cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालय (नेपाल)
इतिहास
वि.सं. २००७को परिवर्तनपछि परिषदबाट भएका विभिन्न कार्यहरूको लेखाजोखा भयो। नेपाल विश्व खाद्य तथा कृषि सङ्गठनको सदस्य बन्यो। यसै सालमा त्यसको आधारमा वि.सं. २००८मा कृषि परिषद्लाई विघटन गरी त्यस बेलाको सबैभन्दा माथिल्लो निकायको रूपमा रहने गरी कृषि विभाग खडा भयो। तत्कालिन कृषि परिषद्को सेक्रेटरीलाई कृषि विभागको डाइरेक्टरमा सरुवा नियुक्ति गरियो। वि.सं. २०१०मा कृषि विभागमा एग्रोनोमी, हर्टिकल्चर, लाईभस्टक एण्ड डेरी, एग्रि-इन्जिनियरिङ्ग र फिसरिज (भेटेरिनरी बाहेक) गरी ५ शाखाहरू खडा भए। ती शाखाका मातहतमा कृषि विकासका विभिन्न कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन थाले। वि.सं. २०१२ सालमा नहर शाखालाई नहर विभागको रूपमा बिस्तार गरियो। वि.सं. २०१० सालमा सहकारी विभाग खडा भयो। यही सालमा कृषि स्कूलको स्थापना पनि भयो। वि.सं. २०१७ सालमा श्री रानी जगदम्बा कुमारीबाट श्री जगदम्बा कलेज अफएग्रिकल्चर एण्ड रिर्सच इन्स्टिच्यूटका लागि हाल स्थानीय विकास मन्त्रालय रहेको पुल्चोक स्थितश्रीमहल भन्ने निजी महल कृषि विकासको भौतिक संरचनाको रूपमा प्राप्त भयो। वि.सं. २००४ सालमा स्थापित परवानीपुर कृषि फार्मलाई बहुमुखी कृषि स्टेशनको रूपमा परिवर्तन गरियो। २०१९ सालमा कीर्तिपुर बागवानी केन्द्र र गोदावरी मत्स्य विकास केन्द्रको स्थापना भयो। २०३० सालमा सिँचाई सम्बन्धी कार्य/क्षेत्र पनि कृषि मन्त्रालय अर्न्तर्गत समावेश गर्राई मन्त्रालयको नाम खाद्य, कृषि तथा सिँचाई मन्त्रालय हुन गयो। आ.व. २०३७/३८मा मन्त्रालयको कार्यभारमा पुनगर्ठन भइ यस मन्त्रालय अन्तगर्त सञ्चालन हुँदै आएको सिँचाइ र खाद्य व्यवस्थाको जिम्मेवारी क्रमशः जलस्रोत मन्त्रालय र आपूर्ति मन्त्रालयलाई गए पछि मन्त्रालयको नाम कृषि मन्त्रालय रहन गयो। आ.व. २०४७/४८ देखि सहकारी आन्दोलन प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन साझा विकास विभाग सम्बन्धी कार्यक्रमलाई कृषि मन्त्रालय अर्न्तर्गत समावेश गराए पश्चात् आ.व.२०५५/५६ देखि यस मन्त्रालयको नाम कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय रहन गएको छ।
उद्देश्यहरू
देशको आवश्यकता र सम्भाव्यता अनुरूप कृषि विकास सम्बन्धी नीति तर्जुमा एवं कार्यान्वयन गर्ने मलू उद्देश्य बोकेको यस मन्त्रालयको लक्ष्य व्यावसायिक एवं प्रतिस्पर्धात्मक कृषि प्रणालीबाट उच्च एवम् दिगो आर्थिक बृद्धि हासिल गरी खाद्य सुरक्षा तथा गरीबी निवारणमायोगदान पुर्‍याउनु हो। यो लक्ष्य प्राप्त गर्न निम्न उद्देश्यहरू राखिएका छन्:
कार्यक्षेत्र र जिम्मेवारी
नेपाल सरकारको कार्य विभाजन नियमावली, २०५७ अनुसुसुसार यस मन्त्रालयले गर्नुपर्ने कार्यर्हहरू यसप्रक्रकार छन्:
बसिरहाट उपविभाग
बसिरहाट उपविभाग भारतीय राज्य पश्चिम बङ्गालको उत्तर २४ परगना जिल्ला अन्तर्गतको उपविभाग हो।
राजघाट, सर्लाही
राजघाट सर्लाही जिल्लामा अवस्थित एक गाविस हो।
कुशल भुर्तेल
कुशल भुर्तेल नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन। उनी नेपाली टिमबाट २०१६ अन्डर-१९ क्रिकेट विश्वकप का लागि छनोट भएका हुन।
शिरेटोको राष्ट्रिय निकुञ्ज
शिरेटोको राष्ट्रिय निकुञ्ज एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडिएको जापानको राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।
शंकर राना
शंकर राना नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन। उनी बङ्गलादेशमा हौने २०१६ अन्डर-१९ क्रिकेट विश्वकप का लागि छनोट भएका खेलाडी हुन।
डाना वेसपोली
डाना वेसपोली (जन्म २२ सेप्टेम्बर १९७२ ) एक अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री तथा निर्देशक हुन ।
नगरकोट
नगरकोट काठमाडौँ उपत्यका नजिकको प्रसिद्ध रमणीय स्थल हो ।  यो स्थान राजधानी काठमाडौँबाट ३२ किलोमिटर उत्तर-पूर्वमा र भक्तपुर नगरबाट २० किलोमिटर पूर्वमा अवस्थित रहेको छ । यो समुद्री सतहदेखि २ हजार ७५ मिटर उचाइमा रहेको छ । गर्मी मौसममा पनि चिसो वातावरण हुने नगरकोटबाट मौसम सफा भएको बेला उत्तरमा मनमोहक हिमालयका चुचुराहरूका साथै विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको रोमाञ्चक दृश्य हेर्न सकिन्छ । यहाँबाट देखिने अन्य हिमाल चुचुराहरूमा धौलागिरी हिमश्रृङ्खलादेखि कञ्चनजङ्घा हिमश्रृङ्खलासम्मको मनास्लु, गणेश, लाङटाङ, गौरीशङ्कर, चोयु, ल्होत्से, मकालु हिमाल इत्यादि छन् । नगरकोट क्षेत्र हिमालको काखबाट निस्कने सूर्योदयको दृष्यावलोकन लागि पनि प्रसिद्ध छ ।
नगरकोटमा खानपिन तथा बसोबासका लागि सामान्यदेखि स्तरीय होटल तथा रिसोर्टहरू उपलब्ध छन् । नगरकोट भक्तपुर जिल्लाको पूर्व नगरपालिका तथा देशमा सङ्घीयता लागू भएसँगै नयाँ स्थानीय तहको संरचना अनुसार यो चाँगुनारायण नगरपालिका को एक मुख्य पर्यटकीय स्थल हो । नगरकोट काभ्रे जिल्ला र भक्तपुर जिल्लाको दोसाधमा रहेको छ, पानी ढलोको सिमा व्यवस्था रहेकोले नगरकोटको उच्चतम विन्दुमा यी दुई जिल्लाहरूको सङ्गम रहेको छ ।
नामकरण
प्राचीन समयमा यहाँ एक जना मानिस आफ्नो कुनै कार्य गर्न लाग्दा आफूले लगाई राखेको कोट फुकाली राखी हेरिरहेका अन्य मानिसलाई "नचलाकोट" भनी कार्य सुरू गरेका थिए। त्यही मानिसले नचलाकोट भनेका आधारबाट नगरकोट नाम रहन गएको भन्ने स्थानीय बासिन्दाको भनाइ रहेको पाइन्छ। कालान्तरमा गएर नचलाकोटबाट अपभ्रंश भएर नगरकोट भएको होला भन्ने जनश्रुति छ। त्यस्तै नेपालको पश्चिम भागमा तामाङ मगर बस्ती रहेको डाँडाको अति चुच्चो भागलाई कोट भन्ने चलन छ । यस भेकमा पनि ताम्राङ रहको र नगर क्षेत्रबाट यो गाउँ अग्ला भएको हुँदा यसलाई नगरकोट भन्ने गरेको पाइन्छ। साथै नगरकोट दुई भिन्न शब्दहरू मिलर नगरकोट शब्द बनेको हो। त्यस शब्दलाई टुकर्याएर हेर्दा पनि नगरको अर्थ शहर र कोटको अथ अग्लो भाग भन्ने बुझिन्छ।अर्को जन श्रुती अनुसार १८०१मा नगरकोट विजय पश्चात् नगरकोटको नियन्त्रण पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुरका राजा(उनका मितबा)लाई सुम्पिएका पछि नगरकोटलाई कोतको रूपमा विकास गरिएको र नगरको कोतका रूपमा रहेकोले नगरकोट नाम रहेको भन्ने कथन पनि रहेको छ।
पहुँच
नगरकोट पुग्नको लागि पर्यटक तथा जनसाधारणहरूले प्रयोग गर्ने उपायहरूमा
पर्यटकीय
नगरकोट नेपालको एक प्रसिद्ध पर्यटकिय स्थल हो। नगरकोटबाट देखिने उत्तरका चाँदिका शिखरले बिहान र बेलुकी सुनौलो रङ्ग फेर्दाको मनोहरितामा कुनै कविको कविता फुर्दछ भने कुने संगितकारको मानसपटलमा अमोद नाद। मन्दिरै मन्दिरको सहर भनिने हाम्रो देशको राजधानी काठमाडौँ घुम्न आउने पर्यटक मध्ये अधिकांश पर्यटकहरूले नगरकोटको भ्रमण गर्ने गर्दछन साथै काठमाडौँ निवासीहरूचाहिँ आफ्नो व्यस्त तथा कोलाहलपूर्ण जीवनलाई थातीराख्दै केही समय प्रकृतिसँग भलाकुसारी गर्न नगरकोट आउने गर्दछन। नगरकोट रिसोर्ट व्यवसायका लागि पनि प्रसिद्ध छ। यहाँ साधारण देखि लिएर अति महँगा र सुविधा सम्पन होटल, रेष्टुराँ तथा लजहरू रहेका छन, जसले कुनै पनि देश, संस्कृति र स्तरका पर्यटकको आवश्यकताको पूर्ति गर्दछन्।
प्राकृतिक
नगरकोट उच्च पहडी भेगमा पर्दछ नगरकोट चारै तिरबाट वन तथा जंगलले घेरिएर रहेको छ। लोप हुनलागेको "हरियो वन नेपालको धन" भन्ने लोकोक्ती यहाँ सार्थक भएको देख्न पाइन्छ। यहाँ जडिबुटी खेतिको प्रचुर सम्भावना रहेको छ। साथै वरपर रहेको बालवन भनिने जंगलमा अनेकन बोटबिरुवा र जीवजन्तु बसोबास गर्दछन। यो वन जंगलले काठमाडौँ उपत्यकाको लागि केही मात्रामा जलाधारको पनि काम गरेको छ। यस स्थललाई वैज्ञानिक खोजको लागि प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना धेरै छ।
=== दशर्नीय स्थानहरू ===
महादेव कुण्ड
यहाँ प्रत्येक वर्ष रक्षा बन्धनको दिनमा ठूलो मेला लाग्ने गर्दछ। यहाँ काठमाडौ, भक्तपुर, साँखु र बनेपा देखिका भक्तजनहरूको भिड लाग्ने गर्दछ।यो नगरकोट गाविस र काभ्रेको टुकुचा गाविसको दोसाधमा रहेको छ।
महाँकाल मन्दिर
यस मन्दिर तान्त्रिक साधकहरूको लागि महत्त्वपूर्ण रहेको मानिन्छ । काठमाडौँको महाँकाल मन्दिर यीनै देवलाई स्थानान्तरण गरी निर्माण गरिएको जनविश्वास रहेको छ। यो मन्दिर भक्तपुर जिल्लाको नगरकोट गाविस र काभ्रेको बालुवापाटी देउपुर गाविसको दोसाधमा रहेको छ भने काठमाडौ जिल्लाको सुनटोल गाविसको सिमा यहाँबाट ५ मिनेटको दुरीमा रहेको छ।
महबुबाबाद जिल्ला
महबुबाबाद जिल्ला भारतको तेलङ्गाना राज्यको एउटा जिल्ला हो। अक्टोबर २०१६ मा राज्यमा जिल्लाहरूको पुनर्गठन पछि जिल्लालाई पहिलेको वारङ्गल जिल्लाबाट काटिएको थियो। जिल्लाले सूर्यपेट, खम्मम, भद्राद्री कोठागुडम, वारङ्गल, मुलुगु र जनगाउँ जिल्लाहरूसँग सीमाहरू बाँडेको छ।
नगरकोट
काली देवी मन्दिर
यो मन्दिरलाई ग्रामदेवीको रूपमा मानिदै आएको छ र प्रत्येक वर्ष पौष पूर्णिमाको दिन यहाँ मेला लाग्ने गर्दछ। यसै मन्दिरमा नगरकोट हत्याकाण्ड घटेको थियो
महबुबाबाद जिल्ला
भूगोल
जिल्ला २,८७६.७० वर्ग किलोमिटर (१,११०.७० वर्ग माइल) को क्षेत्रफलमा फैलिएको छ। यो क्षेत्र प्रायः समतल छ र कहिलेकाहीं पहाडहरू छन्। अधिकांश जमिन कृषिमा प्रयोग हुने गरेको छ। ब्यायाराम र गरला मण्डलमा प्रशस्त फलाम र कोइलाको भण्डार छ।
नगरकोट
जालपादेवी मन्दिर
नगरकोटको तेलकोटमा अवस्थित जालपादेवी मन्दिर एक महत्त्वपूर्ण ठाउँ हो।
महबुबाबाद जिल्ला
जनसाङ्ख्यिकी
भारतको २०११ को जनगणना अनुसार, जिल्लाको जनसङ्ख्या ७७४,५४९ छ। पुरुषको प्रतिशत ५०.१०% र महिला ४९.९% छ। ९०.१४% ग्रामीण जनसङ्ख्या र ९.८६% सहरी जनसङ्ख्या भएको अधिकांश जनसङ्ख्या गाउँमा बस्छन्। जिल्लाको साक्षरता प्रतिशत राज्यको औसत ६६.५% भन्दा ५७.१% कम छ।
नगरकोट
गीता मन्दिर
यो मन्दिर नगरकोट गाविसको फेदि–१, नयाँबस्ती, गीतानगरमा अवस्थित छ। यो ठाउँ नगरकोट, छालिङ र वागेश्वरी गाविसको बिचमा पर्दछ। याहाँ गीतामाता, सप्तऋषि, नागराज, बुढानिलकण्ठ, गणेश, कुमार तथा शिवको मन्दिर रहेको छ। यहाँ बिषेशगरी हरितालिका तिज, दशै, तिहार जस्ता पर्वहरूमा मेला लाग्ने गर्दछ । यो मन्दिर भक्तपुर शहरबाट ५ किलोमिटरको दुरीमा अबस्थित छ ।
ऐतिहासिक
बडामहाराज पृथ्वीनारायण शाहको सेनाले परशुराम थापाको नेतृत्वमा वि.सं. १८०१ असोजमा नाल्दुम महादेवपोखरी(हालको नगरकोट) माथि विजय प्राप्त गरी यसलाई भक्तपुरलाई हस्तान्तरण गरिएको कुरा इतिहासमा लेखिएको छ । र नगरको कोतलाई यहाँ सारेको र लामो समयसम्म नगरको कोत रहेकाले यसको नाम नगरकोट रहेको हो भनि अड्कल काटिन्छ । यहाँ राणाकालिन दरबारहरू पनि रहेका छन।यो राणा शासकहरूको मनोरञ्जतथा समय बिताउने स्थान थियो । यहाँ रहेको पुतली दरवार, भँगेरी दरवार अहिले सम्म पनि प्रख्यात रहेको छ। तर सबै दरबारहरू २०१८ सालमा नेपाली सेनाको नगरकोट स्थानानतरण भए पछि दरबारहरू सेनाको अधिनमा पर्‌यो र अहिले जीर्ण रहेकाले भत्काई नयाँ बनाउने कार्य हुँदैछ ।
वैज्ञानिक
नगरकोट एक वेज्ञानिक केन्द्र पनि रहि आएको छ। यहाँ रहेको त्रिकोणमितिय(trigonometric)मापन केन्द्र ,गुरुत्वमापन केन्द्र, खगोल वैधशाला (Geodic Observatory),जल तथा मौसम तथ्याङ्क सङ्कलन केन्द्रका साथै नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठानको ज्योतिष(Astronomical) अध्ययन केन्द्रले देशमा आवश्यक केही थोरै वैज्ञानिक आवश्यकता पूर्ति गर्दै आइरहेको छ।
खगोलीय अध्ययन केन्द्र
बिपी कोइराला मेमोरियल प्लानेटोरियम तथा अब्जरभेटरी र विज्ञान सङ्ग्रहालय विकास समितिले नगरकोटमा निर्माण गरेको यस केन्द्र २०६४ सालमा नगरकोटमा स्थापना भएको हो। आधुनिक दूरबिन प्रयोग गरी अध्ययन अनुसन्धान गर्ने सुविधा छ। वेधशालामा रहेको दूरबिन नेपालमा अहिलेसम्मकै सबैभन्दा ठूलो हो। १६ इन्च व्यास रहेको दूरबिनले आकासीय वस्तुलाई पाँचदेखि आठ सय गुणासम्म ठूलो पार्न सक्छ। दूरबिनमा रहेको सफ्टवेयरले एक लाख ५० हजार वटा तारालाई चिन्न सक्छ। रोबोर्टिक अपरेटेड टेलिस्कोपबाट खगोल विज्ञानसम्बन्धी जुनसुकै अनुसन्धान गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ। खगोल विज्ञानको अध्ययन गर्न विदेशी अनुसन्धानकर्ताहरू नेपाल आउन थालेका छन्। विदेशी अनुसन्धानकर्ताहरू बिपी कोइराला मेमोरियल प्लानेटोरियम तथा अब्जरभेटरी र विज्ञान सङ्ग्रहालय विकास समितिले नगरकोटमा निर्माण गरेको वेधशालामा अनुसन्धान गर्न आउने गरेका छन्। खगोल विज्ञानसम्बन्धी चर्चित अमेरिकी वैज्ञानिकहरूको संस्था (नासा), इन्टरनेसनल एस्ट्रोनोमिकल युनियन तथा प फ्रान्सेली अनुसन्धानकर्ताहरू अनुसन्धानका निम्ति नगरकोटको वेधशालामा आएका थिए। खगोल अध्ययनका लागि उचाइ भएको ठाउँ उपयुक्त हुने भएकाले विदेशीहरू पनि नेपाल आउने गरेका छन्। रातिको समयमा उपत्यकाको आकास प्रायः खुला रहने र उचाइका कारण खगोल विज्ञानको अध्ययन गर्न उपत्यकालाई उत्कृष्ट स्थल मानिन्छ। चार वर्षअघि नगरकोटमा निर्माण गरिएको वेधशाला दुई हजार एक सय १५ मिटर उचाइमा रहेको छ।
सामरिक
अरनिको राजमार्ग खुल्नु पूर्व नगरकोट काठमाडौँ उपत्यका पूर्वी जिल्लाहरू जोड्ने एक प्रसिद्ध नाकाको रूपमा रहेको थियो। दोलखा, ओखलढुंङ्गा, सिन्धुपाल्चोक साथै गोसाईकुण्ड जाने सजिलो बाटोको रूपमा पनि। हाल पनि यसलाई हेलम्बु राजमार्गको वैकल्पिक रूपमा प्रयोग गरिदै आइएको छ।
विशेषता
नगरकोट एक शान्त र प्राकृतिक विविधताले भरिपूर्ण त छदै छ साथै ग्रामीण जीवन शैली र बहुधार्मिक र बहुभाषिक केन्द्रका रूपमा पनि लिनुपर्ने हुन्छ। यहाँ बसोवास गर्ने मुख्य जातिहरूमा
वि.पी. कोइराला क्यान्सर अस्पताल
== '''वि.पी. कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल''' नेपालको प्रमुख क्यान्सर केयर सेन्टर तथा अस्पताल हो । यो चितवन जिल्ला भरतपुर महानगरपालिका वार्ड नं. ७ मा रहेको छ। यस अस्पताललाई भरतपुर क्यान्सर अस्पतालका नामले पनि चिनिन्छ । ==
निर्माण
सन् १९९५ मा चीन सरकारको रु. ८० करोडको लागतमा निर्माण गरिएको हो । लगानी र प्रविधि हस्तान्तरणका हिसाबले यस अस्पताललाई उदाहरणीय मानिन्छ ।
विनायक
पूर्व प्रशासनिक विभाजन अनुसार,सुदूरपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, सेती अञ्चलको अछाम जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति थियो। दशौँ राष्ट्रिय जनगणना २०५८मा यहाँको जनसङ्ख्या ४,२७० रहेको थियो भने यस गाविसमा ८३१ घरधुरी रहेका थिए।
राष्ट्रिय निकुञ्ज
एउटा राष्ट्रिय निकुञ्ज संरक्षण प्रयोजनको लागि स्थापना गरिएको एउटा सार्वजनिक उद्यान हो । प्रायःजसो यो एउटा सार्वभौम राज्य अथवा निजी तवरमा प्राकृतिक, अर्द्ध प्राकृतिक, वा विकसित भूमिलाई आरक्षित गर्ने कार्य गर्दछ । व्यक्तिगत राष्ट्रहरू यसको उपयोग भिन्न भिन्न रूपले गर्छन तर एउटा आम धारणा के छ भने जंगली प्राकृतिकको संरक्षण गरियो भने आउने भावी पिढीको लागि त्यो राष्ट्रिय गौरवको प्रतिक हुनेछ । यसबाहेक, एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन, अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ (आईयूसीएन) र उसको विश्व संरक्षित क्षेत्र आयोगले आफ्नो संरक्षित क्षेत्रको द्वितीय श्रेणी प्रकारको रूपमा "राष्ट्रिय निकुञ्ज"लाई आफ्नो भाषमा परिभाषित गरेको छ । राष्ट्रिय निकुञ्जको लागि यस प्रकारको सुझाव पहिले दिइएको थियो तर सोको आधारमा सबैभन्दा पहिले संयुक्त राज्य अमेरिकाले सन् १८७२ मा आफ्नो पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्जको स्थापना गर्यो जसको नाम एल्लोस्टोन राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । आईयूसीएनको बैठकमा उसको परिभाषा अनुसार संसारको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय निकुञ्ज आईयूसीएन अनुसार सन् १९७४ मा स्थापित भएको थियो जो पूर्वोत्तर ग्रिनल्यान्ड राष्ट्रिय निकुञ्ज हो । विश्वव्यापी मापदण्ड २००६ अनुसार ६,५५५ राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थापना भएका थिए । आईयूसीएन अझै पनि एउटा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई परिभाषित गर्ने मापदण्डहरु माथि छलफल गरिरहेको छ । राष्ट्रिय निकुञ्ज लगभग सधैं आगन्तुकहरूका लागि खुला हुन्छन् । हाल राष्ट्रिय निकुञ्ज संरक्षणको महत्त्व र राष्ट्रिय निकुञ्ज स्थित देशको प्राकृतिक सम्पदाको महत्त्वलाई दर्शाउन विभिन्न रूपमा सरकार द्वारा सार्वजनिक जनताहरूलाई शिक्षित गर्न विभिन्न मनोरञ्जन र शिविर अवसर दिनुका साथै कक्षा प्रदान गर्ने गरिन्छ ।
परिभाषा
सन् १९६९ मा आईयूसीएनले राष्ट्रिय निकुञ्ज घोषणा गर्दा निम्न परिभाषित विशेषताहरु सँगै अपेक्षाकृत ठूलो क्षेत्र हुनु पर्ने बताएको छ :
हट शेल रे
हट शेल रे एक पप रक ब्यान्ड हो जुन २००५मा न्याशभिल, टेनेसी,मा गठन भएको थियो। यस ब्यान्डमा रायन फोलेस (प्रमुख गायन, रिदम गिटार), न्याश ओभरस्ट्रिट (प्रमुख गितार, गायन), ईयन केगि (बेस, गायन), र जेमि फोलेस (ड्रम) गरी चार सदस्य रहेका छन। उनीहरूको पहिलो एल्बम, लभसिक ईलेक्ट्रिक, २७ अक्टोबर, २००९को जारी भएको थियो। उनीहरूले २०११को निकै लोकप्रिय एकल गित "टुनाईट टुनाईट" गितबाट प्रसिद्धि पाए र सबैको ध्यान खिच्न सफल भए।
इतिहास
हट शेल रे २००५मा गायक, गीतकार रायन फोलेस र गिटारवादक न्याश ओभरस्ट्रिट बीच भेट भए पछि गठन भएको थियो। ब्यान्डको नाम सुरुमा मिरेकल ड्रग थियो र पछि माईस्पेसमा भएको स्टकरको नाममा हट शेल रेमा परिवर्तन गरियो। ओभरस्ट्रिट गायक तथा गीतकार पल ओभरस्ट्रिटको छोरा र अभिनेता कोर्ड ओभरस्ट्रिटको भाइ हुन। रायन र जेमि भने गीतकार किथ फोलेसको छोरा र केगि फिल केगिको छोरा हुन।
समर २००७ मा, ब्यान्डले र्‍यापर लिटल जनको कन्सर्टमा प्रर्दशन गरे। त्यसपछि उनीहरूले साउथ बाई साउथवेस्ट, अस्टिन, टेक्सस् जस्ता विभिन्न स्थानहरूमा प्रर्दशन गरे र भेडेरा नामक ब्यान्डमा टुरमा गए। हालैमा उनीहरूले टेलर स्विफ्टको वर्ल्ड टुरमा समेत प्रर्दशन गरेका थिए।
उनीहरू अक्टोबर २००८मा जाईभ रेकर्डस्‌सँग अनुबन्धित भएका थिए र आफ्नो पहिलो एल्बम, 'लभसिक ईलेक्ट्रिक'मा काम सुरु गरे।
२०११–हाल: व्हाटेभर
"हट शेल रे"ले "टुनाईट टुनाईट" बोलको एकल गित जारी गरे जुन गित जुलाई २०११मा बिलबोर्ड हट १००मा #६ सम्म पुग्न सफल भएको थियो। उनीहरूको अर्को एकल गित, "आई लाईक ‌ईट लाईक द्याट" १३ सेप्टेम्बर, २०११मा प्रिमियर भयो। उनीहरूको "व्हाटेभर" एल्बम ब्यान्डको वेबसाइटमा ४ अक्टोबर, २०११मा घोषणा गरिएको थियो, र २९ नोभेम्बर, २०११मा जारी भएको थियो।
३१ डिसेम्बर २०११ मा, ब्यान्डले रायन सिक्रेस्टसँग डिक क्लार्कको नयाँ वर्ष कार्यक्रममा प्रदर्शन गरे। २९ जनवरी २०१२मा उनीहरूले राष्ट्रिय टिभि कार्यक्रम - प्रो बाउल पूर्वखेल समारोहमा गाए। उनीहरूले फेब्रुवरि २०, २०१२मा हल अफ गेम अवार्डस्‌मा पनि गित गाए।
लण्डन अण्डरग्राउण्ड
लण्डन अण्डरग्राउण्ड (छोटकरीमा द अण्डरग्राउण्ड) लण्डन सहरको भूमिगत नियमित पारवहन मार्ग हो। यसले मुख्यतया लण्डनका ठुलो क्षेत्रमा तथा बकिंघमसिर, हर्टफोर्डसिर र एसेक्सको केहि क्षेत्रमा सेवा प्रदान गर्छ। यो १८६३मा निर्मित विश्वको सबैभन्दा पुरानो भूमिगत रेलमार्गको एक भागको रूपमा समावेस छ।
सौरभ खनाल
सौरभ खनाल नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन।सौरभ खनाल २०१६ अन्डर-१९ क्रिकेट विश्वकप मा छनोटमा परेका खेलाबी हुन।
पागलपन्ती (२०१९ चलचित्र)
पागलपन्ती अनीस बज्मी द्वारा निर्देशित र भूषण कुमार, अभिषेक पाठक, कृष्ण कुमार र कुमार मंगत पाठक द्वारा निर्मित एक आगामी भारतीय हिन्दी भाषाको एक्शन हास्य चलचित्र हो । चलचित्रमा अनिल कपूर, जोन अब्राहम, इलियाना डी'क्रुज, अरशद वारसी, पुलकित सम्राट, कृति खरबन्दा, उर्वशी रौटेला र सौरभ शुक्ला मुख्य भूमिकामा छन् ।
गिजाको विशाल पिरामिड
"गिजाको विशाल पिरामिड" सबैभन्दा ठूलो इजिप्टियन पिरामिड र चौथो राजवंश फेरो खुफु को चिहान हो। ईसापूर्व २६ औं शताब्दीको प्रारम्भमा लगभग २७ वर्षको अवधिमा निर्मित, पिरामिड प्राचीन विश्वका सात आश्चर्यहरू मध्ये सबैभन्दा पुरानो हो, र ठूलो मात्रामा बाँकी रहेको एक मात्र हो। गिजा पिरामिड कम्प्लेक्सको एक भागको रूपमा, यसले हालको गिजा ग्रेटर कायरो, इजिप्ट मा सीमा जोड्छ।
सुरुमा खडा 146.6 m, द ग्रेट पिरामिड सबैभन्दा अग्लो मानव निर्मित संरचना ३,८०० वर्ष भन्दा बढीको लागि संसारमा थियो। ईसापूर्व २६ औं शताब्दीको प्रारम्भमा लगभग २७ वर्षको अवधिमा निर्मित, पिरामिड प्राचीन विश्वका सात आश्चर्यहरू मध्ये सबैभन्दा पुरानो र धेरै हदसम्म अक्षुण्ण रहने एकमात्रै आश्चर्य  हो। गिजा पिरामिड कम्प्लेक्सको एक भागको रूपमा, यसले हालको गिजा ग्रेटर कायरो, इजिप्ट मा सीमा जोड्छ।
ग्रेट पिरामिड कुल ६० हजार लाख वजनको अनुमानित २३ लाख ठूला ब्लकहरू उत्खनन गरेर निर्माण गरिएको थियो।
अञ्जली चन्द
अञ्जली चन्द (Anjali Chand, जन्म सेप्टेम्बर १६, १९९५) नेपाली महिला क्रिकेट खेलाडी हुन् ।
पुरुलिया सदर पूर्व उपविभाग
पुरुलिया सदर पूर्व उपविभाग भारतीय राज्य पश्चिम बङ्गालको पुरुलिया जिल्ला अन्तर्गतको उपविभाग हो।
कुल्देवमान्डौ
कुल्देवमान्डौ बाजुरा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
बोनिन टापु
बोनीन् द्वीप एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडिएको छ।
अमले
अमले नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र, जनकपुर अञ्चलको सिन्धुली जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
मुख
ढाड भएका जन्तुमा पाचन प्रक्रियाका सबै संरचनागत प्रणाली विकास भएका हुन्छन् (यस अन्तर्गत मुख देखि मलद्वार सम्म विकास भएका हुन्छन्)। भ्रुण अवस्था देखि विकास हुने अवस्थामा मुखको या मलद्वारको विकास हुने भिन्नतामा, प्रोटोस्टोमस् वा डियुटोरोस्टोमस् जस्ता शब्द प्रयोग गरिन्छन्।
संरचना
स्पंजहरू र प्लाकोजोआन्स बाहेक, प्राय सबै पशुहरूको आन्तरिक पेटको संरचना हुने गर्दछ। यसलाई ग्यास्ट्रोडर्मल कोषहरूद्वारा संरचनाहरु विकास भएका हुन्छन्। कम विकासित, ढाड नभएका प्राणी जस्तै सि एनिमोनमा मुख नै मलद्वार को काम गर्दछ। मुखको वरिपरि रहेका गोलाकार मांसपेशीहरूले यसलाई खोल्न वा बन्द गर्न क्रममा आराम गर्न वा संकुचन गर्न मदत गर्दछन्। खाना आफुतिर समाहित गर्न टेन्न्टेकलहरुले सहयोग गर्दछ। खाना पहिले फ्यारेन्क्समा जान्छ र पाचन गैस्ट्रोभास्कुलर क्याभिटीमा बाह्य क्षेत्रमा हुन्छ।
एनेलिड्समा साधारण ट्यूब-जस्तो हुन्छ र अनावश्यक अपाच्य सामग्रीहरुलाई मलद्वाराबाट नै निषकासन गर्दछन्। मोलुस्कहरुको भने रेडुलाले सुक्ष्म कणहरुलाई कोतर्न सहयोग गर्दछ। केही साह्रो भाग (एक्जोस्केलेटन) विकास भएका किरा बर्गमा भने मुखका विभिन्न भाग विकास भएका हुन्छन्।
ढाड भएका जन्तुमा भने मुखको संरचनागत विकास भएका हुन्छ। माछामा मुखनेरै ओपरकुलर क्याभिटीको पनि विकास भएका हुन्छन्। पानी मुखमा जान्छन्, गिल्स् सम्म पुग्दछन् र ओपेरकुलम बाट पानी निसक्न्छन्।
राजवीर सिंह
राजवीर सिंह नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन।उनी नेपाली टिमबाट २०१६ अन्डर-१९ क्रिकेट विश्वकप का लागि छनोट भएका हुन।। उनी १९ वर्ष ३४२ दिन देखि खलन थालेका हुन्। उनी देब्रे हात दुवारा बलिङ् गर्छन।उनि बॉलिंग शैली ढिलो बायाँ-हात ओर्थोदोक्ष गर्छन। उनिलाई नेपालको खकही  छोडी सबै जनाले चिन्छन। उनले आहिले  सम्मा भुटान, अफगइसतान आदि देशसँग खेलिस्केका छन्।
जेलेना जेनसन
जेलेना जेनसन (जन्म ७ अक्टुबर १९८१) एक अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री तथा मोडल हुन ।
विन्दवासिनी
विन्दवासिनी नेपालको नारायणी अञ्चलको पर्सा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ६३० वटा घर छन्।
नवउदारवाद
नव-उदारवाद उदारवादको संशोशित रुप हो। नव उदारवादमा आर्थिक उदारीकरण, विश्वव्यापीकरण, निजीकरण, अर्थतन्त्र र समाजमा नीजी क्षेत्रको भूमिका बढाउन सरकारी खर्च कटौती, स्वतन्त्र बजार र खुला अर्थतन्त्रको अवधारणाको विकास भएको छ । नवउदारवाद भन्नाले सरकार भन्दा बजारलाई, सामाजिक तथा सांस्कृतिक मान्यताभन्दा आर्थिक लाभ र सामूहिक क्रियाकलापभन्दा निजी व्यवसाय, उद्यमलाई प्राथमिकता दिने आर्थिक प्रणाली भन्ने बुझिन्छ। नवउदारवादको अर्थ पूँजीलाई स्वतन्त्र आवतजावत गर्न दिनु हो।
अगस्तो पिनोचे, मार्गरेट थ्याचर, रोनाल्ड रेगनको अवधारणादेखि बिल क्लिन्टन कालको अमेरिकाको डेमोक्रेटिक, बेलायतको न्यु लेबर, चीनको आर्थिक उदारीकरण र लोककल्याणकारी राज्य, स्वीडेनमा भएका आर्थिक सुधार आदिलाई नवउदारवादको प्रयोग भन्ने गरिएको छ।नवउदारवादको प्रयोग खुला बजार, उदारीकरण, निजीकरणका रुपमा पनि बुझिन्छ र बुझाइन्छ।
आलोचना
नव-उदारवादले प्राज्ञ, प्रत्रकार, धार्मिक नेता, र दुवै बामपन्थी र दक्षिणपन्थी राजनीतिका अभियानकर्मीबाट आलोचनाको सामना गरेको छ नव-उदारवादको उल्लेख्यानीय आलोचाकहरूमा अर्थशास्त्री जोसेफ स्तिगलित्झ, अमर्त्य सेन, माइकल हडसन्, हा-जून च्यांग, रोबर्ट पोलिनn, Julie Matthaei, and Richard D. Wolff; linguist Noam Chomsky; भूगोलवेत्ता तथा मानवशास्त्रीDavid Harvey; Slovenian continental philosopher Slavoj Žižek, राजनैतिक अभियानकर्मी तथा सार्वजनिक बौद्धिक प्राज्ञ Cornel West; मार्क्सवादी महिलाकर्मी Gail Dines; लेखक तथा चलचित्र निर्माता Naomi Klein; क्याथोलिक चर्च प्रमुख पोप फ्रान्सिस; पत्रकार तथा वातावरण अभियानकर्मी George Monbiot; बेल्जियन मनोबिद Paul Verhaeghe; पत्रकार तथा अभियानकर्मी Chris Hedges; पुरातनवादी दार्शनिक Roger Scruton; and the alter-globalization movement, including groups such as ATTAC.
असमानता
आलोचकहरूका अनुसार नवउदारवादी नीतिहरूले आर्थिक असमानता र वैश्विक गरिबी बढाएको छ ।
लालटाउके गरुड
लालटाउके गरुड पानी वा हिलोमा हिड्न सक्ने गरुड प्रजातिको एक चरा हो। यो चरा दक्षिण एसियाको उष्णदेशीय समथल सिमसार क्षेत्र देखि भारतीय उपमहाद्वीप र दक्षिण पूर्वी एसियासम्ममा पाइन्छ। यसको प्वाँख पियाजी रातो भएकाले यसको नाम लालटाउके गरुड राखिएको थियो। यसले आफ्नो आहारा छिपछिपे पानी, नदी र तालको वरिपरि सङ्कलन गर्ने गर्दछ। यसले आफ्नो चुच्चे पानीको मुनि लान्छ र माछा वा अन्य साना पानीमा बस्ने प्रजातिहरूले यसको चुच्चोमा ठोकिनसाथ यसले उक्त आहारा पकड्ने गर्दछ। यसले पानी वा हिले ठाउँमा हिड्दै लुकेका माछाहरूलाई बिथोली समात्ने गर्दछ। यसले गुँड अन्य चराहरूका साथ प्रायः समूहमै बनाउने गर्दछ। यसले मघुरो आवाज निकाल्ने गर्दछ। यो चराले बसाइँसराइ गर्दैन र कहिलेकाहीँ यसको दायरासम्म आहारा खोज्नका लागि पुग्ने गर्दछ। यसले मौसम परिवर्तन भएमा र प्रजननको लागि छोटो दूरीमा बसाइँसराइ गर्दछ।
विवरण
यो हेर्दा खेरी ठूलो हुन्छ भने यसको शरीर गरुङ्गो हुन्छ र यसलाई सन्तुलन गराइराख्न यसको चुच्चो तलतर्फ फर्किएको हुन्छ। वयस्कको टाउको रातो वा पियाजी रङ्गको हुने हुदाँ यसको नाम लाल टाउके गरुड राखिएको हो। यसको शरीरको अन्य सेतो रङ्गको हुन्छ। यसको पखेटाको तल्लो भाग कालो हुन्छ र त्यसका साथसाथै यसको पखेटामा हरियो चमक पनि हुन्छ। यसको खुट्टा पहेँलो र रातो रङ्गको समिश्रण हुन्छ र यो बसिरहेको बेला टाढाबाट हेर्दा भने सेतो देखिन्छ। यसको पुच्छर कालो हुन्छ भने यसमा पनि हरियो चमक हुन्छ। तुलनात्मक रूपमा, गरुड प्रजातिमा यो मध्यम वर्गमा पर्दछ। यो उभ्भिदाको यसको उचाइ ९३-१०२ सेमी (३६.५-४० इन्च) हुन्छ, यसको एउटा पखेटा देखि अर्को पखेटासम्मको लम्बाई १५०-१६० सेमी (५९-६३ इन्च) हुन्छ भने यसको तौल लगभग २-३.५ किग्रा (४.४७-७.७ पाउन्ड) हुन्छ। भाले र पोथीलाई हेर्दा सामान्यतषा उस्तै उस्तैनै देखिन्छन् तर भालेहरूको समूह भने पोथीको भन्दा केही ठूला देखिन्छन्।
यसको सानो भुत्लादार बच्चाहरू भने प्रायः सेतो हुन्छन् र यसको चुच्चो खैरो खालको र यसको अनुहारको छाला भने कालो हुन्छ। वयस्क लालटाउके गरुड भने खैरो खालको प्वाँख हुन्छ र अरु गरुडहरू जस्तै यो २ देखि ३ पछि प्रजनन अवस्थामा पुग्दछन्।
अरु गरुडहरू जस्तै यसले घाँटी तन्काएर उड्ने गर्दछ। खाना वा आहारा खोज्ने क्रममा खाना भेटाइने ठाउँमा यसले आवाज निकाल्ने गर्दछ। अन्य प्रजातिका गरुडहरू जस्तै यो प्रायः शान्तमा बस्न रूचाउँछ तर यसले गुँडमा र अन्य बस्न लायक क्षेत्रहरूमा भने भद्दा आवाज निकाल्ने गर्दछ।
वितरण र बासस्थान
लालटाउके गरुड एसियाका समथल क्षेत्रहरूमा विस्तारित रूपमा छरिएर रहेका छन्। यसको दायर फराकिलो छ। यो भारतीय उपमहाद्वीप र दक्षिण पूर्वी एसियामा पाइन्छ। यो पाकिस्तान, नेपाल, भारत, श्रीलङ्का, बङ्गलादेश, चीन, थाइल्याण्ड, लाओस, भियतनाम र कम्बोडियामा पाइन्छ। यसको ठूलो दायरा भएकाले यसको जनसङ्ख्यामा उल्लेख्य रूपमा बृद्धि आएको छ। यो एसियाका सुख्खा उच्च पहाडी भेग, घनाजङ्गल र उच्च हिमाली क्षेत्रहरूमा पाइदैनन्। यो भारतको केरलामा नगन्य रूपमा पाइन्छन्। यसले सबै मौसममा ताजा पानीको क्षेत्र, मकै बारी, नहर र प्रायः बाढी आएको क्षेत्रमा बस्ने गर्दछन्। यो प्रायः धेरैजसो मौसममा एकै ठाउँमा बसिरहन्छ र कहिलेकाहीँ थोरै दूरीमा बसाइँसराइ गर्दछ।
योगेन्द्र कार्की
योगेन्द्र कार्की नेपाली क्रिकेट खेलाडी हुन।उनी नेपाली टिमबाट २०१६ अन्डर-१९ क्रिकेट विश्वकप का लागि छनोट भएका हुन।
खोक्सी
खोक्सी (Khoksi) नेपालको सगरमाथा अञ्चलको सिराहा जिल्लाको एक गाउँ हो । यो गाउँ काठमाण्डौ देखि दक्षिणपूर्व १५८ किलोमिटर (९८ माईल) हवाई मार्गको दुरीमा छ । यहाँ कथवनियाँ, कोईरी, मुस्लिम, अमात, दुसाध, चमार, मलाह, तेली, धोबी आदि जातजातिका मानिसहरू वसोवास गर्दछन् । यो गाउँ चौक, सब्जी मण्डी तथा उमेश टोल गरी तीन भागमा विभाजित छ । यहाँ स्वास्थ्य चौकी, विद्यालय तथा वडा कार्यालय रहेका छन् । प्रहरी चौकीको लागि स्थानीय बासिन्दाले सहयोग गरी जग्गा किनेर जग तथा डिपीसी सम्म सम्पन्न गरेका छन् । यसको उत्तर तथा पश्चिममा त्रिशुला नदी पूर्वमा जानकीनगर तथा दक्षिणमा गरगम्मा गाउँ तथा नेपाल तथा भारतका  अन्तर्राष्ट्रिय सीमा रहेका छन् । यस गाउँको मध्यभाग हुदै हुलाकी सडक गएको छ । यहाँ आइतवार तथा बिहीवार हाट लाग्ने गर्दछन् ।
रीति-रिवाज
यहाँ परम्परागत चाडपर्वलाई विशेष गरी मनाइन्छ। जस्तै नया वर्ष, जुड़सितल, घरी, चौथचन्द्र आदि ।
अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार
अन्तरलिङ्गी व्यक्तिहरूको अधिकार विश्वव्यापी रूपमा हरेक राज्य र देश अनुसार फरक छ ।
हेर्नुहोस्
अरु लैङ्गिक पहिचानका व्यक्तिहरूको अधिकार सम्बन्धीका लेख:
तृष्णा सिँह
तृष्णा सिँह (जन्म जुन ५, १९९२) नेपाली महिला क्रिकेट खेलाडी हुन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ
अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ प्राकृतिक संसाधनहरूको संरक्षणको लागि समर्पित एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन हो । सङ्गठनको घोषित लक्ष्य, विश्वको सबैभन्दा दुर्गम पर्यावरण र विकास सम्बन्धि चुनौतीहरूको लागि व्यावहारिक समाधान खोज्ने दिशामा मद्दत गर्ने हो । सङ्घ विश्वको विभिन्न संरक्षण सङ्गठनहरूको नेटवर्कबाट प्राप्त जानकारीको आधारमा "खतरायोग्य प्रजातिको रातो सूची" प्रकाशित गर्दछ, जो विश्वमा सबैभन्दा अधिक संकटग्रस्त प्रजातिहरूलाई प्रदर्शित गर्दछ ।
गेबेल बर्कल र नपाटन क्षेत्रको सम्पदाहरू
गेबेल बर्कल र नपाटन क्षेत्रको सम्पदाहरूसुडानको विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन २००३ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
हात
हात मानिस लगायतका अन्य दोपाया स्तनधारी प्राणीहरूको पाखुराको छेउको भाग हो ।
काका (फुटबल खेलाडी)
रिकार्डो इजेक्सन डस सान्टोस लेइट (जन्म सन् १९८२ अप्रिल २२ )  पूर्व ब्राजिलियन व्यावसायिक फुटबल खेलाडी हुन्। उनी फुटबल टीमका आक्रमक मध्यपंक्तिका खेलाडी हुन जो विश्वमा काका नामले चिनिन्छन। उन्ले  साआे पाउलो, एसी मिलान, रियल म्याड्रिड, ओर्लान्डो सिटी क्लबबाट लामो समयसम्म व्यावसायिक फुटबल खेले ।
माडी उपत्यका
माडी उपत्यका मध्य नेपालको चितवन जिल्लाको दक्षिण भागमा अवस्थित छ। यसलाई रिउ उपत्यका पनि भनिन्छ। यस उपत्यकाको प्रमुख नदी रिउ हो। क्षेत्रफलमा सारै सानो यस उपत्यकाको ठूलो भूभाग चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा पर्दछ। पूर्व उत्तर तथा पश्चिममा चुरे पाहाड दक्षिणमा सोमेस्वर पहाडले घेरीएको माडी उपत्यका प्रशासनीक संरचनामा चितवन जिल्ला अन्तर्गत पर्दछ र यहाँ चार वटा गाँउ विकास समिती रहेका थिए।अहिले चारैवटा गा बि स हरूलाई समेटेर समग्र माडी लाई माडी नगरपालिका घोषणा गरिएको छ ।
राष्ट्रिय निकुन्ज काटेर भित्र पस्नु पर्ने भएकाले पनि यो उपत्यकाको समुचीत विकास हुन सकेको छैन। तर केही विद्यालय, उच्च माध्यामीक विद्यालय तथा एक क्याम्पस समेत रहेको यस उपत्यकाको केन्द्र बसन्तपुर बजार हो। भरतपुर लाई जोडने सडकको बिचमा पर्ने राप्ती तथा रिउ नदीमा पक्की पुल बनेपछी यो उपत्यकाको यातायात केही सहज भएको छ भने अन्य साना ठूला खोलामा पनि पुल बनाउन बाकी नै छ। यस उपत्यकाको पूर्व दक्षीण तर्फ जीतपुर ठोरी तथा भारतीय सिमा सम्म जोडने अर्को एक कच्ची सडक समेत रहेको छ।
अवस्थिति
नेपालको ७५ जिल्ला हरूमा एउटा अत्यन्त रमणीय, सुगम तथा विकसित जिल्लाहरू मध्यको चितवन जिल्ला पनि एक हो यसै जिल्ल्ला अन्तर्गत भरतपुर सदरमुकामबाट ४० कि .मी. दक्षिणमा "माडी उपत्यका " पर्दछ / माडी उपत्यकाको दक्षिण तिर सोमेश्वर चुरे डांडा जुन भारतसंग जोडिएको छ भने यसको पुर्ब, पश्चिम र उत्तरमा राष्ट्रिय निकुन्ज पर्दछ । माडी उपत्यका भित्र गर्दी, बघौडा, कल्याणपुर र अयोध्यापुरी आदि ४ गा बि स हरू पर्दछन । यी ४ गाबिस का उर्बर एबम सुन्दर भू -भाग चारै तिरबाट चुरे डांडा अनि राष्ट्रिय निकुन्जले घेरिएको र पुर्ब पश्चिम लम्पसार परेको क्षेत्र नै "माडी उपत्यका " हो । यो क्षेत्रमा थुप्रै स -साना खोला, नाला र खोल्साहरू दक्षिणबाट उत्पन्न भै उत्तरतिर बगेका बगेका छन । जुन खोला नालाहरूले माडीबासी किसानहरू लै सिंचाईको लागि सजिलो बनाई दिएको छ । मरोट खोला, देउता खोला, घोसरी खोला, मगोई खोला, रौतने खोला, बादरमुडे खोला, रिमाल खोला, घाघर खोला, बघाई खोला आदि यहाका प्रमुख खोलाहरू हुन् । तेस्तै रेवा नदि माडीको प्रसिद् नदि हो । यो रेवा नदि माडी क्षेत्रको दक्षिण पुर्बबाट उत्पति भै माडीको ४ वटै गाबिस उत्तर तिर र राष्ट्रिय निकुन्जसँग जोडिएर पुर्ब पश्चिम नागबेली परेर निरन्तर बगिरहेको छ । बिगत देखि नै यो नदिमा वर्षाको बेलामा बाढीभेल आउने हुदा माडीबासि लाई सदरमुकाम आवत जावत गर्न निकै नै अप्ठेरोमा परिरहेको छ। हाल यो नदीमा पक्कि पुल निर्माण कार्य पुर्णरूपमा सम्पन्न भैसकेको छ। नेपालको राजधानीसंग जोड्ने छोटो दुरीको नाका भिखाना ठोडीलाई येही भरतपुर- माडी-ठोडी सडक खण्डले जोडेको छ । हाल माडी क्षेत्रको ४ गाबिस लाई जोड्ने बाटोमा ग्रामिण विकास योजना अन्तर्गत कालो पत्रे कार्य सम्पन्न भैरहेको छ । तेस्तै अब छिटै नै बिधुतिकरण कार्यको लागि आवश्यक पूर्वाधारहरूको निर्माण भै रहेको छ ।
भूगोल
माडी क्षेत्रको बसन्तपुर बजारलाई माडीको मध्य बिन्दुको रूपमा लिइन्छ । यही बसन्तपुर बजारमा माडीको हेल्थ सेन्टर, क्याम्पस, माडी एफ एम, त्रिबेणी विकास बैङ्क, पुस्पान्जली हस्पिटल आदि सङ्घ सस्थाको साथै किनमेलकोलागि किराना तथा फेन्सी पसलहरू खुलेका छन। तेस्तै बरुवा बजार, बसन्तपुर बजार, कल्याणपुर, किर्तनपुर. देबेन्द्रपुर, खर्कटा आदि माडी का प्रमुख बजार हरू हुन् । यस क्षेत्र का मानिसहरूको प्रमुख पेशा कृषि नै हो । कृषि अन्तर्गत खेतीपाती, माछापालन, कुखुरापालन, पशुपालन आदि कार्य गरेर येहाका मानिसहरूले आय आर्जन गरी जिबिका गरी रहेका छन् । यसको अलावा ब्यापार व्यवसाय,गरेका र केहि युवा हरू वैदेशिक रोजगारीमा गएको कुरा पनि तथ्यांकहरूबाट स्पष्ट हुन्छ। हाल माडी क्षेत्रको जनघनत्व बढ्दो छ । हाल करिब १ लाखको हाराहारीमा माडी क्षेत्रको जनसङ्ख्या रहेको अनुमानित् तथ्यांक छ ।
पर्यटन
माडी प्राकृतिक हिसाबले पनि अत्यन्त सुन्दर, रमणीय ठाउँ हो। येहको प्रमुख हेर्नलायक ठाउँ हरू मध्ये चैते दशैँमा लाग्ने गोदक मेला तथा परशुराम कुण्ड स्नान तिर्थ यात्रा, पाच पाण्डव गुप्त वास बसेको क्षेत्र, सोमेश्वर कालिका मन्दिर, बैकुण्ठ ताल, कल्याणपुर गोपलनगरको माछा खेति आदि हुन् ।
तेस्तै नेपालको द्वन्द कालको अत्यन्त हृदय विदारक बाँदरमुढे घटनाको स्मारक पनि माडी बासि जनसमुदाय कै तीतो सत्य हो । यस घटनाको कारणबाट पनि यो हाम्रो माडी क्षेत्र राष्ट्रिय अन्तराष्ट्रिय रूपमा परिचित छ।
शम्भुनाथ नगरपालिका
https://result.election.gov.np/LocalElectionResult2079.aspx#election-chart-result शम्भुनाथ नेपालको मधेश प्रदेश अन्तर्गत सप्तरी जिल्लामा रहेको एक नगरपालिका हो । नेपाल सरकारले वि. सं. २०७१ वैशाख २५ गते ७२ वटा नयाँ नगरपालिका थप गर्दा शम्भुनाथलाई पनि नगरपालिका घोषित गरेको हो । शम्भुनाथलाई नगरपालिका घोषित गर्दा सप्तरीका खोक्सरप्रवाहा, मोहनपुर, शम्भुनाथ, भंगाहा, बसबलपुर र रामपुर जमुवा गाविसलाई समेटेको छ ।
नेपालमा वि.सं. २०७३ मा ७५३ स्थानीय तह लागू गर्दा शम्भुनाथ नगरपालिकालाई यथावतै राखेको छ । यस नगरपालिकालाई ११ वडामा विभाजन गरिएको छ । यस नगरपालिकाको कूल जनसङ्ख्या ३३,०१२ रहेको छ । यसको क्षेत्रफल ९९.९९ वर्गकिलोमिटर रहेको छ । यस नगरपालिकाको केन्द्र साविकको शम्भुनाथ नगरपालिकाको कार्यालयमा राखिएको छ । त्यसै गरी वि.सं. २०७४ सालमे सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयद्वारा ७५३ स्थानीय तह लागू गर्ने बेलामा डाक्नेश्वरी नगरपालिकाको वडा नं. ११ (साविक अर्नाहा गा.वि.स.) लाई समेत यसै शम्भुनाथ नगरपालिकामा गाभि १२ वटा वडा रहेको छ । तत् पश्चात यस शम्भुनाथ नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल १०८.७१ वर्गकिलोमिटर रहियो भने कूल जनसङ्ख्या ३८,०१८ (२०७८ को जनसंख्या बिवरण आउन बाँकी) रहेको छ ।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०२१ को जनगणना अनुसार शम्भुनाथ नगरपालिकाको जनसङ्ख्या ३९,४२३ (प्रारम्भिक  जनसंख्या २०७८) रहेको छ।
बेबिलोनको झुलन बगैँचा
बेबिलोनको झुलन बगैँचा जसलाई सेमिरौमिसको झुलन बगैँचा पनि भनिन्छ प्राचीन विश्वका सात आश्चर्यहरू मध्येको एक हो। यो वर्तमान इराकको हिल्लाह नजिकै रहेको थियो। यो बगैँचाको निर्माण नेबुचाडनेजार दोस्रोले इसा पूर्व ६०० मा गराएका थिए। प्राचीन किम्बदन्ती अनुसार यस बगैँचाको निर्माण राजा नबुचाडनेजार दोस्रोले आफ्नो स्वास्नीलाई प्रसन्न गर्नका लागि गरेका थिए। इसा भन्दा लगभग २ शताब्दी पूर्व एउटा भूकम्पमा यो बगैँचा पूर्ण रूपमा नष्ट भएको थियो।
पशु पालन
पशुपालन जनावर वा पशुपक्षी पाल्ने पेशा हो। नेपालमा गाई, बाख्रा, भैंसी, राँगा, भेडा, च्याङ्रा, घोडा, गधा, खच्चड, गोरू, सुँगुर, बंगुर,आदि जनावरहरू तथा हाँस, कुखुरा, आदि पक्षीहरू दूध, मासु अण्डा साथै घरायसी सजावट तथा सुरक्षा र ढुवानीकाे साधन आदि उद्देश्यले पाल्ने गरिन्छ। नेपालका कृषकहरूले खेती तथा पशुपालन दुवै गर्ने भएकाले यसलाई मिश्रित खेती भनिन्छ। सघन निर्वाहका लागि मात्र नभै आफ्नो घरायसी आवश्यकताको परिपुर्ति गर्न र अतिरिक्त आय आर्जन गर्नका लागि नेपाली कृषकहरूले पशुपालन गर्ने गरेका हुन्। यसबाट दूध, फूल, मासुको साथै खेतीलाई चाहिने मल, तथा श्रम (गोरू,राँगाआदिबाट) प्राप्त हुन्छ।
मारुति सुजुकी
मारुति सुजुकी इण्डिया लिमिटेड सामान्यत: मारुति र यसको पूर्वमा मारुति उद्योग लिमिटेड को नामले जानिन्थ्यो । यो सङ्गठन भारतमा मोटर निर्माता हो । यो जापानी मोटरगाडी तथा मोटरसाईकिल निर्माता सुजुकी को एक सहायक कम्पनी हो । नोभेम्बर २०१२ सम्म, भारतीय यात्री कार बाजारमा यस कम्पनीको हिस्सेदारी ३७% को थियो । मारुति सुजुकी प्रवेश स्तरबाट कारहरूको पुरा शृंखलाहरूको निर्माता तथा विक्रेता रहिसकेको छ । प्रवेश स्तर ओल्टोबाट हैचबैक रिट्ज, ए स्टार, स्विफ्ट, वैगन आर, जेन र सेडान वर्गमा डिजायर, किजाषी (Kizashi) तथा 'सी' वर्गम ईको, ओम्नी एवं अन्य आवश्यकताहरू वाला कार जस्तै सुजुकी अरटीगा र स्पोर्टस यूटिलिटी वाहन ग्रान्ड विटाराको लागि मारुति सुजुकी देश भरमा प्रसिध्द छ । कम्पनीको मुख्यालय नेलसन मन्डेला रोड, नयाँ दिल्लीमा स्थित छ । फेब्रुअरी २०१२ को अन्त्य सम्म कम्पनी आफ्नो एक करोड कारहरू बेचिसकेको छ ।
इतिहास
सुरुवाति यात्रामा, कम्पनीको १८.२८% हिस्सेदारी भारत सरकारको स्वामित्वमा थीयो र जापानको सुजुकीको स्वामित्वमा बाकीको हिस्स्दारी थीयो । भाजपाको नेतृत्व सरकारले जुन २००३ मा कम्पनीको २५% हिस्सेदारीको लागि एक आरम्भिक सार्वजनिक पेशकश (IPO) आयोजित गरेको थियो । मे २००७ मा, भारत सरकारले आफ्नो सबै हिस्सेदारी भारतीय वित्तीय संस्थानहरूलाई बेचिदिए र अब वर्तमान समयमा मारुति उद्योगमा भारत सरकारको नुनै हिस्सेदारी छैन ।
मारुति उद्योग लिमिटेडलाई फरवरी १९८१ मा स्थपित गरियो । मारुति सुजुकी मारुति ८००को साथ १९८३ मा वास्तविक उत्पादन शुरू गरियो, जुन सुजुकी अल्टो केईआई (KEI) कारमा आधारित त्यस समय भारतमा एक्लो उपलब्ध आधुनिक कार थियो । कम्पनी सालाना ५०,००० भन्दा बढी कारहरूको निर्यातको साथ प्रतिवर्ष १०,००,००० कारहरूको घरेलू बिक्री पनि गर्छ । यसको विनिर्माण सुविधाहरू हरियाणाको गुड़गाव र मानेसरमा स्थित छ । मारुति सुजुकीको गुड़गाव सुविधामा प्रतिवर्ष ९,००,००० ईकाइहरूको स्थपित क्षमता छ । मानेसर र गुड़गाउको सुविधाहरू सालाना १४,५०,००० ईकाइहरूको उत्पादन गर्ने क्षमता राख्छ ।
वर्तमान गाडि
१) मारुति ८०० २) मारुति ओमनी ३) जिप्सी किंग ४) वैगन आर ५) स्विफ्ट ६) एसएक्स ४ ७) स्विफ्ट ८) ए स्टार ९) रिट्ज १०) ईको ११) अल्टो के १० १२) मारुति एर्टीग १३) मारुति अल्टो ८०० १४) मारुति स्टिंग्रए
आयातित गाडि
१) ग्रान्ड विटारा २) किजशि
बन्द भएको गाडि
१) जिप्सी ई (१९८५-२०००) २) जेन (१९९३-२००६) ३) एस्टीम (१९९४-२००८) ४) बैलेनो (१९९९-२००७) ५) बैलेनो Altura (१९९९९-२००३) ६) वर्सा (२००१-२०१०) ७) ग्रांड विटारा XL७ (२००३-२००७) ८) मारुति ८०० (१९८३-२०१२) ९) अल्टो (२०००-२०१२) १०) जेन एस्टिलो (२००६-२०१३)
आम्बोटे
आम्बोटे नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र, जनकपुर अञ्चलको सिन्धुली जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
कैलाशमाण्डौ
कैलाशमाण्डौ बाजुरा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
महाकाव्य
कविता विधा नेपाली साहित्यको ज्यादै महत्त्वपूर्ण विधा हो। साहित्यको लयगत र साङ्गीतिक भेद नै कविता हो। छन्द वा लयलाई मूल आधार मानेर साहित्यको वर्गीकरण गर्दा समग्र साहित्य गद्य र पद्य गरी दुई भेदमा विभक्त हुन्छ। गद्यविधाको विपरीत छन्दको प्रयोग गरी रचना गरिने विधा नै पद्य हो र पद्य कविता विधाको पुरानो नाम पनि हो। त्यसैले लयात्मक प्रधानता भएको एकालापपूर्ण कथन पद्धतिमा सिर्जना हुने साहित्यिक विधा कविता हो। कविताको आयाम (लम्बाइ, चौडाइ र गहिराइ) को विस्तारका कारणले कविताभित्र पनि उपविधाको निर्माण हुन पुग्दछ। यस परिच्छेदमा आयामका आधारमा कविताका विविध रूपको परिचय दिई बृहत् आयाम महाकाव्यको सैद्धान्तिक चर्चा गरिएको छ। कविताको आयाम विस्तारका कारण यसका विविध रूपको निर्माण हुन पुग्दछ। जीवनका सूक्ष्मतमदेखि स्थूलसम्मका अभिव्यक्तिहरू कविताको आयामभित्र प्रवाहित भएका हुन्छन्। कविताको सबैभन्दा सानो रूपगत आयाम मुक्तक हो भने सबैभन्दा ठुलो आयाम महाकाव्य हो। कवितामा जीवन र जगत्को अनुभूति एक हरूफ, चार पाउदेखि लिएर एउटा सिङ्गो र बृहत् महाकाव्यसम्म विस्तारित हुन सक्छ ।
कविताको लघुतम रूप : मुक्तक
कविताको सबैभन्दा सानो एकाइ लघुतम रूप हो । यस अन्तर्गत कविताका ज्यादै साना संरचनाहरू समेटिन्छन् । छोटो छरितो भनाइबाट व्यङ्ग्य प्रहार गर्ने कविताको एक झिल्का नै कविताको लघुतम रूप हो । यस्तो कविताको संरचना निकै सानो हुन्छ तर आफैमा पूर्ण हुन्छ । यो सर्जकका मनमा तत्काल जन्मन्छ अनि तत्काल समाप्त भएर जान्छ । कविताका यस्ता स्वरूपमा दुई, तिन वा चार पाउसम्मका मुक्तक, हाइकु, सायरी र लोकसूक्तिहरू पर्दछन् ।
कविताको लघु रूप : फुटकर कविता
कविताको लघुतम रूपभन्दा विस्तृत र मझौला रूपभन्दा सानो एकाइ लघु रूप हो । कविताको लघु रूप गद्य र पद्य दुवैमा रहेको हुन्छ । पद्यमा दुई श्लोकभन्दा बढी र गद्यमा दुई अनुच्छेदसम्मको रचना यसभित्र पर्दछ । कविताको लघु एकाइमा सानो घटनालाई सीमित घेरामा राखी भावपूर्ण, मिठासपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । यस्ता रचनामा आख्यान तत्वको प्रयोग लघुतम रूपको अपेक्षा स्थूल रूपमा गरिएको हुन्छ । यसरी आख्यानको सूक्ष्मतालाई अपेक्षित मानिएकाले यी रचनाहरूका अभिव्यक्तिमा विविधता नआई भावमा समेत एकरूपता भएको हुन्छ । कस्ता रचनाहरूमा कविताको लघु रूप समेटिएको हुन्छ भन्ने सन्दर्भमा वासुदेव त्रिपाठीको भनाई उल्लेखनीय रहेको छ – “पत्र पत्रिका र कवि गोष्ठीमा प्रस्तुत गरेका अधिकांश साना कविता कृतिहरू फुटकर कविता नै हुन् जसले कविताको लघु रूपको प्रतिनिधित्व गर्दछन् ” (त्रिपाठी र अन्य, २०४८ः पृ. ४२–४३)। यस कुराबाट के स्पष्ट हुन्छ भने भावनाको संक्षिप्त पोखाइ भएको फुटकर रचना नै कविताको लघु रूप हो ।
कविताको मझौला रूप : खण्डकाव्य/लामो कविता
कविताको ज्यादै विस्तृत र ज्यादै सङ्कुचित नभएको रचनालाई मझौला रूप भनिन्छ । यस्ता रचनामा एक विषय, एक घटना, एक सन्दर्भ र जीवनको एक पक्षको उद्घाटन भएको हुन्छ । अनुभूतिको उत्तरोउत्तर वृद्धि र विकास हुँदै जाँदा कविताको आख्यान तन्तु र संरचनागत सुगठनलाई अँगाल्न पुग्दछ त्यस अवस्थामा कविता मध्यम आयाममा प्रवेश गर्दछ । कविताको मझौला आयामलाई खण्डकाव्य वा लामो कविता पनि भनिन्छ । विषयवस्तुको आयाम विस्तार, आख्यान र संरचनाका कारणले गर्दा कविताको मझौला रूप फुटकर कविताबाट छुट्टिन थाल्दछ । कविताको मझौला रूपमा आख्यानलाई अनुभूतिसँग घोलेर प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । आख्यानयुक्त रचना र सुगठित संरचना भएको कविताको आयाम नै कवितामा मझौला रूप हो र यो लामो कविता र खण्डकाव्यमा विभक्त भएको हुन्छ ।
कविताको बृहत् रूप : महाकाव्य
कविताको सबैभन्दा ठूलो आयामलाई बृहत् रूप भनिन्छ । यसमा कविताका लामा रचना र खण्डकाव्यभन्दा माथिका सबै सिर्जनाहरू समेटिन पुग्दछन् । यस्ता रचनाको सिर्जना बृहत आख्यानीकरणबाट मात्र सम्भव हुन्छ र यसमा जीवन जगत्को सर्वपक्षीय अध्ययन भएको हुन्छ । कविताले जब सिङ्गो युग, जीवन र समाजलाई बोकेर हिँड्न लाग्छ र अनुभूतिको आख्यानीकरणमा कवित्वको महाप्रवाह बहन थाल्दछ तब कविताको बृहत् रूप महाकाव्य प्रकट हुन्छ । कविताको यस्तो आयाममा जीवन जगतको सिङ्गो प्रस्तुति, खण्डयोजना, सन्धि, अर्थ प्रकृति र कार्यावस्था जस्ता प्राविधिक कुराको संयोजन गरिएको हुन्छ । कविताको बृहत् रूप चाही अनुभूतिको महाप्रवाह, जीवनको सिङ्गो अभिव्यक्ति, मानव सभ्यता र समाजको सिङ्गो इतिहासलाई बोकेको विराट संरचना र आख्यानलाई बोकेको कविताहरूको स्वरूप हो । कविताको विस्तारित आयामयुक्त यस्तो रूपले सिङ्गो युगलाई नै आत्मसात् गरेको हुन्छ । कविताको बृहत् रूप विकासशील अवस्थामा रहेको हुन्छ र यसको प्रवाह निरन्तर रूपमा चलिरहेको हुन्छ । जसले गर्दा कविताको बृहत् आयाम ललित महाकाव्यबाट माथि उठेर आर्ष महाकाव्यका तहसम्म पनि विस्तारित हुन पुग्छ । यसकारण कविताको बृहत् आयाममा विकसित र विकासशील, ललित र आर्ष महाकाव्य समेटिन पुग्दछन् ।
कविता र महाकाव्यबीचको सीमा
कविताको उपविधाका रूपमा रहेको महाकाव्यमा कविताका सबै गुणहरू रहेका हुन्छन् तर पनि यी दुईका बिचमा केही भिन्नता पनि रहेको पाइन्छ । कविताको विकासशील र विराट् आयाम नै महाकाव्य हो, जब कवितामा आख्यान र संरचनाले विस्तृत रूप लिन्छ, तब मात्र कविता महाकाव्यमा परिणत हुन्छ । आख्यान, संरचना र साङ्गठनिक सुगठनले गर्दा नै महाकाव्य कविताबाट बिस्तारै अलग्गिन पुग्छ । कवितामा अनुभूतिको सूक्ष्म प्रवाह रहन्छ तर महाकाव्यमा आख्यान, चरित्र, परिवेश, काव्यात्मक आङ्गिक विकास र विस्तार तथा संरचनात्मक सुगठन आदिको बृहत् संयोजन रहेको हुन्छ । भावनामा एकरूपता र हार्दिकता कविता र महाकाव्य दुवैका मिल्दा पक्ष हुन् ।
महाकाव्यको परिचय
महाकाव्य शब्दको निर्माण ‘महा’ (महान्) र ‘काव्य’ दुई शब्दको योगबाट भएको छ । यसले शाब्दिक अर्थमा काव्यको सबैभन्दा ठूलो स्वरूपलाई बुझाउँछ । महाकाव्यलाई कविताको आयाम विस्तारका क्रममा निर्माण भएको सबैभन्दा ठुलो स्वरूपमा रूपमा चिनाइएको छ । ‘महाकाव्य’ शब्दलाई व्युत्पत्तिगत अर्थका रूपमा हेर्दा यसको निर्माण ‘कवृ’ वर्णने धातुबाट वा ‘कुङ’ शब्दे धातुबाट ‘कवि’ शब्द निष्पन्न हुन्छ । कवि कर्मबाट ‘काव्य’ शब्दको निर्माण हुन्छ र काव्य शब्दमा ‘महा’ शब्द पूर्वयोग गरेर महाकाव्य शब्दको निर्माण हुन पुग्छ । यसले काव्यको सबैभन्दा बृहत् संरचनालाई बुझाएको हुन्छ ।
हजारौँ वर्ष पहिले छापाखानाको कुनै व्यवस्था नहुँदा स्रष्टाहरूले धेरै वर्ष लगाई हातले नै पुस्तक तयार गर्दथे । त्यस समयमा नाटक आदिलाई अभिनय गराउने र महाकाव्य, खण्डकाव्य र गीतिकाव्य अरुलाई सुनाउने गरिन्थ्यो । यसै आधारमा काव्यलाई दृश्य र श्रव्य गरी दुई भागमा विभाजन गरेको पाइन्छ । हाल आएर साहित्य शब्दले काव्य शब्दको भन्दा पनि व्यापक अर्थलाई समेट्न थालेको छ । काव्य शब्द अब महाकाव्य, खण्डकाव्य र गीतिकाव्य जस्ता शब्दमा रूढ हुन थालेको छ तर अर्थमा भने कुनै भिन्नता रहेको पाइँदैन । यस्तै साहित्यका सीमित र व्यापक दुई अर्थ पनि रहेका छन् । व्यापक अर्थमा साहित्यले समग्र वाङ्मयलाई बुझाउँछ भने सीमित अर्थमा केवल गद्य, पद्य र चम्पूलाई बुझाउँछ । यी अर्थहरूमध्ये पद्य अन्तर्गत पर्ने प्रबन्ध र मुक्त काव्यमध्ये प्रबन्ध काव्यको बृहत्, बृहत्तर स्वरूप भएका रचनालई महाकाव्यका रूपमा चिनाइएको छ । पूर्वीय र पाश्चात्य काव्य चिन्तन परम्परामा महाकाव्यलाई चिनाउनका लागि विभिन्न समयमा विविध विद्धान्हरूले आ–आफ्ना धारणाहरू अगाडि सारेका छन् । यिनै विचारका सापेक्षतामा महाकाव्यलाई परिचित गराउन महाकाव्यका केही परिभाषालाई यहाँ समेटिएको छ । जसले महाकाव्य भनेको के हो ? भन्ने कुरालाई बुझाउन सहयोग गरेका छन् ।
पूर्वीय साहित्य चिन्तनका सापेक्षतामा महाकाव्यको परिभाषा
पूर्वीय साहित्य चिन्तनमा महाकाव्य सम्बन्धी चिन्तन एकै पटक थालिएको होइन । यस सम्बन्धमा पुराणहरूमा पनि केही कुराको उल्लेख पाइन्छ । पौराणिक कालबाट हालसम्म आइपुग्दा यसका बारेमा व्यापक चर्चा भएको पाइन्छ । यसै सन्दर्भमा सहाकाव्यका केही पूर्वीय परिभाषालाई यहाँ उठाइएको छ ।
सर्वप्रथम अग्नि पुराणमा महकाव्यलाई यसरी चिनाइएको छ – ‘संक्षेपमा अभीष्ट अर्थ व्यक्त गर्ने दोषरिहत, गुणसहित पदावली नै काव्य हो’ । यस परिभाषामा महाकाव्यलाई भन्दा पनि समग्र काव्यलाई परिचित गराउने काम गरिएको छ । यस भनाइले समग्र वाङ्मयलाई समेटेको हुनाले यो परिभाषाले महाकाव्यलाई पनि सङ्केत गरेको बुझ्नुपर्ने हुन्छ । यसले काव्यमा गुणलाई अपेक्षित सामग्री र दोषलाई वर्जित सामग्रीका रूपमा लिएको छ तर के गुण हो र के दोष हो भन्ने कुरालाई यस भनाइले कतै स्पष्ट पारेको छैन । यो प्रथम परिभाषा पछि मात्र यसको विधागत रूपमा चिन्तन अगाडि आएको छ ।
महाकाव्यका बारेमा धारणा राख्ने काव्य चिन्तक भामह हुन् । उनका अनुसार महाकाव्य भनेको लामो कथानक नभएको महान चरित्रमा आधारित, नाटकीय पञ्च सन्धि समन्वित उत्कृष्ट एवं अलङ्कृत शैलीमा रचित तथा जीवनका विविध रूप र कार्यको वर्णन गर्ने सर्गबद्ध र सुखान्त काव्य हो ( २०३८ः श्लोक १९–२०)। उनको यो परिभाषाले महाकाव्यलाई लामो कथानक नभएको, महान् चरित्रमा आधारित, सन्धियुक्त र आलङ्कारिक भाषा भएको रचनाका रूपमा सङ्केत गरेको छ । उनले यस्तो परिभाषा निर्माणका लागि महाभारत र रामायण जस्ता काव्यलाई आधारका सामग्रीका रूपमा लिएको देखिन्छ । यस परिभाषामा आएको लामो कथानक नभएको रचना महाकाव्य हो भन्ने कुराले केही विवाद सिर्जना गरेको छ । यस कुरालाई महाकाव्यको कथामा अनावश्यक विस्तार हुनु हुँदैन भन्ने सन्दर्भमा बुझ्नु जरुरी हुन्छ ।
यसैगरी महाकाव्यलाई परिभाषित गर्ने अर्का आचार्य दण्डी हुन् । उनका अनुसार महाकाव्य आशीर्वाद, नमस्क्रिया वा वस्तुनिर्देशमध्ये कुनै एउटाबाट थालिएको हुनु पर्दछ । सर्गबद्ध र इतिहास प्रसिद्ध कथानक भएका सदाश्रयी, चतुर एवं उदात्त किसिमको नायक हुनु पर्दछ । महाकाव्यले चतुर्वर्गफल दिनुपर्छ । नगर, शैल, सँगर, चन्द्रोदय तथा रत्युत्सव आदिको वर्णन गरिएको हुनुपर्छ । त्यस्तै मन्त्रदूतप्रयाणदि र नायकको उदयको वर्णन भएको अलङ्कृत संक्षिप्त रसनिरन्तरतायुक्त सन्तुलित सर्गयुक्त पञ्चसन्धि समन्वित एवं लोक रञ्जक कथानक भएको रचना हो । दण्डीको यस परिभाषाले महाकाव्यलाई व्यापक रूपमा परिभाषित गर्ने काम गरेको छ । वस्तु निर्देश, मङ्गलाचरण, कथानक, नायक, परिवेश र भाषाशैली आदि विषय महाकाव्यमा कस्ता रहन्छन् भन्ने सन्दर्भमा पनि यस परिभाषाले प्रकाश पारेको छ ।
महाकाव्यको परिभाषाका क्रममा आचार्य रुद्रटले महाकाव्यलाई यसरी परिभाषित गरेका छन्– महाकाव्यमा कथानक कल्पित वा अकल्पित जुनसुकै भए तापनि महान् हुन्छ । यस कथानकभित्र अवान्तर कथाहरू पनि समाविष्ट हुन सक्दछन् । यसले युग र जीवनको चित्रण गर्दछ । नायक सर्वगुण सम्पन्न द्विजकुलोत्पन्न र शक्तिशाली हुनुका साथै युद्धमा विजय प्राप्त गर्नसक्ने खालको हुनुपर्छ (२०३२ः श्लोक ५–७)। आचार्य दण्डीले इतिहास प्रसिद्ध कथालाई महाकाव्यको कथास्रोत मानेका थिए तर रुद्रटले कल्पित वा अकल्पित कथानक भनेर कल्पनालाई पनि कथानकको स्रोत मानेका छन् तर कथानक महान् हुनुपर्छ भन्नेमा भने दुवैको एकमत रहेको छ । कथानकभित्र अवान्तर कथाहरू पनि आउने कुराको थप व्यवस्था रुद्रटको परिभाषाको नवीन पक्ष हो ।
यसै क्रममा आचार्य हेमचन्द्रले महाकाव्यलाई यसरी परिभाषित गरेका छन्– पद्यबद्ध रूपमा प्रायः संस्कृत, अपभ्रंश आदि भाषामा विभिन्न कथानकलाई लिएर शब्द वैचित्य, अर्थ वैचित्य, रसयुक्त, छन्दोबद्ध एवं लोकरञ्जक गुण बोकेको काव्य नै महाकाव्य हो । आचार्य हेमचन्द्रले संस्कृतेतर भाषालाई पनि महाकाव्योचित भाषाका रूपमा स्वीकार गरेका छन् । शब्द र अर्थको वैचित्य हुनुपर्छ भन्ने कुराले महाकाव्य अन्योक्ति मूलक रचना हो भन्ने कुरालाई बुझाएको छ ।
संस्कृत साहित्यका विशिष्ट चिन्तक आचार्य विश्वनाथले महाकाव्यलाई यसरी परिभाषित गरेका छन् । उनका आनुसार– महाकाव्य सर्गबद्ध हुन्छ र त्यसको नायक शूर सद्वंशी, क्षेत्रीय, एकै वंशका धेरै पनि हुन सक्दछन् । श्रृङ्गार, वीर र शान्तमध्ये कुनै एक अङ्गी र अन्य अङ्ग रस हुनुपर्दछ । कथानक नाटकीय पञ्च सन्धि समन्वित हुनु पर्दछ । कथानक इतिहासप्रसिद्ध र सज्जनाश्रित हुनु आवश्यक हुन्छ । सुरुमा वस्तु निर्देश, नमस्क्रिया वा आशीर्वाद रहनु पर्दछ । सत्पात्रको गुणको बयान र दुर्जनको निन्दा गरिएको हुनु पर्दछ । न धेरै लामा न धेरै छोटा कम्तीमा आठ वटा सर्ग रहनु पर्छ । सर्गको अन्त्यमा भावीसर्गको सूचना हुनु पर्दछ । सम्पूर्ण कालचक्र (सन्ध्या, प्रभात, रजनी, मध्याह्न, आदि) सम्पूर्ण ऋतुचक्र, स्वर्गदेखि धर्तीसम्म र धर्तीदेखि स्वर्गसम्मको सम्पूर्ण परिवेशको वर्णन महाकाव्यमा हुनुपर्दछ । सम्भोग, विप्रलम्भ, पुत्रोत्पत्ति आदिको वर्णन महाकाव्यमा हुनु पर्दछ । रणप्रयाण एवं सत्को विजय देखाइएको हुनुपर्दछ । नायक, कथानक वा कविको नामबाट महाकाव्यको नामकरण गरिएको हुनु पर्दछ । विविध छन्दको प्रयोग गरिनुका साथै सर्गको अन्त्यमा छन्द बदल्नु पर्दछ ।
आचार्य विश्वनाथ को प्रस्तुत परिभाषाले परम्परित परिभाषाहरूको समर्थन मात्रै नगरी केही नवीन पक्षलाई पनि समेटेको देखिन्छ । चतुवर्गफलको सिद्धिमध्ये कुनै एउटाको प्राप्तितर्फ परिभाषाले सङ्केत गरेकोले उनको विचार ललित वा कलात्मक महाकाव्यतिर बढी झुकेको पाइन्छ । यस्तै अङ्गीरसमा करुण रसको कुरा उल्लेख नगर्नाले पनि यो कुरालाई पुष्टि गर्न थप मद्दत पुगेको छ । विश्वनाथको यस परिभाषाले महाकाव्यलाई ज्यादै औपचारिक रचनाका रूपमा परिभाषित गरेको छ ।
विश्वनाथपछि आचार्य जगन्नाथले सम्पू्र्ण काव्यलाई नै परिभाषित गरेकाले भामहदेखि विश्वनाथसम्मका परिभाषालाई समेटेर महाकाव्यलाई विश्वनाथलाई जुन रूपमा चिनाएका छन् सोही रूपमा चिनाउने काम गरेका छन् । माथि प्रस्तुत गरिएका पूर्वीय महाकाव्य परिभाषालाई हेर्दा भामह र दण्डीय आर्ष महाकाव्यलाई आधार बनाएर महाकाव्यको परिभाषा निर्माण गरेका छन् भने अन्य आचार्यहरूले ललित वा कलात्मक महाकाव्यलाई आधार बनाएका छन् ।
संस्कृत साहित्यका चिन्तकहरूले प्रस्तुत गरेका महाकाव्यका परिभाषाका सारलाई समेट्दा महाकाव्यलाई सर्गबद्धता, छन्दोबद्धता, पञ्सन्धियुक्तता, अलङ्कृत भाषाशैली, इतिहासप्रसिद्ध, काल्पनिक वा दन्त्य कथामा आधारित कथानाक, सत्पात्रको चरित्र चित्रण, रसभावको निरन्तर प्रवाह भएको चतुवर्ग फलमध्ये कुनै एकको प्राप्ति हुने जीवनको सुखान्त अभिव्यक्तिका रूपमा चिनाएको छ ।
पाश्चात्य साहित्य चिन्तनका सापेक्षतामा महाकाव्यको परिभाषा
पाश्चात्य साहित्यमा युनानी स्रष्टा होमरद्वारा रचित इलियड र ओडिसी जस्ता प्रसिद्ध रचनाद्वारा साहित्य सिर्जनाको सुरुवात भएको हो । पश्चिमको सिङ्गो साहित्य चिन्तनपरम्पराको आरम्भ प्लेटो (सन् ४२७–३५ )ले गरेका हुन् (सुवेदी, २०३२ः पृ. १)। तर महाकाव्यका बारेमा चिन्तनको सुरुवात भने एरिस्टोटल( सन् ३८४–३२२)बाट भएको हो । एरिस्टोटलले महाकाव्यका बारेमा छुट्टै सिद्धान्तको प्रतिपादन नगरे पनि दुःखान्तको चर्चा गर्ने क्रममा आफ्नो काव्यशास्त्र (पेरिूपोइतिकेस) मा दुःखान्तक र महाकाव्यका बिचमा तुलना गरेका छन् । यस क्रममा एरिस्टोटलले महाकाव्यलाई यसरी चिनाएका छन्– महाकाव्यमा आफ्नो सीमामाथि विस्तार गर्ने विशिष्ट क्षमता हुन्छ । जसको रूप आख्यानात्मक तथा छन्द एउटामात्र प्रयोग भएको हुन्छ । कथानकको विकास आदि मध्य र अन्त्यमा भएको हुन्छ । यसमा एक पूर्ण घटनाको उल्लेख हुनु आवश्यक छ र यसले एउटा जीवन्त प्राणीले जस्तै आनन्द प्रदान गर्दछ । एरिस्टोटलको यस परिभाषमा होमरद्वारा रचित इलियड र ओडिसी जस्ता विकसित महाकाव्यलाई समेटिएको छैन । उनले दुःखान्तक र महाकाव्यका बिचमा तुलना गर्दा केवल कलात्मक महाकाव्य (इपिक अफ आर्ट) लाई मात्र सङ्केत गरेका छन् । उनको परिभाषाले एक छन्दको प्रयोगलाई जोड दिएको छ । जे भए तापनि पश्चिममा महाकाव्यका बारेमा गरिएको यो प्रथम अभिव्यक्ति भएका कारणले उनको धारणा बढी महत्त्वपूर्ण रहेको छ ।
एरिस्टोटलपछि पश्चिममा महाकाव्यसम्बन्धी चिन्तन धेरै समयसम्म अवरुद्ध भएको छ । धेरै समयको अन्तरालपछि मात्र यसमा निरन्तरता आएको छ । यसै क्रममा जोसेफ एडिसनले जान मिल्टनको प्याराडाइज लस्टको भूमिकामा महाकाव्य सम्बन्धी आफ्नो विचारलाई अगाडि सारेका छन् । उनका अनुसार – महाकाव्य दन्त्य कथा पूर्ण वा अपूर्ण हुन्छ । यसमा कम्तीमा तिन कुरा प्रमुख रूपमा रहेका हुन्छन् । महाकाव्य हुनको लागि एउटा घटना हुनुपर्छ, घटना महान् हुनुपर्छ (दि नोर्तोन एएन्थोलजी अफ इङ्लिस लिटेरचर, सन् १९७३ः पृ. १७७) । एडिसनले महाकाव्यमा कथानकलाई मात्र महत्त्व दिएका छन् । कथानकलाई गतिशील बनाउने नायक परिवेश आदि कुराका बारेमा उनको विचार ज्यादै मौन बसेको छ । उनका विचारमा घटनालाई पूर्णतामा पुर्याउन सक्ने खालको महान् पात्रको आवश्यकता महाकाव्यमा हुन्छ भन्ने कुराको अनुमान हामीले गर्न सकिन्छ । यसर्थ उनको महाकाव्य सम्बन्धी प्रस्तुत धारणा पूर्ण छैन ।