cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दोहा न्युज
विवाद
दोहा न्यूजले विगतका वर्षहरूमा विवादास्पद विषयहरूको प्रसारण गर्दै आइरहेको छ। तथापि संस्थापक दम्पतीले सरकारले कुनै प्रतिरोधको अनुभव गरेका छैनन्। सरकारले विश्वसनीय जानकारी प्राप्त गर्न अवरोधहरू गरेको उनीहरूको दावी छ। फेब्रुअरी २०१३ मा, साइटलाई भिलागियो मलको आगलागीको अदालतको कार्यवाहीको बारेमा रिपोर्ट गर्नबाट बञ्चित गरिएको थियो। सुनवाईको क्रममा न्यायाधीशलाई उपस्थित पत्रकारहरू मध्ये दोहा न्यूज पत्रकार छ कि भनेर सोधेका थिए। शबीना खत्री र अर्का पत्रकारले उनीहरू सञ्चार माध्यमका व्यक्तित्व भनेर पुष्टि गरे पछि न्यायाधीशले उनीहरूलाई सुनुवाईको बारेमा समाचार सार्वजनिक गर्नका लागि अनुरोध पेस गर्नु पर्ने कुरा बताएका थिए। खत्रीले निवेदन पेश गरेपछि न्यायाधीशले उनलाई दोहा न्यूज एक आधिकारिक सञ्चार माध्यम हो भनेर प्रमाणित गर्न आवश्यक रहेको जानकारी दिएका थिए।
मझौला माटीकोरे
मझौला माटीकोरे नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा (Blyth's Kingfisher) भनिन्छ ।
नीम
नीम (English: neem, nimtree or Indian lilac) औषधीय गुण भएको रूख हो । नीम एउटा आयुर्वेदिक औषधि हो । जुन स्वास्थ्यकोलागि धेरै किसिमले फाइदाजनक छ । नीम, हाम्रो शरीर, छाला तथा कपालको लागि अत्यन्तै फाइदाजनक औषधि हो । तर यसको तितो स्वादले गर्दा प्रायले यसको सेवन गर्न मनपराउदैनन्, त्यसैले यसको जतिनै गुणहरु भएपनि उपयोग गर्न त्यति रुचाउदैनन् । तर यसको रस को सेवन गर्न सजिलो हुने हुदा, त्यहि रस सेवन गरेर नीममा पाइने धेरै गुणहरूको फाइदा लिन सकिन्छ ।
औषधोपचार
दुबै आँखा दुखेमा दुबै कानमा हाल्ने ।
"यसको साथै छाला सम्बन्धि रोगहरु जस्तै एक्जिमा, स्मल पक्स आदिमा पनि नीमको जूस पिउनाले त्यस्ता रोगहरूलाई निर्मुल पर्दछ । नीम एउटा रगत शुद्ध पार्ने अचुक औषधि हो। यसले शरीरमा हुने खराब कोलेस्ट्रोल घटाउने तथा नष्ट गर्ने काम गर्दछ ।"
अनुराधा (उपन्यास)
अनुराधा(उपन्यास) विजय मल्लद्वारा लेखिएको र साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको उपन्यास हो।
रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह
रूकुनुद्दीन फीरोजशाह दिल्ली सल्तनतमा गुलाम वंशको  शासक थियो । सन् १२३६मा  इल्तुतमिशको मृत्युका पछि त्यो एक सालदेखि पनि कम समयका लागि सत्तासीन रह्यो । त्यसको पछि रजिया सुल्तान शासक बनी ।
आदित्य झा
आदित्य झा नेपाली मैथिली मूलका क्यानेडेली समाजसेवी तथा व्यापारी हुन् । उनको जन्म जनकपुर, नेपालमा मैथिली ब्राह्मण परिवारमा भएको हो ।
व्यापारिक र करियर
सन् १९९४ मा उनले बेल क्यानडा कम्पनीमा काम गरेका थिए । पछि उक्त कम्पनीको जेनेरल म्यानेजर बनेपछि इसोपिया इन्क्ल्युसिभ नामक कम्पनी खोले । उक्त कम्पनीलाई सन माइक्रोसिस्टम्सले १०० मिलियन डलरमा खरिद गरेको थियो । त्यसपछि उनले अर्को सफ्टवेर कम्पनी ओनेलस इन्क्ल्युसिभ खोले । क्यानडाको एक सर्वाधिक पुरानो क्यान्डी कम्पनी खरिद गरे । सो कम्पनीको नाम कर्मा नामाङ्करण गरे ।
समाजसेवा
उनले नेपालमा प्रति बच्चा ल्यापटप अभियान चलाएका थिए । नेपालका विभिन्न विद्यालय एवम् नेपाल लाइब्रेरी फाउन्डेसनमा समेत सहयोग पुर्‍याएका थिए ।
सम्मान र कीर्ति
सन् २०१२, डिसेम्बर ३० तारिखका दिन, आदित्य झालाई क्यानडाका गभर्नर जनरल डेभिड जोन्स्टनद्वारा क्यानडाको सर्वोच्च नागरिक मानपद्वी क्यानेडियन अर्डर अफ मेरिट प्रदान गरिएको थियो ।
इशानी श्रेष्ठ
इशानी श्रेष्ठ सत्रौँ मिस नेपाल हुन्। सन् २०१३ मा भएको मिस नेपाल प्रतियोगिताको अन्तिम प्रश्न एकल परिवार राम्रो कि संयुक्त परिवार भन्ने  थियो । यसको जवाफ दिँदै उनले उपाधि हात पारेकी हुन् । उनले सो प्रतियोगिता जिते बापत ५० हजार र एउटा अपार्टमेन्ट पाइन् । सन् २०१३ मा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै इशानीले मिस वर्ल्ड २०१३ मा उत्कृष्ट १० मा ५ औ स्थान हात पार्न सफल भइन् ।
मिस नेपाल प्रतियोगिता - २०१३
यो प्रतियोगिता सन् २०१३ मार्च २० मा भएको थियो । इशानी श्रेष्ठपछि प्रथम रनर-अप र द्वितीय रनर-अप क्रमशः रोजिशा शाही ठकुरी र श्रीतिमा शाह भएका थिए । यो प्रतियोगिता हिडन ट्रेजरले आयोजना गरेको थियो । प्रथम रनर-अप र द्वितीय रनर-अपले क्रमशःले ३५ हजार र २५ हजार रूपैयाँ नगद र एक-एक अपार्टमेन्ट पाए ।
पहारपुरमा रहेका बौद्ध विहारका अवशेषहरू
पहारपुरमा रहेका बौद्ध विहारका अवशेषहरूलाई १९८५मा एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्रमा जोडियो।
बगनाह
बगनाह नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
अर्नेस्ट हेमिङ्वे
अर्नेस्ट् हेमिन्ग्वे (अङ्ग्रेजी: Ernest Hemingway; २१ जुलाई १८९९ – २ जुलाई १९६१) उपन्यासकार, कथाकार र पत्रकार थिए । बिसौ शताब्दीको काल्पनिक लेखन शैलीलाई प्रभाव पार्न सफल हुनुका साथै उनले आफ्नो यात्रामय जीवन र व्यक्तित्वद्वारा पछिल्लो पुस्तालाई भिन्नै प्रभाव पारेको मानिन्छ । सन् १९२० को मध्य देखि सन् १९५० को मध्यसम्म रचिएका रचनाहरूले उनलाई सन् १९५४ को नोबेल पुरस्कार दिलायो । उनीद्वारा लिखित बूढो मान्छे र समुद्र विश्व् प्रसिद्ध कृति हो ।
अष्टाङ्गयोग
१.बहिरङ्ग भाग : यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार अष्टाङ्ग योगका बहिरङ्ग भाग मानिन्छन् । शरीरका बाह्य पक्षहरूको साधनाका निमित्त
बहिरङ्ग योगको आवश्यकता पर्दछ । यिनीहरू बहिर्निष्ठ हुन्छन् ।
अन्तरङ्ग भाग : धारणा, ध्यान, समाधि अष्टाङ्ग योगका अन्तरङ्ग पक्ष हुन् । यिनीहरू आत्मनिष्ठ हुन्छन्, त्यसैले आत्मचिन्तनद्वारा यिनीहरूको सिद्धि प्राप्त हुन्छ । उपर्युक्त सबैको खोलुवा तल दिइएको छ ः
१ यम
यम अन्तरगत अहिंसा,सत्य,अस्तेय,ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह पर्दछन् । यिनहिरुको विस्तृत व्याख्या तल गरीएको छ
योगदर्शनको योगसूत्र (३०–३९) अनुसार यम पाँच प्रकारका छन्, जस्तैः अहिँसा, सत्य, अस्तेय, ब्रहमचर्य र अपरिग्रह । जाति, देश, काल, निमित्तको सीमारहित सार्वभौम अर्थात् सबैसँग, सबै समय, समान भावले यी यमहरुको अभ्यास गर्नु महानव्रत समान हो । यमलाई सामाजिक अनुशासन मानिएको छ ।
यमका पाचवटा उपांगहरु <references group="https://sanskritdocuments.org/doc_yoga/yogasuutra.html" />
अहिंसा
प्राणी मात्रको प्रेम गर्नु, अरूको अहितं नगर्नु, जीवहत्या नगर्नु, कसैलाई दुःख कष्ट नदिनु, मनमा शत्रुताको भाव नराख्नु आदि कुराहरू अहिंसाभित्र पर्दछन् । कुनै निरपराध प्राणी लाई कुनै पनि किसिमबाट दुःख पु¥याउनु हिंसा हो । अहिंसा भनेको कसैलाई पनि मन, बचन र कर्मले दुःख नदिनु हो । तर आततायी, डाँकु, डान, र दुष्टहरूको नाश गर्नु लाईपनि अहिंसा भनिन्छ । किनभने यसो गर्नाले कैयौ निरपराध प्राण्ीा हरूको ज्यान बच्दछ । उनिहरूले शान्ति पाउँछन्  । अहिंसा तिन प्रकारका हुन्छन् - बौद्धिक, वाचिक, शारीरिक ।
१. बौद्धिक अहिंसा : प्राणी मात्रलाई आफुसमान देख्नु, मनले कसैको कुभलो नचिताउनु बौद्धिक हिंसा हो । यसलाई मानसिक हिंसा पनि भनिन्छ ।
३. शारीरिक अहिंसा : शरीरद्वारा कुनै किसिमको काटमार आदि नगर्नु शारीरिक अहिंसा हो । बौद्धिक अहिंसा र वाचिक अहिंसाको साधना गरेपछि शारीरिक अहिंसाको स्थितिमा मानिस स्वतः पुग्दछ ।
अस्तेय
कुनै पनि प्रकारले चोरी/ठगी नगर्नु अस्तेय हो । आस्तेयको पनि सत्यको जस्तै क्लिष्ट परिभाषा छ । चोरीमा अरुको चीज आफ्नो बनाउने प्रयास हुन्छ । चोरीको भौतिक अर्थ भन्दा अध्यात्मकि अर्थ गहन छ । तपाई भित्र जे छ, बाहिर त्यही हुन नसक्नु÷नदेखिनु पनि एक प्रकारको ठगी वा चोरी हो । कसैको विवशताको लाभ लिएर जमीन इत्यादि सस्तो मूल्यमा किन्नु पनि चोरीहो । कसैको वस्तु उसको आज्ञा विना प्रयोग गर्नु पनि चोरी हो । यी यावत् कर्महरूको मन, वचन र कर्मले त्याग गर्नु अस्तेय हो ।
सत्य
मन बचन र कर्मले सत्य बोल्नु, सत्य ब्यवहार गर्नु सत्य हो । सत्यको परिभाषा गर्न कठिन हुन्छ । तपाईले बोलेको सत्य बचनले यदि कुनै निरपराध प्राणीको हिंसा हुन्छ भने त्यो सत्य होइन । तपाईले बोलेको असत्य बचनले पनि यदि कसैको भलो हुन्छ भने त्यो सत्य मानिन्छ सत्यमेव जयते नानृतम् अर्थात् सत्यको नै विजय हुन्छ, असत्यको होइन (मुण्डकोपनिषद् तृतीय) । मन, वचन र कर्मले सधैं सत्य बोल्नु पर्ने कुरा उपनिषद् वाक्यले पुष्टि गरेको पाइन्छ । सत्यलाई दुर्इ भागमा बाँडेर अध्ययन गरिएको छ मानसिक वा बौद्धिक सत्य र वाचिक सत्य । १. मानसिक (बौद्धिक सत्य) - मनमा कुनै किसिमको रागद्वेष नराखी बुद्धिद्वार धर्म अधर्म, वाद प्रतिवादमा सन्तसलन कायम गर्नु मानसिक वा बौद्धिक सत्य हो ।
ब्रह्मचर्य
मन वचन र कर्मले कामवाशनाको पूर्ण निरोध बह्मचर्य हो । योगशास्त्रहरूमा अनावश्यक यौनकृया अथवा संभोगले मानिसमा रहेको दिव्य ऊर्जा नाशहुन्छ भनि बताइएको छ । जस्तै – मरणं विन्दुपातेन जीवनं विन्दुधारणात् । योगशास्त्र अनुसार चेतनाको उच्चस्तर विकासमा अनावश्यक संभोग बाधक छ । यसको इच्छा प्रथमतः मनमा जाग्दछ, अतः यसको कामना मानसिक धरातलमै नआओस भनि यसको निरोधको अभ्यास गर्नु भनेको ब्रह्मचर्य हो । भनिएको छ – कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुन त्यागी ब्रह्मचर्य प्रचक्षते । अर्थात मन, वचन र कर्मले हुने सवै किसिमका मैथुनको त्याग गर्नुनै ब्रह्मचर्य हो । तपाईले अश्लील वार्ता सुन्नु मात्रै भयो भने तपाई ब्रह्मचारी मानिनु हुन्न । यो ब्रह्मचर्यको परिभाषा हो ।
अपरिग्रह
अपरिग्रह भनेको आफुलाई नचाहिने अनावश्यक बस्तुको सङ्ग्रह नगर्नु हो । हरेक वस्तु वा सम्पत्तिको मालिक आपूmलाई ठान्नु परिग्रह हो । यसको विपरित ती यावत् वस्तुहरूको स्वामित्वबाट अलग्गिनु अपरीग्रह हो । संक्षेपमा संक्षिप्त जीवन यापन भन्दा बढी अनावश्यक भौतिक बस्तुको सङ्ग्रह नगर्नु नै अपरीग्रह हो । भगवान बुद्घले पनि आफ्नो साधना पद्घती विपश्यनाका साधकहरु लाई यी उपर्युक्त अनुशासनहरूको अनिवार्य पालना गर्ने निर्देशन दिनु भएको थियो ।
टेन एयर्स
टेन एयर्स लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
कुतुबुद्दीन ऐबक
कुतुबुद्दीन ऐबक (फारसी: قطب الدین ایبک) मध्य कालीन भारतमा एक शासक, दिल्लीको  पहिलो सुल्तान एवं गुलाम वंशको  स्थापक थियो। त्यसले केवल चार वर्ष (१२०६ – १२१०) नैं शासन गरे। त्यो एक धेरै नैं प्रतिभाशाली सैनिक थियो जो दास बनेर पहिला राजाका सैन्य अभियानहरूको  सहायक बनाएको र फेरि दिल्लीको  सुल्तान।
सिद्धिथुम्का (स्पष्टता)
सिद्धिथुम्का शब्दले २ वटा कुरा जनाउँछ।
कुतुबुद्दीन ऐबक
प्रारम्भिक वर्ष
कुतुब अल दीन (या कुतुबुद्दीन) तुर्किस्तानको निवासी थियो र त्यसको माता पिता तुर्क थिए। यस  क्षेत्रमा  त्यस समय दास व्यापारको  प्रचलन थियो र यसलाई लाभप्रद मानिन्थ्यो। दासहरूलाई उचित शिक्षा र प्रशिक्षण दिएर तिनलाई राजाका हात फरोख्त (बेच्नु)  एक लाभदायी धन्धा थियो। बालक कुतुबुद्दीन यसै व्यवस्थाको  शिकार बनेको्थियो र त्यसलाई एक व्यापारीका हातमा बेचियो। व्यापारीले त्यसलाई फेरि निशापुरका काजी फखरूद्दीन अब्दुल अजीज कूफीलाई बेच्यो। अब्दुल अजीजले बालक कुतुबलाई आफ्नो पुत्रका साथ सैन्य र धार्मिक प्रशिक्षण दिए। तर अब्दुल अजीजको मृत्युका पछि त्यसको पुरत्रहरूले त्यसलाई फेरि बेचे र अन्ततः त्यसलाई मुहम्मद गोरीले किन्यो।
गोरका महमूदले ऐबकका साहस, गर्तव्यनिष्ठा तथा स्वामिभक्तिदेखि प्रभावित भएर त्यसलाई शाही अस्तबल (घुडसाल)को अध्यक्ष (अमीर-ए-अखूर) नियुक्त गरिदिए। यो एक सम्मानित पद थियो र त्यसलाई सैन्य अभियानहरूमा  भाग लिने  अवसर मिल्यो। तराईनका द्वितीय युद्धमा  पृथ्वीराज चौहानलाई पराजित गर, मारनेका पछि ऐबकलाई भारतीय प्रदेशहरूको  सूबेदार नियुक्त गरिएको थियो। त्यो दिल्ली, लाहौर तथा केही अन्य क्षेत्रहरूको  उत्तरदायी बन्यो।
ऐबकका सैन्य अभियान
त्यसले गोरीका सहायकका रूपमा धेरै क्षेत्रहरूमा सैन्य अभियानमा  भाग लिया थियो तथा यी अभियानहरूमा  त्यसको मुख्य भूमिका रही थियो। यसैसे खुश भएर गोरी त्यसलाई यी क्षेत्रहरूको  सूबेदार नियुक्त गर्न गया थियो। महमूद गोरी विजयका पछि राजपूतानामा  राजपूत राजकुमारहरुका हात सत्ता सुँम्प् गया थामा राजपूत तुर्कहरुका प्रभावलाई नष्ट गर्नु चाहन्थे। सर्वप्रथम, ११९२मा  त्यसले अजमेर तथा मेरठमा  विद्रोहहरूको  दमन गरे तथा दिल्लीको सत्तामा आरूढ भयो। दिल्लीका नजिक इन्द्रप्रस्थलाई आफ्नो केन्द्र बनाएर त्यसले भारतका विजयको नीति अपनायी। भारतमा यसबाट पहिला कुनै पनि मुस्लिम शासकको  प्रभुत्व तथा शासन इतने समयसम्म छैन टिका थियो।
जाट सरदारहरूले हाँसीका किल्लालाई घेर गर्न तुर्क किलेदार मलिक नसीरुद्दीनका लागि संकट उत्पन्न गरिदिएको थियोमा ऐबकले जाटहरूलाई पराजित गर्न हाँसीका दुर्गमा पुनः अधिकार गर्न लिए सन् ११९४मा अजमेरका त्यसले अर्का विद्रोहलाई दबाया र कन्नौजका शासक जयचन्दका सातथचन्दवारका युद्धमा  आफ्नो स्वामीको  साथ दिए। ११९५ ईश्वीमा  त्यसले कोइल (अलीगढ)लाई जीत लिए सन् ११९६मा  अजमेरका मेदहरूले तृतीय विद्रोहको  आयोजन गरे जसमा  गुजरातका शासक भीमदेवको  हात थियो। मेदहरूले कुतुबुद्दीनका प्राण संकटमा  डाल दियेमा त्यसै समय महमूद गौरीका आगमनको सूचना आउनाले मेदहरूले घेरा उठा लिया र ऐबक बच गए यसका पछि ११९७मा  त्यसले भीमदेवको राजधानी अन्हिलवाडालाई लूटा र अकूत धन लिएर वापस लौटा। ११९७-९८का बीच त्यसले कन्नौज, चन्दवार तथा बदायूँमा आफ्नो कब्जा गर्न लिए यसका पछि त्यसले सिरोही तथा मालवाका केही भागहरूमा अधिकार गर्न लिए तर यी विजय चिरस्थायी छैन रह सगरे यसै साल त्यसले बनारसमा आक्रमण गरिदिए। १२०२-०३मा  त्यसले चन्देल राजा परमर्दी देवलाई पराजित गर्न कालिंजर, महोबा र खजुराहोमा अधिकार गर्न आफ्नो स्थिति मजबूत गर्न ली। यसै समय गोरीका सहायक सेनापति बख्यियार खिलजीले बङ्गाल र बिहारमा अधिकार गर्न लिए
शासक
आफ्नो मृत्युका पूर्व महमूद गोरीले आफ्नो वारिशका बारेमा केही ऐलान गरेनन्को थियो। त्यसलाई शाही खानदानको बद्ला तुर्क दासहरूमा अधिक विश्वास थियो। गोरीका दासहरूमा  ऐबकका अतिरिक्त गयासुद्दीन महमूद, यल्दौज, कुबाचा र अलीमर्दान प्रमुख थिए। यी सबै अनुभवी र योग्य थिए र आफ्नो आपलाई उत्तराधिकारी बनाउने योजना बनाएको रहोस् थिए। गोरीले ऐबकलाई मलिकको उपाधि दिएको थियोमा त्यसलाई सबै सरदारहरूको  प्रमुख बनाउने  निर्णय छैन लिया थियो। ऐबकको  गद्दीमा दावा कमजोर थामा त्यसले विषम परिस्थितिहरूमा  कुशलता पूर्वक काम गरे र अन्ततः दिल्लीको सत्ताको  स्वामी बन्यो। गोरीको मृत्युका पछि २४ जून १२०६लाई कुतुबुद्दीनको  राज्यारोहन भयोमा त्यसले सुल्तानको उपाधि धारण गरेनन् यसको  कारण थियो कि अन्य गुलाम सरदार यल्दौज र कुबाचा त्यो भन्दा ईर्ष्या राख्थे। उनले मसूदलाई आफ्नो पक्षमा  गर्न ऐबकका लागि विषम परिस्थिति पैदा गर्न दिएको थियो। हँलांकि तुर्कहरूले बङ्गाल तकका क्षेत्रलाई रौंद डाला थियो र पनि तिनको सर्वोच्चता संदिग्ध थियो। राजपूत पनि विद्रोह गर्दै रहन्थेमा यसका बावजूद ऐबकले यी सबका डटकर सामना गरे। बख्तियार खिलजीको मृत्युका पछि अलीमर्दानले स्वतंत्रताको घोषणा गर्न दिएको थियो तथा ऐबकका स्वामित्वलाई मान्नुले इंकार गरिदिएको थियो। यी कारणहरुदेखि कुतुबुद्दीनको  शासनकाल केवल युद्धहरूमा  नैं बीता। त्यसको मृत्यु १२१०मा  घोडेदेखि पोलो खेल्दै समय गिर गर्न एक दुर्घटनामा  भएको थियो।
त्यसको मृत्युका पछि आरामशाह गद्दीमा बैठामा ज्यादे दिन टिक छैनपाओस्। तब इल्तुतमिशले सत्ता सम्पाली।
बाँग्रे
बाँग्रे नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र गण्डकी अञ्चलको लमजुङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
भवाङ
भवाङ नेपालको राप्ती अञ्चलको रोल्पा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ७९४ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार भवाङको जनसङ्ख्या ४३२० छ। यस मध्य पुरुष ४९%, र महिला ५१% छन्।
एलबी क्र्यासिन
एलबी क्र्यासिन लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
लालचुच्चे ठेउवा
लालचुच्चे ठेउवा नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा डलर बर्ड (Dollarbird) भनिन्छ ।
अन्तदेखि शुरु (उपन्यास)
अन्तदेखि शुरु(उपन्यास) केशवराज पिँडालीद्वारा लेखिएको र साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको उपन्यास हो।
खडगपुर
खडगपुर नेपालको सगरमाथा अञ्चलको सप्तरी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०११ को जनगणना अनुसार खडगपुरको ९०० घर धुरीमा कुल जनसङ्ख्या ४,६९७ रहेको छ।
न्यू एन्ड ओल्ड
न्यू एन्ड ओल्ड लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
कीर्ति सुरेश
कीर्ती सुरेश एक भारतीय चलचित्र अभिनेत्री हुन् जो तमिल, मलयालम र तेलुगु चलचित्रहरूमा देखिन्छिन् ।
बनियाभार
बनियाभार नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
यलमाया केन्द्र
यलमाया केन्द्र ललितपुर जिल्लामा अवस्थित एक जमघटस्थल हो। यो ललितपुरको पाटनढोकामा अवस्थित छ। ललितपुर जिल्लाको पुरानो नाम यल हो त्यसैबाट यो केन्द्रको नाम रहेको हो। यो केन्द्र परिसरमा ३ वटा सभाहल बग्गीखाना, गौशाला१ तथा गौशाला२ एउटा खुला चौर र एउटा रेष्टुराँ ढोकैमा क्याफे रहेका छन्। राणा जर्नेल मदन सम्शेरको बग्गीखाना र गाईको गोठहरूलाई परिमार्जन गरेर यी सभाहलहरू बनाइएका हुन्।
यस केन्द्रमा हरेक नेपाली महिनाको २ गते शास्त्रीय संगीतको कार्यक्रम तथा केही साप्ताहिक रूपमा चल्ने नियमित कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुन्छन्।
बाहुनडाँडा
बाहुनडाँडा नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र गण्डकी अञ्चलको लमजुङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र, नेपाल
अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र नेपालको एक प्रमुख सभास्थल हो। यो भवनलाई नेपालको सरकारले संविधान सभा वा संसद भवनको रूपमा पनि प्रयोग गर्दै आएको छ।
छतौना
छतौना सर्लाही जिल्लामा अवस्थित एक गाविस हो। छतौना दक्षिण-पूर्वी नेपालको जनकपुर अञ्चलको सर्लाही जिल्ला मा एक गाउँ विकास समिति हो। १९९१ को नेपाल को जनगणना को समयमा यो ४२८ व्यक्तिगत घरहरूमा २०७९ मान्छे को एक जनसङ्ख्या थियो। मनुस्मारा नदी छतौना भएर बग्छ। बागमती नदी यस गाउँमा देखि ४ किलोमिटर टाडा छ। त्यसैले, यो एक बाढी प्रभावित गाउँ छ। बवन बिहारी सिंह, नेपाली कांग्रेसका एक प्रसिद्ध राजनीतिज्ञ, यो गाउँमा का बसी थिए।
तम्घास
तम्घास नगरपालिका गुल्मी जिल्लामा पर्छ। यो नगरपालिका २०६८ साउन १ देखि लागू हुने गरी बनाइएको हो। यसलाई नगरपालिका घोषणा गर्दा तम्घास गाउँ विकास समिति मात्र समावेश गरिएको हो। आर्थिक वर्ष २०६८/६९को बजेटमार्फत् मुलुकमा ४१ नयाँ नगरपालिका थपिंदा तम्घास पनि नगरपालिका बनेको हो। मुलुकमा कूल ९९ महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका भएका छन् भने गाविसको संख्या ३ हजार ९ सय १२बाट घटेर ३ हजार ७ सय ५२ भएका छन्।
तम्घास गुल्मी जिल्लाको सदरमुकाम तथा प्रमुख बजार पनि हो। यो रेसुन्गाको काखमा अबस्थित् रहेको छ ।
भिम्मापुर
भिम्मापुर नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
धनकौल पुर्वाही
धनकौल सर्लाही जिल्लामा अवस्थित एक गाविस हो।
अपराध (उपन्यास)
अपराध(उपन्यास) मणिपाल राईद्वारा लेखिएको र साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको उपन्यास हो।
टु एनोनिमस एन्ड सुडोनिमस राइटर्स
टु एनोनिमस एन्ड सुडोनिमस राइटर्स लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
आओर अचिभ्मेन्ट्स
आओर अचिभ्मेन्ट्स लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
ठेउवा
ठेउवा नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा (Indian Roller) भनिन्छ ।
लिवाङ
लिबाङ रोल्पा जिल्लाको सदरमुकाम तथा रोल्पाको सबै भन्दा ठूलो बजार तथा ब्यापार केन्द्र हो। मन्त्री परिषद्को २०१४ डिसेम्बर २ को निर्णय बमोजिक साविकको लिबाङ गाउँ विकास समिति लिबङ नगरपालिकामा परिणत भएको छ भने लिबङमा खुमेल गाउँ विकास समिति समेत थपिएको छ । लिबाङ बजार १,२१८ मिटरको उचाईमा रहेको छ ।
लिबाङको नामाकरण जिल्लका मगर समुदायले बोल्ने बोल्ने खाम भाषाबाट रहन गएको हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ । सदरमुकाम रहेको लिबाङमा पहिले बाँसको घना घारी भएको र खाम भाषामा "लि"को अर्थ "बाँस" र "बाङ"को अर्थ "चौर" हुन्छ ।
खोक्सरप्रवाहा
खोक्सरप्रवाहा नेपालको सगरमाथा अञ्चलको सप्तरी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार यहाँको जनसङ्ख्या २९६४ छ।
निमा घर्ती मगर
निमाले नेपालको निम्ति जितेको स्वर्ण पदक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा पाचौँ थियो ।
राष्ट्रिय सभागृह
राष्ट्रिय सभागृह नेपालको एक प्रमुख सभास्थल हो। यो काठमाडौँको प्रदर्शनीमार्गमा अवस्थित छ।
जिल्लुर रहमान
जिल्लुर रहमान (सन् १९२९- सन् २०१३) बङ्गलादेशका १९ औँ पूर्व-राष्ट्रपति थिए। उनको पृरा नाम मोहम्मद जिल्लुर रहमान हो। रहमान ५० वर्ष भन्दा बढी समय राजनीतिमा सक्रिय थिए। उनी सन् २००९मा राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएका थिए। उनी अवामी लिगका नेता थिए।
निधन
जिल्लुरको सन् २०१३ मार्च २०मा निधन भयो। उनी सिङ्गापुरमा उपचाररत थिए। मृगौला र श्वाप्रस्वासमा समस्या भएपछि उनलाई ११ दिनअघि सिंगापुरस्थित माउन्ट एलिजावेथ अस्पताल भर्ना भएका थिए। उनी ८४ वर्षका थिए।
तापक्रम
तापक्रम  एक भौतिक मात्रा हो जसले मात्रात्मक रूपमा तातो र चिसोको धारणा व्यक्त गर्दछ। तापक्रम थर्मोमिटर बाट मापन गरिन्छ। थर्मोमिटरहरू विभिन्न तापमान मापनहरूमा क्यालिब्रेट गरिएका छन् जुन ऐतिहासिक रूपमा परिभाषाको लागि विभिन्न सन्दर्भ बिन्दुहरू र थर्मोमेट्रिक पदार्थहरूमा निर्भर छन्। सबैभन्दा सामान्य तराजूहरू एकाइ प्रतीक °C (पहिले सेन्टिग्रेड भनिन्छ), फरेनहाइट स्केल (°F), र केल्भिन स्केल (K) भएको सेल्सियस स्केल हुन्, जुन वैज्ञानिक उद्देश्यका लागि मुख्य रूपमा प्रयोग भइरहेको छ। केल्भिन एकाइहरूको अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली (SI) मा सात आधार एकाइहरू मध्ये एक हो।
निरपेक्ष शून्य, अर्थात्, शून्य केल्भिन वा −273.15 °C, थर्मोडायनामिक तापमान मापनको सबैभन्दा कम बिन्दु हो। प्रयोगात्मक रूपमा, यो धेरै नजिकबाट सम्पर्क गर्न सकिन्छ तर वास्तवमा पुग्न सकिँदैन, जस्तै थर्मोडायनामिक्सको तेस्रो नियममा मान्यता छ। यो तापक्रममा शरीरबाट गर्मीको रूपमा ऊर्जा निकाल्न असम्भव हुनेछ। भौतिक विज्ञान, रसायन शास्त्र, पृथ्वी विज्ञान, खगोल शास्त्र, चिकित्सा, जीव विज्ञान, पारिस्थितिकी, भौतिक विज्ञान, धातु विज्ञान, मेकानिकल इन्जिनियरिङ् र भूगोलका साथै दैनिक जीवनका अधिकांश पक्षहरू सहित प्रकृति विज्ञानका सबै क्षेत्रहरूमा तापक्रम महत्त्वपूर्ण छ।
पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा
पद्म शमशेर जङ्गबहादुर राणा नेपालको राणा शासनका १५औं श्री ३ महाराज हुन्। उनका दुई छोराहरू र चार छोरीहरू थिए। "म राष्ट्रको नोकर हुँ" भनी उद्घोषण गर्नी पद्म शमशेर उदार तथा सुधारका पक्षधर थिए ।
वि.स. २००२ मंसिर १४ गते जुद्ध शमशेर आफूलाई राजर्षि संज्ञा दिँदै अर्गली लागेपछि पद्म शमशेर श्री ३ महाराज भए र नियम अनुसार सिंहदरबार सर्नुपर्थ्यो तर उनी सरेनन्। आफ्नै विशालनगर दरबारमा बसे।
राज्याभिषेक
वि सं २००२ मार्ग ४ गते बृहद् भारदारी सभामा जुद्ध शमशेरले आफ्नै हातले श्रीपेच झिकी पद्मशमशेरलाई लगाइदिए। आफ्ना भतिज पद्म शमशेरलाई श्री ३ बनाई जुद्ध शमशेरआफू सन्यासी बनेर पाल्पाको रिडीमा बसे।
पद्मशमशेर श्री ३ महाराज भएको केही दिनमै, जुद्ध शमशेर रिडीतर्फ जान लाग्दा बाटोमै हुँदा काठमाडौंमा पद्मशमशेरले जनताको सामु ‘म राष्ट्र जनताको नोकर हुँ’ भने। पद्ममशेरले जनतासामु बोलेको यो शब्द निरङ्कुश शासकहरूको निमित्त ठूलो प्रहार थियो।
सडक
पद्म शमशेरले तराईमा पूर्व पश्चिमी सडक बनाउन लगाएका थिए। हुलाकीहरूको लागि छोटो र सजिलो बाटो बनाउन लगाएकाले यसलाई हुलाकी राजमार्ग भनिन्छ। यसलाई पद्मशमशेरले आगाडि बढएकाले पद्मरोड पनि भनिन्छ।
राजीनामा र उत्तरार्ध जीवन
त्यसकारण शान्तिपूर्वक कुनै बहानामा पलायन गर्नु नै एउटा बाटो उनले देखे। वि.स. २००४ फागुन १८ गतेका दिन पद्म शमशेर औषधि उपचारका निमित्त भारत नयाँ दिल्ली पुगी प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूसँग भेटे। नेहरूले उनलाई सम्झाई नेपाल फर्केर वैधानिक कानुन लागू गर्न निर्देशन दिए तर उनी लागे राँचीतिर। राँची पुगेपछि उनका साथमा गएकाहरूले राजीनामा दिन जोड गर्न थाले। तदनुसार वि.सं. २००५ वैशाख १६ गते श्री ३ पदबाट विधिवत् राजिनामा दिए।
उनी राँचीमा पनि बस्न नसकेकाले कलकत्ता पुगे। २००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि पनि आउजाउ गर्दथे। २०१७ मा पक्षाघात रोगले पिडित भई कलकत्तामा ७८ वर्षमा उनको मृत्यु भयो।
बाह्य कडीहरू
श्रेणी : गोरखा दक्षिण बाहु
पोखरा स्पोर्ट्स अवार्ड, २०७४
पल्सर स्पोर्ट्स अवार्ड -२०७३ बजाज पल्सर स्पोर्ट्स अवार्ड को चौधौ संस्करण हो।जुन भदौ २६,२०७३ वितरण गरिएको थियो। फुटबलर किरण कुमार लिम्बु र ब्याडमिन्टनकी नङसल तामाङ वर्षका उत्कृष्ट खेलाडी घोषित भएका थिए।राष्ट्रिय टोलीका गोलरक्षक किरण चेम्जोङ व्यवसायिक फुटबल खेल्ने क्रममा माल्दिभ्समा थिए,त्यसैले उनको अवार्ड आमालाई प्रदान गरिएको थियो।
प्रत्येक विधाका उत्कृष्ट खेलाडी तथा प्रशिक्षकले १-१ थान बजाज पल्सर मोटर बायकका साथमा नगद जनही ३०-३० हजार प्राप्त गरेका थिए।
उत्कृष्ट पुरूष खेलाडी
राष्ट्रिय टोलीका गोलरक्षक किरण व्यवसायिक फुटबल खेल्ने क्रममा माल्दिभ्समा छन् । त्यसैले उनको अवार्ड आमाले लिइन् । नेपाललाई पहिलो पटक एसियाली फुटबल महासंघले आयोजना गरेको प्रतियोगिताको उपाधि जित्ने क्रममा गोलरक्षक किरण चेम्जोङको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहृयो । लाओसबिरुद्धको सेमिफाइनलमा तीन पेनाल्टी रोकेर नायक भएका उनी नेपाली टोलीका नम्बर एक गोलरक्षक हुन् ।
उत्कृष्ट महिला खेलाडी
चार प्रतिस्पर्धीलाई पछि पार्दै नङसल महिलातर्फ उत्कृष्ट महिला खेलाडी भएकि थिइन् । उनीसँगै एथलेटिक्सकी कान्छीमाया कोज, आर्चरीकी ज्ञानु अवाले, फुटबलकी सावित्रा भण्डारी र एथलेटिक्सकी सरस्वती भट्टराई मनोनयनमा परेकी थिइन् ।
उत्कृष्ट युवा खेलाडी
जुडोकी मनिता श्रेष्ठ प्रधान वर्षको उत्कृष्ट युवा खेलाडी बनिन् । मनिताले ११ औँ एसियाली क्याडेट तथा १८ औँ एसियाली जुनियर जुडो च्याम्पियनसिपमा कास्य पदक जितेकी थिइन् ।
उत्कृष्ट प्रशिक्षक
एथलेटिक्सका पुष्पराज ओझा उत्कृष्ट प्रशिक्षक बने ।रियो ओलम्पिकमा सरस्वती भट्टराई र हरिकुमार रिमालका प्रशिक्षक पुष्पराज ओझा त्रिभुवन आर्मी क्लबका प्रशिक्षक हुन् । सातौँ राष्ट्रिय खेलकुद २०७३मा उनको टोली त्रिभुवन आर्मीले एथलेटिक्समा सर्बाधिक २२ स्वर्ण, १६ रजत र ८ काश्य जितेको थियो ।
लाइफ टाइम अचिभमेन्ट अवार्ड
पल्सर स्पोर्ट्स अवार्ड २०७३ अन्तरगर्त लाइफ टाइम अचिभमेन्ट अवार्ड पूर्व गल्फर घनश्याम थापालाई प्रदान गरिएको थियो । सूर्य नेपाल गल्फ कोर्षका संस्थापकसमेत रहेका थापा नेपालका पहिलो पुस्ताका व्यवसायिक गल्फर हुन् । १० वर्षको उमेरमै गल्फमा लागेका उनले भारतमा प्रशिक्षण गरी व्यवसायिक गल्फर भएका थिए । थापाले भारत ओपनदेखि दुई पटक गल्फ विश्वकप खेलेका छन् ।
विशेष अवार्ड
बन्दी सहायता गृह -पामलाई पल्िर स्पोर्ट्स अवार्ड २०७३ को विशेष अवार्ड प्रदान गरिएको थियो।
मगरागढी
मगरागढी नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
भूत
जनविश्वास
रम्परागत भनाई अनुसार कुनै मृत व्यक्तिको आत्मानै भूत हुन्छ। भूत साधारणतया कुनै मृत व्यक्तिको आत्मा हो भन्ने गरिन्छ. तर सबै आत्मा भुत हुँदैनन् | भूत भन्नाले ति आात्मा बुझिन्छन् जसको क्रियाक्रम पूरा नभएको, अस्वभाविक मृत्यु भएको, अस्वभाविक भन्नुको अर्थ अल्पायुमै मर्नु, भीरबाट लडेर मर्नु जस्ता भयानक कष्ट भोगी मरेकाहरूको आत्मा मात्रै भूत बन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ | कतिपय मान्छे भूतमा विश्वास गर्छन् त कतिले भूत हुने कुरा पटक्कै मान्दैनन्| उनिहरू भन्छन्, यो खालि दृष्टिभ्रम र मानसिक डर मात्र हो |
कल्चर
कल्चर लेखक तथा उपन्यासकार म्याक्सिम गोर्की द्वारा लिखित किताब हो ।
भवानि
भवानी नेपालको भेरी अञ्चलको दैलेख जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ३३२ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार भवानीको जनसङ्ख्या २५०० छ। यस मध्य पुरुष ५२.२%, र महिला ४८.८% छन्। jasma chetri ७१%
बाँझाखेत
बाँझाखेत नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र गण्डकी अञ्चलको लमजुङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
सारिका ठाकुर
बाल्यकाल
सारिकाको जन्म भारतीय राज्य गुजरातको वडोदरा शहरमा एक मुस्लिम परिवारमा भएको हो ।   उनी एक बाल कलाकारका रूपमा निकै परिचित थिइन । धार्मिक मान्यताका कारण उनका पिता उनी अभिनय गरेको रुचाउँदैन्थे तर उनकी आमाले उनलाई हौसला दिइन्। यसै समय तिर उनका पिताले परिवारको त्याग गरे । उनका दुई भाइ र एक बहिनी छन् । परिवार चलाउन उनी काम गर्न बाध्य भइन र विद्यालय जान पाइनन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदका सदस्य राष्ट्रहरू
(आईसीसी) ले सदस्य देश तीन तरिकाले विभाजन गरेको छ।
अन्तराष्ट्रिय क्रिकेटको सर्वोच्च निकाय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषद (आईसीसी) हो। अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदले विश्वकप क्रिकेटको आयोजना गर्दछ। साथै सदस्यहरूको क्रिकेट को नियमन गर्ने गर्दछ। क्रिकेट यसका सदस्य राष्ट्रहरू निम्न छन:
सुन
सुन एक धातु हो जसको ल्याटिनमा चिन्ह Au रहेको छ यसलाई भन्दा अउरम(Aurum) वा छोटकरिमा Au पनि लेखिन्छ। यो एक (रासायनिक तत्व हो। यसको परमाणु संख्या ७९ हो। सुनको विश्वव्यापी मान्यताको कारण भनेको यो बहुमुल्य धातु हो र यसलाई सुखको गहना र दुःखको खजना भन्ने भनाई पनि हाम्रो समुदायमा प्रचलित छ जसका कारण सुनको महत्त्वलाई टेको दिन सकेको छ । सुनचाँदी बजार पत्रिकाका सम्पादक प्रकाश समीरका अनुसार नेपाली मौलिक गहनाहरूमा सुनको अत्याधिक प्रयोग हुने गरेकाले पनि नेपालमा सुनको महत्त्वमा बृद्धि भएको बताउनुहुन्छ । विकशित मुलुकहरूमा आधुनिक मेसिनहरुद्धारा कम तौलमा सुनका गहना तयार गर्ने गरिए पनि नेपालमा त्यो नरहेको र अझै पनि नेपाली मौलिक गहनाहरु बढी मात्रामा चल्ने गरेकोले सुनको खपत नेपालमा अत्याधिक हुने गरेको समीरको भनाई छ । लामो समयसम्म सुनचाँदीको क्षेत्रमा क्रियाशिल पत्रकार प्रकाश समीरले नेपालमा सुनको कारोवारमा निश्चित मापदण्ड नबनेका कारण यसको कारोवारमा समस्या देखिएको पनि बताउनुहुन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट परिषदका सदस्य राष्ट्रहरू
पुर्ण सदस्य राष्ट्रहरू
एक दिवसिय टेष्ट मान्यता प्राप्त पुर्ण सदस्य राष्ट्रहरू १० वटा छन।
भक्का
भक्का चामलको पिठोबाट बनाइने परिकार हो। यो पानीको बाफबाट पकाइन्छ। विशेषगरी यो परिकार तराइमा जाडो मौषममा बिहानको खाजाको रूपमा खाइन्छ।
राष्ट्रिय भक्का दिवस हरेक वर्षको पुस २९ गते मनाइन्छ ।
रक्तशिर
रक्तशिर नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा रेड-हेडेड ट्रगन (Red-headed Trogon) भनिन्छ ।
बेलवा
बेलवा नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, भेरी अञ्चलको बर्दिया जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
चण्डी पूर्णिमा
चण्डी पूर्णिमा भगवतिको चण्डी स्वरूपको महिमा आत्मासात गर्दै मनाइने पूर्णिमा हो। यो पर्वमा क्षेत्री समुदायका धेरै घर थरको देवाली पूजा पनि हुन्छ। प्रत्येक वर्ष चण्डिपूर्णिदेखि आदिवासी राई लिम्बु याक्खा र सुनुवार जातिहरूले भव्य रूपमा किराँती रितीअनुसार भूमीको पूजा गरी उभौली चाड अर्थात भूमी पूजा गरी चण्डी नाच नाच्दै १ महिनासम्म मनाउने गर्छन । किरातीहरू प्रकृति पूजक भएकोले प्रकृतिलाई खुशी पार्नकालागि हरेक वर्ष बाली लगाउने समय बुद्ध जयन्ती अर्थात चण्डिपूर्णीमामा उभौली र अन्न बाली पाकिसकेपछि खुसीयाली मनाउदै उधौली (मंसिरे पूर्णिमा) विशेषरूपले खुसीयाली साथ आफ्नो प्रमुख चाडका रूपमा मनाउन गर्छन् । उभौली पर्वको रूपमा रहेको किरातीहरूको यो महत्त्वपूर्ण चाड वसन्त ऋतुमा वालीनाली राम्रोहोस् सबैमा सुख शान्ति सूस्वास्थ्य रहोस् र दैविप्रकोप तथा विपक्तिहरू नआउन भनि चण्डि पूर्णिमा अर्थात सुम्निमाको सृष्टि भएको दिन देखि यसलाई सास्कृतिक महोत्सवको रूपमा मनाउने पनि गरिएको छ । आदिवासी किरातीहरूको यो पर्व पृथ्वीमा कृषि युग शुरु भएदेखि प्रचलनमा आएको विश्वास गरिन्छ।
बन्चरो
बन्चरो काठ वा दाउरा काट्ने एक फलामको औजार हो । एकापट्टि धार भएको अर्कापट्टिको दुलोमा काठको बिँड हालेर समात्न सजिलो पारेर दाउरा चिर्ने, जङ्गलबाट काठ काट्ने, वा युद्धमा एक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्ने साधन हो । यो सबै जातीले व्यवहार गर्दछन् तापनि नेपाली बञ्चरो अरूभन्दा फरक हुन्छ। एक साधारण बन्चरोमा एक फलाम या इस्पातको टाउको र काठको बिँड हुन्छ।
काठ खेति को लागि, बन्चरो आकार विभाजित र काठ काटन को लागि वर्षौं देखि प्रयोग गरिंदै आएको छ। यो एक हतियार को रूप मा, अनि एक औपचारिक रूपमा सम्मानको प्रतीक को रूप मा पनि प्रयोग गरिन्थ्यो। बन्चरो का धेरै रूपहरु छन् र यसलाई विशेष रूपमा उपयोग गरिन्छ, तर साधारण तरिका मा एक बिंड, भएको हुन्छ र यौटा बन्चरो टाउको हुन्छ।
आधुनिक बन्चराहरु भन्दा पहिले, ढुँगे बन्चरा हुन्थे र यसका बींड हुँदैनथे बी.पी. १५ लाख वर्ष पहिले देखि प्रयोग भएका थिए। यि त्यस पछि एक काठ को बिंडसँग बांधिन्थे। बिंड भएका बन्चराहरुका सबै भन्दा पुराना उदाहरणहरूमा सामग्री र उपयोग को अनुरूप गर्न को लागि एक विधि मा काठका बिंड हुन्थे र तिनीहरु मा ढुँगा का टाउको हुन्थे। पछि प्रविधि को विकास संगसंगै तामा, पीतल, फलामबाट बनेका बन्चराहरु पाइन थाले।
बन्चरो दोहरो झुकाव भएको एक प्रकारको एक सामान्य मिसिनको उदाहरण हो किनकी यसमा त्रिकोणात्मक चिज हुन्छ। यसले काठ चिर्नलाई सजिलो पार्छ र त्यसका लागि लाग्ने आवश्यक शक्तिलाई कम गर्छ। यसले धारमा दबाव दिएर काठलाई दुइ भागमा विभाजन गर्दछ। बन्चरा को बिंडले पनि प्रयोगकर्ता लाई सजिलो पार्छ। बिंड को लम्बाई को उपयोग गरेर अत्याधुनिक रूपमा मा बल बढाउन को लागि सहयोग गर्दछ र यसले एक लिभर को रूप मा कार्य गर्दछ। एक तिर बन्चरा को उपयोग गरेर ठीक काट्न को लागि यो कहिले काँही एक सकारात्मक प्रभावकारि हुन्छ भने कहिलेकाँही दाहोरो धारे बन्चरो प्रयोग गर्दा झन अप्ठेरो पनि हुन्छ।
बामयान उपत्यकाको पुरातात्विक र सांस्कृतिक परिदृश्य
बमियान उपत्यकाको पुरातात्विक र सांस्कृतिक परिदृश्य एक युनेस्को विश्व सम्पदा क्षेत्र हो।
सन् २००१ मार्च मा तालिबान नेता मुल्लाह मोहमद ओमारको आदेशमा यो मुर्ति तालिबानद्वारा, डाइनामाइट बिस्फोट गरी नष्ट गरियो । बुद्धको मुर्ति नष्ट गर्ने यो कार्यको अन्तराष्ट्रिय स्तरमा निकै निन्दा गरियो।
द रेड आर्मी (म्याक्सिम गोर्की)
द रेड आर्मी लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
धनकौल पछियारी
धनकौल पछियारी सर्लाही जिल्लामा अवस्थित एक गाविस हो।
सुनकोशी गाउँपालिका सिन्धुपाल्चोक
सुनकोशी गाउँपालिका सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा पर्ने वाग्मती प्रदेशको एउटा गाउँपालिका हो । यस गाउँपालिका हुदै बग्ने सुनकोशी खोलाको नामबाट यसको नामाकरण भएको हो | वि.सं. २०७३/११/२७ देखि लागू हुने गरी बनाइएको यस गाउँपालिका घोषणा गर्दा तत्कालीन ६ गाविसहरू ठोकर्पा, कालिका, यमुनाडाँडा,सुनखानी ,थुम्पाखर र पाग्रेंटार लाई गाभिएको थियो । हाल यस गाउँपालिकामा ७ वटा वडाहरु रहेका छन् ।
यस गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ७२.८४ वर्ग किलो मिटर रहेको छ भने २०६८ सालको जनगणना अनुसार १६७१३ जनसंख्या रहेको छ । प्रति वर्ग कि.मी. २३८ जनघनत्व रहेको यस गाउँपालिकामा अधिकांशको कार्यक्षेत्र जलस्रोत, पर्यटन, कृषि र व्यापार रहेको छ । साथै यो गाउँपालिका कफी ब्यवसायमा प्रचुर सम्भावना बोकेको छ ।
अलिखित (उपन्यास)
अलिखित (उपन्यास) ध्रुवचन्द्र गौतमद्वारा लेखिएको र साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको एक नेपाली भाषाको उपन्यास हो। यस उपन्यासले वि सं २०४० को मदन पुरस्कार प्राप्त गरेको थियो ।
अलिखित तराईलाई परिवेश मानेर लेखिएको एक सशक्त रचना हो । अलिखित त्यो समाजको कथा हो जो प्रशस्त लेखिएको छैन । त्यो नलेखिएको र नदेखिएको समाजका बारेमा लेख्ने क्रममा प्रशस्त स्वैरकल्पना मिसाएर विभिन्न प्रयोगहरुका साथ आञ्चलिकताको आभास पनि दिने गरेर लेखिएको छ ।
चन्द्र नहर
चन्द्र नहर नेपालको सप्तरी जिल्लाको उत्तरपूर्वी क्षेत्रमा तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरद्वारा स्थापना गरिएको नेपालको पहिलो सिँचाइ नहर आयोजना हो। नेपालको पहिलो आधुनिक नहरको रूपमा रहेको चन्द्र नहरको निर्माण कार्य वि.सं. १९७९ मा सुरु भइ वि.सं. १९८५ मा सम्पन्न भएको थियो। ३१ किलोमिटर लम्बाइ भएको यो नहर सप्तरी जिल्लाको सप्तकोशी नगरपालिका, हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका, महादेवा गाउँपालिका लगायतका ग्रामीणक्षेत्रमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याइरहेको छ।
यो नेपालको पहिलो सिँचाई परियोजना हो। यो सप्तरी जिल्लाको साविक फत्तेपुर हाल सप्तकोशी नगरपालिका भएर बग्ने त्रियुगा नदी नजिकै निर्मित छ। यो नहरको डिजाइन नेपालको पहिलो इन्जिनियर डिल्लीजङ्ग थापाले कोरेका थिए।
इतिहास
नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाले आफ्नो शासनकालमा सप्तरी जिल्लाको फत्तेपुरमा नेपालकै पहिलो सिँचाइ परियोजनाको रूपमा चन्द्र नहर बनाउने निर्णय गरेका थिए। यो नहरको नक्सा कोर्ने काम नेपालकै सिभिल इन्जिनियर डिल्लीजङ्ग थापाले गरेका थिए। चन्द्र शमशेरको शासनकालको अन्तिम समयमा वि.सं. १९७९ मा चन्द्र नहरको निर्माण शुरू भई चार वर्षभित्र वि.सं. १९८५ मा निर्माण कार्य सम्पन्न भएको थियो। यो नहरबाट प्रति सेकेन्ड १४ घनमिटर पानी प्रवाह गर्नसक्ने क्षमता रहेको छ भने यस नहरको लम्बाइ ३१ किलोमिटर रहेको छ। नहरको पानीले सप्तरी जिल्लाका लगभग १०,५०० हेक्टर जमीनमा सिँचाइ गर्न सक्ने क्षमता रहेको छ।
नहर निर्माण कार्य
त्रियुगा नदीमा बाँध बनाएर निर्माण गरिएको यस नहरमा त्यससमयमा सिमेन्टको प्रयोग गरिएको थिएन। पाको इँटाको धूलो, चुन र मास मिसाएर बनाइएको बज्र प्रयोग गरी बाँध बनाइएको थियो। सिभिल इन्जिनियर, डिल्लीजङ्ग थापाको विभिन्न निर्माण कार्यहरूमा यो एक उत्कृष्ट काम रहेको विशेषज्ञहरूको भनाइ रहेको छ।
उत्पति र स्थान
चन्द्र नहरको मूल स्थान त्रियुगा नदीको २ किलोमिटर उत्तरमा रहेको काली खोलामा बनाइएको जलाशयबाट हुन्छ।
कुस्मा
कुस्मा नगरपालिका पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम हुनुका साथै शिक्षा स्वास्थ तथा प्रमुख व्यापार केन्द्र हो। यो नगरपालिका २०६८ साउन १ देखि लागू हुने गरी बनाइएको हो। यसलाई नगरपालिका घोषणा गर्दा खुर्कोट, शिवालय, चुवा, कटुवाचौपारी र दुर्लुङ गाउँ विकास समितिहरू समावेश गरिएका हुन्। आर्थिक वर्ष २०६८/६९को बजेटमार्फत् मुलुकमा ४१ नयाँ नगरपालिका थपिंदा कुस्मा पनि नगरपालिका बनेको हो ।
मुलुकमा कूल ९९ महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका भएका छन् भने गाविसको संख्या ३ हजार ९ सय १२बाट घटेर ३ हजार ७ सय ५२ भएका छन्।
पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम कुश्मालाई प्रचिनकालमा कुशुमपुर भन्ने गरिन्थो। प्रशस्त कुश तथा फलफुल पाईने स्थान भएको हुनाले माता पार्वतीले पार्वती गङ्गामा स्नान गरी कुशुमपुरबाट फलफुल टिपी गुप्तेश्वर गुफामा तपस्या गर्नु भएको बखतमा शिवजीले बरदान दिएको भन्ने भनाई रहेको छ। कालान्तरमा कुशुमपुरबाट नाम बिस्तारै रूपान्तरित भै यस ठाउको नाम कुश्मा हुन पुगेको हो भनी स्थानीय विद्वानहरू एक मत छन।
कोरियाली भाषा
कोरियाली भाषा (한국어/조선말) गणतन्त्र कोरिया र प्रजातान्त्रिक जनवादी गणतन्त्र कोरियाको आधिकारिक भाषा हो । करिब ८० लाख मानिसहरूले कोरियाली भाषा बोल्ने अनुमान गरिन्छ । कोरियाली भाषा र जापानी भाषा एकै भाषा परिवारका हुन या होइनन् भन्ने विषय अझै विवादित विषय हो ।
इतिहास
पन्ध्रौँ शताब्दीमा राजा सिजोङले चिनियाँ लिपि (हान्जा) मात्र पर्याप्त नभएको ठानी वर्णमालाको विकास गरे । ती वर्णमाला लाई हाल हाङ्गुल भनिन्छ । हाङ्गुल छिट्टै लोकप्रिय बन्दै गई यसले कोरियाको साक्षरता बढाउँदैँ लग्यो । आजको समयमा हान्जाको कम प्रयोग गरिन्छ तर केही कलात्मक कार्यमा र भाषागत अध्ययनमा प्रयोग गरिन्छन् ।
७० वर्षको कोरियाली युद्धले दक्षिण र उत्तर कोरिया बिचमा भाषिक भिन्नता भने निम्त्याउँदैँ लगेको छ ।
नाम
कोरियाली भाषालाई विभिन्न नामहरू दिइएका छन् । दक्षिण कोरियामा hanguk-eo (कोरियाली भाषा), hanguk-mal, uri-mal (हाम्रो भाषा) जस्ता नाम दिइएका छन् । उत्तर कोरिया र चीनमा भने Chosŏn-ŏ भनिन्छ ।
भाषा प्रयोग
कोरियाली भाषा मुख्य रूपमा कोरिया र चीन, जापान, अमेरिका, रसिया जस्ता मुलुकहरूमा पनि बोलिन्छन् ।
कोरियाली भाषा दक्षिण कोरिया र उत्तर कोरियाली कामकाजको मुख्य भाषा हो । दक्षिण कोरिया अन्तर्गत नेसनल इन्सिच्ट्युट अफ कोरियान ल्याङ्गोयज र उत्तर कोरियाको ल्याङ्गोयज इन्सिच्ट्युट यस भाषाका संस्थाहरू हुन् ।
प्रकार
hanguk
व्याकरण
कोरियाली भाषा कर्ता-कर्म-क्रिया हुने भाषा हो । भाषा प्रयोगका लागि क्रिया नै पुग्दो हुन्छ । वाक्यमा (म, तिमी) जस्ता सर्वनामहरूको प्रयोग कमै गरिन्छन् । वचन, लिङ्ग, विभक्तिका कोरियाली भाषामा छैनन् ।
कोरियाली भाषामा सम्मानार्थ क्रियाको अन्तिममा त्यही स्वरुप दिई बोलिन्छन् । नेपाली भाषामा जस्तै सम्मानार्थ (दाजु, दिदी...) जस्ता शब्दका प्रयोग हुन्छन् । वाक्य आदारार्थ स्वरुप बोलिन्छन् ।
लिपि
यहाँ कोरियाली वर्णमाला दिइएका छन् :
शब्द
कोरियाली शब्दहरू मुख्य रूपमा क, ल, म, न, ङ, प, त जस्ता व्यञ्जनमा अन्त हुन्छन् । अङ्ग्रेजी जस्ता बाह्य शब्दहरू आगन्तुक हुन आएमा इयु (ㅡ) थपिने गरिन्छ । जस्तै 'त' मा अन्त हुने अङ्ग्रेजी शब्दलाई तिउ बनाई उच्चारण गरिन्छ । अङ्ग्रेजी 'फ' मा अन्त हुने शब्दहरूलाई 'प' मा अन्त गरिन्छ ।
उत्तर र दक्षिण कोरियामा भिन्नता
दक्षिण कोरिया र उत्तर कोरियामा उच्चारण, व्याकरण, शब्दगत भिन्नताहरू पाइन्छन् ।
दक्षिण कोेरियामा अङ्ग्रेजी भाषाहरूबाट शब्दहरू विकास हुँदै गएका पाइन्छन् भने उत्तर कोरियामा रसियाली शब्दको प्रवेश वा नयाँ शब्दहरू विकास गरिएका पाइन्छन् ।
भाषा अध्ययन
अरेबिक, चिनियाँ, जापानीसँगै कोरियाली भाषालाई अध्ययनका लागि कठिन भाषा मानिन्छ । जापानी भाषीहरूलाई भने कोरियाली भाषा सजिलो हुने बताइन्छ ।
कोरियाली भाषा जाँचका लागि मुख्य रूपमा KLPT र TOPIK जाँच रहेका छन् । TOPIK सन् १९९७बाट सुरुवात गरिएको थियो र २२७४ जाना व्यक्तिहरूले परीक्षा दिएका थिए, हालसम्म एक लाख भन्दा बढी व्यक्तिले TOPIK भाषा परीक्षा दिई सकेका छन् ।
म्याङ्लुङ
म्यागंगलंग तेह्रथुम जिल्लाको सदरमुकाम तथा प्रमुख ब्यापार केन्द्र हो।
टु मेकानिकल सिटिजन्स अफ सोभियत यूनियन
टु मेकानिकल सिटिजन्स अफ सोभियत यूनियन लेखक तथा उपन्यासकारम्याक्सिम गोर्कीद्वारा लिखित किताब हो ।
काठमाडौँ
काठमाडौँ नेपालको सङ्घीय राजधानी र नेपालको सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको सहर हो। यो महानगर बागमती प्रदेश तथा मध्य नेपालको अग्लो पठारको रूपमा रहेको काठमाडौँ उपत्यकामा १,४०० मिटर (४,६०० फिट) को उचाइमा अवस्थित छ। यो भारतको श्रीनगर सहरपछि हिमालय पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित दोस्रो ठुलो सहर हो र हिमालय पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठुलो महानगरीय क्षेत्र हो। वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यो महानगरको कुल जनसङ्ख्या ९,७५,४५३ रहेको छ।
प्रागऐतिहासिक इतिहास भएको यो नगर ईशा पूर्व दोस्रो शताब्दीमा स्थापना भएको र विश्वको सबैभन्दा पुरानो निरन्तर बसोबास गर्ने ठाउँहरू मध्येको एक हो। यो उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा "नेपाल मण्डल" र मध्यकालमा "कान्तिपुर" भनिन्थ्यो। यो उपत्यका प्राचीन कालदेखि नेवार मानिसहरूको मूल घरको रूपमा रहेको छ। हिमालयको फेदमा रहेको सर्वदेशीय सहरी सभ्यता बोकेको यो सहर नेपाल अधिराज्यको राजधानी र नेपालका कुलीन वर्गका दरबार, महल र बगैँचाहरूद्वारा सुसज्जित छ। यो सहरमा सन् १९८५ देखि दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठनको मुख्यालय रहेको छ।
इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न राजवंशले शासन गरेको यो नगर नेपालको एकीकरण कालदेखि नेपालको राजधनीको रूपमा रहेको छ। पृथ्वीनारायण शाहको नेतृत्वमा गोर्खाली सेनाले काठमाडौँ उपत्यका विजय गरेपछि वि.सं. १८२६ चैत १० मा यो नगरलाई राजधानी बनाएका थिए। देशको राजधानी रहेकै कारण यो सहरमा राष्ट्रपति निवास, प्रधानमन्त्रीको कार्यालय (सिंहदरवार), नेपाल सरकारको केन्द्रीय सचिवालय तथा मन्त्रालयहरू, सरकारी तथा निजी टेलिभिजन स्टेसनहरू लगायत उल्लेखनीय सङ्ख्यामा सरकारी तथा निजी रेडियोहरू र समाचार संस्थाहरू रहेका छन्। नेपाली सेनाको केन्द्रीय कार्यालय जङ्गी अड्डा, सशस्त्र प्रहरी बलको प्रधान कार्यालय तथा नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय कार्यालय पनि यसै नगरमा रहेका छन्।
व्युत्पत्ति
काठमाडौँलाई आदिवासी नेपाल भाषामा 'येँ' भन्ने गरिन्छ। काठमाडौँको नेपाली नाम काठमाडौँ दरबार क्षेत्रमा रहेको 'काष्ठमण्डप'बाट आएको हो। संस्कृत भाषामा काष्ठको अर्थ 'काठ' र मण्डपको अर्थ 'देवपूजा गर्ने स्थान' हुन्छ। यो सार्वजनिक मण्डपलाई नेपाल भाषामा 'मरसतः' पनि भनिन्छ जसलाई मल्लकालीन राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लको पालामा बिसेत नामक व्यक्तिले सन् १५९६ मा पुनर्निर्माण गरेका थिए। तीन तले यो संरचना पूर्णतया काठले बनेको थियो र यसमा कुनै फलामको कील वा कुनै समर्थन प्रयोग गरिएको थिएन। पौराणिक कथा अनुसार यस मण्डपको प्यागोडा निर्माण गर्न प्रयोग गरिएको सबै काठ एउटै रूखबाट प्राप्त भएको थियो। वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा गएको ठुलो भूकम्पमा यस मण्डपको संरचना भत्किएको थियो।
२०औँ शताब्दीको अन्तमा लेखिएका पुरानो पाण्डुलिपिहरूको पुष्पिका नेपाल मण्डलमा काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप महानगर भनेर सम्बोधन गरिएको छ। महानगरको अर्थ 'महान सहर' हुने गर्छ। यो सहरलाई हालसम्म पनि बौद्ध भिक्षु तथा पुजारीहरूले काष्ठमण्डप नै भन्ने गरेका छन्। यसैकारण काठमाडौँलाई काष्ठमण्डप पनि भन्ने गरिन्छ। मध्ययुगमा यो सहरलाई 'कान्तिपुर' पनि भनिन्थ्यो। यो नाम दुई संस्कृत शब्द 'कान्ति' र 'पुर' बाट आएको हो। कान्ति शब्दको अर्थ 'सौन्दर्य' हुन्छ र प्रायः प्रकाशसँग सम्बन्धित छ तथा पुरको अर्थ 'ठाउँ' हुन्छ यसैले यो सहरले 'प्रकाशको सहर' भन्ने अर्थ दिन्छ।
आदिवासी नेवार समुदायले, काठमाडौँलाई 'येँ देश' तथा पाटन र भक्तपुरलाई क्रमशः 'यल देश' र 'ख्वप देश' भन्ने गर्छन्। 'यम्बु' शब्दको छोटो रूप 'येँ' हो, जसले मूलतः काठमाडौँको उत्तरी आधा भागलाई बुझाउने गर्छ। काठमाडौँको पुरानो उत्तरी बस्तीलाई 'याम्बी' र दक्षिणी बस्तीलाई 'यँगाल' भनेर चिनिन्थ्यो।
इतिहास
काठमाडौँका केही भागमा पुरातात्विक उत्खननले प्राचीन सभ्यताका प्रमाण फेला पारेको छ। विभिन्न कालखण्डमा गरिएका उत्खननबाट प्राप्त प्राचीन बस्तुहरू मध्ये मालिगाउँबाट प्राप्त एक मूर्तिमा सन् १८५ उल्लेख रहेको छ। चाबहिलमा अवस्थित सम्राट अशोकको पुत्रीद्वारा निर्मित धन्दो चैत्यको उत्खननले ब्राह्मी लिपिमा शिलालेख भएको इँटा फेला परेको थियो। पुरातत्वविदहरूका अनुसार यो दुई हजार वर्ष पुरानो हुने सम्भावना रहेको छ। ढुङ्गाका शिलालेखहरू सम्पदा स्थलहरूमा सर्वव्यापी तत्व हुन् र नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत हुन्।
सन् १६२८ को वसन्त ऋतुमा पुर्तगाली रोमन पादरी होआओ काब्राल काठमाडौँ उपत्यका भएर गएको र नेपाल अधिराज्यको राजधानी काठमाडौँ रहेको आफ्नो यात्रा वृतान्तमा वर्णन गरेका थिए र त्यस समयमा सम्भवतः काठमाडौँका राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले उनलाई तिब्बतबाट भारत जाँदै गर्दा कृपापूर्वक स्वागत गरेका थिए। पुरातात्विक रूपले काठमाडौँमा मानव वस्ती धेरै प्राचीन समयदेखि रहेको पाइन्छ। काठमाडौँमा नवपाषाण युगका अवशेषहरू भेट्टाइएका छन्।
प्राचीन काल
शिव पुराणको कोटिरुद्र संहिता, अध्याय ११, श्लोक १८ ले पशुपति शिवलिङ्गका लागि प्रख्यात रहेको 'नयाँपाल सहर' भनेर उल्लेख गरेको छ। नेपाल नामको उत्पत्ति सायद यसै नयाँपाल सहरबाट भएको भन्ने विश्वास गरिन्छ।
मध्यकालीन लिच्छवी शासकहरू अघिको अवधिको धेरै थोरै ऐतिहासिक अभिलेखहरू पाइएका छन्। नेपाली राजतन्त्रको वंशावली गोपाल राजवंशावलीका अनुसार लिच्छवि कालभन्दा पहिले काठमाडौँ उपत्यकाका शासकहरू गोपाल, महिषपाल, अभीर, किराँत र सोमवंशी थिए। किराँत राजवंश यलम्बरद्वारा स्थापित भएको थियो। किराँतकालमा पुरानो काठमाडौँको उत्तरी भागमा याम्बु नामको बस्ती थियो। चिनियाँ-तिब्बती भाषा परिवारका केही भाषाहरूमा अझै पनि काठमाडौँलाई याम्बु भनिन्छ। काठमाडौँको दक्षिणी भागमा 'मञ्जुपट्टन' नजिक यँगाल भनिने अर्को सानो प्राचीन बस्ती रहेको थियो। सातौं किराँती शासक जितेदास्तीको पालामा बौद्ध भिक्षुहरू काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरे र साँखुमा वन विहार स्थापना गरेका थिए। लुम्बिनीमा शाक्य वंशमाथि विरुढकद्वारा आक्रमण भएपश्चात् बचेका शाक्य र कोलियहरूको आगमन पश्चात काठमाडौँमा रहेका बस्तीहरूको नाम 'यम्बु'बाट कोलिग्राम र 'यँगाल'बाट दक्षिण कोलिग्राममा परिवर्तन भएको थियो।
लिच्छवि काल
भारतीय गङ्गाको मैदानबाट लिच्छविहरू उत्तरमा बसाइँ सरेपछि किराँतहरूलाई पराजित गर्दै लगभग सन् ४०० मा लिच्छवि राजवंशको स्थापना गरेका थिए। यस युगको समयमा लुम्बिनीमा विरुढकद्वारा शाक्यहरूको नरसंहार पछि उक्त युद्धबाट बाँचेकाहरू उत्तरतिर बसाइँ सरेका थिए भने कोलियको रूपमा लुकेर वन मठमा प्रवेश गरेका थिए। साँखुबाट उनीहरू यम्बु र यँगाल (लञ्जगवाल र मञ्जुपट्टन) गएर काठमाडौँको पहिलो स्थायी बौद्ध विहारको स्थापना गरेका थिए। यसले नेवार बौद्ध धर्मको आधार सृजना गरेको थियो, जुन संसारमा एकमात्र जीवित संस्कृत आधारित बौद्ध परम्परा हो। तिनीहरूको प्रवाससँगै लिच्छवि युगको अधिकांश समय 'यम्बु'लाई कोलिग्राम भनिन्थ्यो र 'यँगाल'लाई दक्षिण कोलिग्राम भनिन्थ्यो।
मल्ल काल
लिच्छवि कालको अन्त्यपछि नेपाल अधिराज्यमा मल्ल कालको प्रारम्भ भएको थियो। मल्ल कालको पहिलो राजाको रूपमा अरि मल्ललाई मानिन्छ। दिल्लीको मुगल शासकले नेपालको दक्षिणी भागमा रहेको तिरहुत राज्यमा आक्रमण गरेपछि तिरहुतका शासकहरू उत्तरतर्फ काठमाडौँ उपत्यकातिर भागेर आएका थिए। उनीहरूले नेपाली राजपरिवारसँग अन्तरविवाह गरेपछि यसले मल्ल युगको नेतृत्व गरेको थियो। मल्ल युगको आरम्भमा खस र तुर्क मुस्लिमहरूको आक्रमणले गर्दा यसको इतिहास उथलपुथल रहेको देखिन्छ। वि.सं. १३१० सालमा नेपालमा आएको विनाशकारी भूकम्पले तत्कालीन राजा अभय मल्लसहित काठमाडौँ उपत्यकाको एक तिहाई जनसङ्ख्याको ज्यान लिएको थियो। यी प्रकोपहरूले लिच्छवि युगको अधिकांश वास्तुकला (जस्तै मानगृह र कैलाशकूट भवन) को विनाश भएको थियो भने सहर भित्रका विभिन्न गुम्बाहरूमा सङ्कलन गरेर राखिएका साहित्यको क्षति भएको थियो। प्रारम्भिक कठिनाइहरूलाई छिचोल्दै काठमाडौँले पुन: आफ्नो लोकप्रियता कायम गर्न सफल भएको थियो। मल्ल युगको अधिकांश समयमा काठमाडौँले भारत र तिब्बतबीचको व्यापारमा प्रभुत्व जमाएको थियो। नेपाली मुद्रा बृहत् हिमालय क्षेत्रको व्यापारमा मानक मुद्रा बनेको थियो।
मल्ल युगको उत्तरार्धमा, काठमाडौँ उपत्यकाभित्र चार सुदृढ सहरहरू कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर र कीर्तिपुर समावेश गरेको थियो। यी चारै सहरहरूले त्यस ताका नेपालमा राज्य गरिरहेको मल्ल महासङ्घको राजधानीको रूपमा सेवा गरेका थिए। यी सहररूले कला, वास्तुकला, सौन्दर्यशास्त्र र व्यापारमा एक-अर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्दै विकासको बाटो खोलेका थिए। यस अवधिका राजाहरूले सार्वजनिक भवनहरू, दरबार क्षेत्रहरू र मन्दिरहरूको निर्माण, साथै जलस्रोतहरूको विकास, गुठीहरूको संस्थागतीकरण, कानूनको संहिताकरण, नाटक लेखन तथा सहरका चोकहरूमा नाटकहरूको प्रदर्शनमा उल्लेखनीय योगदान गरेका थिए। भारत, तिब्बत, चीन, फारस र युरोप लगायतका ठाउँबाट विचारधाराको आगमन भएको प्रमाण राजा प्रताप मल्ल पालाको ढुङ्गाको शिलालेखमा पाइन्छ। यस युगबाट तिनीहरूको तान्त्रिक परम्परा (जस्तै तान्त्रख्यान), चिकित्सा (जस्तै हरमेखला), धर्म (जस्तै मूलदेवशाशिदेव), कानून, नैतिकता र इतिहासको वर्णन गर्ने पुस्तकहरू फेला परेका छन्। सन् १३८१ मा लेखिएको संस्कृत-नेपाल भाषाको शब्दकोश अमरकोश पनि फेला परेको छ। यस युगका वास्तुकलाका रूपमा उल्लेखनीय भवनहरूमा काठमाडौँ दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, कीर्तिपुरको पुरानो दरबार, न्यातपोल, पचपन्नझ्याले दरबार, कुम्भेश्वर, कृष्ण मन्दिर र अन्य समावेश छन्।
प्रारम्भिक शाह काल
वि.सं. १८२५ सालमा काठमाडौँको युद्धपछि गोरखा राज्यले मल्ल सङ्घको अन्त्य गरेको थियो। यसले काठमाडौँमा आधुनिक युगको सुरुवात गरेको थियो। कीर्तिपुरको युद्धमा गोरखाली सेनाको विजय नै काठमाडौँ उपत्यकामाथि गोरखालीहरूको विजयको सुरुवात थियो। काठमाडौँ उपत्यकाको विजय पश्चात् गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँलाई नेपालको राजधानी बनाएका थिए। यस युगको प्रारम्भिक अवधिमा, काठमाडौँले आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिलाई कायम राखेको थियो। वसन्तपुरको नौ तले धरहरा जस्ता विशेषत: नेपाली वास्तुकला भएका भवनहरू यस युगमा निर्माण भएका थिए। यसका साथै यस कालका शासकहरूले आफ्नो भूभागलाई जोगाउँदै सीमा विस्तार गर्ने अभिप्राय राखेका थिए। अस्थिर राजनीतिक अवस्था र नेपालको छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको निरन्तर युद्धका कारण यो कालमा व्यापारमा अत्यधिक गिरावट देखिएको थियो। भीमसेन थापाले ग्रेट ब्रिटेनविरुद्ध फ्रान्सलाई समर्थन गरेका थिए जसले काठमाडौँमा आधुनिक सैन्य ब्यारेकहरू सहित आधुनिक सैन्य संरचनाहरूको विकास भएको थियो।
राणा शासन काल
वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते हनुमानढोका दरबार नजिकै भएको कोत पर्वबाट नेपालमा राणा शासन सुरु भएको थियो। यस नरसंहारका क्रममा जङ्गबहादुर राणा र उनका समर्थकहरूले नेपालका अधिकांश उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको हत्या गरेका थिए। कोत पर्व लगत्तै नेपालको अर्को चर्चित काण्ड, भण्डारखाल पर्व पनि काठमाडौँमा कुँवर र उनका समर्थकहरूले गराएका थिए। राणा शासनको समयमा, काठमाडौँको गठबन्धन ब्रिटिस विरोधीबाट ब्रिटिस समर्थकमा सरेको थियो। यसै समर्थन तथा प्रभावका कारण पश्चिमी युरोपेली वास्तुकलाको शैलीमा काठमाडौँस्थित भवनहरूको निर्माण गर्न नेतृत्व गरेको थियो। यीमध्ये सबैभन्दा चर्चित भवनहरूमा सिंहदरबार, स्वप्न बगैँचा, शितल निवास र पुरानो नारायणहिटी दरबार पर्छन्। काठमाडौँ उपत्यकाको पहिलो आधुनिक व्यापारिक सडक ‘न्युरोड’ पनि यही कालखण्डमा बनेको थियो। त्रिचन्द्र कलेज (नेपालको पहिलो कलेज), दरबार हाई स्कुल (नेपालको पहिलो आधुनिक विद्यालय) र वीर अस्पताल (नेपालको पहिलो अस्पताल) यस युगमा काठमाडौँमा बनेका थिए। यस युगमा शिक्षा भने विशेषाधिकार प्राप्त वर्गको लागि मात्र पहुँचयोग्य थियो। राणा शासन काललाई निरङ्कुश, आर्थिक शोषण र धार्मिक उत्पीडनद्वारा चिह्नित गर्ने गरिन्छ।
भूगोल
उपत्यकाको मुख्य नदीको रूपमा रहेको बागमती र यसका सहायक नदीहरू, जसमध्ये विष्णुमती, धोबीखोला, मनोहरा खोला, हनुमन्ते खोला र टुकुचा खोला प्रमुख छन्। यी उपत्यकाका आठ नदीहरूले काठमाडौँलाई विच्छेद गरेको छ। यी नदीहरू 1500 - 3000 m को उचाइबाट उत्पत्ति हुन्छन् र नदीसँगै रहेका डाँडाहरूले काठमाडौँ र यसको उपत्यकाबाट पहुँच प्रदान गर्दछ। कुनै समय नागार्जुन पहाडबाट बालाजुहुँदै काठमाडौँसम्म एउटा पुरानो नहर बगेको थियो जुन हाल आएर लोप भइसकेको छ।
काठमाडौँ सहर र वरपरका उपत्यकाहरू 'पर्णपाती मनसुनी वन क्षेत्र' (१,२००–२,१०० मिटर (३,९००–६,९०० फिट)) को उचाइमा छन्, जुन नेपालका लागि परिभाषित पाँच वनस्पति क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा उम्रिने प्रमुख रूखका प्रजातिहरूमा कटुस लगायतका रुख र उच्च उचाइमा कोणधारी रूखहरू पाइने गर्छन्।
काठमाडौँ प्रशासन
देशको राजधानीको रूपमा रहेको काठमाडौँमा स्थानीय प्रशासनको आरम्भ तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर राणाले गरेका थिए। 'ए श्रेणी'का राणा तथा शासकवर्गहरू हिड्ने बाटो सफा तथा व्यवस्थित गर्नुपर्ने अभिप्रायले गर्दा उनले वि.सं. १९७६ पुस २ गते सवाल सनद जारी गर्दै खड्ग निशान लगाएर भोटाहिटीमा सफाई अड्डाको स्थापना गरेका थिए। सफाई अड्डाको प्रशासनिक व्यवस्थापनमा रैती दुनियाँबाट सात जना भलादमी सदस्यहरू र तत्कालीन राणा सरकारका तर्फबाट चेयरम्यान, भाइस चेयरम्यान, इन्जिनियर र म्युनिसिपालिटी हाकिम गरेर ११ जनाको समिति बनाएका थिए। नेपालमा यसलाई नै स्थानीय प्रशासन विकेन्द्रीकरणको पहिलो प्रयास तथा जनताहरूको समेत प्रत्यक्ष पहुँच र नजिकको सरकारी अड्डाको संस्थागत संरचना मान्ने गरिन्छ। प्रारम्भिक समयमा सफाई अड्डाको स्थापना हुँदा यसलाई तल्लो फाँट र माथिल्लो फाँट गरी २ फाँटमा विभाजन गरिएको थियो जसलाई सुधार गर्न, जनताको काम व्यवस्थापन गर्न र अड्डाको कार्य क्षेत्र फराकिलो बनाउन तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री भीम शमशेर राणाले वि.सं. १९८८ मा सवाल सनद जारी गरेका थिए।
सफाई अड्डाको रूपमा २८ वर्षसम्म काम गरेपछि वि.सं. २००३ फागुन २ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री पद्म शमशेर राणाले आफ्नै निवासमा मानिसहरू भेला पारी भोटाहिटी सफाइ अड्डालाई 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' घोषणा गरेका थिए। राणा शासनकै समयमा वि.सं. २००६ चैत २७ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री मोहन शमशेर राणाले नेपालमा नगर पञ्चायत ऐन, २००६ जारी गरेर लागु गरेपछि 'काठमाडौँ म्युनिसिपालिटी' नगर पञ्चायत बन्न पुगेको थियो।
पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भएपछि तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०४७ साल जेठ २८ गते नगरपालिका ऐन, २०४७ घोषणा गरि लागु गरेपछि नगरपालिका बन्नको लागि चाहिने आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति भएको कारणले काठमाडौँ स्वतः आधिकारिक रूपमा नगरपालिका बन्न पुगेको थियो। राजधानीको रूपमा रहेको यो नगरमा बढ्दो जनसङ्ख्या, शिक्षा, स्वास्थ्य, खेलकूद, सहरीकरण, यातायात, विमानस्थल लगायतका आवश्यक भौतिक पूर्वाधार भएको कारणले तत्कालीन श्री ५ को सरकारद्वारा वि.सं. २०५२ मङ्सिर २९ गते काठमाडौँ नगरपालिकालाई स्तरोन्नति गर्दै देशकै पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा काठमाडौँ महानगरपालिका घोषणा गरेको थियो।