cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सान्तियागो दे क्युबा
स्यान पेद्रो दे ला रोका क्यासल, सानटिएगो दे क्युबा क्युबाको विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन १९९७ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
हार्विन
सुदुर उत्तर पूर्वी चीनको हेलीज्यांग प्रान्तको राजधानी हार्विन को जनसङ्ख्या १ करोडको हाराहारी मा रहेको छ ।
संक्रान्ति
महिनाको पहिलो दिन| हिन्दू धर्म परम्परा अनुसार वर्षमा १२ वटा संक्रान्ति हुन्छ|सूर्यले राशी परिवर्तन गर्ने दीनलाइ संक्रान्ति भनिन्छ ।१ वर्षमा सूर्यले १२ वटा राशीमा भ्रमण गर्दछ, सूर्यले एउटा राशीमा बीताउने समयलाइ हामी महीना भन्दछौं । सूर्यले १२ वटा राशीमा भ्रमण गरीसक्दा १ वर्ष पूरा हुन्छ। त्यस मध्य माघे संक्रान्ति र साउने संक्रान्ति बिशेश मह्त्व राख्दछ्न|
साउने संक्रान्ति
भिम बहादुर बस्नेत "विजय"
भिम बहादुर बस्नेत ने.क.पा.(माओवादी)ले चलाएको जनयुद्धमा शहिद भएका व्याक्ती हुन्। उनको जन्म २०३८ साल श्रावण १८ गते का दिन दैलेख जिल्लाको पिपलकोट गा.वि.स.मा भएको थियो । उनका बुवा श्री धन ब. बस्नेत तथा आमा श्रीमती जिरा बस्नेत हुन् । वि.सं. २०५३ साल तिर ने.क.पा.(माओवादी)को सङ्गठनमा जुटेका बस्नेत २०५४ सालमा भुमिगत भएका थिए । २०६१ साल असार महिनाको ५ गते सुर्खेत जिल्लाको मैनतडा गा.वि.स.को जहरे भन्ने ठाउँमा नेपाली सेना द्वारा गोली हानेर उनको हत्या गरिएको थियो ।
दुरुवा
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दुरुवाको जनसङ्ख्या १३,००६ छ। यस मध्य पुरुष ४९%, र महिला ५१% छन्।
सुइरोठुँडे
सुइरोठुँडे (वैज्ञानिक नाम- Anhinga melanogaster, तराईमा बोलिने- पनवा ) नेपाल लगायत दक्षिण तथा दक्षिणपूर्वी एसियाका भुभाग पाइने एक प्रकारको चराको प्रजाति हो। यसको लामो र पातलो घाँटी तथा सिधा र तिखो ठुँडो हुन्छ। यसले पनि जलेवाले जस्तै पानिमा डुबेर माछाको शिकार गर्छ।
विबरण
वयस्क सुइरोठुँडेको शरिरको रङ्ग कालो र पँखेटामा चाँदी वा सेतो रङ्गको छिर्का भएको हुन्छ। शरीरको तलको भाग कालो खैरो मिसिएको हुन्छ। यसको आँखाको नानी सेतो र पँहेलो घेरा भएको हुन्छ। यसको घाँटी कालो खैरो मिसिएको, लामो र पातलो। यसको ठुँडो फिक्का खैरो तथा तल्लो भाग पँहेलो भएको, सिधा र तिखो हुन्छ। सुइरोठुँडेको तौल १.१६ देखी १.५ किलोग्राम (४०.९ - ५२.९ औँस) सम्म हुन्छ। यसको ठुँडोको लम्बाई ७४ देखी ९० मिलिमिटर (२.९–३.५ इन्च), पँखेटाको लम्बाई ३३१ देखी ३५७ मिलिमिटर (१३.०–१४.१ इन्च), शरीरको बिचको लम्बाई ४२ देखी ४७ मिलिमिटर (१.७–१.९ इन्च) तथा पुच्छरको लम्बाई २०२ देखी २४० मिलिमिटर (८.०–९.४ इन्च) हुन्छ।
वितरण तथा वाससथान
सुइरोठुँडे दक्षिण तथा दक्षिणपूर्वी एसियाका भुभागमा पाइने गर्छ। यो चरा सिमसार क्षेत्र तथा ताल तलैयाको वरीपरी वसोबास गर्ने गर्छ।
कालीकण्ठ डुबुल्कीचरा
कालीकण्ठ डुबुल्की चरा ग्रेब प्रजातिका हाँसहरू मध्ये एक सदस्य हो । यस पक्षीको टाउको र घाँटी कालो तथा खैरो हुन्छ। यो जातको चरा अस्ट्रेलिया र अन्टार्टिका बाहेक सबै महादेशहरूमा पाइन्छन्।
वितरण र बासस्थान
यो प्रजातिले युरोप, एसिया, अफ्रिका, उत्तरी दक्षिण अमेरिका र दक्षिणपश्चिम र पश्चिम अमेरिकामा सफा पानीको पोखरी वरिपरिको क्षेत्रमा प्रजनन गर्दछ। प्रजनन पछि यस पङ्क्षी सफा पानीबाट नुनिलो पानी भएको क्षेत्रमा बसाइँसराइ गर्ने गरेको पाइन्छ भने त्यस्तो क्षेत्रमा यो चरा केही महिनाको लागि बस्छ। नुनिलो पानी भएको क्षेत्रमा केही महिना बसोबास गरेपछि यो पङ्क्षी पूर्वी एसिया र अफ्रिकामा चिसो हुने ठाउँमा बसाइँसराइ गर्छ जहाँ यसले प्रजनन गर्छ। प्रजनन नगर्ने प्रजातिहरूको भने मुख्यतया नुनिलो पानी भएको ताल र केही तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।
प्रजनन
यस पङ्क्षीले आफ्नो गुण खुला नदि र कम गहिरो पानी माथि बनाउँछ भने यस गुणलाई पानीमा माथि अढि रहन विभिन्न बनस्पतिहरूले साहायता दिन्छन्। यस्तो खालको गुण दुवै भाले र पोथीले विभिन्न बनस्पति र पातहरूले बनाउँछन्। यस गुणको तल्लो भाग पानी मुनि हुन्छ भने माथिल्लो भाग माथि माथि हुन्छ जुन कोप्रो प्रकारको हुन्छ। गुणको भित्र भागमा एक फराकिलो एक सतह भनाइएको हुन्छ। गुण नबनाउने जोडिहरू ग्रेब जातिका अन्य चराहरू जस्तै राजहाँस र सिउरे डुबुल्कीचराले बनाएका गुणहरूमा बसोबास गर्ने गर्छन्। यस प्रकारका पङ्क्षीहरूले बनाएका एक गुण देखि अर्को गुण १ देखि २ मिटरको दुरीमा रहेको हुन्छ। यस प्रकारको गुणको व्यास अौसत २५.५ सेमि (१० इन्च) हुन्छ भने केही गुणका व्यस २० देखि ३० सेमि हुन्छ।
उत्तरी गोलार्धमा यस पङ्क्षीले अप्रिल देखि अगस्ट महिना सम्म प्रजनन गर्छ भने अफ्रिकामा यस पङ्क्षीको मिलनको समय जनवरी देखि फेब्रुअरी महिना सम्म हुन्छ र त्यसैगरि दक्षिण अफ्रिकामा यस पङ्क्षीले अक्टोबर देखि अप्रिल महिना सम्म प्रजनन गर्छ।
आहारा
यस प्रजातिको चराले विषेश गरी पानी मुनि सिकार गर्ने गर्छ भने यसले पानी मुनि ३० सेकेन्ड सम्म बस्न सक्छ। कम गहिराइ भएको पानिमा यो पङ्क्षी ३० सेकेन्ड भन्दा कम समय डुबुल्की मार्ने गर्छ। डुबुल्की मार्ने बेलामा यसले १५ सेकेन्ड सम्म झिङे माछाको सिकार गर्छ। यस पङ्क्षी पैडि खेल्ने बेला टाउको पानिको तल हुने हुँदा यसले उडिरहेको किराको पनि सिकार गर्न सक्षम हुन्छ।
यस पङ्क्षीले मुख्यतया किरा र फटयाङ्ग्रा खाने गर्दछ। यसले किराको लार्भ र वयस्क चरणका किराहरू पनि खाने गर्छ र त्यस बाहेक यसले चेपाकाँडा र साना माछाहरू पनि खान्छ। यस पङ्क्षी नुनिलो पानिमा बसोबास गर्दा विषेश गरी झिङे माछा खाने गर्छ। कालीकण्ठ डुबुल्कीचराको चाल झिङे माछाको क्षेमतासँगै परिवर्तन भैरहन्छ भने जहाँ धेरै झिङे माछा हुन्छन् यो चरा पनि त्यहि धेरै मात्रामा पाइन्छन्।
यस पङ्क्षीका साना चल्लाहरूलाई वयस्कले दिनको एकपटक आहार ख्वाउने गर्छन्। आहार खाने बेलामा चल्लाहरू वयस्कको ढाडमा बस्ने गर्छन् भने अर्को वयस्क पङ्क्षीले उनीहरूलाई ख्वाउने काम गर्छन्। बच्चाहरूले एक वयस्क पङ्क्षीको चुच्चेबाट आहार खाने गर्छन्।
चाल
यो प्रजातिको पङ्क्षी ग्रेब जातिका अन्य पङ्क्षी जस्तो उढ्न सक्दैन। यो पङ्क्षीले विशेषगरि बसाइँसराइका बेलामा लामो दुरीको उडानका लागि केही भनेर छोटो दुरीका उडानहरू भर्दैन। यस प्रजातिका चराहरूले कम्तीमा दुई महिना उडान नगरिकन बस्ने गर्छ भने नयाँ र उपयुक्त हावापानी भएको ठाउँमा बसाइँसराइ गर्ने बेला यसले ६,००० किलोमिटर (३,७०० माइल) उडान भर्ने गर्छ। उडानका बेला यस पङ्क्षीको शरीर लामो हुन्छ भने यसले खुट्टा पछाडि लान्छ र पखेटा छिटोछिटो चलाउँछ। पानीमा माथिबाट छलाङ लगाउने बेला यसको टाउको तलतिर फर्किएको हुन्छ र यसले पानी भित्र रहँदा अगाडि बढ्नका लागि खुट्टाको प्रयोग गर्छ।
स्थिति
सन् २०१६ का अनुसार कालीकण्ठ डुबुल्कीचरालाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घ द्वारा कम चासोका प्रजातिको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ र यसलाई रातो सूचीमा पनि सूचीकृत गरिएको छ। यस प्रजातिका कुल सङ्ख्या केही स्थानमा घट्दै क्रममा छ भने केही स्थानमा स्थिर छ। यस प्रजातिका पङ्क्षीको कुल सङ्ख्या अनुमानित ३.९ देखि ४.२ मिलियन रहेको छ। यो पङ्क्षी ग्रेब जातिका प्रजातिहरू मध्ये सबैभन्दा ठुलो मात्रामा रहेको छ।
क्यान्सर
क्यान्सर (चिकित्सकीय पद: घातक नियोप्लास्म) रोगहरूको एक वर्ग हो जसमा कोशिकाहरूको एक समूहको अनियन्त्रित वृद्धि (सामान्य सीमा भन्दा अधिक विभाजन), रोग आक्रमण (आस-पासको उतकहरूको विनाश आक्रमण) र कहिलेकाँही मेटास्टेसिस (लसिका या रक्तको माध्यमले शरीरको अन्य भागहरूमा फैलन्छ)को रूपमा देखिन्छ । क्यान्सर गम्भिर प्रकारको रोग हो। जुनसुकै क्यान्सर लागेपनि पैसा र शरीर दुवैको क्षति हुन्छ । तर क्यान्सरलाई बेलैमा पहिचान गर्न सकियो भने रोकथाम पनि गर्न सकिन्छ । क्यान्सरका लक्षण देखिए भने पनि आत्तिइ हाल्नु हुँदैन तर नियमितरूपमा जाँच र चिकित्सकको परामर्स भने लिनु पर्छ ।
यसका लक्षणहरु
शरीरको कुनै पनि अङ्ग वा भागमा निरन्तर दुखाइ महसुस भयो भने यसलाई वेवास्ता नगर्नुस् । पेन किलर खाएर दुखाइ कम गर्ने मुर्खता पनि नगर्नुस् । महिलामा हुने स्तन क्यान्सर शुरुमा पत्ता लगाउन निक्कै गाह्रो हुन्छ ।
ज्वरो आउनु पनि शरीरमा सञ्चो नभएको सङ्केत हो । नियमितरूपमा ज्वरो आउनु पनि क्यान्सरको लक्षण हुन सक्छ । क्यान्सर रोग लाग्ने समयमा विभिन्न प्रकारले लामो समय सम्म ज्वरो आउने समस्या हुन सक्छ । कहिले काँहि सिजलन ज्वरो आएको भनेर लापर्वाही गर्दा गम्भिर समस्या पनि हुन सक्छ ।
यदि तपाइँ एकाएक दुब्लाउन थाल्नु भो वा शरीरको बजन १ वा डेढ सातामै १० प्रतिशत सम्म कम भएमा तत्काल जाँच गराउनुस्। कुनै शारीरक अभ्यास नै नगरीकन तौल घट्नु वा दुब्लाउनु राम्रो सङ्केत होइन। डाइटिङ नै गर्दा पनि एकाएक तौल घट्नु राम्रो सङ्केत होइन।
जतिबेला पनि थकान र कमजोर अनुभव गर्न थाल्नु भो भने बुझ्नुस् शरीर अस्वस्थ छ । क्यान्सरका शुरुवाती लक्षणमा थकान र कमजोर हुनु पनि पर्छन् । खासगरी चुरोट वा खैनी सेवन गर्नेहरूलाई यसमा विशेष ध्यान दिनु पर्छ । कतिपय अवस्थामा रक्तचाप कम हुँदा पनि थकाइ लाग्ने र कमजोर महसुस हुने हुन्छ ।
जतिबेला पनि तनाव हुन्छ । दिशा र पिसावको रंग बदलिएको छ भने सतर्क बन्नुस् । यस्तो अवस्थामा सके सम्म छिटो डाक्टरकोमा जानु राम्रो हुन्छ । अधिकाँश मानिस ब्यस्त जीवन नै तनावको कारण भन्ने ठान्छन् तर कहिले काँही यस्तो हुनु गम्भिर समस्याको सङ्केत हुन सक्छ । क्यान्सका लक्षण मध्ये अत्याधिक तनाव र शरीर चिलाइरहने समेत पर्छन् ।
सानो जलेवा
सानो जलेवा नेपालमा पाइने जलेवाको प्रजातिको एक चरा हो । सानो जलेवा समुन्द्री चराहरूको जलेवा परिवारको सदस्य हो।
परिचय
सानो जलेवा लगभग ५० सेन्टिमिटर (२० इन्च) लामो हुन्छ र यो केवल भारतीय सानो जलेवा भन्दा केहि सानो हुन्छ।
मुख्य बसोबास क्षेत्र
सानो जलेवा भारत, श्रीलङ्का, बङ्गलादेश, पाकिस्तान र नेपालको तराई मैदानमा पाइन्छ। यो बर्मा, थाइल्याण्ड, लाओस, कम्बोडिया र इन्डोनेशियाका केही भागमा पनि पाइन्छ। यो हिमालय क्षेत्रमा पाइदैन भने यो भारतको जम्मु, कश्मिर क्षेत्रमा देखा पर्दछ। यो सानो गाँउ तालाबहरु भन्दा ठूलो झीलहरूमा, र कहिलेकाहिँ ज्वारल ईन्टोनियरिङ्हरु, लिलामीहरू बसोबास गर्दछ।. यो सानो गाँउका तालाहरु देखि ठुला तालहरू र कहिलेकाहिँ ज्वारहरूमा बसोबास गर्ने गर्दछ।
दुवागढी
दुवागढी नेपालको मेची अञ्चलको झापा जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १७५७ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार दुवागढीको जनसङ्ख्या ८६६६ छ। यस मध्य पुरुष ५०%, र महिला ५०% छन्।
चीनका प्रदेशहरू
चीन २२ प्रान्त ४ श्वसाशित क्षेत्र तथा दुइ विशेष प्रशासकिय क्षेत्र (हंगकंग, मकाउ) तथा चार केन्द्रीय माहनगरपालीकामा बडिएको छ ।
चिनका श्वसासीत क्षेत्र
विशेष प्रसासकिय क्षेत्र
बिच भलिवल
बिच भलिवल बालुवाको मैदानमा २ जनाको २ वटा समूह बीच खेलिने एक प्रकारको खेल हो ।
सलमान रुस्दी
सर अहमद सलमान रुस्दी भारतीयमुलका ब्रिट्रिश उपन्यासकार तथा निबन्धकार हुन् । उनको जन्म १९ जुन १९४७मा भएको थियो । रुस्दीको दोस्रो उपन्यास मिडनाइट्स चिल्ड्रेन(१९८१)ले बुकर पुरस्कार पनि १९८१मा जित्न सफल भएको थियो।
गिरिजाप्रसाद जोशी
गिरिजाप्रसाद जोशी (सन् १९३९- सन् १९८७) नेपाल भाषाका महाकवि हुन् ।
जीवनी
उनको जन्म नेपाल संवत १०५८ (सन् १९३९)मा भएको थियो । जोशीको निधन नेपाल संवत ११०७ (सन् १९८७)मा भयो ।
गोविन्द वियोगी
गोविन्द वियोगी नेपालका एक पत्रकार हुन्। उनको खास नाम गोविन्द वैद्य हो। वियोगी र साहित्यकार वासु शशी एकाघरका दाजुभाइ हुन्।
मातृभूमि पत्रिका
उनी सम्पादक र प्रकाशक रहेको मातृभूमि पत्रिका लामो समयसम्म प्रकाशित भएको थियो। वि.सं. २०२४ साल पुस११मा दर्ता भएको देखिन्छ।
गोविन्द वियोगी पत्रकारिता पुरस्कार
उनका नाममा गोविन्द वियोगी पत्रकारिता पुरस्कार स्थापना गरिएको छ। यो पुरस्कारबाट वर्षेनी एक पत्रकार पुरस्कृत हुन्छन्।
पान (वनस्पति)
पान बहूपयोगी लहरेदार बनस्पति हो । पान खाने नेपाल,भारत लगायत दक्षिण-पूर्व एसियाको परम्परा रहेको छ । पान को पातमा चूना, कत्था, सुपारी को टुकडा, सौंफ एवं अन्य विभिन्न प्रकारका मसला सुगन्धित आदि हालेर खाने चलन रहेको छ ।
चित्र दीर्घा
File:Betel leaves for selling in the market 01.jpg| Betel leaves for selling in the market File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 4.jpg|पान पसल, राजविराज File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 3.jpg|पान पसलमा पान File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal 2.jpg|राजविराज स्थित पानको पसल File:Paan shop at Rajbiraj, Nepal.jpg|पानको पसल </gallery >
दुवाकोत
दुवाकोत नेपालको बागमती अञ्चलको ख्वप जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ११७० वटा घर छन्।
राजस्थानी भाषा
राजस्थानी भाषाहरू मुख्यतया राजस्थान राज्य र भारतको हरियाणा, गुजरात र मध्य प्रदेशका छेउछाउका क्षेत्रहरूमा बोलिने आर्य भाषाहरू र बोलीहरूको समूह हो। पाकिस्तानका पन्जाब र सिन्ध प्रान्तहरूमा पनि वक्ताहरू छन्। राजस्थानी नेपालमा पनि थोरै मात्रामा बोलिन्छ जहाँ नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८ अनुसार २५,३९४ मानिसहरूले बोल्छन्।
राजस्थानी शब्द पनि प्रायः मारवाडीमा आधारित साहित्यिक भाषालाई जनाउन प्रयोग गरिन्छ, जुन राजस्थान राज्यको लागि मानक भाषाको रूपमा प्रचारित भइरहेको छ।
भौगोलिक वितरण
अधिकांश राजस्थानी भाषाहरू मुख्यतया राजस्थान राज्यमा बोलिन्छन् तर गुजरात, हरियाणा र पन्जाबमा पनि बोलिन्छन्। राजस्थानी भाषाहरू पनि पाकिस्तानको पन्जाब प्रान्तको बहावलपुर र मुल्तान क्षेत्रहरूमा र सिन्धको थारपार्कर जिल्लामा बोलिन्छन्। यो क्रमशः बहावलपुर र मुल्तान क्षेत्रहरूमा रियास्ती र सराइकीसँग विलय हुन्छ।
आधिकारिक स्थिति
सन् २००३ मा, राजस्थान विधान सभाले भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा राजस्थानको मान्यता सम्मिलित गर्न एक सर्वसम्मति प्रस्ताव पारित गर्यो। मे २०१५ मा, दबाब समूह राजस्थानी भाषा मान्यता समितिका वरिष्ठ सदस्यले नयाँ दिल्लीको पत्रकार सम्मेलनमा भनेका थिए: "बाह्र वर्ष बितिसक्यो, तर कुनै पनि अगाडि बढेको छैन।"
लिपि
भारतमा, राजस्थानी देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ, एक अक्षरात्मक लिपि जुन बायाँबाट दायाँ लेखिएको छ। पहिले राजस्थानी लेख्नका लागि महाजनी लिपि वा मोडिया प्रयोग गरिन्थ्यो। लिपिलाई केही अभिलेखमा मारु गुर्जरी पनि भनिन्छ। पाकिस्तानमा, जहाँ राजस्थानीलाई सानो भाषा मानिन्छ, राजस्थानी बोलीहरू लेख्नको लागि सिन्धी लिपिको एक संस्करण प्रयोग गरिन्छ।
ध्वन्यात्मक लिप्यन्तरण
ध्वन्यात्मक लिप्यन्तरण (Transliteration) ध्वनीलाई पाठमा उतार्ने क्रिया हो। अनुवाद गर्दा शब्दको अर्थ लेखिन्छ भने ध्वन्यात्मक लिप्यन्तरणमा शब्दलाई नै निश्चित लिपीमा लेखिन्छ। सामान्यतया एउटा लिपीमा लेखिने विषयलाई अर्को लिपीमा लेख्नुपर्दा यसको प्रयोग गरिन्छ। मेशिनद्वारा भाषाको अनुवाद गर्ने कार्यमा ध्वन्यात्मक रूपान्तरणको महत्त्व बढी हुन्छ।
मिडनाइट्स चिल्ड्रेन
मिडनाइट्स चिल्ड्रेन (मध्यरातका छोरा) सलमान रुस्दीद्धारा लिखित दोस्रो उपन्यास हो । उनले सन् १९८१मा यो उपन्यास लेखेका थिए । यो उपन्यासले बुकर पुरस्कार जित्न पनि सफल भएको थियो ।
हाडौती भाषा
हाडौती वा हाडोती भारतको दक्षिणपूर्वी राजस्थानको हाडौती क्षेत्रमा करिब ४० लाख मानिसहरूले बोल्ने राजस्थानी भाषा हो। यसका वक्ताहरू राजस्थानको कोटा, बाराँ, बूँदी र झालावाड जिल्लाहरू साथै मध्य प्रदेशका छिमेकी क्षेत्रहरूमा केन्द्रित छन्।
परिचय
हाडौती भाषा राजस्थान, भारतको कोटा क्षेत्र र छिमेकी मध्य प्रदेशका केही भागहरूमा र नजिकैको समुदायद्वारा बोलिने राजस्थानी भाषाको एक क्षेत्रीय विविधता हो। यो आर्य भाषा परिवारको मध्य-पूर्वी राजस्थानी उपसमूहसँग सम्बन्धित छ, जसलाई गियर्सन र दोशी र पुरोहितले वर्गीकृत गरेका छन्। यो भाषा सन् १९६१ सम्म भारतीय जनगणनामा समावेश थियो, र राजस्थानी भाषाको साथमा हिन्दी अन्तर्गत समूहबद्ध मातृभाषाहरू मध्ये एकको रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।
लिपि
भारतमा, हाडौती देवनागरी लिपिमा लेखिएको छ, एक अक्षरात्मक लिपि जुन बायाँबाट दायाँ लेखिएको छ। पहिले राजस्थानी लेख्नका लागि महाजनी लिपि वा मोडिया प्रयोग गरिन्थ्यो। लिपिलाई केही रेकर्डहरूमा मारु गुर्जरी पनि भनिन्छ।
एकदरबेला
एकदरबेला नेपालको जनकपुर अञ्चलको महोत्तरी जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १२७६ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार एकदरबेलाको जनसङ्ख्या ८३४१ छ। यस मध्य पुरुष ५३%, र महिला ४७% छन्।
खिम्ती खोला
खिम्ती खोला दोलखा र रामेछाप जिल्लाको सीमानाको रूपमा रहेको छ । यसको मुहान पाँचपोखरी हो । यो खोला तामाकोसीमा आएर मिसिएको छ । बि. सं २०५४ सालमा खिम्ती खोलाबाट ६० मेगावाटको बिद्दुत उत्पादनको कार्य प्रारम्भ गरेर करिब ४ वर्षमा यसको संपुर्ण कार्य समेत सकिएको छ । सुरुङमार्गद्वारा पानीलाई रामेछापको पलातेबाटकिर्नेटारस्थित पावरहाउसमा ल्याइने हुदा हिँउदमा पानीको मात्रा कम हुन्छ ।
वासुदेव ढुंगाना
जीवनी
कानुन मन्त्री भएको बेलामा कानुन व्यवसायी ऐन, २०२५ आएको हो।
उनी अमेरिकाका लागि नेपालका राजदूत र काठमाडौँ नगरपञ्चायतको प्रधानपञ्च पनि भए। वि.सं. २०४७ सालपछि गठित बेपत्ता छानबिन आयोगमा सदस्य रहेका उनी वि.सं. २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा पर्यवेक्षकको भूमिकामा सक्रिय थिए। कानुनको स्नातक तहका 'गोल्ड मेडलिष्ट' ढुंगाना अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी युनियनको अध्यक्ष पनि भए। उनको अधिवक्ता प्रमाणपत्र नं. ४३ थियो।
उनको निधन वि.सं. २०६९ असोज २६ गते भयो।
भूगोल पार्क
१९९० सालको भुकम्प पछि श्री ३ जुद्ध शमशेरले यस पार्कको निर्माण गरी अभिलेख राखेका थिए। त्यतिबेला दिनको एकचोटी जुद्धशमसेर हात्तीमा चढेर घुम्न आउथे।
प्रत्येक वर्ष माघ २ मा यहाँ भुकम्प दिवसको कार्यक्रम हुने गर्छ।
यस पार्कमा निशुल्क रूपमा घुम्न र अवलोकन गर्न सकिन्छ ।
किर्नेटार
किर्नेटार पूर्वी नेपालको दोलखा जिल्लाको शहरे गाँउ विकास समिति अन्तर्गत तामाकोसी नदिको किनारमा अबस्थित एक सुन्दर गाउँ हो । यस गाउँमा खिम्ति जलबिद्युत आयोजनाको पावरहाउस रहेको छ।
परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पताल
परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पताल थापाथलीमा पर्छ । यो एक मात्र नेपालको स्त्री रोग अस्पताल हो । यो अस्पताल प्रसूति गृहको नामले चिनिन्छ ।  यसको स्थापना सन् १९५९ अगष्टमा भएको हो। यश अस्पताललाई राजा महेन्द्राकी पहिलो पत्नी इन्द्र को नाममा परोपकार श्री ५ इन्द्र राज्यलक्ष्मी प्रसुती अस्पताल राखिएको थियो।
फूल फुल्ने वनस्पति
फूल फुल्ने वनस्पतिलाई वैज्ञानिकहरूले एन्जिओस्पर्म समूहमा राखेका छन् । एन्जिओस्पर्मलाई म्याग्नोलिओफाइटा भनेर पनि चिनिन्छ । एन्जिओस्पर्म समूह वनस्पतिशास्त्रमा सबैभन्दा अधिक विविधतायुक्त वानस्पातिक समूह हो । यो समूहका वनस्पतिले पनि जिम्नोस्पर्म समूहमा भएका वनस्पतिहरूले जस्तै बीउ उत्पादन गर्ने भएपनि अन्य धेरै गुणहरूका कारण यिनीहरूलाई फरक–फरक समूहमा राखिएको हो ।
एकाला
एकाला नेपालको लुम्बिनी अञ्चलको रूपन्देही जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा १२३० वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार एकालाको जनसङ्ख्या ९२६५ छ। यस मध्य पुरुष ५२%, र महिला ४८% छन्।
कान दुख्ने समस्या
कान दुख्ने समस्यालाई अङ्ग्रेजीमा ओटाल्जिया भनिन्छ। कानको भित्रबाट सुरु हुने समस्यालाई अङ्ग्रेजीमा प्राइमरी ओटाल्जिया भनिन्छ भने कानभन्दा बाहिरबाट सुरु हुने समस्यालाई रिफर्ड ओटाल्जिया भनिन्छ।
कान दुख्ने समस्या कानमा रोग लागेर मात्र पैदा हुने समस्या होइन। यो समस्या अन्य विभिन्न कारणहरूले पनि देखिन सक्छ। दाँतहरू एकआपसमा खाँदिएर निस्कनु, पिनासको समस्या, टन्सिल बढ्नु, नाक तथा घाँटीमा हुने सङ्क्रमण, घाँटीको क्यान्सर र कहिलेकाहिँ माइग्रेन सुरु हुनुभन्दा पहिलाको पीडाले पनि कान दुख्ने समस्या निम्ताउन सक्छ।
कान दुख्ने समस्या बाहिरी, मध्य वा भित्रीकानमा रोग लागेर पैदा हुने गर्दछ तर पीडितले महशुस गरेको पीडाबाट यी तीन मध्ये कुन भागमा समस्या भएको हो भन्ने छुट्याउन सकिँदैन।
बाह्य कान दुख्ने समस्या निम्न कारणले हुन सक्छ:
मध्य कान दुख्ने समस्या निम्न कारणले हुन सक्छ:
ओस्लो विमानस्थल, गार्डेरमोअन
ओस्लो विमानस्थल, गार्डेरमोअन् ओस्लो, नर्वेमा अवस्थित विमानस्थल हो। गार्डेरमोअन् बाहेक ओस्लो क्षेत्र वरिपरि थप दुईवटा सहुलियतदरका विमानस्साथलहरू सान्देफियोर्ड विमानस्थल, टोर्प तथा मोस विमानस्थल, रिग्गे पनि रहेका छन्। गार्डेमोअनले एकप्रकारले नर्वेको मुख्य अन्तराष्ट्रिय विमानस्थलको रूपमा भुमिका खेलेको छ। नर्वेजियन एअर सटल तथा स्कान्डिनेभियन एयरलाईन्सको हबको रूपमा परिचित यो विमानस्थल स्कानडिनाभियाको दोस्रो व्यस्त विमानस्थलको रूपमापनि प्रख्यात रहेको छ। यसले ओस्लोलाई २८ आन्तरिक तथा १०० भन्दा बढी अन्तराष्ट्रिय गन्तव्यहरू सँग जोडेको छ। सन २०११मा दुई करोड दश लाख भन्दा बढी यात्रीहरूको आवतजावत रहेको यो विमानस्थल यूरोपको १९ औँ व्यस्त विमानस्थलपनि हो।
ओस्लोबाट ३५ किलोमिटर उत्तरपुर्वी दिशामा रहेको उल्लेनसाकरमा रहेको गार्डेरमोअनमा यो विमानस्थल अवस्थित छ। यसमा उत्तर-दक्षिण दिशामा रहेका ३६०० तथा २९५० मिटर लम्बाइका दुईवटा समानान्तर धावनमार्गहरू रहेका छन्। यहाँ ७१ वटा विमानस्ट्यान्ड रहेको छ जसमध्य ३४ वटामा जेटब्रिजको सुविधा उपलब्ध छ। विमानस्थललाई ओस्लो सँग द्रुत गतिको रेल्वे सेवा तथा एयरपोर्ट एक्सप्रेस बसहरूले जोडेका छन्।
ओस्लो विमानस्थल रहेको गार्डेरमोअन क्षेत्र नर्वेजियन सेनालाई सन् १७४०मा प्रयोगको निम्ति उपलब्ध गराइएको थियो। १९४०मा सेनाको प्रयोजनको त्यहाँ पहिलो पल्ट सैनिक हवाइ अड्डाको स्थापना गरिएको थियो। ८ अक्टोबर १९९८ सम्म गार्डेरमोअनलाई जगेडा विमानस्थलको रूपमा मात्र प्रयोग गरिँदै आएको थियो। १९९८मा ओस्लो विमानस्थल, फोर्नेबुलाई बन्द गरिएपछि तथा नयाँ गार्डेरमोअन्‌को निर्माणपछि यसलाई विधिवत रूपमा प्रमुख विमानस्थलको रूपमा प्रयोगमा ल्याइएको हो। नयाँ टर्मिनल तथा तेस्रो पियर सन् २०१७मा प्रयोगमा आउने लक्षका साथ निर्माण प्रकृया संचालनमा छ।
सुविधाहरू
विमानस्थलको आर्थिक आयको झण्डै आधा भाग यहाँ रहेका व्यवसायहरू मार्फत उठ्दछ। यहाँ २० वटा रेस्टुरेन्ट बारहरूका साथै अन्य खुद्रा सामग्रीका पसलहरू, ब्याङ्क तथा हुलाक सेवा उपलब्ध छन्। समग्रमा ८००० बर्ग मिटर क्षेत्रफललाई हवाइ उड्ययन भन्दा अलग व्यवसाय जस्तै रेस्टुरेन्ट र पसलहरूको रूपमा प्रयोग गरिएको छ। प्रस्थान क्षेत्रको डिउटी फ्री पसलले १५३० बर्ग मिटर क्षेत्र ओगटेको छ जुन यूरोपमा सबैभन्दा ठूलो हो। आगमन क्षेत्रमा समेत ब्यागेज सङ्कलन क्षेत्रमा एउटा अर्को डिउटी फ्री पसल रहेको छ।
मुख्य टर्मिनलको साथसाथै विमानस्थलमा भिआपी क्षेत्र समेत संचालित छ जसलाई नर्वेजियन राजपरिवार, मंत्रीमंडल तथा विदेशी राजपरिवारका सदस्य तथा सरकारी प्रतिनिधीहरूको सुविधाको निम्ति प्रयोगमा ल्याइन्छ।
ओस्लो
ओस्लो युरोप महादेश मा स्थित नर्वे देश को राजधानी एवं वहां को सबै भन्दा ठुलो शहर हो। यसलाई सन १६२४ देखि १८७९ सम्म क्रिस्टैनिया को नाम ले चिनिन्थ्यो। आधुनिक ओस्लो को स्थापना ३ जनवरी १८३८ को एक नगर निगम को रूप मा गरिएको थियो।
डेनियल ब्रायन
ब्रायन डेनियल्सन (जन्म: मे २२, १९८१) एक अमेरिकी व्यवसायिक रेस्लर हुन्। उनी डेनियल ब्रायन नामले रेस्लिङ्मा प्रसिद्ध छन्। उनाी हाल स्म्याक डाउनमा कार्यरत छन्।
दुरवाशेश्वर गुफा
हिन्दूहरूको धार्मिक धरोहरको स्थल अर्घाखाँची जिल्लाको खिदिम गा बि स स्थित दुरवाशेश्वर गुफा (सात्तले गुफा)
काँगडी भाषा
काँगडी उत्तरी भारतमा बोलिने एक आर्य भाषा हो, मुख्यतया हिमाचल प्रदेशको काँगडा, उना र हमीरपुरका साथै हिमाचल प्रदेशको मण्डी र चम्बा जिल्लाका केही भागहरू र पन्जाबको गुरदासपुर, रूपनगर र होशियारपुर जिल्लाहरूमा बोलिन्छ। काँगडी भाषा पनि डुग्गर अर्थात् जम्मु क्षेत्र र पाकिस्तानका केही गाउँहरूमा काँगडा उपत्यकाबाट बसाइँ सरेका परिवारका मानिसहरूले बोल्ने गरिन्छ। यो काँगडा उपत्यकाका मानिसहरूसँग जोडिएको छ। वक्ताहरूको कुल सङ्ख्या सन् २०११ को रूपमा १० लाख अनुमान गरिएको छ।
भाषालाई सामान्यतया पहारी वा हिमाचली भनिन्छ। केही डोगरी र पन्जाबी भाषाविद्हरूले काँगडीलाई उनीहरूको भाषाको भागको रूपमा उल्लेख गरेका छन् किनभने तिनीहरूबीचको समानता र सभ्य पारस्परिक समझदारी हो। हिमाचल प्रदेशका धेरै पहाडी भाषाहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने भनिएको भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा 'पश्चिमी पहारी' समावेश गर्न माग सन् २०१० मा राज्यको विधानसभाले गरेको थियो।
राजनीतिक स्वार्थका कारण, भाषालाई हाल हिन्दीको बोलीको रूपमा रेकर्ड गरिएको छ, यद्यपि यसमा कमजोर पारस्परिक समझदारी भए पनि। भाषा जोगाउन स–साना सङ्घसंस्थाले आफ्नो काखमा लिएर आएपछि पनि यस विषयमा सकारात्मक प्रगति हुन सकेको छैन।
फिडेल क्यास्ट्रो
फिडेल ऐलेजेन्ड्रो क्यास्ट्रो रूस ( अनु. फिदेल ऐलेजेन्द्रो कास्त्रो रूस; सन् १९२६ अगस्ट १३ – सन् २०१६ नोभेम्बर २५) क्युबाको राजनीतिज्ञ तथा क्युबा क्रान्तिका प्राथमिक नेताहरू मध्येका एक थिए। उनी सन् १९५९ फेब्रुअरीदेखि सन् १९७६ डिसेम्बरसम्म क्युबाको प्रधानमन्त्री र फेरि क्युबाको राज्य परिषदको अध्यक्ष (राष्ट्रपति) भएका थिए। उनले सन् २००८ फेब्रुअरीमा आफ्नो पदबाट राजिनामा दिएका थिए।
जीवनी
उनी एउटा धनी परिवारमा जन्मिएका थिए र उनले कानुनमा स्नातकोत्तर प्राप्त गरेका थिए। हबाना विश्वविद्धालयमा अध्ययन गर्दा उनले आफ्नो राजनीतिक जीवनको सुरूवात गरेका थिए र क्युबाको राजनीतिमा एक मान्यता प्राप्त व्यक्ति बनेका थिए। उनको राजनीतिक जीवन फुल्गेङ्कियो बतिस्ता शासन र संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्युबाको राष्ट्रहितमा राजनीतिक र कारपोरेट कम्पनीहरूको प्रभावको आलोचक रहेको छन् । उनलाई उत्साहजनक रूपमा, तर सीमित, समर्थक मिले र उनले अधिकारीहरूको ध्यान आकर्षित गर्‍यो । उनले मोंकाडा बैरकोंमा १९६३ मा असफल हमलाको नेतृत्व गरे जसपछि उनी गिरफ्तार भए, उनीमा मुद्दा चला, उनी जेलमा रहे र त्यस पछि रिहा गरिए.इसपछि बतिस्ताको क्युबामा हमलाको लागि मान्छेहरूलाई संगठित र प्रशिक्षित गर्नको लागि उनी मेक्सिको पुगे । उनी र उनको क्रान्तिकारी साथीहरूले डिसेम्बर १९५६ मा मेक्सिको छोडिदिए दिए र पुन: क्युबा फर्किए ।
कास्त्रो क्युबाको क्रान्तिको माध्यमले अमेरिका समर्थित फुल्गेंकियो बतिस्ताको तानाशाहीलाई फाली सत्तामा आए र उसपछि शीघ्र नै क्युबाको प्रधानमन्त्री बने। सन् १९६५ मा उनी क्युबाको कम्युनिस्ट पार्टीका प्रथम सचिव बने र क्युबाको एक-दलीय समाजवादी गणतन्त्र बनाउनमा नेतृत्व दिए। १९७६ मा उनी क्युबाको राज्य परिषदराज्य परिषद र मन्त्रिपरिषदको अध्यक्ष (राष्ट्रपति) बने।
कविता
कविता लेखन कलाको रूप र साहित्यको एक विधा हो। कवितालाई शब्दहरूका गुण, तिनका लम्बाई र ध्वनि, अनि तिनका अर्थहरूका माध्यमले कलात्मक बनाईन्छ।
प्रकार
मूलतः कविता २ किसिमका हुन्छन्। "गद्य" र "पद्य" कविता
गद्य कविता
सामान्यतयाछन्द नमिलेको कवितालाई "गद्य कविता"भनिन्छ । यो कविता लेख्ने आधुनिक तरिका हो । जहाँ कविहरू आफ्नो भावना कुनै लगु, गुरु वा छन्द नियममा नरही स्वतन्त्र रूपले लेख्न सक्दछन् ।
' ब्याख्या '
उसले ईश्वर मान्दिन भन्नासाथ उसलाई- एउटाले बैज्ञानिक भन्यो, अर्कोले बौलाहा भन्यो,
र केहीले....                               उसैलाई ईश्वर भनिदिए ..। । - आर्यश शर्मा घिमिरे
उदाहरण
झिकेर मुटुको टुक्रा आँखाभित्र अटाउँछिन्
शेष चाँदतारा
शेख चाँदतारा नेपाली राजनीतिज्ञ र राष्ट्रिय महिला आयोगकी वर्तमान अध्यक्ष हुन्। उनी तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीकी केन्द्रीय सदस्य हुन् ।
कविता
उदाहरण
भोकभोकै बसी आफू छाती चुस्न खटाउँछिन्
सिर्जनामूल हुन् आमा स्रष्टाको इतिहासमा ।
कविताको लघुतम रूप : मुक्तक
कविताको सबैभन्दा सानो एकाइ लघुतम रूप हो । यस अन्तर्गत कविताका ज्यादै साना संरचनाहरू समेटिन्छन् । छोटो छरितो भनाइबाट व्यङ्ग्य प्रहार गर्ने कविताको एक झिल्का नै कविताको लघुतम रूप हो । यस्तो कविताको संरचना निकै सानो हुन्छ तर आफैमा पूर्ण हुन्छ । यो सर्जकका मनमा तत्काल जन्मन्छ अनि तत्काल समाप्त भएर जान्छ । कविताका यस्ता स्वरूपमा दुई, तिन वा चार पाउसम्मका मुक्तक, हाइकु, सायरी र लोकसूक्तिहरू पर्दछन् ।
कविताको लघु रूप : फुटकर कविता
कविताको लघुतम रूपभन्दा विस्तृत र मझौला रूपभन्दा सानो एकाइ लघु रूप हो । कविताको लघु रूप गद्य र पद्य दुवैमा रहेको हुन्छ । पद्यमा दुई श्लोकभन्दा बढी र गद्यमा दुई अनुच्छेदसम्मको रचना यसभित्र पर्दछ । कविताको लघु एकाइमा सानो घटनालाई सीमित घेरामा राखी भावपूर्ण, मिठासपूर्ण तरिकाले प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । यस्ता रचनामा आख्यान तत्वको प्रयोग लघुतम रूपको अपेक्षा स्थूल रूपमा गरिएको हुन्छ । यसरी आख्यानको सूक्ष्मतालाई अपेक्षित मानिएकाले यी रचनाहरूका अभिव्यक्तिमा विविधता नआई भावमा समेत एकरूपता भएको हुन्छ । कस्ता रचनाहरूमा कविताको लघु रूप समेटिएको हुन्छ भन्ने सन्दर्भमा वासुदेव त्रिपाठीको भनाई उल्लेखनीय रहेको छ – “पत्र पत्रिका र कवि गोष्ठीमा प्रस्तुत गरेका अधिकांश साना कविता कृतिहरू फुटकर कविता नै हुन् जसले कविताको लघु रूपको प्रतिनिधित्व गर्दछन् ” (त्रिपाठी र अन्य, २०४८ः पृ. ४२–४३)। यस कुराबाट के स्पष्ट हुन्छ भने भावनाको संक्षिप्त पोखाइ भएको फुटकर रचना नै कविताको लघु रूप हो ।
कविताको मझौला रूप : खण्डकाव्य/लामो कविता
मुख्य लेख : खण्डकाव्य
कविताको ज्यादै विस्तृत र ज्यादै सङ्कुचित नभएको रचनालाई मझौला रूप भनिन्छ । यस्ता रचनामा एक विषय, एक घटना, एक सन्दर्भ र जीवनको एक पक्षको उद्घाटन भएको हुन्छ । अनुभूतिको उत्तरोउत्तर वृद्धि र विकास हुँदै जाँदा कविताको आख्यान तन्तु र संरचनागत सुगठनलाई अँगाल्न पुग्दछ त्यस अवस्थामा कविता मध्यम आयाममा प्रवेश गर्दछ । कविताको मझौला आयामलाई खण्डकाव्य वा लामो कविता पनि भनिन्छ । विषयवस्तुको आयाम विस्तार, आख्यान र संरचनाका कारणले गर्दा कविताको मझौला रूप फुटकर कविताबाट छुट्टिन थाल्दछ । कविताको मझौला रूपमा आख्यानलाई अनुभूतिसँग घोलेर प्रस्तुत गरिएको हुन्छ । आख्यानयुक्त रचना र सुगठित संरचना भएको कविताको आयाम नै कवितामा मझौला रूप हो र यो लामो कविता र खण्डकाव्यमा विभक्त भएको हुन्छ ।
कविताको बृहत् रूप : महाकाव्य
मुख्य लेख : महाकाव्य
कविताको सबैभन्दा ठूलो आयामलाई बृहत् रूप भनिन्छ । यसमा कविताका लामा रचना र खण्डकाव्यभन्दा माथिका सबै सिर्जनाहरू समेटिन पुग्दछन् । यस्ता रचनाको सिर्जना बृहत आख्यानीकरणबाट मात्र सम्भव हुन्छ र यसमा जीवन जगत्को सर्वपक्षीय अध्ययन भएको हुन्छ । कविताले जब सिङ्गो युग, जीवन र समाजलाई बोकेर हिँड्न लाग्छ र अनुभूतिको आख्यानीकरणमा कवित्वको महाप्रवाह बहन थाल्दछ तब कविताको बृहत् रूप महाकाव्य प्रकट हुन्छ । कविताको यस्तो आयाममा जीवन जगतको सिङ्गो प्रस्तुति, खण्डयोजना, सन्धि, अर्थ प्रकृति र कार्यावस्था जस्ता प्राविधिक कुराको संयोजन गरिएको हुन्छ । कविताको बृहत् रूप चाही अनुभूतिको महाप्रवाह, जीवनको सिङ्गो अभिव्यक्ति, मानव सभ्यता र समाजको सिङ्गो इतिहासलाई बोकेको विराट संरचना र आख्यानलाई बोकेको कविताहरूको स्वरूप हो । कविताको विस्तारित आयामयुक्त यस्तो रूपले सिङ्गो युगलाई नै आत्मसात् गरेको हुन्छ । कविताको बृहत् रूप विकासशील अवस्थामा रहेको हुन्छ र यसको प्रवाह निरन्तर रूपमा चलिरहेको हुन्छ । जसले गर्दा कविताको बृहत् आयाम ललित महाकाव्यबाट माथि उठेर आर्ष महाकाव्यका तहसम्म पनि विस्तारित हुन पुग्छ । यसकारण कविताको बृहत् आयाममा विकसित र विकासशील, ललित र आर्ष महाकाव्य समेटिन पुग्दछन् ।
कविता लेख्ने तरिका
कविता लेख्नको लागि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
नेपाली कविताका प्रमुख प्रवृत्ति
उन्नाईसौं शताब्दीको प्रारम्भतिरैबाट थालिएको नेपाली कविताले अढाई सय वर्षजतिको समयावधिभित्र अनेक प्रवृत्तिगत मोड वा घुम्तीहरू पार गरिसकेको छ । यस समयावधिलाई विभिन्न कालखण्डमा विभाजन गरेर हेर्ने गरिएको छ तर त्यस हेराइमा एकरूपताको अभावका कारण नेपाली कविताको विकासक्रमको कालविभाजनमा सामान्य मतभिन्नताहरू पाइन्छन् । नेपाली कवितामा कालविभाजन प्रसिद्ध एवं प्रभावशाली शासक, विशिष्ट साहित्यकार व्यक्तित्व, साहित्यिक प्र्रभाव र प्रवृत्ति, राजनीतिक आन्दोलन, ऐतिहासिक कालखण्ड आदि विभिन्न आधारमा गर्ने गरेको पाइन्छ । हरेक कालखण्डमा प्रभावशाली शासक तथा विशिष्ट साहित्यकार नजन्मन सक्छ, साहित्यिक प्रभाव र प्रवृत्ति पनि लामो समयसम्म परिवर्तन नहुन वा समान रहन पनि सक्छ अनि आन्दोलन पनि सधैं नहुन सक्छ । यसर्थ यी आधारमा गरिएको साहित्यको कालविभाजन बढी विवादास्पद हुनपुग्छ । नेपाली साहित्यमा विभिन्न समयखण्ड, युगीन केन्द्रीय प्रतिभा, ऐतिहासिक–राजनीतिक मोड आदि विभिन्न आधारमा तथा बिना आधारमै पनि साहित्यिक इतिहासको जथाभावी कालविभाजन गर्ने परिपाटी चलेकाले ठूलो गन्जागोल उत्पन्न भएको हो । नेपाली कविताको कालविभाजन र त्यसमा पनि विशेषगरी आधुनिक काल वा आधुनिकताको प्रारम्भका बारेमा मतभिन्नताहरू रहेका छन् । खासगरी आधुनिकतासम्बन्धी अल्पज्ञता, पूर्वाग्रह, हठवादिता, अपव्याख्या, छिपछिपे र बोक्रे ज्ञान आदिका कारणबाट यस्तो स्थिति पैदा भएको हो । कविताको सिङ्गो इतिहासलाई खण्डखण्डमा विभाजन गरी समय निर्धारण गर्दा खास वैज्ञानिक आधार नलिई जथाभावी गरिएमा त्यो निरर्थक हुनजान्छ । यसर्थ वस्तुगत, तार्किक र वैज्ञानिक ढङ्गले आधुनिकतालाई अथ्र्याई उपयुक्त र मान्य किसिमबाट नेपाली कविताको कालविभाजन गर्नु अपरिहार्य छ ।
यी सबै सन्दर्भबाट हेर्दा समयको तीन खण्डे विभाजनसमेत समस्यारहित÷विवादरहित र पूर्ण वैज्ञानिक नभए पनि ऐतिहासिक कालखण्डकै आधारमा साहित्यको कालविभाजन गर्नु अलि बढी व्यावहारिक देखिन्छ । ऐतिहासिक एवं वैज्ञानिक दृष्टिकोणबाट बढी उपयुक्त र मान्य हुने गरी नेपाली कविताको विकासक्रमलाई तीन कालखण्डमा निम्नलिखित ढङ्गले समयावधि निर्धारण गरी देखाइन्छ : सिङ्गो नेपाली कविताको इतिहासमा विभिन्न धारा र प्रवृत्तिका कविताहरू सिर्जना गरिएको पाइन्छ । एउटा कालको मूल प्रवृत्ति पूरै परिवर्तन भएपछि वा प्रमुख प्रवृत्ति गौण भएपछि अर्को काल प्रारम्भ हुन्छ । प्रवृत्तिगत प्राधान्यका आधारमा कविताको इतिहासलाई भिन्नभिन्न कालमा विभाजन गरिए पनि एउटा समयावधिका प्रवृत्ति अर्को समयमा पनि केही न केही मात्रामा देखापर्न सक्छन् । आज पनि वीर, भक्ति, शृङ्गार र शास्त्रीयतावादी भावधाराका कतिपय कविताहरू लेखिएको पाइन्छ, तर आजको मूल प्रवृत्ति त्यो होइन । एउटा कालको समाप्ति र अर्को कालको प्रारम्भ भन्नाको तात्पर्य अब पहिलेका प्रवृत्तिका कविता लेखिंदैनन् वा लेख्नै पाइ“दैन भन्ने नभएर पहिलेको मूल प्रवृत्ति समाप्त भई वा गौण भई त्यसका ठाउ“मा अर्को प्रवृत्ति शुरु हुन्छ ।
नेपाली कविहरूको जीवनी र सूची
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप
सन्दर्भ सामग्री
नेपाली हाम्रो श्रम र सिप
बाह्य कडीहरू
[[श्रेणी
बाछिटा के हाे ? कसरी लेखिन्छ प्रकाशित ८ चैत्र २०७७)
१. विषय प्रवेश
साहित्य जीवन, जगत् र भोगाइका अनुभूतिजन्य संवेदना र सञ्चेतनाको भाषिक अभिव्यञ्जना हो । साहित्यमा समाज, देश, काल र परिस्थितिका परिघटना र त्यसको प्रभावबाट मानवीय अन्तर्मनमा उत्पन्न भाव संवेगहरूलाई भाषाको माध्यमबाट कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरिएको हुन्छ, त्यसैले जीवनको कथाव्यथा पनि साहित्य हो । समाजको दृश्य–परिदृश्य पनि साहित्य हो । प्रकृतिको छायाछवि पनि साहित्य हो । सृष्टिको विधिविधान पनि साहित्य हो । साहित्य अदृश्य भावहरूको दृश्यरूप हो ।
साहित्यको अध्ययनबाट जीवन, समाज र समयको यथार्थबोध हुन्छ । हृदयमा नव्य ऊर्जा आप्लावित हुन्छ । मस्तिष्कमा नव्य चेत झङ्कृत हुन्छ । नसानसामा नव्य स्फूर्ति संवाहित हुन्छ । यसर्थ साहित्यको अध्ययनबाट मनोरञ्जन, ज्ञान र आत्मसन्तुष्टि सम्प्राप्ति हुन्छ । यस्ता मनोरञ्जन, ज्ञान र आत्मसन्तुष्टिले जीवनभोगाइ सुखद, सुगम र सौन्दर्यमय बनाउँछ ।
साहित्य विशाल ब्रह्माण्डजस्तै हो । यसको क्षेत्र विशाल र व्यापक छ । जसरी ब्रह्माण्डभित्र यसअन्तर्गतका यावत् वस्तु अटाएका हुन्छन्, त्यसरी नै साहित्यभित्र यसअन्तर्गतका यावत् पाटाहरू अटाएका हुन्छन् । साहित्यका दुई पाटा छन् । ती गद्य र पद्य हुन् । गद्यसाहित्यमा उपन्यास, कथा, नाटक र निबन्धजस्ता भेदहरू छन् । पद्यसाहित्यमा महाकाव्य, खण्डकाव्य र स्फुट कविता र मुक्तकजस्ता भेदहरू छन् । उपन्यासमा जीवन, जगत् र भोगाइको बृहत् आयामलाई आख्यानीकृत गरिएको हुन्छ । कथामा जीवनको कुनै एउटा सग्लो पक्षलाई कथानक स्वरूपमा चित्रण गरिएको हुन्छ । नाटकमा जीवनको समग्र परिघटनालाई संवादात्मक स्वरूपमा परिवृत्त गरिएको हुन्छ । निबन्धमा देश, समाज र जीवनभोगका अनुभूतिजन्य यथार्थलाई भावनात्मक रूपमा अभिव्यक्त गरिएको हुन्छ ।
कविताका मुख्य चार भेदहरूमध्ये महाकाव्यमा देश, काल, प्रकृति, जीवन र भोगाइका बृहत्तम स्वरूप प्रबन्धनात्मक रूपमा पद्यमय भावाभिव्यक्तिमा चित्रण गरिएको हुन्छ र महाकाव्य बृहत् आकार र आयामको हुन्छ । खण्डकाव्यमा जीवन भोगाइको कुनै एउटा सिङ्गो स्वरूप पद्यमय शिल्प–शैलीमा चित्रित गरिएको हुन्छ र यो मझौला आकार र आयामको हुन्छ । स्फुट कवितामा जीवनको कुनै अनुभूतिजन्य भाव वा विचारलाई कलात्मक रूपमा व्यक्त गरिएको हुन्छ र यो लघुआकार र आयामको हुन्छ । स्फुट कविता गद्यात्मक र पद्यात्मक दुवै स्वरूपमा रचना गरिन्छ । स्फुट कविताको आकार र आयामभन्दा पनि भिन्न स्वरूप र संरचनामा लेखिने लघुतम रूप मुक्तक हो । मुक्तकजस्तै प्रकृतिका छोटा र सूत्रात्मक आकार एवम् आयाममा अनुभूतिको सूक्ष्मतम र तीक्ष्णतम झिल्कोलाई टिपेर कविता लेखन गर्ने परम्परा पनि विकसित हुँदैगएको छ ।
२. कविताको उपविधात्मक स्वरूपका रूपमा बाछिटा
कविता विधाका बृहत्, मद्यम्, लघु र लघुतम गरी चार भेदहरू रहेका छन् । बृहत् रूप महाकाव्य, मध्यम रूप खण्डकाव्य र लघु रूप फुटकर कविता हुन् र लघुतम रूप मुक्तक हो । फुटकर कवितामा जीवन भोगाइको एउटा सग्लो पक्षलाई कलात्मकता साथ व्यक्त गरिएको हुन्छ । फुटकर कविता गद्यात्मक र पद्यात्मक दुवै स्वरूपमा रचना गरिन्छ । कविताको फुटकर स्वरूपका रचनाका आकार र आयामभन्दा भिन्न स्वरूपका आकार र आयाममा सृजना गरिने पद्यात्मक वा काव्यात्मक शिल्प–शैलीका रचनालाई कविताको उपविधा भन्ने गरिएको पाइन्छ । यस्ता उपविधात्मक कविताको संरचनात्मक स्वरूप सूक्ष्म र प्रस्तुति तीक्ष्ण किसिमको हुन्छ । यही सूक्ष्म र तीक्ष्ण स्वरूपमा नेपाली कविताको उपविधाका रूपमा बाछिटाको जन्म भएको हो । तीन–पाँच–तीन (३+५+३) अक्षरको तीन पङ्क्तिपुञ्जमा प्रकृतिको बिम्बसहित प्रतीकात्मक प्रस्तुतिमा बाछिटा रचना गर्ने अवधारणा निर्माण गरिएको छ । बाछिटा शब्दको प्रकृति, व्युत्पति र अर्थको आधारमा यो अवधारणा निर्माण गरिएको हो । बाछिटाका तीन–पाँच–तीन अक्षरीय तीन पङ्क्तिपुञ्ज लघुतम काव्यिक परिकल्पनाका आधारमा परिनिर्मित भएको हो । विषयगत, आकारगत, आयामगत, संरचनागत र प्रस्तुतिगत भावभूमिका आधारमा बाछिटा सूक्ष्मतम, तीक्ष्णतम, लघुतम र सूत्रात्मक स्वरूपको काव्यिक उपविधा हो ।
बाछिटा कविता विधाको लघुतम स्वरूपको उपविधाका रूपमा रहेको छ । यो तीन–पाँच–तीन अक्षरका तीन पङ्क्तिपुञ्जमा रचना गरिन्छ । यसको रचना सोझो अर्थमा नभएर प्रतीकात्मक हुने गर्छ । सैद्धान्तिक अवधारणाअनुसार जीवन, जगत् र भोगाइका अनन्त चेतना, चिन्तन र अनुभूतिका संवेगहरूलाई प्रकृतिको स्वरूप वा झलकलाई बिम्ब बनाएर प्रतीकात्मक रूपमा बाछिटालेखन गरिन्छ अर्थात् बाछिटामा अनुभूतिको एक झल्कोको प्रस्तुति हुन्छ, जुन झल्कोले चस्स छोएर मनमस्तिष्कमा एक किसिमको झन्झनाहट उत्पन्न गर्न सक्नुपर्छ ।
३. बाछिटाको व्युत्पत्ति, अर्थ र संरचनात्मक स्वरूप
बाछिटा समस्त शब्द हो । यो शब्द कर्मधारय समास भएर बनेको हो । यसको विग्रह रूप बाङ्गो छिटा हुन्छ । तत्समको रूपमा रहेको वक्र शब्द तद्भव भएर बाङ्गो बन्छ । बाङ्गोको अर्थ सोझो नभएको वा टेढो चालको हुन्छ । त्यस्तै तत्समको रूपमा रहेको क्षिप्त शब्द तद्भव भएर छिटो शब्द बनेको हो । यसको अर्थ छचल्केर वा उछिट्टिएर आउने पानीको सानो थोपो, जलबिन्दु, जलकण वा शुद्धिक्रियाका निम्ति छर्केको पानीको थोप्लो भन्ने हुन्छ । बाछिटाको समग्र रूपको अर्थ हावाले हुत्याउँदा छड्के गरी परेको पानीको छिटा वा छानाको किनारबाट खस्दा बलेसीमा ठोक्किएर टेढो भएर उछिट्टिएको पानीको छिटा भन्ने हुन्छ ।
बाछिटा नेपाली भाषाको तद्भव शब्द हो । यो प्रकृतिपरक शब्द हो । यसको अर्थगत भावले बाङ्गो प्रवृत्तिको भन्ने सङ्केत गर्छ । यसैको आधारमा साहित्यमा कविता विधाको उपविधाका रूपमा बाछिटाको परिकल्पना प्रकृतिको बिम्बसहित बाङ्गो प्रस्तुति भएको लघुतम संरचना भएको काव्यिक रचनाका रूपमा गरिएको हो । शब्दको स्वरूपगत, व्युत्पत्तिगत र अर्थगत भावलाई मूल आधार मानेर बाछिटा काव्यिक उपविधाको रूपमा प्रतिपादन गरिएको हो । बाछिटा तीन अक्षरीय शब्द हो । काव्यिक रूपमा बाछिटाको पहिलो पङ्क्ति तीन अक्षरीय शब्दको परिकल्पना गरिएको हो । त्यस्तै दोस्रो पङ्क्ति दुई अक्षर थपेर पाँच अक्षरको र तेस्रो पङ्क्ति पनि पहिलोमा जस्तै तीन अक्षरको शब्द राखेर तीन–पाँच–तीन अक्षरीय तीन पङ्क्तिपुञ्जको लघुतम स्वरूप भएको काव्यिक उपविधाको रूपमा बाछिटाको संरचनात्मक स्वरूप निर्धारण गरिएको हो । त्यसैगरी पहिलो पङ्क्तिमा विषय पक्रने वा उठान गर्ने, दोस्रो पङ्क्तिमा विषयलाई उत्कर्षमा पु¥याउने र तेस्रो पङ्क्तिमा विषयको मूल मर्म वा भावलाई चस्स छुने किसिमले व्यक्त गर्ने आधारमा विषयगत स्वरूपको परिकल्पना गरिएको हो । त्यसैगरी बाछिटा वाचन गर्दा पहिलो पङ्क्ति बुलन्द रूपमा पठन गर्ने र पठनपछि एकदमै छोटो विश्राम र विश्रामपछि दोस्रो पङ्क्ति पनि बुलन्द रूपमा पठन र पठनपछि त्यसैगरी छोटो विश्राम र तेस्रो पङ्क्तिको पनि बुलन्द रूपमै पठन गर्ने र पठनपद्धति प्रभावमय हुनुपर्ने प्रावधान अपनाइएको छ ।
बाछिटा प्रकृतिपरक शब्द भएको हुँदा त्यसको सार्थकताका निम्ति बाछिटामा प्रकृतिबिम्ब हुनैपर्ने र प्रकृतिबिम्बको उपस्थितिका निम्ति जीवन, धर्म, दर्शन, इतिहास, समाज, राजनीति आदिसँग सम्बन्धित भएर आउने प्रकृतिका स्वरूप वा झलकलाई प्रकृतिबिम्बको रूपमा प्रयोग गर्ने नीति निर्धारण गरिएको छ । त्यस्तै बाङ्गो छिटाको अर्थगत स्वरूपका आधारमा बाङ्गो भनाइ वा प्रतीकात्मक प्रस्तुति बाछिटामा हुनैपर्ने र प्रतीकात्मक प्रस्तुतिका निम्ति अभिधात्मक नभएर लक्षणात्मक र व्यञ्जनात्मक अभिव्यक्ति हुनुपर्ने मान्यता स्थापना गरिएको छ । बाछिटाका तीनै पङ्क्तिबीच अर्थगत सामञ्जस्यता हुनुपर्ने तथा अक्षरगणना भाषाको लेख्य स्वरूपअनुसार र शब्दचयन र लेखन सर्वमान्य व्याकरणिक नियमअनुसार हुनुपर्ने आधार बनाइएको छ । बाछिटा सूक्ष्म संरचनात्मक स्वरूपको लघुतम रचना भएको हुनाले यसको शीर्षक नदिएर बाछिटा नै लेख्नु उपयुक्त हुने ठहर गरिएको छ । यसरी बाछिटालाई लघुतम संरचनात्मक स्वरूप र सूत्रात्मक प्रस्तुति हुने प्रतीकात्मक काव्यिक उपविधाको रूपमा स्थापना गरिएको हो । बाछिटाको संरचनात्मक अवधारणालाई यसरी बुँदागत रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
१) बाछिटा रचना तीन–पाँच–तीन अक्षरयुक्त तीन पङ्क्तिमा हुनेछ ।
२) बाछिटाको पहिलो पङ्क्तिले विषयवस्तुको उठान गर्नुपर्नेछ ।
३)बाछिटाको दोस्रो पङ्क्तिले विषयवस्तुलाई उत्कर्षतिर लानुपर्नेछ ।
५) बाछिटाको तीन पङ्क्तिबीच भाव र अर्थगत सामञ्जस्यता हुनुपर्नेछ ।
७) बाछिटाको प्रस्तुतिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्राकृतिक बिम्बको उपस्थिति रहनुपर्नेछ ।
८) बाछिटाको अभिव्यक्ति प्रतीकात्मक वा लक्षणात्मक र व्यञ्जनात्मक हुनुपर्नेछ ।
९) बाछिटा रचना गर्दा निपात र संयोजकजस्ता भाषिक रूपहरू भरसक प्रयोग नगर्नु राम्रो हुनेछ ।
१०) बाछिटाकारले समाजमा परम्परादेखि प्रचलनमा आएर समाजको सम्पत्ति बनिसकेका उखान तुक्काहरूका शब्दहरू अगाडिपछाडि पारी बाछिटा रचना गरेर आफ्नो सम्पत्ति सरह नबनाउनु नै उत्तम हुनेछ ।
बाछिटालेखनमा उल्लिखित मान्यताको सर्वोपरि महŒव रहेको छ । तीन–पाँच–तीन अक्षर मिल्दैमा बाछिटा हुँदैन, त्यसमा प्रकृतिबिम्ब र प्रतीकात्मक प्रस्तुति हुनैपर्छ । प्रकृतिलाई मानवीकरण वा मानवलाई प्रकृतीकरण गरेर बाछिटा रचना गर्दा प्रकृतिबिम्बको प्रयुक्ति देखिनुका साथै प्रतीकात्मकताको पनि उपस्थिति रहन्छ ।
४. नवीन काव्यिक अभियानका रूपमा बाछिटा लेखन
बाछिटा काव्यको नवीनतम उपविधा हो । कविताभन्दा भिन्न संरचना, स्वरूप र आयामका आधारमा यसलाई उपविधा मानिएको हो । बाछिटाको आकार र आयाम लघुतम र प्रस्तुति प्रतीकात्मक वा वक्रोक्तिपूर्ण रहने गर्छ । त्यसैले सुन्दर बाछिटा सृजनाका निम्ति गम्भीर चिन्तन र निरन्तर साधनाको आवश्यकता पर्छ । सैद्धान्तिक अवधारणाको परिकल्पना निर्माण, बाछिटा नामकरण र काव्यिक उपविधाको रूपमा प्रवर्तनको विधिवत् घोषणा विक्रम संवत् २०७७ साल जेठ ४ गते अमर त्यागीले अमेरिकाबाट गरेका हुन् । यस घोषणामा खगेन्द्र बस्यालले नेपालबाट साथसहयोग दिएर महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका छन् ।
(बाछिटा काव्यिक उपविधाका रूपमा परिकल्पना गर्नुको एउटा छुट्टै प्रसङ्ग रहेको छ । समयसापेक्ष रूपमा सूत्रलेखनको अभिरुचिका कारण सूत्रकविता, सूत्रकथा लेखन र पुस्तक प्रकाशन पनि भइसकेको अवस्थामा अन्य विधाका रचना पनि सूत्र रूपमा लेखन गर्न सकिने सम्भावना रहेको र सोच बनिरहेको परिस्थिति थियो । यस समयमा हाइकुकृति प्रकाशनको तयारी चलिरहेको र पूर्वरचित हाइकुहरूको परिमार्जन र नयाँ हाइकुहरूको पनि निरन्तर लेखन भइरहेको थियो । यही सन्दर्भमा हाइकुलाई सूत्र रूपमा पनि लेख्न सकिन्छ कि भन्ने सोच बन्यो । सूत्र रूपमा हाइकु कसरी लेख्न सकिन्छ त भनेर चिन्तनमन्थन गर्ने क्रममा तीन–पाँच–तीन अक्षर संरचनामा किगो वा ऋतुबिम्बसहित हाइकु फुर्यो र तत्काल यस्ता रचनाहरूको लेखनकार्य भयो । यस्ता रचनाबारे अन्य सर्जकहरूको पनि प्रतिक्रिया बुझ्ने चाहनाअनुरूप पहिलो चरणमा फेसबुकको हाइकुसम्बन्धी ग्रुपमा हाइकु नाम दिएरै केही रचना सार्वजनिक गर्ने काम भयो । यसमा अनेक सकारात्मक र नकारात्मक प्रतिक्रियाहरू आए । धेरैबाट हाइकु भनेकोमा आपत्ति जनाउँदै यस्ता रचनालाई काव्योक्ति वा अन्य नाम दिने सल्लाह आयो । यसै कालखण्डमा खगेन्द्र बस्यालबाट छेस्का, झिल्का आदि नाममा तीन–पाँच–तीन अक्षरीय रचनाहरू फेसबुकमा देखिए । यसै रचनाका कारण उहाँसँग सम्पर्क गर्ने काम भयो । प्रतिक्रियाको बारेमा छलफल भयो । अरूबाट जेजस्तो प्रतिक्रिया आए पनि यस किसिमको रचनालेखनमा निरन्तरता दिन मैले उहाँलाई अनुरोध गरेँ । त्यसपछि उहाँले लघुहाइकु नाममा यस्ता रचनाको लेखन गरिरहनुभयो । यस्ता रचनालाई के नाम दिन सकिन्छ र केकस्तो सैद्धान्तिक पृष्ठभूमि निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा लामो चिन्तनमन्थनपछि प्रकृतिपरक बिम्ब वा झलकसहित प्रतीकात्मक प्रस्तुतिको रचनाको रूपमा मैले बाछिटा नामकरण गरेँ । त्यसपछि म सैद्धान्तिक पृष्ठभूमि लेखनमा तल्लीन रहेँ भने खगेन्द्र बस्यालसँग सम्पर्क गरेर तीन–पाँच–तीन अक्षर संरचनाको रचनालाई बाछिटा नामकरण गरिएको र बाछिटा शब्दको स्वरूप र अर्थअनुसार प्रकृतिबिम्ब र प्रतीकात्मक प्रस्तुतिसहित तीन–पाँच–तीन अक्षर संरचनामा बाछिटा रचना गर्नुपर्ने यथार्थ बताएँ । उहाँले तीन–पाँच–तीन अक्षर संरचनामा मात्र बाछिटालेखन गर्ने प्रकृतिपरकता र प्रतीकात्मकता अनिवार्यता नराख्ने सुझाव दिनुभयो । प्रकृतिबिम्ब र प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिको अनिवार्यता नराख्ने हो भने बाछिटा नामकरणको औचित्य पुष्टि नहुने र सैद्धान्तिक आधार नबन्ने हुनाले बाछिटालेखनको मूल मियो प्रतीकात्मक प्रस्तुति र प्रकृतिपरक बिम्ब वा झलक राख्नैपर्ने कुरा बताएपछि उहाँले मौनरूपमा समर्थन गर्नुभयो र साथसहयोग दिँदै बाछिटालेखनमा निरन्तरता दिनुभयो । तर उहाँलगायत धेरैले पछिसम्म पनि यति सानो रचनामा अनुभूतिलाई व्यक्त गर्दा प्रकृतिबिम्ब आउन नसक्ने कुरा बताइरहनुभयो । त्यसपछि मैले मेरा आलेखमा ‘भावनाको तीव्रता र अनुभूतिको तीक्ष्णता प्रतीकात्मक र मार्मिक रूपमा आएमा प्रकृतिबिम्ब वा झलक नआए पनि बाछिटा बन्न सक्छ’ भन्ने वाक्य थपेको हुँ । तथापि उहाँले बाछिटालेखनमा निरन्तर साथसहयोग दिएर यस काव्यिक उपविधाको विकास र विस्तारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहनुभयो । फलस्वरूप मेरो परिकल्पना, नामकरण र मेरै अध्यक्षतामा गठन गर्न लागिएको राष्ट्रिय बाछिटा प्रतिष्ठान, नेपालको अध्यक्ष उहाँलाई बनाएर गठन गरिएको हो । अहिले बाछिटालेखन गर्ने र छिटो छरितो सञ्चार साधन फेसबुकबाट सार्वजिक गर्ने लहर चलेको छ र यो लहर व्यापक अभियानको रूपमा स्थापित भएको छ ।)
बाछिटालेखनको सैद्धान्तिक परिकल्पना गर्नुपूर्व वा अवधारणा निर्माण गरिनुपूर्व बाछिटाकै स्वरूपमा छिटा, छेस्का, झिल्का, सूत्रहाइकु, लघुहाइकु नामका रचनाहरू सृजना भएका पाइन्छन् । यस्ता रचनाहरू बाछिटा स्वरूपका लघुतमरचना हुन्, बाछिटा होइनन् । यस्ता रचनाहरूलाई पनि बाछिटा मान्ने हो भने वैदिक कालसम्मै पुग्नुपर्ने हुन्छ । वैदिक ऋचा, सूक्ति, पाणिनि व्याकरणका सूत्रहरू पनि बाछिटाजस्तै संरचनाका छन् । एलाक, छोक, दानाकविता र सूत्रकविताका स्वरूप पनि बाछिटाकै जस्तो छ । संरचना मिलेका त्यस्ता सबै रचनालाई बाछिटा मान्नुपर्ने हुन्छ र बाछिटाको सैद्धान्तिक अवधारणाको औचित्य रहन्न । त्यसैले संरचनागत स्वरूप बाछिटाजस्तै भए पनि त्यस्ता रचना बाछिटा होइनन्, किनकि ती रचना बाछिटालेखनको मूल मान्यताभित्र पर्दैनन् ।
बाछिटालाई काव्यिक उपविधाका रूपमा स्थापित गर्न र अभियानलाई संस्थागत रूपमा निरन्तरता दिन ‘राष्ट्रिय बाछिटा प्रतिष्ठान, नेपाल’को गठन भएको छ । यस संस्थाको सक्रियतामा बाछिटालेखन अभ्यासका निम्ति ‘बाछिटा अभ्यास चौतारी फेसबुक म्यासेन्जर समूह’ र ‘बाछिटा सार्वजनिकीकरणका निम्ति ‘बाछिटा चौतारी फेसबुक समूह’ सञ्चालित छ साथै संस्थाकै सक्रियतामा चित्रमा बाछिटा प्रतियोगिता, दृश्यमा बाछिटा र बाछिटा चौतारी समूहबाट बाछिटा लाइभ कार्यक्रम पनि सञ्चालन भइरहेको छ । बाछिटा प्रवर्तनको एक सय एघार दिनमा एक सय एघार बाछिटाकारद्वारा बाछिटा वाचन बृहत् कार्यक्रमसमेत आयोजना गरिएको थियो ।
साहित्यको कविताविधाको उपविधाका रूपमा प्रवर्तित बाछिटा सूत्रस्वरूपमा सृजना गरिने लघुतम रचना मानिन्छ । सैद्धान्तिक मान्यताको मियोमा रहेर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा समेत बाछिटालेखन अभियान क्रियाशील रहेको छ ।
५. बाछिटा लेखन र सूत्रकविता लेखनबीच साम्य-वैषम्य
बाछिटा सूत्रात्मक संरचनायुक्त नवीन काव्यिक रूप हो । सूत्रकविता पनि सूत्रमय संरचनायुक्त काव्यिक रूप हो । एक शीर्षकमा क्रियापदविहीन सूत्रशैलीमा रचना गरिने एक पङ्क्तिको कविता नै सूत्रकविता हो । सूत्रकविता पूर्वीय साहित्यको सूक्ति र पाश्चात्य साहित्यको फर्मुला पोइट्रीजस्तै स्वरूपको हुन्छ । कवि अमर त्यागीले विक्रम संवत् २०६० सालमा सूत्रकविता सङ्ग्रह ‘अनुभूतिको जुलुस’ प्रकाशन गरेर सूत्रकविता लेखनको प्रादुर्भाव गरेका हुन् । बाछिटा र सूत्रकविता दुवैको संरचना र आयाम लघुतम रहेको हुन्छ । त्यसैले दुवै काव्यरूपमा एकापसमा साम्य रहेको देखिन्छ । तथापि यी दुवै काव्यरूपमा अक्षरगणना, पङ्क्तिगत सामञ्जस्यता र प्रस्तुतिगत अवधारणामा वैषम्य पनि रहेको छ । बाछिटा र सूत्रकविताबीचको साम्य वैषम्य स्वरूपलाई यसप्रकार देखाउन सकिन्छ ः
क) साम्य
बाछिटाको लेखन सूत्रात्मक रहेको छ भने सूत्रकविताको लेखन त झन् सूत्रात्मक हुने नै भयो । बाछिटाको आकार र आयाम लघुतम रहेको हुन्छ । त्यस्तै सूत्रकविताको आकार र आयाम पनि लघुतम नै रहेको हुन्छ । बाछिटाको प्रस्तुति प्रतीकात्मक वा लक्षणात्मक र व्यञ्जनात्मक स्वरूपको हुन्छ । त्यसरी नै सूत्रकविताको अभिव्यक्ति पनि प्रतीकात्मक वा व्यञ्जनात्मक नै रहेको हुन्छ । बाछिटामा जस्तै सूत्रकवितामा पनि प्रकृतिबिम्बको विविधाङ्गी स्वरूपको प्रयुक्ति रहेको हुन्छ । कतिपय सूत्रकविताको अक्षरीय संरचनात्मक स्वरूप बाछिटसँग मिल्दोजुल्दो पनि हुन सक्छ । एक पङ्क्तिको सूत्रकविताका अक्षरगत शब्दलाई तीन पङ्क्तिमा राख्ने हो भने बाछिटा बन्न सक्ने खालका छन् । यसरी बाछिटा र सूत्रकविताबीच कतिपय अवस्थामा संरचना, आकार, आयाम र प्रस्तुति साम्य रहेको छ ।
ख) वैषम्य
बाछिटालेखन र सूत्रकविता लेखन प्रक्रियामा कतिपय कुरा साम्य देखिएझैँ वैषम्य पनि रहेको छ । बाछिटा र सूत्रकविता दुवैको रचनाप्रक्रिया भिन्न रहेको हुन्छ । बाछिटाको रचना तीन पङ्क्तिमा आबद्ध हुन्छ भने सूत्रकविताको रचना एक पङ्क्तिमा मात्र हुन्छ । बाछिटाका हरेक पङ्क्तिको अक्षरगणना हुन्छ तर सूत्रकविताको रचनामा अक्षरगणनाको कुनै प्रावधान छैन । साथै बाछिटाको प्रस्तुति प्रतीकात्मक हुनुपर्ने मान्यता रहेको छ तर सूत्रकविताको प्रस्तुतिमा यो मान्यता अनिवार्य गरिएको छैन । त्यस्तै बाछिटामा प्रकृतिका विभिन्न स्वरूप वा झलकलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष बिम्बका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने नियम छ तर यो नियम सूत्रकवितामा छैन । बाछिटालेखन निर्धारित सैद्धान्तिक अवधारणाभित्र रहेर गर्नुपर्ने हुन्छ । तथापि सूत्रकविता लेखन स्वतन्त्र रहेको छ । यसरी संरचना, स्वरूप र प्रस्तुतिगत रूपमा बाछिटा र सूत्रकविताबीच वैषम्य रहेको हुन्छ ।
६. पूर्वीय र पाश्चात्य साहित्यका काव्यरूपसँग बाछिटाको निकटता
संसारमा साहित्यका अनेक विधा–उपविधाहरू रहेका छन् र ती विधा–उपविधाहरूका संरचना, आकार, आयाम र प्रस्तुति पनि भिन्न रहेका छन् । गद्य र पद्य भेदअन्तर्गतका यस्ता विधा–उपविधाहरू बृहत् मध्यम, लघु र लघुतम स्वरूपका छन् । लेखनप्रक्रिया पनि शास्त्रीय र स्वच्छन्द रहेको छ । पूर्वीय र पाश्चात्य साहित्यको लघुतम सूत्रात्मक काव्यरूपसँग बाछिटाको केही निकट सम्बन्ध रहेको देखिन्छ ।
क) पूर्वीय साहित्यका काव्यरूपसँग बाछिटाको निकटता
पूर्वीय साहित्य सर्वप्राचीन वैदिक कालबाट प्रारम्भ भएको हो । वैदिक कालका ऋचाहरू नै पूर्वीय साहित्यको बीज हो । पूर्वीय साहित्य यही ऋचाबाट वा वैदिक कालबाट सुरु भएर लौकिक कालसम्म चलिरहेको छ । वैदिक साहित्यको प्रभावबाट कतिपय नव्य साहित्यिक विधा–उपविधाहरू पनि प्रादुर्भूत भएका छन् । लौकिक साहित्यको आदि स्रोत वैदिक साहित्य नै हो । वेदका ऋचाहरू बडो सुन्दर काव्यात्मक स्वरूपमा रचना गरिएको पाइन्छ । उषासूक्त सूक्तिमय काव्यिक रूपको नमुना हुन् । पाणिनि व्याकरणका सूत्रहरू पनि सूक्तिमय काव्यिक स्वरूपमा छन् । वैदिक ऋचा, सूत्र, पाणिनि व्याकरणका साथै प्रचलित सूक्ति र लोकोक्तिहरूमा गूढ रहस्यको उद्घाटन सूत्रात्मक र प्रतीकात्मक र प्रकृतिबिम्बसहित गरिएको पाइन्छ । त्यसैले यस्ता ऋचा, सूक्त, सूक्ति, उक्तिहरूसँग स्वरूप, संरचना र प्रस्तुतिका आधारमा बाछिटाको निकटता रहेको देख्न सकिन्छ । साथै पूर्वीय साहित्यिक धरातलका ससाना स्फुट कविता, श्लोक, मुक्तक, लघुकथासँग पनि लघुता, सूक्ष्मता र प्रस्तुतिगत आधारमा बाछिटाको निकटता रहेको छ । पूर्वीय साहित्यकै प्रभावमा प्रादुर्भूत सूत्रकविता, सूत्रकथा र अन्य सूक्ष्म स्वरूपका रचनाहरूसँग पनि संरचनागत र प्रस्तुतिगत आधारमा बाछिटाको निकटता रहेको छ । बाछिटा प्रकृतिपरक, प्रतीकात्मक, सूत्रात्मक, सूक्ष्म संरचनात्मक काव्यिक रचना हो । वैदिक ऋचा, सूक्त, सूक्ति, श्लोक, स्फूट वा मुक्त कविता, मुक्तक, सूत्रकविताहरू पनि अभिव्यक्तिका दृष्टिले प्रकृतिपरक, प्रतीकात्मक, सूत्रात्मक र सूक्ष्म संरचनात्मक स्वरूपको हुने भएको हुँदा यस्ता रचनाहरूसँग बाछिटाको निकटता रहेको देखिन्छ ।
ख) पाश्चात्य र अन्य देश वा भाषाको साहित्यका काव्यरूपसँग बाछिटाको निकटता
पाश्चात्य साहित्यमा पनि पूर्वीय साहित्यमा जस्तै काव्यका विविध स्वरूपहरू रहेका छन् । काव्यका बृहत् रूप महाकाव्यदेखि लघुतम रूप काव्यिक फिक्सनका उक्तिहरू पाश्चात्य साहित्यमा रहेका छन् । पाश्चात्य साहित्यका बृहत् तथा मझौला वा लामा कवितासँग निकटता नरहे पनि ससाना स्वरूपका कविता, काव्यिक उक्तिमय फिक्सन आदिसँग बाछिटाको निकटता रहेको छ । पाश्चात्य साहित्यका यस्ता काव्यिक फिक्सनहरू, लघुतम स्वरूपका कविताहरू र सनेटजस्ता रचनाका आकार, आयाम र प्रस्तुतिसँग बाछिटाको निकटता रहेको हो । साथै यस्ता काव्यिक रूपका रचनाहरूमा प्रकृति र प्रतीकको प्रयुक्ति तथा संरचनागत सूक्ष्मता र सूत्रात्मकता रहेको हुन्छ । यसरी मूलतः लघुतम रूपका कविता, कवितात्मक अभिव्यक्ति आएका फिक्सनसँग सूक्ष्मता, सूत्रात्मकता, बिम्बात्मकता, प्रतीकात्मकता, आकार, आयाम र भावको तीक्ष्णताका आधारमा बाछिटाको निकटता रहेको छ ।
त्यसरी नै बाछिटाको जापानी काव्यिक रूप सेदोका, ताङ्का र हाइकुसँग पनि संरचना र प्रस्तुतिगत स्वरूपमा निकटता रहेको छ । बाछिटाको सबैभन्दा निकटता रहेको काव्यिक रूप हाइकु हो । हाइकु र बाछिटालाई काव्यिक जगत्को दाजुभाइ उपविधा मान्न सकिन्छ । आकार, आयाम, संरचना र प्रस्तुतिको निकटताका कारण हाइकु र बाछिटालाई काव्यको उपविधा मानिएको हो । काव्यिक उपविधाका रूपमा बाछिटाको परिकल्पनाको बीजाङ्कुरण सूत्र हाइकु र लघुकाइकु लेखनको सन्दर्भमा भएकाले पनि यसो भनिएको हो ।