त्रिपाठी
गौतम गोत्री त्रिपाठी
गौतम गोत्रीय सामवेदी त्रिपाठीहरूका गोत्र पर्वर्तक ऋषि गौतम हुन् । गौतम ऋषि सत्य युगमा जन्मिएका कल्पजीवी ऋषि हुन् भन्ने प्रमाण पुराणहरूमा पाइन्छ । गौतम ऋषिको आश्रम उत्तर भारत र दक्षिण भारत छुट्याउने पर्वतमा थियो र दक्षिण भारतमा बग्ने नर्मदा नदीका उद्गम स्थलमा गौतम ऋषिको आश्रम थियो । गौतम ऋषि भगवान शिवका भक्त थिए र त्यस पर्वत शिखरमा उनले नर्मदेश्वर महादेवको स्थापना गरेका थिए । यिनी गायत्रीका उपासक थिए र गायत्री माता यिनमाथि प्रसन्न थिइन् । परशुरामले गरेको महायज्ञमा गौतम ऋषिलाई उद्गाताको पदमा वरण गरिएको थियो । उद्गाताको पदमा सामवेदी ऋषिलाई मात्र वरण गरिन्थ्यो । सुक्तापाठमा ऋग्वेदीहरू छानिन्थे । यज्ञीय मन्त्रहरू पढेर यज्ञसम्पादन गर्ने यजुर्वेदीहरू वरण गरिन्थे । यज्ञलाई मनोरञ्जक र आकर्षक बनाउन विविध भौतिक प्रयोगको लागि अथर्वेदी ब्राह्मणहरू नियुक्त हुन्थे । गौतम ऋषि उक्त यज्ञमा उद्गाता बन्नुबाट उनी सामवेदी थिए भन्ने कुराको प्रमाण मिल्छ । त्रेता युगकै मध्यभागतिर गौतमका सुपुत्र उत्तरतिर आएका थिए र जसको नाम सतानन्द थियो, सामवेदी थिए र नेपालमा आएर जनकपुरका राजा एक्काइसौं जनक अथवा सीताका पिता सिरध्वजका गुरू र पुरोहित पदमा नियुक्त थिए भन्ने कुरा बाल्मिकिय रामायणमा पाइन्छ । तर यो कुरा किटान गर्न अरू अध्यायन गर्न खाँचो छ कि कल्पजीवी गौतम ऋषिका कल्पजीवी पुत्र शतानन्द सिरध्वजकै पालामा जनकपुर आएका थिए या अरू कुनै जनकका पालामा यहाँ रहे र जनकको गुरुत्व स्विकारे त्यो पनि अनुसन्धानकै विषय छ । गौतम ऋषि गौतम गोत्रका गोत्र पर्वर्तक मात्र थिएनन् । उनी मन्त्रद्रष्टा पनि थिए । न्याय दर्शनका प्रवर्तक र न्यायसुत्रका लेखक पनि उनी थिए । उनले स्मृति ग्रन्थ पनि लेखेका छन् र जुन ग्रन्थलाई 'गौतम स्मृती" भन्दछन् । उनले गौतम धर्मसुत्र पनि लेखेका छन् । यिनका छोरा शतानन्द पनि मन्त्रद्रष्टा, विद्वान र तपस्वी थिए । शतानन्द कल्पजिवी पनि थिए भन्ने कुरा द्वापर युगका अन्त्यमा शरशैयामा सुतेका भीष्मलाई भेट्न शतानन्द आएकोबाट स्पष्ट हुन्छ । गुजरातको संस्कृत नाम गुज्जरदेश हो । उद्योग, वाणिज्य र राजनोति आदिमा प्राचिनकालदेखि नै प्रसिद्ध भए पनि ईश्वरभक्ति र वैद्धिक धर्ममा यो देश त्यति फस्टाएको देखिन्न । श्रीमद्भागवत माहात्म्यमा एउटा रुपक छ, जसलाई ईश्वरभक्ति भन्दछन् :- अर्थात म द्रविड देशमा दक्षिणात्य जनपदमा जन्मेकी थिएँ कर्णाटक देशमा म बढें महाराष्ट्रमा पनि मेरो कतै कतै सम्मान भयो तर गुज्जरदेशमा पुगेपछि म बुढी भएँ । वैद्धिक धर्म र ईश्वरभक्तिमा द्रविडका जनता प्रख्यात थिए । आज पनि वैद्धिक ब्राह्मण खोज्नु परेमा त्यहाँ जानु पर्छ । ईश्वरभक्ति, यज्ञानुष्ठान र पुराण वाचन तथा श्रवण कार्यमा कर्णाटकका जनता प्रसिद्ध थिए । गुजरातमा यस्तो धार्मिक चहल पहल कहेि थिएन । त्यहाँ पुगेपछि भक्ति बुढी हुनु स्वाभाविक थियो । गुजरातको धार्मिक स्थिति प्राचीन कालमा यस्तै थियो । अनिकालले त्यहाँका जनता पीडित रहन्थे । यता सिरध्वज (राजा जनक) आफुलाई किसान राजा भन्दथे । राजा जनकले आफ्नो झण्डामा सिर अथवा हलो राखेका थिए । आफ्नो ध्वजामा सिर राखेको हुनाले उनको नाम सिरध्वज जनक रहेको थियो । उनी आफै हलो जोत्दथे । त्यसैले देशका किसानहरू धेरै उत्साही थिए । राजा सिरध्वजको देशमा सम्हाली नसक्नु अन्न फल्दथ्यो । गुजरात र नेपालको दुरी टाढा भएपनि धान रोप्ने र धान थन्काउने बेलामा गुजरातीहरू दलबद्ध भएर जनकपुर आउने गर्दथे । काम गरेर प्रसस्त अन्न कमाएर उनीहरू फर्कन्थे र अरु बेला पनि अनिकाल परेका बेला गुजरातीहरू अन्न बेसाउन अन्नको भण्डार जनकपुर आउने गर्दथे । यो क्रम आजभन्दा करिब ६०- ७० वर्ष पहिलेसम्म चल्दै थियो । जसका प्रमाणका लागि धरणीधर कोइरालाको कोदानुनय कविता  साक्षी छ । त्यसरी आवत - जावत गर्दा गुजरातीहरूले जनकपुरको धर्म र दर्शनसम्बन्धी उभाई र गौतमका सामवेदी ब्राह्मणहरूको बर्चस्व र उनिहरूले सम्पन्न गर्ने गरेका वैद्विक अनुष्ठानका कारणबाट भएको जनकपुरको समृद्धि देखेर यस्ता ब्राह्ममहरूलाई हाम्रा देशमा पुर्यान पाए देशको धार्मिक उथ्थान हुँदो हो भनेर शतानन्दकै कुनै पुस्ताका सन्तानलाई त्यहाँ लगे । त्यसबेलाका वैदिक ब्राह्मणहरू कुनै एउटा वेदलाई आफ्नो अध्याय माने पनि चारै वेदका मन्त्रहरू पढेका हुन्थे । वैदिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्न चारै वेदका मन्त्रहरू आवस्यक पर्ने हुनाले त्यहाँ जाने ब्राह्मणले तीनै वेदको पाठ गर्न थाले । तीनै वेदको पाठ गर्ने हुनाले उपपद व्युत्पत्ति अनुसार "त्रिन पठति इति त्रिपाठी" भनिए । गुजराती भाषाको प्रान्तीय उच्चारणका भेदले त्रिपाठीहरू तिवारी, तिवाडी, तेवाडी आदी पनि भनिए । अरू अध्याय र गोत्रका भारतका विभिन्न प्रान्तका ब्राह्मणहरू पनि तीन वेदको पाठ गरेर त्रिपाठी कहलाए ।