cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दोलखा जिल्ला
२००७ साल पूर्व र त्यसपछि २०१८ सालसम्म पनि पूर्व २ नं. गोश्वराको प्रशासनिक इकाइको रूपमा रहेको दोलखालाई २०१८ सालदेखि मात्र अलग जिल्लाको रूपमा अस्तित्वमा आए पनि २०२४ सालदेखि मात्र अदालत, मालपोत, प्रहरी, हुलाक, स्वास्थ्य जस्ता जिल्ला स्तरीय कार्यालयहरू स्थापना हुन थालेका हुन्। ऐतिहासिक स्थल दोलखाको नामबाट नामाकरण गरिएको यस जिल्लाका केही स्थानहरूमा किरात वा लिच्छवीकालदेखि नै वस्ती बसेको अनुमान छ।
जिल्लाको नामाकरण
प्राचीन समयमा मुगलहरूको अत्याचारमा परी भारतवर्षवाट भागेर आएका एक जोगी गौरीशंकर हिमालको काखमा एउटा गुफाभित्र कसैले नदेख्ने गरी तपस्या गर्न थाले। उनको तपस्याबाट खुसी भएर भगवान शिवजीले त्यस जोगीलाई बरदान दिए। शिवजीको वरदान पाएर खुसी भएका जोगी एकपटक सबैतिर चक्कर लगाएर आउँछु भनि हिँडे। उनी जति घुमेपिन त्यही ठाउँमा पुग्दथे। एवं रीतले दुई लाख पटक चक्कर मार्दा पनि कहि पुग्न सकिन भनेर पहिले आफूले तपस्या गरेको गुफामा आई वस्न थालेछन्। यसरी दुई लाख पटक घुम्दा पनि त्यहि स्थानमा आएकाले सो स्थानलाई दो+लाखबाट अपभ्रंस हुदै दोलखा नाम रहेको जनश्रुति पाइन्छ।
वि.सं. सातौँ शताब्दीमा भारतको बिहार लगायत उत्तरी क्षेत्रको तिब्बतसँगको व्यापार दोलखाको बाटोवाट हुने गर्दथे। यो मार्ग खुलेपछि दोलखालाई "वनगढ"को रूपमा विकसित गरियो। उक्त वनगढमा काठमाडौँ उपत्यकाबाट ७०० नेवार परिवार झिकाई त्यस ठाउँमा बसाइयो। भनिन्छ त्यस वेला यस वनगढको कुथरे अधिकरणबाट वार्षिक २ लाख प्राप्त हुने भएकोले यसको नाम दुइलाखा रहन गई पछि दोलाखा हुँदै दोलखा रहन गयो भन्ने भनाई पनि छ। कुथुरे अड्डा संभवत हालको नागदह नजीकको कुर्थेवेसी वा कुथलीमा रहेको थियो। कुथुरे भनेको लिच्छविकालमा कर उठाउने अड्डाको नाम थियो।
तिब्बती भाषा अनुसार "दो"को अर्थ ढुङ्गा र "ल"को अर्थ मन्दिर र "खा"को अर्थ घर भएकोले यस जिल्लामा प्रशस्त मात्रामा ढुङ्काबाट बनाईएको मन्दिर र घरहरू भएकोले दोलखा नामाकरण भएको हो भन्नेहरू पनि छन्।
जिल्लाको इतिहास
दोलखा करिव ५०० वर्ष स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको पाइन्छ। लिच्छवी शासन अन्तर्गत आउनु अघि दोलखा किरांत राज्यको खुम्बुआन क्षेत्र अन्तर्गत पर्दथ्यो। खुम्बुआन सुनकोशी भेगदेखि दुधकोशी भेगसम्मको क्षेत्र थियो र यसलाई माझकिरात वा राईकिराँत समेत भन्ने गरिन्थ्यो। किराँत अन्तर्गतको प्राचीन दोलखा हालको किराँतीछाप इलाका थियो।
दोलखाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बारे प्रसिद्ध इतिहासकार बाबुराम आचार्यले उल्लेख गर्नु भएको छ "दोलखानिर 'किराँती छाप" भन्ने ठाउँका खण्डहरूमा पछिल्ला लिच्छविकालका कुटिल लिपिको शिलालेख छ। यस कारण साँतौ शताब्दिमा तिब्बतबाट हिमालय छिचोली कुतीमा झर्ने बाटो खुलेपिछ तामाकोशीका किनारबाट सिन्धुली उत्रेर उत्तर भारतका मैदानमा झर्ने वाणिज्य मार्ग खुल्दा काठमाडौँ उपत्यकाका मानिसहरू गएर दोलखामा उपनिवेश स्थापना गरेका र किरातछापमा रहेको पुरानो दोलखाको वस्ती सन् चौधौँ शताब्दिमा समसुद्दिनको आक्रमणबाट ध्वस्त भई अचेलको दोलखा बसेपिछ भीमेश्वरको स्थापना भएको अनुमान हुन्छ। "दोलखाको इतिहास नगासिए काठमाडौँ उपत्यकाको मल्लकालको इतिहास अंगहीन हुन्छ।"
काठमाडौँमा यक्ष मल्ल राजा भएताका दोलखामा कीर्तिसिंह सामन्ती शासकका रूपमा थिए। वि.सं. १५३१ सम्म शासन गरी कीर्तिसिहको निधन भएपछि उनका छोरा उद्धवदेव १४ वर्षको उमेरमा दोलखाका राजा भए। त्यसबेला उद्धवदेवले आफ्नो नामको अगाडि "दोलखाधिपति" लेख्ने गरेका थिए जसबाट दोलखा एउटा स्वतन्त्र राज्यको रूपमा रहेको थियो भन्ने कुराको पुष्टि हुन्छ।
वि.सं.१५६८को अभिलेखमा उल्लेख भएअनुसार उद्धवदेव पछि नन्ददेव दोलखाका राजा भएका थिए भने त्यसपछि उध्दवदेव राजा भएको कुरा वि.सं. १५७७को अभिलेखमा पाउन सकिन्छ। उध्दवदेवले दोलखाको राजनीतिक एवं सांस्कृतिक अवस्था मजबुत तुल्याएका थिए। त्यसपछि दोलखामा गोविन्द सिंहले शासन गरे र १५९१मा उनको पनि मृत्यु भयो। इन्द्रिसंह दोलखाका राजा भएपछि काठमाडौँ उपत्यकाका राजाहरूसँग राम्रो मैत्री सम्बन्ध स्थापना भयो। दोलखामा सवैभन्दा पहिला चाँदीको मोहरमा आफ्नो नामको टक छापी प्रचलनमा ल्याउने राजा इन्द्रिसंह नै हुन्। उनले आफूलाई "राजाधिराज" समेत घोषणा गरेका थिए। यिनैको शासनकालमा दोलखा राज्यको नाम राखिएको थियो। वि.सं. १६०५को माघ महिनामा उनको पनि मृत्यु भयो। तत्पश्चात नारायणिसंह दोलखाको राजगद्दीमा विराजमान भए। नारायणिसंह राजा भएता पनि त्यसबेला जयनारायणले शासन चलाएका थिए। त्यसपिछ वि.सं. १६४२ मा भीष्मदेव दोलखाका राजा भए। दोलखा तथा उपत्यकाका राजाहरू बीचमा राम्रो सम्बन्ध भएतापनि त्यसवखतका कान्तिपुरका राजा शिविसंहले वि.सं. १६५५ मा ललितपुर माथि आक्रमण गरे र त्यसलाई आफ्नो कब्जामा लिए। त्यसपछि वि.सं. १६५५ मा नै उनले स्वतन्त्र रूपमा रहेको दोलखामा पनि आक्रमण गरी तत्कालिन राजा भिष्मदेवलाई परास्त गरी आफ्नो अधिनमा लिई दोलखामा ठकुराई राजप्रशासन चलाए। ठकुराई कै क्रममा दोलखाका अन्तिम ठाकुर महिन्द्र सिंहले दोलखाको कार्यभार आफ्ना उत्तराधिकारी छोरा नीलनारायण मल्ललाई सुम्पेको बेला अर्कातिर गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाह नेपालको एकिकरण गर्ने कार्यमा लागीरहेका थिए।
तिब्बतसँगको व्यापार नुवाकोट जिल्लावाट चल्ने हुनाले कान्तिपुरका राजाले सिन्धुपाल्चोक र दोलखा समेत आफ्नो मातहतमा राखेका हुँदा तिब्बतको व्यापार आफ्नो हातमा पार्न पृथ्वीनारायण शाहले मुश्किल महशुस गरेका थिए। त्यसैगरी उनले दोलखालाई आफ्नो कब्जामा पार्ने योजना अनुरूप ठोसेको फलामखानी समेत अधिनस्थ गर्न दुधकोशी समेत कब्जामा लिएका थिए। उनले तुलाराम पाण्डे र कहरिसंह बस्न्यातका हातमा दोलखाली देशवार प्रधानहरूलाई "नालदुम पूर्व मेरो अम्बल भयो तिमी प्रजापात्र हौ मेरो हजुर्मा आओ तिम्रो रक्षा गरुला" भनेर पत्र पठाएपछि दोलखालीहरूले मंजुर गरे र गोरखा राज्य दुधकोशीसम्म विस्तार भयो। यसरी वि.सं. १८०३ सम्ममा नुवाकोट सिन्धुपाल्चोक र दोलखा पृथ्वीनारायण शाहको राज्य सञ्चालन भित्र परिसकेका थिए।
दोलखा भिमसेन
सदरमुकाम चरिकोटबाट ४ किमी उत्तरपूर्वमा रहेको ऐतिहासिक सहर दोलखामा अवस्थित भीमेश्वर मन्दिर नेपालकै प्रसिद्ध देवस्थल हो। यसको स्थापना किरातकालमा नै भएको अनुमान छ। देशमा संकट आउनुपूर्व भीमेश्वरको मूर्तिमा संकेतको रूपमा पसिना आउने गर्दछ।
पौराणिक कालमा दोलखा सहरमा पाण्डबहरू गुप्तवास बसेको र सो गुप्तावास बस्दाको समयमा प्रयोग गरिएको सांकेतिक भाषा नै हाल दोलखाली नेवारहरूले बोल्ने नेवार भाषा हो भन्ने किम्बदन्ती रहेको छ। सो मन्दिरमा नित्य पूजा बाहेक भिम एकादशी, वालाचर्तुदशी, चैतेदशै, बडादशै इत्यादिमा मेला लाग्ने गर्दछ।
कालिन्चोक भगवती
सदरमुकाम चरिकोटबाट करिव १५ कि.मी. उत्तरमा पदयात्राको दृष्टिकोणले रमणीय स्थल कालिञ्चोक गाविसमा अवस्थित यो मन्दिर ३८४२ मी.को उचाईमा छ। कालिञ्चोक भगवती काभ्रेको पलानञ्चोक भगवती, काठमाडौँको शोभा भगवती र अन्य भगवती समेत ७ भगवती दिदी बहिनी हुन् भन्ने किम्बदन्ती रहेको छ। कालिन्चोक डांडांबाट मनोरम रोलवालिङ हिम शृङ्खला र मनोरम प्राकृतिक दृष्यहरूको अवलोकन गर्न सकिन्छ।
शैलुङ्गेश्वर महादेव
सदरमुकाम चरिकोटबाट करिव २० कि.मी. दक्षिणमा शैलुङ्गेश्वर डाँडामा अवस्थित यो स्थान ३५०० मी.को उचाईमा रहेको छ। साना ठूला गरेर १०० वटा थुम्काहरू रहेकोले शैलुङ्ग भनिएको यस स्थानबाट प्राकृतिक दृष्यावलोकन गर्न सकिन्छ।
टसी गुम्बा
जिल्ला सदरमुकाम चरिकोटबाट १३ कोष उत्तरमा रहेको विगु गाविस वडा नं. ८मा अवस्थित विगु गुम्बा वास्तवमा यस जिल्लाकै एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल मान्न सकिन्छ। विगु गुम्बाको स्थापना विक्रम संम्बत १९९० तिर डुम्पा रिम्पोछे (स्योराव दोर्जे)ले गर्नु भएको विश्वास गरिन्छ। समथर स्थानमा रहेको उक्त गुम्बामा हाल करिव ६० जना आनी (महिला भिक्षुणी) हरू रहेका छन्। जसले गुम्बामा नियमित रूपमा पाठपूजा गर्ने, पढ्ने र नयाँ भिक्षुहरूलाई पढाउने कार्य गर्दछन्। गुम्बामा कहिल्यै ननिभ्ने एक निमबत्ती नियमित रूपमा बल्दछ। उक्त गुम्बामा दशैको सप्तमीदेखि एकादशीसम्म बत्ती बाल्ने परम्परा छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले दशै काटमार गरी बली चढाउने परम्परा भएको र सो परम्पराबाट काट मारमा परी मर्ने हाँस, कुखुरा, बोका, राँगा आदिको नाममा बत्ती बालिएको हो भन्ने किम्बदन्ती छ।
देउलाङ्गेश्वर महादेव
ओराङ र लामाबगर गाविसको सीमानामा रहेको देउलाङ्गेश्वर महादेवको मन्दिर उत्तरी क्षेत्रको प्रसिद्ध तिर्थ स्थल हो। स्वस्थानी पूर्णिमाको दिन ठूलो मेला लाग्ने यस मन्दिरमा सत्य यूगमा महादेवले सत्यदेवीलाई जोगीको भेषमा विवाह गरी ल्याउँदा यहि मन्दिरसंगै रहेको कुटीमा राखेको र सत्यदेवीले विलौना गर्दा खरले छापेको सो कुटीको भित्तो च्याती हिमालय पर्वतको दर्शन गराएको किम्बदन्ती रहेको छ। उक्त कुटी मन्दिरसंगै अझै पिन देख्न सकिन्छ।
रोलवालिङ्ग उपत्यका
पदयात्राका लागि अति नै रमणीय एवं रोमाञ्चकारी स्थलको रूपमा रहेको यस उपत्यकामा साहसिक पैदल यात्राका लागि विदेशी पर्यटकहरू आकर्षित हुने गर्दछन्।
गौरीशंकर हिमाल
७१३४ कि.मी अग्लो यो हिमालबाट नेपालको प्रामाणिक समय निर्धारण गरिएको छ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको अराध्यादेव शिव र पार्वतीको प्रतिक मानिने गौरीशंकर हिमाल धार्मिक आस्थाका कारणले आरोहण गर्न प्रतिवन्ध छ।
वेदिङ्ग गाउँ
गौरीशंकर गाविसको वडा नं. १मा पर्ने वेदिङ्ग गाउँलाई हिम मजदुरको गाउँ भन्ने गरिन्छ। यस गाउँका २९ जना भन्दा बढी व्यक्तिले सगरमाथाको आरोहण गरी सकेका छन। हालसम्म १८० सगरमाथा आरोहण गर्ने सफल नेपाली मध्ये वेदिङ्ग वासीले मात्र ७० पटक भन्दा बढी सगरमाथा आरोहण गरी सकेका छन्।
वि.सं. २०४२ साल वैशाख २४ गते गौरीशंकर गाविसको टसीनामामा जम्मिएका तेम्बाछिरी शेर्पा सवैभन्दा कम उमेरमा सगरमाथा आरोहण गर्ने विश्वकै पहिलो व्यक्ति हुन। उनले गत २०५८ जेष्ठ ११ गते उक्त विश्व किर्तिमान कायम गरेका हुन्।
जिरी उपत्यका
सदरमुकाम चरिकोटबाट ५६ कि.मी पूर्वमा रहेको जिरी बजार (उपत्यका) सगरमाथा प्रवेशद्वार हो। समुद्र सतहबाट १९५१ मी.को उचाईमा रहेको जिरी मनोरम प्राकृतिक सौन्दर्यले भरिएको छ। यसलाई नेपालको स्वीटजरल्याण्ड पनि भन्ने गरिन्छ। नेपालको स्वीजरल्याण्ड भनिने पहिचान बनाएको दोलखाको जिरी पुग्न सदरमुका चरिकोटबाट २ घण्टाको यात्रा तह गर्नु पर्छ । काठमाण्डौंबाट एक सय ८४ किलोमीटरका यात्रा पछि पुगिने जिरी सिमान्तकृत जिरेलहरूको बसोबास रहेको छ । १९०५ मीटरको उचाईमा रहेको जिरी उपत्यका सन् १९३८ सालमा स्वीस सरकारले पक्की सडक पु¥याएको थियो । सगरमाथाको प्रवेशद्धार पनि भनिने जिरीमा जिरेल जातिको मात्र बसोबास रहेको सिक्रिलाई होम स्टे बनाउनका लागि जिरी उच्च माविका प्राचार्य टेकबहादुर जिरेलको संयोजकत्वमा बनेको समितिले होम स्टेको पूर्वाधार तयारी र छलफल अन्र्तक्रिया छलफलको कामलाई अघि बढाएको छ । सगरमाथाको प्रवेशमार्गको रूपमा चिनिने जिरीमा पर्यटकहरूको आगामण बढ्दै गएपछि जिरी बजारमा रहेका होटलहरूले पर्यटकको चाप थेग्न नसक्ने र गाउँबासीलाई पनि व्यवसायी बनाउनका लागि यो अवधारणा ल्याइएको हो । सिक्रिमा होम स्टेका लागि विभिन्न टोलीले स्थलगत अध्ययन पनि गरी सकेका छन् । पाहुनालाई घरायसी वातावरणमा बस्नका लागि एक घरमा चार जनासम्म बस्न मिल्ने गरी सिक्रिका २५ घरमा होम स्टे बताउने योजना बनेको जिरी उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष भूमिराज खड्काले जानकारी दिए । स्वीट्जरल्याण्डको जुरिच सहरको रूपमा जिरीलाई चिनिन्छ । सगरमाथा आरोहणमा जानेहरु र सगरमाथा क्षेत्रमा जाने पैदल यात्रीहरु जिरीहुँदै जाने गरेका छन् । इकाला प्रहरी कार्यालय जिरीको तथ्याङ्क अनुसार सन् २००९ भन्दा सन् २०१० मा १५ प्रतिशतभन्दा बढी विदेशी पर्यटकहरूले भ्रमण गरेका छन् । विशेष गरी विदेशी पर्यटकहरु रोल्वालिङ क्षेत्र घुम्न सिंगटी हुँदै जाने गर्दछन् । जिरी आसपासका चेर्दुङ र हनुमन्तेबाट रोल्वालिङ क्षेत्रका हिमालहरु, र दोलखा र रामेछापका अधिकांश गाउँहरु देखिने र चेर्दुङ महादेवको दर्शन गरे मनोकांक्षा पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहेको छ ।
जटापोखरी
जिल्लाको श्यामा गाविस वडा नं. १मा पर्ने जटापोखरी सदरमुकाम चरिकोटबाट १६ कोष उत्तरपूर्वमा पर्दछ। धार्मिक दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिने उक्त पोखरीमा जनै पूर्णिमाको दिन ठूलो मेला लाग्दछ। यो पोखरी करीव ४५०० मीटरको उचाइमा रहेको छ।
बहुला पोखरी
आलम्पु गाविस वडा नं ९मा रहेको आमा बाभारे पर्वतको थोरै तलतिर वरिपरि कडा चट्टानको आडमा फैलिएको बहुला पोखरीको लम्बाई ३०० मीटर र चौडाइ २०० मीटर रहेको छ भने गहिराइ एकीन हुन सकेको छैन। नेपाल अधिराज्यकै सबैभन्दा गुणस्तरयुक्त स्लेट खानीले मात्र प्रसिद्ध आलम्पु गाविस यस पोखरीको माध्ययमले पनि चिनिन थालेको छ। मनकामना माइले इच्छाएको कुरा पुरा गर्ने किम्बदन्ती जस्तै यस पोखरीले पनि इच्छाएको कुरा पुरा गर्न सक्ने विश्वास गरिन्छ। ऋषि तर्पणी पूर्णिमाको अघिल्लो राति ठूलो मेला लाग्ने उक्त पोखरीको व्यापक प्रचार प्रसार हुन सकेको खण्डमा पर्यटकीय आकर्षण बढ्न सक्ने कुरा निर्विवाद छ।
भौगोलिक बनावट
यस जिल्लाको अधिकांश भूभाग उच्च पहाड तथा हिमालले ढाकिएको छ। पहाड र हिमालको खोच, नदी किनार, टार र बेंसी गरी जम्मा १० प्रतिशत भूभाग मात्र समतल भएको अनुमान छ। भू-धरातलीय स्वरूपको आधारमा ३५ प्रतिशत भूभाग उच्च हिमाली भेगमा, ४० प्रतिशत भूभाग उच्च पहाडी भागमा र २५ प्रतिशत भूभाग मध्य पहाडी भागले ओगटेको छ।
भौगोलिक उपयोगको स्थिति
जिल्लाको कूल क्षेत्रफल २,१४,२८७ हेक्टरमध्ये २६.४५ प्रतिशत अर्थात ५६,६८३ हेक्टर जमीन कृषि क्षेत्रले ओगटेको छ। वन क्षेत्र ४७.३७ प्रतिशत र घाँसे मैदान (चरण भूमि) १३.७७ प्रतिशत छ।
राजनीतिक विभाजन
दोलखा जिल्लालाई दुई संसदीय क्षेत्र, ११ इलाका, ५१ गाविस र एक नगरपालिकामा विभाजन गरिएको छ। जिल्लाको ५१ वटा गाविसमध्ये तामाकोशी पारिका २३ वटा र तामाकोशी वारीका ५ वटा गरी कूल २८ वटा गाविस क्षेत्र नं. एकमा राखिएको छ भने तामाकोशी वारीका २३ वटा गाविस र एक नगरपालिकालाई क्षेत्र नं. दुईमा राखिएको छ। नगरपालिका १३ वडामा विभाजित छ। इलाका विभाजन निम्न अनुसार रहेको छ।
जनसङ्ख्या
वि.सं. २०४८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाको प्रतिवेदन अनुसार यस जिल्लाको जनसङ्ख्या १,७३,२३६ थियो, जसमा पुरूष ८४,८२५ (४८.९६%) र महिला ८८,४११ (५१.०४%) थियो। २०३८ सालको जनगणना अनुसार यो संख्या १५०५७६ थियो। २०३८ सालदेखि २०४८ सालसम्मको १० वर्षको अवधिमा २२३६०ले बृद्धि भएको देखिन्छ। २०५७मा पुरूष १,०९,३६९ (५०.३५%) र महिला १,०७,८४९ (४९.६५%) गरी जम्मा २,१७,२१८ (जि.वि.स.वाट भएको प्राथमिक तथ्याङ्क संकलनबाट) रहेको छ। २०४८ देखि २०५७को जनसङ्ख्या बृद्धिदर २.५ प्रतिशत रहेको छ। जुन वृद्धिदर राष्ट्रिय दर भन्दा उच्च छ। जनगणना २०५८को प्रारम्भिक परिणाम अनुसार जिल्लामा ४३२६२ घरधुरी, पुरुष १००१४७, महिला १०४५९७ गरी जम्मा २०४७४४ जनसङ्ख्या रहेको छ।
मो अफताव आलम
मो अफताव आलम नेपाली कांग्रेस पार्टीका राजनीतिज्ञ तथा पूर्व संसद सदस्य तथा सभासद हुन्। उनी २०५६ को संसदीय निर्वाचनमा निर्वाचित भई व्यवस्थापिका संसदको समेत सदस्य रहेका थिए। उनी बिसं २०३४ सालमा राजनीतिमा प्रवेश गरेका थिए। उनले राजनीतिक संघर्षका क्रममा २०४६ सालको जनमत संग्रहमा ६ महीना, २०४६को जनआन्दोलनमा ३ महिना र २०६२-६३को जनआन्दोलन-२ का क्रममा पटक पटक जेल जीवन बिताएका छन्।
दोलखा जिल्ला
दोलखा बजार
काठमाडौँदेखि दोलखा बजारसम्म सडक यातायातको दुरी १ सय ३४ किलोमिटर छ। बजारमा करिब ५ हजार मानिस बस्छन्। नेवार, थामी, तामाङ र दमाइ बढी छन्। बजार प्रवेश गर्ने ठाउँमा भर्खरै राजा जयइन्द्रसिंह देवमा समर्पित ढोका निर्माण गरिएको छ। मन्दिर र बिहारमात्रै होइन, कलात्मक आँखीझ्याल भएका घर र दरबार पनि छन् यहाँ। कतिपय कलात्मक घर र दरबार जिर्ण भइसकेका छन्। बहाल टोलको रानी दरबारको पनि बिजोगै छ। पुरानो दरबार भत्किएको ठाउँमा राजकुलेश्वर निम्न माध्यमिक विद्यालय ठडिएको छ। टक्सार भवन जिर्णोद्धार गरी सङ्ग्रहालय बनाउने अभियानमा जुटेको छ, द्वाल्खा गुठी। यसबाहेक कुमारी घर, त्रिपुरा सुन्दरी, तलेजु भवानी, महादेव आदिका मन्दिर र ९ वटा चैत्य छन्। यति सानो बस्तीमा मठ, मन्दिर, पोखरीलगायत एक सय १४ वटा सांस्कृतिक सम्पदा छन्। 'यसले पनि दोलखाको ऐतिहासिकता पुष्टि गर्छ,' श्रेष्ठ भन्छन्।
मो अफताव आलम
हत्याकाण्ड
मो अफताव आलम बिसं २०७८ असोज २६ गते २०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा आफ्नो घरमा बम बनाइरहेको बेला विष्फोट भएको र विष्फोटमा घाइते भएकाहरुलाई जिउँदै जलाएर मारेको आरोपमा पक्राउ परे।
दोलखा जिल्ला
दोलखा बजार
भिमेश्वर मन्दिरमा धार्मिक पर्यटकको घुइँचो लाग्छ। संस्कृतिकर्मी शान्तकृष्ण श्रेष्ठका अनुसार भिमेश्वरको दर्शनबिना पशुपतिनाथको दर्शन अपुरो मानिन्छ। जनकपुरको रामजानकी मन्दिर र भिमेश्वरलाई एकिकृत गरी गुरुयोजना तर्जुमा गर्नुपर्ने मागका साथ संस्कृतिमन्त्रीलाई पनि भेटिसकेको उनले बताए। सरकारले 'भीमेश्वर जनकपुर बृहत्तर क्षेत्र विकास योजना' लागू गरे हिमाली, पहाडी र तराईबासीबीच सहिष्णुताको नाता अझ गाढा हुने उनको भनाइ छ।
दोलखा नेपाल भाषा
दोलखा नेपाल भाषाको लिपि छैन। काठमाडौँ र दोलखाका नेवारले प्रयोग गर्ने भाषाको फरक बुझ्न केही शब्द हेरौं। पानीलाई दोलखाली 'लोखु' भन्छन् भने काठमाडौँकाले 'ल'। किताबलाई दोलखालीले 'साँफर' भन्छन् भने काठमाडौँमा 'सफु' भनिन्छ। दोलखाली अर्धांगिनीलाई 'कलात' भन्छन् भने काठमाडौँमा 'कला'। दोलखालीले राम्रोलाई 'बाँलकु' भन्छन् भने काठमाडौँमा 'बाँला' भनिन्छ। त्यस्तै मिठोलाई 'साकु' भनिन्छ भने काठमाडौँमा 'सा' मात्रै भन्छन्। डराउनेलाई दोलखालीले 'ग्याफर' भन्छन् भने काठमाडौँका नेवार 'ग्याफ' भन्छन्।
२०५२ मा तत्कालीन दोलखा गाविस अध्यक्ष रविभक्त श्रेष्ठ, समाजसेवी टिकानारायण प्रधान, वकील प्रविण प्रधान, शिक्षक भरत श्रेष्ठ, तीर्थनारायण जोशी र शान्तकृष्ण श्रेष्ठलगायत मिलेर 'कुल्सी परिवार गठन' गरिएको थियो। यसले 'कुल्सी हवाई पत्रिका प्रकाशन गथ्र्‍यो, जसका सम्पादक तीर्थनारायण जोशी थिए। चार वर्ष प्रकाशन भएको पत्रिकाले दोलखा भाषाको संरक्षण र प्रचारमा सहयोग पुर्‍याएको थियो। आफ्नै लिपि नभएकाले देवनागरी लिपिमै त्यो पत्रिका छापिन्थ्यो। केही समयपछि यही उद्देश्यले 'बाँपीझ्याला' पत्रिका पनि प्रकाशन हुन थाल्यो। कालान्तरमा दुवै पत्रिकाले विश्राम लिए। केही समयपछि 'अभयपुर' मासिक पत्रिका दोलखा भाषा र राष्ट्रिय भाषामा प्रकाशन भयो। यसअघि पनि कालिञ्चोक युथ क्लबको आँखा, द्वाल्खा गुठीको स्मारिका, तिलिञ्चो परिवारको 'चिमाल' प्रकाशन भएका थिए। आँखा पत्रिका अझै प्रकाशन भइरहेको छ। अभयपुर पत्रिकाले पनि बिश्राम लियो। बाँपिझ्याला मासिक पत्रिका नयाँ साजसज्जाको साथ प्रकाशन भैरहेको छ। हाल बाँपिझ्याला मासिक पत्रिका ले पनि बिश्राम लियो ।
द्वाल्खा नेपाल भाषामा गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिकको नयाँ नेपाल स्तम्भमा पाक्षिक रूपमा लेखरचनाहरू प्रकाशन डा. आदर्श प्रधानको संयोजनमा २०६४ पुस १३ गतेबाट शुरु भएको हो, जुन हाल सम्म प्रकाशन भैरहेको छ। उक्त पत्रिकामा समसामयिक लेख रचना, समचार, अनुसन्धनात्मक लेखहरू प्रकाशन भैरहेको छ।
प्रसिद्ध ठाउँहरू
गौरिशंकर हिमाल, च्छोरोल्पा हिमताल, प्रसिद्ध दोलखा भिमसेन मन्दिर, शैलुङ्गे डाँडा,गाईखुरा महादेब मन्दिर, खिम्ती जलविद्युत आयोजनाको पावर हाउस (किर्ने), म्याग्नेसाईट खानी (खरिढुङ्गा), चरिकोट, जिरी, किर्नेटार आदि।
तसला
आकार प्रकारमा कसौडी जस्तो देखिने यस भाँडोको मुख तुलनात्मक रूपमा कसौडी भन्दा ठूलो हुन्छ। यसलाई भात पकाउन, सामग्री भन्डारण गर्न धुन या उसिन्न पनि प्रयोगमा ल्याइन्छ।
एमिनेम
मार्सल ब्रुस म्याथर्स (इमिनेम) स.न्. १९७२ अक्टोबर १७ का दिन संयुक्त राज्य अमेरिकाको मिसैरी राज्यको दोस्रो ठूलो शहर सेन्ट जोसेफमा जन्मेका थिए । सिल्म् सेडीको नामले पनि चर्चित उनी अमेरिकी व्यापारी, गीतकार तथा अभिनेता पनि हुन् । इमिनेम विश्वचर्चित कलाकार मध्यका एक हुन् । विश्वका बहुचर्चित मासिक पत्रिका तथा दैनिक पत्रिकाले पनि र्‍याप गीत सङ्गीतका संसारमा उनले गरेको योगदानको कदर गरेका छन् । अमेरिकाको विश्वचर्चित मासिक पत्रिका रोलिङ स्टोनले उनलाई विश्वका १०० जना सदाबहार कलाकार मध्ये ८२औं स्थानमा सुचिकृत गरेको छ । यसै मासिक पत्रिकाले उनलाई ‘किङ अफ हिपहप’को समेत उपाधि प्रदान गरेको हो । इमिनेम विश्वकै सर्वाधिक गीति सङ्ग्रह बिकाउने कलाकार मध्यमा पर्दछन् । उनको हाल सम्म ३ करोड ३३ लाख भन्दा बढी गीत डाउन्लोड भएका छन् भने करिब ८६ करोड गीति सङ्ग्रह विश्वव्यापी रूपमा बिक्रि भईसकेका छन् जसमध्ये ४१ करोड गीति सङ्ग्रह संयुक्त राज्य अमेरिकामा मात्र भएको थियो ।
इमिनेमले स.न्. १९९९ मा आफ्नो गीति सङ्ग्रह द सिल्म् सेडी एल पि लगायत ‘द मार्सल म्याथर्स’र ‘द इमिनेम सो’ को मार्फत छोटो समयमै निकै चर्चा परिचर्चा कमाएका थिए । उनका ती सबै गीति संग्रहले ग्य्रामी अवार्ड जित्न सफल भएको थियो भने उनी पनि तीनवटा सफल र्‍याप गीति सङ्ग्रह निकाल्ने गायकको रूपमा सम्मानीत भएका थिए । स.न्. २०१० मा उनले रिलिज गरेको उनको सत्रैं गीतीएल्बम रिकबरीले विश्वव्यापी सफलता हात पारेको थियो । उनको सोही गीतीएल्बमले स.न्. २०१० मा विश्वव्यापी रुपमै सर्वाधिक बिक्ने एल्बमको उपाधि समेत पाएको थियो । उनले आफ्नो जिवनकालमा १३ ग्रामी अर्वाड हासील गरी सकेका छन् ।
गीतसंगीतको सफलतासंगै स.न्. १९९९मा उनले आफ्नै सिल्म् सेडी रेर्कडिङ स्टूडियो समेत खोलेका हुन् । यसका साथै उनले सेड ‘४५’ नामक आफ्नै रेडियो स्टेसन समेतको स्थापना गरेका छन् ।  उनी स.न्. २००२मा एट माइल नामक चलचित्रवाट आफ्नो अभिनय यात्राको सुरुवात गरेका थिए र सोहि चलचित्रवाट उनी ‘एकेडेमी अर्वाड फर बेष्ट आरिजिनल सङ’ पाउने पहिलो र्‍याप कलाकारको रूपमा चिनिए । यसका साथै उनले विभिन्न चलचित्र र टेलिभिजन कार्यक्रममा समेत अतिथि कलाकारको भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।
बाल्यकाल
इमिनेमको जन्म स.न्. १९७२ अक्टोबर १७ का दिन को मिसैरी राज्यको दोस्रो ठूलो सहर सेन्ट जोसेफमा जन्मेका थिए। उनका पिताको नाम मार्शल ब्रुस माठेर्स थियो र उनकी माताकी नाम देबोरह रे नेल्सन थियो। इमिनेमका मातापिता "Daddy Warbucks" नामक ब्याण्डको सादस्य थिए। ब्रुसले आफ्नो परिवार छाडेर कालिफोर्निया गए र अरु दुइ जना बच्चा जन्माए: माइकल र स्याराह। देबोरहको अर्को छोरा थियो नेथन केन समारा।
चलचित्र शुरुवात
उनले १४ वर्षको उमेर देखि आफ्नो साथी माइक रुबीसंग राप्पिंग सुरु गरे। उनी शनिबारका दिन ओपन मईक प्रतियोगिता मा राप गर्न जान्थे। दश॔कहरूले उनलाइ धेरै मनपराए। त्यहाँ देखि उनको चलचित्रको सुरुवात भयो। उनको प्रतिष्ठा बढ्दै गए पछि उनले "New Jacks" नामक राप ब्याण्डले उनलाई लिए। त्यो ब्याण्ड छुटे पछि उनले अरु ५ जना राप्पेरसंग मिलेर "The Dirty Dozen" नामक ब्याण्ड बनाए। तेही ब्याण्डमा हुदा उनले स.न्. २००१मा आफ्नो पहिलो एल्बम "Devil's Night" निकाले। त्यस पछि उनले " Jeff and Mark Bass's FBT Productions" नामक कम्पनिमा काम गर्न थाले। त्यस कम्पनीमा उनले आफ्नो देबुत एल्बम "Infinite" निकाले जुन चै फ्लप भयो। अनंत को एक गेय विषय सानो पैसा आफ्नो नवजात छोरी, Hailie Mathers, जुटाउने आफ्नो संघर्ष थियो।
अभिनेताको रूपमा
"The Wash" जस्ता साना चित्रकलाहरूमा खेल खेलेपछि उन्को हलिउडमा काम गर्न थाले। इमिनेमले २००२ मा पहिलो पटक अर्ध-आत्मकथात्मक हलिउड फिल्म "8 Miles" मा खेलेका थिए। उनले ध्वनिको ट्रकका लागि धेरै नयाँ गीतहरू रेकर्ड गरे, जसमा "Lose Yourself"(जसले 2003 मा सर्वश्रेष्ठ मूल गीतको एकेडेमी पुरस्कार जितेको थियो र इतिहासमा सबैभन्दा लामो-चलिरहेको हिप हप गीत हो)पनि थियो।
स्त्री स्खलन
संभोगको क्रममा वा उत्तेजनाको चरम बिन्दुमा पुगेपछि महिलाको योनीबाट तरल पदार्थ निस्कनुलाई स्त्री स्खलन भनिन्छ ।
एकेडेमी पुरस्कार
ओस्कार पुरस्कार लाई चलचित्र क्षेत्रको नोबेल पुरस्कार जस्तै हो । यो पुरस्कार अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रका उत्कृष्ट अभिनेता, अभिनेत्री, निर्देशक तथा चलचित्र आदिलाई प्रदान गरिन्छ |
इतिहास
सन् १९२७ मा स्थापित यो पुरस्कारको ट्रफी लै सन् १९३१ मा आएर ओस्कार भन्ने गरियो । यसलाई अमेरिकन एकेडेमी फर मोसन पिक्चर ले प्रदान गर्ने गर्दछ ।
कटहर
कटहर भन्नाले सामान्यतया रुख कटहरलाई लिईएता पनि यसले निम्न दुई फलको प्रतिनिधित्व गर्छ :-
स्मृति ईरानी
स्मृति जुबिन ईरानी (स्मृति मल्होत्रा, पञ्जाबी मा ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਜੁਬੀਨ ਇਰਾਨੀ ,जन्म: २३ मार्च १९७६) एक भारतीय टेलीविजन अभिनेत्री, महिला राजनीतिज्ञ र भारत सरकारको अन्तर्गत मानव संसाधन विकास मन्त्री हुन् ।
प्रारम्भिक जीवन
स्मृति जुबिन ईरानीको जन्म २३ मार्च १९७६ दिल्ली मा भयो र उनले राजधानीमा नै शिक्षा ग्रहण गरिन् । उनी सौन्दर्य प्रसाधनहरू देखि लिएर मिस इन्डिया प्रतियोगिताको प्रतिभागी पनि भईन । मोडलिङमा प्रवेश गर्नु भन्दा पहिले, उनी मैकडानल्ड्समा वेट्रेस र क्लीनरको पदमा कार्य गरिसकेकी छिन् । पछि उनी बम्बाइ आईन्, जहा उनले टेलीविजन धारावाहिक ‘क्यूंकि सास भी कभी बहू थी’ मा ‘तुलसी’ को मुख्य भूमिका निभाइन र चर्चित भईन ।
गुणराज लुइटेल
गुणराज लुइँटेल नेपालका एक पत्रकार हुन् । उनले युगसम्वाद साप्ताहिकबाट पत्रकारिता सुरु गरेका थिए ।
गुणराज लुइँटेल यसअघि अन्नपूर्ण पोस्ट् राष्ट्रिय दैनिकका प्रधान सम्पादक भएका थिए। 'कान्तिपुर' दैनिक र 'नागरिक' दैनिकमा समेत उनले लामो समय काम गरेका थिए। अन्नपूर्ण पोस्टमा कार्यकारी सम्पादक थिए। त्यसैगरी नागरिक दैनिकको पश्चिमेली संस्करणको आवासीय सम्पादकको रूपमा पनि उनले काम गरेका थिए।  उनी सेतोपाटीमा प्रमुख टिप्पणीकारको रूपमा आवद्ध थिए। विसं २०७२ साल जेठ ११ गते देखि उनले नागरिक दैनिकको प्रधान सम्पादकको रूपमा आफ्नो जिम्मेवारी सम्हालेका हुन् ।
शिक्षा
गुणराज लुइँटेलले फिलिपिन्सको अटेनियो डे मनिला युनिभर्सिटीबाट पत्रकारितामा स्नातकोत्तर गरेका छन्।गुणराज लुइँटेल सिंगापुरको नान्याङ टेक्नोलाजिकल युनिभर्सिटीका एसिया जर्नालिजम फेलो समेत हुन्।
चाव युन
चाव युन हङकङ चलचित्र क्षेत्रका एक प्रसिद्ध चलचित्र अभिनेता हुन् ।
तेलिया कम्पनी
तेलिया कम्पनी आबे (उच्चारण), एक स्विडेनी बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी तथा मोबाइल सञ्जाल सञ्चालक हो। कम्पनीको प्रमुख व्यवसाय नर्दिय र बाल्तिक देशहरूमा रहेको छ भने पहिला यसका अरू सञ्जालहरू भने स्पेन, रूस, नेपालका साथै पूर्वका विभिन्न सोभियत गणतन्त्रहरूमा फैलिएको थियो। हाल यसले स्विडेन, फिनल्यान्ड, नर्वे, डेनमार्क, लिथुआनिया, लात्भिया र इस्टोनियामा सेवा सञ्चालन गरिरहेको छ। १२ अप्रिल २०१६ उत्तरार्ध, समूहले यसको नाम तेलिया सोनेरा आबेमा परिवर्तन गरेको थियो।
कम्पनीको उत्तरी र पूर्वी यूरोप, मध्य एसिया र दक्षिण एसियामा गरी ११ वटा देशमा सेवा सञ्चालन गरेको छ भने सन् २०१३ मा, यसका ग्राहकहरूको सङ्ख्या १९ करोड रहेको थियो। यसको प्रधान कार्यालय स्विडेनको राजधानी स्टकहोममा रहेको छ भने कम्पनी स्तकहोल्म सेयर बजार र हेलसिन्की सेयर बजारमा सूचीकृत छ। राजस्वका आधारमा यो विश्वको ३५औँ ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी हो।
इतिहास
तेलिया कम्पनीको स्थापना सन् २००२ मा, स्विडेनी दूरसञ्चार कम्पनी तेलिया र फिनल्यान्डेली दूरसञ्चार कम्पनी सोनेराको समायोजन पश्चात् भएको थियो। समायोजन लगत्तै तेलियाले नर्वेको बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी तेलेनुरसँग समायोजित हुने विफल प्रयास गरेको थियो जुन हाल यसको निकटतम प्रतिस्पर्धीको रूपमा स्थापित छ। निजीकरण हनु भन्दा अगाडि तेलिया सरकारी स्वामित्वमा रहेको एकाधिकारी दूरसञ्चार कम्पनी थियो। समायोजन पश्चात् पनि यी दुई देशहरूमा भिन्नै ब्रान्ड नामले सेवा सञ्चालन गरेका थिए। यसको स्वामित्वमा हाल स्विडेनी सरकारको ३७.३% रहेको छ भने बाँकी सार्वजनिक वा निजी लगानीकर्ताहरूको स्वामित्वमा रहेको छ। जुलाई २००७ मा, कम्पनीले अमेरिकी कम्पनी एमसिटि निगमको स्वामित्वमा रहेका उज्वेकिस्तान र ताजिकिस्तानका दूरसञ्चार कम्पनीहरूको स्वामित्व पूर्ण रूपमा खरिद गर्ने घोषण गरेको थियो। यसले अफगानिस्तानको अग्रणी दूरसञ्चार कम्पनी रोशनमा पनि केही मात्रामा लगानी गर्ने जनाएको थियो। ९ अप्रिल २०२० मा, सन् २०२१ देखि सन् २०२४ सम्मको युइएफए च्याम्पियन्स लिग र युइएफए युरोपा लिगको प्रसारणलाई तेलियाले ३ अर्ब स्विडेनी क्रोनामा खरिद गरेको थियो र यसले खरिदसँग‌ै प्रसारण अधिकार प्रा गरेको छ। सन् २०२१ देखि, तेलियाको स्वामित्वमा रहेको दूरदर्शन कम्पनी मार्फत यी दुई अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेलहरू प्रसारण हुने बताइएको छ।
समायोजन पश्चात्
सन् २००६ को आम चुनावको समयमा स्विडेनको उदारवादी-रूढीवादी गठबन्धनको नीतिका अनुसार व्यावसायिक संस्थामा सरकारी स्वामित्व घटाउने तथा विशेषगरी तेलिया सोनेरामा आफ्नो स्वामित्व घटाउन सरकारलाई सुझाव दिएको थियो। उक्त शक्तिले चुनाव जित्दै गठबन्धन सरकार गठन गरेको थियो। उक्त गठबन्धनले बहुमत गुमाउँदै अल्पसङ्ख्यक प्रशासनमा रहेका कारण तेलिया सोनेराको बिक्री सन् २०१० मा अर्को चुनाव पछि मात्र संसदमा पेश गरिएको थियो। १६ मार्च २०११ मा, गठबन्धन प्रशासनले तेलिया सोनेरा लगायतका सार्वजनिक रूपमा स्वामित्व प्राप्त वाणिज्यिक संस्थाको बिक्रीमा संसदीय मत गुमाउन पुगेको थियो जहाँ वामपन्थी, सामाजिक लोकतान्त्रिक दल र स्विडेन लोकतान्त्रिक गठबन्धन लगायतका सबै विपक्षी दलहरू उक्त शक्तिको विरूद्धमा एकजुट भएका थिए।
सन् २००८ को सुरुवातमा, तेलिया सोनेराले लगभग ५० करोड युरो बचत गर्ने उपायको घोषणा गरेको थियो। ५ जुन २००८ मा, फँस तिलिकोम, हाल ओरेन्ज फँसेसले तेलिया सोनेराका लागि ३३ अर्ब युरो अधिग्रहण प्रस्ताव प्रस्ताव गरेको थियो जसलाई कम्पनीले तुरुन्तै अस्वीकार गरेको थियो। २० जुलाई २०१८ मा, तेलिया कम्पनीले ९.२ अर्ब स्विडेनी क्रोनामा बुनिर प्रसारण निगमको अधिग्रहण गर्ने घोषण गरेको थियो। युरोपेली आयोगले १२ नोभेम्बर २०१९ मा, निश्चित शर्तहरूका साथ उक्त सम्झौतालाई स्वीकृत गरेको थियो।
ग्राहकहरू
सन् २००३ मा, विश्वव्यापी रूपमा कम्पनीमा २ करोड भन्दा बढी ग्राहकहरू रहेका थिए भने यसले सोही वर्षमा ७.६७१ अर्ब कुल मुनाफा निकाल्न सफल भएको थियो। सन् २००३ मा, यसमा २६ हजार भन्दा बढी कर्मचारीहरू कार्यरत थिए। सन् २००४ मा, विश्वव्यापी रूपमा कम्पनीसँग २ करोड ६० लाख ग्राहकहरू रहेका थिए भने यसले सो वर्ष १२ अर्व नाफा कमाएको थियो। सन् २००६ सम्म आइपुग्दा यसका ३ करोड भन्दा बढी ग्राहहरू रहेका थिए। सन् २०१३ मा, यसका ग्राहकहरूको सङ्ख्या १९ करोड रहेको थियो।
सेवा सञ्चालन
तेलिया कम्पनी हाल राजश्व र ग्राहक सङ्ख्याका आधारमा नर्दिय र बाल्तिक क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी बन्न सफल भएको छ।
अफघानस्तान
तेलियाले हाल अफघानस्तानको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी रोशनको ११.२५% सेयरको नियन्त्रण गर्दछ।
डेनमार्क
तेलिया डेनमार्कको सुरुवात सन् १९९५ मा, तेलिया स्तोफा र तेलिया सोनेराको समायोजन पश्चात् भएको थियो। तेलिया डेनमार्क हाल डेनमार्कको तेस्रो ठूलो दूरसञ्चार कम्पन हो भने यो तिनिनुरको निकटतम प्रतिद्वन्द्वी हो। तेलिया डेनमार्कमा तेस्रो पुस्ता सञ्जाल सञ्चालन गर्ने चौथो कम्पनी हो।
एस्टोनिया
तेलियाले एस्ति तिलिकोमको १००% स्वामित्व ग्रहण गरेको छ। एस्ती तिलिकोम बाल्तिक देशहरूको ठूलो दूरसञ्चार कम्पनीहरू मध्ये एक हो भने यो इस्टोनियाको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी हो। तेलिया र एस्टोनियाली सरकारले इस्ती तिलिकोमको सेप्टेम्बर २००९ मा, सम्पूर्ण स्वामित्व तेलियालाई बेच्ने सम्झौता गरेका थिए। २० जनवरी २०१६ मा, कम्पनीले आफ्नो नाम तेलिया एस्तीका परिवर्तन गरेको थियो।
फिनल्यान्ड
तेलिया फिनलान्द फिनल्यान्डको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी हो भने यो ल्यान्डलाइन र इन्टरनेट सेवाको सबै ठूलो प्रदायक हो। २३ मार्च १०१७ मा, पुनर्गठन हुनु भन्दा पूर्व, तेलिया फिनल्यान्डमा सोनेरा र तिलि फिनलान्द ब्रान्ड अन्तर्गत सञ्चालित थियो।
लात्भिया
तेलियाले तात्भियाको ताल्तिलिकोमको ४९% नियन्त्रण गरेको छ।
लिथुआनिया
तेलिया कम्पनीले लिथुआनियाको दूरसञ्चार कम्पनी तेलिया लिथुभाको ८८.१५% नियन्त्रण गरेको छ। कम्पनी राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार सेवा प्रदायक पनि हो।
नर्वे
तेलिया सन् २००० मा, नर्वेको दूरसञ्चार कम्पनी नेटकमको खरिद पश्चात्, नर्वेमा प्रवेश गरेको थियो। ११ मार्त २०१६ मा, नेटकम तेलिया नोर्गेमा पुनर्गठित भएको थियो।
स्विडेन
स्विडेनमा कम्पनी, तेलिया स्भारियाको नामले सञ्चालित छ। तेलिया स्भारिया हाल स्विडेनको प्रयोगकर्ता सङ्ख्या र राजश्वका हिसाबले प्रथम स्थानमा रहेको छ।.
तुर्की
तेलिया सोनेराले तुर्कसेलको ३८% स्वामित्व ग्रहण गरेको छ। यो तुर्कीको सबैभन्दा ठूलो दूरसञ्चार कम्पनी पनि हो। तुर्कसेलले बेलारूसको बिस्तको ८०% का साथसाथै युक्रेनको एस्तिलितको १००% नियन्त्रण गरेको छ।
उज्जेकिस्तान
उज्वेकिस्तानको प्रमुख दूरसञ्चार कम्पनी युसेल तेलियाको नियन्त्रणमा रहेको छ।
पूर्व सञ्चालन
तेलियाले हालसालै उनीहरूको कम्पनीहरूमा सेयरहरू बेच्दै आएको छ। मोल्दोभा, ताजिकिस्तान र स्पेनमा पनि यसले पहिला सेवा सञ्चालन गरेको थियो।
अजरबैजान
१५ मे २०१० मा, पुनर्गठन पश्चात्, अर्जसेल तेलिया सोनेराको सञ्जालमा आबद्ध भएको थियो। ५ मार्च २०१८ मा, तेलियाले उनीहरूले सेयर अर्जसेलमा बिक्री पुष्टि गरेको थियो।
कजाखतान
तेलियाले कजाखस्तानमा केसेल अन्तर्गत सेवा सञ्चालन गरेको थियो भने यसले २१ डिसेम्बर २०१८ मा, सम्पूर्ण सेयर कजाख दूरसञ्चारलाई बेचेको थियो।
नेपाल
नेपालको सबैभन्दा निजी दूरसञ्चार कम्पनी एनसेलमा यसले बहुमतको सेयर लगानी गरेको थियो। यसले १६.२ अर्ब अमेरिकी डलर सञ्चालन आयमा लगानी गरेको थियो। २१ डिसेम्बर २०१५ मा, तेलियाले मलयसियाली दूरसञ्चार कम्पनी आजीयाटालाई यसको ६०.४% सेयर बिक्री गरेको थियो र एनसेल छोडेको थियो। लाभ कर नतिरिकननै तेलियाले एनसेल छोडेको थियो।
आलोचना
तेलिया सोनेरामाथि अप्रत्यक्ष तानाशाहीहरूलाई समर्थन गरेको आरोप लगाइएको थियो। यो तथ्यलाई सन् २०१२ मा स्विडेनी दूरदर्शन कार्यक्रम उपद्राग ग्रान्सकिनिङमा खुलासा गरिएको थियो। तेलिया सोनेराले यी आरोपहरूको यसरी जवाफ दिएको थियो, "यो सबै देशहरूमा प्रतिदिन भइरहेको छ र सबै दूरसञ्चार कम्पनीहरू माथि लागू हुन्छ। हामी प्रत्येक देशको कानूनको पालना गर्न बाध्य छौँ"।
तेलिया सोनेराले अवैध रूपमा, घूसखोरी मार्फत उज्बेकिस्तान र अजरबैजानमा इजाजतपत्र प्राप्त गरेको हुन सक्ने भन्दै कम्पनीलाई थप आरोपहरू लगाइएको थियो जसलाई स्विडेनी सञ्चार माध्यमहरूमा प्रस्तुत गरिएको थियो। यस सम्बन्धित अनुसन्धानको परिणाम स्वरूप र कम्पनीका नीतिहरूमा अन्य सम्भावित उल्लङ्घनका कारण, धेरै वरिष्ठ व्यवस्थापकहरूलाई कम्पनीबाट हटाइएको थियो।
तेलिया र एनसेलको कर छली प्रकरण
तेलिया सोनेराले ९ पुस २०७२ मा, एनसेलको ८०% सेयर मलेसियाको बहुराष्ट्रिय दूरसञ्चार कम्पनी आजीयाटालाई बिक्री गरेको थियो र उक्त खरिदबिक्रीमा नेपालले पुजिगत लाभकर उठाउन सकेको थिएन। एनसेल खरिद बिक्रीमा तेलिया सोनेराले ६० अर्ब ७१ करोड तिर्न बाँकी रहेको थियोे र सो रकम नतिरिकनै कम्पनी नेपाल वा एनसेलबाट टाढिएको थियो जसको गम्भीर रूपमा आलोचना गरिएको थियो।
महम्मदपुर
महम्मदपुर रौतहट जिल्लाको एक गाउँ विकास समिति हो।
चिम्टा
अगेनाको भुङ्ग्रोमा रहेको आगोको फिलिङ्गो चलाउन या तातो कुरा जसलाई हातले छुन सकिन्न त्यसलाई चलाउन यस औजारको प्रयोग गरिन्छ।
बेडेन पावेल शिखर
बेडेन पावेल शिखर नेपालको लाङटाङ उपत्यका क्षेत्रमा अवस्थित एक हिमशिखर हो । सामान्यतया यस हिमशिखरलाई र्उकिमा शिखर भनेर चिनिन्छ । यस हिमशिखरलाई स.न् २००७ मा विश्व स्काउटिङको १०० वर्ष पुगेको उपलक्ष्मा नेपाल सरकारले विश्व स्काउटका संस्थापक बेडेन पावेलको स्मरणमा हिमशिखरको पुनः नामाकरण गरी बेडेन पावेल शिखर भनेर राखिएको हो ।
गरुवा बहुमुखी क्याम्पस
गरुवा बहुमुखी क्याम्पस इलाम जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
बर्मुडा त्रिकोण
आन्ध्र महासागरको समिपवर्ती ठाउँ मा पानीको चम्किला धार, प्रकाश र फिज देखिन्छ ।आन्ध्र महासागरको यही भागलाई बर्मडा त्रिकोण भनिन्छ। यस समुन्द्री भागलाई रहस्यमय त्रिकोण, शैतान सागर, आन्ध्र महासागरको नर्क जस्ता नराम्रा नामले यो ठाउँ चिनिएको छ।
बर्मुडा त्रिकोणको क्षेत्रफल
यो भागको कुल क्षेत्रफल ३९ लाख वर्ग किलोमिटर र यसको गहिराई १८०० फिट रहेको मान्यता छ ।
वैेज्ञानिक आधारहरू
धेरै मानिसहरु जो आफ्नो वरिपरि भइरहेको घटनाक्रमलाई ब्याख्या गर्न र प्रष्ट पार्न असक्षम हुन्छन्, उनीहरू यस्ता घटनाहरूलाई दैवी चमत्कार वा अन्य कुनै रहस्यमय बस्तुहरूको परिणाम ठान्दछन् । झन बरमुडा त्रिकोणमा हराएका कुनै पनि बस्तुहरूले कुनै पनि सङ्केत नछाडेको कारणले पनि त्यस्ता सिद्धान्तमा बिस्वास गर्नेहरूलाई थप बल पुगेको छ । यस श्रेणीमा पर्नेहरु कोही यु. एफ. ओ. हरूले त्यस क्षेत्रमा आइपुगेको जहाजहरूलाई अपहरण गरेर लगेको हुन सक्नेमाविश्वास गर्छन् भने कोही त्यस क्षेत्रको समुन्द्र पिँधमा कुनै एकदमै बलियो राक्षसी शक्ति छ जसले ती बस्तुहरूलाई तानेर अन्य कुनै स्थानमा पुर्याउँछन् भन्नेमाविश्वास गर्छन र कतिपय अरु मानिसहरु यसलाई अर्को समानान्तर ब्रमाण्डको द्वार ठान्छन् । तर बैज्ञानिक तथ्यहरुका आधारमा पनि बरमुणा त्रिकोणका रहस्यहरूको ब्याख्या गरिएको धेरै सिद्धान्तहरु छन् ।
भू-चुम्बकीय
भू-चुम्बकीय उत्तरी ध्रुब भौगोलीक उत्तरी ध्रुबदेखि १५०० मी. टाढा पर्छ र २० ड्रि्री जती फरकमा रहेको हुन्छ । नाभीक तथा बिमान चालकहरूले दिशा पत्ता लगाउँने क्रममा ती दूइ ध्रुबबिच को फरक राम्ररी छुट्टाउन सक्नुपर्छ, किनकि उनीहरूले प्रयोग गर्ने कम्पासको सियोले जहिले पनि चुम्बकिय उत्तरी ध्रब तिर देखाउँछ । पृथ्वीमा जम्मा दूइ स्थानहरु मध्ये बरमुडा त्रिकोण पनि एक हो । जहाँ भौगोलीक उत्तर र चुम्बकिय उत्तर एउटै रेखामा पर्छन् । यस्तो अवस्थामा एउटा अनुभवी नाभीक पनि दिशा निर्धारणमा अलमलीन सक्छ र त्यहीँ हराउँन सक्छ । यस्तै अर्को ठाउँ जापानको पुर्वी भागमा पर्छ जहाँ चुम्बकिय उत्तर र भौगोलिक उत्तर एकै ठाउँमा पर्छन् र त्यसलाई जापानी र फिलिपिनी नाभीकहरूले राक्षसी समुन्द्र (डेभिल सि) नाम दिएका छन् । त्यहाँ पनि जहाजहरु हराउने घटनाहरू भैरहेका छन् ।
तुफानी धार
गल्फ स्ट्रीम (एक किशिमको समुद्री धार) फ्लोरीडाबाट इङ्गल्याण्डतिर उत्तर-पुर्वी दिशातिर बग्ने एउटा अति तुफानी धार हो । जुन बरमुडा त्रिकोणको क्षेत्र हुँदै बहन्छ । धेरै अनुसन्धान कर्ताहरु बरमुडा त्रिकोण क्षेत्रमा यसको तिब्रता अत्यधिक हुनेमा विश्वास गर्छन् । जसले गर्दा त्यहाँ पुगेका नाभीकहरु धार सँगै बहन्छन् । यदि धारको बिपरित दिशामा जान खोजेमा जहाजको इन्जीनमा अत्यधिक बल पर्न जान्छ र इन्जीनले काम गर्न छोड्छ । यसरी तीनीहरु त्यहीँ अल्मलिन्छन् र हराउँछन् ।
खतरनाक मौसम
धेरैजसो खोज कर्ताहरु बरमुडा त्रिकोण क्षेत्रमा मौसममा हुने आकस्मीक उतार चढाव नै जहाजहरु हराउनुको प्रमुख कारण मान्छन् । यसमा ब्याख्याताहरु त्यहाँ कुनै पनि आर्श्चर्यजनक घटना नभएको कुरामाविश्वास गर्छन् । उनीहरूका अनुसार बरमुडा त्रिकोण अबिश्वस्नीय र भविष्यवाणि गर्न नसकिने मौसमको लागि चिनिन्छ । त्यहाँ अति तीब्र गतिमा बहने आँधि, सँग सँगै चट्याङ्ग पर्ने प्रक्रियाले गर्दा त्यहाँ खतरनाक भूमरिहरु बन्न सक्छन् । जसमा परेका जहाजहरु त्यहीँ हराउन सक्छन् । कहिलेकाहीँ त तीब्र गतिको समुद्री आँधिमा चट्याङ् पर्दा त्यसले बिद्युतिय आँधि पनि उत्पन्न गर्न सक्छ । जसले हवाइजहाज हरूलाई पनि जलाउँन सक्छ । त्यस्तै त्यस क्षेत्रको समुद्री पिँधहरु धेरै भू-कम्प जाने किसिमको भएकाले त्यहाँ धेरै तीब्रताको भू-कम्प आउँदा समुद्री सतहमा तीब्र समुद्री तरङ्ग उत्पन्न हुनसक्छ । जसलाई जापानीहरु सुनामी भन्छन् र यसले गर्दा पनि जहाजहरु हराउँन सक्छन् ।
भुइँचालो
बर्मुडा त्रिकोणको तल्लो सतहमा पटक– पटक भइरहने भुइँचालोले पृथ्वीको चुम्बकीय क्षत्रमा केही समयका लागि असन्तुलन ल्याउने गर्छ तसर्थ पानी जहाज र उडिरहेको हवाइजहाजमा जडान गरेको कम्पास वा दिशा निर्देशिकाले गलत दिशा निर्देशन गर्छ, जसका कारण वायुयान र जलयानहरु दुर्घटनाग्रस्त भएको पाइन्छ । यी यानहरूको अवशेष नपाउनुको अर्को कारण भुइँचालोबाट निर्माण भएको खाडलभित्र उत्त यानहरु फसेर गाडिएको हुनसक्छ ।
मिथेन ग्याँस
बर्मुडा त्रिकोण अवस्थित ठाउँको पानीमुनी प्रशस्त रूपमा मिथेन ग्याँस उत्पन्न भइरहेको छ । यो ग्याँस ज्वलनशील र मानिसको शरीरभित्र लागे खण्डमा आलस्य र बेहोसी हुन सकछ । यो ग्याँसको उत्पादन समुद्रमुनी कसरी भइरहेको छ भने समुद्रमुनी प्रशस्तरूपमा परेको जीवजन्तुको र विरुवाको अवशेषबाट बन्न जान्छ । यो ग्याँस धेरेमाथिसम्म जान सक्ने भएकाले हवाइजहाजलाइ पनि असर गर्दछ ।
कार्बन अक्साइड
मिथेन ग्याँस उत्पन्न भए जस्तै कार्बनडाइअक्साइड ग्याँस पनि यहाँ ठूलो मात्रामा उत्पन्न भइरहेको छ ।
यस क्षेत्रमा हराएका चर्चित जहाजहरू
विश्व युद्धको दौरानमा यु.एस.को साइकोल्पस नाम गरेको युद्ध जहाज ब्राजीलतिर गइरहेको थियो ।बारबोड्स भन्ने ठाउँमा आउँदासम्म उत्त जहाजको जानकारी छ । तर, त्यसपछि यो जहाज र यसमा रहेको कर्मचारी र यात्रुहरूको बारेमा अहिलेसम्म कुनै खबर छैन ।
सन् १९४५ मा पाइलट लेफ्टिनेन्ट चाल्सै केरोलले अमेरिकी वायु सेनाको Mig 4 नामको युद्ध विमान उडाउँदै यस क्षत्रमा आउँदा यो जहाज दुर्घटनाग्रस्त भयो र अमेरिकी जनसेनाले यसको खोज तलासी गर्दा कुनै पनि कारण र जहाजको अवशेष भेटिएन ।
यसैगरी १८०२ मा जहाजको अवशेष भेटिएन । यसैगरी १८०२ मा म्यारी सेलेस्टी नामक पानी जहाज दुर्घटनाग्रस्त भइ गायब भयो । तर, यसको अवशेषहरु दुइ वर्षपश्चात्पो र्चुगलको किनारामा भेटिएको थियो ।
१९४९ जनवरी १७ मा यात्रुवाहक हवाइजहाज स्टार टाइगर अनौठो रूपमा यो क्षत्रमा आउँदा गायब भयो। यसरी गायब हुने जहाजहरूमा मराइन सल्फर क्वीन, पोल स्टार, अमेरिकी नौ सेनाको लडाकु जहाज “अपरेशन रेड सेकेन्ड” इत्यादि हुन् ।
लिची
कटहर परिवारमा पर्ने सानो तथा मीठो फल लिची जसलाई वैज्ञानिक नाममा (Litchi chinensis) भन्छन, जेनस लिचीको एकमात्र सदस्य हो। यो ऊष्णकटिबन्धीय फल हो, जसको मूल निवास चीन हो । यो सामान्यतः मैडागास्कर, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, दक्षिण ताइवान, उत्तरी भियतनाम, इन्डोनेसिया, थाईल्याण्ड, फिलीपींस दक्षिण अफ्रिका र नेपालमा पाइन्छ।
स्वाद र पौष्टिकताको दृष्टिले सर्वोत्तम फलहरूमध्ये एउटा प्रमुख फल हो लिची। यो एउटा बाक्लो बोक्रामाथि स-साना गोलाकारका काँडाजस्ता गीर्खाहरू भएको सानो आकारको फल हो। राम्रोसँग पाकेपछि यसको बोक्रा रातो वा गुलाबी रङको हुन्छ र यही रातो वा गुलाबी रङको बोक्राभित्र पाइने सेतो प्रकारको गुदी नै हामी स्वादिष्ट मानेर खाने गर्दछौँ।
गोआका जिल्लाहरु
गोआ राज्यमा दो जिल्लाहरू छन्:-
लिची
लिचीको उत्पत्ति र नामकरण
लिचीको उत्पत्तिस्थल चीन र अझ खासगरी दक्षिण चीन हो। सबैभन्दा बढी लिची उत्पादन गर्ने मुलुक पनि चीन नै हो। लिची उत्पादनमा भारत दोस्रो र दक्षिण अपि|mका तेस्रो मुलुक मानिन्छ। नेपालको तराई प्रदेशतिर पनि लिचीको राम्रो उत्पादन हुने गरेको पाइन्छ। प्राचीनकालमा चीनको 'लुचु-द्वीप' भन्ने ठाउँमा लिचीको उत्पादन हुने गर्दथ्यो। यही कारणले गर्दा यो फलको नाम लिची रहन गएको हो भन्ने भनाइ छ। लिचीको वैज्ञानिक नाम चाहिँ ԫ'लिची चाहनेन्सिस्' हो। नेपालीमा जस्तै यो फललाई अङ्ग्रेजीमा पनि लिची नै भन्ने गरिन्छ। संस्कृतिमा भने यो फललाई 'क्षुद्रपनस' भन्ने गरिन्छ। जसको अर्थ 'सानो कटहर' भन्ने हुन्छ। त्यसैगरी बर्मा वा म्यानमारमा यस फललाई 'हमार्क' भनिन्छ भने दक्षिण भारतमा यो फल 'इलिची'को नामले चिनिन्छ।
लिचीको किसिम
लिची धेरै प्रकारका हुन्छन्। चीनमा मात्र लगभग ७५ प्रकारका लिची पाइन्छन्। जसमध्ये २० प्रकारका लिची मात्र खानको लागि उपयुक्त मानिएको छ। 'नो-माई-ची' नामक लिची चीनको सबैभन्दा राम्रो किसिमको लिची हो। हामीहरू धेरैजसो ताजा र पाकेको लिची मात्र खाने गर्दछौँ तर छिमेकी राष्ट्र चीनमा पाकेको वा सुकेको दुवै अवस्थामा खाने गरिन्छ। स्मरण रहोस् चीनमा लिची यति लोकपि्रय छ कि कुनै पार्टी वा भोज भतेरमा यदि लिची समाविष्ट छैन भने त्यो भोज अपूर्ण मानिन्छ।
लिचीको फाइदा
लिची खनिज तत्वले भरिपूर्ण एक अत्यन्त स्वादिष्ट फल हो। एउटा ताजा र पाकेको लिचीमा ७० देखि ७७ प्रतिशतसम्म गुदी पाउन सकिन्छ। यसको प्रमुख पोषक तìव कार्बोहाइड्रेट्स हो जसको मात्रा स्थानीय जलवायु र उब्जाउ माटोमा निर्भर गर्दछ। रासायनिक विश्लेषणअनुसार एउटा ताजा र पाकेको लिचीमा चिनी वा गुलियो पदार्थको मात्रा १५ दशमलव ३ प्रतिशत, प्रोटिन एक दशमलव १५ प्रतिशत र अम्ल एक दशमलव ६ प्रतिशत रहेको हुन्छ। यसका साथै यस फलमा क्याल्सियम, फोस्फरस, फलाम तìव, खनिज लवण एवं भिटामिन 'सी' पनि प्रचुर मात्रामा पाइने भएको हुँदा यो फल स्वास्थ्यको दृष्टिले अत्यन्त लाभदायक मानिन्छ। कलेजो र कमलपित्तजस्ता रोगीको लागि त यो फल एक किसिमले वरदान नै मानिन्छ किनकि कलेजोको असामान्य यसको नियमित सेवनले सामान्य अवस्थामा ल्याउन सक्छ। लिचीको सेवनले पाचन रस उत्पन्न गर्नमा सहयोग पुग्नाका साथै पाचन प्रणालीमा रहेका विकारहरूलाई पनि निर्मूल पार्दछ। यसको सेवनले भोक बढाउने गर्दछ। दिमागीय कमजोरी हटाउन र स्मरणीय शक्ति बढाउन पनि यो फल निकै लाभदायक मानिएको छ। यसका साथै मुटुको धड्कन बढ्ने र हात खुट्टा पोल्नेजस्ता रोगीहरूले पनि लिची खाने र यसको रस दल्ने गर्नाले अत्यन्त फाइदा हुने बताइएको छ। त्यति मात्र नभई यो फल वीर्यबर्धक र वातपित्त नाशक पनि मानिन्छ। यो फल विभिन्न दृष्टिकोणले स्वास्थ्यबर्धक हुँदाहुँदै पनि कही कफबर्धक पनि भएकाले लिची खाएको कम्तीमा आधा घण्टासम्म पानी खान भने हुँदैन।
लिशियिगुरखङ
लिशियिगुरखङ (तिब्बती:, वयली: brda gsar rnying gi khyad par li shi'i gur khang) तिब्बती संवत् आठौँ रबज्युङ मे ट्रेल वर्ष अर्थात् सन् १४७६ मा तिब्बती अनुवादक कर्म लोचावा रिन्छेन ट्राशीस् द्वारा रचित तिब्बती भाषाको शब्दकोश हो। यसमा प्राचीन तिब्बती भाषा र नयाँ तिब्बती भाषाको भिन्नता छुट्याएर उल्लेख गरेको छन्। तिब्बती भाषाको इतिहास अनुसार आठौँ शताब्दीको तिब्बती सम्राट ठ्रीस्रोङ देउचन र नवौँ शताब्दीको सम्राट ठ्री रल्पचनको शासनकालमा तिब्बती लोचावा कावापल्चेग, चोगरो लुयीग्याल्छन, शाङ्येशेस्दे र, त्यसपछि दशौँ शताब्दीको अन्तिम तिर तिब्बती राजा ल्हालामा येशेस्वोदको जीवनकालमा लोचावा रिन्छेन जाङ्पो आदिले त्यस समयको समाज र भाषा विकासको जरूरी अनुसार तिब्बती भाषाको संशोधन तीन पटक गरेको मध्ये लिशियिगुरखङमा सम्राट ठ्री रल्पचनको शासनकाल भन्दा पहिले संशोधन भएको भाषालाई प्राचीन तिब्बती भाषा र त्यस पछि संशोधन गरेको भाषालाई नयाँ तिब्बती भाषामा छुट्याएको छन्। लिशियिगुरखङको लेखकले लगभग त्यस समयमा संशोधित एक हजार भन्दा ज्यादा शब्दहरूलाई आफ्नो लेखमा समेटिएको साथै चिनियाँ भाषा, मंगोलियन भाषा र तिब्बती भाषाको फरक छुट्याउनु नसकी प्राचीन तिब्बती भाषामा मिश्रीत भएका शब्दहरू र संस्कृत शब्दको अपभ्रंश र तिब्बती शब्दको गल्ती हिज्जेको कारणले पुरानो तिब्बती भाषासँग भ्रम भएको कयौं त्रुटीहरूलाई पनि संशोधन गर्नुभएको कारण प्राचीन तिब्बती भाषा र आधुनिक तिब्बती भाषाको फरक छुट्याउनमा यो शब्दकोशको विशेष योगदान रहेको पाइन्छ।
बाह्य कडीहरू
li shi'i gur khang
सुजीको हलुवा
सुजीको पिठो प्रयोग गरी पकाइने एक पकवान या मिठाइ :
यस पकवानको लागि आवश्यक सामग्रीहरू:
पकाउने तरिका:
पानी नसकुकन्जेल पकाइरहने।
माचि झिटकैया
माचि झिटकैया नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको जनकपुर अञ्चल, धनुषा जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
दमक बहुमुखी क्याम्पस
दमक बहुमुखी क्याम्पस झापा जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
अशोक स्तम्भ
अशोक स्तम्भ मौर्य सम्राट अशोकद्वारा संसारको विभिन्न भागमा राखिएका प्रसिद्ध स्मारकहरू हुन्। सबै भन्दा प्रसिद्ध अशोक स्तम्भ नेपालको लुम्बिनीमा रहेको अशोक स्तम्भ हो। यो लुम्बिनीको कपिलवस्तु जिल्लामा पर्दछ । यो पुरानो स्तम्भ हो।यस स्थलमा धेरै धर्मावलम्बीहरू आउने गर्दछन्। यो स्तम्भ ६ मिटर अग्लो छ।
अशोक स्तम्भमा रहेको शिलालेखले लुम्बिनीमा नै भगवान् गौतम बुद्धको जन्म भएको किटान गरेको छ। लुम्बिनीको मायादेवी मन्दिरसँग रहेको यस स्तम्भले नै लुम्बिनीलाई सिद्धार्थ गौतम बुद्धको जन्म स्थलको रूपमा प्रमाणिकरण गरेको छ।
इतिहास
प्रधानमन्त्री वीरशमशेरले भगवान् बुद्ध सम्बन्धी ऐतिहासिक, संस्कृतिस्थलको अन्वेषण उत्खननका लागि अनुमति दिएपछि जर्मन नागरिक एलोवस एनटन फुइररको नेतृत्वको टोली लुम्बिनी अशोक स्तम्भ भएको चारकोशे झाडीमा निरीक्षण गर्न आइपुगे । वीरशमशेरको आदेश अनुसार जनरल खड्ग केही सैनिक जवान सहित लुम्बिनीमा आइपुगे । त्यस समयमा  नाप नक्सा, मानचित्र, केही उपलब्ध नभएकोले कठिन अवस्था थियो । खड्ग शमशेर त्यहाँ पुगेर अशोक स्तम्भको केही भाग देखे । उत्खननका क्रममा अशोक स्तम्भमा पाँच लाइन लेखिएका ब्राह्मी लिपी पनि देखापर्यो । यसरी लुम्बिनी स्तम्भ पुनः पत्ता लगाउने श्रेय जनरल खड्गलाई जान्छ । डिसेम्बर १, १८९६ मा भएको यो एक शनसनीपूर्ण महत्त्वपूर्ण घटना थियो । एनटन फ्युररले चाहि ब्राह्मी लिपी पढी बुद्धको जन्मस्थल यही हो भनेर किटान गरे ।
अशोक स्तम्भ पुनः पत्ता लगाउने श्रेय जनरल खड्ग शमशेर राणालाई जान्छ । खड्गशमशेरको निष्काशन नभएको भए लुम्बिनी पत्ता लाग्ने सम्भावना थिएन भनिन्छ । जनरल खड्ग अङ्ग्रेजी भाषाको दख्खल भएको व्यक्ति थिए भन्ने कुरा इलाहाबादबाट निस्किने अङ्ग्रेजी दैनिक दि पाएनियर पत्रिकाको तीन अङ्कमा लगातार सन् १९०४ मा प्रकाशित भएको उनको लेखबाट प्रमाणित हुन्छ । बुद्धको जन्मस्थल पुनः पत्ता लागेपछि संसारभ रिका बौद्धमार्गीले हर्षित भई महाराज वीरशमशेरको आफ्नो नेपालभित्र अन्वेषण एवम् उत्खनन् गर्न दिएकोमा प्रशंसा गरे । त्यसपछि डा. एनटन फ्यूरर को लुम्बिनी उद्यान र अन्य कपिलवस्तु स्थलगत भ्रमण गरे अन्वेषण कार्यको प्रतिवेदन प्रकाशनमा आयो । उनीपछि बाबु पूर्णचन्द्र मुखर्जीले सन् १८९९ मा भ्रमण गरी लुम्बिनीको अन्वेषण र उत्खनन् गरी सन् १९०१ मा भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणको प्रतिवेदन प्रकाशनमा ल्याए ।
नेपालमा २००७ प्रजातन्त्र आएपछि विश्वबौद्ध भातृत्व सङ्घको चतुर्थ विश्व बौद्ध सम्मेलन वि.सं. २०१३ कात्तिक ३० गते देखि मार्ग ६ गतेसम्म काठमाडौँ र लुम्बिनीमा भएको थियो । तत्कालीन राजा श्री ५ महेन्द्रबाट त्यस सम्मेलनको उद्घाटन भएको हो । भारतका डा. भीमराव अम्बेडकर, चीनको भिक्षु चाउपुचु, श्रीलङ्का बौद्ध विधान एवम् कुटनीतिज्ञ डा. गुणलाल पियसेना र मलाला शेखर पनि उपस्थित थिए । जब बुद्धजन्मस्थल लुम्बिनी उद्यान पुनः पत्ता लाग्यो सन् १९८६ डिसेम्बर १ मा संसारभरि एउटा उत्साह र हर्षको तरङ्ग आयो । विभिन्न देशका बौद्ध धर्मावलम्बी र अरू मानिस तीर्थाटन गर्न लुम्बिनी आउन थाले ।
लुम्बिनी विकासको योजनाबद्ध विकास गरी अहिले अवस्थामा पुर्याउन संयुक्त राष्ट्र सङ्घका महासचिव, युनेस्को नेपाल सरकार, सम्बन्धित सरकारी निकाय, मित्र राष्ट्रका सरकार तथा गैरसरकारी संस्थाको ठूलो सहयोग र संरक्षण रहेको छ ।
देवीस्थान, म्याग्दी
देवीस्थान नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
लिना खामिस
सम्मान
With Sydney FC:
एरिजोना
एरिजोना संयुक्त राज्य अमेरिकाको एक राज्य हो । यो अमेरिकाको ५० राज्यहरू मध्ये छैठो ठूलो तथा १४ औँ बढी जनसंख्या भएको राज्य हो । यस राज्यको राजधानी तथा ठूलो शहर फिनिक्स हो । एरिजोनाको चार भागमा उटाहा, कोलोराडो तथा न्यू मेक्सिको रहेको छ भने यसका अन्य छिमेकी राज्यहरूमा पश्चिम तर्फ नाभाडा तथा क्यालिफोर्निया तथा दक्षिण र दक्षिणपश्चिममा मेक्सिको राज्य तथा बाजा क्यालिफोर्निया रहेको छ ।
बेलना
मैदा वा गहूँको पिठोलाई पानीमा भिजाइ बनाइएको डल्लोलाई समतल र बाटुलो पारेर बेल्ने यस यन्त्र या भाडो काठ या पत्थरबाट निर्माण गरिन्छ। पत्थरका बेलना कालो पत्थर या संगमर्मरबाट बनाइएका हुन्छन। यो विशेष त नेपालको समथर भूभागमा बस्ने मानिसहरूले बढी प्रयोग गर्दछन्।
धुलाबारी क्याम्पस
धुलाबारी क्याम्पस झापा जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ। हाल यस क्याम्पसमा प्राविधिक कक्षाहरू पनि सञ्चालन गरिदै आएको छ ।
लेखफर्सा
लेखफर्सा सुर्खेत जिल्लामा अवस्थित एउटा गाउँ विकास समिति हो ।
सिमाना
सुर्खेत जिल्लाको पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित यस गाउँ विकास समितिको पुर्बि सिमानामा खहरे खोलाले गुमी गाउँ विकास समिति र लेखफर्सा गाउँ विकास समिति बिचको सिमानाको काम गरेको छ। त्यसै गरी उत्तरमा सिद्धेढुङ्गा, दक्षिणमा भेरी नदी र पश्चिममा काप्रे खोलाले सिमाना छुट्ट्याएको छ। पुर्बमा गुमी, उत्तरमा नेटा, पस्चिममा दशरथपुर र दक्षिणमा मैनतडा गाउँ विकास समिति पर्दछ।
गाउँहरू
उत्तरमा पहाडी भेग वडा नम्बर १ लेखगाउ, २ पुरानो गाउ, ३ फुलबारी, ४ बराह र फर्सा, ५ ढाब, पर्छ भने बेसी अन्तर्गत वडा नम्बर ६ महेन्द्रगञ्ज, ७ छोटे, ८ जहरे र ९ गुयलाघारी पर्छ ।
मीना पाण्डे
मीना पाण्डे
मग
गिलास जस्तै पानी,चिया,कफी या दुध लगायतका पेय पदार्थहरू पिउन प्रयोग गरिने भाँडो । गोलो आकारको यसको समाउने बिँड हुन्छ । यो विशेष रूपमा चिनीयाँ माटो या स्पातबाट बनाइएको हुन्छ ।
Tasse
मीना पाण्डे
संविधानसभामा समानुपातिक तर्फबाट प्रतिनिधित्व गर्ने नेपाली कांग्रेसकी सभासद‍ मिना पाण्डे महिलाको प्रतिनिधित्व गर्नुहुन्छ। जनमत संग्रहका बेला २०३५ सालमा नेपाली कांग्रेसको भातृ सङ्गठन नेपाल विद्यार्थी संघबाट उहाँले राजनीति सुरू गर्नुभएको हो।
जनमत सङ्ग्रह पछि उहाँ एक वर्ष जेल पर्नुभएको थियो।
प्रजातन्त्र पुनस्थापना पछि भएका २०४८ र २०५१ सालको संसदीय निर्वाचनमा उहाँ विजयी हुनुभएको थियो। उतिबेला उहाँ महिला, बालबालिका तथा समाजकल्याण मन्त्री पनि बनन्भयो।
देबकुमारी खड्का र भक्तबहादुर खड्काकी छोरी पाण्डेका श्रीमान यज्ञबहादुर पाण्डेको निधन भइसकेको छ। २०५६ सालको संसदीय निर्वाचनमा पराजित हुनुभएकी उहाँ स्थायी रूपमा राजधानीमा बस्दै आउनुभएको छ।
राजा ज्ञानेन्द्रको सक्रिय शासनका बेला ६ महिना जेल पर्नुभएकी पाण्डे आफ्नो निरन्तरको संघर्षले नै संविधानसभामा पुर्‍याएको बताउनुहुन्छ। उहाँको नेपालमा प्रजातन्त्रको स्थायित्व गराउने र महिला हक अधिकारलाई संविधानमा नै निश्चित गराउने लक्ष्य छ।
रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो जात्रा
रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो जात्रा बाह्रवर्षमा एकपटक मनाइदैं आएको छ । यो जात्रा ललितपुर बुङमतीस्थित जावलाखेलमा देखाइन्छ । सहकाल र वर्षाका देवता मानिने रातो मच्छिन्द्रनाथलाई ललितपुरको बुङमतीमा राखिने परम्परा छ भने प्रत्येक बाह्रवर्षमा यहाँ पनि रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्राको आयोजना गरिन्छ । यसका लागि पाटनको जावलाखेलबाट रथ तानी वुङमतीको जावलाखेलमा ल्याइन्छ । यसअघि रथलाई पाटन शहरमा ल्याएर जात्रा गरेपछि पुनः बुङमतीमा जात्रा गरेपछि सम्पन्न गर्ने प्रचलन छ । मल्लकालमा कर्कट नागकी श्रीमतीको आँखाको उपचार गरेवापत एक किसानले उपहारस्वरूप पाएको बहुमूल्य गहना र हीराजडित् भोटोसम्बन्धी विवाद सुल्झाउन हरेक वर्ष रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्राको परम्परा रहिआएको छ । हरेक वर्ष रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रामा गुठी संस्थानका हाकिमले 'यो भोटो कसको हो' भनी देखाउने गर्छन् । कसैले सप्रमाण आएमा भोटो दिनुपर्छ भन्ने दाबी पनि गरिदै आएको छ । परापूर्वकालमा नागराजकी श्रीमतीको आँखा दुखेपछि स्थानीय कृषकले तन्त्रमन्त्रद्वारा आँखा निको पारेपछि सो भोटो उपहारस्वरूप नागराजले दिएको किंवदन्ती छ । आफ्नो खेतमा काम गर्दा उक्त भोटो हराएपछि कृषकले व्यापक खोजी गरेको र कतै नपाएपछि जावलाखेलमा आयोजित रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रामा एकजना राक्षसले लगाएको देखेको बताइन्छ । ती कृषकले यो भोटो मेरो हो भनेर माग्दा दुवै पक्षबीच व्यापक विवाद हुनपुग्दा दुवैले पर्याप्त प्रमाण जुटाउन नसकेपछि जसले सप्रमाण भोटो मेरो हो भन्छ, उसैलाई दिने शर्तमा नासोकारूपमा उक्त भोटो राखिएको बताइन्छ । उक्त विवादलाई राजासमक्ष पुर्‍याइएपछि रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रा राजा र प्रजासमक्ष सम्पन्न गरिँदै आएको छ । करिब १४ सय वर्षपहिले राजा नरेन्द्रदेवका पालामा मुलुकमा लामो खडेरी परेको तथा भोकमरी र महामारीबाट जनता अकालमा मरेपछि त्यसलाई रोक्न काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका तान्त्रिकले भारतको कामरूप कामाक्षाबाट मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल भित्र्याएको बताइन्छ ।
किम्बदन्ती
किम्बदन्तीअनुसार यो यात्रा शुरु भइसकेपछि नागराज कर्कोटककी रानीको आँखा दुख्यो । कर्कोटक वैद्यको खोजीमा लागे । खेतमा काम गरिरहेका किसानलाई वैद्य ठानी नागलोक अर्थात् टौदह लगे ।डराएका किसानले मच्छिन्द्रनाथको प्रार्थना गरी हात माडेर मयललाई औषधिका रूपमा कर्कोटकलाई दिए । औषधिले रानीको आँखा दुख्ने रोग निको भयो । नागराजले पुरस्कारस्वरुप बहुमूल्य मणि जडित भोटो किसानलाई दिएर मनुष्य लोकमा फर्काइयो ।किसानले भोटो खेतको डिलमा राखेर काम गर्न थाले । मनुष्यरुपी भूत आएर भोटो लग्यो । किसानले खोजे तर पाएनन् । मच्छिन्द्रनाथको जात्रा हेर्न जाँदा आफूले पुरस्कार स्वरुप पाएको भोटो मनुष्यका रूपमा आएको भूतले लगाएको देखेर किसानले दाबी गरे ।