाँ पात्रलाई यसको प्रमुख पात्रको रूपमा परिचय गराएकी थिइन् जसलाई मोटो, सेतो रङको र गलगैँडाको जस्तै नाक भएको देख्न सकिन्छ।
तुभे यानसनले वास्तवमै शीर्षक मुमिनत्रोलनलाई शीर्षकमा समावेश गर्न चाहेकी थिइन्, तर प्रकाशकले यसलाई भ्रमपूर्ण जस्तो ठानेका थिए। उनको पहिलो पुस्तक त्यति सफल भएको थिएन। पहिलो वर्षमा केवल २१९ प्रतिलिपिहरू बिक्री भएको थियो र पुस्तकले केवल एउटा मात्र समीक्षा प्राप्त गरेको थियो। यसलाई फिनल्यान्डेली भाषामा पनि अनुवाद गरिएको थिएन र स्विडेनमा कतै पनि दृश्यात्मकता रूपमा प्रस्तुत गरिएको थिएन।
मुमिनको भूमिका र उसका परिवारहरू
मुमिन परिवार जिज्ञासु मुमिन, शान्त मुमिन आमा र आत्म-अवशोषित मुमिन बाबा मिलेर बनेका छ जो सुन्दर काल्पनिक मुमिन उपत्यकाको अग्लो, गोलाकार र निलो रङको घरमा मिलेर बस्दछन्। परिवारको उक्त घरलाई मुमिन बाबाले लामो समयदेखि आफैँले बनाएका थिए। परिवार शान्त र पर्याप्त आनन्दित जीवन बिताउँदछ तर कहिलेकाहीँ मुमिन र उनका बुबा यात्रा र साहसको चाहना गर्दछन् यद्यपि उपत्यकाका विभिन्न प्राकृतिक प्रकोपहरूले उनीहरूलाई लगातार चुनौती दिने गर्दछ। शिशिर याममा मुमिन परिवार पुरानो परम्परा अनुसार चल्दछन् यद्यपि त्रोलभिन्तर नामक पुस्तकमा मुमिनको बिच्छेद हुन्छ।
मुमिन उपत्यकाका बासिन्दाहरूमा निडर स्निफ, चकचके र अप्रत्याशित सानु माया, भग्नावशेष र स्वतन्त्र प्रेमी स्नुफकिन, मुमिनकी प्रेमिका स्नोर्कमेडन, दुःखी हेमुलेन बा र चिन्तित मिस फिलियोन्जी रहेका छन्। मुमिन उपत्यका एक परिकथा काल्पनिक संसार हो जहाँका चरित्रहरू मानव होइनन् तर शायद यस कारणले गर्दा उनीहरू मानव नभएका कारणले नै विशिष्ट मानिन्छन्। प्रायः तिनीहरू जीवनको साथमा नभई जीवनमा अहिले कस्तो देखिन्छ भन्ने बारेका अर्थ खोज्ने प्रयास गर्दछन्। उदाहरणका लागि, मुमिनको भूमिकाले सामान्य चीजहरूमा पनि स्नेह भाव महसुस गर्न सकिन्छ।
चरित्रात्मक व्याख्यान
समालोचकहरूले मुमिन संसारका धेरै पात्रहरू वास्तविक व्यक्तिहरूद्वारा प्रेरित रहेको र विशेष गरी लेखकका नजिकका परिवारजनहरूसँग सम्बन्धित रहेको सुझाव दिएका थिए। तुभे यानसनले अन्तर्वार्तामा आफ्ना पात्रहरूका लागि पृष्ठभूमि र सम्भावित नमूनाहरूको बारेमा खुला रूपमा बोलेकी थिइन्।
तोभे यानसनले कहिल्यै पनि विवाह गरिनन्। उनको एकदमै मिल्ने साथी तुलिक्की पिएतिलाले त्रोलभिन्तरमा व्यक्तिगत रूपमा स्नुफकिनको पात्र उतार्न अभिप्रेरित गरेकी थिइन्। मुमिनत्रोलन (मुमिन) र सानु मायालाई उनले मनोवैज्ञानिक पात्रको रूपमा प्रस्तुत गरेकी छिन्। सामान्यतया मुमिनको भूमिका यानसनको आफ्नै परिवारसँग सम्बन्धित छ। उनको परिवार प्रकृतिको नजिक रहन्थ्यो र उनीहरू धेरैजसो चीजहरूको लागि धेरै सहनशील थिए। मुमिन आमा र मुमिन बाबालाई प्राय: यानसनको अभिभावक सिग्न हमर्तसन यानसन र भिक्तोर यानसनको रूपमा देख्दछन्।
यानसनले पात्रहरूको दर्शनमा भिन्नता प्रयोग गरेकी छिन् जसले गर्दा पत्रहरूको व्यङ्ग्यात्मक व्यवहार छुट्टिन्छ। मुमिनको कथाले निकै मानव केन्द्रित सन्देशहरू प्रवाह गर्दछ। यस पुस्तकमा जीवन र संसारका मार्गहरू बारेमा धारणा र विचारहरू छन्। उदाहरणका लागि स्वतन्त्रको बारेमा स्नुफकिनको भनाई "तपाईंँले कसैलाई धेरै मन पराउनु हुन्छ भने तपाईं साँच्चिकै स्वतन्त्र हुनुहुनेछ"।
पुस्तकहरूको सूची
मुमिन परिवारको बारेमा पुस्तकहरू एकल श्रेणीमा राख्न गाह्रो छ किनकि पुस्तकहरू एक अर्कोसँग मेल खाँदैनन्। उनका पुस्तकहरू केही साहसी छन् त भने केही नाटकीय छन्। यद्यपि पुस्तकहरूमा कथा मुख्य चरित्रको साथ अगाडि बढिरहन्छ। पहिलो चार वटालाई औसतमा बच्चाहरूको किताब र पछिल्लोलाई भने युवा वा माथिल्लो उमेरका पाठकहरूको लागि वर्गीकृत गर्न सकिन्छ।
पुस्तकालय र पुस्तक पसलहरूले सामान्यतया सबै मुमिन पुस्तकहरूलाई बाल पुस्तकका रूपमा क्रमबद्ध गर्दछन् यद्यपितुभे यानसन आफैँ वयस्क र बाल साहित्य बीच भेद गर्न चाहँदिनन्।
बिचौलिया
नेपाल बारले २०६४ मा 'क्वाइन' गरेको यो शब्दलाई सर्वोच्च अदालतका चार न्यायाधीशले २०६६ मा 'वैधानिकता' दिएपछि प्रयोगमा व्यापकता पाएको हो । यद्यपि नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको बृहत् शब्दकोशमा यो शब्द र यसको अर्थ भेटिंदैन । तर न्यायाधीश, कानुन व्यवसायी र अदालत परिसर घुम्नेहरूले शब्दलाई खुबै बढावा दिएका छन् ।विशेष अदालतका पूर्वअध्यक्ष गौरीबहादुर कार्कीका शब्दमा, 'न्यायाधीश र झगडियाबीच 'मिलाउँछु' भनी लेनदेनमा संलग्न हुने व्यक्तिलाई बिचौलिया भनिन्छ । अर्थात् यिनीहरू न्यायाधीश र झगडिया बीचका सम्पर्क सूत्र हुन् । र बीचका खेलाडी पनि हुन् । यस्ता प्रवृत्तिका व्यक्तिहरू न्यायाधीशको घर खोज्दै आइपुग्छन् । न्यायाधीशका घरपरिवारसँग सम्पर्क बढाउँछन्, लोभ देखाउने गर्छन् । लोभिनेहरू सजिलै बिचौलियाको फन्दामा पर्छन् ।'अर्थात् 'दलाल' शब्दकै परिस्कृत रूप हो- 'बिचौलिया' ।
मुमिनत्रोलन
पुस्तकहरूको सूची
तेभो यानसनद्वारा लिखित पुस्तकहरू (उपन्यासहरू वा कथा सङ्ग्रहहरू)
बिचौलिया
जब २०६४ सालमा न्यायालयमा सीडी प्रकरण सार्वजनिक भयो, तब कानुन व्यवसायीहरू तर्सिन पुगे । त्यो प्रकरणमा प्रधानन्यायाधीशकै नामसमेत जोडिएपछि कानुन व्यवसायीले न्यायिक विकृतिको अन्त्य हुनैपर्छ भन्नेनै तयार गरे । त्यसमा ४३ पृष्ठ त बिचौलियाकै बारेमा खर्चिएको छ । तिनको रूप, चिनारी हुँदै न्यायसम्पादनमा तिनको प्रभाव, प्रवृत्तिसम्म राम्रैसँग केलाईएको छ ।
मुमिनत्रोलन
रङरस
लार्स यानसन रतुभे यानसनद्वारा रचित पात्र मुमिन परिवार सर्वप्रथम पत्रिकाहरूमा देखा परेको थियो भने यो पहिलो पटक अङ्ग्रेजी भाषाको पत्रिका द इभिनिङ न्युजमा देखा परेको थियो। पछि यसलाई विभिन्न पत्र पत्रिका तथा सञ्चार माध्यमहरूमा प्रस्तुत गरिएको थियो।
बिचौलिया
अध्ययन समितिका संयोजक वरिष्ठ अधिवक्ता श्रीहरि अर्यालका अनुसार, त्यो शब्दको चयन अध्ययन समितिका सदस्य प्रकाश वस्तीले गरेका हुन् । बिचौलिया सम्बन्धी अध्ययन जिम्मेवारी वस्तीले लिए । प्रतिवेदनमा दलाल उल्लेख गर्नु अलिक नराम्रो भएपछि 'बिचौलिया' वस्तीले फुराएका हुन्- 'बीचमा बसेर चलखेल गर्ने' व्यक्तिका सन्दर्भमा । यो हिन्दीभाषीले प्रयोग गर्ने शब्द हो । न्यायालयभित्र बिचौलियाको चरम रूप देखेर नै समितिले यसबारे गहिरो अध्ययन गरेको हो ।
बिचौलिया बिगबिगी
मुमिनत्रोलन
रङरस
दुइवटा मुमिनको पुस्तक अङ्ग्रेजी भाषामा प्रकाशित भएसँग‌ै द इभिनिङ न्युजलेतुभे यानसनसँग उक्त कथामा आधारित कार्टूनको निरन्तर प्रसारणका लागि ७ वर्षे सम्झौता गर्न चाहेको थियो। उक्त सम्झौता सन् १९५२ मा हस्ताक्षर गरिएको थियो र यस लगत्तै शृङ्खलाको प्रकाशन सुरु भएको थियो। प्रकाशनको सुरुवातमा यसलाई लन्डनका विभिन्न सडकहरूमा प्रचारप्रसार गरिएको थियो। ४० देश र २ करोड पाठकहरूका माझ पुगेको पुस्तक सङ्ग्रहको प्रकाशन अधिकारलाई पुन: बिक्री गरिएको थियो।
तिनीहरूको रङरसलाई यानसनको पुस्तकहरू भन्दा केही फरक तरिकाले प्रस्तुत गरिएको थियो। कार्टूनलाई तुभेयानसनद्वारा साभार गरिएको थियो भने केही विषयहरू अघिल्ला उत्पादनहरूबाट साभार गरिएको थियो। तुभेयानसनसँग सम्झौता सन् १९६० मा समाप्त भएको थियो। पछि उनका भाइ लार्स यानसनले उनका पुस्तकहरूलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गर्ने काम गरेका थिए। एक पत्रिका अनुवाद कम्पनीले लार्स यानसनसँग सम्झौता गरेको थियो र उनले सन् १९६० देखि सन् १९७५ सम्म उक्त कार्य सञ्चालन गरिरहेका थिए।
दूरदर्शन कार्यक्रम/शृङ्खला र चलचित्र
मुमिनलाई विभिन्न देशका दूरदर्शन शृङ्खलाहरूमा प्रस्तुत गरिएको छ।
पहिलो शृङ्खला भनेको पश्चिम जर्मनेली शृङ्खला "दि मुमिनफमिलय" हो जसलाई सन् १९५९ देखि सन् १९६० सम्म उग्स्बुर्गुर पपिनकिन्स्तेनले निर्माण गरेका थिए। शृङ्खलाको भाग १ देखि ६ "जादुगरको टोपी" पुस्तकमा आधारित थिए भने भाग ७ देखि १२ "खतरनाक मध्य गीष्म"मा आधारित थिए। सन् १९६९ देखि सन् १९७० सम्म मुमिन नामक अर्को कार्टून शृङ्खला प्रसारण गरिएको थियो। यस शृङ्खलामा ६५ वटा भाग समावेश थिए। यो श्रृङ्खलातुभे यानसनको पुस्तकहरूमा आधारित थियो। यसकै भाग २ को रूपमा सन् १९७२ मा जापानमा शिन मुमिनको सिर्जना गरियो। यसलाई रिनतारो नामक प्रख्यात स्टुडियोले निर्देशन गरेको थियो।
सन् १९९० मा टेलिकेभल बेनिलक्सले मुमिन जारी गरेको थियो जुन जापानी-फिनल्यान्डेली र नेदरल्यान्डेली एनिमे टेलिभिजन शृङ्खला थियो। मुमिन सर्वप्रथम १२ अप्रिल १९९० देखि ३ अक्टोबर १९९१ सम्म जापानको टोकियो टेलिभिजनद्वारा प्रसारण गरिएको थियो भने सोही वर्ष यस एनिमेलाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरी सिबिबिसी टेलिभिजनद्वारा संयुक्त अधिराज्यमा प्रसारण गरिएको थियो।
सन् २००८ मा मुमिन र खतरनाक मध्यग्रीष्म (अनुवादित नाम) नामक चलचित्र निर्माण गरी प्रदर्शन गरिएको थियो जुन तुभे यानसनको पुस्तकहरूमैँ आधारित थियो। सन् २०१४ मा परम्परागत कार्टून चलचित्र मुमिनमा आधारित दोस्रो चलचित्र निर्माण गरिएको थियो भने सन् २०१७ मा यसको तेस्रो संस्करण निर्माण गरिएको थियो। हालसालै सन् २०१९ मा फिनल्यान्डेली-बेलायतीको सह निर्माणमा यसको चौथो चलचित्र प्रदर्शन गरिएको थियो।
नेपालको राष्ट्रिय दूरदर्शन च्यानल नेपाल टेलिभिजनले पनि मुमिनलाई अनुवाद गरी नेपाली भाषामा प्रस्तुत गरेको थियो।
नाट्य गृहमा मञ्चन
यानसनको मुमिनमा आधारित थुप्रै मञ्चनहरू भएका छन् जसमा केही भागहरूमा उनी पनि सामेल थिइन्। सुरुमा यसको प्रारम्भिक उत्पादन सन् १९४९ मा भएको थियो भने यसलाई स्विडेनको नाटकीय संस्करण ओअबो स्भेन्स्का थिएटरमा प्रदर्शन गरिएको थियो।
यानसनले नाटकहरूको लागि पोशाक र स्थलको बनावट गरेकी थिइन्। यसमा लगभग सबै दृश्यहरू उनकै पुस्तकहरूमा आधारित थिए। यसका अतिरिक्ततुभे यानसन र लार्स योनिनले केही दृश्यहरूको सहलेखन गरेका थिए। उनीहरूको उत्पादन सफल भएको थियो र यसलाई स्विडेन, नर्वे र फिनल्यान्डमा प्रदर्शन गरिएको थियो। यसलाई हालसालै सन् २०११ मा माल्मको साङ्गीतिक नाट्य गृहमा प्रदर्शन गरिएको थियो।
रमेश विकल
रमेश विकल (वि. सं. १९८५ – २०६५) नेपाली कथाकार र उपन्यासकार थिए । अविरल बग्दछ इन्द्रावतीका लेखक विकलले आख्यान, यात्रा साहित्य र बालसाहित्यमा प्रमुख रूपमा कलम चलाए । उनी नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञ पनि थिए । नयाँसडकको गीत कथासङ्ग्रहका लागि उनले वि. सं. २०१८ को मदन पुरस्कार पाएका थिए, त्यतिबेला उनको उक्त कथासङ्ग्रह पाण्डुलिपिमै थियो।
जन्म
विकलको जन्म वि. सं. १९८५ कात्तिक २९ गते भाइटीकाका दिन काठमाडौँ जोरपाटीको आरुबारीमा भएको हो। चन्द्रशेखर र छायादेवी चालिसेको कोखबाट जन्मेका विकलको वास्तविक नाम रामेश्वरप्रसाद चालिसे हो। प्रगतिवादी साहित्यकार श्यामप्रसाद शर्मासँगको सम्पर्कपछि विकल प्रगतिशील विचारतर्फ आकर्षित भएर साहित्य र राजनीतितिर लागेका थिए। पछि गोविन्दप्रसाद लोहनीबाट मार्क्सवादी शिक्षा पाएपछि विकल वामपन्थी विचारका पक्षपाती भएका थिए। उनले साहित्यकार आनन्ददेव भट्टबाट वि. सं. २०११ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता लिएका थिए।
वरिष्ठ आख्यानकार रमेश विकलको न्वारनको नाम इन्दुशेखर हो। गाउँघरमा उनलाई रामबाबु भनेर बोलाउथे। प्रमाणपत्रको नाम भने रामेश्वर शर्मा चालिसे हो। चित्रकला बनाउँदा उनी रवि चालिसे लेख्थे भने इन्दुशेखरको नामबाट केही कविता लेखेका थिए। नेपाली साहित्यमा रमेश विकलका नामले सुप्रसिद्ध भए। उनी साहित्यका अतिरिक्त चित्रकला र सङ्गीतका पनि ज्ञाता थिए। विकलका बुबा चन्द्रशेखर उपाध्याय हार्मोनियम र तबला बजाएर भजन गाउथे। यही प्रभावबाट विकलले हार्मोनियम, तबला, भ्वाइलिन र बाँसुरी बजाउन सिके तर रेडियो नेपालको स्वर परीक्षामा असफल भएपछि यो क्षेत्रबाट टाढिए। चित्रकलाको आधारभूत शिक्षा भने चन्द्रमानसिंह मास्के र आनन्दमुनि शाक्यबाट लिएका थिए।
६ दशकको साहित्य साधनामा ५५ कृतिहरू मार्फत् नेपाली साहित्यको विकासमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याए वापत रमेश विकल दुई दर्जन भन्दा बढी संस्थाहरूबाट अभिनन्दित र एक दर्जन पुरस्कारहरूबाट सम्मानित भएका छन्। उनको जीवनको पहिलो पुरस्कार मदन पुरस्कार नै थियो। उनको दोस्रो कथासङ्ग्रह 'नयाँ सडकको गीत' -२०१९)बाट वि. सं. २०१८ को मदन पुरस्कार पाएका थिए। उनले यो पुरस्कार पुस्तक प्रकाशन पूर्व पाण्डुलिपिबाट नै पाएका थिए।
रमेश विकलको विवाह १२ वर्षको उमेरमा सात वर्षकी सुशीलासँग भएको थियो। उनीहरूका दस सन्तान भएको भए पनि तीन छोरी र एक छोराको मृत्यु भएको थियो। हाल दुई जना छोरा र चार जना छोरीहरू रहेका छन्।
कृतिहरू
विकलका कथा सङ्ग्रहहरूमा नयाँसडकको गीत (वि. सं. २०१९), बिरानो देशमा, एउटा बूढो भ्वाइलिन आशावरीको धूनमा (वि. सं. २०२५), आज फेरि तन्ना फेरिन्छ (वि. सं. २०२४), शव सालिक र सहस्र बुद्ध, उर्मिला भाउजू (वि. सं. २०३५), उपन्यासहरूमा सुनौली (वि. सं. २०३१), अविरल बग्दछ इन्द्रावती (वि. सं. २०३९), सागर उर्लन्छ सगरमाथा छुन (वि. सं. २०५२), यात्रा साहित्यमा सात सूर्य एक फन्को, निलगिरिको छायाँमा, नाटकहरूमा सरदार भक्ति थापा(वि. सं. २०३९), मिल्किएको मणि र बालसाहित्यमा अगेनाको डिलमा, विक्रम र नौलो ग्रह, सात थुँगालगायत पुस्तक प्रकाशित छन्। उहाँले अग्रेजी लेखक ज्याक लण्डनको कृति द सी वुल्फ्को नेपालीमा अनुवाद पनि गरेका थिए । निधन हुनु अघि उनले अग्रेजी लेखक म्यारी शेलीद्वारा लेखिएको फ्रेन्केष्टेन उपन्यासको पनि नेपालीमा अनुवाद गरेका थिए तर त्यो कृति हालसम्म प्रकाशित गरिएको छैन ।
मृत्यु
न्याय, समानता र प्रजातन्त्रका लागि साहित्यको माध्यमबाट जीवनको अन्तिम अवस्थासम्म सक्रिय रमेश विकल कहिले नहार्ने कलमका योद्धा हुन्। उनको मृत्यु वि. सं. २०६५ पुस २ गते ८१ वर्षको उमेरमा जोरपाटीस्थित नेपाल मेडिकल कलेज शिक्षण अस्पतालमा श्वासप्रश्वास सम्बन्धि रोगको उपचारका क्रममा भएको हो।
कार्य
पुरस्कार, मान-सम्मान, पदक: वि. सं. २०१८ को मदन पुरस्कार प्राप्त नयाँ सडकको गीतका लागि
अन्नपूर्ण गाउँपालिका, कास्की
अन्नपूर्ण गाउँपालिका कास्की जिल्लामा अवस्थित छ । विसं २०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७४४ स्थानीय तह लागू गर्दा कास्की जिल्लामा साविकका ढिकुरपोखरी, भदौरे तमागीको (१ र २) वडाहरू, सल्यान, लुम्ले, दाङसिङ र घान्द्रुक गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर अन्नपूर्ण गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो । अन्नपूर्ण गाउँपालिकको कूल जनसङ्ख्या २३,४१७ रहेको छ । अन्नपूर्ण गाउँपालिका भौगोलिक हिसाबले ८३° ४२ ' ० E देखि ८३° ५७' ० E पूर्व  देशान्तरसम्म र २८° ३६' ४५ N  देखि २८° १५' १५ N उक्तरी अक्षांश सम्म अवस्थित छ ।
कजरा रमौल
कजरा रमौल नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको जनकपुर अञ्चल, धनुषा जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको जनगणना २०६८को अनुसार कजरा रमौलको जनसङ्ख्या ५,२१८ छ ।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
श्रेणी : विकिथन-४ मा बनाइएका वा सुधारिएका लेखहरू
चोरी
चोरी भन्नाले अन्य व्यक्तिको सामान तथा वस्तूहरू उसको सहमति वा इजाजत बिना नदेख्नी गरी वा देखेरै पनि लिने कार्यलाई जनाउँछ जनाउँछ । आफनो हक नपुग्ने अचल भै रहेकोलाई चलको हिसाब गराई वा चल धनमाल समेत हक पुग्ने धनीलाई थाहा नदिई वा उसको मन्जूरी नली धनीको हक मेटाई आफूले लिना खानाका लागि जुनसुकै कुरो गरी बेइमानीका नियतले कसैले लग्यो भने चोरी गरेको ठहर्छ ।
टेक्सस
टेक्सस क्षेत्रफल र जनसङ्ख्याको आधारमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको दोस्रो ठूलो राज्य हो। संयुक्त राज्यको मध्य-दक्षिणमा अवस्थित यो राज्यको दक्षिणमा मेक्सिको, पश्चिममा न्यू मेक्सिको राज्य, उत्तरमा ओक्लाहोमा राज्य, पुर्बोत्त्तरमा आर्कन्सा र पूर्वमा लुइजीआना पर्दछन। टेक्ससको क्षेत्रफल २६८,८२० बर्गमिल (६९६,२००बर्गकिमी) छ जनसङ्ख्या २.४७ करोड छ । यो राज्यको सबैभन्दा ठूलो सहर ह्युस्टन हो भने डालास र सान अन्तोनियो अमेरिकाका दस ठूला सहर मध्ये पर्छन।
गति
कुनैपनि बस्तुले एकाइ समयमा निश्चित दिशातिर पार गरेको दूरिलाई गति भनिन्छ । गतिमा म्याग्निच्युड (मात्रा) र दिशा दुबै निश्चित हुन्छ ।
अर्थ
भौतिकविज्ञान (Physics) अनुसार कुनै पनि वस्तु कि त स्थिर अवस्था कि त चाल अवस्थामा रहन्छ। स्थिर अवस्थामा रहँदा वस्तु जहाँको त्यहीं रहिरन्छ र यसले स्थानान्तरण गर्दैन। चाल अवस्थामा रहँदा वस्तुले स्थानान्तरण गरिरहेको हुन्छ।
प्रसिद्ध वैज्ञानिक न्युटनका अनुसार कुनै पनि बस्तु वाह्य बलको प्रयोग बिना स्थिर अवस्थाबाटबाट चाल अवस्थामा र चाल अवस्थाबाट स्थिर अवस्थामा आउन सक्दैन।
यस सन्दर्भमा गति भनेको कुनै वस्तुको त्यो अवस्था हो जुन अवस्थामा वस्तुले आफुलाई स्थानान्तरण गरिरहेको हुन्छ।
परिभाषा
गति भनेको कुनै वस्तुले कुनै एउटै दिशामा एक एकाई समयमा पार गरेको दुरी हो।
गति d- पार गरेको दुरी(distance) t- समय(time) यसको एकाई मिटर प्रति सेकन्ड(m/s) हो।
साहित्य
छन्दलाई पढ्दा हुने लयलाई गति भनिन्छ।
गतिको महत्त्व वर्णिक छंदको तुलनामा मात्रिक छंदमा बढि हुन्छ । वर्णिक छंदमा लघु-गुरूको ठाउँ निश्चित हुन्छ तर मात्रिक छंदमा लघु-गुरूको ठाउँ निश्चित हुँदैन। पूरै चरणको मात्राको निर्देश हुँदैन ।
मटेला, सुर्खेत
मटेला, सुर्खेत सुर्खेत जिल्लामा अवस्थित एउटा गाउँ विकास समिति हो ।
क्षेत्रप्रताप अधिकारी
क्षेत्रप्रताप अधिकारी (Kshetra Pratap Adhikary;(१९९९-२०७०) नेपालका एक बहुप्रतिभाशाली साहित्यकार तथा गीतकार थिए । जीवनको उत्तरार्धमा गीतकारका रूपमा धेरै चर्चा परिचर्चा कमाएका उनलाई नारायण गोपालले गाएको म त लालीगुराँस भएछु..., मलाई छोडी मेरो छाया..., गोपाल योञ्जनले गाएको शान्तिभन्दा पर अर्को भेट्नुपर्ने बुद्ध छैन..., कुन्ती मोक्तानले गाएको गोठालो जाँदा... र पछिल्लो पटक रामकृष्ण ढकालले गाएको जिन्दगीमा धेरै कुरा गर्न बाँकी छ, सबैभन्दा ठूलो कुरा मर्न बाँकी छ बोलको गीतले नेपालीका घर–घर र मन–मनमा पुर्‍यायो। पेशागतरूपमा महिनामा ३० रुपैयाँ तलब पाउने हुलाकको पियनबाट जागीर आरम्भ गरेका उनी साझा बसको कन्डक्टरदेखि साझा प्रकाशनको अध्यक्षसम्म भए। मूलतः गामवेसीका शब्दशिल्पी र मानवीय चाहतका कोमल प्रवक्ता अधिकारीले पंचायतको उत्तरार्द्धमा शिक्षा सहायकमन्त्रीको पदबाहर समेत समालेका थिए।
जीवनी
पिता गजकेशर अधिकारी र माता जनककुमारी अधिकारीको कोखबाट कान्छो सन्तानको रूपमा जन्मेका अधिकारीको जन्म विसं १९९९ चैत्र महिनामा तनहुँ जिल्लाको मिर्लुङ गाविसको ज्यामरूक बयापानी भन्ने स्थानमा भएको थियो।२०२३ सालमा शान्ता अधिकारीसँग वैवाहिक जीवनमा बाधिएका अधिकारीको दुई छोराहरू छन्; अजर अधिकारी र अमन अधिकारी।जापानबाट नेपाल आउने जापानी हरूलाई नेपाल आउनु अघि दिईने नेपाली भाषाको पूर्वाभिमुखिकरण तालिम ( Orientation training ) दिन जाने अवसर पाएर दुईवर्षसम्म जापानमा पढाएर बस्दा जापानको सोफीया विश्वविद्यालयबाट अर्थशास्त्रमा यम ए (M . A) पास गरेँका उनलाई जापानबाट अध्ययन पूरा गरेर फर्केपछि राजा वीरेन्द्रबाट साझा केन्द्रिय सङ्गठनको सदस्य सचिव पदमा एकतीस सालमा मनोनीत गरिएको थियो। यसै क्रममा उनलाई नेपाली, अंग्रेजी, जापानी र हिन्दी भाषाको ज्ञान भयो र त्यसैमार्फत साहित्यको सेवा गरिरहे।
शिक्षा
वि.सं २००६ (१९५०) (७ वर्षको उमेरमा) देवनागरी (नेपाली लिपि) मा अक्षरारम्भ गरी आफ्नो शैक्षिक यात्रा शुरु गरेका उनले वि.सं. २०११ (१९५५) (१२ वर्षको उमेरमा) मिर्लुङ्गको कवाजीत स्थित शान्ति प्राथमिक बिद्यालयमा अंग्रेजी ए बि सि ABC को अध्ययन शुरु गरेका थिय।यसैगरी वि.सं. २०१४ (१९५८) (१५ वर्षको उमेरमा)४ दिनको बाटो पैदल हिँडेर पढ्न काठमाडौँ आएर जुध्दोदय माध्यमिक विद्यालयको रात्री कक्षामा भर्ना भएका उनले वि.सं. २०१८ (१९६२) (१९ वर्षको उमेरमा) प्रवेशिका परीक्षा (कक्षा १०) उत्तिर्ण गरेका हुन् । शिक्षा सहायकमन्त्री समेत भएका अधिकारीले स्नातकोत्तर तहसम्मको औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका छन्।
प्रकाशन तथा अनुवाद
गीतकारका रूपमा प्रशिद्धि कमाएका अधिकारीले कवितासङ्ग्रह समेत प्रकाशित गरेकाछन्। रहर लागेर (२०२४), गामबेसीका गीत (२०३४), पहाडेखि पहाडसम्म (२०४३), नफुलेका फूलहरू (२०५३), फेरि एउटा परिवर्तन (२०५५), तर देश हारिरहेछ (२०५७), अकविता (२०५८), युद्ध र छाया (२०६४) यिनका प्रकाशित कृतिहरू हुन्। उनका गीत तथा कविताहरूमा राष्ट्रियता, प्रकृति प्रेम, ग्रामिण समाजप्रतिको आकर्षण, युगीन बेथितिहरूको चित्रण पाइन्छ।
मृत्यु
अधिकारीको २०७० चैत्र ३० गते आइतबार बेलुका निधन भएको थियो। शनिबार बेलुका हृदयाघातपछि उनलाई गङ्गालाल हृदय केन्द्रमा भर्ना गरिएको थियो। दिनभरिको उपचारपछि पनि स्वास्थ्यमा कुनै सुधार आउन नसकेका उनलाई चिकित्सकहरूले आइतबार बेलुकी ८:१४ मा मृत घोषित गरेका थिए।उनको शव मृत्युपछि उनी आफैँले गरेका निर्णय अनुसार बिपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई दान गरिएको थिए।
रायो
रायो तोरी परिवारमा पर्ने तोरी जस्तै तर तोरीको भन्दा ठूलो पात भएको मूख्य रूपमा तरकारीको रूपमा प्रयोग गरिने तेलहन बाली हो। यसको खेती मूख्य रूपमा साउन-भदौ देखि सुरु गरिन्छ र यो पौष-माघ सम्म रहन्छ। यसलाई हरियो छँदे टिपेर गुन्द्रुक पनि हाल्ने गरिन्छ गुन्द्रुक भनेको एक सागबाट सुकार भविष्यको लागि तरकारीको रूपमा प्रयोग गर्न बनाईएको तरकारी हो यसमा हाम्रो शरीर लाई चाहिने अति महत्त्वपूर्ण तत्व फलाम पाईन्छ । खेतीको लागि सिँचाइ र पहारको आवश्यकता पर्दछ।
ऋषिपञ्चमी
ऋषिपञ्चमी हिन्दु संस्कार अनुसार महिलाहरूका लागि तीज तथा हरितालिकाको जति महत्त्व भएको पर्व मानिन्छ। पौराणिक कथन अनुसार नारीहरू रजस्वला हुँदा जानेर वा नजानीकनै गरिएका जति पनि पापहरू छन्, तिबाट मुक्ति पाउनका लागि यसको ब्रत बसिन्छ।
पौराणिक कथन
श्रीमद्भागवत, गरुड पुराण लगायत अन्य पुराणहरूमा लेखिए अनुसार देवराज इन्द्रलाई ब्रह्महत्याबाट लागेको पापलाई मुक्त गर्नका लागि चार भाग लगाई एक भाग नारीहरूको मासिक रक्तमा प्रवेश गराएकोले त्यसैका कारण उनीहरू चौथो दिनसम्म अशुद्ध रहन्छन्। यसै रजस्वलाबाट नै नारीहरूमा सन्तान उत्पादन गर्नसक्ने शक्ति उत्पन्न भएको मानिन्छ। सम्पूर्ण मानवीय चक्रको सुरूआत नै नारीको मासिक रजस्वलाबाट सुरू हुन्छ।
पौराणिक प्रसङ्ग अनुसार इन्द्रले त्वष्टाऋषिका पुत्र वृत्रको हत्या गरेपछि उनले ब्रह्महत्याको ठूलो पापको दण्ड ब्यहोर्नु पर्‍यो। त्यस पापबाट मुक्ति पाउन त्यसलाई चार स्थानमा बाँडियो:- (१) अग्नि (धुँवामिश्रित प्रथम ज्वालामा), (२) नदी (वर्षाकालको गाँज र मैलोयुक्त पानी), (३) पर्वत (जहाँ लस्सेदार वृक्ष उत्पन्न हुन्छन्) र (४) स्त्री (रजस्वला अर्थात् मासिक धर्ममा)। अत: मासिक धर्मका समय अस्पृश्यता रहने हुनाले उक्त अवसरमा छोइछिटो भई लागेको पापबाट छुटकारा पाउनका निम्ति ऋषिपञ्चमीको यो व्रत समस्त महिलाहरूद्वारा लिनुपर्ने सनातन हिन्दू धर्मका शास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ।
व्रतकथा
एकपटक विदर्भ देशमा उत्तङ्क नामका ब्राह्मण आफ्नी पतिव्रता पत्नीका साथमा निवास गर्दथे। उनको परिवारमा एउटा पुत्र र एउटी पुत्री थिए। पुत्रको नाम सुविभूषण थियो, नामजस्तै ऊ बुद्धिद्वारा विभूषित थियो। ब्राह्मणले आफ्नी छोरीको विवाह एकजना असल ब्राह्मणसँग गरिदिएका थिए तर भाग्यवश उनकी पुत्री विधवा हुन पुगेकी थिइन्। उनी आफ्नो वैधव्य माइतमैं बसेर गुजार्दै थिइन्। उत्तङ्क ब्राह्मण आफ्नो आउँदो वृद्धावस्था र दुःखी कन्यालाईसमेत लक्षित गरी पुत्रलाई घरव्यवहार जिम्मा लगाएर आफ्नी स्त्री र पुत्रीका साथमा गङ्गाका तटमा आश्रम बनाएर बस्न थाले। कन्याले पनि आफ्ना वृद्ध मातापिताको सेवाका साथै आफूलाई ईश्वर आराधनामा लगाउन थालिन्। एक दिन दिनभरि काम गरेर थाकेकी ती ब्राह्मणपुत्री आश्रम नजीकै एउटा ढुङ्गोमा अडेस लागेर आराम गर्ने उद्देश्यले पल्टिइन्। आधा रातमा ती कन्या निदाएकै बेला उसको शरीरमा किरा उत्पन्न भए। बिहान बिउझँदा आफ्नी छोरीको शरीरमा किरा परेको देखेर ब्राह्मणी असाध्यै विलाप गरी रुन थालिन् र रूँदारुँदै बेहोस भइन्। होश फर्किएपछि कन्यालाई बोकेर आफ्ना पति ब्राह्मण उत्तङ्क ॠषि भए ठाउँमा लिएर गइन् अनि पुत्रीको अवस्था किन त्यस्तो हुन गयो भनी अनुरोध गरिन्। ब्राह्मणीका कुरा सुनेर उत्तङ्कले आफ्ना आँखा थुनी ध्यानदृष्टिले विचार गरी भने- हाम्री छोरी पूर्वजन्ममा कुनै एउटी ब्राह्मणी थिइन्। यिनले एक पटक रजस्वला हुँदा घरका समस्त भाँडाकुँडा चलाउनुका साथै स्पृश्यास्पृश्यको ख्यालै राखिनन्। यत्ति दोषका कारण यस जन्ममा यिनको शरीरमा किरा परेका हुन्। शास्त्रअनुसार रजस्वला भएर बिटुलिएका स्त्रीहरू पहिलो दिन चण्डाल्नी, दोस्रो दिन ब्रह्मघाती, तेस्रो दिन पवित्र धोबिनीसमान हुने गर्दछन् र चौथो दिन स्नान गरी शुद्ध हुने गर्दछन्। घरव्यवहारमा शुद्ध मानिए पनि पाँचौं दिनमा मात्र देवकार्यका निम्ति र सातौ दिनमा पितृकार्यका निमित्त योग्य हुने गर्दछन्। पछि जब ऋषिपञ्चमीको व्रतको अवसर प्राप्त भयो र आफ्ना सँगीसाथीले व्रत लिन सुझाव दिँदा समेत वास्ता गरिनन्। व्रत र पूजाआजाको दर्शन मात्रले गर्दा यिनले ब्राह्मण कुल प्राप्त गरिन्। तर यिनले व्रत लिन तिरस्कार गरेकी हुनाले यिनको शरीरमा किरा परे। ब्राह्मणीले पतिका कुरा सुनेपछि यस्तो आश्चर्यमय व्रतका बारेमा, जुन लिनासाथ पाप नष्ट हुने गर्दछ, हजुरले कृपा गरी मलाई बताउनुहवस्। त्यसपछि श्री कृष्णले युधिष्ठिरलाई सुनाउनुभएको कथा ब्राह्मणले पत्नी र पुत्रीलाई सुनाए।
पर्व
यस उपलक्ष्यमा काठमाडौँको टेकुस्थित ऋषेश्वर मन्दिर क्षेत्रमा विशेष मेला लाग्छ। मन्दिरमा पूजा-आराधनाका लागि लामो लाईन बस्नुपर्ने हुनाले कतिपय महिला घरैमा ब्राह्मण बोलाई पूजा थन्क्याउने गर्छन। पञ्चमीको पूजा थन्क्याएपछि तीजको सम्पूर्ण व्रत सकिन्छ।
व्रतविधि
भदौपद महिनाको शुक्लपक्षको पञ्चमीका दिन ऋषिपञ्चमीको व्रत सम्पादन गरिन्छ। प्रथमत: सबै वर्ण र व्यक्तिका निमित्त यो व्रत प्रतिपादित थियो, तर हिजोआज अधिकांश नारीहरूले मात्र यस व्रतलाई लिने प्रचलन छ। यस व्रतको प्रसङ्गलाई हेमाद्रि ले ब्रह्माण्ड पुराणलाई उद्धृत गर्दै विशद विवरण उपस्थापन गरेको छ। व्यक्तिले नदी आदिमा स्नानादि सम्पन्न गरी आह्लिक कृत्यसमेत गरेपछि अग्निशालामा प्रवेश गरी सातैजना ऋषिहरूको प्रतिमालाई पञ्चामृतमा स्नान गराई, ती प्रतिमामाथि चन्दनको लेप, कपूर आदि लगाउनु पर्छ, पुष्प, सुगन्धित पदार्थ, धूप, दीप, श्वेत वस्त्र, यज्ञोपवीत, नैवेद्यादि द्वारा पूजा गर्नुपर्दछ र मन्त्रसहित अर्घ्य दिनुपर्दछ।
"कश्यपोत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोथ गौतम:। जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषय: स्मृता:। गृह्णन्त्वर्घ्यं मया दत्तं तुष्टा भवन्तु मे सदा॥"
<Blockquote> अर्थ: प्तर्षिहरूको नाम र स्थानको क्रम पूर्वादिक्रमले निर्धारित छ, जस्तै - मरीचि, वसिष्ठ, अङ्गिरा, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह,क्रतु। साध्वी अरून्धतीलाई वसिष्ठका नजीकै स्थापना गरिएको पाइन्छ।