लौठसल्लो
उपयोगिता
यसको वोटमा हुने अति कडा विषको कारण यसको काठलाई धमिरा तथा सुक्ष्म जिवाणुले विगार्न नसक्ने भएको हुँदा खहरे माथी साँघु हाल्न तथा ढिङ्ग्रो बनाउन पनि यसको काठको प्रयोग गरिन्छ। बेलायतमा लौठ सल्लाको थामलाई फलाम भन्दा बलियो मनिन्छ। Taxus overlasts an iron pole भन्ने भनाई नै छ। पश्चिमी मुलुकहरूमा यस प्रजातीलाई बगैंचा, पार्क तथा चिहान क्षेत्र (Cemetry)मा छाँयाँदार वृक्षको रूपमा लगाइन्छ। नेपालको हिमाली क्षेत्रमा यस प्रजातीका विभिन्न अंगहरूवाट विभिन्न रोगको उपचार पनि परम्परागत रूपमा गरिदैं आएको छ। रातो मछिन्द्रनाथको रथ वनाउन परम्परागत रूपमा लौठसल्लाको पात र हाँगाको प्रयोग गरिदै आएको छ। यसको काठ ज्यादै नै लचिलो हुने हुँदा यसबाट धनुष बनाउने गरिन्थ्यो। यस विरुवाको महत्त्व तव अत्याधिक मात्रामा बढ्यो जव यसमा विभिन्न प्रकारका अर्वुद रोग (Cancer) निको पार्ने दुर्लभ रसायन रहेको पुष्टि भयो। सन् १९६४मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा ४० हजार विरुवाहरूमा गरिएको परीक्षणवाट त्यहाँ पाइनेTaxus brevifolia प्रजातीको वोटको वोक्रावाट प्राप्त एक क्षारिय पदार्थमा Tumor निको पार्ने गुण रहेको कुरा अनुसन्धानकर्ता द्वय M.C.Wanl र Monroe Wallले पत्ता लगाएका थिए। त्यस जटिल रसायनको नाम Taxol राखियो। आज सम्म भएका परीक्षणहरूवाट यो रसायन पाठेघर स्तन छाला फोक्सो र आन्द्राको अर्वुद रोगका प्रारम्भिक अवस्था (Tumor Stage) निको पार्न सफल देखिएको छ। Taxolको अत्याधिक माँगको पुर्ति लौठसल्लाको बोक्रावाट मात्र सम्भव नहुने हुँदा त्यसको पातवाट पनि Taxol निकाल्न अनुसन्धान गर्न थालियो। यसै शिलशिलामा भारतको आयुर्वेदिक औषधि कम्पनी डावरले पनि हिमाली भेगमा पाइने लौठ सल्लाको पातवाट Taxol निकाल्न सफल भयो र उत्पादन समेत गर्न थाल्यो। नेपालमा पनि डावर नेपाल प्रा लिले लौठ सल्लाको पातवाट मध्यस्थ रसायन (Taxin Resin) प्रशोधन गर्न थालेको छ। Taxolबाट अर्बुद रोगको उपचार सन् १९९२ वाट थालिए पनि नेपालमा भने सन् १९९५ वाट मात्र यसको प्रयोग हुन थालेको छ। लौठ सल्लाको महत्त्व वारे विश्वका केही विकसित देशहरूले विगतका केही दशक देखि अनुसन्धान गर्दै आएता पनि सन् १९९०को दशकवाट मात्र वैज्ञानिकहरूले यस वनस्पतिको वोक्रा तथा पातहरूवाट तयार पारिएको Taxol नामक Resin पदार्थ अर्बुद रोग नियन्त्रणको लागि अति नै उपयोगी हुने कुरा पत्ता लगाएका थिए। उनीहरूको भनाई अनुसार २-३ वटा वयस्क रुखहरूवाट १ ग्राम अर्बुद रोगको उपचारको लागि औषधि उत्पादन हुन सक्ने र एउटा बिरामीको लागि ४-५ वटा सम्म त्यस्ता रुखहरूको आवश्यकता पर्ने वताएका छन्। यसको पात क्षारीय(Alkaloid) गुण भएको हुन्छ जसलाई Taxol भनिन्छ र यो अर्बुद रोगको उपचारको लागि प्रयोग गरिन्छ। एउटा अर्बुद रोगको विरामीलाई २ ग्राम शुद्ध Taxol आवश्यक पर्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले ब्आताउँछन्। १ ग्राम शुद्ध Taxolलाई अन्तराष्ट्रिय बजारमा ४ अमेरिकी डलर जति मुल्य पर्दछ र हाल सम्म विश्वमा लौठ सल्ला नै Taxolको प्रमुख श्रोत हो। विश्वमा वर्षेनी अर्बुद रोगका विरामीहरू लाखौंको संख्यामा बृद्धि तथा तिनको मृत्यु हुने गरेवाट यस वनस्पतिको वैज्ञानिक व्यवस्थापन गरी औषाधि उत्पादन गर्न सकेमा एकातर्फ विरामीहरूको प्राण रक्षा गर्न सक्ने देखिन्छ भने अर्का तर्फ देशमा जैविक विविधताको संरक्षण हुनुको साथै देशले त्यस प्रकारका औषधि उत्पादन गरी ठूलो मात्रामा आय आर्जन गर्न सक्ने देखिन्छ। लौठ सल्ला प्रायः दुर्गम स्थानमा नै पाइने र त्यस्ता दुर्गम क्षेत्रहरूमा रोजगारीका अवसरहरू पनि कम हुने हुँदा यस प्रजातिका रुख विरुवाहरूको In-Situ तथा Ex-Situ Conservationको साथै समुचित व्यवस्थापन गर्न सकेमा गरिवी न्यूनीकरण कार्यक्रमलाई पनि सघाउ पुग्ने देखिन्छ। लौठ सल्लाको पातको विश्व बजारमा वर्षेनी माग बढ्दै गएको हुनाले उत्पादन भन्दा सङ्कलनमा बृद्धि हुन गई नेपालमा प्राकृतिक रूपमा विद्यमान रहेका रुखहरू दिनानुदिन लोप हुँदै गएका छन्। यो क्रम जारी नै रहेमा प्राकृतिक रूपमा रहेका लौठ सल्लाको Gene pool नै समाप्त नहोला भन्न सकिदैन। Ex-Situ Conservationको माध्यम द्वारा ती रुखहरूको संख्यामा बृद्धि गरी यस अवस्थामा सुधार ल्याउन तथा जैविक विविधता कायम राख्न सकिने एक मात्र उपाय हो। यसको काठ कडा एक नाशको रेशा भएको Fine हुन्छ, मध्यम खालको तौल अर्थात करीव ७०० किलोग्राम प्रति घन मिटर वजन हुन्छ। यसको काठ खाँवो/थाम (Carrying Poles)तथा फर्निचरको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। युरोप तिर पाइने लौठ सल्लाको पात विषालु हुन्छ तर नेपालको पश्चिमी हिमाली क्षेत्रमा यसको डाँलेघाँस गाई, गोरुलाई खुवाउन प्रयोग गरिन्छ तथा यसको हरियो मसिनो हाँगा (Twigs) विशेष धार्मिक चाड पर्वमा घर सिंगार्न प्रयोग गरिन्छ। लौठ सल्लाको बोक्रा प्राकृतिक रंग बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ।