cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कोटमौला
कोटमौला नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकासक्षेत्रको राप्ती अञ्चलको सल्यान जिल्लामा पर्ने एक गाँउ विकास समिति हो।
कोट्मौला गा वि स व डा न० छ् डागिगाउमा सुन्तला खेति प्रस्श्त रूपमा पाइन्छ् । सुन्तला खेतिले तयहको आर्थिक् स्तर् पनि माथि उकास्न सहयोउ गरेको छ । सल्यान जिल्लाको मुटुको रूपम मानिने कोट्मौला गा वि स लाई जिल्लाको नेत्रित्व् जन्माउने थलोको रूपम पनि लिइन्छ् ।
कार्तिकस्वामी
कार्तिकस्वामी जुम्ला जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
हुङ्कु हिमनदी
हुङ्कु हिमनदी नेपालको खुम्बु क्षेत्रमा अवस्थित एक हिमनदी हो।
मुखियापट्टी मुसहरमिया गाउँपालिका
मुखियापट्टी मुसहरनिया धनुषा जिल्लाको ६ गाउँपालिका मध्येको एक गाउँपालिका हो।
जनमोर्चा नेपाल
जनमोर्चा नेपाल २०५९ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकता केन्द्र–मसाल) को जनवर्गीय सङ्गठन र चुनावी मोर्चाको रूपमा स्थापना भएको थियो। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकता केन्द्र) र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (मसाल)बीच २०५९ असार २६ मा आ-आफ्नो मोर्चा क्रमश: संयुक्त जनमोर्चा नेपाल र राष्ट्रिय जनमोर्चाको एकता भएपछि यो गठन भएको थियो।
खोटाङ जिल्ला
खोटाङ नेपालको कोशी प्रदेश मा अवस्थित एक पहाडी जिल्ला हो।
जिल्लाको इतिहास
एकिकरण गरी बृहद नेपाल बनाउनुपूर्व, दुधकोशी देखि अरुण सम्मको किराँतीहरूको बस्ती भएको माझकिराँत वा खम्वुवान क्षेत्रको नामले प्रसिद्ध थियो। यो भू-भागको मुख्य प्रशासन चौदण्डीगढीका सेन वंशी राजाबाट सञ्चालित थियो भने पहाडका स-साना गढी र थुमहरूमा किराँती राजाहरूले राज्य गर्दथे। चौदण्डीगढीका सेन राजाकै शासनकालमा खोटाङ्गमा राईलाई स्वशासन दिएका थिए। विभिन्न समयमा किराँती राजा र सेन राजाको विच मतभेद र कलह भइरन्थ्यो। यसको फाइदा उठाइ पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकिकरणको पछिल्लो समयमा यो क्षेत्र माथि विजय गरेका थिए।
राणाकालिन समयमा नेपाललाई ३५ जिल्लामा विभाजन गरीएको थियो। यस समयमा हालको खोटाङको विच भागमा पर्ने साप्सु खोलाको सिमाना बनाइ पूर्व ३ नम्वर र पूर्व ४ नम्वर क्षेत्रको ओखलढुङ्गा र भोजपुर गौडाले शासन गर्दथ्यो। स्थानीय तहमा भने मझुवा, आमचोक, खोटाङ्ग, छुलुवार, सावा, दिप्लुङ, चुइचुम्मा, रतन्छा, खाम्तेल, हलेशी र रावाथुम प्रशासनिक एकाई कायम थियो। विशाल क्षेत्र भएकोले साप्सु दक्षिणमा खोटाङ्ग इलाका अदालत र ऐशेलुखर्क इलाका अदालत स्थापना गरी न्याय प्रशासनका अतिरिक्त जग्गा रजिस्ट्रेशन गर्ने काम पनि गर्न थालियो।
बिसं २०१८ साल वैशाख १ गते नेपाललाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गरिदा तत्कालिन खोटाङ्गद्वारा हेरिने आम्चोक र सिक्तेल थुम भोजपुरले हेर्ने र रावापारिका क्षेत्र सोलुखुम्बुले हेर्ने र बाँकी क्षेत्र खोटाङ्गले हेर्नेगरी खोटाङ्गबजारलाई सदरमुकाम बनाएर खोटाङ्ग जिल्ला पनि एक जिल्ला कायम गरियो। त्यसबेला यस जिल्लाको मध्य भागबाट बहने साप्सुखोला देखि उत्तरतर्फ २३ गाउँ पञ्चायत र दक्षिणतर्फ २२ गाउँ पञ्चायत रहेका थिए। तत्कालिन संविधान बमोजिम एक गाउँ पाचायतबाट एक जना जिल्ला सभा सदस्य चुनिन पाउने कानुनी प्राबधान भएकोले जिल्ला सभामा स्वतहः साप्सु उत्तरको बहुमत रह्यो। तत्कालिन पहिलो जिल्ला सभाको बैठकले नै खोटाङ्गमा रहेको सरकारी अड्डा अदालत दिक्तेलमा स्थानान्तरण गर्न सरकारसँग माग गर्न बहुमतले निर्णय गर्र्‍यो। खोटाङ्गमा रहेको जिल्ला पञ्चायत र शिक्षा प्रशासन हेर्ने काम वि.सं. २०२० सालमा दिक्तेलमा सारी विधिवत रूपमा खोटाङ्ग जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेलमा सारियो। २०२२ सालमा तत्कालिन सरकारले खोटाङ्ग अदालत दिक्तेलमा र ऐशेलुखर्क अदालत सोलुसल्लेरीमा सार्ने निर्णय गर् यो भने तत्पश्चात खोलिएका कार्यालयहरू क्रमशः दिक्तेलमा नै स्थापना भएका हुन्।
नेपालको संविधान तेस्रो संसोधन २०३२ले खोटाङ्गको सिमाना पुनः हेरफेर गरी भोजपुर जिल्लाका वोपुङ, भाज्याङ्गखर्क, काहुले तथा सोलु जिल्लाको बाकाचोल, पारा, जलेश्वरी, महेश्वरी, धारापानी, डुम्रे, दुवे, माक्पा, बाङ्गदेल, राखा, ऐंशेलुखर्क, बादेल, दिप्सुङ, लगायत पन्ध्र गाउँ पञ्चायत खोटाङ्गमा गाभिन गई हालको क्षेत्र तथा सिमाना कायम हुन गएको हो। यसरी बिस्तार भएको क्षेत्र नै हालसम्मको खोटाङ्ग जिल्ला रहेको छ।
जिल्लाको नामाकरण
कुनै समय यो भू-भाग किराँती राजा "खोटे" द्वारा शासित कोटको रूपमा थियो र उनकै नामबाट खोटाङ्गकोट हुदै "खोटाङ्ग" नाम रहन गएको किम्वदन्ती छ। अर्को एक जनश्रुती अनुसार हाल खोटाङ बजार रहेको स्थान वरपर प्रशस्त खोटे सल्लाहरू पाइनेहुनाले यस क्षेत्रलाई खुटा भन्न थालियो यस क्षेत्रले त्यसबेला हालको खुटा भन्ने स्थान मात्र नभएर अरु बढी क्षेत्र ओगटेको थियो। यस क्षेत्रमा त्यसवेला "हाङ्ग" नाम गरेका प्रतापी राजा राज्य गर्दथे। उनकै नामबाट पछि "खुटाका हाङ्ग" राजा भन्दै "खुटाहाङ्ग" र अन्त्यमा "खोटाङ्ग" शव्दको उत्पति भई यस जिल्लाको नाम "खोटाङ" रहन गएको भन्ने भनाई पनि रहेको छ।
केही महत्त्वपूर्ण डाँडाकाँडा
मैंयु २०४६ मी., टयम्के ३००५ मी, मेरुङ्ग ३३४३ मी.
कमल खत्री
कमल खत्री (अङ्ग्रेजी: Kamal Khatri) एक नेपाली गायक हुन्। उनी एक पार्श्व गायक र सङ्गीत प्रोग्रामर हुन्। उनको करियर सन् २००५ मा रेडियो नेपालको आधुनिक गीत प्रतियोगिता भन्ने रेडियो कार्यक्रममा भाग लिएर सुरु भएको थियो। उनी नेपालमा धेरै लोकप्रिय व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपालका एक उत्तम आधुनिक गायकका रूपमा परिचित छन्।
खोटाङ जिल्ला
केही महत्त्वपूर्ण डाँडाकाँडा
रमिते डाँडा मंगलटार, नागी डाडा बिजयखर्क,पन्चकन्या देबि डाडा माला
सदरमुकाम
खोटाङ जिल्लाको सदरमुकाम दिक्तेल हो।पहिले दिक्तेल नगरपालिका थियो भने अहिले दिक्तेल-रुपाकोट-मजुवागढी नगरपालिकाको सदरमुकाम हो।
सिमाना
पूर्वमा भोजपुर, पश्चिममा ओखलढुङ्गा, उत्तरमा सोलुखुम्बु, दक्षिणमा उदयपुर
प्रमुख व्यापारिक महत्त्वका स्थान
यस जिल्लाका प्रमुख व्यापारिक स्थानहरूमा दिक्तेल बजार,हलेसी, अर्खौले बजार, ऐंसेलुखर्क,बाक्सिला कुभिण्डे,स्यलगौडे,चिसापानी, सिमपानी,रतन्छा बुइपा पञ्चरदोबाटो माला र खोटाङ बजार पन्चमी बजार  मंगलटार बजार   मुख्य हुन्।
प्रमुख नदीहरू
दुधकोशी, सुनकोशी, रावा खोला, सावा खोला, साप्सु खोला प्रमुख नदी अतिरिक्त जिल्ला भित्र बग्ने अन्य स–साना नदीहरूमा,दीखुवा खोला, तावा खोला,टुवा खोला,मेवा खोला, ताप खोला,लैकु खोला,बुवा खोला,भानुमतीगंगा ,छेपे खोला खरुवा खोला आदी रहेका छन्।
विमानस्थलहरू
केही वर्ष अघि मात्रै निर्मित यो विमानस्थलको धावनमार्ग कालोपत्रे गरिएको छ। यो खोटाङ जिल्लाको पुरानो विमानस्थल हो।
लामपुच्छ्रे पहाडी छुचुन्द्रो
लामपुच्छ्रे पहाडी छुचुन्द्रो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
इम्जा हिमनदी
इम्जा हिमनदी नेपालको सोलुखुम्बु जिल्लामा अवस्थित हिमनदी हो।
कामोद्दिपक क्षेत्र
कामोद्दिपक क्षेत्र (:en:Erogenous zone' ग्रिक ἔρως eros "love" र अङ्ग्रेजी -genous "producing" वा ग्रिक -γενής -genes'' "born") मानव शरीरको संवेदनशिलक्षेत्र हो जुन उत्तेजित भएपछि अत्यधिक कामोत्तेजना तथा अर्गाज्म (orgasms) पैदा हुन्छ ।
गुडविल फाइनान्स लिमिटेड
गुडविल फाइनान्स लिमिटेड नेपाल राष्ट्र बैङ्कको वर्गिकरण अनुसार "ग वर्ग"मा पर्ने एक बैक हो।यो वित्त कम्पनी हो।
आधिकारीक वेबसाईट
www.goodwillfinance.com.np
निम्रत कौर
निम्रत कौर एक भारतीय चलचित्रकी अभिनेत्री हुन् । उनले आफ्नो अभिनय क्षेत्रमा यात्राको आरम्भ भारतीय चलचित्रमा एक धेरै सानो पात्रको भूमिकाबाट सुरू गरिन् । उनी अनुराग कश्यपको चलचित्र पेड्ड्लर्स र त्यस पछि लान्चबक्समा इरफान खानको साथमा काम गरिन् ।
अभिनय
आफ्नो पढाई पुरा गरे पछि उनी मुम्बईमा काम गर्न थालिन् । यस पछाडी उनी नाटक "बगदाद बेडिङ्ग" (२०१२), "आल अबाउट वुमेन" र "रेड स्पेरो"मा निर्देशक सुनील शानबाग र मानव कौलसँग काम गरिन्। यस पश्चात उनी सङ्गीत भिडियोमा कुमार सानुको "तेरा मेरा प्यार" र श्रेया घोषालको "ये क्या हुआ"मा अभिनय गरिन् ।
कालिकाखेतु
कालिकाखेतु जुम्ला जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
चण्डी भञ्ज्याङ, स्याङ्जा
चण्डी भञ्ज्याङ नेपालको गण्डकी अञ्चलको स्याङ्जा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
फेवा ताल
फेवा ताल नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको गण्डकी अञ्चल, कास्की जिल्लामा अवस्थित अत्यन्तै प्रसिद्ध ताल हो । पोखरा उपत्यकामा रहेको यो ताल आन्तरिक तथा वाह्य पर्यटकहरूमाझ लोकप्रीय छ । 'फेवा' गाउँको छेउमा रहेकाले यो तालको नाम फेवा ताल रहन गएको हो। 'वैदाम' गाउँको छेउमा पर्ने हुँदा वैदाम ताल पनि भनिने गरिन्छ। र यसको बीचमा 'बराही मन्दिर'को अबस्थितिले यसलाई बराह मन्दिरमा पनि चिनाउन सफल भएको छ । यो तालमा माछापुछ्रे र अन्नपूर्ण हिमालको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ । यी दृश्यहरूले सबैको मनलाई आनन्द र हर्स प्रदान गर्दछ। घाम झुल्किदा र अस्ताउदाको दृश्य पनि एकदमै हर्सलाग्दो र मनलाई प्रफुल्लित बनाउने हुन्छ।
यो नेपालको दोश्रो सबैभन्दा ठुलो ताल हो । यो ताल भन्दा ठुलो गण्डकीमा पर्ने बेगनास ताल हो । फेवा ताल समुन्द्रको सतहदेखी ७४२ मिटर (२४३४ फिट) को उचाईंमा स्थित रहेको छ । यस तालले लगभग ५.२३ बर्ग किमी (२ बर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ | यस तालको औषत गहिराइ ८.६ मिटर (२८ फिट) रहेको छ भने अधिकतम् गहिराइ २४ मिटर (७९ फिट) रहेको छ । यस तालको अधिकतम जल क्षमता लगभग ४,३०,००,००० क्यूबिक मिटर (३५,००० एकड फिट) रहेको छ । यस तालको उत्तर दिशामा अन्नपूर्णा शृङ्खला रहेको छ, जुन २८ कि.मि.को दुरीमा छ । यो ताल माछापुच्छ्रे ,अन्नपूर्णा र धवलागीरी तथा अन्य पर्वतको टाकुराको प्रतिबिम्बको लागि पनि प्रसिद्ध छ, जुन यस तालको पानीमा स्पष्ट देखिन्छ ।अहिले तालमा जलकुम्बी झार र विभिन्न ठाउँबाट बगाएर ल्याएका मुढा, दाउरा, कागज आदि देख्न सकिन्छ।
मानव शरीर
मानव शरीर अन्य स्तनधारी जीवहरूको जस्तै पनि हात खुट्टा र अरू अङ्गहरू मिलेर बनेको हुन्छ। २ खुट्टाले टेकेर शीर सीधा आकाशतिर फर्काएर हिँड्ने मानिसको अन्य साधारण चारखुट्टे प्राणीको जस्तो पुच्छर हुँदैन र यसको टाउकोमा चेतना भएको सोच्न सक्ने मस्तिष्क अर्थात् दिमाग हुन्छ।
शंकर होटल
शंकर होटल काठमाडौँमा अवस्थित सम्पदा होटल हो। यो राणाकालीन दरवारमा निर्माण भएको छ। अग्नि सम्शेर राणाको लाजिम्पाट दरबार दरवारलाई कलात्मक ढङ्गले सजाएर रामशंकर श्रेष्ठले यसको निर्माण गरेका हुन्।
मत्स्यगन्धा
मत्स्यगन्धा भर्बेनेन्सिया परिवारमा पर्ने वनस्पति हो। यो सामान्यतया दक्षिण अमेरिका तथा संयुक्त राज्यमा पाइने गर्छ। साथै यो विश्वका अन्य क्षेत्रहरूमा पाइने सक्छ।
टन्सिलाइटिस
टन्सिलाइटिस वा टन्सिल सुन्निने समस्या घाँटीको माथिल्लो भागमा रहेको टन्सिल नामको ग्रन्थी सुन्निने, रातो तथा तातो हुने (इन्फ्लामेसन) समस्या हो। यो अत्यन्तै तिब्र गतिमा देखापर्छ। यो एक प्रकारको गला सुन्निने समस्या (फ्यारिन्जाइटिस) हो। यो रोग लागेको बेलामा घाँटी दुख्ने, ज्वरो आउने, टन्सिल बढ्दै जाने, निल्न गाह्रो हुने तथा घाँटी वरपरका लिम्फ नोडहरू बढ्ने जस्ता लक्षणहरू देखा पर्छन्। टन्सिलाइटिस बढ्दै गएमा टन्सिलबाट पिप निस्कने समस्या (पेरिटन्सिलार एब्सिस) हुने गर्दछ।
टन्सिलाइटिस साधारणतया भाइरसको सङ्क्रमणका कारणले हुने गर्दछ। तथ्याङ्क अनुसार टन्सिलाइटिसका कुल बिरामी मध्ये ५ देखि ४० प्रतिशतमा मात्र ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण भएको पाइन्छ। यदि 'समूह ए'को स्ट्रेप्टोकक्कस ब्याक्टेरियाका कारणले टन्सिलाइटिस भएको हो भने यस्तो अवस्थालाई स्ट्रेप थ्रोअट भनिन्छ। निकै कम अवस्थामा निसेरिया गनोरी (गनोरियाको ब्याक्टेरिया), कोरिनेब्याक्टेरियम डिफ्थेरी, वा हिमोफिलस इन्फ्लुएन्जीका कारणले पनि टन्सिल सुन्निने गरेको पाइन्छ। यो रोग प्रायजसो हावाका माध्यमबाट एक मानिसदेखि अर्को मानिसमा सर्ने गरेको पाइन्छ। सेन्टोर स्कोर नामको अङ्क दिने प्रणालीको प्रयोग गरेर यो रोगको सम्भावित कारण पत्ता लगाउन सकिन्छ। यसबाट निस्कने नतिजालाई सुनिश्चित गर्न थ्रोअट स्वाब वा र्यापिड स्ट्रेप परीक्षण गर्न सकिन्छ।
टन्सिलाइटिसको उपचार गर्दा यसका लक्षणहरूलाई नियन्त्रण गर्ने र जटिलता घटाउने प्रयास गरिन्छ। यसका कारणले हुने पीडा कम गर्न पारासिटामोल (एसिटामिनोफेन) तथा आइबुप्रोफेन जस्ता औषधिहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ। स्ट्रेप थ्रोअट भएको छ भने पेनिसिलिन नामको एन्टिबायोटिक मुखबाट दिन सिफारिस गरिएको छ। पेनिसिलिनको एलर्जी भएका मानिसहरूलाई सेफालोस्पोरिन वा म्याक्रोलाइड दिन सकिन्छ। लगातार रूपमा टन्सिलाइटिस हुने बालबालिकाहरूमा टन्सिलको सल्यक्रिया गरेर भविस्यमा हुने यसको जोखिमलाई केही मात्रामा घटाउन सकिन्छ।
विश्वभरका मानिसहरूमध्ये करीब ७.५ प्रतिशत मानिसहरूलाइ तीन महिनाको अवधि भित्र घाँटी दुख्ने समस्या हुने गरेको पाइन्छ। त्यस्तै प्रत्येक वर्ष करीब २ प्रतिशत मानिसहरू टन्सिलाटिसका कारण अस्पताल पुग्ने गरेको पाइन्छ। यो रोग विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकाहरूमा साधारणतया रूखहरूको पात झर्ने समय तथा हिउँदका महिनाहरूमा बढी मात्रामा देखा पर्ने गर्दछ। धेरै मानिसहरूले औषधि प्रयोग नगरी पनि यो रोगबाट छुटकारा पाउने गरेका छन्। करीब ४०% मानिसहरूमा टन्सिलाइटिसको लक्षण तीन दिनमा हराएर जान्छ र स्ट्रेप्टोकक्कस ब्याक्टेरियाका कारणले यो रोग लागेको भए पनि ८०% मानिसहरूमा यसका लक्षणहरू हराउने गरेको पाइन्छ। एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गरेर लक्षणको अवधिलाई १६ घण्टा कम गर्न सकिन्छ।
लक्षण तथा चिह्नहरू
टन्सिलाइटिसका मुख्य लक्षणहरू यस प्रकार छन्: त्यस्तै केही मानिसहरूमा निम्न लक्षणहरू पनि देखिने गरेको पाइन्छ: अचानक देखा पर्ने अक्युट टन्सिलाइटिस भएको बेलामा टन्सिल रातो हुन्छ र त्यसमा स्पष्ट देखिने पिपका सेता गिर्खाहरू वा धर्साहरू देखा पर्छन्। टन्सिलाइटिस पटकपटक दोहोरिएर आउने मध्ये करीब १० प्रतिशत मानिसहरूमा टन्सिलमा कडा गिर्खा देखिने समस्या (टन्सिलोलिथ्स) हुने गरेको पाइन्छ।
रोग लाग्ने कारणहरू
यो रोग मुख्यतया भाइरसहरूका कारणले लाग्ने गर्दछ। विशेष गरी एडेनोभाइरस, राइनोभाइरस, इन्फ्लुएन्जा, कोरोनाभाइरस र रेस्पिरेटरी सिन्साइटलभाइरसका कारणले टन्सिलाइटिस हुन्छ भने कहिलेकाहीँ इप्स्टेन-बरभाइरस, हर्पेस सिम्प्लेक्सभाइरस, साइटोमेगालोभाइरस वा एचआइभीका कारणले पनि यो समस्या देखिने गरेको पाइन्छ।       त्यस्तै करीब १ देखि १०% टन्सिलाइटिस इप्स्टेन-बरभाइरस कारणले लाग्ने गर्दछ। टन्सिलाइटिसको दोस्रो मुख्य कारण ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमण पनि हो।   ब्याक्टेरियाको सङ्क्रमणबाट हुने टन्सिलाइटिस प्राय भाइरल टन्सिलाइटिस लागेका मानिसमा देखिने गरेको पाइन्छ। खास गरी स्ट्रेप थ्रोअट लगाउने ब्याक्टेरिया ग्रुप ए बिटा-हेमोलाइटिक स्ट्रेप्टोकक्कस (जिएबिएचएस)का कारणले टन्सिलाइटिस हुने गर्दछ। कहिलेकाहीँ स्टाफाइलोकक्कस अरिअस(मेथिसिलिनको प्रतिरोध क्षमता भएको प्रजाति वा एमआरएसएसमेत), स्ट्रेप्टोकक्कस निमोनाई, माइकोप्लाज्मा निमोनाइ, बर्डेटेला पर्ट्युसिस, फ्युजोब्याक्टेरियमका केही प्रजातिहरू, कोरिनेब्याक्टेरियम डिफ्थेरी, ट्रेपोनेमा प्यालिडम तथा निसेरिया गनोरी जस्ता ब्याक्टेरियाहरूका कारणले पनि टन्सिलाइटिस हुने गरेको पाइन्छ।
टन्सिलाइटिस रोग लागेको बेलामा अकस्मात सुन्निने प्रक्रियामा एनारोबिक ब्याक्टेरिया सम्लग्न रहने गरेको तथ्यलाई चिकित्सा विज्ञानका विभिन्न अध्ययनहरूले पुष्टी गरेको पाइन्छ।
सामान्य परिस्थितिमा जब ब्याक्टेरिया तथा भाइरसहरू नाक तथा मुख हुँदै हाम्रो शरीरमा प्रवेस गर्छन्, तिनीहरूलाई टन्सिलले रोकेर राख्छ।  टन्सिलमा हुने प्रतिरोध प्रणाली अन्तर्गतका सेता रक्तकोषिकाहरूले फस्फोलाइपेज ए टू नामको साइटोकाइन निकालेर ब्याक्टेरिया र भाइरसहरूलाई मार्छ। जसका कारणले टन्सिल सुन्निएर तातो तथा रातो हुन्छ र ज्वरो पनि आउन सक्छ।  यो रोग लागेको बेलामा टन्सिलमा मात्र नभएर घाँटी तथा आसपासका भागहरूमा पनि सङ्क्रमण हुने गरेको पाइन्छ। कहिलेकाहीँ स्पाइरोचिता तथा ट्रेपोनेमा प्रजातिका ब्याक्टेरियाका कारण पनि टन्सिलाइटिस हुने गरेको पाइन्छ। यस्तो अवस्थालाई भिन्सेन्टस एन्जाइना वा प्लाउट-भिन्सेन्टस एन्जाइना भन्ने गरिन्छ।
बारा (खाना)
बारा मास वा मुगीको दालबाट बनाइने रोटी हो। बारालाई तेलमा फ्राई गरेर बनाइन्छ । यसलाई वोह भनेर नेवारी समुदायमा चिनिने गर्दछ। परम्परागत रूपमा बारा सिलौटामा पिसेको मासको वा मुगीको दालबाट बनाइने गरिन्थ्यो। नेवारी समुदायमा बाराको ठूलो महत्त्व रहेको छ भने पूजा देखि भोज भतेरहरूमा यसको प्रयोग हुने गर्दछ। विजया दशमीको हरेक दिन मासु विनाको बारा तयार गरेको बिहान नभेद्याको रूपमा भगवानलाई चढाउने गरिन्छ।
गाउँ कार्यपालिका
गाउँ कार्यपालिकामा एकजना अध्यक्ष, एक उपाध्यक्ष, गाउँपालिकाका प्रत्येक वडाका वडाध्यक्षहरू गाउँसभालाई आफू मध्येबाट निर्वाचित गरेको ४ जना महिला सदस्यहरू र दलित वा अल्पसङ्ख्यक समुदायबाट गाउँसभाले निर्वाचित गरेको २ जना सदस्यहरू मिलेर गाउँ कार्यपालिका बन्छ ।
श्री इन्भेष्टमेण्ट एण्ड फाइनान्स कम्पनी लिमिटेड
श्री इन्भेष्टमेण्ट एण्ड फाइनान्स कम्पनी लिमिटेड नेपाल राष्ट्र बैङ्कको वर्गिकरण अनुसार "ग वर्ग"मा पर्ने एक बैक हो।यो वित्त कम्पनी हो।
विसं २०६८ को भूकम्प
विसं २०६८ अशोज १गते साँझ ६:२५ बजे नेपालको ताप्लेजुङ र भारतको सिक्किम सीमामा अवस्थित कञ्चनजङ्घा हिमाल क्षेत्रलाई केन्द्र विन्दू बनाएर ६.९ रेक्टर स्केलको भूकम्प नेपाल भारत भूटान बङ्गलादेश चीन लगायतका देशमा समेत महसुस गरिएको थियो ।
जखेरा ताल
जखेरा ताल प्रदेश नं. ५ को दाङ जिल्लाको लमही नगरपालिका अन्तर्गत पर्ने एउटा ताल र रमणीय स्थल हो। देउखुरी उपत्यकाको मध्य-उत्तरी भागमा अवस्थित यो ताल कर्णाली प्रदेश, सुदूरपश्चिम प्रदेश र गण्डकी प्रदेशबाट घुम्न आउने आन्तरिक पर्यटकबीच लोकप्रिय गन्तव्यको रूपमा रहेको छ। यो ताल दाङ जिल्लाको एक प्रमुख पर्यटकीय स्थल हो। यस ताल भित्र र बाहिर गरी जम्मा चार वटा मन्दिर निर्माण गरिएको छ। यहाँ घुम्न आउने पर्यटकमाझ वनभोज क्षेत्रको लागि लोकप्रिय रहेको यस ताल क्षेत्रमा माघी (माघे सङ्क्रान्ति) र शिवरात्रीमा भब्य मेला समेत लाग्ने गर्दछ। प्रायः वर्षैभरी नै चहलपहल रहने यस ठाउँमा दशैं र तिहार सकेपछिको २-३ महिनासम्म विशेष भिडभाड हुने गर्दछ। थारू समुदायको बाहुल्यता रहेकोले यस क्षेत्रमा माघी पर्वमा मेला लाग्ने गरेको छ। साथै शिवरात्रीमा यहाँ भजनकृतन पुजापाठ र मेला लाग्ने गरेको छ।
नामाकरण र इतिहास
स्थानीय थारू समुदायमा बोलिने प्रमुख भाषा थारू हो। जहाँ आकाशबाट परेको पानी जम्मा हुने गर्दछ तेसैलाई नै थारू भाषामा जखेरा भन्ने गरिन्छ।
भौगोलिक अवस्थिती
जखेरा ताल देउखुरी उपत्यकाको मध्य उत्तरी भागमा चुरे पहाडको फेदीमा अवस्थित छ। यस तालको उत्तर र पश्चिममा जंगलले घेरिएको छ। यो ताल महेन्द्र राजमार्ग देखि १.४ कि.मि को दुरिमा उत्तर तर्फ अवस्थित छ र लमही बजार देखि ५ कि मि पूर्व पर्छ।
पिठो
पिठो, अन्नका दानालाई पीसेर प्राप्त गरिने एक पाउडर वा चुर्ण हो । यो रोटी बनाउने काममा आउँछ, राटी धेरै सभ्यताहरूमा एक मुख्य भोजन हो । इतिहासमा विभिन्न समयमा पिठोलाई पर्याप्त आपूर्ति एक प्रमुख आर्थिक र राजनीतिक मुद्दा रहेको छ । गहुँको पिठो उत्तर भारत, यूरोप र उत्तर अमेरिकाको संस्कृतिमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण खाद्य पदार्थहरूमध्येको एक हो । पिठो धेरै प्रकारका रोटी, डबल रोटी (ब्रेड) र अधिकांश यूरोपीय शैलिहरूका ब्रेड र पेस्ट्री बनाउने प्रमुख संघटक हो । मकैको पीठो प्राचीन कालदेखि ल्याटिन अमेरिकी भोजनको एक मुख्य अङ्ग हो।
पिठोमा ठूलो अनुपातमा मण्ड उपस्थित हुन्छ जो कि एक जटिल कार्बोहाइड्रेट हो र जसलाई पोलीसैक्राइड पनि भन्दछन्। पिठोला बनाउनको लागि अन्नलाई जाँतामा पिंधिन्छ। यो जाँतो सामान्य घरेलू ढुङ्गाको जाँतोदेखि लिएर हावाको जाँतो, पानीको जाँतो (घट्ट) वा बिजलीको चक्की पनि हुन सक्छ । पिठोलाई प्रयोग गर्न अघि चाल्नाले चालिन्छ, जसद्वारा यसमा उपस्थित भूस वा किर्कौंला यसबाट अलग हुन्छन् ।
छाता
छाता एउटा साधन हो जसको घाम तथा पानीबाट शरिर रक्षा गर्नकोलागि प्रयोग गरिन्छ।
जाई
जाई एउटा फूलको प्रजाति हो। यो फूल नेपालको प्रसिद्ध फूल हो।
बैहेडाबेला
बैहेडाबेला नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको जनकपुर अञ्चल, धनुषा जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति थियो। वि.सं .२०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७४४ स्थानीय तह लागू गर्दा गाविस विघटन गरिएको थियो।
हिमाली सुँगुरेमुसो
हिमाली सुँगुरेमुसो नेपाल, चीन, भारत तथा भुटानमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
जङ्गली अदुवा
जङ्गली अदुवा अदुवाको प्रजातिमा पर्ने वनस्पति हो। यो सामान्यतया थाइल्याण्डमा पाइने गर्छ। यसलाई थाई भाषामा 'प्लाई' (ไพล) भनिन्छ।
गोदावरी फूल
गोदावरी (अँग्रेजी नाउँ: mums or chrysanths ) एउटा फूलको प्रजाति हो। यो फूल नेपालको प्रसिद्ध फूल हो।
विशेष गरी असोज-कार्तिक महिनामा यो पूर्ण रूपमा फुल्छ। जापानको राष्ट्रिय फूल गोदावरी विश्वभरि सजावटका र पुष्पविन्यासका लागि प्रख्यात छ। घर घर मै सजिलै फुलाउन सकिने यो फूलको सजावट करिब एक हप्तासम्म ताजा रहन्छ।गमला अथवा जमिनमा रोप्न सकिने यो फूल लागि पानीको निकास राम्रो हुनुपर्छ। रोपेको १ महिनाभित्रै फूल दिन थाल्ने यसको बोटलाई दह्रो खालको झिक्राको समर्थन दिनु राम्रो हुन्छ। धेरै फूल फुलाउन कोपिला टिप्नु हुँदैन भने ठूलो फूल फुलाउनु छ भने कोपिला टिप्नुपर्छ। यसको फूललाई रात्रि कीराले असर गर्न सक्छ। यसको बोट ३ फिटसम्म अग्लो हुन्छ। यसका लागि गोबर मल उपयुक्त हुन्छ। चीनमा यसको ६ हजार ५ सय, जापानमा १९ हजार तथा नेपालमा २ सय प्रजाति पाइन्छन्।
वर्गीकरण
गोदावरी फूलको आकार र स्वोरूपलाई हेरेर यसलाई १३ वटा विभिन्न बर्गमा बिभाजन गरिएको पाईन्छ| यी मध्ये एकसरो, एनिमोन, पम्पन, डेकोरेटीभ, इन्कभर, रिफेक्स, स्पाइडर र मिनीयचर आदि मुख्य हुन्| गमला सजावटमा इन्कभर, रिफेक्स, स्पाइडर र मिनीयचरप्रयोग गरिन्छ| नेपालमा हाल प्रचलित विकसित प्रजाति मध्ये इन्कभर र इन्टरमिडीयट वर्गमा स्नोबल, सोनार बंगला, विलियम टर्नर, रोयल पर्पल आदि छन्| स्पाइडर फ्रस्ती हिवस्की, एलोनाइट आदि छन् भने मिनीयचरमा थाउजेण्ड ब्लुमिंग, अजय, बिवल साहनी आदि छन्|
प्रस्तुतिकरण
प्रस्तुतिकरण (Presentation) भन्नाले दर्शक समक्ष कुनै विषयको सम्बन्धमा जानकारीको प्रवाह गर्ने प्रक्रियालाई बुझिन्छ । यसमा सामान्यतया प्रर्दशन, पृष्ठभूमि, व्याख्यान वा भाषण मार्फत दर्शकहरूलाई जानकारी प्रदान गर्ने उद्देश्य लिएर गर्ने गरिन्छ । प्रस्तुतिकरण विभिन्न माध्यमहरूबाट दिन सकिन्छ तर हाल प्रविधिको विकाससँग सँगै विभिन्न सफ्टवेयरहरू प्रस्तुतिकरण सम्बन्धि कार्यहरूलाई सरल तथा सहज भएको छ । प्रस्तुतिकरणलाई राम्रो तथा सजिलो बनाउनको लागि चित्र, विभिन्न मिडिया फाइलहरूको प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
कुडारी
कुडारी जुम्ला जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
पञ्चरत्न
पाँच रत्नहरुको समूहलाई पञ्चरत्न भनिन्छ यस अन्तर्गत मुगा, निलम, पुष्पराज, मोती, हिरा पर्दछ। यसलाई छोकरीमा "मुनिपुमोही मु= मुगा नी= निलम पु= पुष्पराज मो= मोती ही= हिरा" भनेर सम्झन सकिन्छ।
रेट्बा ताल
रेट्बा ताल वा गुलाबी (रोज) सेनेगलको राजधानी डकार उत्तर पूर्वमा पर्ने केप भर्ट पेनिसुलामा अवस्थित गुलाबी रंगको पानी भएको ताल हो ।
खलङ्गा, सल्यान
खलङ्गा नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकासक्षेत्रको राप्ती अञ्चलको सल्यान जिल्लामा पर्ने एक गाँउ विकास समिति हो।
खुम्बु हिमनदी
खुम्बू हिमनदी नेपालको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा सगरमाथा र लोत्से नुप्त्से हिमालको बीचमा अवस्थित छ। यो 4900 m उचाईमा सुरू हुन्छ र 7600 m उचाईमा टुंगिन्छ। यो विश्वकै सबैभन्दा उचाईमा अवस्थित हिमनदी हो। हिमनदीको मुहान Western Cwm सगरमाथाको नजिकपर्दछ।
महालक्ष्मी फाइनान्स लिमिटेड
महालक्ष्मी फाइनान्स लिमिटेड नेपाल राष्ट्र बैङ्कको वर्गिकरण अनुसार "ग वर्ग"मा पर्ने एक बैक हो।यो वित्त कम्पनी हो।
अरुन्धति भट्टाचार्य
यो भन्दा पहिले उनी बैङ्कको मैनेजिङ डायरेक्टर सह चिफ फाईनैंन्शियल आफिसर थिइन् । उनको अतिरिक्त बैङ्कको अन्य तिन मैनेजिङ डायरेक्टर हेमन्त कान्ट्रैक्टर, ए कृष्णकुमार र एस विश्वनाथन पनि यस पदको लागि उम्मीदवार थिए । भारतीय रिजर्व बैङ्क को गभर्नर रघुराम राजन को अध्यक्षतामा बनेको चयन समितिले अंततः अरुन्धतिलाई चयन गरे । ,
वेश्यावृत्ति
आर्थिक लाभको लागि अन्य पुरुषसँग यौन सम्बन्ध राख्नु वा कुनै यौन सेवा प्रदान गर्नुलाई वेश्यावृत्ति वा देहव्यापार भनिन्छ। यसरी वेश्यावृत्ति गर्ने महिलालाई वेश्या वा यौनकर्मी भनिन्छ, भने सेवा लिनेलाई विभिन्न नामले चिनिन्छ। वेश्यावृत्ति यौन व्यापारको एउटा अंश हो। वेश्यावृत्ति सम्बन्धि कानुन पनि राष्ट्र अनुसार फरक फरक रहेको पाइन्छ। कहि कहि वेश्यावृत्तिलाई "विश्वको सबैभन्दा पुरानो पेशा"को रूपमा लिएको पाइन्छ।
मेन्डी काप्रिस्तो
बाल्यकाल र व्यक्तिगत जीवन
काप्रिस्तोको जन्म २१ मार्च १९९० मा जर्मनीको मानहाइममा भएको थियो। उनी पश्चिम जर्मनीको ब्युस्तादमा हुर्किएकी थिइन्। उनकी आमा पेशाले एक सचिव थिइन् भने उनका बुबा इटालीयाली मूलका एक व्यापार प्रतिनिधि थिए। काप्रिस्तोका एक दाजु छन् जसको जन्म सन् १९८६ मा भएको थियो। उनका बाबुआमा उनी किशोरावस्थामा प्रवेश गर्ने बेलामा छुट्टिएका थिए। उनले सानो उमेर देखिनै खेलकुद, नृत्य र पियानो बजाउनका लागि कक्षा लिएकी थिइन् र उनले पढ्दा पढ्दै उक्त शोकलाई एक व्यवसायी ढङ्गमा ढाल्नका लागि विद्यालय छोडिकी थिइन्। उनी इसाई परिवारमा जन्मिएकी हुनाले उनले सानो उमेर देखिनै त्यस क्षेत्रको सङ्गीत गाउन मन पराउँथिन्।
सन् २००१-२००५: किडि कन्टेस्ट
काप्रिस्तो ४ वर्षको उमेरमै गाउन र नृत्य गर्न थालेकी थिइन्। सन् २००१ मा, काप्रिस्तोका सङ्गीत शिक्षकले उनलाई अस्ट्रियामा भएको किडि कन्टेस्टका लागि प्रवेश गराएका थिए। उक्त प्रतियोगिताको उपाधि उनले आफ्नो गीत "Ich wünsche mir einen Bankomat" मार्फत हात पार्न सफल भएकी थिइन् भने उक्त गीत लगत्तै किडि कस्टेस्ट संस्करण ७ (सन् २००१) को शीर्ष स्थानको गीत बन्न सफल भएको थियो। त्यसपछि उनी ताबालुगा तिभी नामक कार्यक्रममा देखा परेकी थिइन् र उनले सन् २००२ को संस्करणको किडि कस्टेस्टको गीति सङ्गालोका लागि मास्कितो नामक गीतलाई कैद गराएकी थिइन्। यो गीत अस्ट्रियामा शीर्ष स्थानमा आएको थियो। त्यसपछि उनी अस्ट्रियाको प्रसारक ओआरएफद्वारा बालबालिकाहरूका लागि निर्माण गरिएको दूरदर्शन शृङ्खला ग्लुबसाउगामा देखा परेकी थिइन्।
सन् २००६-२०१०: मनरोस
सन् २००६ मा, काप्रिस्तोले जर्मनेली वास्तविक दूरदर्शन शृङ्खला पपस्टार्समा भाग लिने निर्णय लिएकी थिइन्। प्रतियोगिताको फाइलनमा, दर्शकहरूले काप्रिस्तोलाई दूरभाष मत प्रक्रियाका आधारमा युवती समूह मनरोसको सदस्य बन्नका लागि छनोट गरेका थिए। सोही कार्यक्रमबाट सिन्ना गिमुअ र बाहार किजिलका साथ मनरोसको स्थापना भएको थियो जसमा उनी प्रमुख गायिका थिइन्। प्रतियोगिताबाटै उक्त समूह चर्चामा आएको थियो। समूहले आफ्नो पहिलो एकल प्रस्तुत सेमको सार्वजनिक गरेको थियो जुन जर्मनेली एकल चार्टको शीर्ष स्थानमा पुगेको थियो भने उक्त गीतको युरोप भरि यसका २,००,००० भन्दा बढी प्रतिलिपीहरू बिक्री भएका थिए र त्यस वर्षको राम्रो बिक्री गर्न सफल एकल गीतको रूपमा पनि परिचित बनेको थियो। समूहले डिसेम्बर २००६ मा आफ्नो पहिलो गीति सङ्गालो टेम्प्टेसन जारी गरेको थियो जुन जर्मनेली चार्टको शीर्ष स्थानमा उक्लन सफल भएको थियो र मिडिया कन्ट्रोल चार्ट्सले यसलाई दुई पटक प्लेटिनम प्रमाणित गरेको थियो। सन् २००६ पछि, समूहले टेम्प्टेसन, स्ट्रिक्लि फिजिकल, आइ एम, लेडी लाइक लगायतका चार गीति सङ्गालोहरू जारी गरेको थियो। उनीहरूको चौथो गीति सङ्गालो शीर्ष १० मा चार्टमा प्रवेश गरेको थियो। उनीहरूको एकल सेम र हट समर शीर्ष स्थानमा कायम रहेको थियो। कुल रूपमा, समूहले एघार एकल जारी गरेको थियो जुन एघार मध्ये सात जर्मनेली चार्टमा शीर्ष १० मा पुगेको थियो। सन् २००८ मा, उनीहरूले आफ्नो पहिलो पुरस्कार हट समरको साथ सर्वश्रेष्ठ एकलको लागि प्राप्त गरेका थिए भने सन् २००९ मा सर्वश्रेष्ठ साङ्गीतिक समूहको तर्फबाट उनीहरूले पुरस्कार जितेका थिए। सन् २००७ मा, जर्मनेली पत्रिका एफएमएचले विश्व १०० कामुक महिलाहरूको श्रेणीमा उनलाई दशौँ स्थानमा राखेको थियो। जुन २०१० मा उनी एफएचएम पत्रिकाको जर्मनेली संस्करणको आवरणमा चित्रित गरिएको थियो।
२५ नोभेम्बर २०१० मा, मनरोसले आफुहरू छुट्टिई एकल गायिकाको रूपमा काम गर्न चाहेको घोषणा गरेका थिए। दूरदर्शनमा मनरोसको रूपमा उनीहरूको उपस्थिति २७ फेब्रुअरी २०११ अस्ट्रिया नेक्स्ट टप मोडलमा भएको थियो जसमा उनीहरूले आफ्नो एकल लाइक अ लेडी प्रस्तुत गरेका थिए।
सन् २०११- हाल (एकल गायिकाको रूपमा)
सन् २०११ मा मनरोस नामक साङ्गीतिक समूहको विघटन भए पछि, काप्रिस्तोले भविष्यमा कुनै एक एकल परियोजनाहरूमा काम गर्ने घोषण गरेकी थिइन्।  उनी कस्मेटिक ब्रान्ड बि यु को महत्त्वपूर्ण योगदानकर्ता भएकी थिइन् र उक्त कस्मेटिक ब्रान्डको एक व्यापार मेलामा उनीहरूको योजनाबद्ध एकल साङ्गीतिक सङ्गालोबाट ओभररेट र बी यु लगायतका गीतहरू प्रस्तुत गरेकी थिइन्। पिटर मफेसँगको सहकर्यमा उनले "Die Zeit hält nur in Träumen an" नामक गीत कैद गरेकी थिइन् जुन वेतन दास नामक कार्यक्रममा प्रस्तुत गरिएको थियो। अक्टोबर २०१२ मा, काप्रिस्तो पिटर मफेसँग ताबालुगा भ्रमणमा गएकी थिइन्। पिटर मफेसँगको एकल गीत जर्मनेली चार्टको ८६ अौँ स्थानमा आएको थियो।
मार्च २०१२ मा, मेन्डीले आफ्नो " द वे आई लाइक इट" नामक पहिलो एकल गीतको घोषण गरेकी थिइन् जसलाई लेखन र निर्माण डेभिड जोस्टले गरेका थिए जसलाई १३ अप्रिलमा सार्वजनिक गरिएको थियो। उनको पहिलो गिती सङ्गालोको नाम ग्रेस राखिएको थियो। यसले जर्मनेली चार्टमा ८ अौँ स्थान प्राप्त गरेको थियो भने यसलाई संयुक्त अधिराज्यमा पनि सार्वजनिक गरिएको थियो।उक्त गिती सङ्गालो २७ अप्रिल मा नयाँ रेकर्ड लेबल इएमआई र स्टारवाच इन्टरटेन्मेन्टबाट जारी गरिएको थियो। उनको दोस्रो एकल क्लोजरलाई रोबिन ग्रुबर्त र मार्टिन टिङभलले संयुक्त रूपमा लेखेका थिए।
१४ मार्च २०१२ मा, उनले व्यवसायीक नर्तक स्तेफानो तेर्राजिनोसँग नृत्य कार्यक्रम लेट्स डान्सको जर्मनेली संस्करणमा नृत्य प्रस्तुत गरेकी थिइन्।
सन् २०१६ मा, उनले आफ्नो नाम ग्रेस काप्रिस्तोमा परिवर्तन गरी वान वुमन आर्मी नामक गीत जारी गरेकी थिइन् जसलाई अमेरिकी गीतकारहरूले लेखेका थिए। उक्त गीतले मध्यम सफलता हासिल गर्न सफल भएको थियो। उनले २८ अक्टोबर २०१६ मा, इटालीयाली गायक मार्को मेङ्गोनीसँग "Ricorderai l'Amore" नामक गीत जारी गरेकी थिइन्। डिसेम्बर २०१६ मा, उनी हेनेन फिस्चर सोमा देखा परेकी थिइन्। अक्टोबर २०१७ मा उनले एक साङ्गीतिक कार्यक्रममा सहभागीता जनाएकी थिइन्।
अक्टोबर २०१८ मा, उनले आफ्नो नाम मेन्डी काप्रिस्तोमै कायम गरी गाषक लारसितोसँग सि एस आमोर नामक गीत जारी गरेकी थिइन्। फेब्रुअरी २०२० मा, उनी सत्रुम दे लिबमा निर्णायकको भूमिकामा देखा परेकी थिइन्।
सामाजिक संलग्नता
सन् २००७ मा काप्रिस्तो हिंसाको विरुद्धमा आयोजना गरिएको रात्रिकालिन साङ्गीतिक कार्यक्रम "Schau nicht weg!"मा देखा परेकी थिइन्। उक्त हिंसा विरोधि कार्यक्रम ब्राभो नामक पत्रिकाद्वारा सञ्चालित एक अभियान हो। यस कार्यक्रमको उद्देश युवा युवतीहरूलाई सामाजिक रूपमा द्वन्द्व वा बदमाशी जस्ता समस्यहरूसँग जुध्नु हो। सन् २००८ मा काप्रिस्तो बालबालिकाहरूका लागि सङ्घीय कोषको राजदूत बनेकी थिइन्। यसको लागि, फेसन बनावटकर्ताहरूले वातावरणलाई अनुकूलित पार्नका लागि दिगो सामग्रीहरूको साथ विशेष किसिमका पोशाकहरू बनाएका थिए। यसका अतिरिक्त, उनी सन् २०११ यता पूर्वी अफ्रिकामा रहेका भोकमरीका पीडितहरूलाई जर्मनीको राहतमा संलग्न भएकी थिइन्। सन् २०१७ देखि उनी बालबालिका र किशोर किशोरीहरूलाई कुलतमा फस्नबाट जोगाउनका लागि एक कार्यक्रममा संलग्न भएकी थिइन्।
महात्मा गान्धी
मोहनदास करमचन्द गान्धी (जन्म: २ अक्टोबर १८६९ - ३० जनवरी १९४८) भारत तथा भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका एक प्रमुख राजनीतिक तथा आध्यात्मिक नेता थिए। उनी विश्वका महापुरूषहरू मध्ये गनिन्छन्। बेलायती सरकारको उपनिवेशका रूपमा रहेका दक्षिण अफ्रीकाको रङ्गभेद अन्त्य गर्न तथा भारतलाई स्वतन्त्र गराउन यिनको ठूलो योगदान रहेको थियो। अहिंसावादी नेता महात्मा गान्धीको सम्मानमा उनको जन्मदिवस २ अक्टोबरलाई संयुक्त राष्ट्रले विश्व अहिंसा दिवसको रूपमा मनाउने गर्दछ। उनी सत्याग्रहका अग्रणी नेता थिए जसको अवधारणालाई अहिंसात्मक आन्दोलन भनिएको छ। उनलाई मानिसहरू महात्मा गान्धीको नामले चिन्दछन् जुन नाम उनलाई विश्वकवि साहित्यकार रवीन्द्रनाथ ठाकुरले दिएका थिए। जसको संस्कृत भाषामा महात्मा अथवा 'महान आत्मा' एक सम्मान सूचक शब्द हो। उनलाई सबैभन्दा पहिले रवीन्द्रनाथ ठाकुरले महात्मा भनि सम्वोधित गरेका थिए। महात्मा गान्धीलाई भारतमा बापू नामले पनि चिनिन्छ गुजराती भाषामा (બાપુ) बापू को अर्थ पिता हुन्छ। उनलाई सरकारी रूपमा भारतको राष्ट्रपिताको सम्मान दिइएको छ र २ अक्टोबरको दिन अथवा उनको जन्म दिनमा भारतमा बिदा दिइन्छ। यो दिन गान्धी जयन्तीको रूपमा मनाइन्छ र संसारभरी यस दिनलाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवसको रूपमा मनाइन्छ। सन् १९१५ मा भारत फिर्तीपछि उनले किसानहरू, कृषि मजदुरहरू, सहरी श्रमिकहरूलाई अत्यधिक भूमिका र भेदभाव विरूद्ध आवाज उठाउन एकजुट गरेका थिए। सन् १९२१ मा भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको बागडोर सम्हालेपछि गान्धीले देशभर गरीबीबाट राहत दिलाउने, महिलाका अधिकारहरूको विस्तार, धार्मिक तथा जातीय एकताको निर्माण, आत्म-निर्भरताको लागि छूवाछूतको अन्त्य आदिको लागि धेरै आन्दोलन चलाएका थिए। गान्धीले बेलायत सरकारद्वारा भारतीयहरू माथि लगाइएको नुन करको विरोधमा सन् १९३० मा नुन सत्याग्रह र त्यसपछि सन् १९४२ मा भारत छोड आन्दोलन सुरुवात गरेर भारतीयहरूको नेतृत्व गरी लोकप्रियता प्राप्त गरेका थिए। उनले दक्षिण अफ्रिका र भारतमा विभिन्न समयमा कयौँ वर्षसम्म कारागारमा बस्नुपरेको थियो। गान्धीले सबै परिस्थितिहरूमा अहिंसा र सत्यको पालन गरे र सबैलाई यसको पालन गर्नको लागि उत्साहित पनि गरेका थिए। उनले साबरमती आश्रमको आत्म-निर्भरता आवासीय समुदायमा आफ्नो जीवनको धेरै समय व्यतित गर्दै परम्परागत भारतीय धोती र सूतबाट बनेको गम्छा लगाए जसलाई उनी स्वयंले चर्खामा सूत काटेर हातैले बनाएका थिए।
कालीगण्डकी खोंच
कालीगण्डकी खोंच नेपालको मध्यपश्चिमी हिमाली क्षेत्रमा कालीगण्डकी नदीले बनाएको खोंच हो । यो खोंच विश्वकै सबभन्दा गहिरो खोंच मानिन्छ ।
महात्मा गान्धी
प्रारम्भिक तथा व्यक्तिगत जीवन
मोहनदास करमचन्द गान्धीको जन्म २ अक्टोबर १८६९मा पश्चिमी भारतको वर्तमान गुजरातमा रहेको पोरबन्दर नामक एक तटीय सहरमा भएको थियो। उनका पिता करमचन्द गान्धी हिन्दू धर्मको मोध समुदायसँग सम्बन्धित थिए र अङ्ग्रेजको अधीनस्थ भारतको काठियावाडमा एउटा सानो रियासत पोरबन्दर प्रान्तका प्रधानमन्त्री थिए। परनामी वैष्णव हिन्दू समुदायकी उनकी आमा पुतलीबाई करमचन्दकी चौथी स्वास्नी थिइन्। सन् १८८३ मेमा जब उनी १३ वर्षका थिए तब उनको विवाह १४ वर्षकी कस्तूरबा माखनजीसँग भएको थियो। जसको पहिलो नाम छोटकरीमा कस्तूरबा थियो र उनलाई मानिसहरू प्रेमले बा भन्थे चिन्दथे। सन् १८८५ गान्धी १५ वर्षको छँदा उनको पहिलो सन्तानको जन्म भएको थियो तर उक्त शिशुको केही दिन भित्रै मृत्यु भएको थियो भने उनको बुबाको पनि सोही वर्ष निधन भएको थियो। मोहनदास र कस्तूरबाको चार छोराहरू थिए। हरिलाल सन् १८८८ मा जन्मिएका थिए भने सन् १८९२ मा मणिलाल, सन् १८९७ मा रामदास र सन् १९०० मा देवदास जन्मिएका थिए। गान्धीले पोरबन्दरमा मिडिल र राजकोट माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गरेका थिए। उनले आफ्नो प्रवेशिका परीक्षा भावनगर, गुजरातको समलदास कलेजबाट गरे जहाँबाट उनलाई उत्तीर्ण गर्न साह्रै कठिनाई भएको थियो।
शिक्षा
आफ्नो १९औँ जन्मदिन आउन एक महिना अगावै ४ सेप्टेम्बर सन् १८८८ मा गान्धीले युनिभर्सिटी कलेज अफ लन्डनमा कानुन सङ्काय पढ्न र वकील बन्नको लागि इङ्ल्यान्ड, लण्डन गएका थिए। उनले शाकाहारी समाजको सदस्यता ग्रहण गर्दै उक्त संस्थाको कार्यकारी समितिको लागि चयन पनि भएका थिए। उनले जुन शाकाहारी मानिसहरूसँग भेट गरे त्यसमा केही थियोसोफिकल समाजका सदस्य थिए जसको स्थापना सन् १८७५ मा विश्व बन्धुत्वलाई प्रवल गर्नको लागि गरिएको थियो जसलाई बौद्ध तथा हिन्दू साहित्यको अध्ययनको लागि समर्पित गरिएको थियो। त्यसै संस्थाका सदस्यहरूले गान्धीलाई श्रीमद्भगवद गीता पढ्नको लागि प्रेरित गरेका थिए। हिन्दू धर्म, ईसाई धर्म, बौद्ध धर्म, इस्लाम र अन्य धर्महरूका बारेमा पढ्न सुरुमा गान्धीले विशेष रूची देखाएका थिइनन् । इङ्ल्यान्ड तथा वेल्स बार सङ्घको मागमा उनी भारत फर्किए तर मुम्बईमा वकालत गर्नमा उनलाई खासै सफलता प्राप्त भएन। त्यसै समयमा एउटा उच्च विद्यालय शिक्षकको रूपमा अस्थायी जागीर लागि अस्वीकार गरिएपछि उनले जाहेरीवालाहरूको लागि मुद्दा लेख्नका लागि राजकोटलाई नै आफ्नो स्थल बनाएका थिए।
दक्षिण अफ्रिकामा नागरिक अधिकारहरूको आन्दोलन
दक्षिण अफ्रिकामा बस्दा गान्धीले भारतीयहरू माथि हुने गरेको भेदभावको सामना गर्नुपरेको थियो। उनले आफ्नो यस यात्रामा अन्य कठिनाइहरूको सामना गरे जसमा कतिपय होटलहरू उनको लागि निषेधित गरिएको थियो। यस्ता घटनाहरू गान्धीको जीवनमा एक मोड बने र विद्यमान समाजिक अन्याय प्रति जागरूकताको कारण बने तथा समाजिक सक्रियताको व्याख्या गर्नमा मद्दत गरेको थियो। दक्षिण अफ्रिकामा पहिलो नजरमा नै भारतीयहरू माथि अन्याय देखेर गान्धीले अङ्ग्रेजी साम्राज्यको अन्तर्गत आफ्नो मानिसहरूको सम्मान तथा देशमा स्वयं आफ्नो स्थितिको लागि आवाज उठाएका थिए।
१९०६ को जुलु युद्धमा भूमिका
सन् १९०६ मा जुलु दक्षिण अफ्रिकामा नयाँ निर्वाचन कर लागु गरिएपछि त्यहाँ दुई अङ्ग्रेज अधिकारीहरूलाई मारिएका थियो जसको फलस्वरूप अङ्ग्रेजले जुलु विरूद्ध युद्ध घोषणा गरेको थियो। गान्धीले भारतीयहरूलाई भर्ती गर्नको लागि बेलायती अधिकारीहरूलाई सक्रिय रूपमा प्रेरित गरेका थिए। २१ जुलाई सन् १९०६ मा गान्धीले भारतीय जनमतमा लेखे कि २३ भारतीय निवासीहरूको विरूद्ध चलाइएको अपरेशनको सम्बन्धमा प्रयोगद्वारा नेटाल सरकारको भनाइमा एक कोरको गठन गरिएको छ। गान्धीको विचारमा सन् १९०६ को मस्यौदा अध्यादेश भारतीयहरूको स्थितिमा कुनै निवासीको निम्नस्तरको सामान ल्याउने जस्ता थिए। यसकारण उनले सत्याग्रहको तर्ज माथि काफिर (जातीय कलङ्क)को उदाहरण दिँदै भारतीयहरूबाट अध्यादेशको विरोध गर्नको लागि आग्रह गरेका थिए।
चम्पारण र खेडा
सन् १९१५ मा गान्धी दक्षिण अफ्रिकाबाट भारत फर्किएका थिए। उनले भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको अधिवेशनहरूमा आफ्नो विचार व्यक्त गरेका थिए। गान्धीको पहिलो ठूलो उपलब्धि सन् १९१८ मा चम्पारन र खेडा सत्याग्रह आन्दोलनबाट प्राप्त भएको थियो। यद्यपि आफ्नो निर्वाहको लागि जरूरी खाद्यबालीको अतिरिक्त नालिनी नगद पैसा दिने खाद्यबालीको खेती आन्दोलन पनि महत्त्वपूर्ण रहेको थियो। जमिन्दारहरू (अधिकांश अङ्ग्रेज)को शक्तिबाट दमन भएका भारतीयहरूलाई नाम मात्रको भरपाई भत्ता दिएका थिए जसबाट उनीहरू अत्याधिक गरीबीबाट घेरिँदै गएका थिए। गाउँहरू नराम्रोसँग फोहोर र स्वास्थ्य सम्बन्धि समस्या र रक्सी, अस्पृश्यता र पर्दाबाट जकडिएका थिए। गान्धीले त्यहाँ एउटा आश्रम बनाए जहाँ उनले आफ्नो धेरै समर्थकहरू र नयाँ स्वेच्छिक कार्यकर्ताहरूलाई सङ्गठित गरेका थिए। उनले गाउँहरूमा एउटा विस्तृत अध्ययन र सर्वेक्षण गर्दै प्राणीहरू माथि भएको अत्याचारको भयानक काण्डहरूको लेखाजोखा राखेका थिए। ग्रामीण भेगमा उनले आम जनमानसमा आफूप्रतिको विश्वास जित्दै उनले गाउँहरूको सफाई अभियान आरम्भ गरे जस अन्तर्गत विद्यालय र अस्पताल बनाइयो र उपयुक्त वर्णित धेरै वटा समाजिक खराबीहरू समाप्त गर्नको लागि ग्रामीण नेतृत्वलाई प्रेरित गरेको थियो तर उनलाई अशान्ति फैलाएको भनी प्रहरीले गिरफ्तार गरे र उनलाई उक्त क्षेत्र छोड्नको लागि आदेश जारी गरिएको थियो। कारागार, प्रहरी चौकी तथा अदालतहरू बाहिर सभा तथा जुलुसहरू निकालेर गान्धीलाई बिना शर्त रिहा गर्न उनका समर्थकहरूले माग गरेका थिए। गान्धीले जमीन्दारहरूको विरुद्ध विरोध प्रदर्शन र हडतालहरूकोको नेतृत्व गरे जसले अङ्ग्रेजी सरकारको मार्गदर्शनमा त्यस क्षेत्रको गरीब किसानहरूको धेरै क्षतिपूर्ति स्वीकार गर्न तथा खेती माथि नियन्त्रण, राजस्वमा बढोत्तरीलाई रद्द गर्न तथा यसलाई सङ्ग्रहित गर्न एक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। यस सङ्घर्षको क्रममा नै गान्धीलाई जनताले बापू पिता र महात्मा (महान आत्मा)को नामले सम्बोधित गरेका थिए। खेडामा सरदार पटेलले अङ्ग्रेजसँग विचार विमर्शको लागि किसानहरूको नेतृत्व गरे जसमा अङ्ग्रेजले राजस्व संग्रहणबाट मुक्ति दिएर सबै कैदीहरूलाई रिहा गरेका थिए। यसको परिणामस्वरूप गान्धीको ख्याति पुरै देश भरमा फैलिएको थियो।
असहयोग आन्दोलन
गान्धीले असहयोग, अहिंसा तथा शान्तिपूर्ण प्रतिकारलाई अङ्ग्रेज विरुद्ध शस्त्रको रूपमा उपयोग गरेका थिए। पञ्जाबमा अङ्ग्रेजी फौजद्वारा भारतीयहरू माथि जलियांवाला बाग नरसंहार गरेका कारण देशलाई ठूलो आघात पुगेको थियो। उनले पार्टीको प्रारम्भिक विरोधपछि दङ्गाको भर्त्सना गरेका थिए।
सन् १९२१ डिसेम्बरमा गान्धीलाई भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको कार्यकारी अधिकारी नियुक्त गरिएका थिए। उनको नेतृत्वमा काङ्ग्रेसको स्वराजको नाममा एउटा नयाँ उद्देश्यसँग सङ्गठित गरिएको पार्टीमा साङ्केतिक सदस्यता शुल्क भुक्तान गरी सबैको लागि खुला थियो। गान्धीले आफ्नो अहिंसात्मक मञ्चको स्वदेशी आन्दोलनमा सामेल गर्नको लागि विस्तार गरे जसमा विदेशी वस्तुहरू विशेष गरी अङ्ग्रेजी वस्तुहरूको बहिष्कार गर्नु थियो। यसप्रकारको आन्दोलन बाहेक गान्धीजीले बेलायतको शैक्षिक संस्थाहरू तथा अदालतहरूको बहिष्कार र सरकारी नोकरीहरू छोडन तथा सरकारबाट प्राप्त तक्मा र सम्मान फिर्ता गर्न पनि अनुरोध गरेका थिए।
असहयोग आन्दोलनलाई त्यस समयमा गजबको सफलता मिल्यो जसबाट समाजको सबै बर्गका जनतामा जोश र सहभागिता बढेको थियो। यो आन्दोलन जुन प्रकार उत्कर्षमा पुग्यो त्यसै प्रकार सन् १९२२ फेब्रुअरीको चोरी-चोरा, उत्तर प्रदेशमा भयानक कलङ्कको रूपमा अन्त्य भएको थियो। यस आन्दोलनद्वारा हिंसाको स्वरूप लिनसक्ने कुरालाई ध्यानमा राखी गान्धीले व्यापक असहयोग आन्दोलनलाई फिर्ताले लिने घोषणा गरेका थिए। गान्धीमाथि राजद्रोहको मुद्दा चलाएर सन् १९२२ मार्च १० मा गिरफ्तार गरी उनलाई ६ वर्ष कैदको सजाय सुनाएर कारागार पठाइएको थियो। सन् १९२२ मार्च १८ देखि उनले २ वर्ष कारागारमा बिताएका थिए। उनलाई सन् १९२४ फेब्रुअरीमा एपेन्डिसाइटिसको शल्यक्रिया गर्नका लागि रिहा गरिएको थियो।
गान्धीको कारण एक भएका भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेस उनको दुई वर्षको कारागार बसाइमा दुई दलमा विभाजित भएको थियो। जस मध्ये एक दलको नेतृत्व सदनमा पार्टीको भागीदारीको पक्ष चित्तरञ्जन दास तथा मोतीलाल नेहरूले गरे भने दोस्रो दलको नेतृत्व यसको विपरीत चल्ने चक्रवर्ती राजगोपालाचारी र सरदार वल्लभ भाइ पटेलले गरेका थिए। यस बाहेक हिन्दूहरू र मुसलमानहरू बीच अहिंसा आन्दोलनको चरम सीमामा पुगेको बेला सहयोग टुटिरहेको थियो। उनले सन् १९२४ को बसन्तमा सीमित सफलता दिलाउका लागि तीन हप्ताको उपवास पनि गरेका थिए।
स्वराज र नुन सत्याग्रह (दान्डी मार्च )
गान्धी सक्रिय राजनीतिबाट टाढा नै रहे भने सन् १९२० को अधिकांश अवधिसम्म उनी स्वराज पार्टी र भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको बीचको असमानता टुङ्गाउन लागिरहेका थिए। उनले पहिले सन् १९२८ मा फर्केको एक वर्ष पहिले अङ्ग्रेजी सरकारले सर जोन साइमनको नेतृत्वमा एउटा नयाँ संवैधानिक सुधार आयोग बनाए जसमा एकजना सदस्य पनि भारतीय थिएनन्। सन् १९२८ डिसेम्बरमा गान्धीले कोलकातामा आयोजित काङ्ग्रेसको अधिवेशनमा एउटा प्रस्ताव राखे जसमा भारतीय साम्राज्यलाई सत्ता प्रदान गर्नको लागि भनिएको थियो। अथवा यस्तो नगरेमा आफ्नो उद्देश्यको रूपमा सम्पूर्ण देशको स्वतन्त्रताको लागि असहयोग आन्दोलनको सामना गर्नको लागि तयार बस्नु भनी भनेका थिए। गान्धीले युवावर्ग सुभाषचन्द्र बोस तथा जवाहरलाल नेहरू जस्तै पुरूषहरूद्वारा तत्काल स्वतन्त्रताको माग गर्ने विचार फलिभूत गरेका थिए। सन् १९२८ डिसेम्बर ३१ मा लाहौरमा भारतको झण्डा फहराइएको थियो। १९३० जनवरी २६ को दिन काङ्ग्रेसले लाहौरमा भारतीय स्वतन्त्रता दिवसको रूपमा मनाएको थियो। यो दिन लगभग भारतमा रहेका प्रत्येक भारतीय सङ्गठनहरू द्वारा पनि मनाइएको थियो। यसपछि गान्धीले मार्च १९३० मा नूनमाथि कर लगाएको विरोधमा नयाँ सत्याग्रह चलाए जसलाई १२ मार्चबाट ६ अप्रिलसम्म नून आन्दोलनको सम्झनामा ४०० किलोमीटर (२४८ माइल) सम्मको पदयात्रा अहमदाबादबाट दाण्डी, गुजरातसम्म चलाइयो ताकि स्वयं नून उत्पादन गर्न सकियोस्। समुन्द्रतर्फको यस यात्रामा हजारौँको सङ्ख्यामा भारतीयहरूले भाग लिए। भारतमा अङ्ग्रेजको पकडलाई विचलित गर्ने यो एक सर्वाधिक सफल आन्दोलन थियो जसमा अङ्ग्रेजले ८०,००० भन्दा धेरै मानिसहरूलाई कारागार पठाइएको थियो।
लर्ड एडवर्ड इरविनद्वारा प्रतिनिधित्व भएको सरकारले गान्धीजीसँग विचार विमर्श गर्ने निर्णय लिएको थियो। यो इरविन गान्धीको सन्धि सन् १९३१ मार्चमा हस्ताक्षर गरिएको थियो। सविन्य अवज्ञा आन्दोलन बन्द गर्नको लागि बेलायती सरकारले सबै राजनीतिक कैदीहरूलाई रिहा गर्न सहमति दिएको थियो। यस सम्झौताको परिणामस्वरूप गान्धीलाई भारतीय राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको एकमात्र प्रतिनिधिको रूपमा लन्डनमा आयोजित हुने गोलमेच सम्मेलनमा भाग लिनको लागि आमन्त्रित गरिएको थियो। यसको अतिरिक्त लार्ड इरविनको उत्तराधिकारी लार्ड विलिङ्गटनले राष्ट्रवादीहरूको आन्दोलनलाई नियन्त्रित गर्ने र मत्थर पार्ने उद्देश्यले एउटा नयाँ अभियान आरम्भ गरेका थिए। गान्धी फेरि गिरफ्तार भए र सरकारले उनका अनुयायीहरूलाई उनीबाट पूर्णतया टाढा राखेर गान्धी जी द्वारा प्रभावित हुनबाट रोक्ने कोसिस गरेका थिए। सन् १९३२ मा दलित नेताको निर्वाचन प्रचार प्रसारको माध्यमबाट बाबासाहेब आम्बेडकर सरकारले दलितहरूलाई एउटा नयाँ संविधान अन्तर्गत अलग निर्वाचन स्वीकार गरेका थिए। यसको विरोधमा गान्धीजीले सन् १९३२ सेप्टेम्बरमा ६ दिनको अनशन बसेका थिए। जसले सरकारलाई दलित क्रिकेट खेलाडीबाट राजनीतिक नेता बनेका पलवङ्कर बालूद्वारा गरिएको मध्यस्ततामा एक समान व्यवस्था अपनाउन बल दिएको थियो। यो नयाँ अभियान दलितहरूले मन पराएका थिएनन् तथापि उनी एक प्रमुख नेता बनिरहेका थिए। भीमराव अम्बेडकरले गान्धीजीद्वारा गरिएको हरिजन शब्दको उपयोगको आलोचना गरेका थिए। यसकै फलस्वरूप सन् १९३४ को गर्मी याममा उनको ज्यान लिने उद्देश्यले तीन असफल प्रयास भएका थिए। जब काङ्ग्रेस पार्टी चुनाव लड्ने भयो र सङ्घीय योजना अन्तर्गत सत्ता स्वीकार गर्‍यो तब गान्धीजीले पार्टीको सदस्यताबाट राजिनामा दिने निर्णय लिएका थिए। उनी पार्टीको यस कदमबाट असहमत थिएनन् तर यसो गर्दा अहिलेसम्म कम्युनिष्ट, समाजवादीहरू, व्यापार सङ्घहरू, विद्यार्थीहरू, धार्मिक नेताहरू देखि लिएर व्यापार सङ्घहरू लगायतका जे जति आवाज विद्यमान थिए तिनीहरूको माझ पार्टीको सदश्यता मजबूत गर्नमा सजिलो हुने थियो। गान्धी काङ्ग्रेसको लाहौर अधिवेशनसँगै सन् १९३६ मा भारत फर्किएका थिए। सन् १९३८ मा राष्ट्रपति पदको लागि चुनिएका सुभाष बोससँग गान्धीको मतभेद थियो। बोससँगको मतभेदमा गान्धीको मुख्य विन्दू बोसको लोकतन्त्रमा प्रतिवद्धताको कमी तथा अहिंसामा विश्वासको कमी थियो। बोसले गान्धीजीको आलोचना गरेता पनि दोस्रो पटक जीत प्राप्त गर्न सफल भए तर उनले काङ्ग्रेसलाई त्यस समय परित्याग गरे जब सबै भारतीय नेताहरूले गान्धी जीद्वारा लागू गरिएका सबै सिद्धान्तहरूको परित्याग गरेका थिए।
दोस्रो विश्व युद्ध र भारत छोड आन्दोलन
सन् १९३९ मा जब दोस्रो विश्वयुद्ध आरम्भ भयो त्यस बेला नाजी जर्मनीले पोल्यान्डमाथि सुरूमा आक्रमण गरको थियो। गान्धीले अङ्ग्रेज प्रयासहरूको अहिंसात्मक नैतिक सहयोगको पक्ष लिए तर अर्का काङ्ग्रेसको नेताहरूलाई यस युद्धमा जनताको प्रतिनिधिहरूको परामर्श नलिई एकहोरो रूपमा निर्णय गरेकाले यस निर्णयको विरोध गरेका थिए। काङ्ग्रेसको सबै निर्वाचित सदस्यहरूले सामूहिकरूपमा आफ्नो पदबाट राजिनामा दिएका थिए। लामो चर्चापछाडि गान्धीले घोषणा गरे कि जब स्वयं भारतको स्वतन्त्रताबाट अस्वीकार गरिएको हुनाले आफ्नो लोकतान्त्रिक स्वतन्त्रताको लागि बाहिरबाट लड्न भारत कुनै पनि युद्धको लागि तयार हुने छैन । जब युद्ध बढ्दै गयो गान्धीजीले स्वतन्त्रताको लागि आफ्नो माग अङ्ग्रेजलाई भारत छोड आन्दोलन नामक एउटा विधेयक ल्याएर यसलाई तीव्र बनाएका थिए। यो गान्धी तथा काङ्ग्रेस पार्टीको सर्वाधिक स्पष्ट विद्रोह थियो जुन भारतीय सीमा बाट अङ्ग्रेजलाई लखेट्न लक्षित थियो। भारत छोड आन्दोलन सङ्घर्षको एउटा सर्वाधिक शक्तिशाली आन्दोलन बन्यो जति धेरै यसमा व्यापक हिंसा र गिरफ्तारी भएको थियो। प्रहरीको गोलीबाट हजारौँको सङ्ख्यामा स्वतन्त्रता सेनानी मारिए तथा घाइते भए र हजारौँ सेनानीलाई गिरफ्तार गरिएको थियो। गान्धी र उनका समर्थकहरूले भारतलाई स्वतन्त्रता नदिएसम्म लडाईं नछोड्ने स्पष्टता जाहेर गरेका थिए।
स्वतन्त्रता र भारतको विभाजन
उनले उत्तर भारत सँग-सँगै बङ्गालमा पनि मुस्लिम र हिन्दू समुदायका नेताहरूबीचको कडा रवैयालाई शान्त गर्नको लागि गहन विचार विमर्श गरेका थिए। सन् १९४७ मा भारत-पाकिस्तान युद्ध पश्चात् पनि उनलाई त्यस समय घचघचाइयो जब सरकारले पाकिस्तानको विभाजन परिषदद्वारा बनाइएको सम्झौता अनुसार ५५ करोड रूपैया नदिने निर्णय गरेको थियो। जब यो माग उठ्न लाग्यो कि सबै मुसलमानहरूलाई पाकिस्तान पठाइयोस् तर मुसलमान र हिन्दू नेताहरूले यस माथि असन्तोष व्यक्त गरे र एक अर्को सँग सम्झौता नगर्ने अडान लिए । यस कार्यले गान्धीजीलाई गहिरो आघात पुगेको थियो। उनले दिल्लीमा आफ्नो पहिलो आमरण अनशन आरम्भ गरे जसमा सबै साम्प्रदायिक हिंसा तत्काल समाप्त गर्न र पाकिस्तानलाई ५५ करोड रूपैयाँ भुक्तान गर्नको लागि माँग गरेका थिए ।
हत्या
सन् १९४८ जनवरी ३० मा गान्धीको गोली हानी हत्या गरिएको थियो जब उनी नयाँ दिल्ली बिरला भवनको मैदानमा राती हिँड्दै थिए। गान्धीको हत्यारा नाथूराम गोडसे एउटा पागल मान्छे थिए जसको कट्टरपन्थी हिन्दू महासभासँग सम्बन्ध थियो जसले गान्धीजीलाई पाकिस्तान लाई पैसा भुक्तान गर्ने मुद्दामा भारतलाई कमजोर बनाउनको जिम्मेवार ठहर्‍याइएको थियो। गोडसे र त्यस घटनामा उनको सह षड्यन्त्रकारी नारायण आप्टेलाई पछि अदालतमा मुद्दा चलाएर सजाय सुनाइयो तथा सन् १९४९ नोभेम्बर १५ का दिन उनीहरूलाई फाँसी दिइएको थियो। त्यस समय जनमानसमा चर्चा थियो कि जब गान्धीलाई गोली हानियो तब उनको मुखबाट निस्केको अन्तिम शब्द थियो हे राम। यद्यपि यस कथनमा पनि विवाद उठेको थियो। त्यस समय जवाहरलाल नेहरूले रेडियोको माध्यमबाट राष्ट्रलाई सम्बोधन गरेका थिए। गान्धीको शवको खरानी (अस्थि) उनको सेवाहरूको सम्झना गराउनको लागि सम्पूर्ण भारतमा लगिएको थियो। जसको अधिकांश इलाहाबादको सङ्गममा सन् १९४८ फेब्रुअरी १२ को दिन पावन जलमा विसर्जित गरिएको थियो र केही अस्थिलाई पवित्र रूपमा राखिएको थियो। सन् १९९७ मा तुषार गान्धीले बैङ्कमा नपाएको केही अस्थि-कलश र केही सामग्री अदालतको माध्यमबाट इलाहाबाद संगम गान्धीको अस्थि ३० जनवरी सन् १९९७ मा द सिनसिनाटी पोस्टमा प्रकासित गरेका थिए। तुषार गान्धीले १९५५ मा पत्रिकाहरू द्वारा गान्धीको खरानी बैङ्कमा राखिएको छ भन्ने समाचार प्रकाशित गरी हिरासतमा लिनका लागि अदालतको ढोका खटखटाएका थिए। सन् २००८ जनवरी ३० मा दुबईमा बस्ने एक व्यापारीद्वारा गान्धीको खरानी एक अन्य अस्थि-कलश मुम्बई सङ्ग्रहालय मा पठाए पश्चात् उनलाई गिरगाम चौपाटी नामक स्थानमा जलमा विसर्जित गरिएको थियो। एक अर्को अस्थि कलश आगा खान जुन पुणे मा छ (जहाँबाट उनलाई सन् १९४२ मा कैद गरिएको थियो) र दोस्रो आत्मबोध फेलोशिप ताल मन्दिरमा लस एन्जलस मा राखिएको छ। मा तोडफोड हुने खतरा पैदा हुन सक्दछ ।
लेखन
गान्धी एक सफल लेखक थिए। दशकौँसम्म उनले अनेक पत्रपत्रिकाहरूको सम्पादन गरेका थिए जसमा हरिजन पत्रिका, इन्डियन ओपिनियन यङ इण्डिया आदि सामेल छन्। जब उनी भारतमा फर्किए त्यस समय उनले नवजीवन नामक मासिक पत्रिका निकालेका थिए। पछि नवजीवनको प्रकाशन हिन्दीमा पनि भएको थियो। यसलाई छोडेर उनले लगभग प्रत्येक दिन व्यक्ति तथा समाचार पत्रहरूलाई पत्र लेख्ने गरेका थिए। गान्धीले केही किताबहरू पनि लेखे। आफ्नो आत्म कथासँग द स्टोरी अफ माइ एक्सपेरिमेन्ट विथ ट्रुथ दक्षिण अफ्रिकामा सत्याग्रह र त्यहाँको सङ्घर्षको बारेमा हिन्द स्वराज वा भारतीय गृह नियम, राजनीतिक प्रचार पत्रिका, र जोन रस्किनको अन्टु दिस लास्टको गुजरातीमा व्याख्या गरेका छन् । अन्तिम निबन्ध उनको अर्थशास्त्रसँग सम्बधित कार्यक्रम भन्न सकिन्छ। उनले शाकाहारी भोजन र स्वास्थ्य, धर्म, समाजिक सुधारको बारेमा पनि विस्तारसँग लेखेका छन् । गान्धी आमरूपमा गुजरातीमा लेख्ने गर्दथे र आफ्नो किताबलाई हिन्दी र अङ्ग्रेजीमा पनि अनुवाद गर्दथे । गान्धीका सबै लेखन कार्य महात्मा गान्धीको सञ्चित लेख' नामबाट सन् १९६० मा भारत सरकारद्वारा प्रकाशित गरिएको छ। यो लेखन लगभग ५० हजार पानामा समाविष्ट छ र करीव सय खण्डमा प्रकाशित भएको छ। सन् २००० मा गान्धीको सबै लेखन कार्य संशोधित संस्करण विवादको घेरामा आयो किनभने गान्धीका अनुयायीहरूले सरकारमाथि राजनीतिक उद्देश्यको लागि परिवर्तन सामेल गरेको आरोप लगाएका थिए ।
गान्धीका बारेमा पुस्तकहरू
कयौँ जीवनी लेखकहरूले गान्धीको जीवन वर्णनको कार्य लिएका छन्। त्यसमध्ये दुई कार्य बेग्लै छन् :- डीजी तेन्दुलकर आफ्नो महात्मासँग मोहनदास करमचन्द गान्धीको जीवन आठ खण्डमा छ र महात्मा गान्धीसँग प्यारेलाल र सुशीला नायर १० खण्डमा छन्। अमेरिकी सेनाको कर्नल जी बी सिंहले भनेको आफ्नो तथ्यात्मक अनुसन्धान पुस्तक देवत्वको मुखुण्डोमा गान्धीको मूल भाषण र लेखनको लागि उनले आफ्नो २० वर्षको लामो समय लगाएका थिए।
अनुयायीहरू र प्रभाव
विश्वका महत्त्वपूर्ण नेता र राजनीतिक गतिविधिहरू गान्धीबाट प्रभावित छन्। अमेरिकाको नागरिक अधिकार आन्दोलनको नेताहरूमा मार्टिन लुथर किङ(जुनियर) र जेम्स लाभसन गान्धीको लेखन र उनैको सिद्धान्तबाट निकै आकर्षित भएका थिए। रङ्गभेद विरोधी कार्यकर्ता र दक्षिण अफ्रिकाका पूर्व राष्ट्रपति नेल्सन मण्डेला पनि गान्धीबाट प्रेरित थिए। र अन्य उनका अनुयायीहरुमध्ये खान अब्दुल गफ्फार खान स्टीभ बिको|स्टीव बिको, र आङ सान सुकी प्रमुख थिए।
यसका अतिरिक्त बेलायती सङ्गीतकार जोन लेननले अहिंसामाथि आफ्नो विचार व्यक्त गर्दा गान्धीको उदाहरण दिएका थिए। सन् २००७ लायन्स कान अन्तर्राष्ट्रिय समारोहमा अमेरिकाका पूर्व उपराष्ट्रपति र पर्यावरणविद् अल्बर्ट गोरले उनी माथि गान्धीको प्रभाव रहेको बताएका थिए।
पैतृक सम्पति
२ अक्टोबर गान्धीको जन्मदिन हो यसकारण गान्धी जयन्तीको अवसरमा भारतमा राष्ट्रिय विदा हुन्छ। सन् २००७ जुन १५ मा संयुक्त राष्ट्र महासभामा एक प्रस्तावको घोषणा गरियो कि २ अक्टोबरलाई अन्तर्राष्ट्रिय अहिंसा दिवस को रूपमा मनाइनेछ।
अन्य सूत्रहरूको अनुसार नौतम लाल भगवानजी मेहताले सन् १९१५ जनवरी २१ मा उनलाई यो महात्माको संज्ञा दिएका थिए। यद्यपि गान्धीले आफ्नो आत्मकथामा भनेका छन् कि उनलाई कहिल्यै लागेन कि उनी यस सम्मानको योग्य छन् । मानपत्रका अनुसार, गान्धीलाई उनको न्याय र सत्यको सह्रानीय बलिदानको लागि महात्मा नाम दिइएको हो ।
१९३० मा टाइम पत्रिकाले महात्मा गान्धीलाई वर्ष पुरूषको रूपमा सम्मान दिएको थियो। सन् १९९९ मा गान्धी अल्वर्ट आइन्स्टाइन जसलाई शताब्दीको पुरूष]] नाम दिइयो र गान्धी त्यस सुचिमा पनि दोश्रो स्थानमा रहेका थिए। टाइम पत्रिकाले दलाई लामा, लेच सा, डा मार्टिन लूथर किङ, जूनियर, सेसर शाउनीज, आङ सान सुकी, बेनिग्नो अकुइनो जूनियर, डेसमण्ड टूटू र नेल्सन मण्डेलालाई गान्धीको पुत्रको रूपमा चित्रित गरे र उनको अहिंसाको आद्यात्मिक उतराधिकारी मानेका थिए। भारत सरकारले हरेक वर्ष उल्लेखनीय समाजिक कार्यकर्ताहरू, विश्वका नेताहरू र नागरिक हरूलाई महात्मा गान्धी शान्ति पुरस्कारबाट पुरस्कृत गर्ने गर्दछ। नेल्सन मन्डेला दक्षिण अफ्रिकाको नेता जो कि जातीय मतभेद र पार्थक्यको उन्मूलनमा सङ्घर्षरत् रहे यस पुरस्कारको लागि एक प्रवासी भारतीयको रूपमा प्रबल दावेदार हुन्।
सन् १९९६ मा भारत सरकारले महात्मा गान्धीको शृङ्खलाको नोटको मुद्रणको १,५,१०,२०,५०,१००,५०० र १,००० का नोट प्रकाशित गरेको थियो। आज भारतमा जति पनि नोटहरू प्रयोगमा रहेका छन् ती सबैमा महात्मा गान्धीको तस्वीर अङ्कित रहेको छ। सन् १९६९ मा संयुक्त अधिराज्यले हुलाक टिकटको एक शृङ्खला महात्मा गान्धीको शतवार्षिक जयन्तीको उपलक्ष्यमा जारी गरेको थियो। संयुक्त अधिराज्यमा गान्धीजीका यस्ता अनेक प्रतिमाहरू खास स्थानहरूमा छन् जस्तै ताभिस्टोक स्क्वायरको छेऊ ताभीस्टोक चोक, लन्डन विश्वविद्यालय कलेज जहाँ उनले कानुनको शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। संयुक्त अधिराज्यमा जनवरी ३० का दिन राष्ट्रिय गान्धी स्मृति दिवस मनाउने गरिन्छ। संयुक्त राज्य अमेरिकामा गान्धीको प्रतिमाहरू न्युयोर्क सहरमामा रहेको युनियन स्क्वायर बाहिर र एटलान्टामा मार्टिन लुथर किङ जुनियर राष्ट्रिय ऐतिहासिक स्थल र वासिङ्गटनमा भारतीय दूतावासको नजिक मेसाचुसेट्स मार्गमा रहेको छ। त्यस्तै दक्षिण अफ्रिकाको पिटरमेरिट्सबर्ग शहरमा भारतीय दूतावासको नजिक, जहाँ सन् १८९३ मा गान्धीजीलाई रेलको प्रथम-श्रेणीबाट निकालिएको थियो त्यहाँ उनको स्मृतिमा एउटा प्रतिमा स्थापित गरिएको छ। गान्धीको प्रतिमाहरू मेडम तुसादको मैन सङ्ग्रहालय, लन्डनमा, न्युयोर्क र विश्वको अनेक सहरहरूमा उनको सम्मानमा स्थापित गरिएका छन्।