cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
माथवरसिंह थापा
प्रारम्भिक जीवन
छोटाकाजी अमरसिंह थापाका नाती, नयनसिंह थापाका कान्छा छोरा माथवरसिंह थापाको जन्म वि.सं १८५५ असोज १८ गते भएको थियो। वि.सं १८६४ मा काँगडा किल्लाको युद्धमा बडाकाजी अमर सिंह थापाको सहमति बिना नयनसिंह थापाले मनमुखी भै आक्रमण गर्दा शत्रु सेनाको गोलि लागि वीरगति पाउँदा माथवर सिंह थापा सानैमा टुहुरा भए । वि.सं १८६८ मा उनी दाजु उजिरसिंह र आफ्ना हजुरबा अमरसिंह थापासँग बस्न पाल्पा गए ।
सैनिक वृत्ति
वि.सं १८७१-७३ को नेपाल-अंग्रेज युद्धमा माथवरसिंह थापा पनि लडे। उनी वि.सं १८८६ सम्म पाल्पा मुकाम रहेको बुझिन्छ भने वि,सं १८८८ ताका सल्यान र प्युठान क्षेत्रको तैनाथवाला भएका थिए । वि.सं १८९० मा उनलाई सिंहनाथ पल्टनको नाइकेको रूपमा जनरल भीमसेन थापाले गोरखा मुकाम गर्न पठाए ।
छोटा जर्नेल
वि.सं. १८९० मा नेपाल अधिराज्यका तर्फ बाट बर्मा र इरानमा राजदूतहरूका साथ सन्देश तथा खलितापत्रहरू पठाइएका थिए। यसै सन्दर्भमा लन्डनमा ग्रेट बृटेन का सम्राट विलियम चतुर्थ कहाँ पनि राजदूत का साथ खलितापत्र पठाउने भन्ने राजा राजेन्द्र र मुख्तियार भीमसेन थापा बीच सल्लाह भयो। यसै अनुसार मुख्तियारका भतिजा कर्नेल माथवरसिंह थापालाई राजदूतका रुपमा लन्डन पठाउने निर्णय पनि गरियो।
यसै कार्यक्रम अनुसार वि.सं १८९२ को कार्तिकमा सिंहनाद नामक नयाँ कम्पु पल्टन खडा गरियो र यस पल्टनको तैनाथी दिई मथवरसिंह थापालाई कर्नेलको पदबाट 'छोटा जर्नेल' पदमा पदोन्नति गराइयो।
बेलायत यात्राको प्रयास
छोटा जर्नेल माथवर सिंह थापालाई बेलायतको लन्डन सहरतर्फ प्रस्थान गराउन तिथि मिति सबै निश्चित गरिए। लन्डन सम्मै पुग्ने केही सैनिक अफिसर र कलकत्तासम्मकलकत्तासम्म मात्र जाने ६५० जति सैनिकलाई पनि साथमा लिई बडो सजधजका साथ कलकत्ता सहर पिगेका छोटा जनरल माथवरसिंह थापाले त्यहाँ आफ्नो शिष्टता एवम् शालिनता प्रकट गर्नुको साटो उल्टो अनावश्यक तडकभडक का साथै निकै आर्थिक अपव्यय पनि गरिदिए।
छोटा जनरल माथवरसिंह थापालाई लन्डन सम्म पुग्न राहदानीपत्र उपलब्ध नगराएर यिनले लगेको ब्रिटिस सम्राट विलियम चतुर्थका नाममा पठाइएको राजा राजेन्द्रविक्रम शाहको खलिता पत्र एवम् उपहारहरूसमेत आफैंले बुझेर लिई भारतका कम्पनी सरकारका गभर्नर जनरल सर चार्ल्स मेटकाल्फले उक्त सबै सरसामान लन्डन राजभवनमा पठाइदिने जिम्मेवारी पनि स्वयम्ले नै ग्रहण गरे। यथार्थमा यो राजदूत बि एच हजसनको मुख्तियार तथा जनरल भीमसेन थापामाथिको कूटनीतिक कठोर प्रहार थियो।
भारत पलायन
उनी भिमसेन थापा का भतिज थिए र भिमसेन थापालाई विषमुद्दामा दण्ड दिइदा उनी भागेर भारत पुगेका थिए।
माथवरसिंह थापा नेपालमा बसिरहन कल्याण नदेख्ता नेपालबाट भीमसेन थापाको सङ्केत मा लाहोरतिर जान भनी विदेसिँदा सिमलामा अङ्ग्रेजका नजरमा परी पन्जाबमा छिर्न नपाई पाहुनाको रुपमा ससानो जागिर टिपी बसे।
शक्तिमा उदय
पछि उनी नेपाल बोलाईए र राजेन्द्र विक्रम शाहकी दोस्री रानी महारानी राज्यलक्ष्मी द्वारा नेपालका प्रधानमन्त्री बनाइए । रानीको भित्री मनसाय
नेपाल आगमन
राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी लक्ष्मीदेवीले भारतको सिमलामा निर्वासित जीवन बिताइरहेका माथवर्सिंह थापालाई बोलाउने निर्णय गरिन्। र विसं १९०० वैशाख ६ मा माथवर सिंह थापा काठमाडौंमा उत्रिए। राजधानी काठमाडौंमा उत्रिए पछि "सबैभन्दा पहिले मेरो थापा परिवार माथी लागेको विषमुद्धाको कलङ्कलाई नपखाली म आफ्नो घर पस्दिनँ।" भनी काठमाडौं सहरको पुछारमा रहेको एक सत्तलमा मुकाम गरि बसिरहे।
आवश्यकता शृङ्खला सिद्धान्त
आवश्यकता शृङ्खला सिद्धान्त अमेरिकी मनोबिद् अब्राहम मास्लोद्वारा प्रस्तुत गरिएको मनोविज्ञानको अवधारणा हो । उनले १९४३ मा Psychological Review  जर्नल मा लेख "A Theory of Human Motivation" मा प्रस्तुत गरेका थिए । Maslow subsequently extended the idea to include his observations of humans' innate curiosity. His theories parallel many other theories of human developmental psychology, some of which focus on describing the stages of growth in humans. The theory is a classification system intended to reflect the universal needs of society as its base, then proceeding to more acquired emotions. The hierarchy of needs is split between deficiency needs and growth needs, with two key themes involved within the theory being individualism and the prioritization of needs. While the theory is usually shown as a pyramid in illustrations, Maslow himself never created a pyramid to represent the hierarchy of needs. The hierarchy of needs is a psychological idea and also an assessment tool, particularly in education, healthcare and social work. The hierarchy remains a popular framework, for example in sociology research, management training, and higher education. अब्राहम मास्लोको यो आवश्यकता शृंखला सिद्धान्त निम्नलिखित मान्यताहरूमा आधारित छ ।
माथवरसिंह थापा
विषमुद्दाको जाँच
दुई महिना जति पछि राजा राजेन्द्र र महारानी राज्य लक्ष्मी दुवैको सल्लाह अनुसार राजधानी काठमाडौं मा भारदारी बैठक पुनः डाकियो र थापा परिवार माथी लागेको पुरानो विषमुद्दाको सम्बन्धमा पुनर्विचार गर्ने भन्ने एउटा नाटकको पनि मञ्चन भयो। राजा र रानी दुवैको उपस्थितमा भएको यस भारदारीसभाले थापा परिवारलाई निर्दोष ठहर्याइदियो, पहिले पेस भएका सबै कागजात जाली ठहरिए र मुद्दाको जितापत्रका साथै जफत भएका आफ्ना घरजग्गा पनि सबै यिनीहरूले फिर्ता पाए।
आवश्यकता शृङ्खला सिद्धान्त
शारीरिक आवश्यकता
यश आवश्यकताभित्र गाँस, बाँस, कपासका अतिरिक्त आराम तथा पुनर्ताजगी, कार्यसम्पादनमा भौतिक सुबिधा तथा उचित कार्य घण्टा पर्दछन्।
माथवरसिंह थापा
काला पाँडेको दमन
यस मुद्दामा काला पाँडेहरू नै कसुरदार मानिए र जनरल भिमसेन थापालाई आत्महत्या गर्न विवश तुल्याउने पनि यिनिहरू नै ठहरिन आए। पाँडे परिवारका कुलराज पाँडे, करवीर पाँडे, रणदल पाँडे तथा दलबहादुर पाँडे र यिनीहरूकै पक्षका रणबम थापा समेत पहिले नै कैद थिए। अनेकौं अफिसर थापा परिवार मानिई बिना अपराध खोसिए।
आवश्यकता शृङ्खला सिद्धान्त
सुरक्षा आवश्यकता
यसभित्र सुरक्षित कार्य अवस्था, जागिरको सुरक्षा, तथा उचित पारिश्रमिक तथा सुबिधाहरु पर्दछन्।
माथवरसिंह थापा
काला पाँडेको दमन
'न्याय' को यस नाटक मञ्चनमा थापा तथा पाँडे गुट दुवै तर्फबाट तटस्थ रहँदै आएका चौतारा फत्यजङ शाह आदि अन्य भाइ भारदार पनि रानी राज्यलक्ष्मीका डरले गर्दा चुपचाप जितापत्रको यस फैसलालाई समर्थन गर्न विवश थिए। यसै भारदारीसभामा जनरल माथवरसिंह थापाले लेखाएर ल्याएको जितापत्रको फैसलामा राजा राजेन्द्र तथा सभामा उपस्थित अन्य सबै भारदारले विसं १९०० आषाढ ३१ मा आ-आफ्ना सहमतिका छाप बाध्यतापूर्वक लगाइदिए।
आवश्यकता शृङ्खला सिद्धान्त
सामाजिक आवश्यकता
सामाजिक आवश्यकताभित्र सहकर्मीको मित्रवत् व्यवहार, ग्राहकसँग अन्तर्कृया,उपयुक्त सुपरिवेक्षक, समाजमा स्वीकार्य, प्रेमपूर्वक रहने, सामाजिक संगठनमा संलग्न रहने, समितिहरूमा रहने आदि पर्दछन्।
अहम् आवश्यकता
यस अन्तर्गत आत्मसम्मान, उच्च तथा मर्यादित ओहदा, इज्जत तथा प्रतिष्ठा, स्वतन्त्रता, प्रशंसा, हाकिमद्वारा मान्यता तथा पहिचान आदि पर्दछन्।
आत्म सन्तुष्टि आवश्यकता
सिर्जनशील तथा चुनौतीपूर्ण कामको अपेक्षा, निर्णयमा सहभागी हुन पाउने अपेक्षा तथा कार्यमा स्वायत्तताको अपेक्षा यस आवश्यकताभित्र पर्दछन्।
माथवरसिंह थापा
काला पाँडेको दमन
विक्षिप्त भएर रोगशैय्यामा सुतिरहेका भूतपूर्व काजी रणजङ्ग पाँडेलाई पनि निर्दयतापूर्वक बेरुप गराई काठमाडौं सहरका गल्लीगल्लीमा घुमाएर अन्त्यमा विष खुवाई मराइयो।
प्रसिद्धि
उनी श्रीपेच धारण गर्ने प्रथम प्रधानमन्त्री हुन् । उनले पहिलो पटक ३ निजी पल्टन राजदल गण, महेन्द्र गण सुरक्षाको लागि तयार पारेका थिए । उनलाई थापा परिवारको ज्येष्ठ, बुद्धिमान र धर्मात्मा भएको नाताले कान्छी महारानीले भारतदेखि आह्वान गरी बोलाएकी थिइन् । उनले पाँडे वंश विरूद्ध ठूलोबुवा मुख्तियार भीमसेनको अपमानजनक मृत्युको बदला त्रासदीपूर्ण रूपमा लिए । उनले पाँडेहरूलाई वसन्तपुरको चोकमा मृत्युदण्ड दिएका थिए ।
मुख्तियारी
वि.सं १९०० मा माथवर सिंह थापा नेपालको मुख्तियार भए । १९९०० पौष ५ गते "मिनिस्टर एन्ड कमान्डर इनचिफ" भन्ने पदवीका साथ यिनले नेपाल अधिराज्यको मुख्तियारको अभिभारा सम्हाले। ८ महिना सम्म उनले आफ्ना मानिसहरूको कल्याण गर्ने काम गरेका थिए ।
दरबारसंगको सम्बन्ध
आफू मुख्तियार भएपछी १७ महिना सम्म उनले दरबार मा आफ्नो सन्तुलित भूमिका खेली राजनीतिमा आफ्नो योग्यता प्रदर्शन गरे । त्यस बेलासम्म उनको क्रियाकलापबाट सबै सन्तुष्ट थिए । सुरुमा राजा रानी'संग यीनको सम्बन्ध राम्रो थियो तर पछि दरबारसंगको सम्बन्ध नराम्रो भयो र कालान्तर मा दरबारमा नै यिनको हत्या समेत भयो ।
राजासंगको सम्बन्ध
माथवरसिंह थापाले राजा राजेन्द्र र रानी राज्यलक्ष्मी दुवैलाई उपेक्षापूर्वक त्यत्तिकै छाडिदिएकाले अब हनुमानढोकामा रहेको राजदरबार खोसिएका भाइभारदार जम्मा भै मुख्तियार माथवरसिंह थापाका गतिविधिको टिकाटिप्पणी गर्ने अखडाका रुपमा परिणत थियो। आफूकहाँ भेट गर्न आउनु त परै जाओस्, आफू स्वयम् नै यिनको महलमा भेट गर्न जाँदा पनि भेट नदिएकाले राजा राजेन्द्र मुख्तियार माथवरसिंह थापादेखि निकै क्रुद्ध थिए।
रानी संगको सम्बन्ध
उनले धर्म र न्याय अनुसार राजा सुरेन्द्र विक्रमको राजा हुने अधिकार विपरीत जान मानेनन् । र उनीसँग रानी राज्य लक्ष्मीदेवी रिसाएका थिए ।
युवराजसंगको सम्बन्ध
माथवर सिंहलाई रानी लक्ष्मीदेवीले बोलाएर प्रधानमन्त्री बनाएको हुदा युवराज सुरेन्द्र पनि उनलाई विश्वास गर्दैनथे ।
हत्या
उनले धर्म र न्याय अनुसार युवराज सुरेन्द्र विक्रमको राजा हुने अधिकार विपरीत जान मानेनन् । फलस्वरुप कान्छी महारानीको षड्यन्त्रको सिकार हुनुपर्यो। तदनुसार वि.सं १९०२ जेठ २ गते राति ११ बजे "महारानीलाई पेटमा शुल उठी बेहोस भएर घाट लानुपर्ने भएकाले तुरुन्त दरबार जाऔ " भनि कुलमान सिंह बस्न्यात बोलाउन गए। सोझो मनका माथवर बिना पहरेदार दरबार भित्र एक्लै गए र राजाको दर्शन गरे। पर्दा पछाडि लुकेका भान्जा जङ्गबहादुरले गोलि हाने र उनी ढले । मर्ने पक्का भए भन्ने ठानी दूई हात जोडी राजारानी समू पुग्दा राजाले मुखमा थुके भने पछाडीबाट तरबारले रोपी पेट छेड्यो, राजाको खुकुरीले एक आठपहरियाले । अनि त बाच्ने कुरै भएन, माथवरसिंह थापाका हात काटिए । उनको लासलाई च्यादरमा लपेती झ्यालबाट चोकमा खसालियो। राति नै उनको लास जलाइयो जुन देख्ने सुन्नेलाई बाहेक अरुलाई थाहा भएन।
सर्वस्व हरण
जुन समयमा दरबारमा यो घटना घट्यो, त्यस समय माथवरसिंहका छोरा आफ्नो पिताको प्रत्यागमनको प्रतीक्षा गर्दै आफ्नो महलमा पासा खेलेर बसिरहेका थिए। आफू यस षड्यन्त्रबाट अलग रहेको आभास दिलाउदै काजी जंगबहादुर कुँवरले यिनका छोराहरूलाई " तत्कालै उज्यालो नहुँदै विदेशतिर भागिहाल्नू " भन्ने सन्देश भाइ रणोद्दिपसिंह कुँवर मार्फत पठाइदिए। यिनका युवक छोराहरूले प्रतिशोधको आँट गर्न सकेनन् र आफ्नो जे-जती धनसम्पत्ती बचाउने लोभमा परी उज्यालो नहुँदै रातैमा चार भञ्ज्याङ पार भए। रणोद्दिपसिंहले उनीहरूलाई नेपाल अधिराज्यको सिमानासम्म पुर्याउन सहयोग गरे। बचेखुचेका सुनचाँदी लिई परिवारका महिला सदस्य पनि भोलिपल्ट आफ्नो महलबाट पलायन भएकाले यिनका अचल सम्पत्तिहरू मात्र बाँकी थिए, ती सबै जफत भए।
भैरवकुण्ड जलविद्युत
भैरवकुण्ड जलविद्युत सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको निर्माणाधीन परियोजना हो। यसको क्षमता ३ मेगावाट छ।
फालीठुँडे सुड्सुडिया
फालीठुँडे सुडसुडिया नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा टेरेक स्यान्डपाइपर (Terek Sandpiper) भनिन्छ ।
तमिल विश्वविद्यालय
तमिल विश्वविद्यालय भारतीय राज्य तमिलनाडुमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
सिसवा
सिसवा कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
सिवापुर पल्ट
सिवापुर पल्ट कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति हो।
सोफी इभान्स (अभिनेत्री)
सोफी इभान्स (जन्म २० फेब्रुअरि १९७६) हङ्गेरियाली अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
छितपोखरी
छितपोखरी नेपालको सगरमाथा अञ्चलको खोटाङ जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ४२० वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार छितपोखरीको जनसङ्ख्या २६१७ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
महारूद्र मन्दिर
महारुद्र मन्दिर बैतडी जिल्लाको पाटन नगरपालिका वार्ड नं.१२ उपल्लो सोराढ क्षेत्रमा अवस्थित डडेल्धुरा-वैतडी दशरथ चन्द राजमार्ग नजिक रहेको छ । यो मन्दिर महारुद्र देवताको प्रसिद्ध मन्दिर हो । यस मन्दिरमा प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल र चैत्र शुक्ल नवमी तिथिमा विशेष पूजा लाग्ने गर्दछ ।
कोटवाडा
कोटवाडा कालिकोट जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो। २००१को जनगणना अनुसार यो ठाउँको जनसङ्ख्या ५८९३ हो।
सिउरीखोला जलविद्युत
सिउरीखोला जलविद्युत लमजुङ जिल्लाको निर्माणाधीन परियोजना हो। यसको क्षमता ५ मेगावाट छ।
नेशनल मेडिकल कलेज
नेशनल मेडिकल कलेज पर्सा जिल्लाको बीरगञ्जमा अवस्थित एक कलेज हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ ।
महाबीर प्रसाद ब्रिजल केडिया डेन्टल कलेज
महाबीर प्रसाद ब्रिजल केडिया डेन्टल कलेज पर्सा जिल्लाको बीरगञ्जमा अवस्थित एक कलेज हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ ।
राहुल गान्धी
== राहुल गान्धी (जन्म: १९ जून, १९७०) एउटा भारतीय नेता र भारतको संसदका सदस्य हुन, भारतीय संसदको तल्लो सदन लोकसभामा उत्तर प्रदेशमा स्थित अमेठी निर्वाचन क्षेत्रको प्रतिनिधित्व गर्दछन । राहुल गान्धी भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेस सँग संबद्ध छन्। राहुल त्यस नेहरू-गान्धी परिवारका सदस्य हुन्, जुन भारतको सबैभन्दा प्रमुख राजनीतिक परिवार हो । राहुललाई सन् २००९ को साधारण निर्वाचनमा कांग्रेसलाई प्राप्त भएको ठूलो जीतको श्रेय दिईएको छ । उनको राजनीतिक रणनीतिमा जमीनी स्तरलाई सक्रियतालाई बल दिनु, ग्रामीण भारतीयसँग गहिरो सम्बन्ध स्थापित गर्नु र कांग्रेस पार्टीमा आन्तरिक लोकतन्त्रलाई मजबूत पार्नमा विशेष ध्यान दिनु, प्रमुख रहेको छ । अनुभवहीन भएका राहुलले मनमोहन सिंहको सरकारमा मन्त्रीपद लिएका थिएनन् । आजभोली राहुल आफ्नो पुरा ध्यान राजनीतिक अनुभव प्राप्त गर्न र पार्टीको जरालाई मजबूत बनाउनमा केन्द्रित गरिरहेका छन् । ==
प्रारम्भिक जीवन
राहुल गान्धीको जन्म १९ जून १९७० मा नयाँ दिल्लीमा भएको थियो उनका पिता भारतको पूर्व प्रधानमन्त्री राजीव गान्धी र वर्तमान काँग्रेस अध्यक्ष श्रीमती सोनिया गान्धी हुन् । उनी आफ्नो माता पिताको दुई सन्तानहरूमा ठूलो हुन र प्रियंका गान्धी वाड्राका दाजु हुन । राहुलको हजुरआमा भारतको पूर्व प्रधानमन्त्री ईन्दिरा गान्धी थिईन ।
शुरूवात
स्नातकको पढाई पछि राहुलले व्यवस्थापन गुरू माइकल पोर्टरको व्यवस्थापन परामर्श कम्पनी मनीटर ग्रूप सँग ३ वर्षसम्म काम गरे । यस समयमा उनको कम्पनी र सहकर्मी यस कुराबाट पुरा रूपमै अनभिज्ञ थिए कि उनी को सँग काम गरिरहेका छन किन भने राहुलले यहाँ छुटै नाम रल विंसीको नामबाट कार्य गर्दथे । राहुलको आलोचक उनको यस कामलाई भारतीय भएकाले उब्जीएको उनको हीनभावना मान्दछन जबकि, काँग्रेसी उनको यस कामलाई उनको सुरक्षासँग जोडेर हेर्छन । सन २००२ को अन्तमा उनी मुम्बईमा अभियान्त्रिकी र प्रविधि सँग सम्बन्धित एक आउटसोर्सिंग कम्पनी चलाउनको लागि भारत आए ।
राजनीतिक जीवन
सन् २००३ मा, राहुल गान्धीको राष्ट्रिय राजनीतिमा आसन्न प्रवेशको बारेमा ठूलो मात्रामा सञ्चार माध्यमको अटकलबाजी थियो, जसको उनले पुष्टि गरेनन । उनी सार्वजनिक समारोह र कांग्रेसको बैठकहरूमा आफ्नो आमाको साथै देखिए । अन्तर्राष्ट्रिय एक दिवसीय क्रिकेट सिरिज हेर्नको लागि उनी एउटा सद्भावना यात्रामा आफ्नो बहिनी प्रियंका गान्धीको साथ पाकिस्तानपनि गए ।
जनवरी २००४ मा राजनीतिमा उनको र उनको बहिनीको सम्भावित प्रवेशको बारेमा अडकलहरू बढयो जब उनले आफ्नो पिताको पूर्व निर्वाचन क्षेत्र अमेठीको भ्रमण गरे, जुन त्यस समय उनको आमाको नेतृत्वमा थियो । उनले एक निश्चित प्रतिक्रिया दिन अस्विकार गरेका थिए, यो भनेर की "म राजनीतिको विरुद्ध छैन, मैले यो तय गरेको छैनकी म राजनीतिमा कहिले प्रवेश गर्ने छु र वास्तवमा, गर्ने पनि छु कि छैन"
मार्च २००४ मा, निर्वाचनमा जाने घोषणा संगै उनले राजनीतिमा आफ्नो प्रवेशको घोषणा गरे, जसमा उनी आफ्नो पिताको पूर्व निर्वाचन क्षेत्र उत्तर प्रदेशको अमेठी देखि लोकसभाको लागि खडा भए, जुन भारतको संसदको तल्लो सदन हो । यसभन्दा पहिले, उनको काका सञ्जय एउटा विमान दुर्घटना भन्दा पहिले, यस स्थानको नेतृत्व गरिसकेका थिए । यो स्थान उनको आमाको नेतृत्वमा थियो, जबसम्म उनी आफ्नो अर्को स्थान राए बरेलीमा स्थानान्तरित भएकी थिइनन । त्यस समय राज्यको ८०/१० लोकसभा स्थान जितेर, उत्तर प्रदेशमा कांग्रेसको खराब अबस्था थियो । त्यस समय, यस कदमले राजनीतिक पर्यवेक्षकमा आश्चर्य उत्पन्न गर्‍यो, जसले उनको बहिनी प्रियंकामा धेरै आकर्षक भएको र सफल हुने सम्भावना देखे । उनको कदम यति आश्चर्य जनक थियो की पार्टिका अधिकारीहरूसँग सञ्चार माध्यमको लागि उनको परिचय पनि तैयार थिएन । यसले अटकलहरू उत्पन्न गरे कि भारतको सबैभन्दा प्रसिद्ध राजनीतिक परिवारको एउटा युवा सदस्यको उपस्थिति भारतको युवा जनसङ्ख्याको बीचमा कांग्रेस पार्टिका राजनीतिक भाग्यलाई पुनर्जीवित गर्नेछ । विदेशी सञ्चार माध्यम सँग आफ्नो पहलो अन्तरवार्तामा उनले देशलाई जोड्ने शक्तिको रूपमा स्वयंलाई पेश गरेको र भारतको "विभाजनकारी" राजनीतिको निन्दा गरेका थिए । यो भनेर कि उनी जाति र धार्मिक तनावलाई कम गर्ने कोशिश गरेका थिए । उनको उम्मीदवारीलाई स्थानीयहरूले जमेर स्वागत गरे, जसको यस क्षेत्रमा यस परिवारको उपस्थितिको साथ एउटा लामो सम्बन्ध थियो ।, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको नेता]]उनी एक विशाल बहुमतबाट जीते, १,००,०००को मत अन्तरको साथ परिवारको गढ कायम राखे, जब कांग्रेसले सत्तारूढ भारतीय जनता पार्टी लाई अप्रत्याशित रूपबाट हराए. उनको अभियान उनको बहिनी, प्रियंका गान्धी वाड्रा द्वारा सञ्चालित गरिएको थियो । सन् २००६ सम्म उनले कुनै अरु पद ग्रहण गरेनन र मुख्य निर्वाचन क्षेत्रको मुद्दाहरू र उत्तर प्रदेशको राजनीतिमा ध्यान केन्द्रित गरे र भारतीय र अन्तर्राष्ट्रिय प्रेसमा व्यापक रूपबाट अडकल थियो की सोनिया गान्धी भविष्यमा उनलाई एउटा राष्ट्रिय स्तरको कांग्रेस नेता बनाउनको लागि तैयार गरिरहेकी छन ।
जनवरी २००६ मा, हैदराबादमा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको एउटा सम्मेलनमा पार्टिका हजारौ सदस्यहरूले गान्धीलाई पार्टीमा एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण नेतृत्वको भूमिकाको लागि प्रोत्साहित गरे र प्रतिनिधिहरूलाई सम्बोधनको मांग गरे । उनले भने, म यसको सराहना गर्दछु र म तपाईहरूको भावना र समर्थनको लागि आभारी छु । म तपाईहरूलाई विश्वास दिलाउछुकी म तपाईहरूलाई निराश गर्ने छूईन", तर तत्कालै कुनै पनि उच्च स्तरको भूमिका गर्नबाट अस्विकार गरे ।
गान्धी र उनको बहिनीले सन् २००६ मा राय बरेलीमा पुनः सत्तारूढ हुनको लागि उनको आमाको अभियानलाई प्रबंधित गर्‍यो,जसले उनलाई ४००००० मत भन्दा धेरै अन्तरको जित निकाल्न पर्याप्त थियो ।
सन् २००७ मा उत्तर प्रदेश विधानसभा निर्वाचनको लागि एउटा उच्च स्तरको कांग्रेस अभियानमा उनी एक प्रमुख व्यक्ति थिए । हुन त कांग्रेसले ८.५३% मतदान संगै मात्र २२ स्थान जित्न सफल भयो । तर यस निर्वाचनमा बहुजन समाज पार्टी को जुन पिछडिएको जातिका भारतीयहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछ, आफ्नै अधिकारमा उत्तर प्रदेशमा १६ वर्ष शासन गर्दै पहलो पार्टी बन्यो ।
राहुल गान्धीको २४ सेप्टेम्बर २००७ मा पार्टी सचिवालयको एक फेरबदलमा अखिल भारतीय कांग्रेस समितिको महासचिव नियुक्त गरिएको थियो । त्यसै फेरबदलमा, उनलाई युवा कांग्रेस र भारतीय राष्ट्रिय छात्र सङ्घको निरिक्षण दिइएको थियो ।
एउटा युवा नेताको रूपमा आफुलाई साबित गर्ने उनको प्रयासमा नोभेम्बर २००८ मा उनले नयाँ दिल्लीमा आफ्नो १२ लेन निवासमा कम से कम ४० मानिसलाई सूक्षमतासँग छान्नका लागि अन्तरवार्ता आयोजित गरे जुन भारतीय युवा कांग्रेसको सोच्ने शक्ति बन्नेछन, जबदेखि उनी सेप्टेम्बर २००७ मा महासचिव नियुक्त भएका छन त्यसबेला देखि यस सङ्गठनलाई परिणत गर्न इच्छुक छन ।
२००९ को निर्वाचन
२००९ को लोकसभा निर्वाचनमा, उनले उनको निकटतम प्रतिद्वन्दीलाई ३,३३,००० मतको अन्तरबाट पराजित गरेर आफ्नो अमेठी निर्वाचन क्षेत्र कायम राखे । यस निर्वाचनमा कांग्रेसले कुल ८० लोकसभा स्थान मध्ये २१ जितेर उत्तर प्रदेशमा आफुलाई पुनर्जीवित गर्‍यो र यस परिवर्तनको श्रेय राहुल गान्धीलाई दिईएको छ । छ हप्तामा देश भरमा उनले १२५ रैलिमा भाषण दिएका थिए ।
पार्टी वृत्तमा उनी RG को रूपमा जानिन्छ ।
निजी जीवन
२००४ मा स्पेनमा वरौनिकाको साथ उनको सम्बन्ध भएको सूचना प्राप्त भएको थियो । यी दुबै जना विश्वविद्यालयमा भेटेका थिए ।
आलोचना
सन् २००६ को अन्तमा न्यूजवीकले राहुलमाथि आरोप लगायो की उनले हार्वर्ड र कैंब्रिजमा आफ्नो डिग्री गरेको छैनन् वा मनिटर ग्रूपमा काम गरेका छैनन् ,त्यस समय राहुल गान्धीको कानुनी मामलाको टीमले जवाबमा एउटा कानुनी नोटिस पठायो जसले गर्दा पछि न्युजवीकले आफ्नो बयानलाई परिवर्तन गर्यो ।
राहुल गान्धीले १९७१मा पाकिस्तान टुट्नुलाई आफ्नो परिवारको "सफलताहरू"मा गने । यस बयानले भारतमा थुपै राजनीतिक दलहरूका साथै विदेश कार्यालयको प्रवक्ता सहित पाकिस्तानको उल्लेखनीय मानिसहरूबाट आलोचनालाई आमन्त्रित गर्‍यो । प्रसिद्ध इतिहासकार इरफान हबीबलले भनेको यो टिप्पणी "..बङ्गलादेश आंदोलनको अपमान थियो ।
सन् २००७ मा उत्तर प्रदेशको निर्वाचन अभियानको समयमा उनले भनेको "यदि कोही गान्धी-नेहरू परिवारबाट राजनीतिमा सक्रिय हुन्थ्यो भने, बाबरी मस्जिद ढलदैनथ्यो". यसलाई पी.वी.नरसिंह राव प्रती हमलाको रूपमा व्याख्याको गरिएको थियो, जुन १९९२ मा मस्जिद विध्वंसको समयमा प्रधानमन्त्री थिए । गान्धीको बयानले भारतीय जनता पार्टी, समाजवादी पार्टी र वामपन्थी दलको केही सदस्यहरू बिच विवाद शुरू गर्‍यो, दुबै "हिन्दू विरोधी" र "मुस्लिम विरोधी"को रूपमा उनलाई उपाधि दिएर. स्वतन्त्रता सेनानीहरू र नेहरू-गान्धी परिवारमा उको टिप्पणिलाई भारतीय जनता पार्टीको नेता वेंकैया नायडू द्वारा आलोचना गरे र सोधे "के गान्धी परिवार संकटकाल लगाएको जिम्मेदारी लिन्छ ?"
सन् २००८ को अन्तमा, राहुल गान्धीको लागि एउटा स्पष्ट रोकावट उनको शक्तिको ठेगाना लगाउन पुग्यो । उत्तर प्रदेसह्का पुर्वमुख्यमन्त्री सुश्री मायावतीको राजनीतिक चालबाजिको परिणामस्वरूप गान्धीलाई चन्द्रशेखर आजाद कृषि एवं प्रविधि विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीहरूलाई सम्बोधन गर्नको लागि सभागृहको उपयोग गर्नबाट रोकियो । पछी, विश्वविद्यालयको कुलपति वी.के.सूरीलाई राज्यपाल श्री टी.वी.राजेश्वर (जो कुलाधिपति पनि थे) द्वारा हटाइयो, जुन गान्धी परिवारको समर्थक र श्री सूरीको नियोक्ता थिए । यस घटनाले शिक्षालाई राजनीतिको साक्षीको रूपमा उद्धृत गरियो र अजित निनान द्वारा टाइम्स अफ इन्डियामा एक हास्यचित्रमा लेखीयो: "वंश सम्बन्धित प्रश्नको उत्तर राहुलजीको हिडीरहेको सैनिकहरूद्वारा दिईरहेको छ ।"
सेंट स्टीफेंस कलेजमा उनको प्रवेश विवादास्पद थियो किन भने एउटा प्रतिस्पर्धात्मक पिस्टल निशानाबाजको रूपमा उनको क्षमताको आधारमा प्रवेश गरिएको थियो, जुन विवादित थियो । उनले सन् १९९० मा त्यस कलेजलाई छोडि दिएका थिए ।
जनवरी २००९ मा ब्रिटेनको विदेश सचिव डेविड मिलीबैंडको साथ उत्तर प्रदेशमा उनको संसदीय निर्वाचन क्षेत्रमा अमेठीको निकट एउटा गाउँमा उनको "गरीबी पर्यटन यात्रा"को लागि गंभीर आलोचना गरिएको थियो । यसको अतिरिक्त यसलाई "सबभन्दा ठूलो कूटनैतिक भूल"को रूपमा मानियो । मिलीबैंडद्वारा आतंकवाद र पाकिस्तानमा दिएको सल्लाह र श्री मुखर्जी तथा प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहको साथ निजी भेटघाटमा उनी द्वारा गरिएको आचरणको कारण यस्तो भनेका थिए ।
चित्रवन नगरपालिका
चित्रवन नगरपालिका चितवन जिल्लामा अवस्थित एक नगरपालिका थियो। साबिक गुञ्जनगर गाबिसको वडा नम्बर ३ रहेको ठाउँलाईको केन्द्र बनाइएको थियो। यो नगरपालिका २०६८ साउन १ देखि लागू हुने गरी बनाइएको हो तर कार्यन्वयनमा हाल जेष्ठ ४,२०७१ देखि आएको थियो । यसलाई नगरपालिका घोषणा गर्दा सारदानगर र गुञ्जनगर गाउँ विकास समितिहरू समावेश गरिएका थिए। चित्रवन नगरपालिकाको कार्यालय भरतपुरको चौबिस कोठिबाट कारीब १५ कि. मी. पश्चिममा रहेको छ। यो पछि भरतपुर महानगरपालिकामा गाभिएको थियो।
जनसङ्ख्या
सारदानगर र गुञ्जनगर गाविसहरूलाई मिलाएर चित्रवन नगरपालिका बनाइएको थियो। त्यसैले बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार यी ठाउँहरूको जनसङ्ख्यालाई जोडेर २६,५७९ रहेको छ।
तमिलनाडु कृषि विश्वविद्यालय
तमिलनाडु कृषि विश्वविद्यालय भारतीय राज्य तमिलनाडुमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
अन्खुखोला-१ जलविद्युत
अन्खुखोला-१ जलविद्युत धादिङ जिल्लाको निर्माणाधीन परियोजना हो। यसको क्षमता ७ मेगावाट छ।
सरीसृप
सरीसृप घस्रेर हिड्ने ढाडमा हाड भएका जनावरहरू हुन।
उदाहरण
गोही
छेपारो
गोहोरो
सिद्धार्थ इन्टरनेशनल कलेज
सिद्धार्थ इन्टरनेशनल कलेज पर्सा जिल्लाको बीरगञ्जमा अवस्थित एक कलेज हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ ।
कृष्ण चेतनाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समाज
कृष्ण चेतनाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समाज (इस्कन) एउटा अन्तर्राष्ट्रिय कृष्ण सचेतता समाज हो। जसलाई हरे कृष्ण र गौडिय बैष्णव भनिन्छ। यो एउटा हिन्दु धार्मिक समूह हो। इस्कन सन् १९६६ मा अमेरिकाको न्युयोर्कमा भक्तिवेदन्त दर्शनका स्वामी प्रभुपादद्वारा स्थापित भएको थियो। इस्कन मन्दिर धेरै देशहरूमा अवस्थित छन्।
इतिहास
कृष्ण चेतनाका लागि अन्तर्राष्ट्रिय समाज (इस्कन) एउटा अन्तर्राष्ट्रिय कृष्ण सचेतता समाज हो। हालसम्म इस्कन अन्तर्गत चार सय भन्दा बढी मन्दिर, चालिस ग्रामिण समुदाय र सय भन्दा बढी साकाहारी भोजानलय निर्माण भइसकेका छन्। यसको मुख्य उदेश्य भनेको विश्वव्यापी सिद्धान्त, अध्यात्मिक समझ, एकता, शान्ति र धार्मिक सचेतता बारे पहिचान गराउनु हो। इस्कनले वेद र वैदिक शिक्षासँगसँगै भगवत् गीता र श्रीमद्भगवत को ज्ञानलाई सिकाउँछ। जस अन्तर्गत वैष्णव र भगवान कृष्णप्रति भक्ति प्रेमको बारेमा शिक्षा पनि प्रदान गर्दछ।
सगरमाथा हिमाल
सगरमाथा
बगर ज्यामी
बगर ज्यामी नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा रडी टर्नस्टोन (Ruddy Turnstone) भनिन्छ ।
संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोग
संयुक्त राष्ट्र शरणार्थी उच्च आयोग ( United Nations High Commissioner for Refugee, UNHCR ) शरणार्थी, जबरजस्ती विस्थापित समुदाय र राज्यविहीन मानिसहरूलाई सहयोग र सुरक्षा गर्न र उनीहरूको स्वैच्छिक स्वदेश फिर्ता, स्थानीय एकीकरण वा तेस्रो देशमा पुनर्वासमा सहयोग गर्नको लागि जिम्मेवारी दिइएको संयुक्त राष्ट्रसंघीय निकाय हो। यसको मुख्यालय जेनेभा, स्विट्जरल्याण्ड मा छ । १८,८७९ भन्दा धेरै कर्मचारी भएको यो आयोगले १३८ देशहरुमा काम गर्दछ।
पृष्ठभूमि
जुन 2020 सम्म, शरणार्थी उच्च आयोगको जिम्मामा २ करोड भन्दा धेरै शरणार्थीहरू छन्। फलस्वरूप, यसको वार्षिक बजेट १९५१ मा US$३००,००० बाट २०१९ मा US$८.६ अर्ब पुगेको छ, जसले यसलाई खर्चको हिसाबले संयुक्त राष्ट्र संघको सबैभन्दा ठूलो एजेन्सीहरू मध्ये एक बनाएको छ। शरणार्थी उच्च आयोगको बजेटको ठूलो हिस्सा स्वैच्छिक योगदानबाट आउँछ, प्रायः सदस्य राष्ट्रहरूबाट; सबैभन्दा ठूलो दाताहरू संयुक्त राज्य अमेरिका, युरोपेली संघ र जर्मनी हुन्। एजेन्सीको काममा सुरक्षा, आश्रय, स्वास्थ्य सेवा र आपतकालीन राहत, पुनर्वास र स्वदेश फिर्तामा सहयोग, र शरणार्थीहरूको तर्फबाट राष्ट्रिय र बहुपक्षीय नीतिहरूको वकालत गर्ने समावेश छ।
आफ्नो कामको कदर स्वरुप, यस आयोगले सन् १९५४ र १९८१ मा दुईवटा नोबेल शान्ति पुरस्कार र सन् १९९१ मा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगका लागि प्रिन्स अफ अस्टुरियास पुरस्कार (Prince of Asturias Awards for International Cooperation) जितेको छ यो संयुक्त राष्ट्र विकास समूह (दिगो विकासमा समर्पित संस्थाहरूको एक संघ)को सदस्य हो, ।
पुरस्कारहरू
शरणार्थी उच्च आयोगलाई १९५४ र १९८१ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार प्रदान गरेको थियो। सन् २०१५ मा इन्दिरा गान्धी पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।
सन् १९९१ मा प्रिन्स अफ अस्टुरियास अवार्ड फर इन्टरनेशनल कोअपरेशनबाट सम्मानित गरिएको थियो।
कर्मचारी
, शरणार्थी उच्च आयोगमा १८,८७९ भन्दा धेरै कर्मचारीहरू १३५ देशमा कार्यरत छन्.
हथिहवा
हथिहवा कपिलवस्तु जिल्लामा पर्ने एउटा गाउँ विकास समिति थियो। वि.सं .२०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले स्थानीय तह लागू गर्दा गाविसहरु विघटन भएका थिए।
तिरुवल्लुवर विश्वविद्यालय
तिरुवल्लुवर विश्वविद्यालय भारतीय राज्य तमिलनाडुमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
अर्थशास्त्र (ग्रन्थ)
यो विवरण अर्थशास्त्र ग्रन्थको बारेमा छ । अर्थशास्त्र (इकोनोमिक्स) को बारेमा जान्न अर्को विवरण अर्थशास्त्रमा हेर्नु होस् ।
अर्थशास्त्र ग्रन्थ का रचयितालाई कौटिल्य, विष्णुगुप्त, चाणक्य आदि विभिन्न नामले उल्लेख गरिएको पाइन्छ । तर स्वयं रचनाकारले आफ्नो नाम विष्णुगुप्त बताएका छन् । आचार्यको जीवनीकारहरूका अनुसार, नन्दबाट अपमानित भएका र नन्द वंश समाप्त पार्ने शपथ लिएका आचार्य विष्णुगुप्तले चन्द्रगुप्त मौर्यलाई शिष्य बनाई एउटा सङ्गठन खडा गरे । आफूले यो महान कार्य गरेको उल्लेख उनले यसरी गरेका छन्–
येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्द राजगता च भूः ।
अमर्षेणेद्धृत्यांन्याशु तेन शास्त्रमिदं कृतम् ।
स्वयमेवविष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाष्यं च ।।
(जसले असह्य भएर शस्त्र, शास्त्र, र नन्दको हातमा परेको भूमि (राज्य व्यवस्था) उद्धार गर्यो, उही चाणक्य विष्णुगुप्तद्वारा विभिन्न शास्त्रहरुका मतभेदहरु अध्ययन गरेर यो शास्त्र रचना गरिएको हो ।)
सुसाइड स्क्वाड (चलचित्र)
सुसाइड स्क्वाड (अङ्ग्रेजी: Suicide Squad) सन् २०१६ को अमेरिकी डिसी कमिक्स्का खल पात्रहरूमा आधारित चलचित्र हो । चलचित्रका लेखक तथा निर्देशक डेभिड आएर हुन् । चलचित्रमा कलाकारका रूपमा विल स्मिथ, जेर्ड लेटो, मार्गोट रिबी, जोइल किन्नम्यान, भायोला डेभिस्, जेय कोर्टनी, जे हर्नेन्डेज, एडवेल आकिमोवे एग्बेज, इक ब्यारिनहोल्ज, स्कट इस्टवुड, कारा डेलिभन्गिन रहेका छन् । सुसाइड स्क्वाड डिसी कमिक्स् अन्तर्गतका काल्पनिक संस्थाको नामबाट चलचित्रको नाम आएको हो । चलचित्रमा एक गोप्य सरकारी संस्थाले कारागारमा रहेका अपराधीहरूलाई विश्व बचाउन खतरापूर्ण कार्यहरूका लागि नियुक्ति गर्दछ ।
अर्थशास्त्र (ग्रन्थ)
यद्यपि अटोस्टीन जोली, विन्टरविट्ज, कीथ आदि केही विद्वानहरूले यसको प्राचीनतामा शंका गर्दै  कौटिल्य तथा अर्थशास्त्र दुवै वास्तविक होइनन् र कुनै काल्पनिक रचनाकारले पाँचौ शताब्दीमा रचना गरेको बताउँछन् । तर के पी जायसवाल, रुद्रपत्तनम् श्यामशास्त्री, गणपति शास्त्री, फ्लीट, स्मिथ, र अमर्त्य सेन, सोमनाथ शर्मा, नयराज पन्त आदि विचारकहरूले प्रमाणपूर्वक के भनेका छन् भने कौटिल्यको अस्तित्व थियो त्यसैले आलोचकहरूका तर्कहरू महत्तत्वहीन छन् । त्यसैले आधुनिक समयमा विद्वान्हरूले कौटिल्यको ऐतिहासिकता असन्दिग्ध मान्दछन् ।
अमरकोशका एक जना व्याख्याकार जातरूपले आफ्नो व्याख्यामा भनेका छन्– अर्थशास्त्र चाणक्यादि । यसबाट के स्पष्ट हुन्छ भने चाणक्य (कौटिल्य) र उनले उल्लेख गरेका अन्य अर्थशास्त्र विषयका प्रतिपादक हुन् । अतीतमा अर्थशास्त्र एक प्रतिष्ठित विद्या रहिआएको थियो र अनेक आचार्यहरूले संस्कृतमा अर्थशास्त्र नाम गरेका ग्रन्थहरु रचना गरेका थिए भन्ने कुराको प्रमाण कौटिलीय अर्थशास्त्रमा उल्लिखित अर्थशास्त्राणि शब्दबाट स्पष्ट हुन्छ । यो शब्द अर्थशास्त्रको बहुवचन हो । तर प्राचीन आचार्यहरूले रचना गरेका सबै ग्रन्थहरु सोही रूपमा भने उपलब्ध छैनन् । कौटिलीय अर्थशास्त्रको विषय वस्तु व्याख्या गर्ने क्रममा आचार्य कौटिल्यले ११२ स्थानमा पूर्वाचार्यहरूको कथन, सिद्धान्त, विश्लेषण, र उदाहरणहरू प्रस्तुत गरेका छन्  । औशनस र भारद्वाजको नाम सात पटक, बृहस्पति, वैशालाक्ष, र पराशरको नाम छ पटक, मनु, वातव्याधि, र पिशुनको पाँच पटक, कौणपदन्तको चार पटक, बाहुदन्तीपुत्र र आम्भीको नाम एक एक पटक सन्दर्भ उल्लेख गरिएको छ । अन्य अज्ञातनाम आचार्यहरूलाई मेरो आचार्य, आचार्य वा अन्य भनी उल्लेख छ । यस्ता आचार्यहरूको नाम ५९ पटक उल्लेख छ ।
कौटिल्यको वास्तविक नाम, जन्म स्थान र जन्म मितिबारे विद्वान्हरूमा विवाद पाइन्छ । बौद्ध साहित्यले उनलाई तक्षशिला निवासी मानेका छ । कौटिल्यको शिक्षा दीक्षा तक्षशिलामा भएको थियो र पछि उनी त्यहीं अर्थशास्त्रका आचार्य भएका थिए । कौटिलीय अर्थशास्त्र अनुसार उनको खास नाम विष्णुगुप्त हो । जीवनीकारहरूका अनुसार, मगधको राजा नन्द एक शक्तिशाली तर अन्यायी राजा थियो । जसको व्यवहारबाट सामान्य मानिसहरू अत्यन्त असन्तुष्ट थिए । सामान्य मानिसहरूको भावनाको प्रतिनिधित्व गर्दै अत्याचारी नन्द वंश समाप्त गर्ने शपथ लिएका चाणक्यले चन्द्रगुप्त मौर्यलाई शिष्य बनाई एउटा सङ्गठन खडा गरे । चन्द्रगुप्त मौर्य राजा भएपछि एक विशाल, सम्पन्न र बलियो मगध साम्राज्य स्थापना भयो । चन्द्रगुप्तको नाति सम्राट अशोक इतिहास प्रसिद्ध राजाहरू हुन् । इतिहासकारहरूले अशोकको साम्राज्य पूर्वमा आसामदेखि, पश्चिममा अफगानिस्तानसम्म र उत्तरमा कश्मीरदेखि दक्षिणमा कलिंगसम्म फैलिएको थियो भनेका छन् । यस साम्राज्यको राजधानी पाटलिपुत्र अर्थात् पटना थियो । वि.सं. ४००–३०० वि.पू. स्थापित यस साम्राज्यको स्थिरता र सम्पन्नता अर्थशास्त्र पुस्तकका सिद्धान्तहरूमा स्थापित भएको हो भन्नुमा अत्युक्ति हुने छैन । प्रजाको सन्तानवत् पालन गर्ने सिद्धान्त पनि अशोकले कौटिलीय अर्थशास्त्रबाट प्राप्त गरेको मानिएको छ । बौद्ध जातकहरूमा पनि मोरिय गणराज्यको नाम उल्लेख भएको छ र त्यसको स्थान लुम्बिनीको नजिकबताइएको छ । यो नै चन्द्रगुप्त मौर्यको जाति पनि हो । भविष्य पुराणमा चन्द्रगुप्तलाई शाक्य वंशी बुद्ध सिंहको सन्तान भनिएको छ ।
ग्रन्थको पुनरुद्धार एवं अनुवाद
दक्षिण भारतको एक ब्राह्मणले वि.सं. १९५९ मा भट्टस्वामीका टीका सहितको एक हस्तलिखित ग्रन्थ मैसूर राज्यको ओरिएन्टल लाइब्रेरीका अध्यक्ष श्याम शास्त्रीलाई बुझाएको थियो । जसले मैसूरका राजा बोडियारको सहयोगले यसको शुद्धता साथ सम्पादन, अंग्रेजी अनुवाद र प्रकाशन गरे । यस पछि गणपतिशास्त्री, काङ्ले, गैरोला, रङ्गराजनले पुनः सम्पादन, अनुवाद र विश्लेषण गरे । जर्मन, इटालियन र अन्य यूरोपेली भाषामा कौटिलीय अर्थशास्त्रको अनुवाद प्रकाशित भयो । यसरी लगभग दुइ हजार वर्ष अघि रचना गरी बीचमा हराएको एक महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ सार्वजनिक जानकारीमा आयो । यी अनुवादहरूले प्राचीन हिन्दु संस्कृतिमा अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, कूटनीति, युद्धकला, र सैन्य संचालनका क्षेत्रमा गरिएको मौलिक, व्यावहारिक, र वस्तुगत चिन्तनबारे विश्वलाई जानकारी भयो । नेपालमा अर्थशास्त्र नामक यस अनुपम ग्रन्थको बारेमा वि.सं. २००३ मा चर्चा हुन थालेको हो । सम्पूर्ण कौटिल्य अर्थशास्त्र ग्रन्थको पहिलो नेपाली अनुवाद वि.सं.२०२४सालमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित भयो । यसमा लगभग ९०० पृष्ठ छन् ।
कौटिलीय अर्थशास्त्र– संक्षेपमा
कौटिल्यले विद्यालाई चार भागमा विभाजन गरेका छन् –
आन्वीक्षिकी
आन्वीक्षिकी शास्त्र सबै शास्त्रहरूको गहनतामा प्रवेश गर्नसक्ने ज्ञानको प्रकाश हो । यसले कुनै समस्याको विश्लेषण र समाधानका वैज्ञानिक उपायहरू प्रस्तुत गर्नुका साथै अध्ययनको विषय वस्तुमा उचित के हो र कुन कुरा उचित छैन त्यो छुट्टयाउने आधार पनि प्रदान गर्छ । तसर्थ आन्वीक्षिकीले कुनै विषय विश्लेषणको दार्शनिक आधार, समस्याको उठानका तरीकाहरू र त्यसको विश्लेषणका वैज्ञानिक विधि र निष्कर्ष प्राप्त गर्ने विशिष्ट उपकरण निष्कर्ष प्राप्त गर्ने तरीका प्रदान गर्छ ।
त्रयी
त्रयी अन्तर्गत निम्नलिखित तीन वेदहरू पर्दछन्–
क).ऋग्वेद
ख) यजुर्वेद
ग) सामवेद
दण्डनीति
राज्यको प्राप्ति, प्राप्त राज्यमा लोक कल्याणकारी काम, आर्थिक प्रगति, अन्य राष्ट्रसंग सन्धि र विग्रहका नीतिहरू बताउने शास्त्रलाई दण्डनीति भनिएको छ । दण्डनीतिलाई अर्को शब्दमा नयशास्त्र वा नीति शास्त्र पनि भनिन्छ । यस नीतिशास्त्रले नीतियुक्त के हो र के कुरा नीतियुक्त छैन त्यस कुरालाई निर्क्यौल गर्न मद्दत गर्छ ।
कौटिलीय अर्थशास्त्रको विषय विभाजन
यो विशाल ग्रन्थ १५ खण्ड अर्थात् अधिकरणमा विभाजित छ । प्रत्येक अधिकरणमा अनेक अध्यायहरू छन् । कौटिल्यले सुरुदेखि अन्तसम प्रकरणलाई निरन्तरता दिएका छन् । यसरी  कौटिलीय अर्थशास्त्रमा जम्मा १८० प्रकरणहरु छन् । कौटिल्यले आफ्नो ग्रन्थमा ६००० श्लोकको निबन्ध रचना गरिएको बताएका छन् तर अहिलेसम्म प्राप्त विभिन्न संकलनहरूको श्लोक संख्या ३८० र जम्मा सूत्र संख्या करीब ४८०० हुन आउंछ । यसबाट मूल ग्रन्थको केही सामग्री लोप भएको बुझिन्छ । यदि कौटिल्यले ६००० रचना गरेको भए लगभग १० प्रतिशत सामग्री उपलब्ध छैन ।
१.परिचयात्मक खण्ड
२.राज्य संयन्त्र
३.अर्थव्यवस्था
४.आन्तरिक र बाह्य सुरक्षा
परिचयात्मक खण्ड–
प्रथम र पन्ध्रौँ अधिकरण ग्रन्थको विषय वस्तु, अर्थशास्त्रको परिभाषा र शोधविधिको परिचयस“ग सम्बन्धित छन् । प्रथम अधिकरणका तीन अध्यायहरूमा ग्रन्थको सम्पूर्ण विषय वस्तुको क्रम तथा आन्वीक्षिकी, त्रयी, वार्ता र दण्डनीति विषयको निरुपण गरिएको छ । पन्ध्रौँ अधिकरणमा आर्थिक तथ्यहरूको विश्लेषण गरी निष्कर्ष प्राप्त गर्ने विधिको वर्णन छ ।
राज्य संयन्त्र–
प्रथम अधिकरणको अध्याय ४ देखि अध्याय २० सम्मका अध्यायहरूमा राजकाजको दृष्टिले शासकका व्यवहार र कर्तव्य, मन्त्री, पुरोहित, राजकीय पदाधिकारी, राजदूत र गुप्तचर नियुक्ति सम्बन्धी विषयको विवरण दिइएको छ । दोस्रो अधिकरणको सुरुका चारवटा अध्यायमा जनपदहरूको स्थापना, किल्ला निर्माण, राजकीय पदाधिकारीका चालचलनको परीक्षा र अध्याय ६ देखि ३५ सम्मका अध्यायहरूमा राजकीय कोष, सेना, कृषि, उद्योग आदिका प्रमुख अधिकारीहरूको काम र कर्तव्यका बारेमा उल्लेख छ । अध्याय ३६ मा नागरिकको कर्तव्य उल्लेख छ । पाँचौ अधिकरणका छवटा अध्यायहरूमा सुगठित र अनुशासित आन्तरिक प्रशासन सम्बन्धी विषयहरूको वर्णन छ । छैटौं र आठौँ अधिकरणमा राज्यका प्रकृतिहरूलाई आदर्श बनाउने विधिहरू वर्णित छन् । सातौँ, नवौँ, दशौँ, एघारौँ, बाह्रौँ, तेह्रौँ र चाधौं अधिकरणमा वैदेशिक सम्बन्ध, शत्रु र मित्र राष्ट्रसँगको कूटनैतिक व्यवहारबारे वर्णन छ ।
अर्थव्यवस्था–
पहिलो अधिकरणको अध्याय २ र ३, दोस्रो अधिकरणका सबै अध्याय, तेस्रो अधिकरणको अध्याय १० देखि १४, चौथो अधिकरणको अध्याय १ र २ तथा पाँचौं अधिकरणको अध्याय २ र ३ को विवरणले के स्पष्ट गर्छ भने राजकीय अर्थव्यवस्था विषयमा प्राचीन कालमा उत्कृष्टतम लेखन कार्य उपलब्ध थियो । कृषि, पशुपालन, वाणिज्य, राजकीय वित्त, राजकीय र निजी उद्यम व्यवस्था, आर्थिक प्रशासन इत्यादि अनेक आर्थिक क्षेत्रको विस्तृत र वैज्ञानिक विश्लेषण यी अध्यायहरूमा गरिएको छ ।
दोस्रो अधिकरणमा राज्यका ३६ विभागका प्रमुख अधिकारीहरूको काम र कर्तव्यको बारेमा उल्लेख छ । यस अधिकरणमा आन्तरिक र वैदेशिक व्यापारका साथै भूमि व्यवस्था, पूँजी लगानी इत्यादिद्वारा राष्ट्रिय आयमा वृद्धि गर्ने विषयहरू उल्लेख छ । कर सङ्कलन गर्ने शौल्किक, कर विभाग प्रमुख,तथा करारोपणका नियमका बारेमा सूक्ष्म विवरण दिइएको छ । बढी कोषको आवश्यकता पर्दा लिनु पर्ने राजकीय निर्णयहरूको बारेमा पाँचौं अधिकरणमा बताइएको छ । राजकीय कोष लेखाङ्कनका विधि, फाइलिंग प्रणाली र नियमहरुका बारेमा अक्षपटलाध्यक्ष अध्यायमा विवरण दिइएको छ । तेस्रो अधिकरणमा ज्याला, ब्याज र नाफाका सैद्धान्तिक र कानुनी समाधानहरू प्रस्तुत गरिएको छ । पाँचौं अधिकरणमा राजकीय कर्मचारीहरूको ज्याला निर्धारणका नियमहरू बनाइएको छ ।
आन्तरिक र बाह्य सुरक्षा–
शान्ति सुरक्षालाई कौटिलीय अर्थशास्त्रमा राज्यको सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण काम बताइएको छ । तेस्रो, चौथो, र पाँचौं अधिकरणहरूमा आन्तरिक सुरक्षाका लागि स्थानीय निकाय, सेना, रक्षक, र गुप्तचर निकायहरूको व्यवस्था गरिएको छ । धर्मस्थीय अधिकरणमा धर्मशास्त्रमा आधारित विधि संहिताको विवरण दिइएको छ । कण्टकशोधन अधिकरणमा नाफामुखी व्यापारी, अशान्ति मच्चाउने अपराधी, प्रजापीडक कर्मचारी आदि समाजलाई कण्टक तत्त्वहरूलाई दण्डित गरी तह लगाउने नियमहरूको वर्णन छ । नवौं र दशौँ अधिकरणमा युद्ध अभियानको तैयारी र युद्ध सञ्चालन गर्दा पालन गर्नु पर्ने नियम, व्यूह रचना, शत्रुमाथि आक्रमण आदिको विवरण छ । एघारौं अधिकरणमा संघराज्यहरूमा फूट पार्ने तथा आफ्नो केन्द्रीय राज्यमा मिलाउने विधिहरूको प्रतिपादन गरिएको छ । बाह्रौं अधिकरण दुर्बल राज्यले बलिया राज्यसँग गर्नु पर्ने कूटनैतिक व्यवहार र सावधानीहरूको वर्णन छ । तेह्रौं अधिकरणमा शत्रुको दुर्ग जितेपछि कब्जा गर्ने र त्यसमा आधिपत्य कायम गर्ने विधिहरूको वर्णन गरिएको छ । चौधौं अधिकरणमा शत्रु माथि प्रयोग गरिने विष, टुना मुना र मन्त्रहरूको प्रयोग विधि बताइएको छ ।
उपसंहार
यदि एडम स्मिथलाई आधुनिक अर्थशास्त्रका जनक भनिन्छ भने कौटिल्यलाई पूर्वीय अर्थशास्त्रका जनक भन्न सकिन्छ । तर स्वयं कौटिल्यले शुक्र र बृहस्पतिका सम्प्रदायको आधारमा ग्रन्थ रचना गरेका हुन् । शुक्रनीति र महाभारतको उल्लेख अनुसार, शुक्र र बृहस्पतिका ग्रन्थहरु पैतामह तन्त्रको आधारमा रचना गरिएका हुन् । बृहस्पतिलाई पनि अर्थशास्त्रका आधिकारिक व्यक्ति भनिएको छ । यी सबै तथ्यहरूको आधारमा अर्थशास्त्र विषयका विविध ग्रन्थ थिए र सो विषयका अनेक आचार्य थिए भन्न सकिन्छ  ।
कृष्ण
श्रीकृष्ण जन्म
हिन्दू धार्मीक ग्रन्थका अनुसार भगवान श्रीकृष्णको जन्म द्वापरांतमा भएको पाईएको छ। यो हिसाबले श्रीकृष्णको जन्म कलीयुगको आगमन भन्दा ५०० देखि १ हजार वर्षको बीचमा भएको अनुमान गर्न सकिन्छ। हिन्दू पञ्चाङ्गका अनुसार २१औँ शताब्दीको सुरुमा कलियुगको आयु ५१०० वर्ष तोकिएको छ। भगवान श्रीकृष्णको जन्म भाद्र कृष्ण अष्टमीका दिन मथुरावासी वसुदेवकी धर्म पत्नी देवकीको गर्भबाट राजा कंशको कारागार भित्र भएको थियो। देवकी राजा कंशकी बहिनी थिईन्। उनीहरू दुवै भाइ बहिनीहरू तत्कालीन मथुराका राजा उग्रसेनका सन्तान थिए। राजा कंश देवकीको विवाहमा वशुदेव र देवकीलाई रथमा राखेर आफुले रथ हाँक्दै उनको घरमा पुगाउन जाँदै थियो। त्यसैबेला नारदमुनी आएर कंशलाई भने- "जसलाई तिमी आफ्नो बहिनी ज्वाँई भनेर पुगाउ जाँदै छौ उनको आठौँ गर्भबाट तिम्रो मृत्यु हुनेछ।" नारदको यो कुरा सुनेर कंश रिसले आगो भयो उसले देवकीको हत्या गर्ने मनसायले आफ्नो तरवार निकाल्यो तब वशुदेवले कंशको अघाडी हात जोडेर देवकीको गर्भबाट जती बालकहरू जन्मिन्छन, ती सबैलाई जन्मेकै घडी कंशलाई सुम्पीदिने संकल्प गर्दै देवकीको प्राण रक्षाको विन्ती गरे। यो सुनेर कंशले वशुदेवको प्रतिज्ञा स्विकार गरेर आफ्नो घर गयो। केही दिन पछि देवकीको गर्भबाट पहिलो बालक पैदा भयो। वशुदेवले आफ्नो प्रतिज्ञा बमोजिम बालक कंशको घर पुराए। यो देखेर कंशले देवकीको आठौँ गर्भको बच्चा मात्र मलाई दिनु बाँकीका बालकहरू दिनु पर्दैन भनि फर्कायो तर नारदमुनी आएर जो गर्नु छ यी बालकलाई गर आठौँ गर्भको बालकलाई त तिमी केही पनि गर्न सक्दैनौ भने। यो सुनेर राजा कंशले वसुदेवसँग बालक मागेर बालकलाई जमीनमा पछारी हत्या गरिदियो। यसै गरी देवकीका सातवटा बालकहरूको कंशले हत्या गरिदियो। त्यस पछि देवकीलाई आठौँ गर्भ रह्यो। राजा कंशले देवकीको यो गर्भबाट आफ्नो कालको जन्म हुने सोचेर गर्भ रहेको दशौँ महिनामा देवकी र वसुदेवलाई जेलमा बन्द गरेर राख्यो। जेलको बाहिर आफ्ना पहरेदारहरूलाई कडा पहरा दिने आज्ञा गरेको थियो। तर भगवानको लिला अपरम्पार छ। जब श्रीकृष्णको जन्म भयो त्यसबेला पहरेदारहरूलाई मोह निद्राले ढाक्यो। भगवान श्रीकृष्णको जन्मको भन्को सम्म पनि पहरेदारहरू थाह पाएनन्। भगवान विष्णुले पहिले त वसुदेव देवकीलाई आफ्नो चतुर्भुज अवतारको दर्शन गराए। त्यसपछी वसुदेवलाई "गोकुलमा नन्द गोपका घरमा भरखरै मात्र एक कन्याको जन्म भएको छ। तिमी मलाई गोकुल लैजाउ त्यहाँ मलाई यशोदाको काखमा सुताएर उनको छोरीलाई ल्याएर यहाँ आउनु।" भनि सम्झाएर अन्तर्ध्यान भए। केही छिन पछि देवकीको गर्भबाट भगवान श्रीकृष्णको जन्म भयो। भगवानको लिला अनुशार वशुदेव र देवकीका सबै नेलहरू खुल्ला भए भगवान बिष्णुले बताए बमोजीम वसुदेवले बालक कृष्णलाई टोकरीमा राखेर गोकुल जान हिँडे। बाटोमा यमुनाजी पर्छन्। यमुनाले पनि भगवान श्रीकृष्णको दर्शन गर्नाको साथै वसुदेवको लागि बाटो छोडी दिईन्। केही छिनमै वसुदेव यशोदाको काखमा खेलीरहेकी कन्यालाई उठाई बालक कृष्णलाई त्यहाँ सुताएर मथुरा फर्के। तर यो कुरा यशोदालाई थाहा भएन। यशोदालाई प्रसव पिडाका कारण कन्याको जन्म भएको पनि थाहा थिएन। यता वसुदेवले मथुरा आएर कन्यालाई देवकीको काखमा राखी जेलमा पूर्ववत बन्दी भएर बसे। केही छिन पछि बालीका जोर जोरले रुन थालिन्। यो सुनेर पहरेदारहरूको मोह निँद्रा खुल्यो कसैले बालक जन्मेको कुरा कंशलाई भन्यो। बालक जन्मेको कुरा थाहा पाएर कंश जेलघरमा आएर बालीकालाई देवकीको हातबाट खोसेर बाहिर गयो बालीकालाई पहिलेका बालकहरू जस्तै गरी जमीनमा पछार्दा बालीकाले आकाशमा उड्दै "पापी मलाई जती कोशीस गरे पनि मार्न सक्दैनस् तँलाई मार्ने तेरो शत्रु गोकुलमा छ" भनिन्। यी बालीका महा शक्ति योगमाया दुर्गा भगवतीको अवतार थिईन्
कृष्णको जन्म जेलमा भएको हो । भाद्र कृष्ण अष्टमीको आधा रातमा जेलमा आठौँ गर्भ जन्माउनका लागि थुनिएकी देवकीबाट उनको जन्म भएको हो । तर उनको गर्भलाई सामान्य गर्भ मानिंदैन । क्राइस्ट कुमारी मरियमको गर्भमा प्रवेश गरेका थिए र यसको सङ्केत बेथलहेमको ताराले दिएको थियो । बुद्धकी आमा मायावतीले बुद्ध गर्भमा आउनु अघि सेता हात्ती मुखबाट शरीर भित्र प्रवेश गरेका देखेकी थिइन् । श्रीकृष्णको जन्म हुनु धेरै अघि आठौँ गर्भको रूपमा धराको अन्याय र अत्याचार नाश गर्न ईश्वरको अवतार हुने आकाशवाणी भएको घटना भागवत कथामा उल्लेख छ । आठौँ गर्भ ज्यादै विशेष भएकोले सातौँ गर्भमा त्यसको पूर्व तैयारी गरिएको थियो । तर पछि त्यस गर्भलाई ईश्वरीय विधिले रोहिणीको गर्भमा बलरामको रूपमा स्थानान्तरण गरिएको थियो । कृष्णलाई यशोदाको गर्भको बालिकासंग साटिएको थियो । वास्तविक जन्मको रूपमा कृष्णलाई आठौँ गर्भ भन्न मिल्दैन तर एउटी बालिकाको बलिदान समेतलाई हिसाब गर्दा उनी आठौँ नै हुन्छन् । यसरी भगवान कृष्ण एक असाधारण गर्भ र असाधारण जन्म थिए । उनले जन्मलिनु अघि देवकी र वसुदेवलाई चतुर्भुज स्वरुपम दर्शन दिएको कथा भागवतमा उल्लेख छ ।
जन्म हुना साथ आमाको दूध मुखमा राख्न नपाइ छुट्टिनु परेको घटनालाई ध्यान दिने हो भने कुनै पनि दूध खाने बालकलाई यो भन्दा दुर्भाग्यको घटना अर्को हुन सक्दैन । जुन बालक जन्मनु अघि असुरक्षित छ र जन्मि सकेपछि पनि निरन्तर असुरक्षित छ उसको जीवनको संघर्षको जटिलतालाई शब्दमा बयान गर्न सकिंदैन । जीवनका भयंकर असुरक्षित क्षणहरूलाई नाचेर, गाएर, अत्यन्त हलुका रूपमा लिएर, अर्काको घरमा आफ्नो घरमा भन्दा प्रिय वातावरण बनाएर हुर्कने बच्चाको असाधारण क्षमतालाई सामान्य मानवको आँखाले हेर्न सकिंदैन ।
इतिहासका प्रमाण
इतिहासकाहरुका लागि एक प्रामाणिक ग्रन्थ इन्डिका र त्यसका लेखक मेगास्थनीजका भनाईहरु आधिकारिक मानिन्छन् । किनभने त्यसमा तिथि मिति उपलब्ध छ । त्यस पुस्तकमा ह्रीक्लियस शब्दको उल्लेख छ । जुन शब्द हरिकृष्ण वा हृषीकेशका लागि प्रयोग गरिएको हो । यसका अतिरिक्त मेगास्थनीजले मैथोरा र क्लीइसोबोरा (कृष्णपुर) भनी दुइठूला र प्रसिद्ध शहरको नाम पनि उल्लेख गरेका छन् । बौद्ध जातक ग्रन्थहरूमा कृष्णलाई कान्ह शब्द प्रयोग गरिएको छ । पाकिस्तान सिन्ध प्रान्तको लरकाना जिल्लामा रहेको मोहन जो दारोको उत्खननमा एक बालकले दुइ वृक्षहरु उखेलेको र त्यसबाट दुइ व्यक्तिहरु उत्पत्ति भएको चित्र अंकित छ । यो चित्र भागवत कथाको यमलार्जुन उद्धारको हो भनी मानिएको छ ।
श्रीकृष्णको पूजा
हे नाथ यो पतितको अपराध बिर्सि पक्री लगाम तल खस्न नदेउ बिन्ती जो पर्छ दुःख यसमा सपना गराउ हे कृष्ण शान्ति रसको सरिता बहाउ संसारका मरण को भयले डराई घुम्दा अहो अभय स्थान कहि नपाई आएँ प्रभु चरणमा अभय स्थान देउ हे कृष्ण शान्ति रसको सरिता बहाउ पोल्यो कड़ा विषय बैभवले मलाई पाईन आश्रय कतै तिर हाय हाय चर्की रहेछ मन भित्र कठोर घाऊ हे कृष्ण शान्ति रसको सरिता बहाउ ति कामीनी कनकमा मन यो भुलेर धेरै गरें अधम काम अहो भुलेर ती उग्र पापहरूबाट हरे बचाउ हे कृष्ण शान्ति रसको सरिता बहाउ हे कृष्ण ब्रिन्दाबनको बिहारी हे सत्यको सुन्दर रूपधारी हे बिश्व ब्यापी त्रयता पहारी उद्धार हाम्रो घर हे मुरारी ईश्वरीय शक्तिको रूपमा भगवान श्रीकृष्णको पूजा आर्यावर्तमा लगभग ५०० वि.पू. प्रारम्भ भइसकेका फप्रमाणहरु भ्ेटिन्छन् । ऋग्वेदमा लेखिएको छ– एक यस्तो गोठालो जो कहिल्यै च्युत हु“दैन, मित्रवत् छ, सुन्दर वस्त्रले सजिएको छ । र यो समय समयमा पृथ्वीमा अवतरित भइरहन्छ । (ऋग्वेद १.२२.१६४) निश्चित रूपमा यो वर्णन भगवान श्रीकृष्णसंग नै सम्बन्धित छ । स्वामी योगानन्दले भगवद्गीता पुस्तकमा भगवान श्रीकृष्ण र क्राइस्टका जीवनको तुलनात्मक झलक प्रस्तुत गरेका छन् । उनको विचारमा नामको उच्चारणमा धेरै समानता छ । जीवनका प्रारम्भिक दिन र जीवनका अन्तिम दिनका घटनाहरूमा पनि समानता पाइन्छ । क्राइस्टको स्वरुप एक भेडागाठालोको रूपमा सुन्दरतम रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ भगवान श्रीकृष्णको रुप मुरलीधर र गाईगोठालोको रूपमा नै सुन्दरतम रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ । संभवतः उनको नाम गोपाल राख्नुको पछाडि यही दर्शनले काम गरेको छ । गोपालको अर्थ हुन्छ गाईको रेखदेख गर्ने र गोविन्दको अर्थ हुन्छ गाईको खोजी गर्ने । यी सबै घटनाले श्रीकृष्णको गाई प्रेम व्यक्त गर्छ । छान्दोग्य उपानिषद (९०० वि.सं. पूर्व) मा देवकीपुत्रको ससम्मान उल्लेख छ ।  पाणिनी अष्टाध्यायी (वि.सं. ५०० शताब्दी पूर्व), अर्जुन, र वासुदेवको सम्मानपूर्ण अभिलेख छ । कौटिलीय अर्थशास्त्र (३०० वि.सं. पू.) श्रीकृष्ण र द्वैपायनको उल्लेख हुनुका साथै दुर्योधनले गरेका गलतीहरूको उल्लेख छ । कृष्णलाई विशेष पूजित व्यक्तितवको रूपमा सङ्केत गरिएको छ । पातञ्जली महाभाष्य (१५० वि.सं. पूं) मा कृष्ण र अर्जुन दुवै पूजाका विशेष अधिकारी पात्र छन् भनिएको छ । महाभारत र भागवतको विवरण अनुसार श्रीकृष्णलाई सर्वप्रथम ईश्वरूपमा पहिचान गर्ने एक दृष्टिविहीन गोठालो साथी थियो । यशोदालाई पटक पटक त्यो रुप देखाउंदा पनि उनले बुझ्नै सकिनन् । गोपिनीहरूले उनको प्रेमी रूपलाई नै प्रधान मानेका थिए । उद्धव, भीष्म, विदुरले उनको अवतार रुपम जानेका थिए । भीष्मले यसैका लागि विष्णुसहस्रनाम रचना गरे । दुर्योधन र अर्जुन दुवैले श्रीकृषण्को विराट रुप वा विश्वरुप देखेका थिए तर दुर्योधनले त्यसलाई नौटंकी ठान्यो भने अर्जुनले त्यस रूपको दर्शन पछि ईश्वर भन्ने कुरा थाहा पाइ श्रीकृष्णको आज्ञा पालन गरे ।
पुतना बध
मथुराको राजा कंशले श्रीकृष्ण गोकुलमा भएको थाहा पाएर आफ्नी एक स्त्री योद्धा पुतना (होलीका)लाई गोकुलका भएका बालकहरू सबैलाई मार्ने आज्ञा दियो। राजा कंशको आज्ञानुसार पुतना पनि गोकुलमा गएर आफ्नो स्तनमा बिष लगाएर बालकहरू चोर्दै स्तनपान गराउन लागी। यसै क्रममा पुतना यशोधाको घरमा पुगी। यशोधा श्रीकृष्णलाई घरमा सुताएर आफू घरको काममा लागेकी थिईन्। यसै बेला राम्रो अवसर पाईयो भन्ने ठानी पुतनाले बालक कृष्णलाई चोरेर लगी केही पर गएर कृष्णलाई स्तनपान गराउन लागि तर भगवान श्रीकृष्णले स्तनपान गर्दा गर्दै पुतनाको प्राण समेत चुसीदिए। तब पुतना निष्प्राण भएर जमीनमा ढली। पुतना जमीनमा ढल्दा भयंकर आवाज आयो सबै ब्रजवासीहरू के भयो,? यत्रो आवाज कसरी कहाँबाट आयो,? भन्ने संका गर्दै आवाज आएको तर्फ दौडे। त्यहाँ सबैले पुतनाको मृत शरीरमा बालगोपाल खेलीरहेको देखे। यशोदा लगाएत सबै गोपहरूले पुतनाको मृत शरीरबाट श्रीकृष्णलाई उठाएर माया गरे। पछि गोपहरूले पुतनाको विशाल मृत शरीरलाई काटेर जलाए। भगवान श्रीकृष्णको हातबाट मारीएकी हुनाले पुतनाको मृत शरीर आगोमा जल्दा धुपको जस्तै वासना फैलिएको थियो। त्यसै दिनलाई आधार मानेर आज पनि हिन्दू समाजमा होली मनाएर होलीका जलाउने चलन यथावत छ।
यमुलार्जुन उदार
एक दिन यशोदाले दही मथ्दै गरेको बेलामा बालगोपाल श्रीकृष्णले माता यशोदालाई स्तनपानको ढिपी गर्न थाले तर यशोदा आफ्नो काममा व्यस्त भएका कारण कृष्णको माग प्रती वास्ता गरिनन्। भगवान श्रीकृष्णले रिसाएर त्यसैबेला लातीले हानेर दही मथ्ने भाँडो फुटाए। तब यशोदाले रिसाएर कृष्णलाई चेताउनका निमित्त ओखलमा बाँधेर राख्न खोजिन् तर प्रभुको लिला अपरम्पार थियो यशोदाको घरमा भएका सबै डोरीहरू कृष्णलाई बाँध्नकोलागी छोटा पर्न गए। यसरी सबै डोरीहरू छोटा पर्न गए पछि यशोदा दु:खी भएर अब के गरुँ भनेर विचार गर्न लागिन्। त्यो देखेर आमालाई दु:ख भयो भन्ने ठानी कृष्णले सानो डोरीलाई पनि बाँध्न पुग्ने बनाए। तब योशोदा कृष्णलाई ओखलमा बाँधेर आफुले दही मथ्ने काम गर्न थालिन्। त्यस पछि भगवान श्रीकृष्णले ओखललाई घिसार्दै जंगल तिर लगे जंगलमा दुईवटा ठूला जमुलार्जुनका रुखहरू विचमा ओखल अड्किएर रुखहरू भाँचिए। रुख भाँचिएको आवाज पुरै गाउँमा फैलियो सबैजना आवाज आएको दिशा तर्फ दौडे। रुखहरू भाँचिएको ठाउँबाट दुईजना सुन्दर पुरुषहरू निस्केर भगवान श्रीकृष्णको प्रार्थना गर्न थाले। तब कृष्णले उनीहरू पूर्व जन्ममा नल र कुबेर दुई भाइ रहेका र देवराज इन्द्रको श्रापले गर्दा यहाँ रुख भएर जन्मिएका आज उदार गर्न निमित्त आफुले यो सबै काम गरेको बताए। त्यस पछि ती दुवै जना दिव्य विमानमा बसेर स्वर्ग तिर प्रस्थान गरे भने कृष्णलाई गाउँले तथा यशोदाले घरमा ल्याए।
मखन चोर
भगवान श्रीकृष्णले बाल्यकालमा अन्य गोप बालकहरूसँग मिलेर गोपीनीहरूका घरमा गएर मखन (नौनी) चोरेर खान्थे। यसैले भगवान श्रीकृष्णलाई मखन चोर पनि भनेको सुनिन्छ। यसरी दिन दिनै मखन चोरेर सताएकाले एकदिन गोपिनीहरू सबै यशोदाको घरम जम्मा भएर यशोदासँग कृष्णको चुकली गरे। तब यशोदाले कृष्णलाई सोधिन्। भगवान श्रीकृष्ण रुँदै भनेकी गोपिनीहरू मलाई चोरीको झुठो आरोप लगाउदै छन्। यो सुनेर यशोदाले गोपीहरूलाई गाली दिएर त्यहाँबाट भगाइन्। तब गोपीहरू कृष्णलाई नौनीसँगै समात्ने योजना बनाए। भोलिपल्ट सबै गोपीहरू आफ्नो आफ्नो घरमा चियो बसेर मखन चोरको बाटो हेर्न लागे। यत्तिकैमा मखन चोर केही साथीहरूलाई लिएर एक घरमा गए। सबै गोपीहरू मखन चोरलाई पक्राउ गर्न त्यसै घरमा गए जहाँ मखनको चोरी हुँदै थियो। मखन चोरको समुह त्यो घरमा भएको मखन चोरेर अर्को घरमा जाने तयारीमा बाहिर निस्कने बित्तिकै मखन चोर पक्राउ परे। त्यस पछि सबै गोपीहरू श्रीकृष्णलाई यशोदाको घरमा लिएर गए। तर कृष्णको लिला अपरम्पार थियो। कृष्णलाई जुन गोपीले समातेर ल्याएकी थिईन् कृष्ण उनैको छोराको रूपमा थिए। यशोदाको घरमा गएर गोपीहरूले भगवान श्रीकृष्णले मखन चोरे सबुत सहित पक्रेर ल्याएको कुरा बताए। यशोदाले बालकको मुखमा हेरेर हाँस्दै भनिन्- "तिमीहरू सबै पागल त भएनौ बालकलाई हेर कसको छोरा हो? मेरो कान्हैया त आज बिहानै देखि घर मै छ।" यो सुनेर सबै गोपीहरूले पक्रेर ल्याएको मखन चोरलाई हेरे यो त आफ्नै पुत्र पो हो। सबै गोपीहरू लाजले केही पनि भन्न नसकेर आफ्नो आफ्नो घर गए।
राधीका चरित्र
राधा जसलाई राधीका, राधे, अदी नामले पनि चिनिन्छ भगवान श्री कृष्णकी बाल्यकालकी सखा थिईन् भगवान श्रीकृष्णले राधाजीको सँग निकुञ्ज वन र वृन्दावन हजारौ लिला रचाएका थिए। राधा ब्रज निवासी भृषभानु नामका गोपकी छोरी थिईन् उनकी आमाको नाम कृती थियो। राधाको जन्म पनि कृष्ण जन्मेकै वर्ष राधा अष्टमीका दिन भएको थियो। राधालाई लक्ष्मीको अवतार मानिएको छ। कृष्णको मुरलीको धुन सुन्ने बित्तीकै राधाजी घरका सबै कामहरू छोडेर त्यतै जाने गर्थीन्। राधा कृष्णमा मोहीत थिईन् भने कृष्ण राधामा मोहीत थिए। राधा जी सँधै गोठमा गाई दुहनजाँदा कृष्णलाई बोलाउने गर्थिन्। एक दिन श्रीकृष्णलाई राधाको गोठबाट जान लाग्दा राधीकाकी सखिहरूले देखिन्। तब राधीकालाई जिस्काउ लागिन् यो देखेर राधीका आफुलाई सर्पले टोकेको बहाना गरेर बेहोस भइन्। राधीकाका सखीहरूले उनलाई कृती भए ठाउँ पुराए। यसरी राधीका बेहोस भएकी देखेर कृतीले आतिदै राधाका सखीहरूसँग राधा कसरी बेहोस भईन् भनेर सोधिन्। सखीहरूले राधा बेहोस हुँदा सर्पले टोकेको कुरा गर्थिन् भने तब कृतीले गाउँका सबै वैद्यहरूलाई बोलाईन् सबैले झारफुक इत्यादी गरे तर राधाको होस आएन। त्यस पछि एक राधीकाकी एक सखीले अंदाज लगाएर श्रीकृष्णले सर्पको टोकाई निको पार्छन् भनिन् यो सुनेर कृती आफै कृष्ण भए ठाउँ गएर कृष्णलाई बोलाएर ल्याइन्। कृष्णले अलिकती पानी हातमा लगेर मन्त्र पढे झैँ गरी राधाको मुखमा छिँटा मारेर आफू मुरली बजाउन लागे।मुरलीको धुन सुन्दै राधालाई होस् आयो। मिलको लागि आमाहरूलाई ठगेर यस्तै खाले लिलाहरू राधा र कृष्ण गरीरहन्थे।