cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
प्रतिषेध
प्रतिषेध (अङ्ग्रेजी : writ of prohibition) भनेको न्यायिक वा अर्धन्यायिक निकायले अधिकार क्षेत्रभन्दा बढी अधिकार प्रयोग गरी वा कानुन नाघेर कुनै काम कारवाही गर्न लागेमा त्यस्तो नगर्नु भनी माथिल्लो न्यायिक निकायले दिने आदेश हो । यसले सार्वजनिक पद धारण गर्ने अधिकारी वा निकायले कारणवश गैरकानुनी निर्णय गर्न लागेमा त्यस्तो गर्नबाट रोक्छ । सरल अर्थमा प्रतिषेध जारी गरेर गैरकानुनी काम हुनबाट रोक्न सकिन्छ । प्रतिषेधको आदेश स्थायी प्रकारको हुन्छ ।
बुधबारे, धनकुटा
बुधबारे, धनकुटा नेपालको कोशी अञ्चलको धनकुटा जिल्लामा पर्ने एक गाउँ विकास समिति हो।
अ स्ट्रेन्जर इन द मिरर्
अ स्ट्रेन्जर इन द मिरर् सिड्नी सेल्डनद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो ।
एभरेष्ट विज्ञान केन्द्र
एभरेष्ट विज्ञान केन्द्र नेपालको एकमात्र र पहिलो रूपमा स्थापित यो केन्द्र सुनसरी जिल्लाको दक्षिणपूर्वि भागमा पर्ने सितागञ्जमा हाल निर्माणाधीन अवस्थामा रहेको छ। यो विराटनगरबाट करिब ७ किलोमिटर दक्षिण पश्चिममा पर्दछ। एभरेष्ट विज्ञान केन्द्र, नेपाल (ESCN), एशोसिएशन अफ साइन्स टेक्नोलोजी सेन्टर, वासिङ्टन डीसीको सदस्यता बन्ने पहिलो नेपालको संस्था हो। नेपालको विज्ञान तथा प्रविधिको क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिने उद्देश्यले स्थापना भएको यो केन्द्र यस जिल्लाको प्रमुख पर्यटकीय स्थल र सुन्दर बनभोज स्थलको रूपमा विकसित हुँदै आएको छ।
एस्ली फाइर्स
एस्ली फाइर्स (जन्म २ मार्च १९८२) अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्रीको स्टेज नाम हो । उनले अश्लील चलचित्र निर्देशक ज्याक कोनासँग विवाह गरिन ।
भेरोनिका अभ्लभ
भेरोनिका अभ्लभ (जन्म २३ नोभेम्बर १९७२) एक अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
व्यक्तिगत जीवन
भेरोनिकाले १९९६ मा हान्स अभ्लभसँग विवाह गरिन, पछि २६ मार्च २०१३ मा हृदयघातको कारणबाट हान्सको मृत्यु भयो । उनीहरूबाट २ वटा बच्चा जन्मिएका  थिए ।
ब्लड लाइन
बल्ड लाईन सिड्नी सेल्डनद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो ।
गोहोरो
गोहोरो सरीसृप वर्गमा पर्ने ढाडमा हाडहुने वन्यजन्तु हो । यो जंगलको खोल्साहरूमा पाईन्छ । यसको छालाबाट खैंजेडी, डम्फु, ढ्याङ्ग्रो, मादल लगायतका ताल बाजाहरू बनाइन्छ । यसलाइ मासुका लागि पनि उपभोग गरिन्छ।।
इफ टुमारो कम्स्
इफ टुमारो कम्स् सिड्नी सेल्डनद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो ।
बद्रीनाथ
बद्रीनाथ भारतको उत्तराखण्ड राज्यको चमौली जिल्लामा अवस्थित एउटा सहर र नगर पञ्चायत हो। एक हिन्दु पवित्र स्थान, यो भारतको चार धाम तीर्थयात्राका चारवटा स्थलहरू मध्ये एक हो र यो भारतको छोटा चार धाम तीर्थयात्रा सर्किटको पनि एक हिस्सा हो। यसको नाम बद्रीनाथ मन्दिरबाट आएको हो।
इतिहास
बद्रीनाथलाई आठौं शताब्दीमा शङ्कराचार्यद्वारा प्रमुख तीर्थस्थलको रूपमा पुन: स्थापित गरिएको थियो। पहिलेका दिनहरूमा बद्रीनाथ मन्दिरको दर्शन गर्न तीर्थयात्रीहरू सयौं किलोमिटर पैदल हिँड्ने गर्दथे। बद्रीनाथको मन्दिर वैष्णवहरूका लागि पनि पवित्र तीर्थस्थल हो। बद्रीनाथ नीलकण्ठ जस्ता हिमालहरूमा जाने धेरै पर्वतारोहण अभियानहरूको प्रवेशद्वार पनि हो।
मन्दिर
बद्रीनाथ मन्दिर सहरको मुख्य आकर्षण हो। पौराणिक कथा अनुसार, शङ्कराचार्यले अलकनंदा नदीमा शालिग्रामबाट बनेको भगवान बद्रीनारायणको कालो ढुङ्गाको चित्र पत्ता लगाएका थिएँँ। उनले सुरुमा यसलाई तप्त कुण्ड तातो पानीको मुहान नजिकैको गुफामा राखेका थिएँँ।
अधिकारपृच्छा
अधिकारपृच्छा(Quo Warranto) भन्नाले कुनै न्यायिक वा अर्धन्यायिक निकाय वा कुनै सार्वजनिक अधिकार पाएको व्यक्तिले अधिकार क्षेत्रको अभावमा कुनै काम कारवाही वा निर्णय गरेमा त्यस्तो काम वा निर्णय गर्ने अधिकार कसरी प्राप्त भयो र कुन कानुन अन्तर्गत त्यस्तो गरियो भनी जवाफ माग गरी जारी भएको रिटलई बुझिन्छ । अनधिकृतरूपमा कसैको अधिकार स्वतन्त्रता वा पद खोसिएमा पीडित पक्षले यस्तो रिटको माग गर्छ । प्राकृतिक न्यायको सिद्धान्त विपरीत निर्णय भएमा भएमा पनि अदालतले यो रिट जारी गर्छ ।
विन्ड मिल्स अफ द गडस्
विन्ड मिल्स अफ द गडस् सिड्नी सेल्डनद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो।
द स्यान्ड्स् अफ टाइम
द स्यान्ड्स् अफ टाइम सिड्नी सेल्डनद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो ।
लाहुरे (र्‍यापर)
आशिष राना (जन्म सन् १९८९ जून २५) नेपाली र्‍यापर, हिपहप कलाकार, गीतलेखक तथा अभिनेता हुन् जसलाई लाउरेको नामबाट चिनिन्छ। उनी नेपालको २०१३  र्‍याप द्वन्दबाट चर्चित भएका हुन्। सन् २०१३ मा गुगलमा सर्वाधिक खोजी गरिएका कलाकार हुन्।
लिओन त्रोत्स्की
लिओन ट्रोट्स्की (जन्म लेभ डाभिडोभिच ब्रोन्सटेन; ७ नोभेम्बर १८७९ – २१ अगस्ट १९४०) एक रूसी सोभियत क्रान्तिकारी, मार्क्सवादी विचारक चिन्तक र राजनीतिज्ञ थिए। उनको मार्क्सवादी चिन्तनलाई ट्रोट्स्कीवादको नामले चिनिन्छ।
ट्रोट्स्कीले सुरुमा मेन्सेभिक पार्टिलाई समर्थन गरेका थिए। १९१७ को अक्टोबरको क्रांतिको केही अघि मात्र उनले बोल्सेभिक पार्टीमा प्रवेश गरेका थिए। त्यसपछि उनी तुरुन्तै सोभियत सङ्घ कम्युनिस्ट पार्टीको नेता बने। ट्रोट्स्की बोल्सेभिक क्रान्तिलाई व्यवस्थापन गर्न १९१७ मा बनेको पहिलो पोलिट्ब्युरो को सात सदस्य मध्ये एक थिए।
सिद्धान्त
ट्रोट्स्की द्वारा विकास गरिएको निरन्तर क्रान्ति को सिद्दान्त अनुसार:
सन्दर्भ सामग्रीहरू
<references group="lower-alpha" />
स्पेन्सर, ओहायो
स्पेन्सर  एक गाउँ हो यो स्पेन्सर टाउनसिपमा रहेको छ जुन मेडिना काउन्टी, ओहायो, संयुक्त राज्य अमेरिकामा पर्दछ । २००० जनगणना अनुसार यहाँको जन संख्या ७४७ थियो ।
भूगोल
स्पेन्सरको अवस्थिति °N, °W (४१.०९९७५५, -८२.१२२८५४) रहेको छ ।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको जनगणना विभाग अनुसार, यहाँको कुल क्षेत्रफल १ वर्गमाईल 1.0 sqmi, छ जस मध्ये , ९९%1.0 sqmi जमीन हो र १.००% पानी.
जनसङ्ख्या तथ्याङ्क
जनगणनाको [३] २०००, अनुसार त्यहाँ ७४७ मानिसहरू रहेका छन्, २८५ गृहस्थहरू, र २०४ परिवारहरू यस गाउँमा रहेका छन् । जन घनत्व ७५५.८ प्रति वर्ग माइल (२९१.३/किमि²) रहेको थियो। प्रति वर्ग माइल २९९.५को औसत घनत्व (११५.४/वर्ग किमि) र २६९ आवासीय इकाइहरू रहेका थियो । आनुवंशिक बनावटमा ९९.०६% गोरा, ०.५४% अफ्रिकन अमेरिकन, ०.१३% आमेरिकी आदिवासी, ०.२७% यसियाली, र ०.८८% दुई या त्यस भन्दा बढी मुलका मानिसहरू रहेका थिए । हिस्पानीक या ल्याटिनीको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको ०.८०% रहेको थियो ।
त्यहाँ २८५ गूहस्थहरू थिए जस मध्ये ३७.९%हरूको १८ वर्ष मूनिका सन्तान थिए जो तिनीहरूसँग बसिरहेका थिए, ५७.१% साथ वसिरहेका बैबाहिक दाम्पतिहरू ,९.८% हरूमा श्रिमान बिनाको गृहस्थ महिला, र २८.१% परिवार रहित थिए । कुल मध्ये २१.४% गृहस्थ एकलहरूको थियो भने ९.१%मा ६५ वर्ष या माथिका एक्लै बसिरहेका बृद्धबृद्धा रहेका छन् । औसत गृहस्थ आकार २.६२ र औसत परिवार आकार ३.०९ रहेको थियो ।
गाउँको जनसङ्ख्या ३०.०% १८, वर्ष मुनिका ,६.८% १८ देखि २४ सम्मका, ३२.१% २५ देखि ४४, २०.६% ४५ देखि ६४, र १०.४% ६५ वर्ष माथिका रहेका थिए । औसत उमेर ३४ साल थियो । हर १०० महिलाहरूको लागि ९५.५ पुरुषहरू थिए । हर १८ वर्ष माथिका १०० महिलाहरूको लागि ९३.० पुरुषहरू थिए ।
गाउँमा एक घरको लागि औसत आय ३७,४०४ डलर थि यो ,र एक परिवारको लागि औसत आय ४२,५०० डलर थियो । पुरुषहरूको औसत आम्दानी $३५,५५६ र महिलाहरूको $२५,२७८ रहेको थियो । गाउँको प्रतिव्यक्ति आय $१६,७०८ थियो । करिब २.०% परिवार र ३.९% जनसङ्ख्या गरीबीको रेखा मुनि रहेका थिए, २.९% १८ वर्ष मुनिका र ६.३% ६५ वर्ष र माथिका ।
मेला
मेला एक संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ "भेला गर्नु" वा "भेट्नु" वा "मेला" हो। यो भारतीय उपमहाद्वीपमा सबै आकारको जमघटका लागि प्रयोग गरिन्छ र धार्मिक, व्यावसायिक, सांस्कृतिक वा खेलकुदसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। ग्रामीण परम्पराहरूमा मेलाहरू वा गाउँ मेलाहरू धेरै महत्त्वपूर्ण थिएँ (र केही अवस्थामा अझै पनि छन्)। यसले गर्दा दक्षिण एसियाली डायस्पोरा समुदायहरूले आफ्नो नयाँ देशहरूमा त्यो परम्पराको केही कुरा ल्याउन चाहनेहरूले विश्वभर तिनीहरूको निर्यात गराए।
प्रयागराज, हरिद्वार, नासिक र उज्जैनमा हरेक बाह्र वर्षमा आयोजना हुने कुम्भ मेला भारतको सबैभन्दा ठुलो मेला हो, जहाँ जनवरी २००१ मा ६ करोडभन्दा बढी मानिसहरू भेला भएका थिएँ, जसले यसलाई विश्वको कुनै पनि ठाउँमा सबैभन्दा ठुलो भेला बनाएको थियो।
रियाना
रोबेन रियाना फेन्टि ( जन्म फेब्रुअरी २०, १९८८) (जन्म २० फेब्रुअरी १९९८) उत्तर अमेरिकाको देश बार्बाडोसकी गायिका, गीतकार, र अभिनेत्री हुन्। उनी बार्बाडोसको सेन्ट माइकलमा जन्मिएता पनि देशको राजधानी ब्रिजटाउनमा हुर्केकी थिइन्। उनलाई सन् २००३ मा उनकै देशमा, एक अमेरिकी रेकर्ड निर्माता इभान रोगर्सले पत्ता लगाएका थिए। सन् २००४ मा, उनले रेकर्ड निर्माता इभान रोजर्सको निर्देशनमा विभिन्न छोटा सङ्गीतहरू रेकर्ड गराएकी थिइन्। उनले डेफ जाम रेकर्डिङका अध्यक्ष, र्‍यापर र हिप हप निर्माता जे जीको लागि परिक्षण प्रस्तुति दिएकी थिइन्। उनले त्यसपछि डेफ जाम रेकर्डिङसँग अनुमोदनमा हस्ताक्षर गरेकी थिइन्। सन् २००५, मा  म्युजिक अफ द सन नामक उनको पहिलो स्टुडियो गिती सङ्ग्रह सार्वजनिक गरे पश्चात्, उनी चर्चामा आएकी थिइन्। त्यसलगत्तै सन् २००६ मा उनले आफ्नो दोस्रो स्टुडियो गिती सङ्ग्रह अ गर्ल लाइक मि पनि सार्वजनिक गरेकी थिइन्। उनका दुबै गिती सङ्ग्रहहरू अमेरिकी बिलबोर्ड २०० को दस भित्र पर्न सफल भएको थियो।
सन् २००७ मा गुड गर्ल गन ब्याड नामक आफ्नो तेस्रो गिती सङ्ग्रह सार्वजनिक गरेसँगै रियानाले, मानिसहरूले उनलाई हेर्ने दृष्टिकोणको विकास गरेकी थिइन् जसले गर्दा उनलाई सबैका माझ प्रणय प्रतीकको रूपमा हेरिएको थियो र उनले आफ्ना सङ्गीतहरूमा नृत्य-पपको सुरुवात गरेकी थिइन्। यो रियानाको साङ्गीतिक कार्यजीवनका लागि एक निर्णायक सुरुवात रहेको थियो। सन् २००८ वा ५०औँ वार्षिक ग्रामी पुरस्कार समारोहमा रियानाले आफ्नो पहिलो ग्रामी पुरस्कार प्राप्त गरेकी थिइन् तथापि उनका त्यसबेलाका प्रेमी क्रिस ब्राउनले उनीमाथि हमला गरेका थिए।
उनको चौथो गिती सङ्ग्रह, रेटेड आर भने सन् २००९ मा सार्वजनिक गरिएको थियो। उनको पपमा आधारित पाँचौ गिती सङ्ग्रह, लाउड सन् २०१० मा सार्वजनिक गरिएलगत्तै उक्त गिती सङ्ग्रहले अमेरिकी बिलबोर्ड हट १००मा पर्न सफल तिन वटा गीत उत्पादन गरेको थियो जसमा "अोन्ली गर्ल (इन द वर्ल्ड)", "ह्वाट्स माइ नेम" र "एस एन्ड एम" समावेश छन्।
उनको सन् २०११ मा प्रकाशन गरिएको टक द्याट टक नामक गिती सङ्ग्रहलाई अमेरिकी रेकर्डिङ उद्योग सङ्घले बहु-प्लेटिनम प्रमाणित गरेको थियो। उनको अर्को युनापोलोजेटिक (२०१२) नामक गिती सङ्ग्रहले भने ग्रामी पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल भएको थियो। उनको आठौँ स्टुडियो गिती सङ्ग्रह, एन्टि (२०१६) बिलबोर्ड २०० को शीर्ष स्थानमा पर्ने सफल उनको व्यक्तिगत दोस्रो गिती सङ्ग्रह बनेको थियो। उक्त गिती सङ्ग्रहमा समावेश गीतहरूलाई त्यस वर्ष अनलाइनमा सबैभन्दा धेरै अनलाइनमा बजाइएको थियो। उनी उत्कृष्ट व्यापार गर्न सफल कलाकार समेत हुन् जसमा उनका विश्वभरि २८ करोड प्रस्तुतिहरू बिक्री भइसकेका छन् जसले गर्दा उनलाई एक उत्कृष्ट पप गायिकाको रूपमा लिन सकिन्छ। उनका धेरै जस्ता गीतहरू सर्वाधिक बिक्री भएको एकल सङ्गीतको रूपमा प्रख्यात छन् जसमा समावेश केही गीतहरू जस्तै "अम्ब्रेला", "स्टे", र "वर्क"लाई उनले अमेरिकी गायक एमिनेमसँग सहकार्यमा निर्माण गरेकी थिइन्। उनको गीत "लभ द वे यु लाइ" सर्वाधिक बिक्री भएको गीतहरूको सूचीमा समावेश छ। उनले सार्वजनिक गरेका १४ वटा गीतहरू बिलबोर्ड हट १०० को शीर्ष स्थानमा पुगेका छन् जसले गर्दन उनी सबैभन्दा सानो उमेरको एकल कलाकार बन्न सफल भएकी छिन्। उनका गीतहरू मध्ये जम्मा ३१ वटा गीतहरू बिलबोर्ड हट १००को शीर्ष १० मा पर्न सफल भएका छन्। बेलायत र अस्ट्रेलियामा उनका ३० वटा भन्दा धेरै गीतहरू शीर्ष १० मा पुगेका थिए। सो सफलता प्राप्त गर्ने उनी २१औँ शताब्दीकी एकमात्र कलाकार हुन्। बिलबोर्डले उनलाई सन् २००० दशकको डिजिटल सङ कलाकार, २०१० दशकको उत्कृष्ट हट १०० कलाकार र सबै समयको लागि उत्कृष्ट पप गायिकाको रूपमा नामाकरण गरेको थियो। यसका अतिरिक्त, महिलाको तर्फबाट उनकै गीत स्पोटिफाई र एप्पल सङ्गीतमा सबैभन्दा धेरै बजाइएको (रूचाइएको) छ। विभिन्न पुरस्कार र सम्मानको कुरा गर्ने हो भने, उनले हालसम्म ९ वटा ग्रामी पुरस्कार, १३ वटा अमेरिकी सङ्गीत पुरस्कार र १२ वटा बिलबोर्ड सङ्गीत पुरस्कार हात पारेकी छिन्। उनले हाल छ वटा गिनिज विश्व किर्तिमान कायम गरेकी छिन्।
त्यसबाहेक, उनी सबैभन्दा पहिलो सन् २०१३ मा साङ्गीतिक प्रतिमाहरूका लागि अमेरिकी सङ्गीत पुरस्कार र सन् २०१६ मा माइकल ज्याक्सन भिडिओ भेनगार्ड पुरस्कारकाट सम्मानित हुन पुगेकी थिइन्। उनी फेसन आइकन पुरस्कारबाट सम्मानित भएकी थिइन्। उक्त पुरस्कार भने सन् २०१४ मा अमेरिकाको फेसन बनोटकर्ता सङ्घले प्रदान गरेको थियो।
सन् २०१२ मा, फोर्ब्सले उनलाई चौथो सबैभन्दा शक्तिशाली प्रख्यात मानिसहरूको वरियतामा राखेको थियो। जहाँ टाइम नामक एक अमेरिकी पत्रिकाले भने उनलाई विश्वकै सबैभन्दा प्रभावशाली व्याक्तिहरूको सूचीमा समावेश गरेको थियो जसमा उक्त पत्रिकाले सन् २०१२ र २०१८ को आफ्नो वार्षिक सूचीमा उनलाई सुचीकृत गरेको थियो। सन् २०१७ को सुरु तिर, हर्भाड फाउन्डेसनले उनलाई हर्भाड विश्वविद्यालयको वर्षको मानवीय कार्यकर्ताको रूपमा नामकरण गरेको थियो। सन् २०१८ मा बार्बाडोस सरकारको निमित्त उनलाई राजदूतको रूपमा नियुक्त गरिएको थियो जहाँ उनको कार्य भनेको देशमा शिक्षा, पर्यटन र लगानीको पदोन्नति गर्नु हो।
सङ्गीत बाहेक, रियाना मानवीय, उद्यमी, र फेसन उद्योगमा उनको संलग्नताको लागि परिचित छिन्। उनी गैर-नाफामुखी संस्था क्लारा लियोनेल फाउन्डेसन, प्रसाधन सामग्री ब्रान्ड फेन्टी ब्यूटी, र एलभिएमआस-मोएत एन्सी लुई भितोँ अन्तर्गतको फेसन गृह फेन्टीको संस्थापक हुन्। रियानाले अभिनयमा क्षेत्रमा पनि संलग्न छिन् जहाँ उनले ब्याटलसिप (सन् २०१२) भालेसियन एन्ड द सिटी अफ अ थाउजेन्ड प्लानेट्स (सन् २०१७) र ओसन्स ८ (सन् २०१८) लगायतका चलचित्रहरूमा प्रमुख भूमिकामा अभिनय प्रस्तुत गरेकी थिइन्।
सन् १९९८–२००३: प्रारम्भिक जीवन
रोबेन रियाना फेन्टि २० फेब्रुअरी १९८८ बार्बाडोसको एक प्रमुख सहर सेन्ट माइकलमा जन्मिएकी थिइन्। उनकी आमा, मोनिका (जन्म नाम: ब्रेथवेट), एक सेवानिवृत्त लेखा परिक्षक थिइन् उनी अफ्रिकी-गीनी मुलकी र उनका बुबा रोनाल्ड फेन्टि, एक गोदाम परिवेक्षक थिए र उनी अफ्रिकी-बार्बाडेली र आयरल्यान्डेली मुलका थिए। रियानाका रोरी र रजद फेन्टि गरि दुईवटा दाइहरू छन् र उनका बुबाको तर्फबाट २ जना सौतेनी दिदी र १ जना दाइ छन्। दुई जनानै फरक आमाबाट जन्मिएका थिए। उनी ब्रिजटाउनमा ३ वटा कोठा भएको एक बङ्गलामा हुर्किएकी थिइन्। उनले आफ्ना बुबासँग बाटोको छेउमा कपडा बेच्ने काम गर्थिन्।
बाल्यकालमा उनको बुवाले धेरै मदिरा वा लागूऔषधको प्रयोग गरेको हुँदा उनमा गहिरो छाप परेको थियो। रियानाका बुबाले उनकी आमालाई कुटपिट समेत गर्दथे र उनीहरूको लडाइँमा, उनले छुट्याउने गरेको उनले एक अन्तर्वार्तामा बताएकी थिइन्। सानै उमेर छँदा, उनको टाउको दुख्ने पीडा समस्यका कारण उनले धेरै सिटी स्क्यानहरू गरेकी थिइन्। तथापी, चिकित्सकहरूले भने टाउकामा मासु पलाएको भनेर टिप्पणी समेत गरेका थिए। उनी त्यसबेला जम्मा चौध वर्षकी थिइन्। रियानाको बुबा आमाको सम्बन्ध विच्छेद भएपश्चात्, उनको स्वास्थवस्थामा सुधार आएको थियो। उनको बाल्यकाल रेगे सङ्गीत (एक प्रकारको सङ्गीतको किसिम) सुन्दै हुर्किएकी थिइन्। उनले चार्ल्स एफ ब्रोमे स्मारक प्राथमिक विद्यालय र कोम्बेरमेरे विद्यालयमा अध्ययन गरेकी थिइन् जहाँ उनले भविष्यका अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट खेलाडी, क्रिस जोर्डन र कार्लोस ब्राथवेटसँगै पठनपाठन गरेकी थिइन्। रियाना उप-शैन्य कार्यक्रममा, नौछात्रा सेना थिइन, जहाँ भविष्यकी बार्बाडेली गायिका-गीतकार शोन्तेल्ले उनको हवल्दार थिइन्। यद्यपि उनले, सुरुमा अध्ययनलाई प्राथमिकतामा राखि अगाडि बढ्ने सोचेता पनि पछि सङ्गीत क्षेत्रमा लागेकी थिइन्।
सन् २००३ मा, रियानाले आफ्ना दुई सहपाठीहरूका साथ एक साङ्गीतिक समूहको गठन गरेकी थिइन्। उनलाई सन् २००३ मा उनकै देशमा, एक अमेरिकी रेकर्ड निर्माता इभान रोगर्सले पत्ता लगाएका थिए। कुनै आधिकारिक नाम वा कुनै सामग्रीहरू बिना, समूहले परिक्षण प्रस्तुति दिएको थियो जसमा प्रस्तुति पश्चात्, रोगर्सले टिप्पणी जारी गर्दै, प्रस्तुतिमा आएका तीन जना मध्ये उनलाई उनी बाहेक अरू त्यहाँ उपस्थिति नभएको जस्तो भान भएको बताएका थिए। रियाना रोगर्सको कक्षमा गएर, डेस्टिनी चाइल्डको "इमोसन" र मारिया क्यारीको "हिरो" लगायतका गीतहरू प्रस्तुत गरेकी थिइन्। रियानाको प्रस्तुतिबाट प्रभावित भएका रोगर्सले रियाना र उनकी आमासँग दोस्रो बैठकको लागि समय र स्थान निर्धारण गरेका थिए र त्यसपछि रियानालाई संयुक्त राज्य अमेरिकामा रोगर्सको गृहनगरमा केही परिक्षण अन्तर्गतका गीतहरू रेकर्ड गर्न आमन्त्रित गरिएको थियो जसलाई पछि उत्कृष्ट भएको खण्डमा रेकर्ड लेबमा पठाइने बताइएको थियो। उनले अध्ययन गरेको विद्यालय बन्द वा बिदामा उनले गीतहरू रेकर्ड गरेकी थिइन् जसले गर्दा रेकर्डिङहरू निरन्तर नभई केही समयको अन्तरालमा भएका थिए। "पोन दे रिप्ले" र "द लास्ट टाइम" परिक्षण गीतको रूपमा रेकर्ड गरिएका उनका दुईवटा गीतहरू हुन् जसलाई अन्ततोगत्वा उनको प्रथम गिती सङ्ग्रह "म्युजिक अफ द सन"मा समावेश गरिएको थियो। सोही वर्ष, रियानाले रोगर्स र कार्ल स्टर्केनको उत्पादन कम्पनी, सिन्डिकेटेड रिदम प्रोडक्सन्समा हस्ताक्षर गरेकी थियो।
विष्णुपादुका (धरान)
बिष्णुपादुका सुनसरी जिल्लाको प्रख्यात धार्मिक स्थल हो। धरान देखि ४ किलोमिटर उत्तर पश्चिममा कोकाहा नदीको किनारमा रहेको विष्णुपादुका को महत्त्वलाई मोक्ष प्राप्त गर्न नसकेका आफ्ना पितृलाई तर्पण गरी भगवान विष्णुले पहिलो श्राद्ध गरी, श्राद्ध परम्पराको थालनी गरेका स्थानको रूपमा पुराणमा उल्लेखित छ। प्रत्येक वर्षको​ पौष शुक्ल औंशीका दिन आफ्ना पितृहरूलाई पिण्ड तर्पणका लागि लाखौंको संख्यामा हिन्दू धर्मावलम्वीहरू यहाँ आउने गर्दछन। यहाँ श्राद्ध गरेपछि भारतको काशी र गया गएर श्राद्ध गर्नु नपर्ने जनविश्वास छ।
वि.सं. १९७० मा लक्ष्मण घिसिङले मन्दिर भएको स्थलमा उत्खनन गर्दा पाउको छापसहितको ढुंगा फेला पारेपछि विष्णुको पाउ भएको विश्वास गर्दै पूजा गर्न थालिएको हो । यस मन्दिरमा आदिवासी जनजाति समुदाय तामाङ जातिका प्रमुख पुजारी हुने चलन छ। प्रमुख पुजारी तामाङ रहे पनि पितृश्राद्धको विधि चाहिँ ब्राह्मण पुजारीले नै गर्छन् । धार्मिक र जातीय सद्भावको उत्कृष्ट नमुना उक्त मन्दिरमा तामाङ जाति पुस्तौंदेखि पुजारीका रूपमा रहेका छन् ।
इन्दिरा एकादशी
आश्विन महिनाको कृष्ण पक्षमा पर्ने एकादशी तिथिलाई इन्दिरा एकादशी	 भनिन्छ । यस तिथिमा नेपाल र भारत लगायत विभिन्न मुलुकहरूमा बसोवास गर्ने हिन्दू धर्मावलंबिहरूले व्रत धारण गरेर एक पर्वको रूपमा मनाउँछन् । इन्दिरा एकादशीका दिन विष्णुरुप शालिग्रामलाई पञ्चामृतले स्थान गराई पूजा गरी ब्रत बस्ने चलन रहेको छ । इन्दिरा एकादशीको ब्रत लिनाले समस्त पापहरूको नष्ट हुने विश्वासरहेको छ । हिन्दू परम्परा अनुसार सोह्रश्राद्ध भित्रको एकादशी भएकाले इन्दिरा एकादशी ब्रत लिंदा समस्त पित्रीहरूको नर्कबाट उद्दार हुन्छ । इन्दिरा एकादशीको कथा सुन्नाले यज्ञादि फल मिले सरह हुनेछ ।
व्रत कथा
धर्मराज युधिष्ठिर भन्छन्- हे भगवान! आश्विन कृष्ण एकादशीको नाम के हो ? यसको विधि तथा फल के हो ? सो कृपा गरेर भन्नुहोस् । भगवान श्रीकृष्ण भन्न लागे- यस एकादशीको नाम इन्दिरा एकादशी हो । यो एकादशी पापहरूलाई नष्ट गर्ने तथा पृतीहरूलाई अ‍धोगतिबाट मुक्ति दिने एकादशी हो । हे राजन! ध्यानपूर्वक यसको कथा सुन । यसलाई सुन्नाले मात्र नै वाजपेयी यज्ञको फल मिल्दछ ।
प्राचीनकालमा सत्य युगको समयमा महिष्मति नामको एक नगरमा इन्द्रसेन नामका एक प्रतापी राजा धर्मपूर्वक आफ्ना प्रजाको पालन गर्दै शासन गर्दथे । ति राजा पुत्र, पौत्र र धन आदिले सम्पन्न र विष्णु भगवानका परम भक्त थिए । एक दिन राजा सुखपूर्वक आफ्नो सभामा बैसेका थिए । त्यसै बेला आकाश मार्गबाट महर्षि नारद झरेर उनको सभामा आए । राजाले उनलाई देखेर हाथ जोरी उठे र विधिपूर्वक आसन र अर्घ्य दिए ।
सुखसँग बसेर मुनिले राजासँग सोधे हे राजन! तपाईँका सातै अङ्ग कुशलपूर्वक त छन् ? तिम्रो बुद्धि धर्ममा र तिम्रो मन विष्णु भक्तिमा त रहन्छ ? देवर्षि नारदका यस्ता कुराहरू सुनेर राजाले भने- हे महर्षि! तपाईँको कृपाले मेरो राज्यमा सबै कुशल छ तथा मेरो यहाँ यज्ञ कर्मादि सुकृत भइरहेका छन् । तपाईँ कृपा गरेर आफ्नो आगमनको कारण भन्नुहोस् । तब ऋषि भन्न लागे- हे राजन! तपाईँ आश्चर्य दिने मेरा वचनहरूलाई सुन्नुहोस् ।
म एक पटक ब्रह्मलोकबाट यमलोक गएँ, त्यहाँ श्रद्धापूर्वक यमराजबाट पूजित भएर मैले धर्मशील र सत्यवान धर्मराजको प्रशंसा गरें । त्यसै यमराजको सभामा महान ज्ञानी र धर्मात्मा तिम्रा पितालाई एकादशीको व्रत भंग भएका कारण देखें । उनले सन्देश दिएकाले म तिमीलाई भन्दछु । उनले भनेका छन् पूर्व जन्ममा ‍कुनै विघ्न भएका कारण म यमराजको निकटमा बसिरहेको छु, हे पुत्र यदि तिमीले आश्विन कृष्ण इन्दिरा एकादशीको व्रत मेरो निमित्त गर्यौ भने मलाई स्वर्ग प्राप्ति हुन सक्छ ।
यती सुनेर राजा भन्न लागे - हे महर्षि तपाईँ यस व्रतको विधि मलाई भन्नुहोस् । नारदजी भन्न लागे- आश्विन महिनाको कृष्ण पक्षको दशमीका दिन प्रात:काल श्रद्धापूर्वक स्नानादिबाट निवृत्त भएर पुन: दोपहरमा नदी आदिमा गएर स्नान गर्नु । त्यसपछि श्रद्धापूर्वक पृतिहरूको श्राद्ध गर्नु र एक पटक भोजन गर्नु । प्रात:काल भएपछी एकादशीका दिन दन्तमञ्जन आदि गरेर स्नान गर्नु, फेरी व्रतका नियमहरूलाई भक्तिपूर्वक ग्रहण गर्दै प्रतिज्ञा गर्नु कि ‘म आज सम्पूर्ण भोगहरू त्यागेर निराहार एकादशीको व्रत गर्नेछु ।
हे अच्युत! हे पुंडरीकाक्ष! म तपाईँको शरणमा छु, तपाईँ मेरो रक्षा गर्नुहोस्, यस प्रकार नियमपूर्वक शालिग्रामको मूर्तिमा विधिपूर्वक श्राद्ध गरेर योग्य ब्राह्मणलाई फलाहारको भोजन गराउनु र दक्षिणा दिनु । पृतिहरूको श्राद्धबाट जो बच्यो त्यसलाई सूँघेर गाईलाई दिनु तथा धुप, दीप, गन्ध, ‍पुष्प, नैवेद्य आदि सबै सामग्रीले ऋषिकेश भगवानको पूजा गर्नु ।
रातमा भगवानको सामु जागरण गर्नु । त्यस पश्चात द्वादशीका दिन प्रात:काल भएपछी भगवानको पूजा गरेर ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउनु । भाई-बन्धुहरू, स्त्री र पुत्र सहित आफू पनि मौन भएर भोजन गर्नु । नारदजी भन्न लागे- हे राजन! यस विधिले यदि तिमीले आलस्य रहित भएर यस एकादशीको व्रत गर्यौ भने तिम्रा पिता अवश्य नै स्वर्गलोकमा जानेछन् । यती भनेर नारदजी अन्तर्ध्यान भए ।
नारदजीका कथनानुसार राजाले आफ्ना बान्धवहरू तथा दासहरू सहित व्रत गर्दा आकाशबाट पुष्पवर्षा भयो र राजाका पिता गरुडमा चढेर विष्णुलोकमा गए । राजा इन्द्रसेन पनि एकादशी व्रतका प्रभावले निष्कण्टक राज्य गरेर अन्तमा आफ्नो पुत्रलाई सिंहासनमा बसालेर स्वर्गलोकमा गए । हे युधिष्ठिर! यो इन्दिरा एकादशी व्रतको माहात्म्य मैले तिमीलाई भने ।
मार्को पोलो
मार्को पोलो (अ. १२५४ – ८ जनवरी १३२४) भेनिस गणतन्त्रका एक इसाई व्यापारी हुन।
वेल्टरवेट (मिश्रित मार्सल आर्ट)
मिश्रित मार्सल आर्ट मा वेल्टरवेट भन्नाले निम्न तौल वर्ग भएका खेलाडी लाई बुझाँउछ:
चाकु
चाकु मसिना जातको उखुको रस वा सखर पकाएर राम्ररी छानी चाका–चाका पारी जमाइएको, गुलियो खाद्यपदार्थ । "चाकु" शब्द एक नेपालभाषा अर्थात् नेवारी भाषाकाे शब्द हाे ।
पापाङ्कुशा एकादशी
आश्विन महिनाको शुक्ल पक्षमा पर्ने एकादशी तिथीलाई पापाङ्कुशा एकादशी	 भनिन्छ । यस तिथीलाई नेपाल र भारत लगायत विभिन्न मुलुकमा बसोवास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले व्रत धारण गरेर एक पर्वको रूपमा मनाउने गर्दछन् ।
व्रत कथा
धर्मराज युधिष्ठिर प्रश्न गर्छन् - हे भगवान! आश्विन शुक्ल एकादशीको नाम के हो ? अब तपाईँ कृपा गरेर यसको विधि तथा फल भन्नुहोस् । भगवान श्रीकृष्ण भन्न लागे- हे युधिष्ठिर! पापहरूको नाश गर्ने यस एकादशीको नाम पापांकुशा एकादशी हो । हे राजन! यस दिन मनुष्यले विधिपूर्वक भगवान पद्मनाभको पूजा गर्नु पर्दछ । यो एकादशीले मनुष्यलाई मनवांछित फल दिएर स्वर्ग प्राप्त गराउँछ ।
मनुष्यलाई धेरै वर्षसम्म कठोर तपस्याबाट जो फल मिल्दछ, त्यो फल भगवान गरुडध्वजलाई नमस्कार गर्नाले प्राप्त हुन जान्छ । जो मनुष्य अज्ञानवश अनेक प्रकारका पाप गर्दा पनि हरिलाई नमस्कार गर्दछन्, उनिहरू नरकमा जाँदैनन् । विष्णु भगवानका नामको कीर्तन मात्रले संसारका सबै तीर्थहरूका पुण्यको फल मिल्दछ । जो मनुष्य शार्ङ्‍ग धनुषधारी भगवान विष्णुको शरणमा जान्छन्, उनलाई कहिलै पनि यम यातना भोग्नु पर्दैन ।
जो मनुष्य वैष्णव भएर शिवकन र शैव भएर विष्णुको निन्दा गर्दछन्, उनिहरू अवश्य नरकवासी हुन्छन् । सहस्र वाजपेयी र अश्वमेध यज्ञहरूबाट जो फल प्राप्त हुन्छ, त्यो एकादशीका व्रतको सोह्रौँ भागका बराबर पनि हुँदैन । संसारमा एकादशीका बराबर कुनै पुण्य छैन । यसका बराबर पवित्र तीनै लोकहरूमा केही पनि छैन । यस एकादशीका बराबर कुनै व्रत छैन । जबसम्म मनुष्य पद्मनाभका एकादशीको व्रत गर्दैनन्, तबसम्म उनको देहमा पापले वास गर्न सक्छन् ।
हे राजेन्द्र! यो एकादशी स्वर्ग, मोक्ष, आरोग्यता, सुन्दर स्त्री तथा अन्न र धन दिने एकादशी हो । एकादशीको व्रतका बराबर गंगा, गया, काशी, कुरुक्षेत्र र पुष्कर पनि पुण्यवान छैनन् । हरिवासर तथा एकादशीको व्रत गर्ने र जागरण गर्नाले मनुष्यलाई सजिलै विष्णु पद प्राप्त हुन्छ । हे युधिष्ठिर! यस व्रतलाई गर्नेहरू दश पुस्ता मातृ पक्ष, दश पुस्ता पितृ पक्ष, दश पुस्ता स्त्री पक्ष तथा दश पुस्ता मित्र पक्षको उद्धार गर्दछन् । उनिहरू दिव्य देह धारण गरेर चतुर्भुज रूप भई, पीताम्बर लगाई, हाथमा माला लिएर गरुडमा चढेर विष्णुलोकमा जान्छन् ।
हे नृपोत्तम! बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्थामा यस व्रतलाई गर्नाले पापी मनुष्य पनि दुर्गतिलाई प्राप्त नभएर सद्गतिलाई प्राप्त हुन्छन् । आश्विन मासको शुक्ल पक्षको यस पापांकुशा एकादशीको व्रत जो मनुष्यले गर्दछन्, तिनीहरू अन्त समयमा हरिलोक प्राप्त गर्दछन् तथा समस्त पापहरूबाट मुक्त हुन जान्छन् । सुन, तिल, भूमि, गौ, अन्न, जल, छाता तथा जुत्ता दान गर्नाले मनुष्य यमराजलाई देख्दैन ।
जो मनुष्य कुनै प्रकारका पुण्य कर्म गरे बिना जीवनका दिन व्यतीत गर्दछन्, उनीहरू आरनको खलाँती जस्तै स्वास लिने निर्जीवका समान हुन् । निर्धन मनुष्यहरूलाई पनि आफ्नो शक्तिका अनुसार दान गर्नु पर्छ तथा धनवानहरूले सरोवर, बगैचा, घर आदि बनाएर दान गर्नु । यस्ता मनुष्यहरूलाई यमराजको द्वार देख्नु पर्दैन तथा संसारमा दीर्घायु भएर धनाढ्‍य, कुलीन र रोगरहित रहन्छन् ।
भगवान श्रीकृष्णले भने- हे राजन! जो तपाईँले मलाई सोध्नुभो त्यो सबै मैले तपाईँलाई भनें । अब तपाईँको अरु के सुन्नाको इच्छा छ ?
म्याडी ओ'रेल्ली
म्याडी ओ'रेल्ली (जन्म ३ मे १९९०) एक अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
चिमडी दह
चिमडी दह आजभन्दा ३३ वर्ष अगाडि प्राकृतिक रूपमा स्थापित भएको बर्जुताल मासिंदा स्थानीय जनताले भोगेको समस्याबाट जागरुक भई पुनः निर्माणको निम्ति स्थानीय जनताहरू लागि परेका छन। चिमडी दहको नामले समेत प्रशिद्ध यो तालको पुनः निर्माणले सुनसरी जिल्लाको दक्षिणी भेगका जनताहरू साथै मोरङ जिल्लाका कतिपय गाविस र विराटनगरका निम्ति वातावरण र मनोरञ्जनका दृष्टिले पनि निकै सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ।
पुष्टकारी
चाकु मसिना जातको उखुको रस वा सखर पकाएर राम्ररी छानी ससाना डल्ला पारी जमाइएको, गुलियो खाद्यपदार्थ ।
ठिंगेढुंगा
ठिंगेढुंगा सुनसरी जिल्लामा रहेको ऐतिहासिक तथा पुरातत्विक महत्त्वको स्थान हो। धरानदेखि पूर्वपट्टि रहेको पाँचकन्या गाविस वडा नम्बर ५ ठिंगाबारीमा किराँत वा सेन राजाहरूको ऐतिहासिक प्रमाणको रूपमा ठिंगेढुंगा भेटिन्छ। यही खडा भएको ठिंगेढुंगाबाट यो गाउँको नाम पनि ठिंगाबारी रहेको छ।
लेखनाथ न्यौपाने
लेखनाथ न्यौपाने अनेरास्ववीयु(क्रान्तिकारी)का भुतपूर्व अध्यक्ष हुन।
जन्म मिति : २०३० चैत २८
जन्मस्थान : हर्मी ९, भण्डारी गाउँ, गोरखा
शिक्षा :
विद्यालय तह : जनता मावि आँपपिपल, गोरखा
प्रमाणपत्र र स्नातक तह : महेन्द्ररत्न क्याम्पस ताहाचल, काठमाडौँ
स्नाकोत्तर तह : त्रिभुवन विश्वविद्यालय, कीर्तिपुर
संलग्नता : एकीकृत नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी)
२०४९बाट पूर्णकालीन राजनीतिक कार्यकर्ता
२०४५ सालदेखि विद्यार्थी आन्दोलनमा सक्रिय
२०६० देखि २०६७ सम्म अखिल (क्रान्तिकारी)को अध्यक्ष
प्रकाशित कृतिहरू :
प्रतिबन्धित कलम (निबन्धसङ्ग्रह, २०६० र २०६७)
शैक्षिक हड्ताल ( २०६१)
अखिल ज्ञान ( २०६२, २०६३ र २०६५)
चिट्ठीमा जनयुद्ध (पत्र साहित्य, २०६५)
शिक्षामा पुनर्संरचनाको बहस ( २०६७)
विद्यार्थी आन्दोलनमा बाइस वर्ष (२०६७)
महत
महर नेपालमा बसोवास गर्ने एक क्षेत्रिय जाति हो । खास गरेर जाजरकोट जिल्लाको महतगाउँबाट उद्गम भएर हाल नेपाल भर फैलिएका महतहरू आज भोली कसैले महतारा, कसैले कठायत लेख्दछन् । जुम्ला महतगाउँका महतहरू गौतम गोत्री हुन् । नेपालमा गौतम गोत्री महतहरूको गर्वयोग्य इतिहास रहेको छ । गौतम गोत्री महतहरूको नेपाल आगमनको इतिहास खोतल्न प्राचिन खस प्रदेश हालको कर्णाली प्रदेशको जाजरकोट  जिल्लामा पुग्नु पर्ने हुन्छ । जुम्लाको चौघानबाट नेपालका गौतम गोत्री महतहरूको इतिहास आरम्भ हुन्छ ।
इतिहास
मल्लकालिन  समयमा जुम्ली मल्ल राजाले आफ्नो कान्छो भाई धर्म मल्ललाई सेनाको प्रमुख  बनाएको बखत महत नामको उत्पत्ति भएको हो । यसले धर्म मल्ललाई महत (जसको अर्थ महान्‌ व्यक्ति ) भन्ने उपाधि प्रदान गर्‍यो र परिणामस्वरूप, उनका सन्तानले 'महत' लाई उपनामको रूपमा प्रयोग गर्न थाले।
महतहरूको विभिन्न ठाउँमा बस्ती
जुम्ला जिल्ला महतगाउँमा स्थाइ बसोवास भएका महतहरू मुलतः एकल कुल क्षत्रिय हुन् । नेपाल अधिराज्यको एकिकरणको शिलशिलामा प्रशासनिक तथा सैनिक सेवामा संलग्न रही महत्त्वपूर्ण योगदान गरेकाले कार्यक्षमताको मुल्यांकन गरी जुम्लाका महतहरूलाई आफुसँगै पूर्वी नेपाल तर्फ लगेको देखिन्छ । यसरी फौज तथा विभिन्न सरकारी कार्यमा जुम्लाबाट अन्यत्र (पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण) लागेका महतहरूलाई आफुसँगै लिने राजा-महाराजाहरू तथा अधिकारीहरूले आफ्नै गाउँमा जमिन वा विर्ता दिइ राखेको र कतिपय अवस्थामा आफ्नै गोत्र दिएर भाइ बनाएको पनि पाइन्छ । राजकाज तथा सामाजिक कार्यमा आफुलाई सहयोग होस् भनि महतहरूलाई आफ्नै गोत्र दिई भाइ बनाएका घटनाहरू देखिएका छन् । यही कारणले जुम्लाबाट गएका महत  काठमाडौँ, नुवाकोट, रामेछाप, काभ्रे, ललितपुर र भक्तपुरमा पुग्दा आफ्नो  गोत्र छोडेर अन्य गोत्र धारण गरेको देखिन्छ । यस्तै जुम्लाको महतगाउँबाट जुम्लाकै अन्यत्र गाउँमा जाने तथा कालिकोट, डोल्पा र हुम्ला जिल्लाको विभिन्न गाउँमा रहेका महतहरूले वैवाहिक सम्बन्ध एवं बकसपत्रबाट अंश प्राप्त गरेका कारण आफ्नो  गोत्र छोडी अन्य गोत्र धारण गरेको देखिन्छ । यो कुराहरू नेपाल अधिराज्य भर बसोवास गर्ने महतहरूको महत वंशिवली पुस्ट्याई गर्दछ ।
दैलेख सोतका महतहरू
हालको जुम्ला जिल्ला सदरमुकाम चौघान महतबाडा भन्ने ठाउँमा महतहरूको बसोवास रहेको थियो । तिनै महतहरू मध्यबाट एकजना नरिमान महत नामका व्याक्ति जुम्ला जिल्लाको माल कार्यालमा कार्यालय प्रमुख थिए । कारणवस तिनै नरिमान महतले राणाकालमा दैलेख जिल्लाको माल कार्यालयमा हाकिम भई काम गरे । त्यो बेलामा दैलेख जिल्लाको माल कार्यालय सोत गाउँमा रहेको थियो । त्यही सोत गाउँमा कठायतहरूको बस्ती थियो । त्यो बस्तीमा एकजना कठायत मुखिया थिए । मुखियाकी दुईवटी स्वास्नी थिए । जेठीको नाम धर्मेनी साउनी र कान्छीको नाम विन्द्रा साउनी थियो । दुई स्वास्नी भएका मुखिया गाउँ घरको तिरोभारो उठाई जग्गा जमिनको काम गर्दथे । कुनै समयमा त्यो कठायत गाउँमा हैजा आयो । हैजामा त्यो गाउँका मुखिया कठायतको मृत्यु भयो । मुखियाकी स्वास्नीहरू बचिन् । जेठी पट्टिबाट एक छोरी र कान्छी पट्टीबाट एक लाटो छोरा मात्र बचेका थिए । गाउँका मान्छेहरू हैजाको कारण कोही मरे र कोही हैजाको डरले गाउँ नै छोडेर टाढा गएकाले गाउँ खाली भएको थियो । यसरी गाउँ खाली हुँदा मुखियाकी दुवै स्वास्नीहरूलाई जिवन धान्न र आफ्नो छोरा छोरी पाल्न निकै समस्या भयो । मुखियाकी स्वास्नीहरूले आफुलाई सहारा दिने मान्छे खोजीरहेकी थिइन् । त्यो खबर नरिमान महतले थाह पाएर दुःखीको दया गर्ने वाचा गरी आफू त्यो गाउँको मुखिया भई ति दुवै मुखियाकी स्वास्नी र उनको घरमा भएको धन सम्पती सहित राखेर आफ्नो जिवनोपार्जन गर्ने निर्णय गरे । कठायतको मुखेली लगेर बसेकाले नरिमानका सन्तानहरूले अहिले सम्म पनि आफुलाई कठायत नै लेख्ने गरेका छन् । हाल तिनै नरिमानकी दुईटी स्वास्नीबाट दैलेख जिल्लाको नारायण नगरपालिका वडा नंवर ५ सोत गाउँमा कठायत लेख्ने महतहरूका  ३४ घर धुरी रहेका छन् भने त्यहाँबाट बसाइसराई गरी हाल महेन्द्र नगर, चाँदनी, सुर्खेत, छिन्चु, कोहलपुर, रम्भापुरमा र टिकापुरमा छरिएर रहेका छन् ।
कालिकोट फुकोटका महतहरू
जुम्लाका महतहरू जुम्लाबाट यताउता सर्ने क्रममा विक्रम संवत १९८१ सालमा  महत थरका व्याक्ति प्रहरी भएर कालिकोट जिल्लाको फुकोट गाविस अन्तरगत पर्ने फुकु गाउँमा आएर बसेका हुन् । अहिले त्यो ठाउँमा महतहरूको एक गाउँ नै बनेको छ ।
महत खानदानका केही विशिष्ठ व्याक्तिहरू
हालको जुम्ला जिल्लाको महतगाउँ लगायत अन्य विभिन्न गाउँमा बसोवास गर्ने महतहरूको करिब  ६०० जति घरधुरीमा करिब ४००० जति जनसङ्ख्या रहेको छ । महतहरू आफू बसोवास गर्ने ठाउँको विकास निर्माणका लागि उच्चस्तरीय  सामाजिक सेवा गर्ने भावना राख्ने प्रवृत्तिका भएका कारण नेपालको  २००७ सालको प्रजातान्त्रीक क्रान्ति कर्णालीमा २००८ सालमा क्रान्ति भएको थियो । सो क्रान्तिको अगुवाइ जय बहादुर महत, श्रीराम महत, लक्ष्मिमान महत लगायतका व्याक्तिले गरेको हुँदा अगवाइ गर्ने मध्य जयबहादुर महतलाई बडाहाकिम, श्रीराम महत समेत अन्यलाई भूमिका निर्वाह गरे बमोजिम विभिन्न पदमा तत्अवस्थामा विभिन्न पद सहितको जिम्मेवारी दिई पजनी गरिएको थियो । प्रजातान्त्रिक क्रान्तिमा सहभागी नहुने तर पदको लालच मात्र राख्ने जुम्ला जिल्लाका अदनसिंह कठायतले कुनै पद तथा जिम्मेवारी नपाएको कारणबाट राणाकालिन बडाहाकिमसँग मिलेर सिमित मान्छे जम्मापारी प्रजातान्त्रिक क्रान्तिको विरुद्धमा प्रतिक्रान्ति गरी प्रजातान्त्रिक क्रान्तिबाट नियुक्त भएका जनप्रतिनिधिहरूलाई थुनक्षक गराएकोमा केही दिनपछि केन्द्रबाट हस्तक्षप भई तत्अवस्थाको परिस्थितिलाई हेरी पूनर्वहाल गरिएको थियो । अहिले जुम्ला जिल्लाको महतगाँउ कर्णाली अञ्चल, जुम्ला जिल्ला महतगाउँ गाविसमा परिणत भएको छ । महतहरूमा सर्व प्रथम जयबहादुर महत २०१५ सालको संसदिय आम निर्वाचनमा क्षेत्र नंवर ७३बाट सांसद निर्वाचित भएका थिए । उनी २०१७ सालमा भएको शाही कु पछि सांसद पदबाट हटेका थिए । तत् पश्चात २०२४ सालमा हरिश्चन्द्र महत राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यमा निर्वाचित भई विभिन्न विभागिय मन्त्रमा रहनुका साथै नेपालको पहिलो जलस्रोत मन्त्रीसमेत भए । पछिल्लो कालमा राजाको सल्लाहकारको रूपमा रहनेगरी राजसभा स्थायी सदस्य भई सेवा गरेका थिए । त्यस्तै २०४८ सालको प्रजातन्त्रपछिको पहिलो निर्वाचनमा जुम्ला जिल्लाबाट डिल्लिबहादुर महत सांसदमा निर्वाचित हुनुका साथै २०६७ सालमा शान्ति तथा पुनः निर्माण राज्यमन्त्री भई देशको सम्पूर्ण राजनिती प्रक्रिया र शासन व्यवस्थापनको परिवर्तनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरी प्रजातान्त्रिक व्यवस्था पछिको राज्यको औपचारिक जिम्मेवारो बहन गरेका थिए । हाल देशभरि रहेको महतहरूको अवस्थालाई दृष्टिगत गरी उनीहरूको सम्पूर्ण सूचना सङ्कलन तथा आपसी हितका निमित्त अग्रिणी भूमिका निर्वाह गर्दै अग्रज भरतराज महतबाट महत वंशावली तयार पारी त्यसलाई प्रकाशित एवं प्राप्त भएका थप विवरण समावेस गरी पुनः प्रकाशन गर्ने कार्य भईरहेको छ भने महत समाज को विधिवत संस्था दर्ता गरी संस्थाको अध्यक्षको रूपमा कुशेन्द्रबहादुर महतले महतसँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यहरू गरी रहेका छन् ।
जटामसी
परिभाषा र परिचय
माथितिर फुकेको र तलतिर साँघुरिएको जमीन मुनिको काण्ड (राइजोम) राता र खैरा रौँँ जस्ता बाक्ला भुत्लाहरूले ढाकिएका हुन्छन् । यसै कारणले यसलाई स्थानीय भाषामा भुत्ले पनि भन्ने गरिन्छ । काण्डहरूको भित्री रङ्ग सेतो सेतो खालको हुन्छ । यसको मूल जरो पहेँलो, २० देखि ३० से.मि. सम्म लामो र २ देखि ७ र कहिलेकाही त १२ वटासम्मका काण्डहरूसँग जेलिएको हुन्छ ।
जमीनको सतह नजिकको काण्ड वरिपरिवाट पलाएका पातहरू लामा भालाकार वा चम्चाकारका तथा फूल फुल्ने काण्डवाट पलाई आएका पातहरू अण्डाकार र लामा हुन्छन् । यो भ्यालेरिनेसी (Valerianaceae) परिवारको वनस्पति हो । यसलाई अंग्रेजीमा Spikenard, Indian Nard(a), Na(o)rdus root, Musk root, Indian Spikenard वा Indian valerian भनिन्छ । यसको ल्याटिन नाम Nardostachys jatamansi DC., Nardostachys grandiflora DC. वा Nardostachys jatamansi (D.Don) DC.हो ।
पाइने स्थान
जटामसी नेपालको मध्य तथा सुदूर पश्चिम क्षेत्रको ३,०००–४,५०० मिटर उचाईमा र खासगरी उच्च हिमाली भेगमा पर्ने मुस्ताङ्ग, गोरखा, कर्णाली प्रदेश र दार्चुलासम्म पाइने गर्दछ । नेपालबाट निकासी हुने ६० प्रतिशत भन्दा बढी जटामसी कर्णाली क्षेत्रबाट निकासी हुन्छ ।
जटामसी भारतको पञ्जाबदेखि सिक्किमसम्म, भुटान र चीनको दक्षिण पश्चिम भागमा पनि भेटिन्छ । हिमाली धुपी, गुराँस, पाटन क्षेत्र तथा ढुङ्गाका खोँचहरू भएको उत्तरी मोहडामा यो प्रसस्त फैलने गर्दछ । जटामसीको बिरुवा भएका तल्लो भेगमा भोजपत्र, सुनपाती, हिमाली धुपी हुन्छन् भने माथिल्लो क्षेत्रमा पदमचाल, पाँचऔँले आदि उम्रिएको भेटिन्छ ।
बेच्न योग्य अङ्ग
बास्नादार, सुगन्धित करीव ६ देखि ९ से.मि. लामा आलो वा सुकेको काण्ड तथा जराहरू बजारमा बेच्न योग्य मानिन्छन् ।
उपयोग
अवैध व्यापारमा प्रयोग हुने यसको जरा (राइजोम) र काण्ड सुगन्धित तेल निकाल्न र औषधीका लागि उपयोग गरिन्छ । यो तेल धूप र अत्तर निर्माणमा व्यापक मात्रामा प्रयोग गरिन्छ । यसको काण्डको सारतत्व कलेजोको रोग, छारे रोग आदिको उपचारमा प्रयोग हुन्छ ।
संकलन अवधि
यसको संकलन समय आश्विनदेखि कार्तिक महिनासम्म हो ।
प्रकार
आयुर्वेदका ग्रन्थमा जटामसी, जटामसी विशेष र सानो जटामसी गरी तीन थरी जटामसीको चर्चा गरिएको पाइन्छ ।
जटामसी–गण
जटामसी, नखी नामक सुगन्धित द्रव्य, तेजपात, ल्वाङ, तगर, शिलाजित र गन्धकलाई जटामसी–गणका द्रव्य भनिन्छ ।
सन्दर्भ सामग्री
(क) अमरकोश, कुलचन्द्र शर्मा ।
(ख) नेपाली बृहत् शब्दकोश ।
(ग) भावप्रकाश निघण्टु, टीकाकार डा. कृष्णचन्द्र चुनेकर ।
(घ) आचार्य बालकृष्णको वनएमजीडटकममा प्रकाशित लेख ।
(ङ) पेयर डी अमरकोश ।
(च) द आयुर्वेद इन्साइक्लोपेडिया, स्वामी सदाशिव तिर्थ ।
(छ) राज निघण्टु, टीकाकार डा.सतिश चन्द्र सांख्यधर ।
(झ) मदनपाल निघण्टु ।
(ञ) अर्कप्रकाश ।
अन्य नाम : नेवारीमा “नस्वां”
अहिले जटामसी प्रशोधन गरेर तेल निर्यात हुन थालेको छ। जटामसी नेपालको लोपोन्मुख जडीबुटी भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा विशेष निगरानीका साथ आयात–निर्यात गर्ने/गराउने चलन छ । जटामसीको वैज्ञानिक नाम 'नार्डोस्टाकिस जटामन्सी' रहे पनि वनस्पति नामकरणको हालको अन्तर्राष्ट्रिय नियमबाट यसको नाम 'नार्डोस्टाकिस ग्राण्डिफ्लोरा' निर्धारण भएको छ। यो नामले जटामसीको जरालाई भन्दा फूलको विशेषतालाई बढी महत्त्व दिएको देखिन्छ।
खेती
जरा सहितको काण्डका टुक्राहरूबाट जटामसीका विरुवा उमारिन्छ। बीउबाट पनि यसको बोटहरू उमार्न सकिन्छ। यसरी उमारिएका विरुवाहरूलाई मल जल गरी तयार गरिएको बारीमा वा खेतमा सारिन्छ। एक ड्याङ्गमा सारिएका विरुवा आपसमा ३० से. मी. दुरीमा राखिन्छन् रएक ड्याङ्गबाट अर्को ड्याङ्ग ६० से. मी.को फरकमा हुनु पर्दछ। हरेक दुई महिनाको अन्तरमा गोड्नु पर्दछ। नेपालको निम्न लिखित जिल्लाहरूमा जटामसीको खेती गर्न सकिन्छ, ताप्लेजुङ्ग , संखुवासभा , सोलुखुम्बु , (खुम्जङ्ग , दूधकुण्ड , थ्यांगबोचे ) , गोरखा ( खरीबिरे , प्रोक , गम्दा , सिर्दिवास ) , लमजुङ्ग ( बाहुन डाँडा , चौधखोला , डुलिबेसि ), काश्की ( गोरुजुरे , माछापुच्छरे , हिमालफेंदी ) पर्वत ( धानढुगां , जलजल , नागी ) , वाग्लुङ्ग (तारा खोला मैकोट) , गुल्मी ( झुले , खुंजो ) , मुस्ताङ्ग , म्याग्दी , रोल्पा , दैलेख , जुम्ला , जाजरकोट आदि स्थान।
सङ्कलन
हिँउ हटेपछि श्रावणदेखि कार्तिक सम्ममा जमीन विस्तारै खनी विरुवा पल्हाउने केही भाग त्यही छोडी काण्ड मात्र सङ्कलन गर्नुपर्दछ। यसले गर्दा विरुवा मासिने डर रहन्न र प्रत्येक दुई वर्षमा यसको काण्ड प्राप्त गर्न सकिन्छ।
४. सुकाउने तथा संरक्षण सङ्कलन गरिएको जरा र काण्डहरूबाट माटो राम्ररी झारेर वा बगेको पानीमा पखाली सकेपछि यसमा रहेका गुण, तत्त्व संरक्षण गरी राख्न हावामा राम्ररी सुकाउनु पर्दछ। त्यसपछि यसलाई बोराहरूमा बाँधेर सुख्खा ठाउँमा राखिन्छ।
नुर इनायत खान
नुर-उन-निसा इनायत खान (प्रचलित: नुर इनायत खान; उर्दू: نور عنایت خان, अंग्रेजी: Noor Inayat Khan; १ जनवरी १९१४ – १३ सेप्टेम्बर १९४४) भारतीय मूलको ब्रिटिश गुप्तचर थिइन्, जिनले द्वितीय विश्वयुद्ध को दौरान मित्र देशहरू को लागि जासूसी गरिन् । ब्रिटेनको स्पेशल अपरेशन्स एक्जीक्यूटिवको रूपमा प्रशिक्षित नुर द्वितीय विश्वयुद्धको दौरान फ्रान्स को नाजी अधिकार क्षेत्रमा जाने पहिलो महिला वायरलेस अपरेटर थिइन् । जर्मनी द्वारा गिरफ्तार गरी यातना दिने र गोली मारी उनको हत्या गर्नु भन्दा पहिले द्वितीय विश्वयुद्धको दौरान उनी फ्रान्समा एक गुप्त अभियानको अन्तर्गत नर्सको काम गर्थिन । फ्रान्समा उनको यस कार्यकाल तथा त्यसपछि आगामी १० महीन सम्म उनलाई यातनाहरू दिइयो र पूछताछ गरियो, तर पूछताछ गर्ने नाजी जर्मनी को खुफिया पुलिस गेस्टापो द्वारा उनीबाट केहि राज भनाउन सकेन । उनको बलिदान र साहसको गाथा युनाइटेड किंगडम र फ्रान्समा प्रचलित छ । उनको सेवाहरूको लागि उनलाई युनाइटेड किंगडम एवम् अन्य राष्ट्रमंडल देशहरू को सर्वोच्च नागरिक सम्मान जॉर्ज क्रसबाट सम्मानित गरियो । उनको स्मृतिमा लन्डन को गार्डन स्क्वेयरमा स्मारक बनाइएको छ, जुन इंग्लैण्ड मा कुनै  मुसलमान लाई समर्पित र कुनै एसियाई महिलाको सम्मानमा यस किसिमको पहिलो स्मारक हो ।
माघे सङ्क्रान्ति
माघे सङ्क्रान्ति, मकर सङ्क्रान्ति तथा माघी नामले चिनिने नेपालको एक प्रमुख चाड हो। यो माघ महिनाको पहिलो दिन पर्दछ। ज्योतिष शास्त्र अनुसार सौरमासको हिसाबले माघे सङ्क्रान्तिदेखि सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने हुनाले यसलाई 'मकर सङ्क्रान्ति' पनि भनिएको हो। सामान्यतया सूर्यले सबै राशिलाई प्रभावित गरेता पनि सूर्यको कर्कट राशि (साउने सङ्क्रान्ति) र मकर राशि (माघे सङ्क्रान्ति) प्रवेशलाई धार्मिक दृष्टिले मह्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो दिनदेखि सूर्य दक्षिणी गोलार्धबाट उत्तरी गोलार्ध तर्फ प्रवेश गर्ने भएकोले दिन लामो र रात छोटो हुँदै जाने विश्वास गरिन्छ तापनि आजभोली पुष ७ गतेबाटै दिन लम्बिन र रात छोट्टिन शुरु हुन्छ।
माघे सङ्क्रान्ति पर्व नेपाल भर विभिन्न पवित्र नदी तथा त्रिवेणीमा स्नान गरि मन्दिरमा पूजाआजाका साथै घिउ, चाकु, तिलको लड्डु र तरुल खाएर मनाइन्छ। यस पर्वमा देवघाट, बराहक्षेत्र, रिडी, पनौती, दोलालघाट, कन्काई तथा भारतको प्रयाग र गङ्गा सागर लगायतका नदी र घाटमा स्नान, दान, श्राद्ध आदि गर्नेको ठूलो भिड लाग्छ। भविष्य पुराण, विष्णुवचन तथा धर्मसिन्धु नामक ग्रन्थमा यस दिन स्नान गरि घिउ, चाकु, तिलको लड्डु, सागपात, तरुल, वस्त्र, पानीको भाँडो र मकलसहितको सिदा दान गरेमा विशेष फल प्राप्त हुने र उक्त पदार्थ आफूले पनि खाएमा शरीर पोषिलो हुनुका साथै निरोगी हुने उल्लेख छ। मीठो खाने, राम्रो लगाउने र भलो सुन्ने-भन्ने यस पर्वमा गुरु, पुरोहित र ब्राह्मण आ-आफ्ना यजमानकहाँ गई महिना सुनाउँछन्। महिना सुनिसकेपछि गृहस्थीहरू गुरु, पुरोहितलाई टीका लगाई घिउ, चाकु, तरुल, लड्डुसहितको सिदा दान गर्छन्। शिशिर ऋतुमा पर्ने यो सङ्क्रान्तिमा शरीर शुद्ध गरी घिउ, चाकु र तिल तथा खिचडी खानाले शरीरमा गर्मीका मात्रा बढेर तागत दिने तथा मास हाली पकाइएको तेल शरीरमा घुस्दा चिसोबाट मुक्त भई शरीरका छालासम्बन्धी र अन्य रोग नाश हुने विश्वास गरिन्छ। महाभारतका अनुसार भीष्मले यहि दिन मृत्यु रोजेका थिए भने भगिरथले सोहि दिन गङ्गा नदीलाई पृथ्वीमा अवतरण गराई सागरमा मिलाएका थिए त्यसैले माघे सङ्क्रान्तिका दिन प्रयाग र गङ्गासागरमा गरिने स्नानलाई महास्नान भनिन्छ।
नेपालमा माघे सङ्क्रान्ति
भौगोलिक, जातीय र सांस्कृतिक विविधता रहेको नेपालमा एकै दिन पर्ने र एउटै नामको पर्वलाई पनि भिन्नभिन्न भेग र समुदायमा भिन्नभिन्न ढङ्गले मनाउने प्रचलन छ । यसको उदाहरण माघे सङ्क्रान्ति पर्व हो । मकर सङ्क्रान्तिको अर्को नाम माघे सङ्क्रान्ति हो । यो पर्व माघ महिनाको सुरूवातको दिन अर्थात् माघ १ गतेको दिन पर्दछ । यस पर्वलाई थारु जातिले माघी भनेर मनाउँछन् र नयाँ वर्ष मान्ने गर्छन्, मगर जातिले मुख्य रूपमा धुमधामको साथ् मनाउने यो पर्वलाई माघ्या/सेर्ल्हेस पनि भनिन्छ । नेपालको समस्त भूभाग, हिमाल, पहाड र तराईका बसोबास गर्ने छेत्री, बाहुन, राई, मगर, लिम्बु, नेवार, गुरुङ, मगर आदि सबै जनजातीले माघे सङ्क्रान्तिलाई आआफ्ना परम्परा, भिन्नभिन्न विशेषता र प्रकृतिले मनाउने गरेको पाइन्छ ।
ज्योतिषीय दृष्टिकोणमा सूर्यले धनु राशिबाट मकर राशिमा सङ्क्रमण गरेको दिन भएकाले यस दिनको नाम मकर सङ्क्रान्ति रहन गएको हो । सूर्यको उदयबिन्दु दक्षिणतर्फबाट उत्तरतर्फ सर्ने भएकाले यस दिनबाट उत्तरायण सुरू हुन्छ भन्ने मान्यता छ । उत्तरायणको अवधिमा तुलनात्मक रूपमा दिन लामा हुने र तापक्रममा बृद्धि भई गर्मी मौसमको प्रारम्भ हुने गर्दछ । त्यसैले पनि यस दिनको छुट्टै खगोलीय महत्त्व छ । माघे सङ्क्रान्तिका दिन विशेष गरी वनतरुल, सखरखन्न(सुठुनी), खुँदो, चिउरा, घिउ, चाकु र विभिन्न परिकारहरू तयार पारेर खाने गरिन्छ । माघे सङ्क्रान्ति आउनुभन्दा एक दुई दिन अगाडि सङ्क्रान्तिको दिनलाई भनेर गाउँघरतिर आफ्नो घरमा भएका गल, बाउसो, खन्ती आदि खन्ने चिजबीज बोकेर नजिकको वनतर्फ लाग्ने मानिसहरूको भिड देख्न पाइन्छ । यस दिनमा तिलको होम र दान गर्नाले वा खानाले अथवा प्रयोग गर्नाले त्यो व्यक्ति कहिल्यै असफल हुँदैन भन्ने धार्मिक विश्वास पनि छ । उक्त दिन नदीका दोभानमा गई शुद्ध भई सिधा दान गर्नाले पुण्य प्राप्त भई रोगब्याधिबाट मुक्त भइने जनविश्वास पनि छ । धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, वैज्ञानिक तबरबाट पनि माघे सङ्क्रान्तिलाई उत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिएको छ । धार्मिक रूपले यस दिन कुनै मानिसले घर, आँगन र आफ्नो शरीर शुद्ध बनाउन सकेन भने सात जन्मसम्म पनि ऊ निर्धन र रोगी हुन्छ भन्ने मान्यता छ, त्यस्तै वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्दा पनि यस पर्वमा परम्परा र संस्कार जीवन्त तुल्याउन गरिने सम्पूर्ण कार्यबाट मानिसको सरसफाइ हुने, मौसमअनुरूपका पोषक चिजबीज खाइने तथा निरोगी भइने हुनाले यो सकारात्मक नै देखिन्छ । माघेसङ्क्रान्तिलाई हाम्रो देशमा थरिथरिका जनजातीले किसिमकिसिमले मनाउने चलन छ, यस आलेखमा हाम्रो देशका बेग्लाबेग्लै ठाउँमा बसोबास गर्ने भिन्नभिन्न जनजातीसँग रहेको यस पर्वको सम्बन्ध र त्यसले सञ्चरण गर्ने एकता र सद्भावको सन्देशलाई समेट्ने प्रयास गरिएको छ ।
उपत्यका
यद्यपि उपत्यकामा सबै भागका जनताको उपस्थिति पाइन्छ तापनि यहाँका रैथाने भनेका नेवार जनजातीका मानिसहरू हुन । नेवार समुदायमा विशेष किसिमको एउटा खाद्यवस्तुको नामबाट यस पर्वको नामकरण गरिएको छ । नेवारहरू यस पर्वलाई ‘घ्यूचाकु सँल्हु’ भन्दछन । यस दिन उनीहरू चाकुमा तिल मिसाएर लड्डु बनाई खाने र दान दिने काम गर्दछन् । बिहानै उठेर स्नान गरी घरको सम्पूर्ण भाग सरसफाई गर्ने, देवी देवताको पूजा गर्ने, चोखोनितो गरी विभिन्न परिकारहरू तयार पार्दछन् र घरपरिवारका सम्पूर्ण मानिस जम्मा भएर मिठामिठा परिकारको स्वादमा रमाउँदै, घाम ताप्दै एक आपसमा दुःखसुखका गफमा रमाउँदै, भजनकिर्तन गर्दै यस पर्वलाई मनाउने गर्दछन् । यसै दिन भक्तपुर जिल्लाको टौमढी टोलमा तिलमाधव नारायणको मन्दिरमा मेला लाग्ने र दीपङ्कर बुद्धको पूजा हुने गर्दछ । तिलमाधव नारायणको मन्दिरमा चढाइएको घिउ सन्तान नभएका महिलाले नुहाइधुवाइ गरी शुद्ध भई खाएमा सन्तान प्राप्ति हुने विश्वास गरिन्छ । माघे सङ्क्रान्तिका दिन नारायणको मूर्तिभरि घिउ दलेर तिल चढाउने र उक्त घिउ–तिल चार दिनपछि झिकेर मन्दिरमा आउने भक्तजनलाई प्रसादका रूपमा वितरण गर्ने परम्परा छ । त्यस्तै उपत्यका नजिकैको पनौतीमा मकर मेला लाग्छ । लिच्छविकालीन राजा मानदेवको पालादेखि नै सुरू भएको अनुमान रहेको यो मेलामा असङ्ख्य भक्तजनको जमघट हुने गर्दछ ।
झापा
यसैगरी माघे सङ्क्रान्तिका दिन झापा जिल्लाको प्रसिद्ध धार्मिक नदी कन्काईमा हिन्दू धर्मावलम्बीले मकर स्नान गर्छन् । सङ्क्रान्तिदेखि पाँचदिनसम्म कन्काई नदीको वरिपरि रमाइलो मेला लाग्ने र किराँत परम्परा एवं संस्कृति अनुरूप धाननाच देखाइने प्रचलन छ । कन्काई नदीलाई भगवती माईदेवीका रूपमा मान्ने गरिएको हुँदा आफ्नो मनोकाङ्क्षा पूरा गर्न भाकल गर्ने नेपालको पूर्वी क्षेत्र तथा भारतको सिलिगुडी, दार्जिलिङ र सिक्किम क्षेत्रका नेपालीभाषी भारतीय पनि कन्काई नदीमा आएर मकर स्नान गरी पूजाआजा गर्ने, परेवा उडाउने र बत्ती बाल्ने गर्छन् ।
सुनसरी
सुनसरी जिल्लाको प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थल बराहक्षेत्रमा माघे सङ्क्रान्तिका दिन बिहानैदेखि हजारौं हिन्दू धर्मावलम्बीले स्नान गरी भगवान विष्णुको पूजा आराधना गर्छन् । हिन्दू धार्मिक विश्वासका आधारमा उक्त स्थानमा त्यस दिन मकर नुहाई शरीर स्वच्छ बनाएमा मोक्ष पाउने विश्वास गरिन्छ ।
पूर्वी तराई
यस पर्वलाई तराईका जिल्लाहरूमा मैथिलीले तिला सङ्क्रान्ति पर्वका रूपमा मनाउँछन् । यस पर्वमा परिवारका अग्रज र आमा–बाबुले आफ्ना सन्ततिलाई सख्खर र तिल खुवाई उनीहरूबाट बुढेसकालमा सेवा गर्नुपर्ने बचन लिने गर्छन् । तराईमा यस दिन खिचडी, तिल र चिउराका लड्डुलगायतका परिकार बनाएर खाने गरिन्छ । यी परिकार पूजापाठ गरी सर्वप्रथम घरका देवदेवीलाई चढाइन्छ । मिथिलाञ्चलमा भक्तजनले माघे सङ्क्रान्तिका दिन बिहानै चोखो भई प्रसन्न मुद्रामा भगवती मन्दिरका प्रवेशद्वार तथा आ–आफ्नो घर–आँगनमा कमलको फूलजस्तै चित्र बनाई श्रृङ्गार गर्छन् । कतिपय धर्मावलम्बीले बिहान नुहाएर भगवतीको उपासना गर्ने र कतिपयले भगवतीको प्रतिमासामु तेल, चामल, सख्खर आदि चढाएर आफूभन्दा कान्छो मानिसको हातमा दिने चलन छ । धार्मिक मान्यताअनुसार भगवान र भगवती दुवैलाई सम्मान र श्रद्धाका साथ पूजाआजा गरी भगवतीलाई सिन्दूर, चुरा र तिलको लड्डु चढाउने गरिन्छ भने भगवानलाई मिठाई, फलफूल र तिलको लड्डु अनिवार्य रूपमा चढाई खिचडीको भोग लगाइन्छ । यस पर्वमा खिचडी खान अनिवार्य भएकाले यसलाई खिचडी पर्व पनि भनिन्छ । यो पर्वमा ब्राह्मण भोजनको पनि व्यवस्था गरिन्छ । ब्राह्मणलाई दान गर्नका लागि तिल तथा सख्खरबाट बनाइएको लड्डुको प्रयोग गरिन्छ । यस पर्वमा तिल तथा चिउराको प्रयोग अत्यधिक हुने भएकाले यसलाई तिलवाच्युरा पनि भन्ने चलन छ । यसबाहेक चामल, खिचडीका सामग्रीहरू जस्तै मासको दाल, अरवा चामल, नुन, बेसार, तरकारी, घिउ र दही दान गरिन्छ । कतिपय सम्पन्न व्यक्तिले जुत्ता, छाता, ठूलो रूमाल र कम्बल पनि दान गर्छन् । उक्त दान आफ्ना लागि वा पितृहरूका लागि पनि दान गर्ने परम्परा रहिआएको छ । खासगरी मैथिल महिलाका लागि तिला सङ्क्रान्ति पर्वको अझ बढी महत्त्व छ । यसै दिनदेखि कन्याहरू सुयोग्य वर प्राप्तिको कामनाले तुसारी पर्व मनाउन थाल्छन् भने विवाहित महिला पृथ्वी पर्व मनाउने गर्छन् । यस पर्वमा नवविवाहित दुलहाको घरबाट दुलहीको माइतमा तिल वा चिउराको कोसेली र जाडोमा लगाउने लुगा पठाइ दिने परम्परा पनि छ । यस प्रथालाई मैथिलीमा जडाउर भनिन्छ । धेरैजसो मिथिलावासी यसै दिनदेखि माघ स्नान सुरू गर्छन्, अर्थात् माघ महिनाभर एकाबिहानै नुहाएर घिउखिचडी खान्छन् ।
नुवाकोट तारूका गोरू मेला
नुवाकोटको तारूकामा प्रत्येक वर्ष माघ १ गते वा माघे सङ्क्रान्तिका दिन भव्य रूपमा आयोजना गर्ने गरिन्छ । यो मेला अन्तर्गत तारुका गाविस वडा नं. ५ चन्दनी गाउँ रहेको एक बारीको ठूलो पाटोमा गोरूहरू जुधाउने गरिन्छ । यस गोरु जुधाइ मेलाले नुवाकोट जिल्लाको सदरमुकाम विदुरदेखि २२ किलोमिटर दुरीमा रहेको तारुका गाविसको छुट्टै ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको छ ।
पश्चिम नेपाल
दैलेख लगायत पश्चिम नेपालका अधिकांश जिल्लाहरूमा यो पर्व मनाउने छुट्टै परम्परा रहेको छ । यस क्षेत्रमा मकर सङ्क्रान्तिलाई चेलीत्यार भनिन्छ । चेलित्यार भन्नाले चेलीको तिहार भन्ने बुझिन्छ । यस क्षेत्रमा पुस मसान्तका दिनमा तरुल खनेर ल्याइन्छ । पुस मसान्तको राति तरूल, बाबर (सेलरोटी), पकाएर पहिले कागको लागि छुट्याएर पछि घरपरिवारले खाने गरिन्छ । राति पानीको मुहान अथवा पँधेरो नजिकै मुढाहरूको थुप्रो बनाएर आगो लगाइन्छ । गाउँका बुढा बुढी तन्नेरी तरुनीहरू मुढाको आगो ताप्न भेला हुन्छन् । मुढा ताप्ने थलामा रात भर कसैले देउडा लगायत विभिन्न नाचगान गर्छन् भने कसैले गाउँ खाने कथा, दन्तेकथा गरेर रात काट्छन् । बिहान भएपछी नुहाएर सबै भन्दा पहिले कागलाई बोलाएर खाना दिने चलन छ । कागलाई बोलाउँदा केटाकेटीहरू "कौवा का का, बाबर खा खा" भनेर बोलाउछन् । त्यस पछि दिनमा सेल रोटी र तरुलका पोका बनाएर चेलीहरूलाई बाँडेने चलन छ । माइतमा बसेका चेलीहरूलाई गाउँमै पोका बाँडेर पोइल गइसकेका चेलीहरूलाई पनि पोका पुगाउन जाने चलन छ । यदी मकर सङ्क्रान्तिको दिन आफ्नो चेलीलाई पोका दिन सकिएन भने माघको महिना भित्रै कुनै पनि दिनमा एक पटक चेलीलाई सेलरोटी र तरुलको पोका बनाएर पुगाउने चलन छ । चेलीहरू पनि माघको महिना माइतीहरू आउने बाटो हेर्दछन् । यस्तै भारतको कुमाउँमा यस पर्वला घुघुती को त्यार भनिन्छ । घुघुती भनेको एक प्रकारको परिकार हो । गहुँको पिठोलाई गुडको पानिमा मुछेर घुघुती बनाएर घाममा सुकाइन्छ । राति घुघुतीलाई तेलमा तलेर पकाइन्छ । यहाँ पनि पश्चिम नेपाल जस्तै बिहान कागलाई बोलाएर घुघुती खान दिने चलन छ ।
रिडी
चर्चित माघे सङ्क्रान्ति मेला रूरू क्षेत्र रिडीमा तीन दिनसम्म लाग्छ । धेरै भक्तजनको उपस्थिति रहने उक्त मेला जेठी, माईली र कान्छी सङ्क्रान्तिका रूपमा तीन दिन लाग्ने गरेको हो । मेलाको पहिलो दिन बिहानैदेखि कालीगण्डकी नदीमा स्नान गरी हृषिकेश मन्दिरमा पूजाअर्चना गर्नेको घुइँचो लाग्छ । कालीगण्डकी नदीमा स्नान गरी हृषिकेशको दर्शन गर्दा चार धाम गए बराबरको पुण्य प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वासले पनि पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लाका साथै भारतका विभिन्न स्थानबाट समेत भक्तजन उक्त मेलामा आउँछन् । ऐतिहासिक एवं धार्मिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण तानसेन बजारदेखि ३६ किलोमिटर दक्षिण–पश्चिममा पर्ने गुल्मी, पाल्पा र स्याङजा जिल्लाको सङ्गमस्थलबाट बग्ने पवित्र कालीगण्डकी नदी र गण्डकीको तिरमै पुरानो हृषिकेश मन्दिर छ ।
देवघाट
देवघाटमा हरेक वर्ष लाग्ने मकर सङ्क्रान्ति मेला बाँसको लिंगो गाडेर शुभारम्भ गरिन्छ । भारतको इलाहावादको प्रयागभन्दा विशिष्ट र हरिद्वार, ऋषिकेशको तुलनामा निकै मनोरम र ठूलो महत्त्व बोकेको देवघाटमा माघे सङ्क्रान्तिमा स्नान गर्न स्वर्गबाट देवता आउने जनविश्वास छ । धार्मिक र पर्यटकीय महत्त्व बोकेको देवघाटमा तीन दिन मेला लाग्छ । मेलासँगै गलेश्वर आश्रममा लक्ष्यहवन गरिन्छ ।
थारू समुदाय
माघीलाई थारूहरूको मौलिक संस्कृतिले भरिएको सबैभन्दा ठूलो पर्वको रूपमा लिइन्छ । यो पर्व माघी पर्वका रूपमा बडो उत्साहका साथ मनाइन्छ। यस समुदायमा मासको दाल र चामल मिसाइएको खिचडी (माघी) खाने चलन छ। माघे सङ्क्रान्तिको अघिल्लो दिन अर्थात् पुसको अन्तिम दिन घर घरमा सुँगुर काट्ने चलन छ, जसलाई 'जिता मरना दिन' भनिन्छ । पुस मसान्तमा घरघरमा सुँगुरको मासु, ढिकरी -पिठोको एक परिकार), माछालगायतको परिकार बनाएर जाँड-रक्सीको साथ खानपिन गरेर रातभर नाचगानका साथ रमाइलो गर्ने प्रचलन छ । यतिबेला 'सखियै हो, माघीक पिली गुरी जाँर' भन्ने गीत सबैको मुखमा झुण्डिएको हुन्छ । माघीमा गाइने गीतलाई 'धमार' भनिन्छ । माघीमा नाचिने विशेष मघौटा नाच अघिपछि पनि लोकपि्रय छ । माघे सङ्क्रान्तिको दिन बिहान सबै जना नजीकैको खोलानालामा नुहाउन जाने चलन छ । यसलाई 'माघ लहान' भन्ने गरिन्छ । नुहाइसकेपछि घरमा आई दाल, चामल, नून छोएर आफूभन्दा ठूलालाई ढोग गरी आशीर्वाद लिइन्छ । माघको दोस्रो दिन खिचडी बनाई खाने चलन रहेको छ । यो दिनलाई 'खिचरहवा' भनिन्छ ।
छोरीचेलीलाई उपहार
माघीमा आफ्नो चेलीबेटीहरूलाई उपहार दिने चलन छ । यसलाई थारू भाषामा 'निसराउ' भनिन्छ । माघीको दिन नुहाएर आइसकेपछि छोएको चामल, दाल, पैसा र यसमा केही थप गरेर निसराउस्वरूप चेलीबेटीहरूलाई उपहार दिइन्छ । माघी मनाउन माइती आएका छोरीचेलीहरू घर फर्किनेबेला निसराउ लिएर जान्छन् ।