cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
केली स्टफोर्ड
केली स्टफोर्ड (जन्म १० अप्रिल १९७८) ब्रिटिस अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
समा थापा
समा थापा नेपाली समाचार वाचिका एवम् पत्रकार हुन् । उनी कान्तिपुर टेलिभिजनमा समाचार वाचिकाको भूमिका निर्वाह गर्छिन् ।
राकेल लिक्की
🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 टिना-राकेल लिक्की (जन्म २० सेप्टेम्बर १९७९) फिनिस कलाकार, स्वतन्त्र पत्रकार, लेखिका, अश्लील चलचित्र निर्माता, निर्देशक तथा पूर्व अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
लागर बाज
लागर बाज नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो । यसलाई अङ्ग्रेजीमा लागर फाल्कन (Laggar Falcon) भनिन्छ।
दिधावा
दिधावा नेपालको सगरमाथा अञ्चलको सप्तरी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ६१२ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दिधावाको जनसङ्ख्या ३४६१ छ। यस मध्य पुरुष ५१%, र महिला ४९% छन्।
बागडी भाषा
बागडी भाषा एउटा आर्य भाषा हो जसले हरियाणवी, राजस्थानी र पन्जाबी बीचको बोलीको पुल बनाउँछ र यसको नाम उत्तरपश्चिम भारतको बगर क्षेत्रबाट लिएको हो। वक्ताहरू प्रायः भारतमा छन्, राजस्थानको हनुमानगढ र श्रीगङ्गानगर जिल्ला, हरियाणाको सिरसा जिल्ला, भारतको पन्जाबको फाजिल्का जिल्ला।
बागडीको सबैभन्दा उल्लेखनीय ध्वनीशास्त्रीय विशेषता भनेको तीन लेक्सिकल स्वरहरूको उपस्थिति हो: उच्च, मध्य र निम्न, पन्जाबी जस्तै। हरियाणवीसँग भाषाको धेरै उच्च (६५%) लेक्सिकल समानता छ। सन् २०११ को जनगणना अनुसार, बागडी राजस्थानी २३४,२२७ वक्ताहरू र १,६५६,५८८ पन्जाबी बागडी भाषीहरू थिए।
बागडीले मूर्धन्य व्यञ्जन, १० स्वर, २ डिप्थोङ र ३ स्वर सहित ३१ व्यञ्जनहरूलाई छुट्याउँछ। बागडीका दुई प्रकार छन्, बागडी राजस्थानी र बागडी पन्जाबी। जनगणनाको क्रममा, हरियाणा र राजस्थानमा बोलिने बागडी राजस्थानीलाई हिन्दी बोली मानिन्छ भने पन्जाबमा बोलिने बागडी पन्जाबीलाई पन्जाबी बोली मानिन्छ।
पुँवर थापा
सरदार भक्ति थापा लमजुङ जिल्लाका कुलीन पुँवर थापा थिए। सार्क महासचिव अर्जुन बहादुर थापा सरदार भक्ति थापाका आठौँ पुस्ता हुन् । पुंवर क्षत्रीको आत्रय ग‍ोत्र होइन कपिल गोत्र हो ।
नेपाल सम्वत्
नेपाल सम्वत् (छोटकरीमा : नेसं) नेपालमा प्रचलित नेपालको मौलिक राष्ट्रिय सम्वत् हो। नेपाल सम्वत्का प्रवर्तक शंखधर साख्वाः हुन्। उनले नेपालका विपन्न जनताको ऋण तिरेर ऋणमुक्त बनाएको दिनको सम्झनामा यो सम्वत् थालिएको हो। भक्तपुरका राजा राघवदेवको आज्ञामा वि.स‌ं. ९३६ र सन् ८७९ अक्टोबर २० का दिन देखि सुरुवात भएको थियो। नेपालमा औपचारिक रूपले यो सम्वत् चन्द्र शमशेरको कार्यकालसम्म प्रचलनमा रह्यो।
इतिहास
पहिलो ज्योतिषका अनुसार शंखधरले घरमा ल्याएको बालुवा चार दिनपछि सुनमा परिणत भएको थियो। त्यो सुन उनले ऋणमा डुबेका गरिब जनतालाई बाँडेका थिए। अनि जनताले आफ्नो ऋण तिरेको भनाइ छ। अर्को किंवदन्ती अनुसार शंखधर भन्ने एक व्यापारी थिए । उनी धेरै धनी थिए । शंखधरका साथीहरू पनि व्यापारी थिए । तर शंखधरको जस्तो व्यापार उनीहरूको हुँदैनथ्यो । ती साथीलाई शंखधरको व्यापारप्रति डाह भयो । उनीहरूले जालसाजी गरेर राजालाई 'यसले अनैतिक व्यापार गरेको छ' भनी पोल लगाइदिए । यो उजुरीपछि राजाले शंखधरको सम्पत्तिमाथि अतिक्रमण गरे । यसबाट विचलित शंखधर जोगीजस्तै भएर हिँड्न थाले । पछि राजाले खोजतलास गर्दा अनैतिक नभएको पत्ता लाग्यो । राजाले पश्चताप गर्दै 'तिमी इमान्दार रहेछौ, तिम्रो सम्पत्ति फिर्ता लैजाऊ' भने । गुमिसकेको पैसा र सम्पत्ति फिर्ता पाएका शंखधरले ऋणमा डुबेका जनतालाई सहयोग गरे । सबै जनताको ऋण मोचन भयो । त्यस आधारमा पनि नेपाल सम्वत् चलेको भनाइ छ ।
हालको प्रयोग
'नेपाल सम्वत्'लाई सन् २००७मा बिपी कोइरालाको मन्त्रीपरिषदबाट नेपालको राष्ट्रिय सम्वत्का रूपमा घोषित गरिएको छ । नेपाल सम्वत् औपचारिक कामकाजमा प्रयोग गरिँदैन । नेवार समुदायमा चाड पर्व, रीतिथिति लगायत जन्म दिन जस्ता धार्मिक सांस्कृतिक कार्यमा नेपाल सम्वत्को चन्द्रमासिक गणनाको प्रचलन रहेको छ । नेपाल सम्वत् ११४० दिल्ला २६, २०७७ साउन १ गते देखि लागु हुने गरी ललितपुर महानगरपालिकाले न्यायिक मामिलाहरूमा बाहेक अरु सबै पत्राचार लगायतका कामकाजमा बिक्रम सम्वत्सँगै नेपाल सम्वत् पनि अनिवार्य रूपमा प्रयोग गर्ने निर्णय लिएका छन् । यसका साथ साथै नेवार समुदायले आफ्नो खलक पुचः गुठी लगायतका क्षेत्रहरूमा पनि नेपाल सम्वत्को प्रयोग गर्दै आएका छन् । केही अभियानताहरूले सरकारी कामकाजमा दिने निवेदन चिठी पत्रहरूमा समेत नेपाल समबतको प्रयोग गरेका छन् ।
सौर्यमासमा आधारित
सौर्यमानक नेपाल सम्वत् नेसं ११४१ देखि सुरु भएको हो । नेपाल सम्वत्‌मा चन्द्रमानक गिन्ती मात्र रहेको र चन्द्रमानक चक्रमा हुने गडबडीका कारण नेपाल सम्वत्‌को व्यवहारिक प्रयोग हुन नसकेको कारणले सौर्यमानक नेपाल सम्वत् प्रचलनमा आएको हो । सौर्यमानक नेपाल सम्वत्‌को नयाँ वर्ष कछला १बाट सुरु हुन्छ । यो दिन इश्वी सम्वत्‌मा अक्टोबर २० र विक्रम सम्वत्‌मा कार्तिक ४ वा ३ गते पर्ने गर्दछ । सौर्यमानक नेपाल सम्वत्‌मा प्रत्येक वर्ष ३६५ दिन हुने गर्दछ भने 'तँसा दिं' अर्थात् अधिक दिन हुने वर्षमा ३६६ दिन हुने गर्दछ । पहिलो पाँच महिना सम्म प्रत्येक महिनामा ३० दिन, छैठौँ महिनामा प्रत्येक वर्ष २९ दिन र सातौँ महिना देखि बाह्रौँ महिना सम्म प्रत्येक महिनामा ३१ दिन हुने गर्दछ । यसरी अधिक वर्षमा हुने अधिक दिन छैँठौँ महिनामा राखिने गरिन्छ ।       नेपाल सम्वत्‌मा व्यवहारिकताको पक्ष थपिएको खुशियालीमा विभिन्न व्यक्ति व्यक्तित्व र संघ संस्थाहरूद्वारा क्रमशः नेपाल सम्वत् अपनाउने, प्रयोग गर्ने र प्रचारप्रसार गर्ने थालनी गरेका छन् ।    नेपाल सम्वत्‌लाई आधार मानी अभियानहरू समेत संचालन भएका छन् ।
चन्द्रमासमा आधारित
चन्द्रमानक नेपाल सम्वत् नेसं १, इसं ८७९ अक्टोबर २०, कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन देखि सुरु भएको हो । चन्द्रमानक नेपाल सम्वत्‌को नयाँ वर्ष म्ह पूजा पर्वबाट सुरु हुन्छ । यो दिन भिंतुना र्यालि पनि आयोजना हुने गर्दछ । चन्द्रमानक नेपाल सम्वत्‌मा प्रत्येक वर्ष ३५४ देखि ३७८ दिनहरू हुन सक्छ । एक औंशी देखि अर्को औंशी सम्मको समयावधिलाई एक महिना मानिन्छ ।
माथागढी गाउँपालिका
माथागढी गाउँपालिका पाल्पा जिल्लामा अवस्थित छ । विसं २०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७४४ स्थानीय तह लागू गर्दा पाल्पामा साविकका चिदीपानी, रुप्से, कसेनी झडेवा, गोठादी, रहबास र  बहादुरपुर गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर माथागढी गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो । माथागढी गाउँपालिकको कूल जनसङ्ख्या २५,०१७ रहेको छ ।
भौगोलिक अवस्थिति
माथागढी गाउँपालिकाको क्षेत्रफल २१५.५९ वर्गकिलोमिटर रहेको छ । यो गाउँपालिका ८ वडामा विभाजन गरिएको छ । यसको सीमाना पूर्वमा पूर्वखोला र निस्दी गाउँपालिका, पश्चिममा तिनाउ गाउँपालिका, उत्तरमा रम्भा, पूर्वखोला र बगनासकाली गाउँपालिका तथा दक्षिणमा नवलपरासी र रुपन्देही जिल्ला रहेका छन् ।
विनिर्माणवाद
शव्दार्थ
विनिर्माण शब्द अङ्ग्रेजी en:deconstructionको नेपाली रूपान्तर हो। यससँग सम्बद्ध अन्य शब्द विनिर्माणवाद (deconstructionism) र विनिर्माणवादी (deconstructionist) हुन्। नेपालीमा विनिर्माणवादलाई विसंरचनावाद, विरचनावाद, विसङ्घटनावाद, विनिर्मितिवाद आदि पनि भनिएको पाइन्छ।
परिचय
विनिर्माण शब्दका निर्माता तथा प्रयोक्ता प्रसिद्ध फ्रान्सेली चिन्तक, दार्शनिक तथा भाषाविज्ञानी जाक डेरिडा (१९३०) हुन्। खासगरी साहित्यिक कृति वा पाठको पठन तथा सामान्यतः समालोचनाको नयाँ सिद्धान्तलाई जन्म दिँदै उनले नै यसको नामकरण विनिर्माणवाद गरेका हुन्। सन् १९६६मा जोन हप्किन्स विश्वविद्यालयमा आयोजित संरचनावादसम्बन्धी कार्यशाला गोष्ठीमा डेरिडाले Structure, Sign and Play in the Discourse of the Human Sciences शीर्षक कार्यपत्रमा संरचनावादको आलोचना गरी उत्तरसंरचनावादको थालनीका साथै विनिर्माणवादसम्बन्धी नयाँ सिद्धान्तको स्थापना गरेका हुन्। विनिर्माणसम्बन्धी धारणालाई सन् १९६७मा प्रकाशित Of Grammatology, Speech and Phenomena, Writing and Difference नामक तीन पुस्तकहरूमा डेरिडाले संरचनावादको आलोचना तथा विनिर्माणवादको व्याख्या गरी समालोचनाको नयाँ आन्दोलनका रूपमा विनिर्माणवादको प्रारम्भ र विकास गरेका हुन्। यसपछि उनको यस सिद्धान्तलाई विभिन्न विद्वान्हरूले ग्रहण गर्दै गएपछि यो युरोप तथा अमेरिकामा पैmलिँदै विश्वव्यापी हुन पुगेको छ।
विकाश
विनिर्माणवादी चिन्तन एवं समालोचनाको विकास निम्नलिखित तीन चरणहरूमा भएको छ :
(१) पहिलो चरण (१९६६–१९७८) : स्थापनाकाल— यस अवधिमा विनिर्माणवादी सिद्धान्तको प्रवर्तन र व्याख्या गरी यसलाई संस्थागत रूप प्रदान गरिएको छ।
(२) दोस्रो चरण (१९७८–१९८२) : उत्कर्षकाल— यस अवधिमा थप छलफल, व्याख्या, स्पष्टीकरण तथा टिप्पणी गरी विनिर्माणवादसम्बन्धी अनेक ग्रन्थहरू प्रकाशित गरिएको छ।
(३) अन्तिम चरण (१९८२– पछि) : विस्तारकाल तथा ह्रास— यस अवधिमा राजनीतिक, धार्मिक, मनोवैज्ञानिक, माक्र्सवादी, नारीवादी आदि विचारधाराहरूमा सम्पर्क विस्तार भएको छ।
साराशं
आप्mनै जटिलता, अतिवादिता तथा अन्य नवीन सिद्धान्तको प्रादुर्भावका कारण विनिर्माणवाद सन् १९८० पछि नै ह्रासोन्मुखी भएको मानिन्छ। विनिर्माणवादलाई कसैले अत्यन्त नवीन र व्रmान्तिकारी सिद्धान्त भनेका छन् भने कसैले जटिल, अर्थहीन, आतङ्कवादी, भयावह एवं छिन्नभिन्नकारी सिद्धान्तका रूपमा लिएका छन्।
पन्जाब, भारत
पन्जाब अथवा पन्जाब (ਪੰਜਾਬ) भारतको एक राज्य हो। यो राज्य वृह्द पन्जाब क्षेत्रको एक भाग हो। यसको अर्को भाग पाकिस्तानमा छ। पन्जाब क्षेत्रका अन्य भाग भारतको हरियाणा र हिमाचल प्रदेश राज्यमा पर्दछन्। यस राज्यको पश्चिममा पन्जाब (पाकिस्तान), उत्तरमा जम्मू कश्मीर, उत्तर-पूर्वमा हिमाचल प्रदेश, दक्षिण तथा दक्षिण-पूर्वमा हरियाणा, दक्षिण-पूर्वमा केन्द्र शासित प्रदेश चण्डीगढ र दक्षिण-पश्चिममा राजस्थान राज्य पर्दछ। यस राज्यको कुल जनसङ्ख्या २,४२,८९,२९६ छ भने कुल क्षेत्रफल ५०,३६२ वर्ग किलोमीटर रहेको छ। केन्द्र शासित प्रदेश चण्डीगढ पन्जाबको राजधानी हो। चण्डिगढ हरियाणा राज्यको पनि राजधानी हो। पन्जाबका प्रमुख शहरहरूमा अमृतसर, लुधियाना, जालन्धर, पटियाला र बठिन्डा पर्दछन्।
सन् १९४७ मा भारतको विभाजन पछि तत्कालिन बृह्द पन्जाबलाई विभाजन गरेर आधा पन्जाब भारतमा र आधा पाकिस्तानमा राखिएको थियो। सन् १९६६ मा भारतीय पन्जाबको पनि विभाजन भयो। यसमा पन्जाबलाई विभाजन गरेर हरियाणा, हिमाचल प्रदेश र पन्जाब गरेर तिन राज्य बनाइए। यो भारतको एकमात्र राज्य हो जहाँ सिख धर्मावलम्बीहरूको बहुमत छ।
युनानीहरू पन्जाबलाई पैंटापोटाम्या नामले जान्दथे। पैंटापोटाम्यो अर्थ पाँचवटा सहायक नदीहरू मिलेर बनेको नदी समूह भन्ने हो। पारसीहरूको पवित्र ग्रन्थ अवैस्टामा पन्जाब क्षेत्रलाई पुरातन हप्ता हेंदू या सप्त-सिंधु (सात नदीहरूको धरती)सँग जोडिएको छ। बर्तानवीहरू यसलाई "हाम्रो प्रशिया" भनेर बोलाउने गर्थे। ऐतिहासिक तौरमा पन्जाब युनानि, मध्य एसियाई, अफगानी र ईरानीहरूको लागि भारतीय उपमहाद्वीपको प्रवेश-द्वार रहेको छ।
कृषि पन्जाबको सबै भन्दा ठुलो उद्योग हो; यो भारतको सबै भन्दा ठुलो गहूँ उत्पादक क्षेत्र हो। यहाँका प्रमुख उद्योगहरूमा वैज्ञानिक साज, कृषि, खेल र बिजली सम्बन्धित सामान, सिलाई मशीन, मशीन यन्त्रहरू, स्टार्च, साइकल, मल आदिको निर्माण, वित्तीय रोजगार, सैर-सपाटा र देवदारको तेल तथा चिनी उत्पादन पर्दछन्। पन्जाबको गोबिन्दगढमा भारतकै सबै भन्दा बढी स्टिल को मील अथवा कारखानाहरू छन्।
नामोत्पत्ति
'पन्जाब' शब्द, फारसी शब्द 'पंज' (پنج) पाँच र 'आब' (آب) पानीका मेलबाट बनेको छ। यसको शाब्दिक अर्थ 'पाँच नदीहरूको क्षेत्र' हो। यि पाँच नदीहरू हुन्: सतलुज, व्यास, रावी, चिनाब र झेलम। धार्मिक आधारमा सन् १९४७ मा भएको भारत विभाजनका दौरान चिनाब ल झेलम नदीहरू पाकिस्तान को पन्जाब राज्यमा पर्न गए।
इतिहास
प्राचीन पन्जाब कुनै बेलामा विस्तृत भारत-ईरानी क्षेत्रको एक भाग थियो। पछिल्ला वर्षहरूमा यहाँ मौर्य, बैक्ट्रियन, यूनानी, शक, कुषाण, गुप्त जस्ता अनेक शक्तिहरूको उत्थान र पतन भयो। मध्यकालमा पन्जाब मुसलमानहरूको अधीनमा रहयो। सब भन्दा पहिले गजनवी, गौरी, गुलाम वंश, खिलजी वंश, तुगलक, लोधी र मुगल वंशहरूको पन्जाबमा अधिकार रहयो। पन्ध्रौँ र सोह्रौँ शताब्दीमा पन्जाबको इतिहासले नयाँ मोड लियो। गुरु नानक देव का शिक्षाले गर्दा यहाँ भक्ति आन्दोलन मच्चियो। सिख पन्थहरूले एक धार्मिक तथा सामाजिक आन्दोलनलाई जन्म दिए, आन्दोलनको मुख्य उद्देश्य धर्म र समाजमा फैलिएका कुरीतिहरूलाई हटाउनु थियो। दशौँ गुरु गोबिन्द सिंहले सिखहरूलाई खालसा पन्थका रूपमा संगठित गरे तथा एकजुट गरे। उनले देशभक्ति, धर्मनिरपेक्षता र मानवीय मूल्यमा आधारित पन्जाबी राज्यको स्थापना गरे। एक फारसी लेखको शब्दहरूमा महाराजा रणजित सिंहले पन्जाबलाई सिख साम्राज्यमा बदली दिए। उनको देहावसान पछि भित्री मतभेद र अङ्ग्रेजहरूक चालका कारण पूरा साम्राज्य छिन्न-भिन्न भयो। अङ्ग्रेज र सिखहरू बीच दुईवटा निष्फल युद्धहरू पश्चात सन् १९४९ मा पन्जाब बेलायती शासनको अधीनमा भयो।
स्वतन्त्रता आन्दोलनमा गान्धी जीको आगमन भन्दा पहिले नै पन्जाबमा बेलायती शासनका विरुद्व सङ्घर्ष शुरु भइ सकेको थियो। अङ्ग्रेजहरूका विरुद्व यो सङ्घर्ष सुधारवादी आन्दोलनको रूपमा प्रकट भइरहेको थियो। सबै भन्दा पहिले आत्म अनुशासन र स्वशासनमा विश्वास गर्ने नामधारी सम्प्रदायले सङ्घर्षको बिगुल फुके। त्यसपछि लाला लाजपत रायले स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा अग्रणी भूमिका निभाए। चाहे देशमा होस् या विदेशमा, पन्जाब स्वतन्त्रता सङ्ग्रामको हर मोर्चामा अगाडि रहयो। देशको स्वतन्त्रता पछि पन्जाबलाई विभाजनको सामना गर्नु पर्यो जसले गर्दा ठुलो सङ्ख्यामा रक्तपात तथा विस्थापन भयो। विस्थापितहरूलाई पुनर्वासका साथै राज्यलाई नयाँ ढङ्गले संगठित गर्नु पर्ने चुनौती थियो।
पन्जाब भारतको उत्तर-पश्चिमी भागमा स्थित छ। यसको पश्चिममा पाकिस्तान, उत्तरमा जम्मू कश्मीर, उत्तर-पूर्वमा हिमाचल प्रदेश र दक्षिणमा हरियाणा तथा राजस्थान राज्यहरू पर्दछन्।
धर्म
सिख धर्म पन्जाबको मुख्य धर्म हो। यस राज्यमा लगभग ६० प्रतिशत नागरिक सिख धर्मको अनुयायी छन्। पन्जाब भारतको ती छ राज्यहरूमा एक हो जहाँ हिन्दुहरूको बहुमत छैन। सिखहरूको प्रमुख धार्मिक स्थल, हरिमन्दिर साहिब, पन्जाबको अमृतसर शहरमा छ, यो सिखहरूको पवित्र नगर मानिन्छ। अमृतसर जैन धर्म को अनुयायीहरूका लागि पनि विशेष महत्त्वपूर्ण स्थान हो।
भाषा
अन्तरराष्ट्रिय सीमाको दुवै तर्फका पन्जाबहरूको भाषा पन्जाबी हो, तर लिपि भिन्न छ। भारतीय पन्जाबमा गुरुमुखी लिपीको प्रयोग हुन्छ भने पाकिस्तानी पन्जाबमा शाहमुखी लिपिको प्रयोग हुन्छ। भारतीय पन्जाबको लगभग २५ % जनता हिन्दी बोल्छन्, विशेष रूपमा हरियाणा र राजस्थानसँग गाँसिएका भुभागहरूमा हिन्दीको प्रयोग भएको पाइन्छ। हिन्दी लगभग पूरा जनसङ्ख्याले बुझ्दछन्। शहरमा बस्नेहरू त धाराप्रवाह हिन्दी बोल्न पनि सक्दछन्।
जिल्लाहरू
पन्जाब राज्यमा २२ वटा जिल्लाहरू छन्। यि जिल्ला हुन्:
अर्थव्यवस्था
पन्जाबको सन् २००४ को अनुमानित कुल सकल घरेलू उत्पाद २७ अरब डलर छ। यो एक विकसित राज्य हो।
कृषि
पन्जाब एक कृषि प्रधान राज्य हो। यहाँ गहूँको सबै भन्दा बढी खती गरिन्छ। अन्य मुख्य बालीहरूमा चामल, कपास, उखु, बाजुरो, मकै, चना तथा फल शामिल छन्। प्रमुख उद्योगहरूमा कपडा र पिठो शामिल छन्। सडक, रेल र जल यातायात मार्गहरूको पूरा क्षेत्रमा जाल फिंजिएको छ।
पन्जाब (पाँच नदीहरूको क्षेत्र) पृथ्वीको सर्वाधिक उपजाउ क्षेत्र रहेको छ। यो गहूँ उत्पादनको लागि आदर्श क्षेत्र हो। चामल, उखू, तरकारी एवं फलहरू पनि यहाँ राम्रै उत्पादन हुन्छ। भारतीय पन्जाबलाई भारतको "अन्न-भण्डार" भनिन्छ। यहाँ भारतको कुल गहूँ उत्पादनको ६०% र चामलको ४०% उत्पादन हुन्छ। विश्वको परिदृश्यमा यि बालिहरूको विश्वको कुल उत्पादनको १/३०औँ अथवा ३% को योगदान गर्दछ।
भारतीय पन्जाबको आधारभूत ढाँचा पूरा भारतमा सर्वाधिक बेहतरमा एक छ। यहाँका बासिन्दा औसतको आधारमा भारतका सर्वाधिक धनीहरू छन्।
कामागुए
कामागुएको एतिहासिक केन्द्र क्युबाको विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन २००८ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
दिदिङ
दिदिङ नेपालको कोशी अञ्चलको सङ्खुवासभा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ६०५ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दिदिङको जनसङ्ख्या ३११३ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
बहाल बहिलको सूची
काठमाडौं उपत्यकामा रहेका बहाल र बहिलहरूको सूची निम्नानुसार छ ।
जुटपानी
जुटपानी नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र, नारायणी अञ्चलको चितवन जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो। रत्ननगर नगरपालिकाको पश्च्हिममा पर्ने यो गाविसमा २,५५७ घर छन र १२,६९४ जनाको बसोबास रहेको छ।
मण्डलीमाई
ढोलामण्डलीमाई नेपालकै प्रसिद्ध धार्मिक तथा सांस्कृतिढोला मण्डलीमाईको उत्पत्तिको किंवदन्ती विचित्र किसिमको छ। ढोला मण्डलीमाईका पूजारी मगरको भनाइ अनुसार ढोलाकी मण्डलीमाईको उत्पत्ति भएको समय लगभग १८५० सालतिर हो। त्यतिबेला एकजना मगर जातीका मानिस घर बनाउनका लागि सालको थाम काट्ने उद्देश्यले बन्चरो लिएर वनमा गए। त्यहाँ सालको रूख काट्न लाग्दा बन्चरोको धार नै झर्‍यो। सालको रूखमा डोब पनि लागेन। यस्तो देखेर ती मगर आश्चर्य मान्दै घरमा आए। भोलिपल्ट धार झरेको बन्चरो लिएर कामीको आरनमा गई अर्जापेर ल्याए र फेरि सालको थाम काट्न त्यही हिजो काट्न लागेको सालको रूख ढाल्न भनी गएर पहिलोचोटि त्यही सालको रूख काट्नेबित्तकै रूखबाट रातो रगत बग्न थालेछ। त्यो देखेर ती मगर आश्चर्यचकित हुँदै रूख काट्नै छोडेर घर गए।
बेलुका खाना खाएर सुतेपछि राति सपनामा 'म मण्डली माई हु्ँ। म यही सालको रूखमा बसेकी छु। यो सालको रूखलाई काट्न प्रयत्न नगर्नु। गाउँ, सहर, राष्ट्र र त्यहाँका निवासी सबैलाई सङ्कट आइपरेको बेलामा संरक्षण गर्नेछु। मेरा पूजाविधि निम्न प्रकारको छ। जस्तैः पूजा गर्नका लागि १२ वर्षभित्रको कुमार केटो हुनुपर्छ। बाख्राका पाठीहरू मेरा निम्ति भोग लगाउनुपर्छ। लावा, चन्दन, अक्षता, फूल, नैवेद्य, फलफूल आदिद्वारा मेरो पूजाआजा गर्नुपर्छ। महिलालाई यहाँ आउन र मेरो प्रसाद खान नदिनु। पूजा गरेपछि प्रसाद घरमा लैजान हुँदैन। भोग दिएको पाठी टाउको विनाको त्यतै कुनै ठाउँमा भोज गर्नुपर्छ। मेरो पूजा हरेक वर्षको चण्डीपूणिर्माको दिन निम पूजा गर्नु' भनेर सपनामा दिएको भनाइ प्रचलित छ।
वर्ष दिनमा एक दिन मात्र निम पूजा गर्दा ज्यादै घुइँचो हुने भएकाले पूजारी मगरको परिवार भेला भएर महिना दिनभरिमा आउने एउटा औँसी र दुइटा एकादशीमा मण्डलीमाईको पूजा नलाग्ने भएकाले ती तीन दिन बाहेक एक महिनामा आउने चार वा पाँच मंगलबार बाख्राका पाठीहरूको बलि दिने र चैत महिनाको २२ गतेभन्दा पहिले समक्ष पूजा गर्ने निष्कर्ष छलफलबाट निकालियो। निर्णयानुसार हालसम्म चलिआएको पूजाको चलन पनि यही हो। काले पूजारी मगरको परिवार भेला भएर महिना दिनभरिमा आउने एउटा औँसी र दुइटा एकादशीमा मण्डलीमाईको पूजा नलाग्ने भएकाले ती तीन दिन बाहेक एक महिनामा आउने चार वा पाँच मंगलबार बाख्राका पाठीहरूको बलि दिने र चैत महिनाको २२ गतेभन्दा पहिले समक्ष पूजा गर्ने निष्कर्ष छलफलबाट निकालियो। निर्णयानुसार हालसम्म चलिआएको पूजाको चलन पनि यही हो।
जनकप्रसाद हुमागाईं
जनकप्रसाद हुमागाईं (वि.सं. १९९४ - वि.सं. २०६३) नेपाली साहित्यकार हुन्।
जीवनी
जनकप्रसादको जन्म वि.सं. १९९४ साल असोजमा काभ्रेपलान्चोकको बल्थलीमा भएको हो। उनले सरकारी-सेवामा लामो समय बिताए।
कृतिहरू
कविता, कथा आदिका लेखक हुमागाईंका मौलिक कृतिहरूः
निधन
उनको वि.सं. २०६३ साल माघ २८ गते घाँटीको क्यान्सरबाट निधन भयो।
जेलिना भेगा
थिया मेगन ट्रिनिडाड (जन्म: २७ डिसेम्बर १९९०) एक अमेरिकी व्यवसायिक कुस्ती खेलाडी, कुस्ती प्रबन्धक तथा अभिनेत्री हुन् जो हाल डब्ल्युडब्ल्युईको मुख्य कार्यक्षेत्र रमा जेलिना भेगाको नामले कुस्ती खेल्दै आएकी छिन्। उनले कुस्ती कार्यकाल टोटल नन् स्टप एक्सनबाट (टिएनए) सुरु गरेकी थिइन् जहाँ उनको रिङ नाम रोसिता रहेको थियो भने उनले त्यस पदोन्नति लगायत अन्य पदोन्नतिहरूमा आफ्नै वास्तविक नामले कुस्ती खेल्ने गरेकी थिइन्। टिएनए रेस्लिङमा उनले एकपटक नकआउट्स ट्याग टिम उपाधि जित्न सफल भएकी थिइन्।
सुरुवाती कार्यकाल
१७ वर्षको उमेरदेखि ट्रिनिडाडले टिजे पर्किन र अजरिएसँग कुस्तीमा प्रशिक्षण लिन सुरु गरेकी थिइन्। सन् २०१० फेब्रुअरी २० का दिन उनले रिङ नाम डेभिना फ्लाईको नामबाट राष्ट्रिय कुस्ती सुपरस्टार नामक एक कुस्ती पदोन्नतिमा पर्दापण गरेकी थिइन् जुन अमेरिकाको न्यु जर्सी स्थित कुस्तीको एक पदोन्नति थियो जहाँ उनी उक्त पदोन्नतिका लागि पहिलो खेलमा ब्रिट्नी स्याभेज विरुद्धको खेलमा पराजित भएकी थिइन्। अगष्ट २१ का दिन आयोजित एनडब्ल्यूएसको एक श्रृङ्खलामा उनी निया विरुद्धको खेलमा पराजित भएकी थिइन्। अक्टोबर १ का दिन आयोजित एनडब्ल्यूएसको एक श्रृङ्खलामा उनले स्नुकि फ्लाईको नामक कुस्ती खेल्न सुरु गरेकी थिइन् जहाँ उनी, जुदास योङ र माऊक डेनिसको टोली ब्रिट्नी स्याभेज र टिम सुप्रिमसँगको खेलमा पराजित भएका थिए। सन् २०१० फेब्रुअरी २० का दिन उनले विमेन सुपरस्टार अनसेन्सोर्ड नामक एक कुस्ती पदोन्नतिमा पनि पर्दापण गरेकी थिइन् जहाँ उनको रिङ नाम डेभिना फ्लाई राखिएको थियो तर उक्त खेलमा उनी ब्रिट्नी स्याभेजसँग पराजित भएकी थिइन्। सन् २०१० जुन २६ का दिन डेभिना फ्लाई र नियाको (द फ्लाई गर्ल्सको नामबाट परिचि) टोलीले डब्ल्यूएसयु ट्याग टिम उपाधिका लागि सेन्डी रोगर र जेन विरुद्ध खेल खेलेका थिए तर उनीहरू ट्याग टिम उपाधि जित्न असमर्थ बनेका थिए। सन् २०१० सेप्टेम्बर ११ का दिन उनले केन्डी कार्टराइटलाई एकल खेलमा पराजित गर्न सफल भएकी थिइन्।
टोटल नन् स्टप एक्सन रेस्लिङ (सन् २०११–२०१३)
सन् २०११ मा टोमी ड्रिमरले ट्रिनिडाडलाई टोटल नन् स्टप एक्सन रेस्लिङमा भित्र्याएका थिए भने सन् २०११ जनवरी ११ का दिन उनी एञ्जलिना लभसँगको खेलमा पराजित भएकी थिइन्। जनवरी २७ का दिन उनले सोही पदोन्नतिसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेको कुरा खुलासा गरिएको थियो। फेब्रुअरी १० का दिन देखि उनी आफ्नो रिङ नमम रोसिटाबाट परिचित हुन सुरु गरेकी थिइन्। त्यसपछिको अर्को हप्ता रोसिटा र सरिटाले एञ्जलिना लभ र भेलभेट स्काईको टोलीलाई पराजित गर्न सफल भएका थिए जसकारण उनीहरू टिएनए नकआउट्स ट्याग टिम उपाधिका लागि पहिलो दावेदार बन्न सफल भएका थिए। मार्च १३ का दिन आयोजित भिक्ट्रि रोड नामक एक वार्षिक कुस्ती कार्यक्रममा सरिटा र रोसिटाले टिएनए ट्याग टिम विजेता लभ र विन्टरलाई पराजित गर्दै पहिलो टिएनए ट्याग टिम उपाधि जित्न सफल भएकी थिइन्। महिला ट्याग टिम विजेता बनिसकेपछिको अर्को हप्ता उनीहरूले हर्नान्डेजसँगको सहकार्यमा कुस्ती खेल्न सुरु गरेका थिए जसको नाम मेक्सिकन अमेरिका राखिएको थियो। रोसिटा, सरिटा र हर्नान्डेजको टोली पछि लभ, विन्टर र म्याट मोर्गेनसँगको खेलमा पराजित भएका थिए। त्यसको एक हप्ता पछि रोसिटा र सरिटाले उनीहरूको महिला उपाधि सफलतापूर्वक द ब्युटिफुल पिपुल (एञ्जलिना लभ र भेलभेट स्काई) विरुद्धमा कायम राख्न सफल भएका थिए भने पछि उनीहरूले म्याडिसन रेन र टेरालाई पनि पराजित गर्न सफल भएका थिए। जुन १६ का दिन आयोजित इम्प्याक्ट रेस्लिङको एक श्रृङ्खलामा उनीहरूले टिएनए ट्याग टिम उपाधि सफलतापूर्वक भेलभेट स्काई र मिस टेसमाकरलाई पराजित गर्न सफल भएका थिए। रोसिटा र सोरिटाले जुलाई २१ का दिन आयोजित इम्प्याक्टको एक श्रृङ्खलामा उनीहरूको ट्याग टिम उपाधि टेसमाकर र टेरा विरुद्धको खेलमा गुमाएका थिए। रोसिटा र सोरिटाले गुमाएको ट्याग टिम उपाधिका लागि अगष्ट ७ का दिन आयोजित हार्डकोर जष्टिसमा पुनः खेल खेलका थिए जहाँ उनीहरू टेसमाकर र टारा विरुद्धको खेलम पराजित भएका थिए। सन् २०१२ मार्च २२ का दिन आयोजित इम्प्याक्टको एक श्रृङ्खलामा रोसिटा र सोरिटा टिएनए ट्याग टिम उपाधिका लागि पुनः खेल खेलेका थिए तर महिला ट्याग टिम उपाधि जित्न भने असमर्थ बनेका थिए।
अप्रिल १९ का दिन आयोजित एम्प्याक्ट रेस्लिङको एक श्रृङ्खलामा सरिटाले म्याडिसन रेइन र गेल किमसँगको सहकार्यमा ब्रुक टेसमाकर, टेरा, भेलभेट स्काई र मिकी जेम्ससँग एक खेल खेलेकी थिइन् जहाँ उनको टोली पराजित भएको थियो। रोसिटा र सोरिटाले अप्रिल १५ का दिन आयोजित लकडाउन नामक एक कार्यक्रममा महिला ट्याग टिम उपाधिका लागि खेल खेलेका थिए तर उनीहरू तात्कालिक महिला ट्याग टिम विजेता एरिक योङ र ओडिबीसँग पराजित भएका थिए।  सन् २०१३ मा रोसिटाको टिएनएसँगको सम्झौता पत्रको समाप्त भएको थियो जसकारण उनी त्यसपछि अन्य कुस्ती पदोन्नतिहरूमा देखा पर्न सुरु गरेकी थिइन्।
एनएक्सटी (सन् २०१७–२०१८)
सन् २०१३ मार्च ४ का दिन ट्रिनिडाडले डब्ल्युडब्ल्युईसँग प्रशिक्षण लिन सुरु गरेकी थिइन् भने उनी त्यसपछि डब्ल्युडब्ल्युईका विकासशील क्षेत्रहरूमा देखा पर्न पनि सुरु गरेकी थिइन्। सन् २०१६ अक्टोबर २६ का दिन आयोजित एनएक्सटीको एक श्रृङ्खलामा उनको सामना तात्कालिक एनएक्सटी महिला विजेता अस्कासँग महिला उपाधिका लागि भएको जहाँ उनी पराजित भएकी थिइन्। सन् २०१७ जुनमा ट्रिनिडाडले डब्ल्युडब्ल्युईसँगको आवद्ध पत्रमा हस्ताक्षर गरेकी थिइन् भने उनले त्यसपछि डब्ल्युडब्ल्युईको विकासशील क्षेत्र एनएक्सटीमा आफ्नो कार्यकाललाई अगाडि बढाएकी थिइन्। जुन ९ का दिन आयोजित एनएक्सटीको श्रृङ्खलादेखि उनले उक्त पदोन्नतिका लागि खेलहरू खेल्न सुरु गरेकी थिइन्। जुलाई १९ का दिन आयोजित एनएक्सटीको श्रृङ्खलादेखि उनले अन्द्रादे सियन आल्मसको कुस्ती प्रबन्धकको रूपमा काम गर्न सुरु गरेकी थिइन् भने त्यसपछि उनले आफ्नो रिङ नाम जेलिना भेगामा परिवर्तन गरेकी थिइन्। नोभेम्बर १८ का दिन आयोजित एनएक्सटीक‍ एक वार्षिक कार्यक्रम टेकओभर: वारगेम्समा आल्मसको सामना ड्रु म्याकिन्टायरसँग एनएक्सटी उपाधिका लागि भएको थियो जहाँ भेगाले आल्मसलाई सहयोग गरेकी थिइन् जसकारण आल्मसले एनएक्सटी उपाधि जित्न सफल भएका थिए। सन् २०१८ जनवरी २७ का दिन आयोजित एनएक्सटी टेकओभर: फिलाडेल्फियामा जोनी गर्ग्यानोको आल्मससँग एनएक्सटी उपाधिका लागि खेल जारी गरिएको थियो भने उक्त खेलमा पनि भेगाले अवरोध पुर्‍याएका कारण गर्ग्यानोकी प्रेमीमा क्यान्डीस लि रेईले भेगालाई आक्रमण गरेकी थिइन् तर उक्त खेलमा आल्मस विजेता बन्दै एनएक्सटी उपाधि कायम राख्न सफल भएका थिए। सन् २०१८ जनवरी २८ का दिन डब्ल्युडब्ल्युई द्वारा आयोजित रोयल रम्बल नामक एक वार्षिक कार्यक्रममा भेगाले मुख्य कार्यक्षेत्रमा पहिलो उपस्थिति जनाएकी थिइन् जुन खेलमा उनी ७औँ सङ्ख्यामा रिङ प्रवेश गरेकी थिइन्। सन् २०१८ फेब्रुअरी ३ का दिन आयोजित एनएक्सटीको एक श्रृङ्खलामा भेगाले उक्त पदोन्नतिका लागि पहिलो आधिकारिक खेल खेलेकी थिइन् जहाँ उनी र अन्द्रादेको टोली जोनी गर्ग्यानो र क्यान्डीस लि रेईसँगको खेलमा पराजित भएका थिए। अप्रिल १८ का दिन आयोजित एनएक्सटीको एक श्रृङ्खलामा भेगाले लि रेईलाई एकल खेलमा पराजित गर्न सफल भएकी थिइन् जुन उनको उक्त पदोन्नतिका लागि अन्तिम खेल बनेको थियो।
मुख्य कार्यक्षेत्र (सन् २०१८–हाल)
अप्रिल २७ का दिन डब्ल्युडब्ल्युई द्वारा आयोजित सुपरस्टार सेक अफ अन्तर्गत भेगा र अन्द्रादे दुवै स्म्याकडाउनमा सरुवा भएका थिए। भेगाले उक्त पदोन्नति अन्तर्गत पहिलो उपस्थिति मे १५ का दिन आयोजित स्म्याकडाउनको एक श्रृङ्खलामा अन्द्रादेको साथमा जनाएकी थिइन् भने त्यसको केही हप्तासम्म अन्द्रादेले स्थानीय कुस्ती खेलाडी रहरूलाई एकल खेलमा पराजित गरेका थिए। जुलाई ३१ का दिन आयोजित स्म्याकडाउनको एक श्रृङ्खलामा भेगाले उक्त पदोन्नतिका लागि पहिलो खेल खेलेकी थिइन् जहाँ उनले लानालाई एकल खेलमा पराजित गर्न सफल भएकी थिइन्। सन् २०१८ अगष्ट १९ का दिन आयोजित समरस्ल्याम नामक एक वार्षिक कुस्ती कार्यक्रममा भेगा र अन्द्रादेले एक मिश्रति ट्याग टिम खेलमा लाना र रुसेभलाई पराजित गर्न सफल भएका थिए। अक्टोबर २८, २०१८ का दिन आयोजित इभोलुसन नामक एक कुस्ती कार्यक्रममा भेगाले महिला ब्याटल रोयमा भाग लिएकी थिइन् तर उक्त खेल नाया ज्याक्सले जितेकी थिइन्। सन् २०१९ जनवरी १५ का दिन देखि अन्द्रादे सियान आल्मसले आफ्नो रिङ नाम छोट्टाएर अन्द्रादे बनाएका थिए। सन् २०१९ अप्रिल ७ का दिन डब्ल्युडब्ल्युई द्वारा आयोजित रेसलमेनिया ३५ मा उनले महिला ब्याटल रोयलमा भाग लिएकी थिइन्।
ब्रिया बेन्नेट
ब्रिया बेन्नेट (जन्म ७ फेब्रुअरी १९८७) अमेरिकन अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
दिगम
दिगम नेपालको लुम्बिनी अञ्चलको गुल्मी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १०४८ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दिगमको जनसङ्ख्या ४८१२ छ। यस मध्य पुरुष ४४%, र महिला ५६% छन्।
दया
यो शब्द नेपालीमा धेरै प्रयोग हुन्छ, यदि तपाई यसको सटीक अर्थ जान्नुहुन्छ भने त्यो पृष्ठको संपादन गर्न संकोच नगर्नुहोला
उदाहरण
दयाको अर्थ करुणा हो।
निक्की स्टर्लिङ
निक्की स्टर्लिङ वा निक्की नर्म्यान (जन्म १७ जनवरी१९६८ ) एक बेलायती पूर्व अश्लील चलचित्र अभिनेत्री हुन ।
अणु
एक अणु, रासायनिक बन्धनद्वारा आयोजित दुई वा बढी परमाणुहरूको विद्युत तटस्थ समूह हो।   अणुहरू विद्युतीय चार्जको अभावमा आयनहरू भन्दा भिन्न छन् । यद्यपि क्वान्टम फिजिक्स, जैविक रसायनशास्त्र, र जैव रसायनशास्त्रमा अणु भन्ने शब्द प्रायः कम कडाइका साथ प्रयोग गरिन्छ, यि विषयहरूमा पोलियटोमिक आयनहरू लाई नि अणु भन्‍ने चलन छ।
लुआङ प्रबाङको सहर
लुआङ प्रबाङको सहर लाओसको विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन १९९५ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
दोलखा नेवार भाषा
दोलखा नेवार वा दोलखाली नेवार भाषा नेवारीको एक भिन्न बोली हो जुन नेपालको काठमाण्डौ उपत्यकाको पूर्वमा रहेको दोलखा जिल्लामा नेवार मानिसहरूद्वारा बोलिने गरिन्छ। काठमाण्डाैको नेवारीलाइ नै अधिकांशले मुख्य नेवारी मान्ने गरेको भएतापिन दोलखे नेवारी बक्ताहरू भने दोलखाली नेवार भाषालाइ नै वास्तविक नेवारी भएको दावा गर्दछन । दोलखा नेवारका केही वक्ताहरू शिक्षा वा कामका लागि काठमाडौंमा भेटिन्छन्।
गोन्डी भाषा
गोन्डी एक द्रविड भाषा हो, जुन लगभग तीस लाख गोन्डी मानिसहरूले बोल्छन्, मुख्यतया भारतीय राज्यहरू मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र, छत्तीसगढ, आन्ध्र प्रदेश, तेलङ्गाना र छिमेकी राज्यहरूमा साना अल्पसङ्ख्यकहरू। यद्यपि यो गोन्ड जातिको भाषा हो, यो अत्यधिक लोपोन्मुख छ, गोन्डहरूको पाँचौं भागले मात्र भाषा बोल्छन्। गोन्डीसँग समृद्ध लोक साहित्य छ, जसका उदाहरणहरू विवाह गीत र कथाहरू हुन्।
दोलखा नेवार भाषा
भौगोलिक क्षेत्र
दोलखा नेवार दोलखा जिल्लाको दोलखा सहर, सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको टौथली, काभ्रे जिल्लाको लिस्टी र डुतीमा बोलिन्छ।
गोन्डी भाषा
नामकरण
गोन्ड नामको उत्पत्ति, बाहिरीहरू द्वारा प्रयोग गरिएको, अझै पनि अनिश्चित छ। कोही-कोहीले यो शब्द द्रविड कोण्डबाट आएको विश्वास गर्छन्, जसको अर्थ पहाड हो, ओडिशाको खोन्ड्स जस्तै।
इतिहास
सन् २०११ को जनगणनामा लगभग १.३ करोड मानिसहरूले आफूलाई गोन्डको रूपमा फिर्ता गरे तापनि, केवल २.९८ मिलियनले मात्र आफूलाई गोन्डीको वक्ताको रूपमा दर्ता गरे। तथापि, वास्तविक सङ्ख्या धेरै गुणा बढी हुने अनुमान गरिएको छ, कतिपयले यो सङ्ख्या २ करोडसम्म पनि राखेका छन्, किनभने धेरै गोन्डी भाषीहरू दुर्गम, नक्सल प्रभावित क्षेत्रहरूमा जनगणनाको पहुँचमा नपुगेका छन्।
शिक्षा र रोजगारीमा प्रयोग भएका कारण यो भाषा हिन्दी, छत्तीसगढी, मराठी र ओडिया जस्ता प्रमुख भाषाहरूबाट गम्भीर तनावमा छ। आफ्नो अवस्था सुधार्नको लागि, गोन्ड परिवारहरूले अधिक प्रतिष्ठित प्रभावशाली भाषा अपनाए र तिनीहरूका छोराछोरीहरू त्यही भाषामा एकभाषी हुन्छन्। सन् १९७० को दसकमा पहिले नै, व्यापक समाजसँग बढ्दो सम्पर्क भएका ठाउँहरूमा गोन्डी युवाहरूले भाषालाई पुरानो समयको अवशेषको रूपमा देखेर बोल्न बन्द गरिसकेका थिए।
नेपाली (स्पष्टता)
नेपाली बहुवैकल्पिक शब्द हो जसको विवरण निम्न रहेको छ:
त्रिपुरा
उल्लेख
त्रिपुराको उल्लेख महाभारत, पुराणहरू तथा अशोकको शिलालेखहरूमा भेटिन्छ। स्वतन्त्रतापछि भारतीय गणराज्यमा विलय पूर्व यो एक राजशाही थियो। उदयपुर यसको राजधानी थियो जसलाई अठारौँ शताव्दीमा पुरानो अगरतलामा ल्याइयो र उन्नाइसौँ शताव्दीमा नयां अगरतलामा। राजा वीर चन्द्र माणिक्य महादुर देववर्माले आफ्नो राज्यको शासन ब्रिटिश भारतको इशारामा चलाए। गणमुक्ति परिषदद्वारा चलाईएको आन्दोलनले यो सन् १९४९मा भारतीय गणराज्यमा शामिल भयो।
छापामारको छोरो
छापामारको छोरो नेपाली साहित्यकार महेशविक्रम शाहद्वारा लेखिएको कथा हो । विसं २०६३को मदन पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल छापामारको छोरो (कथासङ्ग्रह)मा सङ्ग्रहित यो कथा नेपालमा सशस्त्र द्वन्द्वको समयमा रहेको सामाजिक परिवेशलाई चित्रण गर्दै लेखिएको छ ।
स्रोत
श्रेणी :मदन पुरस्कार प्राप्त कृतिहरू
उत्तर आधुनिकतावाद
उत्तरआधुनिकतावाद आधुनिकताको सबैभन्दा नवीनत्तम उपागम जनाउने शव्द हो।
उत्तरआधुनिकतावादको परिचय र विकास
सन् १९३४मा फेडरिको डि ओनिसले सर्वप्रथम postmodernismo शब्दको प्रयोग गरेका छन्। त्यसपछि आर्नोल्ड टोयन्बीले A Study of Historyको पाँचौँ भाग (१९३९)मा postmodernism शब्दको प्रयोग दुई विश्वयुद्धका बीचको समय (१९१८–१९३९) जनाउनाका लागि गरेका छन्। यसरी उत्तरआधुनिक÷उत्तरआधुनिकता÷उत्तरआधुनिकतावाद शब्दको प्रयोग अगिबाटै भएको पाइए तापनि यसको खास विकास दोस्रो विश्वयुद्धपछिका दशकहरूमा भएको हो। उत्तरआधुनिकतावादको थालनी कसैले सन् १९४५ देखि, कसैले सन् १९६० देखि, कसैले सन् १९६८ देखि, कसैले सन् १९७० देखि र कसैले सन् १९८० देखिमाने तापनि यसको उठान मोटामोटी सन् १९६० पछिको समयमा भएको मानिन्छ।
दृष्टिकोण्
उत्तरआधुनिकताको विकारबारे निम्नलिखित तीन प्रमुख दृष्टिकोणहरू रहेका छन् :
दोस्रो विश्वयुद्धपछि उत्तरआधुनिकता
उत्तरआधुनिकवादका मान्यता/विशेषता
आलोचना/विवेचना
उत्तरआधुनिकतालाई कसैले सार्थक शब्द र कसैले निरर्थक शब्दमानेका छन्। त्यस्तै कसैले यसलाई उदारवादी आन्दोलन, कसैले रूढिवादी आन्दोलन र कसैकसैले नवरूढिवादी आन्दोलन पनि भनेका छन्। कसैकसैले यसलाई नवअग्रसर (new avant-garde) वाद र केवल आधुनिकतावाद पनि भनेका छन्। आधुनिकता र उत्तरआधुनिकतामा स्पष्ट सीमारेखाकोर्न सम्भव नभएकाले पनि उत्तरआधुनिकता शब्दको प्रयोगमा अस्थिरता देखिएको हो। यसको अर्थ ठाउँ, सभ्यता र संस्कृतिअनुसार भिन्नभिन्न हुन्छ र यसलाई परिभाषित गर्न कठिन छ। उत्तरआधुनिकतावादको थालनी कलाका क्षेत्रबाट भएकोमानिन्छ। यसको प्रथम र प्रारम्भिक प्रयोग आधुनिकतावादी कलाबाट विच्छेदका रूपमा भएको छ। कलाक्षेत्रबाट यसको प्रसार सामाजिक–सांस्कृतिक सिद्धान्तका क्षेत्रमा हुन गएको देखिन्छ।
फैलावट
उत्तरआधुनिकतावादले अत्यन्त ठूलो क्षेत्र ओगटेको छ। उत्तरआधुनिकतावादको ठूलो छाताभित्र साहित्य सिद्धान्त तथा समालोचनाका विनिर्माणवाद, नारीवाद, नवइतिहासवाद, नवव्यावहारिकतावाद, नवमाक्र्सवाद आदि पर्छन्।यो साहित्यका अतिरिक्त कला, सङ्गीत, नृत्य, दर्शन,मानवशास्त्र, इतिहास, राजनीतिशास्त्र, मनोविश्लेषण, विज्ञान, स्थापत्य, न्याय आदि ज्ञानविज्ञानका सबैजसो क्षेत्रमा फिंजिएको छ, जस्तै—
कला--रेसनबर्ग, वारहोल, जोजेफ बाइज
वास्तुकला--- जेन्क्स, एन्तुरी, बोलिन
सङ्गीत-- जनकेज, लरी एन्डर्सन, स्टक हाउजेन
नृत्य--मेरिडिथ मोङ्क
दर्शन- जाक डोरिडा, बद्रिलर्ड, फ्राँस्वाँ ल्योटार्ड, रोर्टी
मानवशास्त्र-- क्लिफोर्ड,मार्कुस
इतिहास- मिसेल फुको
राजनीतिशास्त्र-- ह्याबर्मास
मनोविश्लेषण लकँ, ब्राउन
एसिया
संसारकै सबभन्दा ठुलो महादेशको रूपमा प्रसिद्ध एसिया महादेश पृथ्वीको उत्तरी तथा पूर्वी गोलार्धमा अवस्थित छ। यो पश्चिममा युरोपसँग जोडिएको छ। एसिया र युरोपलाई संयुक्त रूपमा युरेशिया भनिन्छ।
एसियालाई भूमध्य सागर, कालो सागर, आर्कटिक महासागर, प्रशान्त महासागर र हिन्द महासागरले घेरेका छन् र युरोपसँग ककेसस पर्वत र उराल पर्वतले छुट्याएका छन्।
मुख्य लेख
एसियाई महाद्वीप भूमध्य सागर, अंध सागर, आर्कटिक महासागर, प्रशान्त महासागर, र हिन्द महासागरले घेरिएको छ। काकेशस पर्वत र यूराल पर्वत प्राकृतिक रूपबाट एसियालाई यूरोपबाट अलग गर्छ।
केही सबै भन्दा प्राचीन मानव सभ्यताहरूको जन्म यही महाद्वीपमा भयेको थियो जस्तै सुमेर, सिंधु घाटी सभ्यता, चीनको सभ्यता इत्यादि। चीन र भारत विश्वकै दुई सर्वाधिक जनसङ्ख्या भएका देश हुन।
एउटा लामो पश्चिममा स्थित भूसीमा यूरोपलाई एसियाबाट पृथक गर्दछ। तह सीमा उत्तर-दक्षिण दिशामा तल तिर रूसमा यूराल पर्वतसम्म जान्छ, यूराल नदीको किनारा-किनारा क्यास्पियन सागरसम्म, र फेरी काकेशस पर्वतसम्म हुदै अंध सागरसम्म। रूसको लगभग तीन चौथाई भू भाग एसियामा छ, र शेष यूरोपमा। चार अन्य एसियाई देशहरूको केही भूभाग पनि यूरोपको सीमामा आउछन।
एसिया विश्वकै सबै भन्दा ठूलो महाद्वीप हो। विश्वको कुल भूभागको लगभग ३/१०औँ भाग अथवा ३०% एसियामा छ, र यस महाद्वीपको जनसङ्ख्या अन्य सबै महाद्वीपहरूको संयुक्त जनसङ्ख्या भन्दा धेरै छ, लगभग ३/५औँ भाग अथवा ६०%। उत्तरमा बरफले भरिएको आर्कटिक देखि दक्षिणमा ऊष्ण भूमध्य रेखासम्म यो महाद्वीप लगभग १०,००० किमी क्षेत्रमा फैलिएको छ र केही विशाल खाली मरुभूमि, विश्वको सबै भन्दा अग्ला पर्वतहरू र केही सबै भन्दा लामो नदिहरूलाई पनि समेटेको छ।
तोप बाज
तोप बाज (Falco cherrug) नेपालमा पाइने एक प्रकारको बाजको प्रजातिको चरा हो । युरोप देखि एसिया हुँदै मंचुरियासम्म पाइने यो प्रजाति हिउँदमा एसियाका भूभाग तथा अरबी उपमहाद्वीपसम्म बसाई सराई गर्ने गर्छ।
विबरण
तोप बाज लामा पखेटाहरू र पुच्चार भएको ठूलो आकारको बाज हो। यसको तह उडानमा पङ्खचाल सुस्त हुन्छ जुन उडानकार्य शाही बाजको भन्दा कम फूर्तिलो हुन्छ। यो चार विश्राम अवस्थामा हुँदा पुच्छर प्रष्ट देखिने गरी बन्द पखेटाहरु भन्दा धेरै तल आएको हुन्छ। फिक्का तालु, कम स्पष्ट जुगारेखी र तल्लो भाग कम घना चिन्ह भएको हुन्छ। तोप बाज सामान्यतया ४५ देखि ५७ सेन्टिमिटर (१८ देखि २२ इन्च) लम्बाई भएको तथा पङ्ख फैलाउँदा ९७ देखि १२६ सेन्टिमिटर (३८ देखि ५० इन्च) हुन्छ भाले तोप बाज तौल ७३० देखि ९९० ग्राम (२६ देखि ३५ औँस) तथा पोथीको तौल ९७० देखि १,३०० ग्राम (३४ देखि ४६ औँस) हुन्छ।
वितरण तथा वासस्थान
यो प्रजाति युरोप देखि एसिया हुँदै मंचुरियासम्म पाइन्छ। यो प्रजाति हिउँदमा नेपाल, उत्तरी पाकिस्तान, दक्षिणी चिन, इथियोपिया तथा अरबी उपमहाद्वीपसम्म बसाई सराई गर्ने गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा यो प्रजाति १५२५ मिटर देखि ३७९५ मिटरको उचाइमा पाइने गर्छ। यो चरा डाँडा र पहाडहरूका अर्धमरूभूमि र सुख्खा बुट्यानहरू भएको खुल्ला क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गर्छ।
तमिलनाडु
तमिलनाडु (तमिल:, तमिलनाटु) भारतको एउटा दक्षिणी राज्य हो । तमिलनाडुको राजधानी चेन्नई हो । तमिल नाडुका अन्य महत्त्वपूर्ण नगर मदुरै, त्रिचि, कोयम्बतूर, सलेम, तिरूनेलवेली छन् । यसका छिमेकी राज्य आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक र केरल हुन्। तमिल नाडुमा बोलिने प्रमुख भाषा तमिल हो । तमिलनाडुको वर्तमान मुख्यमन्त्री जयललिता र राज्यपाल सुरजीत सिंह बरनाला हुन् ।
नामाकरण
ब्रिटिश शाशनकालमा यो प्रान्त मद्रास प्रेसिडेन्सीको भाग थियो । स्वतन्त्रताका पछि मद्रास प्रेसिडेन्सीलाई विभिन्न भागहरूमा बाँट दिइएको, जसको परिणति मद्रास तथा अन्य राज्यहरूमा भएको हो । १९६८ मा मद्रास प्रान्तको नाम बदलामार तमिल नाडु गरिएको ।
तमिलनाडु शब्द तमिल भाषाका तमिल तथा नाडु (நாடு) अथवा देश वा वासस्थान,देखि मिलेर बनाएको छ जसको अर्थ तमिलहरूको घर वा तमिलहरूको देश हुन्छ।
इतिहास
तमिलनाडुको इतिहास धेरै प्राचीन छ। यो ती केही क्षेत्रहरू मध्येको एउटा छ जो प्रागैतिहासिक कालदेखि अबसम्म लगातार रहेको छ। अत्यारम्भदेखि यो तीन प्रसिद्ध राजवंशहरूको गर्मभूमि रहेको छ- चेर, चोल तथा पांड्य। तमिल नाडुका प्राचीन संगम साहित्यमा, यहाँका तत्कालीन राजाहरू, राजकुमारहरू तथा तिनको प्रशंसक कविहरूको बारम्बार विवरण मिल्दछ। विद्वान तथा विशेषज्ञ यस्तो मान्दछन् कि, यो संगम साहित्य यस ोत्तर (इसा-पश्चात)को आरम्भिक केही सताव्दीहरूको छ। आरम्भिक चोल, पहिलो शताव्दीदेखि लिएर चौथो शताव्दीसम्म सत्ताका मुख्य अधिपति रहोस्। यिनमा सर्वप्रमुख नाम करिकाल चोल (तमिल - கரிகால சோல (तमिल हिज्जेको शुद्धता अपूर्ण हुन सक्छ )) छ, जसले आफ्नो साम्राज्यलाई कांचीपुरम्सम्म पुगाईा। चोलाहरूले वर्तमान तञ्जावुर तथा तिरुचिरापल्लीसम्म आफ्नो साम्राज्य विस्तृत गरे तथा सैन्य गर्महरूमा महारत प्राप्त गरे।आफ्नो यौवन कालमा चोलाहरूले दक्षिणमा श्रीलङ्का तथा उत्तरमा धेरै सौ कि.मी.सम्म आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गरे। तेस्रो शताव्दीसम्म कालभ्रहरूका आक्रमणदेखि चोलाहरूको पतन आरम्भ भयो। कालभ्रहरूलाई छठी शताव्दीसम्म उत्तरमा पल्लवों तथा दक्षिणमा पांड्यहरू ले हराएर बाहिर गरिदिए।
मन्दिर निर्माण
५८० ई०का आसनजिकपांड्य शाशक, जो मन्दिर निर्माणमा निपुण निकले, सत्ताका प्रमुख भए र अगले १५० वर्षहरूसम्म राज सम्भाले। कांचीपुरम् तिनको प्रमुख केन्द्र थियो। द्रविड स्थापत्य यस समय आफ्नो चरममा थियो।
९औं शताव्दीमा चोलाहरूको पुनरोदय भयो। राजाराजा चोल तथा त्यसको पुत्र राजहरूद्र चोलका नेतृत्वमा चोल एसियाका प्रमुख साम्राज्यहरूमा गिना जाने लागेको। तिनको साम्राज्य बङ्गालसम्म फैल्यो। राजहरूद्र चोलको नौसेनाले बर्मा (म्यानमार ), अंडमान र निकोबार द्वीप समूह, सुमात्रा, जावा, मलय तथा लक्षद्वीप तकमा अधिपत्य जमाए। चोलाहरूले पनि भुवन (मन्दिर) निर्माणमा प्रवीणता हासिल गरे।तन्जावुरको वृहदेश्वर मन्दिर यसको सुंदरतम उदाहरण छ। १४ औँ शताव्दीका आरम्भमा पांड्य फेरि प्रभुत्वमा आए,मा अधिक दिनहरूसम्म टिक्न सकेनन्। तिनलाई उत्तरका मुस्लिम खिलजी शाशकहरूले हराई दिए। मदुरईलाई लूटे।
दिगम्बरपुर
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०११को जनगणना अनुसार दिगम्बरपुरको जनसङ्ख्या ९३९५ छ। यस मध्य पुरुषको जनसङ्ख्या ४,७७४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ४,६२०
माण्डले
माण्डले म्यानमार बर्माको मध्यभागमा पर्ने माण्डले प्रान्तको सदरमुकाम हुनुका साथै म्यानमारको दोस्रो ठूलो सहर हो । यो एतिहासीक सहर हो यो पहिले राजधनी पनि रहेको थियो । हाल माण्डले प्रान्तको पेनीमेनीया नगर नजीकै बर्माको राजधानी रंगुनबाट राजधानी सारी नया सहर नेपीडह बसाली राजधानी सारीएको छ ।
रम्भा गाउँपालिका
रम्भा गाउँपालिका पाल्पा जिल्लामा अवस्थित छ । विसं २०७३ सालमा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले ७४४ स्थानीय तह लागू गर्दा पाल्पामा साविकका हुँगी, हेक्लाङ गाविसको वडा नम्बर ९, फोक्सिङकोट, पिपलडाँडा, हुमिन र ताँहु गाउँ विकास समितिहरूलाई समेटेर रम्भा गाउँपालिका घोषणा गरिएको हो । रम्भा गाउँपालिकको कूल जनसङ्ख्या २०,१९० रहेको छ ।
भौगोलिक अवस्थिति
रम्भा गाउँपालिकाको क्षेत्रफल ९४.१२ वर्गकिलोमिटर रहेको छ । यो गाउँपालिका ५ वडामा विभाजन गरिएको छ । यसको सीमाना पूर्वमा पूर्वखोला गाउँपालिका र रामपुर नगरपालिका, पश्चिममा बगनासकाली गाउँपालिका, उत्तरमा स्याङ्जा जिल्ला तथा दक्षिणमा पूर्वखोला र माथागढी गाउँपालिका रहेका छन् ।
मगर भाषा
नेपाली मगर भाषा नेपालमा बोलिने एक प्रमुख भाषा हो। यो भाषा खासगरी मगर जातिको बसोबास भएको क्षेत्रमा बोलिने भएता पनि देशका सबै भेकमा बस्ने मगरहरूले बोल्ने गर्दछन्। अचेल नेपाली मगर भाषा बिस्तारै माध्यम भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गएको छ। यो नेपालमा बोलिने नेपाली मगर भाषा हो। हालका दिनहरूमा नेपाली मगर भाषाले सञ्चार क्षेत्रमा पनि राम्रै स्थान पाएको छ। यसरी नेपाली मगर भाषा सबै जातिहरूको सर्ब स्वीकार्य भाषाको रूपमा विकसित हुंदै गैरहेको छ। त्यसो त नेपाली मगर भाषा पनि खस नेपाली भाषाजस्तै नेपाली भाषा हो। हालै कर्णाली प्रदेशमा नेपाली मगर (ढुट) भाषालाई प्रचलनमा ल्याएको छ। राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार नेपाली मगर (ढुट, खाम, काईके र पोईके) भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरूको सूचीमा आठौं स्थानमा पर्दछ। जनगणना २०६८ को प्रतिवेदनमा नेपाली मगर भाषा बोल्नेहरूको जनसङ्ख्या ७,८८,५३० जना थिए जुन जनसङ्ख्याको २.९ प्रतिशत थियो।
मगरजातिको भाषाहरूमा पाल्पादेखि पूर्वी भेकका मगरहरूले मगर ढुट (भाषा) बोल्ने गर्छन् भने पाल्पा जिल्लादेखि पश्चिम भेगका रुकुम, रोल्पालगायत अथार मगरात क्षेत्रका मगरले खाम-पाङ बोल्ने गर्छन् र डोल्पाको सहरतारा, टुपतारा र ताराकोट गाउँका मगरले मगर काईके बोल्ने गर्छन्। कतिपय ठाउँका मगरहरूले भने ३ वटै मगर भाषा बोल्दैनन्। आफ्नो भाषा नबोल्नुको कारण भने नेपाल एकिकरणको समयपछि मगरात राज्यहरू माथिको आक्रमणपछि मगर भाषा बोलेमा दण्ड जरिवाना हुने डरले त्यो क्षेत्रको मगरहरूले भाषा बोल्न छाडेको कुरा उल्लेख छ। तर त्यस भेकका प्रायः नामहरू मगर भाषामै रहेको छ जस्तै म्याग्दी-सोलुको मीराङडी यसका ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्। स्मरणरहोस्, म्याग्दी र सोलुका मगरहरूले मगर भाषा बोल्दैनन्। 'म्ह्याक' बिर्सनु र 'डी' भनेको पानी अपभ्रंस भएर म्याग्दी (बिर्सिएको पानी) भएको हुनुपर्छ। र मीराङडीको अर्थ 'मीराङ' भनेको मूल्य र 'डी' भनेको पानी सायद त्यस समयमा त्यस पानी मूल्यवान थियो होला। त्यसैले त्यस बेलाका त्यहाँ बसोबास गर्ने मगरजातिले (म्ह्याक्डी) विर्सिएको पानी र मूल्यवान (मीराङडी) मूल्यवान् पानी भनेर आफ्नो भाषामा नामाकरण गरे।
वर्तमान अवस्था
जनगणना २०५८ को तथ्याङ्क अुनसार नेपालका ९९ भाषा बोल्ने तथ्य स्वीकार गरे पनि 'एथ्नोलग-२००५'ले नेपालमा १२३ वटा भाषा हालसम्म जीवित रहेको तथ्य सार्वजनिक गरेको छ। नेपाल आदिबासी भाषा विज्ञान समाजले भने नेपालमा १४३ भाषा रहेको दाबी गर्दै आएको छ। जसमध्ये ८० वटा भाषा मात्र जीवित अवस्थामा रहेको बताइएको छ। कतिपय भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्। नेपाली मगर भाषाको अवस्था पनि करिब करिब यही अवस्थामा रहेको छ। कुनै पनि भाषा बचाउने भनेको त्यस भाषाको साहित्य नै हो। मगर भाषाको जनसङ्ख्याको तुलनामा साहित्य नगण्य अवस्थामै रहेको छ। विगतको तुलनामा यस भाषा साहित्यको पाठक केही वृद्धि भएको छ तर अझै पनि चेतनाको अभाव यथावत नै छ।
साहित्य
नेपाली मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भ काल बिक्रम सम्बत् २०१२/२०१४ सालतिर मगर समाज सुधार समिति निर्माण भएपछि २०१९ सालताका मगर भाषाका आदिकवि जीतबहादुर सिंजाली मगर र रेखबहादुर थापामगरद्वारा 'मगर भाषाङ ल्ङीङ र टुक्काउ किताब' 'मगर कुराङ पि्रय टुक्का ल्हिङ' प्रकाशित भयो। त्यसपछि २०३९ सालमा केशरजङ्ग बराल मगर (पाल्पा)को 'मगर कुरा कुटजाटम ङाक्के' नामक पुस्तक प्रकाशित भयो र २०३९ सालमै यमबहादुर आलेमगर (तनहूँ)को सम्पादनमा 'सेहेच लामाङ ह्वाईङ' प्रकाशित भयो। मगर भाषा साहित्यमा यही पत्रिकाबाटै बिट मारेको अवस्था रह्यो। मगर जातिले बोल्ने भाषामध्ये ढुट भाषामा मात्रै साहित्यको लेखन कार्य भएको पाइएको छ। अथार मगरात क्षेत्रमा खामपाङ र काइके मगर भाषाको भने यस समयमा लेख्य परम्परासमेत भएको पाइँदैन। यही समय अवधि नै मगर भाषा साहित्यको प्रारम्भकाल हो।
आधुनिक काल
२०३९ सालबाट सुस्ताएको मगर भाषा साहित्यले २०४८ सालपछि पुनः अगाडि बढेको देखिन्छ। खासगरी लोकबहादुर थापामगरद्वारा मगर भाषा लेखेर आम मगर समुदायलाई जागरण ल्याउन हिँडेका थिए। यही कारण राज्यको चरम दमन सहन नसकेर बेपत्ता भएका मगर भाषा साहित्यका आदिकवि जितबहादुर सिजाली मगरको जीवनी प्रकाशनमा आएपछि भने मगर भाषामा लेख्ने साहित्यकारहरूमा एक किसिमको उत्साह छायो। 'बैरागी' नाता मगरको 'छीनीकूङ प्रूङ' कविता सङ्ग्रह (२०४८) र 'मोइँओ मीराप' खण्डकाव्य (२०४९) यो नै मगर भाषा साहित्यमा लेखिएको प्रथम खण्डकाव्य हो। यहीँबाट मगर भाषा साहित्यको आधुनिक काल सुरु हुन्छ। २०४८ सालभन्दा पहिले मगर भाषा साहित्यमा कविता मात्रै लेखिएको पाइयो।
गद्य कविता/गीत गजल (रीक रील्हीङ/ल्हीङ गजल)
मगर भाषाका विधागत साहित्यिक प्रकाशनहरूमा कविता विधा‌मा नै सबैभन्दा धेरै कृति प्रकाशन भएको विधा‌ मानिन्छ। मगर भाषा साहित्यमा कविता (रील्हीङ) विधाको उत्थान ७० को दशकमा जति भयो त्यसको दाँजोमा ८० को दशकमा निकै कम भएको देखिन्छ।
मगर भाषाको गीत कविता ५० को दशक
२०४८ सालमै झुस्या मगरको 'रङ्सीचकूङ ल्ङीङ' प्रकाशन भयो। त्यसै वर्ष शिवलाल थापामगरको 'ग्याहोट लख छान्नी' प्रकाशन भयो। मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशन गर्ने अन्य कविहरूमा 'बैरागी' नाता मगर (तनहुँ) 'छीनीकूङ प्रुङ' (आजको कोपिला -२०४८), 'मोईओ मीराप' (आमाको रोदन- २०४९), खड्क आलेमगर 'सेन टाहाके ?' (कहिले पुग्ने ? -२०५०), रुद्र हितान मगर (कास्की) 'लाङ्घाके आरमेट्नाङ' (गाउँलाई सम्झँदा-२०५०), गौमाया थापा मगरको 'मगर ढूटो झाम्रे ल़ीङको' (मगर भाषाका झाम्रे गीतहरू - २०५०) रहेका छन्।
मगर भाषाको गीत कविता ६० को दशक
स्व. रेखबहादुर थापामगर (नवलपरासी) 'फुन्च ठलके' (जन्म भूमिलाई-२०५१) सन्तोष बुढामगर 'मोई' (आमा-२०५३), सन्जोग लाफामगर (उदयपुर) 'जीव-सीम' (बाँच्नु-मर्नु-२०५५) रुद्र सन्देशमगर (स्याङ्जा) झुस्या मगर (स्याङजा) बुढा ईम (बुढो घर-२०५७) उजीर रानामगरको 'माम्याक्नी' (नबिर्स-२०५८) रहेका छन्।
मगर भाषाको गीत कविता ७० को दशक
'लीस' - (देश-२०६१), उमेश थापा हीस्की 'लाटो' मगर (रूपन्देही) 'उमेसओ सीरजनाको' (उमेशको सिर्जनाहरू-२०६१), जीतबहादुर सिन्जाली मगर (स्याङ्जा) 'ल्हेस्म राहानाङ' (फर्किएर आउँदा), मीन थापामगर (तनहुँ) 'जीह्च ङऊ लीस' (तड्पिएको मेरो देश-२०६३), पूर्ण थापामगर 'ङा मगर' (म मगर २०६४) (तनहूँ), मेकबहादुर पुनमगर रूपन्देही 'भड्कोसचको' (बाँच्न चाहनेहरू-२०६४), कवियत्री मनु ठाडामगर (धनकुटा) 'काट लीसार' (एउटा कोपिला-२०६४), ए डाजे डईको (ए दाजु दिदीहरू-२०६४) 'मीकडीयाङ फोरझोच रीक्मा' (आँसुमा उफ्रिएको कलम-२०६४), सहीडकूङ मानाम (सहिदको सपना-२०६५), बेग आलेमगर नाम्खान (धनकुटा) बीकोलेसा' (दुख्दो रहेछ-२०६५), पुर्ण बहादुर राना मगर 'माम्हीन्च'को 'नाङ सेन राहाले? - (तिमी कहिले आउंछौ? - २०६६) रहेका छन्। सबैभन्दा धेरै प्रकाशनहरू यही दशकमा भएको पाइयो।
यता मगर खाममा पनि निकै प्रकाशनहरू प्रकाशित भएकाछन्। जीवन रोका मगरको 'गीन्मी ङाता कोस्याली -२०६२' कविता सङ्ग्रह प्रकाशित छ।‌
मगर भाषाको गीत कविता ८० को दशक
कवि भोज विवश मगरको 'लखन थापा नाको' (लखन थापा हजूर - मगर भाषा कविता सङ्ग्रह - २०७८) प्रकाशित छ। सबैभन्दा कम्जोर दशक यही देखियो।
फुटकर प्रकाशनहरू
२०४७ सालदेखि नै रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरको सम्पादनमा 'कोन्जा मोरुम' साहित्यिक त्रैमासिक पत्रिका प्रकाशन हुँदै आएको छ जसमा विभिन्न मगर भाषामा फुटकर कविता प्रकाशन हुँदै आएका छन्। नेपाल मगर सङ्घ, जिल्ला कार्यसमिति, ललितपुरले २०५३ सालदेखि आफ्नो वार्षिक उत्सवमा जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्दै आइरहेको छ। त्यसकासाथै २०५५ सालमा रोल्पाका बमकुमारी बुढामगरद्वारा लिखित खस नेपाली भाषामा प्रकाशित कविता सङ्ग्रह जीतहारमा ३ वटा मगर खामपाङमा प्रकाशित छन्। प्रथम जिल्लाव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगिताका सहभागी कविताहरूको सङ्ग्रह (२०६४) प्रकाशित गरेको छ। फूटकर कबिता लेखनमा तनहूँका भाबुक मगर उर्फ रिखुराम थापा मगर छन्।
मगर भाषामा कविताहरूको सँगालो 'बैरागी' नाता मगरको संयोजनमा मगर भाषाका आदिकवि स्व. रेख ब. थापामगरको स्मृतिमा 'मगर रील्हीङ गोमक' मगर भाषा कविताहरूको सँगालो (२०६३) प्रकाशित छ। जीतबहादुर सिन्जालीमगर साहित्य प्रतिष्ठानद्वारा आयोजित सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा प्रथम राष्ट्रव्यापी मगर भाषा कविता प्रतियोगितामा सहभागी कविताहरूलाई सङ्ग्रहित गरी पाहुर (कोसेली-२०६३) प्रकाशित गरिएको छ। मगर खामपाङमा रोल्पाका जीवन रोक्कामगर र तारा माझिलीको संयुक्त कविता सङ्ग्रह गिन्मी (ङाता कोस्याली २०६२) सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित छ भने काईके मगर भाषामा कविता सङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन। रूपन्देहीका मेजन पुनमगरको भडकोसचको कविता सङ्ग्रहमा गरिएको मगर कविताले मगर खामपाङमा लेख्न हौस्याएको छ।
मगर खामपाङ र मगर काईकेभन्दा मगर ढुटमा साहित्यिक लेखन सङ्ख्यात्मक रूपमा अगाडि देखिए पनि मगर जातिको सङ्ख्याको दृष्टिकोणले मगर भाषा साहित्यको अवस्था नाजुक नै रहेको छ।
विगतको तुलनामा मगर भाषा साहित्यमा मगर ढुटमा लेख्ने मगर भाषी साहित्यकारको उपस्थिति उत्साहजनक देखिए पनि मगर काईके र मगर खामपाङ भाषा साहित्यलाई कसरी सँगै डोर्‍याउन सकिन्छ गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ।
बालकविता (जजा-रील्हीङ)
मगर भाषामा बालबालिकाको निमित्त भनेर बाल कविता सङ्ग्रह लेखेर प्रकाशित गरिएको छैन। 'बैरागी' नाता मगरले 'लीस' मगर भाषाको कविता सङ्ग्रहमा तीनवटा बच्चालाई गीत गाउँदै भुलाउने बालगीतलाई समावेश गरेको छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा मगर भाषाको पाठरयपुस्तक कानूङ मगर ढूटमा अनुवाद गरिएका र केही बालकविता समावेश गरिएको छ। बालबालिकाको लागि नै फुटकर रूपमा कविता लेख्ने कविहरूमा हेमबहादुर थापामगर (रामेछाप), राजु दर्लामीमगर (रामेछाप), राकेश दर्लामीमगर (रामेछाप) रहेका छन्।
खण्डकाव्य (छ्योट-रील्हीङ)
मगर भाषामा लिखित खण्डकाव्य सङ्ग्रह हालसम्म 'बैरागी' नाता मगरद्वारा लिखित 'मैयो मीराप' (आमाको रोदन-२०४९) मात्र रहेको छ। शीर्षक मगर भाषा राखेर नेपालीमा शोषित मगर परिवारको कथावस्तुलाई आधार मानी लेखिएको 'बोई' (बाऊ) प्रगतिवादी कवि रामचन्द्र भट्टराईले लेखेका छन्। मगर भाषाका केही शब्दलाई मात्र प्रयोग गरिएको छ। अथार मगरात क्षेत्रका खाम मगर र काइके मगर भाषामा खण्डकाव्य लेखिएको छैन।
श्रव्य गीत (सेच-ल्हीङ)
'बैरागी' नाता मगरको संयोजन र नेत्र बहादुर थापाको नेतृत्वमा 'मगर ढूटो ल्हीङ्' (मगर भाषाको गीत -२०४९) नै मगर भाषामा स्वरबद्ध गरिएको पहिलो गीतिसङ्ग्रह (एल्बम) भएको मानिन्छ। मगर भाषाको श्रव्य गीततर्फ मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'कानूङ मेयोङ' (हाम्रो बेदना - २०५०), छविलाल चिडीमगर र टेकचन्द्र गाहामगरको सङ्कलनमा 'सेनिस है लाफाको' (सुन्नुस् है साथीहरू - २०५१) गीतिसङ्ग्रह पहिलो व्यबसायिक गीतिसङ्ग्रह मानिन्छ। मगर भाषाको गीति एल्बमको रूपमा देखा परेको गीतकार गणेश ठाडामगरको 'लाङघौ रोह' (गाउँको माया - २०६२) अडियो एल्बम र सीडीसहित प्रकाशित रहेको छ। गीतकार मन बहादुर बगालेमगर (सुर्खेत)को 'वाटा ग्याच सार' (फुल्यो रातो फुल - २०६४) गीतसङ्ग्रह (एल्बम) प्रकाशित छ। सङ्गीतकार भीम रानामगरको गीति एल्बम लाङघौ झामर्‍या(२०६५) बजारमा आएको छ। फुटकर रूपमा मन बहादुर बगालेमगरको 'काँक्रेबिहाराङ' (काँक्रेबिहारमा -२०६६) दोहोरी गीत रेकर्डिङ गरिएको छ।
मगर भाषाको पहिलो चलचित्र 'लङ्घन' (प्रयास)को गीतहरू गीतकार सञ्जोग लाफामगरको संयोजनमा गीतकार लीला पुलामीमगर र गौमाया थापामगरको गीतलाई रेकर्डिङ गरी 'लङ्घन' गीति सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशित गरिएको छ। गीतकार सञ्जोग लाफामगरको गीति अडियो एल्बम र सीडीसहितको 'रोहसार' (प्रेमफूल­), बुद्ध भगवान्को स्तृतिमा आधारित मनु थापामगरको संयोजनमा 'बुद्धऔँ चरणाङ' (बुद्धको चरणमा) शीला आलेमगर र बलिसरा थापामगरको संयुक्त रूपमा जुहारी गीतसहितको 'जोडी भाह्लेसा' (जोडी छुटेछ) र दुर्गा रायमाझीको संयोजनमा 'भूर्मह्वाच ग्वाजा' (उडिजाने चरी) गीति एल्बम रहेको छ। उजीर रानामगरको मगर ढूटमा गीति एल्बम आउँदैछ।
मगर भाषामा गीत लेखी रेकर्डिङ गरी सामाजिक, सांस्कृतिक, जातीय चेतनासहित व्यावसायिक रूपमा उन्मुख हुन थाल्नुले गीत-सङ्गीतप्रति मगरहरूको गाढा सम्बन्ध रहेको आभास पाइन्छ। मगर खाम-पाङ भाषामा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको छ भने मगर काइके भाषामा गीत रेकर्डिङ गरिएको छैन। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा गीति एल्बम प्रकाशन भएको छेैन।
गजल
मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको 'बीक्च गीन' (दुखेको मन-२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह हो। नवलपुरका जनक माकिम मगरको 'गालाम फोईङ' गजल सङ्ग्रह २०६५ प्रकाशित छ। नवलपुरकै अर्का गजलकार हेमा आले 'बोगी'को 'रीक्मा' (कलम - २०६६) गजल सङ्ग्रह प्रकाशित छ। दिनमान गूर्मछान मगर दिगुद्वारा लिखित मगर भाषा 'मगर भाषा गजल सङ्ग्रह' प्रकाशोन्मुख छ। आशीष सूर्यवंशी मगर निर्दोष (नवलपरासी), रोहितकुमार रानामगर (रूपन्देही) गजलकार भएर पत्रपत्रिकामा देखा परेका छन्।
कथा (आहान)
मगर भाषामा लेखिएको टेकबहादुर सारुमगरद्वारा लिखित बडहरे साहिंली (बडहरे साईली-२०५०) मगर भाषाको कथा सङ्ग्रहको रूपमा पहिलो रहेको छ। 'बैरागी' नातामगरको सम्पादनमा नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति तनहुँद्वारा प्रकाशित मगर कथा सङ्ग्रह "मगर ढुटओ आहान गोहोमोक, -मगर भाषाको कथा सङ्गालो (२०६४) र विष्णुकुमार सिञ्जालीमगरको 'ल्हुङ' (ढुङ्गा- २०६४), 'बैरागी' नातामगरद्वारा लिखित 'फेरफेन ड नमखान' (पूर्व र घाम-२०६४), उजीर रानामगरको 'मोई झाओ रोहाङ' (जन्मभूमिको मायामा-२०६४), शिवलाल थापामगरको 'लुप्च रह' (गहिरो दह २०६५), दुर्गा ढेंगाको सम्पादनमा 'याँभु' (इन्द्रेणी - २०६९), हरिकला थापा मगर 'हरिता'(पाल्पा)'हरीटौ आहानको - (हरिताका कथाहरू) - २०६९', हेमा आले 'बोगी' (नवलपुर) 'लर्फूओ मिच्याट' (पछ्यौरीको एक टुक्रा - २०७०), दुर्गा ढेंगा (पाल्पा)को 'छेटेन' (बन्दुक - कथा सङ्ग्रह -२०७३) सहित गरी ८ वटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएका छन्। सञ्जोग लाफामगरको 'फोक्सिङ वाट्नाङ (साल फुल्दा) कथासङ्ग्रह प्रकाशोन्मुख छ। फुटकर कथा विभिन्न पत्रिकामा प्रकाशित गरेर कथा विधामा योगदान दिनुहुने कथाकार तनहूँका भाबुक मगर हुन्।
खाम-पाङ भाषामा फुटकर कथाहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका छन्। खाम-पाङ र काईके मगर भाषामा कथासङ्ग्रह प्रकाशित भएको छैन।