cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दक्षिणपूर्वी युरोप
परिभाषा
"दक्षिणपूर्वी युरोप" शब्दको पहिलो ज्ञात प्रयोग अस्ट्रियाका शोधकर्ता योहान जर्ज भोन हान (सन् १८११–१८६९) हुन् जसले परम्परागत बाल्कनभन्दा व्यापक शब्दको रूपमा परिभाषित गरेका थिए। बाल्कन प्रायद्वीपको सीमाहरूमा आधारित अवधारणा बाल्कन क्षेत्रभित्र रहेको वर्णन गरिएका देशहरू: अल्बानिया, कोसोभो, बोस्निया र हर्जगोभिना, बुल्गेरिया, मोन्टेनेग्रो र उत्तर म्यासेडोनिया हुन्।
भौगोलिक दक्षिणपूर्वी युरोप
भौगोलिक रूपमा, कम्तीमा आंशिक रुपमा यस क्षेत्र भित्र रहेको भनी वर्णन गरिएका देशहरू यस प्रकार छन्:
द वर्ल्ड फ्याक्टबुक
केन्द्रीय गुप्तचर संस्थाको द वर्ल्ड फ्याक्टबुकमा प्रत्येक देशको वर्णनमा "भूगोल" शीर्षक अन्तर्गत "स्थान"को बारेमा जानकारी समावेश गरिएको छ, जहाँ देशलाई एउटा क्षेत्रमा वर्गीकृत गरिएको छ। निम्न देशहरूलाई आफ्नो वर्गीकरण "दक्षिणपूर्व युरोप" मा समावेश गरिएको छ:
यस वर्गीकरणमा स्लोभेनियालाई मध्य युरोप, ग्रिसलाई दक्षिणी युरोपमा, र मोल्दोभालाई पूर्वी युरोपमा समावेश गरिएको छ।
दुपचाँचिया उपजिल्ला
दुपचाँचिया बङ्गलादेशको उत्तर भागमा पर्ने जिल्ला बगुडा जिल्लाको एक उपजिल्ला हो। यो उपजिल्ला राजशाही विभागमा अन्तर्गत पर्दछ। प्रशासकीय दुपचाँचिया थानाको स्थापना सन् १८८० मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। यस उपजिल्लाको नाम यहाँ रहेको प्रशासकीय नगरपालिका दुपचाँचियाबाट राखिएको थियो।
भूगोल
दुपचाँचिया उपजिल्ला बङ्गलादेशको उत्तर भागमा पर्छ भने यो उपजिल्ला २४°४८' देखि २४°५८' उत्तर अक्षांश र ८९°०५' देखि ८९°१३' पूर्वी देशान्तरणमा अवस्थित छ। दुपचाँचिया उपजिल्लाले बङ्गलादेशको कुल क्षेत्रफल मध्ये १६२.४५ वर्ग किलोमिटर ओगटेको। यस उपजिल्लालाई क्षेतलाल उपजिल्लाले उत्तर, आदमदिघी र काहालु उपजिल्लाले दक्षिण, शिवगञ्ज र काहालु उपजिल्लाले पूर्व र आदमदिघी र आक्केलपुर उपजिल्लाले पश्चिमबाट घेरेको छ। इचामती, नगर आदि यस उपजिल्लाको प्रमुख नदिहरू हुन्।
इतिहास
बङ्गलादेश मुक्ति अभियान सन् १९७१ मा देश व्यापी रूपमा शुरू भएको थियो भने सन् १९७१ अप्रिल १० का दिन पाकिस्तानी सेना यस उपजिल्लामा पहिलोपटक प्रवेश गरेका थिए। ११ अप्रिलका दिन पाकिस्तानी सेनाले एक मानिसलाई सङ्घ परिषद्को प्रमुख कार्यलय अगाडि हत्या गरेका थिए भने सेनाल् ९ सर्वसाधारणहरूलाई पनि जमिनदार क्षितिज चन्द्र चौधरीको घरमा हत्या गरेका थिए। अगष्ट महिनाको शुरूवातमा बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकुहरूले बारा चपरा रेल्वे पुल ध्वस्त पारेका थिए भने लडाकुहरूले अगष्ट महिनाको अन्तिममा जिनानगरमा रहेको अक्केलपुर रोयकाली सडक अन्तर्गतको कहालु पुल पनि ध्वस्त पारेका थिए। बङ्गलादेशी लडाकुहरूले सङ्घ परिषद् कार्यलय अगाडि २ पाकिस्तानी सेनाको हत्या गरेका थिए।
जनशाङ्खिकि
उपजिल्ला विभाग प्रतिवेदनका अनुसार यस उपजिल्लाको कुल जनसङ्ख्या १६०८९४ रहेको छ जसमध्ये पुरुषको जनसङ्ख्या ८१६०४ छ भने महिलाको जनसङ्ख्या ७९२९० रहेको छ। धर्मका आधारमा यस जिल्लामा इस्लाम धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १४७४०५  छ भने हिन्दु धर्मवलम्बीको जनसङ्ख्या १३३८७ र अन्य धर्मका मानिसहरूको जनसङ्ख्या १०२ रहेको छ। यस उपजिल्लामा ३४६ मस्जिद, ५२ हिन्दु मन्दिर र ४ चिहानहरू रहेका छन्।
अर्थतन्त्र
यस उपजिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लामा आलु, मौसमी तरकारी, धान, जुट, आलु, तोरी, गहुँ आदि अन्न बालीहरू उत्पादन गरिन्छ भने यस क्षेत्रबाट लोपहुन लागेको आलसको तेल, तिल, केसरी, अरहर पनि निम्न मात्रमा उत्पादन गरिन्छ। यस उपजिल्लामा आँप, कटहर, मेवा, केरा आदि फलफूलको उत्पादन हुँदै आएको छ। यस उपजिल्लामा बरफ उद्योग, गहुँ पिसानी केन्द्र, चिस्यान केन्द्र, वेल्डिङ उद्योग, साबुन कारखाना, बिस्कुट उद्योग, आईसक्रिम उद्योग पनि सञ्चालनमा रहेका छन्। यस उपजिल्लाले आलु, जुट, चामल, धान, बिस्कुट, दुध, माछा तथा अन्य फलफूलहरू निर्यात गर्दै आएको छ। यस उपजिल्लामा लोपोन्मुख ठेला, गोरू गाडा र रथहरू सामान ओसारपसार तथा यातायातका साधन बन्द‌ै आएका छन्। यस उपजिल्लामा १५ हाटबजार तथा मेलाहरू सञ्चालन रहेका छन्। यस उपजिल्लामा १ उपजिल्ला स्वास्थ्य केन्द्र, १ उपजिल्ला स्वास्थ्य संस्था, ५ परिवार नियोजन संस्था आदि रहेका छन्।
यस उपजिल्लाको मुख्य आय श्रोतको बाटो भनेको कृषि र खेती हो जसमा जिल्लाकै ६६.४४% मानिसहरू संलग्न छन्। यस जिल्लाका मानिसहरू अन्य जस्तै २.७७% मजदुरी, व्यापार र उद्योगमा ०.७४%, वाणिज्यमा १३.८४%, सञ्चार र यातायातमा ३.९७%, रेमिटेन्समा ०.६५%, निर्माण क्षेत्रमा ०.६५%, सुविधा ४.४३%, धार्मिक सेवा ०.१२% र अन्य ६.३९% रहेका छन्।
प्रशासन
प्रशासकीय दुपचाँचिया थानाको स्थापना सन् १८८० मा भएको थियो भने सन् १९८३ मा यसलाई उपजिल्लामा परिणत गरिएको थियोे। दुपचाँचिया नगरपालिकाको स्थापना सन् २००० मा गरिएको थियो। दुपचाँचिया उपजिल्ला दुई नगरपालिका र ६ सङ्घ परिषद; चामरुल, दुपचाँचिया, गोविन्दपुर, गुनाहार, तोलरा र जियनानगरमा विभाजन गरिएको छ। उक्त सङ्घ परिषद्हरूलाई १०८ महल्ला र २१२ गाउँहरूमा विभाजन गरिएको छ।
शिक्षा
यस उपजिल्लाको कुल साक्षरता दर ४५.४% रहेको छ जसमध्ये पुरुषको साक्षरता ५१.६% छ भने महिलाको साक्षरता दर ३९.१% रहेको छ। यस उपजिल्लामा ५ क्याम्पस, ३ प्राबिधिक क्याम्पस, २० माध्यमिक विद्यालय, ११ प्राथमिक विद्यालय, २२ मदरसाहरू रहेका छन्। यस उपजिल्लाका केही उत्कृष्ट शिक्षण संस्था यस प्रकार छन्; तोलोरा अतलिफ अलि उच्च विद्यालय (सन् १९१८), दुपचाँचिया पाइलट उच्च विद्यालय (सन् १९२३), दुपचाँचिया पाइलट कन्या उच्च विद्यालय (सन् १९४४) आदि।
श्री साँखर मोहमी माध्यमिक विद्यालय
श्री साँखर मोहमी माध्यमिक विध्यालय स्याङ्जा जिल्लाको साँखर गा.वि.स. वडा न. ४, मोहमी मा अवस्थित माध्यमिक विध्यालय हो। यस विध्यालयका प्रधानाध्यापक देवराज भट्टराईले थप तीनवटा नयाँ भवन निर्माण गर्नका लागि जिल्ला विकास समितिसँग पहल गरी भवन निर्माण सम्पन्न गर्नुभएको छ। विध्यालय परिसर भित्र एक घुमाउरो विश्रामस्थल पनि निर्माण गरिएको छ।
डेभिड फिलो
डेभिड फिलो ( David Filo, जन्मः अप्रिल २०, १९६६) एक अमेरिकी व्यावसायी तथा याहुका संस्थापक हुन् । उनले जेरी याङ्गसँग मिली याहुको स्थापना रहेका थिए ।
ढाका विश्वविद्यालय
ढाका विश्वविद्यालय (, सङ्क्षिप्त रूपमा: ঢাবি, ढावि, उच्चारण: ढाका विश्शोविद्दालोय) बङ्गलादेशको ढाका सहरमा अवस्थित एक सरकारी विश्वविद्यालय हो। यस विश्वविद्यालय बहु विषयको अध्ययन तथा अनुसन्धानका लागि परिचित छ। यस विश्वविद्यालयको स्थापना सन् १९२१ मा तत्कालीन बेलायती भारतको अक्सब्रिज शिक्षा व्यवस्था अनुसरण गरी स्थापित गरिएको थियो। सुरुवाती चरणमा यस विश्वविद्यालयलाई विभिन्न प्रतिष्ठित विद्वान तथा वैज्ञानिकहरूद्वारा कठिनताका साथ गुणवत्ता नियन्त्रणको सन्दर्भमा यसलाई पूर्वको अक्सफोर्डको रूपमा मान्यता प्रदान गरिएको थियो।  यस विश्वविद्यालयमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धको समयमा विभिन्न घटनाहरू घटेका थिए भने यस विश्वविद्यालयबाट स्वतन्त्रता लागि निकै ठूलो कार्यहरू सम्पन्न भएका थिए। जब यस विश्वविद्यालयलाई सरकारी विश्वविद्यालयको मान्यता दिइयो तब ढाका विश्वविद्यालयको बङ्गलादेश स्वतन्त्रता हुनुमा विशेष योगदान रहेको थियो।
ढाका विश्वविद्यालयका शिक्षकहरूले सबैभन्दा अधिक पटक बङ्गलादेश विज्ञान एकाडेमी पदक हासिल गरेका छन्। यस बाहेक यो विश्वविद्यालय एसिया विकमा शीर्ष १०० मा स्थान प्राप्त गर्ने बङ्गलादेशको एकमात्र विश्वविद्यालय हो। यो विश्वविद्यालय एसियाको शीर्ष १०० विश्वविद्यालयहरूमा ६४औँ स्थानमा अवस्थित छ। यस विश्वविद्यालयमा लगभग सबै समय ३८ हजार भन्दा बढी विद्यार्थी तथा १,८०५ भन्दा बढी शिक्षकहरू कार्यरत हुन्छन्।
अवरोधहरू
सन् १९१२ मा ढाकाको भ्रमण गरी भारतीय प्रमुख लर्ड हार्डिङ कलकत्ता फर्केपछि डा रासबिहारी घोषको नेतृत्वमा रहेको एक प्रतिनिधिमण्डलले उनीसँग भेट गर्दै ढाकामा विश्वविद्यालय स्थापनाको विरोधमा एक ज्ञापन पत्र बुझाएका थिए। ढाका विश्वविद्यालय स्थापनाको सबैभन्दा बढी विरोध कलकत्ता विश्वविद्यालयका उपकुलपति महोदय आशुतोष मुखर्जी र राजनीतिज्ञ सुरेन्द्रनाथ बेनर्जीले गरेका थिए। हार्डिङले आशुतोष मुखर्जीलाई ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाको विरोध गर्नुको कारण चाहना राखेका थिए। मुखर्जीले कलकत्ता विश्वविद्यालयका लागि चार नयाँ अध्यापकपद सृजना गरी आफ्नो विरोधको अन्त्य गरेका थिए। डाक्टर रमेशचन्द्र मजुमदारले आफ्नो आत्मकथामा लेखिएको अनुसार सन् १९१९ को नयाँ कानुन अन्तर्गत बङ्गालको शिक्षामन्त्री प्रभासचन्द्र मित्रले शिक्षकहरूको तलब घटाउने निर्देशन दिएका थिए। ढाका विश्वविद्यालय स्थापना भएको समयमा ढुकुटीमा पचार लाख टाका रहेको थियो। बङ्गाल सरकारले ढाका विश्वविद्यालयको सरकारी भवनका लागि रकम छुट्टाउँदै विश्वविद्यालयका लागि हरेक वर्ष पाँच लाख टाका मात्र विनियोजित गरेको थियो जसको फलस्वरूप शिक्षकहरूको तलब कम गर्नुपरेको थियो।
काल्पनिक लेखक र निबन्धकार कुलदा रायका अनुसार तीन प्रकारका व्यक्तिले ढाका विश्वविद्यालय स्थापना गर्न ठूलो योगदान पुर्‍याएका थिए। पहिलो वर्ग पश्चिम बङ्गालका मुसलमानहरूको एउटा समूह थियो जसले यदि ढाकामा विश्वविद्यालय स्थापना भयो भने उनीहरू लाभान्वित नभएतापनि पूर्वी बङ्गालका मुसलमानहरू लाभान्वित हुनेछन् भन्ने सोचाइका साथ अघि बढेका थिए। दोस्रो वर्ग पश्चिम बङ्गालका ती मुसलमानहरू हुन् जसले पूर्वी बङ्गालमा विश्वविद्यालयको स्थापनाको सट्टा पश्चिम बङ्गालमा प्राथमिक र उच्च विद्यालयको स्थापनालाई महत्त्व दिएका थिए। ढाकामा विश्वविद्यालय स्थापना भएपछि मुसलमानहरूका लागि विनियोजित सरकारी बजेटको रकम घटाइनेछ र कोषको अभावले पश्चिम बङ्गालमा प्राथमिक र उच्च विद्यालयहरू बन्द हुनेछन्। तेस्रो वर्ग पश्चिम बङ्गालमा रहेका हिन्दु समुदाय थिए जसको अनुसार यदि ढाकामा विश्वविद्यालय स्थापना भयो भने कलकत्ता विश्वविद्यालयको विनियोजित बजेट कम हुनेछ। रवीन्द्रनाथ ठाकुरको विरोधको बारेमा सैयद आबुल मकसुदले आफ्नो पुस्तक " ढाका विश्वविद्यालय र बङ्गलादेशमा उच्च शिक्षा" मा प्रकाश पारेका थिए। उच्च शिक्षा सम्बन्धी कर्जनको टिप्पणीले कलकत्ताका हिन्दु समुदायमा कडा प्रतिक्रियाहरू ल्याएको थियो जसमा रवीन्द्रनाथ पनि यसमा भाग लिएका थिए। ढाका विश्वविद्यालयका शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्ता तौहिदुल हकले भने, "हामी रवीन्द्रनाथलाई ढाका विश्वविद्यालय स्थापनाको विरोध गर्ने तीन वर्गको बीचमा तेस्रो पङ्क्तिमा राख्न चाहन्छौँ।"
ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाको क्रममा पूर्वी बङ्गालका विभिन्न प्रतिष्ठित व्यक्तित्व र शिक्षाविद्हरूले विभिन्न कठिनाइहरूको सामना गर्न विशेष भूमिका खेलेका थिए। विशेष रूपमा ढाकाका नवाब सर सलिमुल्लाहले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए। यद्यपि सन् १९१५ मा नवाब सलिमुल्लाको अचानक मृत्यु भएकाले नवाब सैयद नवाब आली चौधुरीले पदभार ग्रहण गरेका थिए। आबुल काशेम फजलुल हक सबैको बीच उल्लेखनीय पात्र बनेका थिए। पूर्वी बङ्गालका हिन्दुहरूले पनि यस विश्वविद्यालयको स्थापनालाई समर्थन गरेका थिए जसमध्ये एक ढाकामा बलियाटीको जमिन्दार थियो। ढाका विश्वविद्यालयको जगन्नाथ हल उनका बुबा जगन्नाथ राय चौधुरीको नाममा राखिएको थियो।
क्याम्पस
ढाका विश्वविद्यालय सुरुदेखिनै योजनाबद्ध आवासीय विश्वविद्यालयको रूपमा विकसित भएको थियो। विश्वविद्यालय रमना र आसामको राजधानीको लागि ऐतिहासिक बाघे पातशाहीमा निर्माण गरिएको थियो। विश्वविद्यालय क्याम्पसको एकलौगिक प्रगतिको प्रतीक बनेको थियो। विश्वविद्यालयको स्थापनाकालदेखिनै ढाका हल (हाल शहिदुल्ला हल), लिटन हल, कार्जन हल, विज्ञान भवन, ढाका हलको पूर्वपट्टि विशाल पोखरी र अर्कोपट्टि फजलुल हक मुस्लिम हलको निर्माण गरिएको थियो। विश्वविद्यालय मैदानको मुख्य प्रवेशद्वार ढाका हल (हाल शहिदुल्ला हल) हुँदै प्रवेश गर्न सकिन्छ भने त्यसको दायाँ व्यायामशाला र बाँयामा पोखरी रहेको छ र त्यहाँ दुई फुटबल खेल मैदानहरू रहेका छन्। सचिवालय भवनको दोस्रो तल्लामा, पहिलो मुस्लिम हल र पछिको तल्लाहरूमा विशेष गरी विज्ञान विभाग बाहेकका कला सङ्कायको विभाग र कक्षा कोठाहरू रहेका छन्। दोस्रो विश्वयुद्धको क्रममा यस विशाल भवनको पूर्वी भाग बाहेक सबै कुना सेनाको अस्पताल र मेडिकल कलेजमा विभाजन हुनुभन्दा अघि नै परिवर्तन भएको थियो। राजमार्गको छेउमा विशाल रातो ईट्टा तीनवटा दुई-तले बङ्गलाहरू रहेका छन् जहाँ विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरू बसोबास गर्छन्। रमना रेसकोर्स तर्फ बनाइएका यी बङ्गलाको पछाडि बर्दमान भवन र त्यसपछि ढाका विश्वविद्यालय छात्रावास र शिक्षकको निवास रहेको छ। विभाजन पछि यी भवनहरू पूर्व बङ्गालका प्रधानमन्त्री ख्वाजा नाजिमुद्दीन र पछि नुरुल अामिनको निवासस्थल बनेको थियो।सन् १९५४ को जन चुनावमा संयुक्त मोर्चाको जीत पछि बर्दमान भवन सन् १९५१ मा एक्काइसौँ बुँदा अनुरुप बाङ्ला परिषद्मा परिणत भएको थियो। विश्वविद्यालय मैदान भित्र त्यस समयमा एउटा पोखरी (पूर्वोतिरको कुनामा) र चिहान रहेको थियो जुन हाल अवस्थित छैन।
आवासीक परिवेश
सन् १९२१ जुलाई १ का दिन ढाका विश्वविद्यालयको ढाका हल (पछि नाम परिवर्तन गरी डाक्टर मुहम्मद शहीदुल्लाह हल राखिएको), जगन्नाथ हल र मुस्लिम हल (पछि नाम परिवर्तन गरी सलिमुल्लाह मुस्लिम हल राखिएको) गरी ३ हलको स्थापना गरिएको थियो। हलहरू छात्रावासहरूको रूपमा मात्र नभई विद्यार्थीहरूको शिक्षा, समाज र साँस्कृतिक जीवनको उचित विकासको लागि सिकाउने र अभ्यास गर्ने केन्द्रहरूको रूपमा पनि निर्माण गरिएको थियो। विश्वविद्यालयका सबै शिक्षकहरू एक वा अर्को हलसँग सम्बन्धित भई विद्यार्थीहरूका लागि उपदेशकको रूपमा स्थापित गराउन यसको योजना रहेको थियो। प्रत्येक हललाई चार सय विद्यार्थीका लागि चार भवनहरूमा विभाजन गरिएको थियो र एक आवासीय शिक्षकले पचहत्तर विद्यार्थीहरूको प्रत्यक्ष शिक्षकको रूपमा भर्ना गरिएको थियो। जगन्नाथ हल हिन्दु विद्यार्थीहरूको लागि, सलिमुल्ला मुस्लिम हल र सबै धर्मका विद्यार्थीहरूका लागि ढाका हलको स्थापना गरिएको थियो।
विश्वविद्यालयको स्थापनाको समयमा अधिकारीहरू ढाका समाजको रूढीवादीताको कारण महिला विद्यार्थीलाई भर्ना गर्न धेरै हिचकिचाएका थिए तर कलकत्ता बेथुन क्याम्पसको स्नातक लीला नाग ढाका विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने कुरामा अडिग बनेकी थिइन्। सन् १९२१ मा लीला नाग अङ्ग्रेजीको एमए कक्षामा भर्ना हुँदै सन् १९२३ मा पहिलो एमए स्नातकोत्तर धारकको रूपमा विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरेकी थिइन्। सुष्मा सेनगुप्ता ढाका विश्वविद्यालयको दोस्रो विद्यार्थी हुन्। ढाका विश्वविद्यालयका प्रथम मुसलमान छात्रा गणित विभागकी फजिलतुन्नेसा थिइन्। पछि।विस्तारै विस्तारै छात्राहरूको सङ्ख्या वृद्धि भएकाले छात्राहरूका लागि आवासीय भवनको निर्माण गरिएको थियो। यस उद्देश्यका लागि सन् १९२६ नोभेम्बर २८ का दिन विश्वविद्यालयको १७ सङ्ख्याको भवनलाई "चामेरी आवासीय गृह"को (हाल सिरडाप भवन) स्थापना गरिएको थियो भने यो आवासीय गृह छात्राहरूका लागि निर्माण गरिएको पहिलो आवासीय गृह बनेको थियो। छात्राहरूको आवासीय गृह मात्र ३ विद्यार्थीहरूको साथमा सुरु गरिएको थियो। शिक्षिका पि नाग यस भवनको पहिलो शिक्षिकाको रूपमा नियुक्त भएकी थिइन्। पछि सन् १९२८ सम्म छात्राका लागि चामेरी गृह थियो भने पछिको वर्ष १० सङ्ख्याको भवनलाई यसमा स्थानान्तरण गरिएको थियो। त्यसपछि चामेरी भवनलाई मुस्लिम हलमा वृद्धि गरिएको थियो।
सन् १९४० जुलाई १ का दिन अविभाजित बङ्गालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री आबुल काशेम फजलुल हकको नामबाट "फजलुल हक मुस्लिम हल"को स्थापना गरिएको थियो। फजलुल हक हलले विश्वविद्यालयको केन्द्रीय भवन (हाल ढाका मेडिकल क्याम्पस) को भागमा यात्रा सुरु गरेको थियो। सन् १९४२ मा विश्वविद्यालय केन्द्रीय भवनमा सैन्य अस्पताल स्थापित भएपछि सन् १९४३ मा फजलुल हक हललाई वर्तमान स्थानमा स्थानान्तरण गरिएको थियो जुन पहिला ढाका इन्टरमिडियट क्याम्पसको छात्रावास थियो। डाक्टर मुहम्म शहीदुल्लाह फजलुल हक हलका प्रथम अध्यक्ष थिए भने दुई भवनका प्रथम शिक्षकहरू काजी मोताहार होसेन र आब्दुस सामाद थिए।
सन् १९२० देखि १९३० को दशक
सन् १९२६ फेब्रुअरी महिनामा ढाका विश्वविद्यालयको आमन्त्रण कार्यक्रममा रवीन्द्रनाथ ठाकुर ढाका आएकन थिए भने उनले कार्जन हलमा १० फेब्रुअरीका दिन आयोजित दि मिनिङ अफ आर्ट र १३ फेब्रुअरीका दिन आयोजित द बिग एन्ड द कम्प्लेक्स विषयमा आफ्नो प्रस्तुति दिएका थिए। ठाकुरको दोस्रो भाषण "द रुल अफ द जायन्ट" नामले प्रकाशन गरिएको थियो। यस समय तत्कालीन उपकुलपति जर्ज ह्यारी ल्याङ्लीले दुई वक्ताको अध्यक्षता गरेका थिए। ढाका विश्वविद्यालयका पहिलो तीन हलहरूबाट रवीन्द्रनाथको स्वागत समारोहको व्यवस्था गरिएको थियो। तर बिमारीका कारण रवीन्द्रनाथले मात्र मुस्लिम हलमा भएको कार्यक्रममा उपस्थित जनाएका थिए। बङ्गाली मुसलमान समाजमा स्वतन्त्र बौद्धिक चर्चा तथा बौद्धिक मुक्तिको आन्दोलन ढाका विश्वविद्यालय र मुस्लिम हलबाट सुरु भएको थियो भने यो ढाका विश्वविद्यालय स्थापना भएको केही वर्ष पछि नै आयोजित भएको थियो। मुस्लिम हल सङ्घ कक्षका डाक्टर मुहम्मद शहीदुल्लाहको सभापतित्वमा सन् १९२६ जनवरी १९ का दिन आयोजित एक सम्मेलनमा मुस्लिम साहित्य समाजको गठन गरिएको थियो। यस संस्थानको स्थापना प्राध्यापक आबुल होसेनले गरेका थिए भने उनका साथ आब्दुल कादिर, काजी आब्दुल ओदुद, काजी आनोवारुल कादिर, शमशुल हुदा, काजी मोताहार होसेन, आबुल फजल लगायत अन्य शिक्षक र विद्यार्थीहरू उपस्थित भएका थिए। यस संगठनको आदर्श वाक्य "बुद्दिर मुक्ति" थियो। इस्लाम साहित्य समाजको मुख्यपत्र शिखा नामक एक वार्षिक पत्र थियो। सन् १०२७ फेब्रुअरी २७ र २८ का दिन आयोजित साहित्य समाजको प्रथम वार्षिक सम्मेलनमा कवि काजी नजरुल इसलााले भाग लिएका थिए।
सन् १९३५-३६ मा, करुनाकाना गुप्ता ढाका विश्वविद्यालयको प्रथम शिक्षिकको रूपमा नियुक्त भएकी थिइन् (यसको स्थापना भएको १४ वर्ष पछि)।भने उनले इतिहास विभागमा सहायक वक्ताको रूपमा काम गरेकी थिइन्। उनले सन् १९३२ मा स्नातक स्तरमा सम्पन्न गर्दै सन् १९३३ मा स्नातकोत्तर सम्पन्न गरेकी थिइन्। उनले त्यसबेला विद्यार्थी संसद गठन गर्न पहल गरेकाले विद्यार्थी संसदले मान्यता प्राप्त गरेको थियो। त्यसको लगत्तै उसले ढाका विश्वविद्यालय छाड्दै कलकत्ताको बेथुन क्याम्पसमा गएकी थिइन्। यस समयमा सन् १९२७ मा चारुपमा बसु अङ्ग्रेजी विभागमा सहायक वक्ताको रूपमा नियुक्त भएकी थिइन्। उनी ढाका विश्वविद्यालयमा दोस्रो महिला प्राध्यापक थिइन्। पछि उनले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीसँग सम्बन्धित सबै जिम्मेवारीहरू ग्रहण गरेकी थिइन्। पहिलो विद्यार्थी संसद सन् १९३७ मा गठन भएको थियो र चारुपमा बसु यसको अध्यक्ष, सरमा दत्ता मजुमदार र अनुभा सेन महासचिव र साहित्यिक सचिवमा निर्वाचित भएका थिए। यस छात्रा विद्यार्थी संसदले "सुपर्ना" नामक पत्रिका प्रकाशित गर्दछ।
सन् १९३० को दशकमा ढाका विश्वविद्यालयमा प्रत्येक वर्ष अधिवेशनहरू आयोजना गर्न सुरु गरिएको थियो। यस दशकको अवधिमा ढाका विश्वविद्यालयका उपकुलपतिहरू; जर्ज ह्यारी ल्याङ्ली, एएफ रहमान र रमेशचन्द्र मजुमदार थिए। यस दशकको अवधिमा ढाका विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीको संख्या लगभग हरेक बर्ष बढ्दै गएको थियो। सन् १९३६ मा विशेष दीक्षान्त समारोहमा रवीन्द्रनाथ ठकुर, आब्दुर रहिम, जगदीशचन्द्र बसु, प्रफुल्ल चन्द्र राय, जादुनाथ सरकार, मोहाम्मद इकबाल र शरतचन्द्र चट्टोपाध्यायलाई सम्मानित स्नातकोत्तर प्रदान गरिएको थियो। रवीन्द्रनाथ ठाकुर शारीरिक बिमारीका कारण दीक्षान्त समारोहमा उपस्थित हुन सकेनन्। सन् १९३६ मा उपन्यासकार शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय मुस्लिम साहित्यिक समाजको दशौँ र अन्तिम सत्रका अध्यक्ष बनेका थिए। सन् १९२८ मा संस्कृत र बाङ्ला विभागलाई विघटन गराई दुई छुट्टै विभागहरू, संस्कृत र बाङ्लाको स्थापना गरिएको थियो। सन् १९४० मा ढाका विश्वविद्यालयमा छात्राहरूको कुल सङ्ख्या १,५६९ र छात्राहरूको कुल सङ्ख्या ९६ पुगेको थियो।
सन् १९४० को दशक
सन् १९४० २३ मार्चका दिन लाहोरको प्रस्ताव गरिएपछि पाकिस्तान आन्दोलनले ढाका विश्वविद्यालयका मुसलमान विद्यार्थीहरूको बीचमा प्रतिक्रिया व्यक्त गरेका थिए। विश्वविद्यालयमा मुसलमान विद्यार्थीहरू देशको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा सहभागी भएको यो पहिलोपटक थियो। सन् १९४३ मा मुसलमान विद्यार्थीहरूले विश्वविद्यालयको विद्यार्थी कार्यक्रममा सजावटको विरुद्ध विरोध प्रदर्शन गरेकाले हिन्दु र मुसलमान विद्यार्थीहरू बीचको साम्प्रदायिक दङ्गा सुरु भएको थियो। सन् १९४३ फेब्रुअरी २ का दिन दङ्गामा पाक्षिक पाकिस्तान मुस्लिम लिगका संस्थापक तथा साहित्य संसदका कार्यकर्ता नजिर आहमेदलाई छुरा प्रहार गरिएको थियो। विश्वविद्यालयको दक्षिण प्रवेशद्वार नजिकको स्थानहरूको दङ्गा चलिरहेको थियो। यसलाई रोक्न खोज्दा नजिर आहमेद घाइते हुन पुगेका थिए भने उनलाई मिटफोर्ड अस्पताल पुर्‍याइएको थियो। अस्पताल लगिएको साँझ आहमेदको मृत्यु भएको थियो। अस्पतालमा आहमेदको साथमा कवि जसीमउद्दीन रहेका थिए। यसैबीच, अर्का मुसलमान विद्यार्थी मोताहार होसेनलाई क्याम्पसमा छुरा प्रहार गरिएको थियो। दोस्रो विश्वयुद्धको क्रममा विश्वविद्यालयका अधिकांश भवनहरू सेनाले कब्जा गरेको थिए जसको फलस्वरूप ढाका विश्वविद्यालय ढाका हल (हाल शहीदुल्लाह हल), फजलुल हक हल र कर्जन हलमा सिमित गरिएको थियो। स्थापना भएको ४३ वर्ष पछि विश्वविद्यालयमा विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या निम्न स्तरमा आएको थियो। सन् १९४६ देखि सन् १९४९ सम्म प्रगति लेखक सङ्घको गतिविधि ढाका विश्वविद्यालयमा केन्द्रित हुँदै विकासित भएको थियो। मुनिर चौधुरी, शमशुर रहमान खान, सुल्तानुज्जामान खान, अरविन्द सेन, मदनमोहन बसाक, कल्याण दासगुप्ता, आब्दुल्लाह अाल-मुति शरफुद्दिन र अन्य व्यक्तिहरू यस संस्थाका सक्रिय कार्यकर्ता थिए।
आवामी मुस्लिम लिग
सन् १९४३ को अन्ततिर आबुल हाशिम बङ्गाल प्रान्तीय मुस्लिम लिग सङ्घका महासचिवको रूपमा निर्वाचित भएका थिए। सन् १९४४ मा आबुल हाशिम ढाका आएका थिए भने उनले १५० सङ्ख्याको मोगलटुलीलाई अप्रिल १ का दिन शामशुल हकको नेतृत्वमा मुस्लिम लिगको कर्य शिविरको।स्थापना गरेका थिए। यस कार्य शिविरबाटै पूर्वी पाकिस्तानको राजनीतिमा विपक्षी दल सूचित हुन सुरु भएको थियो भने यसकारण 'छात्र लिग' र 'आवामी मुस्लिम लिग'को स्थापना भएको थियो। यस शिविरमा अधिकांश कामदारहरू ढाका विश्वविद्यालयका थिए। सन् १९४६ को चुनावमा मुस्लिम लिगले ९७ प्रतिशत मत ल्याउन सफल भएको थियो। यस कारण सन् १९४७ अगस्ट १४ का दिन नयाँ देशको रूपमा पाकिस्तानको उदय भएको थियो तर विस्तारै मुस्लिम लिग ख्वाजा नाजिमुद्दिन, नुरुल आमिन र युसुफ आली चौधुरी गरी तीन भागमा विभाजन भएको थियो। शक्तिको एकीकरण र समस्याको समाधानका लागि सन् १९४८ जनवरीमा १५० सङ्खिय भवनमा शामशुल हक, शेख मुजिबुर रहमान, खन्दोकार मोशताक आहमेदले एक सम्मेलनमा सहभागी हुन आह्वान गरेका थिए। साधारणतया यो सम्मेलन आवामी मुस्लिम लिगको सुरुवाती चरण थियो। पछि लिगको नेतृत्व लिनेहरूमध्ये अधिकांश ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरू थिए।
भाषा आन्दोलन
पाकिस्तानको स्थापना हुनु भन्दा अगाडिनै आलिगड विश्वविद्यालयका डाक्टर जियाउद्दिनले उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको राष्ट्रभाषा बनाउने प्रस्ताव गरेका थिए भने यसको विपक्षमा ढाका विश्वविद्यालयका डाक्टर मुहम्मद शहीदुल्लाहले बङ्गला भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउने प्रस्ताव गरेका थिए। सोही समय ढाका विश्वविद्यालयका अध्यापक आबुल कासेमको नेतृत्वमा तमद्दुन मजलिसले बङ्गला भाषालाई पाकिस्तानको राष्ट्रभाषाको रूपमा दावि गर्दै प्रचार अभियान सुरु गरेका थिए। सन् १९४८ मार्च ११ का दिन ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले पाकिस्तानको संविधानसभामा बङ्गला भाषालाई राष्ट्रभाषाको रूपमा स्वीकार नगर्नेको विरोधमा प्रदर्शन र ठाउँठाउँमा हड्ताल गरेका थिए। सोही दिन परिचालित प्रहरीहरूको समूहले प्रदर्शनलाई रोक्दै थुप्रै विद्यार्थीहरूलाई पक्राउ गरेको थियो जसमध्ये शमशुल हक, शेख मुजिबुर रहमान, अली अाहाद, शओकत आली, काजी गोलाम माहबुब प्रमुख थिए। त्यसपछि ढाका विश्वविद्यालयमा केन्द्रित रहेर देशभर विद्यार्थी आन्दोलन सुरु भएको थियो जसको परिणामस्वरूप प्रधानमन्त्री ख्वाजा नाजिमुद्दिनले मार्च १५ का दिन विद्यार्थीहरूसँग एउटा सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। त्यसको चार दिन पछि पाकिस्तानका संस्थापक मोहम्मद अली जिनाह ढाका आएर मार्च २१ मा ढाका घोडदौड मैदानमा एक जनसभालाई सम्बोधन गर्दै उर्दु भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउने कुरालाई स्पष्टताका साथ घोषणा गरेका थिए। मार्च २४ का दिन ढाका विश्वविद्यालयको दीक्षान्त समारोहमा जिनाहले आफ्नो भाषण दोहोराएका थिए। जुन यस प्रकार छ:
विद्यार्थीहरूले तत्काल भाषणको विरोध गरेका थिए। २४ मार्चमा राष्ट्रभाषा कार्य परिषद्को एक प्रतिनिधिमण्डलले जिनहालाई भेट गर्दै बङ्गला भाषालाई पाकिस्तानको एक राज्य भाषा बनाउनुपर्ने माग गर्दै ज्ञापन पत्र बुझाएका थिए। प्रतिनिधिमण्डलमा शामशुल हक, कामरुद्दिन आहमेद, आबुल काशेम, ताजउद्दिन आहमेद, मोहाम्मद तोयाहा, आजिज आहमद, अली आहाद, नईमउद्दिन आहमद, शामसुल आलम र नजरुल इसलाम थिए। सन् १९४८ नोभेम्बर ७ का दिन पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री लियाकत अली खान ढाका विश्वविद्यालय स्थित एक खेल मैदानमा विद्यार्थीहरू माझ एक भाषण दिएका थिए। यस सभामा ढाका विश्वविद्यालयको केन्द्रीय विद्यार्थी संसदले बङ्गला भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउनु पर्ने माग पुनः उठाएको थियो तर लियाकत अली खानले यसमा टिप्पणी गर्दै अस्वीकार गरिदिएका थिए।
चौँथो-वर्गीय कर्मचारी आन्दोलन
ढाका विश्वविद्यालयका चौँथो वर्गीय कर्मचारीहरूले उनीहरूको अधिकारका लागि सन् १९४८ मा हड्ताल सुरु गरेका थिए। विद्यार्थीहरूले उनीहरूको हडताललाई समर्थन गर्दै मार्च ५ गतेसम्म विद्यार्थी हडताल जारी राख्ने निर्णय गरेका थिए। अधिकारीहरूको मौखिक आश्वासन पछि मार्च १० का दिन हडताल समाप्त भएको थियो तर विश्वविद्यालय अधिकारीहरूले विश्वविद्यालयलाई अनिश्चित कालका लागि बन्द गरेका थिए। विश्वविद्यालय अधिकारीहरूले २७ जना विद्यार्थीको विरुद्ध शान्तिमूलक कारबाही गरेका थिए। शेख मुजिबुर रहमानलाई १५ टाका जरिवाना तिराइएको थियो भने जरिवाना नतिरेको खण्डमा उनलाई विश्वविद्यालयबाट निकालिने भनिएको थियो। यही समयमा शेख मुजिब पक्राउ परेका थिए उनले सन् १९५२ को जनआन्दोलनमा कारागारबाट अनसन बस्न गर्न सुरु गरेका थिए।
सन् १९५२ को भाषा आन्दोलन
सन् १९५२ जनवरी २६ का दिन पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री ख्वाजा नाजिमुद्दिनले ढाकामा अखिल पाकिस्तान मुस्लिम लिगको अधिवेशनमा आफ्नो भाषणमा उर्दु पाकिस्तानको राष्ट्रभाषा हुने घोषणा गरेका थिए। यसको विरोधमा जनवरी ३० का दिन ढाकामा एक विद्यार्थी हडताल गरिएको थियो जहाँ अताउर रहमान खानको अध्यक्षतामा आवामी मुस्लिम लिग, युवा लिग, छत्रा लिग, विश्वविद्यालय सङ्ग्राम परिषद् र खिलाफते रब्बानी पार्टीको प्रतिनिधित्व गर्दै एक सर्वदलीय कार्य परिषद्को गठन गरिएको थियो। ८ फेब्रुअरीका दिन विद्यार्थी हड्तालको अवलोकन गर्दै २१ फेब्रुअरीलाई राष्ट्रभाषा दिवसको रूपमन मनाउने निर्णय गरिएको थियो। २० फेब्रुअरीको साँझ नुरुल आमिन सरकारले ढाकामा १४४ धारा जारी गरेका थिए। आबुल हाशिमको अध्यक्षतामा नवाबपुरको आवामी लिगको कार्यालय कक्षमा १४४ धारालाई भङ्ग नगर्ने निर्णय गरिएको थियो यद्यपि विश्वविद्यालय सङ्घर्ष परिषद् धारा १४४ लाई भङ्ग गर्ने पक्षमा कटिबद्ध रहेको थियो। सङ्ग्राम परिषदको बैठकमा आब्दुल मतिन, अली आहाद र गोलाम मओलाले धारा १४४ को उल्लङ्घन गर्ने पक्षमा मतदान गरेका थिए। विद्यार्थीहरू १० व्यक्तिको असङ्ख्य समूहमा विभाजित भए र अनुशासनको साथ धारा १४४ लाई भङ्ग गर्ने निर्णय गरेका थिए। जब विद्यार्थीहरूले फेब्रुअरी २१ का दिन धारा १४४ लाई उल्लङ्घन गर्न सुरु गरे तब प्रहरी र विद्यार्थीहरू बीच झडप भएको थियो। व्यवस्थापिकाको बजेट सत्र दिउँसो सुरु हुने भनिएको थियो। विद्यार्थीहरू भाषाको माग गर्दै परिषद् भवनतिर जाँदै गर्दै परिचालित प्रहरीहरूको समूहले उनीहरूलाई अवरोध गर्दै गोली चलाउन सुरु गरेका थिए। पहिलो चरणमा रफिकउद्दिन र जब्बार मारिएका थिए। ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थी आबुल बरकत पछि घाइते भए र राती उनको हत्या गरिएको थियो। २२ फेब्रुअरी का दिन ढाका मेडिकल क्याम्पस प्राङ्गणमा ठूलो शोक जुलुस निकालिएको थियो। प्रहरीहरूको समूहले विद्यार्थीहरूलाई उच्च अदालत र कर्जन हल बीचको सडकमा रोके र गोली हान्न सुरु गरेको थियो। यस समय शफीउर रहमान र रिक्सा चालक आउवाल मारिएको थियो। २३ फेब्रुअरीका दिन विद्यार्थीहरूले एक सहिद मीनारको निर्माण गरेका थिए। २४ फेब्रुअरी बिहान सहिद शफीउर रहमानका बुबाले अनधिकृत रूपमा सहिद मीनारको उद्घाटन गरेका थिए भने फेब्रुअरी २६ का दिन आबुल कालाम शामसुद्दिनले आधिकारिक रूपमा सहिद मीनारको उद्घाटन गरेका थिए। यसैबीच प्रहरीले सुरक्षा ऐन अन्तर्गत आबुल हाशिम, आब्दुल हामिद खान भासानी, प्राध्यापक मुनिर चौधुरी, प्राध्यापक अजीत कुमार गुह, पुलिन दे, अध्यापक पृथ्वीश चक्रवर्ती, ली आहाद र अन्यलाई पक्राउ गरेको थियो। नुरुल अमिन सरकारले भाषा आन्दोलन कर्मीहरूलाई भारतीय जासूस, हिन्दु र कम्युनिस्टहरूको सङ्ज्ञा दिएका थिए।
सन् १९५२ पछि
सन् १९५३ का दिन ढाका विश्वविद्यालय छात्र सङ्घ (डासु) को नाम ढाका विश्वविद्यालय केन्द्रीय विद्यार्थी सङ्घ (डाकसु) मा परिवर्तन गरिएको थियो। ढाका विश्वविद्यालयका विभिन्न हलहरूको वार्षिक चुनावमा प्रजातान्त्रिक संयुक्त मोर्चा गठन भएको थियो। ढाक विश्वविद्यालयको प्रत्येक हल र सङ्घ डाकसु निर्वाचनमा पहिलो मुस्लिम लिगको सदस्य विद्यार्थी सङ्गठन निखिल पूर्वी पाकिस्तान छत्रा लिगका उम्मेदवारहरू जनप्रजातान्त्रिक संयुक्त मोर्चाका उम्मेदवारहरहरूसँग पराजित भएका थिए। तत्कालीन सरकारले सन् १९५५ फेब्रुअरी २१ का दिन सहिद दिवस मनाउन प्रतिबन्ध लगाएको थियो। यद्यपि त्यसदिन कुनै हताहत भएको थिइन। अत्याधिक मात्रामा विद्यार्थीहरूलाई पक्राउ गरिएकाले ढाका केन्द्रीय कारागारमा विद्यार्थीहरूलाई राख्ने ठाउँको अभावमा उनीहरूलाई तत्कालीन प्रहरी मुख्यालय लालबाग किल्लाको पालमा राखिएको थियो। केन्द्रीय सहिद मीनार हामिदुर रहमान र नोभेरा आहमेदको अन्तिम प्रारूपका अनुसार सन् १९५७ मा यसको निर्माण सुरु गरिएको थियो। सन् १९५६ फेब्रुअरी २१ का दिन सहिद मीनारको उद्घाटन गरिएको थियो। ढाका विश्वविद्यालयका उपकुलपति महमुद हुसाइनको नेतृत्वमा रहेको समितिले समग्र पर्यवेक्षणको निरीक्षण गरेको थियो।
सन् १९६० को दशक
सन् १९६० को दशकको सुरुमा अयुब खानको सैन्य शासनकालमा महमुद होसने र आचार्य जनरल आजम खानको सुपरिवेक्षणमा ढाका विश्वविद्यालयको विकास कार्य सुरु भएको थियो। सन् १९२१ पछि ढाका विश्वविद्यालयमा पहिलोपटक विकास कार्य गरिएको थियो। यस समय सन् १९५६ देखि अधुरो रहेको केन्द्रीय सहिद मीनारको निर्माण कार्यलाई सम्पन्न गरिएको थियो। तत्कालीन गभर्नर आजम खानले डाक्टर माहमुद होसेनलाई सभापति र अध्यापक मुनीर चौधुरीलाई सदस्य सचिवको रूपमा सिफारिस गरेपछि सहिद मीनारको काम विस्तारै सम्पन्न भएको थियो। सन् १९६१ मा रवीन्द्रको जन्म शताब्दी वार्षिकोत्सव मनाउन पूर्वी पाकिस्तानमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो तर अयुब सरकारका सबै परिणामहरूलाई बेवास्ता गर्दै ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थी र शिक्षकहरूको पहलमा न्यायमूर्ति माहबुब मोर्शेद र अध्यापक खान सरवार मोर्सेदको नेतृत्वमा गठित समितिले रवीन्द्र जन्म शताब्दी महोत्सवमा भव्य रूपमा मनाएको थियो।
यस दशकको अवधिमा ढाका विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रीहरूले पाकिस्तानको दुई भागका लागि छुट्टै अर्थव्यवस्थाको आवश्यकतालाई प्रचार गर्न सुरु गरेका थिए। सन् १९६२ मा पाकिस्तानको पूर्वी भागमा हिंसात्मक रूपमा विद्यार्थीहरूको विरोधको प्रदर्शन भएको थियो। सन् १९६२-६३ को शैक्षिकसत्रका अधिकमात्रामा विद्यार्थीहरूको प्रदर्शनका कारण यति यस वर्ष जम्मा २७ दिन कक्षा सञ्चालन भएको थियो। यस आन्दोलनको नेतृत्व ढाका विश्वविद्यालयको छात्रा लिग र छात्रा सङ्घ जस्ता विद्यार्थी सङ्गठनहरूले गरेका थिए। सन् १९६२ को अक्टोबर महिनामा आब्दुल मोनायेम खान पूर्वी पाकिस्तानका गभर्नर बनेका थिए भने तत्कालीन उपकुलपति माहमुद होसेनले त्यससमय विद्यार्थी आन्दोलन रोक्न कुनैपनि पहल नगरी राजिनामा दिएका थिए। पछि मयमनसिङ्ह कृषि विश्वविद्यालयका उपकुलपति अध्यापक एम ओसमानी गनी ढाका विश्वविद्यालयका उपकुलपति बनेका थिए। त्यस समयमा मोनाइम खानले अयुब विरोधी विद्यार्थी आन्दोलनलाई दबाउन राष्ट्रिय विद्यार्थी सङ्घ (एनएसएफ) नामक सशस्त्र बलको गठन गरेका थिए। एनएसएफले सन् १९६३ देखि ढाका विश्वविद्यालयमा आतङ्कको शासन स्थापित गरिएको थियो। सन् १९६६ मा एनएसएफले अर्थनीति विभागका शिक्षक अध्यापक डाक्टर आबु माहमुदलाई घाइते बनाएका थिए भने विश्वविद्यालयका विद्यार्थी तथा शिक्षक सङ्घले यसको विरोध गरेका थिए।
विश्वविद्यालयसँग सम्बद्ध संस्थान
देशको सबैभन्दा प्राचीन यस विश्वविद्यालयमा हाल १३ सङ्काय, ८३ विभाग, १२ सङ्घ र ५६ अनुसन्धान केन्द्रहरू रहेका छन्। यस बाहेक यस विश्वविद्यालयमा छात्रावासका लागि २० वटा आवासिक भवनहरू र ३ आवासीय केन्द्रहरू रहेका छन्।
बाङ्ला विभाग
ढाका विश्वविद्यालयको स्थापना भए लगत्तै यहाँ बाङ्ला विभागका कार्यक्रमहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यस विभागका प्रथम अध्यापक चथा विभागीय प्रधान महामहोपाध्याय हरप्रसाद शास्त्री रहेका थिए। पछि यस विभागका लागि मुहम्मद शहीदुल्लाहले यस विभागका लागि प्रभाषकको रूपमा काम गरेका थिए। सन् १९५२ मा भाषा आन्दोलनका समयमा यस विभागको भूमिका अतुलनीय रहेको थियो। अध्यापक मुहम्मद आबदुफ हाइयेरको सम्पादनमा प्रकाशित (सन् १९५८ देखि) "साहित्य पत्रिका" यस विभागमा अनुसन्धानका लागि ऐतिहासिक रुपमन यहाँ स्थापित भएको थियो। सन् १९७१, बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धका समयमा यस विभागका शिक्षक तथा अध्यापक मुनीर चौधरी, मोफाज्जल हायदार चौधुरी, आनोवार पाशा लगायत कयौँ शिक्षकहरू सहिद भएका थिए। अध्यापक मुनीर चौधुरीद्वारा आविष्कृत मुनीर अपटिमा नामक एक कुञ्जीपाटी तथा लेखन यन्त्रको बाङ्ला विभागमा ठूलो योगदान रहेको छ।
अङ्ग्रेजी विभाग
अङ्ग्रेजी विभाग ढाका विश्वविद्यालयको प्रतिष्ठाकाल देखिनै रहेको एक विभाग हो। हाल यस विभागमा ३६ जना पूर्णकालीन शिक्षक, १ जना उच्च कोटीकाका अध्यापक, १ खण्डकालीन अध्यापक र १ खण्डकालीन शिक्षक रहेका छन् अङ्ग्रेजी विभागको इतिहासलाई तीन विशिष्ट चरणहरूमा विभाजित गर्न सकिन्छ। बेलायती शासनकालको समयमा यस विभागका प्रधानको हिसाबमा सिएल रेनलाई नियुक्त गरिएको थियो। सन् १९४७ मा देश विभाजनका समयमा अध्यापन गराइरहेका कयौँ शिक्षकहरूले यस विभाग छाडेका थिए। कयौँ शिक्षकहरूले यस विभाग छाडे पछि एजी स्टक जस्ता अध्ययकहरू यस विभागसँग जोडिएका थिए। साहित्य तथा भाषाका क्षेत्रमा यस विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूको भूमिका तथा योगदान यस विभागमा सबैभन्दा परिचित छ। अङ्ग्रेजी विभागका अध्ययनरत कयौँ विद्यार्थीहरू तथा शिक्षकहरूले भाषा आन्दोलनको समयमा निकै सक्रिय रूपमा लागिपरेका थिए भने ती मध्ये शिक्षक ज्योतिर्मय गुहठारता, राशिदुल हासान तथा ७ जना विद्यार्थीहरू सहिद भएका थिए।
अरबी तथा इसलाम शिक्षा विभाग
सन् १९२१ मा अरबी तथा इसलामी विषयमा अध्ययन गर्नका लागि ढाका विश्वविद्यालयमा अरबी विभागको स्थापना गरिएको थियो। अरबी विभागका प्रथम विभागीय प्रधान शामसुल ओलामा आबु नसर अहीद थिए। यस विश्वविद्यालयका पूर्व विद्यार्थी एसएम हुसाइन यस विभागका उपचार्य बनेका थिए। सन् १९६० मा अरबी विभाग एक स्वतन्त्र विभागको रूपमा परिणत भएको थियो। यस विभागको सुरुवात गर्दा खेरी मात्र ४ जना शिक्षकहरू रहेका थिए। सन् २००६ सम्ममा यस विभागमा कुल २१ जना शिक्षकहरू रहेका थिए भने प्रायः विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या ५०० हुन्छ। यसको स्थापना भएदेखि यस विभागका विद्यार्थीहरूले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उल्लेखनीय योगदानहरू पुर्‍याइरहेका छन्।
इस्लाम इतिहास तथा संस्कृति विभाग
सन् १९४८ मा मात्र तीनजना शिक्षकलाई लिएर इस्लाम इतिहास तथा संस्कृति विभागको स्थापना गरिएको थियो। इतिहास विभागका विभागीय प्रधान अध्यापक आब्दुफ हामिदले सुरुदेखिनै यस विभागको पनि प्रधानको रूपमा दायित्व निर्वाह गरेका थिए। सन् १९५० मा अध्ययक आबु माहमेद शाबिबुल्लाह विभागीय प्रधानको रूपमा नियुक्त भएका थिए। आबु माहमेद शाबिबुल्लाह पछि विभिन्न समय ममताजुर रहमान तरफदार, अध्यापक मुहाक्मद सिराजुल इसलाम, अध्यापक एसएम इमामुद्दिन, अध्यापक आगा माहदि हुमायन, अध्यापक एसए क्यु हुमायनी आदि यस विभागका प्रमुख अध्ययकहरूको रूपमा कार्यरत थिए।
पाली, बौद्ध शिक्षा तथा संस्कृत विभाग
संस्कृत र पाली भाषा तथा यी भाषाहरूको साहित्य साहित्य प्राचीन शिक्षा, संस्कृति, धर्म, दर्शन र इतिहासको मुख्य तत्व हो। सन् १९२१ देखि ढाका विश्वविद्यालयमा संस्कृत र पाली विषयको शिक्षा कार्यक्रमलाई सुरु गरिएको थियो। जसकारण यो विभाग विभिन्न समयमा विभिन्न नामहरूबाट परिचित बनेको थियो। सन् १९५० मा यस विभागको नाम बाङ्ला तथा संस्कृत विभाग थियो भने पछि यसलाई परिवर्तन गरी सन् १९७० मा संस्कृत तथा पाली विभाग राखिएको थियो। ढाका विश्वविद्यालयमा हाल संस्कृत नामक एक विभाग तथा पाली तथा बौद्ध शिक्षा नामक एक विभाग गरी दुई फरकफरक विभागहरू चालू अवस्थामा रहेका छन्। यस विभागकका लागि विगतमा विभिन्न वरिष्ठ अध्ययकहरूले विभागीय प्रधानको रूपमा काम गरिसकेका छन्। यस विभागका केही उल्लेखनीय शिक्षकहरू मध्य: हरप्रसाद शास्त्री, डा मुशिलकुमार दे, डा मुहाम्मद शहीदुल्लाह आदि हुन्। यस विभागमा यस विभागमा स्नातक र स्नातकोत्तर बाहेक एमफिल तथा विद्यावारिधि स्नातकोत्तर कार्यक्रम पनि चालू रहेको छ।
दर्शन विभाग
दर्शन विभागकोको सुरुवात ढाका विश्वविद्यालयको सुरुवात देखिनै भएक‍ थियो। शैक्षिकवर्ष सन् १९५२-५३ मा दर्शन विभागलाई दर्शन तथा मनोविज्ञान नामक चिनिन थालिएको थियो भने पछि यो यसै नामबाट परिचित भएको थियो। सन् १९६५ को अगस्टमा मनोविज्ञानलाई दर्शन विभागबाट छुट्टाएर एक छुट्टै विभागको रूपमा स्थापित गरिएको थियो। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धको सुरुवातमानै यस विभागका अध्यापक तथा तत्कालीन विभाग प्रधान डाक्टर गोविन्दचन्द्र देव सहिद भएका थिए। यस विभागका सुरुवाती विभाग प्रधान जर्ज ह्यारी ल्याङ्ली थिए। सहिद डा गोविन्दचन्द्र देवको मृत्यु हुनु भन्दा अगाडि उनले आफ्नो ५०% चल तथा अचल सम्पत्ति ढाका विश्वविद्यालयको पक्षमा दार्शनिक अध्ययनको लागि विशेष गरी मानव कल्याण, सामाजिक प्रगति, विश्व भ्रातृत्व र विश्व शान्तिको पक्षमा हस्तान्तरण गरेका थिए। उनीद्वारा हस्तान्तरण गरिएको दानका कारण सन् १९६० को डिसेम्बर महिनामा दर्शन विभागको स्थापना गरिएको थियो। केन्द्रले नियमित रूपबाट "दर्शन र प्रगति" नामक एक बङ्गला पत्रिका प्रकाशित गर्दछ भने एक अङ्ग्रेजी पत्रिका जसलाई फिलोसोफी र प्रोग्रेस पनि भनिन्छ। यस केन्द्रको पहलमा प्रत्येक वर्ष मासिक बैठक र देव स्मारक व्याख्यानको आयोजना गरिन्छ।
इतिहास विभाग
सन् १९२१ जुलाई १ का दिन ढाका विश्वविद्यालयमा एक नयाँ विभागको रूपमा इतिहास विभागको सुरुवात गरिएको थियो। सुरुवाती वर्षहरूमा यस विभागबाट ७ जनाले मात्र स्नातक अध्ययन विद्यार्थी थिए भने सन् १९२३ मा १४ विद्यार्थीले भर्ना गरेका थिए। यस विभागको सुरुवात गर्दा यहाँ जम्मा ५ जना शिक्षकहरू रहेका थिए भने वर्तमानमा २९ जना नियमित शिक्षक, २ जना सङ्ख्यातिरिक्त शिक्षक, १ जना वरिष्ठ शिक्षक तथा ५ जना खण्डकालीन शिक्षकहरू रहेका छन्। यस विभागमा स्नातक तथा स्नातकोत्तर अध्ययनरत विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या ५०० हुन्छ। यस विभागले शिक्षा क्षेत्रको साथसाथै साँस्कृतिक गतिविधि तथा खेलकुद क्षेत्रमा पनि विशेष योगदान दिएको छ। सन् १९३० को दशकदेखि विभिन्न आन्दोलन तथा सङ्ग्रामहरूमा यस विभागको अतुलनीय योगदान रहेको छ। बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धको समयमा यस विभागका ३ शिक्षक र ३ विद्यार्थी सहिद भएका थिए।
विज्ञान सङ्काय
सन् १९२१ मा यस विश्वविद्यालयको स्थापना कालदेखिनै विज्ञान सङ्कायको थालनी गरिएको थियो भने यस सङ्काय अन्तर्गत अनुसन्धान कार्यक्रमहरूलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यस सङ्कायको स्थापना गर्दा यसमा पदार्थ विज्ञान, रसायन विज्ञान र गणित विज्ञान गरी तीन विभाग छुट्टाइएको थियो। विज्ञान सङ्कायको अधीनमा हाल केन्द्रहरूको स्थापना गरिएको छ जसमा; बोस सेन्टर फर एडभान्स स्टडिज एन्ड रिसर्च, सेमिकन्डक्टर टेकनोलोजी रिसर्च केन्द्र, रिन्युएबल इनर्जी रिसर्च केन्द्र, बद्वीव अनुसन्धान केन्द्र, दुर्जोग अनुसन्धान प्रशिक्षण तथा व्यवस्थापन केन्द्र आदि पर्छन्।
पदार्थ विज्ञान विभाग
सन् १९२१ मा स्थापना गरिएको १२ विभागहरू मध्ये पदार्थ विज्ञान विभाग एक थियो। यस विभागको स्थापना कालदेखिनै यस विभागका लागि कलकत्ता विश्वविद्यालयका युवा शिक्षक तथा प्रतिभावान विज्ञानी सत्येन्द्रनाथ बसुले योगदान दिएका थिए। विशाल भारतको विभाजनमा समयमा यस विभागका कयौँ शिक्षकहरू देश छुट्टिएपछि भारत गएका थिए। त्यपछिका वर्षहरूमा यस विभागमा तात्विक पदार्थ विज्ञान, न्युक्लिय पदार्थ विज्ञान, ठोस पदार्थ विज्ञान, चिकित्सक विज्ञान, सौर्यशक्ति विज्ञान, भूपदार्थ विज्ञान आदि विषयहरूलाई थप गरी अनुसन्धान गर्न सुरु गरिएको थियो। यो विभाग हाल बङ्गलादेशको वृहत् विभागको रूपमा परिणत भएको छ।
गणित विभाग
सन् १९२१ मा प्रख्यात गणितविद् अध्यापक भूपतिमोहन सेन र डाक्टर नलिनीमोहन बसुको नेतृत्वमा ढाका विश्वविद्यालयमा गणित विभागको स्थापना गरिएको थियो। पहिला गणित विभाग पूर्वी बङ्गाल सरकारको सचिवालय भवनको एक कोठामा तथा त्यसपश्चात् केही समयका लागि कार्जन हलको पश्चिम तल्लामा स्थित थियो भने यो विभाग अस्थायी रूपमा वर्तमान प्राणि विज्ञान विभागको पूर्वी भागमा अवस्थित रहेको थियो। पछि एकै भवनको तीन तल्ला मध्ये पश्चिमी आधा भाग गणित विभागका लागि दिइएको थियो। सन् १९६५ मा साइन्स एनेक्स भवनको तीन तला गणित विभागलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। पछि एकै भवनको तीन तल्ला मध्ये पश्चिमी आधा भाग गणित विभागका लागि दिइएको थियो। सन् १९६५ मा साइन्स एनेक्स भवनको तीन तला गणित विभागलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो। शैक्षिक वर्ष सन् १९७४-७५ मा एमफिल शिक्षा तथा शैक्षिक वर्ष सन् १९९६-९७ मा चार वर्षेको पाठ्यक्रम राख्नका लागि प्रस्ताव गरिएको थियो। हाल यस विभागमा शिक्षकहरूको सङ्ख्या ३५ छ भने विद्यार्थीहरूको कुल सङ्ख्या १५९३ रहेको छ। हाल यस विभागको सबै गतिविधिहरू मुजिबुर रहमान गणित विभागमा चालू रहेको छ।
रसायन विज्ञान
ढाका विश्वविद्यालयको रसायन विज्ञान विभाग बङ्गलादेशको ऐतिहासिक शिक्षा विभागहरू मध्ये एक हो। यस विभागको सुरुवात सन् १९२१ मा विश्वविद्यालयको स्थापनासँगै भएको थियो। यस विभागमा हाल स्नातक, एमफिल तथा विद्यावारिधी लगायत अन्य उच्च शिक्षा हासिल गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ भने यस विभागका कुल शिक्षार्थीहरूको सङ्ख्या ४५० तथा शिक्षकहरूको सङ्ख्या ५१ रहेको छ। यस विभागका विभागीय प्रमुख अध्यापक मोकाररम होसेन खोन्दोकारको नामानुसार ढाका विश्वविद्यालयमा मोकाररम होसेन खोन्दोकार विज्ञान भवनको निर्माण गरिएको थियो। विज्ञानी मोकाररम होसेनको,स्मरणमा ढाका विश्वविद्यालयमा मार्च १२, १९८१ देखि विज्ञान आधारित स्मारक व्याख्यान सुरु गरिएको थियो जुन हालसम्म पनि सञ्चालनमा रहेको छ। यस विभागमा पूर्व विद्यार्थीहरूका लागि दुई आन्तरिक छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरिएको छ जुन फातेमा तामिजउद्दिन छात्रवृत्ति र आब्दुल आजिज पाटोवारी स्मारक छात्रवृत्ति हुन्।
तथ्याङ्क विभाग
बङ्गलादेशको पहिलो एकाडेमी मान्यता प्राप्त तथ्याङ्कविद् तथा साहित्यिक अध्यापक डाक्टर काजी मोताहार होसेनले बङ्गलादेशमा तथ्याङ्क शिक्षा तथा अनुसन्धानको प्रसारमा दूरगामी विचार दिएका थिए। तथ्याङ्कविद् अध्यापक एएनएम मुनिरुज्जामानको साथमा उनले सन् १९५० मा ढाका विश्वविद्यालयमा तथ्याङ्क विभागको स्थापना गरेका थिए। यस विभागमा प्रथम विभागीय प्रमुख मोताहार होसन थिए। यस विभागको माध्यमबाट कयौँ तथ्याङ्कविद्हरूले अन्तर्राष्ट्रिय रूपबाट ख्याति कमाउन सफल भएका थिए। यस विभागमा स्नातक, स्नातकोत्तर, एमफिल, विद्यावारिधीसम्मको अध्ययन गर्न पाइने व्यवस्था रहेको छ।
ऐन सङ्काय
सन् १९२१ मा ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाको समयमा यस विश्वविद्यालयले तीन सङ्कायका साथ शिक्षा यात्रा सुरु गरेको थियो भने ती तीन सङ्काय मध्य ऐन सङ्काय पनि एक थियो। सन् १९७३ सम्म ऐन सङ्कायको अधीनमा दुई वर्षे स्नातक चालू रहेको थियो। सन् १९७३-७६ को शैक्षिकवर्षदेखि ऐनविद्या स्नातकलाई तीन वर्षे बनाइ सञ्चालन गरिएको थियो। शैक्षिकसत्र सन् १९७६-७७ मा ऐनविद्या स्नातकलाई तीनवर्षेबाट चार वर्षे बनाइ सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यस सङ्कायबाट जर्नल अफ द फ्याकल्टी अफ ल नामक एक वार्षिक पत्रिका नियमित रूपमा प्रकाशित हुँदै आएको छ।
सामाजिक विज्ञान सङ्काय
सन् १९७३ मा ढाका विश्वविद्यालयमा नयाँ सङ्कायको रूपमा यस सङ्काय थप गरिएको थियो। शैक्षिकसत्र सन् २००६-०७ देखि सामाजिक विज्ञान सङ्कायमा सेमिस्टर पद्धति तथा ग्रेड प्रणाली मार्फत तह छुट्टाउने व्यवस्था गरिएको थियो।
अर्थनीति विभाग
सन् १९२१ मा ढाका विश्वविद्यालयको स्थापना सँगसँगै अर्थनीति विभागको पनि स्थापना गरिएको थियो। शिक्षा तथा अनुसन्धानको क्षेत्रमा यस विभागले विगत लामो वर्षदेखि ऐतिहासिक सफलता प्राप्त गरेको छ। अर्थनीति विभाग सर्वप्रथम उन्नत शिक्षा तथा आधुनिक ज्ञानको चर्चका साथ केन्द्रको रूपमा परिणत भएको थियो। यस विभागले देशको मुलधारा अर्थनीति क्षेत्रमा दिशानिर्देशको भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ भने देशको अर्थनैतिक समस्याहरूको बारेमा चर्चा परिचर्चा गर्ने गरेको छ। यस विभागका शिक्षक तथा विद्यार्थीहरूको सहायतमा प्रकाशित अनुसन्धान पत्रले विश्वव्यापी सफलता प्राप्त गरेको थियो भने हाल ३० जना शिक्षक यस विभागमा कार्यरत छन्। विभिन्न वर्षहरूमा लगभग ७५० विद्यार्थीहरूले यस विभागबाट उच्चा शिक्षा हासिल गर्ने गरेका छन्।
राष्ट्रविज्ञान विभाग
सन् १९३८ राष्ट्रविज्ञान विभाग अर्थनीति विभागबमट छुट्टिएर एक स्वतन्त्र विभागको रूपमा स्थापित भएको थियो। यस विभागका प्रथम विभागीय प्रमुख देवेन्द्रनाथ बेनर्जी थिए भने त्यस समयदेखि सुरु भएको राष्ट्रविज्ञान विभाग हाल ढाका विश्वविद्यालयको एक महत्त्वपूर्ण विभागको रूपमा स्थापित भएको थियो। हाल यस विभागमा प्रतिवर्ष औसतमा १२०० जति विद्यार्थीहरू अध्ययनरत हुन्छन्। सन् १९८६ देखि यस विभागमा विद्यावारिधीसम्मको अध्ययन गर्न पाउने व्यवस्था मिलाइएको थियो। सन् २००६ मा यस विभागमा कार्यरत शिक्षकहरूको कुल सङ्ख्या ३२ रहेको थियो। हाल यस विभागमा राष्ट्रचिन्तन, बङ्गलादेशको राजनिती, अन्तर्राष्ट्रिय राजनिती, तथा पूर्वी एसियाली देशहरूको राजनिती विभागमा अध्ययपन हुँदै आएको छ। यस विभागमा कार्यरत शिक्षकहरूले केही अनुसन्धान पत्रहरू पनि प्रकाशन गर्दै आएका छन् जसमध्ये केन्द्रीय पूर्वी एसियाली अध्ययन, मानव समाजिक केन्द्रीय शिक्षा तथा जापानी अध्ययन केन्द्र आदि उल्लेख्य छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विभाग
सन् १९४७ देखि ढाका विश्वविद्यालयमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विभाग नामक नयाँ विभागको स्थापना गरी उक्तशि विषयमा अध्ययपन सञ्चालन गरिएको थियो। यस विभागले सुरुमा दक्षिण एसियाली अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विद्या नामक एक विषयको अध्ययपनलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो। मात्र एमएसएस शिक्षा मार्फत यात्रा सुरु गरेको यस विभागमा सन् १९६८ देखि बिएसएस शिक्षाका कार्यक्रम सञ्चालित भएको थियो। यस विभागमा हाल शिक्षा प्रमाणपत्रको पनि व्यवस्था गरिएको छ। शैक्षिकसत्र सन् २००६-०७ बाट यस विभागमा सेमिस्टर पद्धति लागू गरिएको थियो। हाल यो सामाजिक विज्ञान विभाग सङ्कायको एक उल्लेखनीय विभाग हो। प्रथम विभागीय प्रमुख अध्ययक आशेका इरशाद थिए। हाल यस विभागमा ३० जना शिक्षकहरू कार्यरत छन्। यस विभागमा कार्यरत अध्यापकहरू मध्ये एम शाहिदुज्जामान, समुद्र ऐन विषय तर्फ विशेषज्ञ अध्यापक मोहाम्मद रमजुल हक, अन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्क विश्लेषक अध्यापक डाक्टर इमतियाज आहमेद, अध्यापक डाक्टर आकमल होसाइन, अध्यापक मोहाम्मद आब्दुल हामिद, अध्यापक डाक्टर देलोवार होसाइन, अध्यापक डाक्टर आमेना महसिन तथा मनवाधिकार विशेषज्ञ अध्यापक डाक्टर सिआर आबरार उल्लेखनीय अध्यापकहरू हुन्। जर्नल अफ आइआर नामक एक नियमित पत्रिका यस विभाग मार्फत प्रकाशन हुँदै आएको छ भने हाल यस पत्रिकाका लागि अध्यापक इमतियमज आहमेदले मुख्य सम्पादकको रूपमा काम गरिरहेका छन्। ढाका विश्वविद्यालयको सामाजिक विज्ञान भवनको छैटौँ तल्लामा यस विभाग अवस्थित रहेको छ। यस विभागमा एक कम्प्युटर प्रयोगशाला तथा अत्याधुनिक बैठक कोठा तथा पुस्तकालय रहेको छ भने यस विभागले एक वेबसाइट पनि सञ्चालन गरिरहेको छ।
समाजविज्ञान विभाग
समाजशास्त्र विभागको स्थापना सन् १९५७ मा दिवङ्गत अध्यापक एके नाजमुल करिमको पहल तथा युनिसेफको वित्तीय सहयोगबाट ढाका विश्वविद्यालयमा कला सङ्कायको अधीनमा स्थापना गरिएको थियो। सन् १९७३ मा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको स्थापना पश्चात् यस विभागलाई सन् १९७३ मा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको सुरुवात पश्चात् यस विभाग समाजिक विज्ञान सङ्कायको अधीनमा आएको थियो। यस विभागमा स्नातक तथा स्नातकोत्तर कार्यक्रमको साथसाथै विद्यावारिधी तथा एमफिलसम्मको अध्ययन गर्न पाइने व्यवस्था रहेको छ। समाजशास्त्र विभागमा अध्यापक नाजमुल करिमद्वारा स्थापित एक सङ्ग्रहालय रहेको छ जुन बङ्गलादेशको समग्र संस्कृतिलाई झल्काउन सफल रहेको मानिन्छ।
लोक प्रशासन विभाग
बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् सन् १९७२ मा ढाका विश्वविद्यालयमा लोक प्रशासन विभागको थालनी गरिएको थियो। स्थापना पश्चात् यस विभागमा स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमको अध्यापनलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। सन् १९८० को दशकमा यस विभागमा एमफिल अध्ययनको सुरुवात गरिएको थियो भने त्यसको केही वर्ष पश्चात् विद्यावारिधीसम्मको अध्ययन गर्न पाउने व्यवस्था मिलाइएको थियो। यस विभागको स्थापना तथा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् ढाका विश्वविद्यालयको पहिलो कुलपतिको भूमिकामा अध्यापक मोजाफ्फर आहमेद चौधुरी तथा लोक प्रशासन विभागका संस्थापक अध्यापक नूर मुहाम्मद मिञ्जा बनेका थिए। सुरुवाती चरणमा राष्ट्र विज्ञान विभागको पाँच शिक्षक लोक प्रशासन विभागमा सामेल भएका थिए। यस विभागबाट स्नातक साथसाथै स्नातकोत्तर तथा एमफिलको डिग्री प्रदान गरिँदै आएको छ।
जनसञ्चार, पत्रकारिता तथा मानव विज्ञान विभाग
सन् १९६२ मा जनसञ्चार तथा पत्रकारिता विभागको स्थापना गरिएको थियो। सुरुवाती चरणमा यस विभागको नाम पत्रकारिता विभाग रहेको थियो भने त्यससमयम मात्र एक वर्षको डिप्लोमा पाठ्यक्रम अध्यापन गराइने व्यवस्था रहेको थियो। सन् १९६८ मा डिप्लोमा पाठ्यक्रमका साथसाथै दुई वर्षे स्नातकोत्तरलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। सन् १९७८ मा तीन वर्षे स्नातक अध्यापनलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियोे। हाल यस विभागमा ४ वर्षे स्नातकको व्यवस्था गरिएको छ। बङ्गलादेश भित्र तथा विश्वव्यापी रूपमा मुद्रण तथा यान्त्रिक सञ्जालको प्रसारमा यस विभागको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। प्रतिवर्ष यस विभागमा औसत ७० जना नयाँ शिक्षार्थीहरूले भर्ना लिँदै आएका छन्। कयौँ सैद्धान्तिक पाठ्यक्रहरू बाहेक भिडिओ, छायाचित्रण तथा प्राविधिक विषयमा पनि यस विभागमा अध्यापन चालू रहेको छ।
सन् १९९२ डिसेम्बर ५ का दिन मानव विज्ञान विभागले ढाका विश्वविद्यालयमा सामाजिक विज्ञानको छुट्टै शाखाको रूपमा आफ्नो संस्थागत यात्रा सुरु गरेको थियो। यस विभागका संस्थापक अध्यक्ष प्रख्यात समाजशास्त्री तथा मानव विज्ञानी अध्यापक डाक्टर आनोवारउल्लाह चौधुरी रहेका थिए। यस विभागको गतिविधिहरू तत्कालीन समय निकै कम शिक्षकहरूको साथ सुरु भएको थियो भने सन् १९९३ जनवरी महिनामा यसले पहिलो अध्यापन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो। यस विभागका वर्तमान प्रमुख अधिकारी हासान आल शाफि हुन्। अध्यापक आरेफिन, अध्यापक शाहीन आहमेद, अध्यापक जाहिद सहित वरिष्ठ अध्यापकहरूले मानव विभागमा केही महत्त्वपूर्ण कार्य गरेका थिए।
जनसङ्ख्या तथा महिला शिक्षा विभाग
सन् १९९८ मा ढाका विश्वविद्यालयको एक नयाँ विभागको रूपमा जनसङ्ख्या विज्ञान विभागको स्थापना गरिएको थियो। देशको जनसङ्ख्या सम्बन्धित विषयहरूलाई अनुसरण गरी प्रभावी प्रबन्धनका तथा एक प्रशिक्षित र कुशल जनशक्तिको लागि यस विभागको महत्त्वपूर्ण योगदान दिइरहेका छ। यस विभागबाट दुई वर्षे मास्टर अफ पपुलेसन साइन्स विषयमा व्यावसायिक स्नातकोत्तर हासिल गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ। यस विभागमा प्रति वर्ष २५ जना विद्यार्थीहरूलाई प्रवेश परीक्षा मार्फत छनोट गर्ने व्यवस्था रहेको छ जसमध्ये १० जनाको कोटा छात्राहरूका लागि संरक्षित गरिएको थियो।
भावना घिमिरे
भावना घिमिरे नेपाल क्रिकेटसङ्घ को पहिलो सिइओ हुन् । महिला अफिसर भएर उनी पुरुष प्रधान भनेर चिनिने क्रिकेट जगतमा विश्वसामु उदाहरण बनेकी छिन् ।
ढाका विश्वविद्यालय
महिला शिक्षा विभाग
महिला शिक्षा विभागको स्थापना सन् २००० अप्रिलमा भएको थियो। अध्यापक नाजमा चौधुरी अध्यक्षको रूपमा नियुक्ति भएपश्चात् यस विभागको विभागीय गतिविधिहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। यस विभागको साथमा रोयल नेदरल्यान्ड दूतावासले ५ वर्षे सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेको थियो भने यसको वित्तीय सहायताको साथमा कला भवनको पाँचौँ तल्लामा विभागका लागि विभिन्न प्रतिष्ठानहरूको स्थापना गरिएको थियो।
भावना घिमिरे
शिक्षा र करियर
नेपालमा स्थायी बसोबास गर्ने, भावना २००६ मा वेल्स विश्वविद्यालय बिजनेस एड्मिनिस्ट्रेसनमा मास्टर्स डिग्री प्राप्त गरिन् । सबैभन्दा पहिले उनले लन्डनमा रहेको पन्जाब राष्ट्रिय बैङ्कमा र त्यसपछि बहराइनमा रहेको सम्पत्ति ब्यवस्थापन कम्पनीमा काम गरिन् । यसै क्रममा उनी इङ्लीस प्रिमियर लिग, स्पेनिस ला लिगा विभिन्न कामहरूमा संलग्न भइन् । सन् २०१४ को अक्टोबरमा, नेपाल क्रिकेटसङ्घको पहिलो सिइओ बनेपछ उनले अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट प्रशासकको भुमिका प्राप्त गरिन् ।
ढाका विश्वविद्यालय
उन्नयन शिक्षा, चलचित्र तथा आलोकचित्र विभाग
बङ्गलादेश जस्तो विकासशील देशको विकास नीति विश्लेषणमा सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक ज्ञानको संयोजनको साथ एक कुशल जनशक्तिको उत्पादन का लागि सन् २००३ मा ढाका विश्वविद्यालयमा सामाजिक विज्ञान सङ्कायमा दुई वर्षे (चार सेमेस्टर) मास्टर्स अफ डेभलपमेन्ट प्रोग्राम अध्ययन कार्यक्रमलाई प्रवेश दिइएको थियो। यस विभागका लागि डेनमार्क सरकारले सन् २००४ मा एक वर्षका लागि विभागको उन्नयनका तथा विकासमा सहायता प्रदान गरेको थियो। परियोजना बमोजिम विभागको शैक्षिक गतिविधिहरूको विकासका लाथि अवसंरचनात्मक विकास, शिक्षक अनुसन्धान तथा सहायक विकास गतिविधिहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
टेलिभिजन तथा चलचित्र अध्ययन विभागको स्थापना सन् २०१२ जनवरी २३ का दिन गरिएको थियो। सुरुमा विभागमा माच्र स्नातकोत्तर अध्यापन चालू रहेको थियो भने त्यसको दुई वर्ष पश्चात् सन् २०१३ मा चार वर्षे अनार्स अध्यापनलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। टेलिभिजन तथा चलचित्र अध्ययन विभाग देशमा अनुभवी चलचित्र निर्माताको सङ्कटलाई सुल्झाउनका लागि कार्यरत छ। चलचित्र तथा वृत्तचित्र सहित विभिन्न प्रकारको प्रस्तुतिहरूको प्रयोजनका लागि यो विभाग परिचित छ।
अपराध विज्ञान विभाग
सन् २०१२ अप्रिल ३० का दिन ढाका विश्वविद्यालयको अनुमोदनमा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको एक स्वतन्त्र शाखाको रूपमा यस विभागको स्थापना गरिएको थियो। सन् २०१३ नोभेम्बर २४ का दिन अध्यापक डाक्टर जिया रहमान यस विभागका प्रथम विभागीय प्रमुखको रूपमा नियुक्त भएका थिए। यस विभागले शैक्षिकसत्र सन् २०१३-२०१४ देखि स्नातक तथा स्नातकोत्तरको कार्यक्रमलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो भने हाल विएसएस तथा एमएमएस इन क्रिमिनिलज एन्ड क्रिमिनल जस्टिस (स्नातकोत्तर) कार्यक्रममा शिक्षार्थीहरूले अध्ययन गर्दै आएका छन्।
व्यवस्थापन र लेखा विभाग
सन् १९७० मा ढाका विश्वविद्यालयमा व्यवस्थापन विभागको स्थापना भएको थियो। सन् २००१ जुन २ सम्म यस विभागको नाम व्यवस्थापन विभाग रहेको थियो भने सन् २००१ जुन ३ का दिन यस विभागको नाम परिवर्तन गरी व्यवस्थापन अध्ययन विभाग राखिएको थियो। स्थापना कालदेखिनै व्यवस्थापन अध्ययन विभाग कुशल मानव संसाधनको विकासका लागि अद्यावधिक पाठ्यक्रम तैयार गरि विशेष शिक्षा तथा प्रशिक्षण प्रदान गर्ने गरेको छ। यस विभागमा हाल बिबिए, एमबिए, डिबिए, एमफिल तथा विद्यावारिधीसम्मको अध्ययन गर्न पाइने व्यवस्था रहेको छ। यस विभागमा मास्टर्स अफ प्रोफेसनल ह्युमन रिसोर्स म्यानेजमेन्ट नामक एक विषेश पाठ्यक्रमको पनि चालू रहेको छ।
लेखा तथा सूचना प्रणाली विभागको स्थापना सन् १९७० मा १४० विद्यार्थी तथा ८ शिक्षकहरूको साथमा एक विभागको रूपमा भएको थियो। यस विभागको उद्देश्य विद्यार्थीहरूको वास्तविक जीवनमा लेखाङ्कन पेशालाई अपनाउन तथा लागू गर्नका लागि विद्यार्थीहरूको विशिष्ट ज्ञान तथा कौशल बढाउनु रहेको छ जसका लागि विभागमा स्नातक तथा स्नातकोत्तरका कार्यक्रमहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो। देशमा लेखाङ्कन पेशा, शिक्षा तथा अनुसन्धानमा यस विभागको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ।