cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
पृथ्वीनारायण शाह
श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह (वि.सं.१७७९-१८३१) शाहवंशीय राजा थिएँ। स-साना राज्यहरूमा बाँडिएका बाईसे तथा चौबिसे राज्यहरूलाई एकत्रित गरी एउटै देशको सृजना गर्ने यिनी आधुनिक नेपालको राष्ट्रनिर्माताको रूपमा चिनिन्छन्। उनको सम्झनामा पुष २७ गते नेपालमा राष्ट्रिय एकता दिवस मनाउने गरिन्छ। नेपालमा २००७ सम्म राणा शासन थियो भने सात सालको क्रान्ति पश्चात् नेपालमा आएको प्रजातन्त्र पश्चात् योगी नरहरीनाथले नेपालमा राष्ट्रपिता पृथ्वीनारायण शाहको जन्मोत्सव मनाउनु पर्छ भनेर प्रक्रिया सुरु गरेका थिएँ।
पृथ्वीनारायण शाहले स-साना क्षेत्र जस्तै (भिरकोट, कास्की, लम्जुङ गोरखा) मा राज्य गरिरहेको शाहवंशलाई पुरै नेपालको राजवंशमा रूपान्तरण गर्दै आधुनिक नेपालको जग बसालेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले सुरू गरेको एकिकरण अभियान बढ्दै गएर नेपाल राज्यको सिमाना पूर्वमा टिष्टा नदी, दक्षिणमा मगध र पश्चिममा सतलज नदी सम्म विस्तार भएको थियो। १८७१ कात्तिक १८ गते सुरु भएको नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध पश्चात् सुगौली सन्धि सम्म यो भू-भाग नेपाल अधिनमा रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८३१ माघे सङ्क्रान्तिका दिन ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोट जिल्लाको देवीघाटमा देहत्याग गरेपनि नेपाल एकीकरण अभियान बुहारी रानी राजेन्द्र लक्ष्मी, छोरा बहादुर शाह लगायतले अगाडि बढाइ रहेका थिएँ।<section begin="अंश" /><section end="अंश" /> नेपाल एकीकरण अभियानको पूर्णविराम चाँही उनको पनाती राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाहका पालामा भएको नेपाल-अङ्ग्रेज नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध पछि भएको थियो। वि.सं. १८७३ सालमा सुगौलीको सन्धि नहुञ्जेल सम्म पुरा ७२ वर्षसम्म एकीकरण अभियान चलेको थियो। २००९ सालदेखि योगी नरहरीनाथले सरकारसँग समन्वय गरेर एउटा समारोह समिति गठन गरी आफै त्यो समितिमा बसेर राष्ट्रिय एकता दिवस तथा पृथ्वी जयन्तीको रूपमा मनाउन प्रारम्भ गरिएको थियो।
प्रारम्भिक जीवन
पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुष २७ गते बिहिबार गोरखा दरबारमा पिता नरभूपाल शाह आमा रानी कौसल्यावतीको कोखमा भएको थियो। शाहको हेरविचार महारानी चन्द्रप्रभावतीले गरेकी थिइन् र सुरूदेखि नै उनलाई रामायण, महाभारत र पछि गएर शुक्रनीतिको ज्ञान दिइएको थियो। धनुवाण, तरबार, घोडसवारी दौड आदिमा पनि उनी निपूर्ण भएको मानिन्छ।
शासनकाल
वि.सं. १७९९ मा राजा नरभूपाल शाहको मृत्यू भएपछि पृथ्वीनारायण २० वर्षको उमेरमा गोरखाका राजा भएका थिएँ। उनले प्रचलित नियम अनुसार आफू राज-सिंहासनमा रहने बित्तिकै माहिला भाइ महिद्दाम्कीर्ति शाहलाई चौतारा पदवी दिएका थिएँ।  आफ्ना मुख्यमन्त्री र सेनापति भर्ना गर्नलाई यस अघिका काजी विराज थापा बूढा भैसकेका हुनाले एक योग्य नवयुवकको खोजी गरिरहेका थिएँ। गोरखाका रैतीले भीमराज पाँडेका छोरा कालु पाँडे रोजेका र यिनले लमजुङका राजासँग चलाखीका साथ सन्धी गरी राजनीतिमा योग्यता देखाएका हुनाले यिनैलाई कज्याईँ दिई मुख्यमन्त्री बनाएका थिएँ।
राजा हुनुअगावै उनले वि.स. १७९८ मा काठमाडौँ उपत्यकाको राजनीतिक रहनसहन राम्रोसँग अध्ययन गरिसकेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहको काठमाडौँ उपत्यका र पूर्वी क्षेत्र विजय गर्ने इच्छा रहेकाले आफ्ना प्रवल विरोधी शक्ति लमजुङका राजा रिपुमर्दन शाहसंग वि.स. १७९९ मा एक सन्धि गरेका थिई जस अनुसार दुवै राज्यवीच मैत्री सम्बन्ध कायम गर्ने कास्कीको अर्घामाथि कब्जा गर्न सफल भएमा त्यहाँको काठ कास्कीलाई दिने आदि शर्तमा उल्लेख थियो।
दोस्रो नुवाकोट आक्रमण
पिता नरभूपालको एकीकरणको सपना साकार पार्न वि.सं. १८०० मा विराज थापा मगर र महेश्वर पन्तको नेतृत्वमा उनले नुवाकोट आक्रमण गराएका थिएँ तर नुवाकोटबाट गोर्खालीहरूले पराजयको सामना गर्नु परेको थियो।
नुवाकोट आक्रमण तथा विजय
दोस्रो पटक पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०१ मा कालु पाण्डेको सेनापतित्वमा नुवाकोटमाथि हमला गरेका थिएँ। यस पटक गोर्खाका १२-२० वर्षसम्मका सबै युवाहरूलाई सशस्त्र तयारी गरीएको थियो भने सैनिकहरूको सङ्ख्या १ हजार भन्दा माथि थियो। यीमध्ये केही सैनिक खेतालाहरूको रूपमा नुवाकोट पुराइएको थियो। तत्पश्चात कालु पाँडेले नुवाकोट रक्षा तैनाथ रहेका जयन्त रानालाई गोर्खामा मिल्नुबाहेक उनको लागि अन्य भलाइ नभएको पत्र पठाएका थिग। तर जयन्त रानाले काठमाडौँ पुगी गोर्खालीहरूबाट सम्भावित आक्रमणको जानकारी दिँदै थप सैनिक र हातहतियार माग गरेका थिएँ। तर उपत्यकामा इन्द्रजात्राको चहलपहल रहेकाले जयप्रकाश मल्लले जयन्त राणाको मागको उपेक्षा गरेका थिएँ। जयन्त रानाको छोरा शङ्खमणी राणाले नुवाकोटको सुरक्षामा तैनाथ रहेकको समयमा गोरखाबाट पृथ्वीनारायण शाह, दलदर्मन शाह, चौतारा विष्णु शाह, काजी शुरप्रताप शाह आदिले नुवाकोटलाई घेरा हाली एकैपटक आक्रमण गरेका थिएँ। दलमर्दन शाहको हातबाट शखमणी राणाको मृत्यु भयो र पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।
नुवाकोटमा गोरखालीहरूको कब्जा भएकाले नुवाकोटका सिपाहीहरू भागि वेलकोटमा अड्डा जमाई बसेकाले कालु पाँडेको तत्काल हमला नगर्ने सल्लाहलाई उपेक्षा गरी पृथ्वीनारायण शाहले वेलकोटमा हमला गरेका थिएँ। जयन्त राना यहाँ पक्राउ परेका थिएँ।
नेपाल एकिकरणको प्रयत्न
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको महायात्रा सुरू गरी र कैयौँ स्थानलाई नेपाल राष्ट्रमा गाभेर ४ जात र ३६ वर्णको साझा फूलबारीको सृष्टि गरेका थिएँ । पृथ्वीनारायणको उद्देश्यलाई युगको मागका रूपमा इतिहासकारहरूले हेरेका छन्। तत्कालीन बाइसे र चौबिसे राज्यहरू, उपत्यकाका विभाजित मल्ल राज्यहरू, पूर्वका किराँत र लिम्बूवान क्षेत्रहरू सबैतिर एउटा सशक्त राष्ट्रवादी शक्तिको आवश्यकता बढ्दै गएको थियो, जसको स्थान पृथ्वीनारायण शाहले पाएका थिएँ।
तनहुँमाथिको आक्रमण
नुवाकोट र वेलकोटको विजयपछि गोरखालीहरूले लामीडाँडामा कब्जा गरेका थिएँ। तर तनहुँद्वारा लामीडाँडा कब्जा गर्ने इच्छा रहेकाले तनहुँ र गोरखालीहरूबीच भिडन्तको सम्भावना बढेेेेको थियो। तर पृथ्वीनारायण शाहले गुरु गौरेश्वर पन्तलाई पठाई तनहुँको राजासँँग सन्धि गर्ने भन्ने खबर पठाएकाले तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेनविच केही समय वार्तालाप भएपछि निर्धारित समयानुसार तिरमा लुकी बसेमा गोर्खाली सैनिकहरूले त्रिविक्रम सेनलाई बन्दी बनाई छोटो समयका लागि तनहुँमाथि कब्जा गरेका थिएँ। यस प्रकारको कामबाट लमजुङ, कास्की, पर्वत आदि क्रुद्ध हुने सम्भावना भएकाले वि.स. १८१० मा त्रिविक्रम सेनलाई मुक्त गरेका थिएँ। वि.स. १८१२ मा गोर्खाली सैनिकले लमजुङ र तनहुँका संयुक्त फौजसँग युद्ध गर्न परेको थियो। यस युद्धमा गोर्खाले ठुलो जनधनको क्षति बेहोर्न परेको थियो। तर पनि नालदुम, दहचोक, महादेव पोखरी, सिरानचोकको साथै कुलेखानि, इपा, माल्टा आदिमा कब्जा भएकाले गोरखाको सिमाना मकवानपुरसम्म पुग्यो।
किर्तिपुरमाथि पहिलो आक्रमण
वि.स. १८१४ मा पृथ्वीनारायण शाहले कीर्तिपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ। यसमा गोरखाको तर्फ १२०० सैनिक थिएँ। तर कीर्तिपुरले काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका सैनिक समेत सहयोग मागेकाले किर्तिपुरतर्फ ३०० जति सैनिक थिएँ। यी दुईपक्षवीच बल्खु खोलामा ६ घन्टासम्म लडाइँ हुँदा धेरै गोरखालीहरूले वीरगति प्राप्त गरेका थिएँ। किर्तिपुरको कब्जामा परेका पृथ्वीनारायण शाह राजवध गर्न नहुने नैतिक नियमको कारणले मात्र यहाँ बाचेका थिएँ। कीर्तिपुरको पहिलो युद्धमा विरगती प्राप्त गरेका काजी कालु पाण्डेका ठाउँमा उनको छोरा वंशराज पाण्डेलाई र सेनापति पदमा शिवराम सिंह बस्न्यातका छोरा केहरसिंह बस्न्यातलाई नियुक्त गरी सैनिक पुनर्गठन गर्ने अभिभारा सुम्पिएका थिएँ। वि.स. १८१६ मा शिवपुरी र काभ्रेमाथि विजय प्राप्त गरेका थिएँ।
मकवानपुर विजय
वि.स. १८१९ को भदौ महिनामा वंशराज पाँडे र केहरसिंहले सङ्गठन गरेको सैनिक साथै महोद्दामकिर्ति शाह, दलमर्दन शाह, शुरप्रताप शाह, नन्दु शाह, दलजित शाहहरूका साथ पठाएको ठुलो सङ्ख्यामा मकवानपुरमा आक्रमण गरेका थिएँ। यहा १० घन्टासम्म लडाइँ चलेको थियो र अन्तत: दिग्वन्ध्न सेनले आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।
गोरखा माथि आक्रमण
वि.स. १८२० मा दिग्वन्धन सेनलाई मद्धत गर्ने निहुमा तनहुँका राजा त्रिविक्रम सेन, पाल्पाको राजा मुकुन्द सेन तृतीय, कास्कीका राजा सिद्धिनारायण शाहको संयुक्त सैनिकले गोरखाको अधिनमा रहेको हर्मी, भिरकोट, धापकोट, चवाङ्गली, धौराली, लकान्कोटमाथि आक्रमण गरी लुटपाट गरेका थिएँ।
किीर्तिपुरमाथि दोस्रो आक्रमण
वि.स १८२१ को भदौ महिनामा शुरप्रताप शाह, दलजित शाह र श्री हर्ष पन्तको नेतृत्वमा किर्तिपुर माथि दोस्रो आक्रमण भएको थियो। यस युद्धमा पनि कीर्तिपुरलाई पहिले जस्तै उपत्यकाबाट सैनिक सहयोग प्राप्त नभए पनि किर्तिपुरका जनताले गोर्खाली सैनिकलाई गोपुर किल्ला तोडी किर्तिपुरमा प्रवेश गर्ने मौका दिएनन्। यस युद्धमा कीर्तिपुरद्वारा निसाना लगाइएको तिरबाट शुरप्रतापको आँखा फुट्नुका साथै अन्य केही फौज फर्कन वाध्य भएका थिएँ।
किर्तिपुरमाथि तेस्रो आक्रमण
किर्तिपुरमाथि तेस्रो पटकको युद्धको नेतृत्व काजी वंशराज पाडेले लिएका थिएँ। उनले चारैतिरबाट गोपुर किल्लालाई घेरी खेतालाका रूपमा केही सैनिक कीर्तिपुर पठाएका थिएँ। त्यसबखत किर्तिपुरमा धान भित्राउने समय परेकाले वंशराज कीर्तिपुरेहरूलाई आत्मसम्पर्ण गर्न भनेका थिएँ। यो युद्धमा किर्तिपुरलाई छिमेकी राज्यहरूबाट सैनिक सहयोग भएको थिएँन। वि.स. १८२२ चैत ३ गते धनवन्त काजीले गोपुर किल्लामा आत्मसम्पर्ण गरेका थिएँ।
सल्यानसँगको सम्बन्ध
वि.स १८२३ मा सल्यानी राजा श्रीकृष्ण शाहका छोरा रणभिम शाहसँग आफ्ना छोरी विलासकुमारीको विवाह गराई मैत्री सम्बन्ध कायम गरेका थिएँ। छिल्ली, दाङ, देउखरीलाई दाइजोको रूपमा दिएका थिएँ।
काठमाडौँ उपत्यका माथिको आक्रमण
किर्तिपुर गोर्खाको कब्जामा पर्न गएका निकट भविष्यमै उपत्यकामा आक्रमण सम्भावना भएकाले जयप्रकाश मल्लले ललितपुर र भक्तपुरका राजाहरूसँग वैठक गरी गोर्खा सैनिकको विरुद्ध सशक्त सैनिक अभियान गर्नुपर्ने विचार व्यक्त गरेका थिएँ। तर ललितपुर र भक्तपुरका राजाले अनुकुल प्रतिक्रिया नजनाएकाको र गोर्खालीको पहिलो आक्रमण कान्तिपुरमै हुनेछ भन्ने ठानी जयप्रकाश मल्लले अङ्ग्रेजहरूसँग सैनिक तथा हातहतियारको सहयोग मागेका थिएँ। राजा जयप्रकाश मल्ललाई सहयोग गर्न वि.स. १८२३ मा किनलकको नेतृत्वमा २४०० सैनिक पूर्वी नेपालको सिन्धुलीगढी हुँदै काठमाडौँ तिर बढेको थियो। यो कुराको जानकारी पृथ्वीनारायण शाहलाई पहिले नै भएकाले सिन्धुलीगढीको रक्षार्थ बिरभद्र पाँडे र वीरभद्र उपाध्याय र वंशु गुरुङको समूह ढुङ्गेवासमाथि आइपुग्दा वंशु गुरुङले प्रत्यासित रूपमा चढाई गरे भने अघि बढीसकेको फौजमाथि वंशराज र वीरभद्र उपाध्यायको फौजले पौवागढीमा आक्रमण गरेकाले सारा अङ्ग्रेज फौज आफुसँग रहेको हातहतियार र बन्दुकहरू छाडी आफ्नो प्राण बचाउन जङ्गलतर्फ भागाभाग गरेका थिएँ।
कान्तिपुरमाथि आक्रमण
पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यकालाई चारैतर्फबाट घेरी नाकाबन्दी गरेकाले उपत्यकामा चरम आर्थिक सङ्कट छाएको थियो। त्यसमा पनि काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल कठोर विचार, घमण्डी र संकालु प्रवृतिका भएकाले रानी र भारदारहरू रिसाई उनलाई पदच्युत गरी उनका छोरा राज्यप्रकाश शाहलाई राजा बनाएका थिएँ। तर पछि उनले पुन: आफ्नो सत्ता प्राप्त गरे तर उनलाई आफ्नो छोरा, रानी र भारदारहरूको सहानुभूति प्राप्त भएन। आफ्नो शक्ति कायम राख्न विदेशी सैनिक झिकाई देवी देवताको गुठि मासेकाले धर्मप्राण नेपाली जनता क्षुब्ध भएका थिएँ भने विदेशी सैनिकलाई बढी तलब समेत दिने गरेकाले कान्तिपुरका सैनिकमा निराशा उत्पन्न भएको थियो।
ललितपुरको पतन
यस्तो स्थति बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले वि.स. १८२५ असोज १३ मा इन्द्र जात्राको समय पारि नरदेवी, टुडिखेल र भिमसेनस्थान गरी ३ तर्फबाट आक्रमण गरी कान्तिपुर माथि विजय गरेका थिएँ। राजा जयप्रकाश मल्ल भागेर ललितपुरका राजा तेजनरसिह मल्लका गई शरण लिएका थिएँ। वि.स १८२५ असोज २५ गते पृथ्वीनारायण शाहले धनवन्त र केहरसिंहलाई ललितपुर पठाई आत्मसम्पर्ण गराउन पठाएका थिएँ। पाटनका राजा विना कुनै युद्ध भागेका थिएँ।
भक्तपुर विजय
काठमाडौँका राजा जयप्रकाश मल्ल र ललितपुरका राजा तेजनरसिह मल्ल भागेर भक्तपुरका राजा रणजित मल्लको शरणमा पुगेका थिएँ। राजा रणजित मल्लले आत्मासम्पर्णको सट्टा छिमेकी राज्य र अङ्ग्रेजसँग समेत सीक सहयोग मागेकाले अनावश्यक ढिलासुस्ती गर्न झुने सम्झी भक्तपुर माथि आक्रमण गर्न वंशराज पाण्डे, कहरसिंह बस्न्यात, रामकृष्ण कुँवर, अमरसिंंह थापा, कालीदास खड्का आदिका साथ १५०० सशस्त्र फौज पठाएका थिएँ। भक्तपुरमा युद्ध भयो जसमा ठुलो जनधनको क्षति भएको थियो। झन्डै २००० भन्दा बढीको मृत्यु र ५०० भन्दा बढी घर ध्वस्त भएको थियो। हार स्वरूप वि.स. १८२६ मङ्सिर १ गते रणजित मल्लले आत्मासम्पर्ण गरे। यसै युद्धमा जयप्रकाश मल्लको खुट्टामा गोलि लागेको थियो। उनको इच्छा अनुसार पृथ्वीनारायण शाहले उनलाई पशुपति जाने व्यवस्था मिलाईदिएका थिएँ ६७ वर्षीय वयोवृद्ध मितबाबु रणजित मल्लले इच्छाबमोजिम उनलाई काशीबासको उचित व्यवस्था मिलाएका थिएँ। त्यहाँ पुगेको १८ महिना पछि उनको मृत्यु भएको थियो। ललितपुरका राजा तेजनरसिंह मल्लले कुनै इच्छा व्यक्त नगरेकाले उनलाई आजीवन भक्तपुर दरबारमा कैद गरिएको थियो।
चौबिसे राज्यमाथि आक्रमण
उपत्यकाका तिनैवटा शहरमा अधिकार कायम भएपछि पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिममा चौबिस राज्य विजय गर्न वि.स. १८२८ मा वंशराज पाण्डे र केहरसिंह बस्न्यातको नेतृत्वमा पठाएको फौज र चौविस राज्यका संयुक्त फौजबीच वि.स. १८२८ मा घमासान युद्ध भएको थियो। १६ घण्टाको अविरल युद्ध हुँदा केहरसिंह बस्न्यातसहित ५०० भन्दा बढी गोर्खालीले वीरगत प्राप्त गर्नुका साथै वंशराज पाण्डे, प्रभु मल्ल जस्ता सेनापतिहरू पनि शत्रुको कब्जामा पर्न गएकाले रणवीर पाँडे र प्रभु मल्लले आफ्ना हातहतियार शत्रुलाई बुझाई बाँकी सैनिक लिई निराश भई पराजित अवस्थामा काठमाडौँ पुगेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना हातहतियार शत्रुपक्षलाई सम्पर्ण गर्नेहरूको जागिर समाप्ति गरी बन्दुक मोल बापत ६० रुपैयाँ लिएका थिएँ। यो पराजयले गोर्कालीहरूको महत्त्वकांक्ष, मान, प्रतिष्ठामा चोट लागेको थियो भने शत्रुहरूमा गोर्खा विरुद्ध कडा मुकाविला गरेमा विजय हुन् सकिन्छ भन्ने प्रतिरक्षात्मक भावना जागृत गरेको थियो।
आर्थिक नीति
पृथ्वीनारायण शाहले आर्थिक समृद्धिका बारेमा पनि धेरै कुरा व्यक्त गरेका छन्। मुलुक गरिब भयो भने सुरक्षित रहन सक्दैन भन्ने उनको मान्यता रहेको थियो। सरकारले कर उठाउनका लागि कसैलाई ठेक्का नदिइकन आफैँले सो कार्य गर्नु पर्छ भन्ने उनले धारणा रहेको थियो। तात्कालिक समयमा, उनले पूर्व र पश्चिमको बाटोहरू बन्द गर्दै काठमाडौँसम्मको यातायातको बाटो खुलाउने इच्छा राखेका थिएँ। पृथ्वीनारायण शाहले स्थानीय उत्पादनलाई जोड दिएका थिएँ। उनको कृति दिव्योपदेशमा उनले विदेशी व्यापारीहरू नेपाल प्रवेश गरेभने यसलाई मरुभूमि बनाएर छोड्ने धारणामा रहेका थिएँ। यस्तै सन्दर्भमा उनले विदेशी कपडा लगाउनलाई बहिष्कार गर्ने सल्लाह दिएका थिएँ र स्थानीय मानिसहरूलाई कपडा बुन्न प्रशिक्षण समेत दिएका थिएँ। स्थानीय सम्पत्ति देशबाट बाहिर जान नहुने उनको विश्वास रहेको थियो। उनले नेपाली जडिबुटीलाई विदेशी भूमिमा बेच्न र यसबाट प्राप्त सम्पत्तिलाई देशमा फिर्ता ल्याउन प्रोत्साहित गरेका थिएँ। उनी पैसा देश भित्र मात्र रहेको हेर्न चाहन्थे। उनले प्रसिद्ध भनाइमा उनले, "प्रजा मोटो भए दरबार पनि बलियो रहन्छ" भनेर बताएका थिएँ।
रक्षा नीति
पृथ्वीनारायण शाहले किल्लाहरू निर्माणमा जोड दिएका थिएँ। उनले नेपालको भूमिलाई भगवान आफैले बनाएको प्राकृतिक किल्लाको रूपमा लिएका थिएँ। उनले शिवपुरी, फूलचौकी, चन्द्रगिरी, महादेवपोखरी, पालुङ, डापाचा र काहुलेमा बलियो किल्ला तयार पार्न र प्रत्येकमा तोप राख्न सुझाव दिएका थिएँ। भन्ज्याङमा फलामेका ढोकाहरू निर्माण गर्न र ती सबैमा तोपहरू तयारी अवस्थामा राख्ने गरि उनले निर्माण गराएका थिएँ जसमा उनले देशलाई जासूस, शरणार्थी, हत्यारा आदिबाट जोगाउने विश्वास गरेका थिएँ।
दिव्योपदेश
श्री ५ बडामहाराजधिराज पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो अन्तिम समयमा शेरा दरबार दिएका दिव्योपदेशका कारणले चर्चित छन्। उनका उपदेशहरू आजपनि समय सान्दर्भिक रहेको धेरैको बुझाइ रहेको छ।
पृथ्वीनारायण नारायण शाहका अनुसार "बुढाहरू मर्दा कोहि अर्ति दिन्छन्, पछिल्ला पुस्तालाई ती कुरा गतिला हुनाले एकले अर्कालाई भन्दै राज्य सञ्चालन गर्दै जान्छन्। पृथ्वीनारायणले आफ्नो अन्तिम समय तिर भारदारहरूलाई उपदेश दिएका दिए। उनका अन्तिम सन्देशहरूबाट त्यस्ता पेचिला र चोटिला कुराहरू झल्कन्छन्।
वसन्त पञ्चमी
<section begin=अंश /> वसन्त पञ्चमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको पर्व हो। यस दिन विद्याकी देवी सरस्वतीको पूजा-आराधना गरिन्छ। यो पूजा पूर्वी भारत र नेपालमा ठूलो उत्साह सहित मनाइन्छ । यस दिन महिलाहरू पहेंलो वस्त्र धारण गर्दछन् । यो पर्व वेदाङ्ग ज्योतिषकालमा वसन्तऋतु मधु (आर्तव चैत्रमास) मासमा मनाइन्थ्यो । पछि मात्र वार्हस्पत्यसंत्सरको निरयण माघ शुक्ल पञ्चमीमा मनाउन थालियो । जसलाई अझै पनि वसन्त पञ्चमी भनिन्छ । प्राचीनकालमा वसन्त ऋतुमा मनाइने वसन्त पञ्चमी पर्व यो वर्ष वैदिक तिथिपत्र अनुसार वसन्त ऋतुमा मधुशुक्ल पञ्चमी कै दिन तथा लौकिक  पञ्चाङ्ग अनुसार निरयण माघ शुक्ल पञ्चमी भनिएको एकैदिन परेको थियो । सौर वर्षमा (वि.सं.२०७५ माग २७ गते तदनुसार सन् २०१९ फेब्रुअरी १० तारिकका दिन परेको छ । <section end=अंश /> प्राचीन भारतवर्षमा प्रसिद्ध वेदाङ्ग ज्योतिष अनुसार एकयुगमा ५ संवत्सर, एक संवत्सरमा २ अयन, एक अयनमा ३ ऋतु, एक ऋतुमा २ महिना, एक महिनामा २ पक्ष र एकमा १५ दिन हुने र एक दिनमा ३० मूहुर्त हुने कुरा बताईएको छ । वर्षमा ऋतुबद्ध ६ महिना हुन्छन् । वसन्त सृष्टिकारक तथा मानिसहरूको मनपर्दो ॠतु हो । जब फूलहरूमा बहार हो, जौ र गहूँका बालीहरू लहलहाउँछ । आँप आदीका रुखहरूबाट नयाँ पालुवा पलाउँछ । पुष्पबाट सुगन्ध फैलिन्छन् र चारैतिर रंग-बिरंगी पुतलीहरू उड्नथाल्छन । कोकिल कुहु कुहु गर्दछन् । यो बेलामा पहिला राज्यमा वसन्त ऋतुको स्वागत गर्न वसन्तोत्सव मनाइन्थ्यो । शुक्ल यजुर्वेद शतपथ- २॥१॥३॥४ मा "ब्राह्मणो वसन्ते अग्नी आदधीत)" भनेर वसन्तमा ब्रह्मवेत्ता ऋषिहरूले अग्निध्यान गरे भनिएको छ । माघ महिनाको निरयण चान्द्रमाण पञ्चाङ्ग अनुसार पाँचौं दिन तथा वेदाङ्ग ज्योतिषको वैदिक तिथिपत्र अनुसार मधु(सायन चैत्र) महिनाको पञ्चमी तिथिमा एउटा ठूलो उत्सव मनाइन्थ्यो जसमा विष्णुर कामदेवलाई पूजा गरिन्थ्यो, यसैलाई वसन्त पञ्चमीको पर्व भनिन्थ्यो । शास्त्रहरूमा वसन्त पञ्चमीलाई ऋषि पञ्चमी भनेर उल्लेख गरिएकोछ, र पुराण-शास्त्रहरू तथा अनेक काव्य ग्रन्थहरूमा पनि अलग-अलग ढङ्गले यसको चित्रण पाइन्छ ।
आरम्भ
सृष्टिको प्रारम्भिक कालमा भगवान विष्णुको आज्ञा अनुसार ब्रह्माले जीवहरूको, विशेष गरी मनुष्य योनिको रचना गरे । आफ्नो सृष्टिसँग उनी खुशी थिएनन् । उनलाई केही कमि भएको भान हुन्थ्यो । जसको कारण चारेैतिर मौनता छाएको थियो । विष्णुसँग अनुमति लिएर ब्रह्माले आफ्नो कमण्डलुबाट जल छरे, पृथ्वीमा जलकण छरिने बित्तिकै कम्पन हुनथाल्यो । यसपछि वृक्षहरूका बीचबाट एक अद्भुत शक्तिको उत्पत्ति भयो । यो प्राकट्य एक चतुर्भुजी सुन्दर  स्त्रीको थियो जसको एक हातमा वीणा तथा अर्को हातमा वर मुद्रा थियो । अरु दुई हातहरूमा पुस्तक र माला थिए । ब्रह्माले देवीसँग  वीणा बजाउने अनुरोध गरे । जब देवीले वीणाको मधुरनाद गरिन्, संसारका समस्त जीव-जन्तुहरूलाई वाणी प्राप्त भयो । जलधारामा कोलाहल व्याप्त भयो । हावा चल्दा सरसर आवाज आउँन थाल्यो अथवा शव्दको प्रादुर्भाव भयो । तब ब्रह्माले ती देवीलाई वाणीकी देवी सरस्वती भने ।  संगीतको उत्पत्ति गरेको कारण यिनी संगीतकी देवी पनि हुन् भनिन्छ । वसन्त पञ्चमीको दिनलाई यिनको जन्मोत्सवको रूपमा पनि मनाइन्छ । पुराणहरू अनुसार श्रीकृष्णले सरस्वती सँग खुशी भएर उनलाई वरदान दिएका थिए कि वसन्त पञ्चमीको दिन तिम्रो पनि आराधना गरिनेछ भारत र नेपाल का धेरै भागहरूमा वसन्त पञ्चमीका दिन विद्याकी देवी सरस्वतीको पनि पूजा हुन शुरु भयो जो आजसम्म चलिरहेछ । यस सम्बन्धमा मिथक पुराणहरूमा यस्तो भेटिन्छ- एकपटक ऋतुहरूका राजा वसन्त ऋतुको सम्मान कार्यक्रमको आयोजना अन्य पाँचौ ऋतु जम्मा भएर गर्ने विचार गरेछन् । यसै क्रममा आफ्ना राजा वसन्तलाई अभिवादन गर्दै पाँचवटा ऋतुले आफ्नो ऋतु कालबाट आठ आठ दिन वसन्तलाई समर्पण गरेछन् । यसैले वसन्त ऋतु अरू ऋतुभन्दा ४० दिन बढी  हराभरा भएर लोक जीवनलाई आनन्दमय बनाउने भएकाले यही दिनदेखि वसन्त याम आएको हो भन्ने भनाइ छ । यसैले यो दिनलाई वसन्त पञ्चमीको नामले चिनिने मान्यता छ । हातको अघिल्लो भागमा लक्ष्मी, मध्य भागमा सरस्वती र मूल भागमा ब्रह्माको निवास छ । अतः यही कर्मवादी हातलाई ब्रह्माको सिर्जनाशीलता, लक्ष्मीको सम्पन्नतालाई जोड्ने र गतिशील संसारलाई मोड्न मध्यभागमा सरस्वतीलाई राखेर सम्मान गर्ने परम्परा रहि आएको छ ।
पौराणिक महत्त्व
यसका साथै यो पर्वले हामीलाई अतीतका अनेक प्रेरक घटनाहरूको स्मरण गराउँछ । सर्वप्रथम त यसले त्रेता युगमा रावणद्वारा सीता हरणपछि श्रीराम उनको खोजीमा दक्षिणतर्फ बढेका थिए । यसमा जुन स्थानहरूमा उनी गए, तिनमा दण्डकरण्य पनि थियो । यही शवरी नामक तपस्विनी रहन्थिन् । जब राम उनको कुटीमा पुगे, उनले सुध-बुध हराई र चाखेर मीठा बयर फल रामलाई खुवाउन लागिन् । प्रेममा जुठा बयरहरू खुवाइएको यस घटनालाई रामकथाका सबै गायकहरूले आ-आफ्नो ढंगमा प्रस्तुत गरेकाछन् । दण्डकरण्यको त्यो क्षेत्र अचेल गुजरात र मध्य प्रदेशमा फैलिएकोछ । गुजरातको डांग जिल्लामा त्यो स्थान छ जहाँ शबरी माताको आश्रम थियो । वसन्त पञ्चमीको दिन नैं राम त्यहाँ पुगेका थिए । त्यस क्षेत्रका वनवासी आज पनि एक शिलालाई पूज्दछन्, जसको बारेमा उनीहरूको विश्वास छ कि श्रीराम आएर त्यहीं बसेका थिए । त्यहाँ शबरी माताको मन्दिर पनि छ ।
वाणिकी देवी
संसारका सर्जक ब्रहृमाको मुखबाट उदय भएकी महासरस्वती सम्पूर्ण प्राणीहरूकी वाग्देवी अर्थात् वाणीकी देवी हुन्। राजहंस वाहन भएकी देवीका चार हातमध्ये एउटामा वीणा, एउटामा स्फटिकको माला, अर्कोमा पुस्तक र अभय मुद्रा रहेका छन्। सेतो वस्त्रले सजिएकी हरदम मुस्कुराइरहन्छिन् र सम्पूर्ण मानवजातिलाई मन्द मुस्कानका लागि प्रेरित गर्छिन्। भारती, सरस्वती, शारदा, जगत्माता, वागीश्वरी, कौमारी, वरदायिनी, कामधेनु आदि हजारौँ नाम भएकी देवीको 'सरस्वती कवच' को मन्त्रबाट व्यास, वाल्मीकि, याज्ञावल्क्य, कणाद, पाणिनी आदिदेखि शङ्कराचार्य र सन्त तुलसीदाससम्मले सिद्धि प्राप्त गरे। आवश्यकता अनुरूप संहारका बेला महाकाली रूप धारण गर्ने र जीवदेखि जगत्सम्मको सञ्चालनमा महालक्ष्मी रूप धारण गर्ने देवी सिर्जनाका बखत महासरस्वतीको रूपमा सर्वत्र विराजमान हुन्छिन्।
संगीत र विद्याकी देवी
स्वर, सङ्गीत, ताल, लयकी श्रोत स रे ग म प ध नि सं देखि नृत्यकला, कार्यकुशलता, ज्ञानको भण्डार, वास्तुकला, शिल्पी, प्रविधि, हातको सीप, वाणीको माधुर्य, गला र कलाको आकर्षणको केन्द्र र निरन्तर साधनाबाट साध्य प्राप्तिमा प्रेरित गर्ने सरस्वतीका विभिन्न साधना र पूजाका विधान छन्। बौद्धधर्मीहरूले उनैलाई मञ्जुश्रीका नामले चिन्दछन् भने उनका विभिन्न स्वरूपका चिन्तन गर्दै बालबालिका अक्षरम्भ गर्छन् भने बुद्धिजीवीहरू विशेषज्ञता प्राप्त गर्ने प्रयास गर्छन्। वाहन राजहंसले दूध र पानीलाई सहजै छुट्याउन सकेझैँ ठीक वा बेठिकको सही पहिचानको ज्ञान, बुद्धि, संयम र विवेक प्रदायिनी देवी सरस्वतीको कृपा प्रसादबाटै मानव मस्तिष्कको अथाह ज्ञान प्रयोग गर्दै आजको संसार विज्ञानमय बनेको छ र सर्वसुलभ सुविधा प्राप्त गरेको छ। संस्कार, सभ्यता र संस्कृतिकी श्रोत महादेवी सरस्वती जयन्तीका दिन नाक, कान, छेड्ने देखि अन्य उद्यमशीलताका कार्यहरू आरम्भ गर्दा कुनै साइत जुराउनु पर्दैन। विद्यार्थीहरू घरै बसेर पनि सरस्वती साधना गर्छन् भने विद्यालय, महाविद्यालय वा आफ्ना पराक्रम स्थलहरूमा वा मन्दिर विशेषमा उनको उपासना गर्ने गर्छन्। धातु या मूर्तिमा वा प्रतिमा या उनका चित्र अङ्कित फोटोहरू सजाएर आफ्नो साधनालाई निरन्तरता दिने सन्दर्भमा साधकहरू देवीलाई मनपर्ने दही, दूध, घ्यू, मह, चिनी, नैवेद्यहरू, फलफूल, मिठाई, कपुर, वस्त्र, भेटी, चन्दन, अगरु, शफ्, बेल, मूला, लड्डु नरिवल आदि अर्पण गर्ने गर्छन्। उत्साह, लगनशीलता र अथक प्रयासलाई नै सफलताको प्रेरक मान्ने देवी विद्याकी खानी नै हुन्। सबैभन्दा उत्तम धन भनेको विद्या नै हो जसका धेरै प्रकार छन्। जसमध्ये चार वेद, चार उपवेद, सयौँ वेदाङ्गहरू, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष, मीमांसा, न्याय, धर्मशास्त्र, अठार पुराण, अठार उपपुराण, पञ्चमवेद, महाभारत, आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्व वेद, स्थापत्यवेद (वास्तुशास्त्र) र अर्थशास्त्र प्रमुख छन्। विद्या प्रकाश हो, अविद्या अँध्यारो, अज्ञानताको पर्दा नउघारी भक्तिको उदय सम्भव हुन्न, भक्तिमा ज्ञान र वैराग्यको क्षमता हुन्छ। भक्ति र शक्तिको सङ्गम भए विद्या विज्ञान बन्न पुग्छ र यसको सदुपयोग हुन्छ। विद्याहीन व्यक्ति भाग्यबाट पनि टाढा रहन्छ। नैतिकता, लज्जा, त्याग, सेवा र समर्पण भाव नै विद्याका गहनाहरू हुन्।
नेपालमा सरस्वती पूजा
सरस्वतीका प्रसिद्ध पीठहरू मध्ये काठमाडौँ उपत्यकामा जय वागीश्वरी, स्वयम्भूमा मञ्जुश्री, हाँडीगाउँ, बल्खु, गैह्रीधारा, भक्तपुर जिल्लाको थाकलमाठको सरस्वती मन्दिर र हनुमानघाटको नीलसरस्वती ललितपुरको लेलेस्थित सरस्वती मन्दिरहरूमा सरस्वती जयन्तीका दिन विशेष भीड लाग्ने गर्दछ। तराई क्षेत्रमा माटाका सरस्वती मूर्ति बनाई पूजा गर्ने चलन छ। मूर्तिमा प्राण प्रतिष्ठा गरी धूमधाम पूजा र बाजागाजा गरी जलाशयमा बिसर्जन गर्ने चलन देखिन्छ। श्रीपञ्चमीका दिन कामदेव र रतीको पनि पूजा गरिन्छ। वसन्तका प्रतीक कामदेव र उनकी स्त्री रतीको विशेष स्मरण गर्ने दिन वसन्तको आगमन उत्सव वसन्त राग गाउने पनि चलन रहेको छ। प्राचीन कालमा नेपालमा वेदाङ्ग ज्योतिषका आधारमा काल गणना गरिन्थ्यो । लसायन मकर संक्रान्तिको नजिक पर्ने शुक्ल पक्ष प्रतिपदाबाट वेदोक्त तपोमास(आर्तव माघमास) मानिन्थ्यो | प्रत्यक्ष सौर उत्तरायण आरम्भ हुने दिनबाट सौरवर्ष आरम्भ मानिन्थ्यो | यसो हुँदा पनि उत्सवहरू चान्द्रवर्षका आधारमा मानिन्थ्यो। पछि निरयणवादको अवधारणा विकशित भयो। वैदिक ज्योतिष गणितबाट सिद्ध जो दृक्सिद्ध सायनवादलाई पाखा लगाउने काम भयो | यही सायन र निरयणको तालमेल मिलाउन न सक्दा आज माघै महिना मै वसन्त पञ्चमी पर्व आउने भयो वैदिक काल गणनाका आधारमा  चान्द्र वर्ष मान्दा आज पनि वसन्त ऋतु मै वसन्तपञ्चमी आउने गर्दछ। चान्द्रऋतु क्रममा दोस्रो ऋतु वसन्त आगमनको पाँचौं दिनलाई उत्सवको रूप दिन तथा शृङ्गारिक बनाउन वसन्त रागले प्रेरणा दिन्छ। लगभग २००० वर्ष यताको काल गणनाको विग्रँदो स्थिति अँझै न सुधार्ने हो भने पछि गएर दुई ऋतुको फरक पारी वसन्तोत्सव मनाउने दिन न आउला भन्न सकिदैन। वर्तमान सरकारी  पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिद्वारा निर्णित तिथि मिति करीव एक महिना जति फरक परेको  वास्तविकता त नेपाल सरकारले पर्वसुधार आयोग गठन गरी पर्व सुधार गरेर क्यालेणडर निर्माण गरी प्रचार प्रसार गरेको कुराबाट पनि बुझ्न सकिन्छ | अब यस तर्फ सबैको घ्यान जानु जरुरी छ| काव्यविनोदी, स्रष्टा, सर्जक, साहित्य, कलाका साधकहरूका लागि वसन्त राग साधनाको श्रोत नै हो। कला र गलाका पारखीहरूका लागि सरस्वती साधना गर्ने प्रमुख दिन श्रीपञ्चमी वा  वसन्तपञ्चमीलाई मानिन्छ ।
हरिहर भवन
हरिहर भवन Harihar Bhawan राजधानी पाटन ,नेपाल मा अवस्थित एक राणाकालीन दरबार हो । The palace complex, located west of the Sri Durbar, was incorporated in an impressive and vast array of courtyards, gardens and buildings.
इतिहास
यो दरबार परिसर काठमाडौँको मुटुमा अवस्थित श्री दरबारको पश्चिममा रहेको छ। यो दरबार चन्द्र शमशेर जंग बहादुर राणाले वि.स १९८२ मा आफ्ना महिला छोरा शंकर शमशेर जंग बहादुर राणा का लागि बनाएका थिए। शंकर शमशेर हरिहर भवनमा २००६ सम्म बसे। २००६ मा जब उनलाई बेलायतको राजदुत बने उनी बेलायत गए। २०१० सालमा उनलाई राजदुतबाट फिर्ता बोलाइयो, उनले बेलायतमा नै बस्ने निर्णय गरे ।
नेपाल सरकारको स्वामित्व
उनले बेलायतमा नै बस्ने निर्णय गरेपछी, नेपाल सरकारले शंकर शमशेरको हरिहर भवन सहित सम्पूर्ण सम्पत्ति राष्ट्रियकरण गर्यो। वि.सं २०२३ सालमा सरकारी स्वामित्वमा आएको यस दरबारमा निजामति किताबखाना, कृषि विभाग , राष्ट्रिय पुस्तकालय र राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग रहेका छन् ।
२०७२ भुकम्प
यस दरबारको केही भाग २०७२ को भूकम्पमा क्षतिग्रस्त भयो। हरिहर भवन असुरक्षित भनेर यहाँ रातो स्टिकर टासियो।| यहाँ रहेका कार्यालयहरु खाली गरिदैछ । यस ऐतिहासिक भवनको भाविष्य के होला कसैलाई थाहा छैन ।
डेड म्यान्स फोली
डेड म्यान्स फोली अङ्ग्रेजी उपन्यासकार अगाथा क्रिस्टीद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
कोशी प्रदेश
कोशी प्रदेश नेपालको संविधान २०७२ लागु भएपछि वि.सं. २०७२ असोज ३ गते राज्य विभाजन गरी बनेका ७ प्रदेशहरू मध्ये एक हो। देशलाई सङ्घीय ढाँचामा लगेर पुनर्संरचना गर्ने उदेश्यका साथ स्थापना गरिएको यो प्रदेश नेपालको सबैभन्दा पूर्वी भागमा रहेको प्रदेश हो।
निर्वाचन क्षेत्र सीमाङ्कन आयोगको रिपोर्ट अनुसार फर्स्ट पास्ट द पोस्ट मतदान प्रणाली तहत यस प्रदेशमा २८ वटा प्रतिनिधि सभा निर्वाचन क्षेत्र र ५६ वटा प्रदेश सभा निर्वाचन क्षेत्र रहेको छ। १७ जनवरी २०१८ मा भएको मन्त्रिमण्डलको बैठकमा बिराटनगरलाई प्रदेशको अस्थायी राजधानी घोषित गरिएको छ। वि.सं. २०७९ साल फागुन १७ गते बसेको प्रदेश सभाको बैठकले बहुमतद्वारा "कोशी प्रदेश" नाम पारित गरेको हो।
वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार यस प्रदेशमा लगभग ४५ लाख मानिसहरू १७५.६ प्रतिवर्ग किमी जनसङ्ख्या घनत्वको दरले बसोवास गर्छन।
किराँत
किराँतीहरू पूर्वोत्तर हिमालका मूल निवासी हुन्। बाबुराम आचार्यले भने अनुसार उनीहरू ७०० ईशा पूर्वमा नेपाल आएर बसोबास गर्न थाले र यस क्षेत्रमा आधिपत्य कायम गरे। उनीहरू धनुर्विद्यामा निपुण थिएँ र उनीहरू नै आजका लिम्बू, याक्खा, सुनुवार, राई , कुलुङ, थुलुङ, नाछिरिङ  र येल्लुङहरूका पूर्वज थिएँ।
किराँत राजा यलम्बरले अहिर वंशको अन्तिम राजा भुवन सिंहलाई युद्धमा हराए पछि काठमाडौँमा उपत्यकामा किराँत अधिराज्यको स्थापना गरे। उनको अधिराज्य पूर्वमा टिष्टा नदी र पश्चिममा त्रिशूली नदी सम्म फैलिएको थियो। पछि किराँत अधिराज्य कयौं ससाना राज्यहरूमा टुक्रा टुक्रा भएर पूर्व नेपालमा राज्य गरे। लिम्बूवान ससाना राज्यहरूमा एक थिएँ।
शाहकाल
१७७१ ई० देखि १७८९ ई० बीच गोर्खाका राजाले ती ससाना किराँती राज्यहरूलाई नेपालमा एकीकरण गरे।
वर्तमान
२०७२ असोज ३ मा नयाँ संविधान जारी हुनु अगाडि यस क्षेत्रका भूभागहरू पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत आउने गर्थ्यो, जुन गणतन्त्र नेपाल भन्दा पहिला नेपाल अधिराज्य का पाँच विकास क्षेत्रहरू मध्य एक थियो। पूर्वाञचलमा जम्मा १६ वटा जिल्लहरू थिएँ, १४ वटा जिल्लाहरू हालको कोशी प्रदेशका र दुईवटा जिल्लाहरू सिराहा जिल्ला र सप्तरी जिल्ला हालको मधेश प्रदेश का। पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्र ३ अञ्चलहरूमा विभाजित थिएँ र ती तीन अञ्चल १६ जिल्लाहरूमा विभाजित थिएँ। सगरमाथा अञ्चल र कोशी अञ्चलमा ६–६ वटा जिल्लाहरू थिएँ र मेची अञ्चलमा ४ वटा जिल्लाहरू थिएँ। पूर्वाञ्चलको जम्मा क्षेत्रफल २८,४५६ वर्ग किमी थियो।
लुङरुपा
लुङरूपा नेपालको मेची अञ्चलको पाँचथर जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
कोशी प्रदेश
संरक्षित क्षेत्र
कन्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र
लुङरुपा
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार
कोशी प्रदेश
जनसङ्ख्या
बिसं २०६८ को जनगणना अनुसार यस प्रदेशको जनसङ्ख्या करिब ४९,६१,४१२ रहेको छ।
पर्यटन
नेपालमा रहेको विश्वको सबैभन्दा अग्लो हिमाल सगरमाथा यस प्रदेशमा रहेको छ। यहाँ हरेक वर्ष हिमाल आरोहण गर्न‌ पर्यटकको घुइँचो लाग्ने गर्दछ। ताप्लेजुङमा पर्ने पाथीभरा देवीको मन्दिर पनि यहीँ प्रदेशमा रहेको छ। पाथीभरा देवीको मन्दिरमा गई पूजा गर्नेको यहाँ घुइँचो लाग्ने गर्दछ। विश्व सम्पदा सूचीमा रहेको सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज पनि यहीँ पर्दछ।
जिल्लाहरू
सङ्घीय संरचना बमोजिम कोशी प्रदेशमा १४ वटा जिल्लाहरू रहेका छन्।
1. धनकुटा
2. भोजपुर
3. ताप्लेजुङ
4. पाँचथर
1. इलाम
2. संखुवासभा
3. तेह्रथुम
4. खोटाङ
4. झापा
1. मोरङ
2. सुनसरी
लखनऊ विश्वविद्यालय
लखनऊ विश्वविद्यालय भारतीय राज्य उत्तर प्रदेशको राजधानी लखनऊमा स्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
कोर्ताङ
कोर्ताङ जाजरकोट जिल्लामा अवस्थित एक गाविस थियो। २०४८ को जनगणना अनुसार, यहाँँको जनसङ्ख्या २,५५८ रहेको थियो।
घ्यूफल
घ्यूफल वा एभोकाडो क्यारेबियन क्षेत्रसँग सम्बन्धित एक उष्ण र उपोष्ण प्रदेशीय फल हो। यसको उत्पति दक्षिण मध्य मेक्सिकोबाट भएको मानिन्छ र यसको वैज्ञानिक नाम पर्सिया अमेरिकाना मिलर हो। यो लोरेसी परिवारको सदस्यको रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ। यसको फल हरियो रङको, नासपाति आकारको वा गोलाकार हुन्छ।
जुकेना
जुकेना अर्घाखाँची जिल्लाको मध्य भेगमा पर्ने एउटा गा. वि. स. हो।
सन्दर्भ सामग्रीहरू
<References/>
डिकुवा
डिकुवा खोटाङ जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २०११ को जनगणना अनुसार डिकुवाको ४४८ घर धुरीमा कुल जनसङ्ख्या २,४६५ रहेको छ।
लुम्फाबुङ
लुम्फाबुङ नेपालको मेची अञ्चलको पाँचथर जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार
बेथान
बेथान नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र, जनकपुर अञ्चलको रामेछाप जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक
एसियाली पूर्वाधार लगानी बैङ्क चीनको अग्रसरतामा एसिया र ओसिनिया क्षेत्रको सामाजिक र आर्थिक क्षेत्रको सुधारका लागि पूर्वाधार विकास तथा अन्य उत्पादनमूलक गतिविधिमा लगानी गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको बहुपक्षीय विकास बैङ्क हो । यसको प्रधान कार्यालय बेइजिङमा छ। २०१६ जनवरीबाट सञ्चालनमा आएको यस बैङ्कका विश्वभर करिब एक सय स्वीकृत सदस्यहरू रहेका छन्। यस बैङ्कलाई प्रतिष्ठित तीन स्वतन्त्र विश्वसनीयता मापन गर्ने एजेन्सीले उम्दा दर्जा दिएका छन्।
अवधारणा
खासगरी चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले अघि सारेको बेल्ड एन्ड रोड इनिसिएटिभ अवधारणाअन्तर्गत सञ्चालन गरिने परियोजनाको वित्तीय स्रोत व्यवस्थापन गर्न यो अंगका रूपमा अघि सारिएको मानिन्छ। यसलाई विश्व बैङ्क र एसियाली विकास बैङ्क (एडीबी) को प्रतिस्पर्धीका रूपमा पनि चर्चा गरिएको छ। धेरै हदसम्म यसले पश्चिमा विकसित मुलुकहरूको अगुवाइमा स्थापना गरिएका बहुराष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरूको प्रतिस्पर्धी स्वरुपमै यो बैङ्क स्थापना गरिएको छ।
इतिहास
चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङले दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुकको भ्रमणका क्रममा इन्डोनेसिया पुगेर सन् २०१३ मा पहिलोपटक यस बैङ्कको अवधारणा सार्वजनिक गरेका थिए । यसको प्रस्तावना भने चाइना सेन्टर फर इकोनोमिक एक्सचेन्ज नामक प्राज्ञिक संस्थाका उपाध्यक्षले बोआओ फोरम, २००९ अप्रिलमा गरेका थिए । विश्व आर्थिक मन्दीका बीच चीनमा विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउनु यसको सुरुवाती अवधारणा थियो ।
परियोजना र लगानी
यो बैङ्क संसारभरिकै मुलुकहरुका लागि लगानी जुटाउने नयाँ र दरिलो स्रोत बनेको छ । यस बैङ्कले हालसम्म आफ्ना सदस्य १८ देशका ४५ परियोजना स्वीकृत गरी ८ अर्ब ५० करोड अमेरिकी डलर लगानी गरिसकेको छ । ऊर्जा, पारवहन, खानेपानी तथा फोहर व्यवस्थापन, सहरी संरचना तथा सूचना प्रविधिमा सबैभन्दा बढी लगानी गरिएको छ । सन् २०२७ सम्ममा ४५ अर्ब डलर ऋण लगानी पुग्ने र सबैभन्दा ठूलो ऋणी भारत (२७ प्रतिशत) हुने प्रक्षेपण बैङ्कले गरेको छ। त्यसपछि इन्डोनेसिया (११ प्रतिशत), टर्की (११ प्रतिशत), अजरबैजान (७ प्रतिशत), इजिप्ट (६ प्रतिशत), बङ्गलादेश (६ प्रतिशत), ओमन (५ प्रतिशत) र पाकिस्तान (५ प्रतिशत)ले ऋण उपयोग गर्ने आकलन छ ।
नेपालमा लगानी
यस बैङ्कले नेपालमा ६४ करोड अमेरिकी डलर लागतको माथिल्लो त्रिशूली-१ जलविद्युत आयोजना (२१६ मेगावाट)मा ३ करोड ९६ लाख अमेरिकी डलर ऋण लगानी गरेको छ। यसबाहेक बैङ्कले तामाकोशी पाँचौँ आयोजनाको तयारीका लागि ९ लाख अमेरिकी डलर अनुदान दिने निर्णय गरेको छ। बैङ्कका सदस्य राष्ट्रले पाउने विशेष कोषबाट योसँगै नेपालको विद्युत प्रसारण लाइन सुदृढीकरणका लागि १० लाख अमेरिकी डलर ऋण दिने निर्णय गरेको छ। नेपालको तर्फबाट अन्य पूर्वाधार आयोजनाका लागि ऋण माग गरिए पनि तयारी अवस्थामा आयोजना नभएको भन्दै दिएको छैन। छहरे सुरुङ मार्ग, तामाकोशी पाँचौ तथा अन्य सहरीकरण आयोजनाका लागि नेपालले ऋण माग गरेको थियो।
इलिनुर हलोवेल एवोट
इलिनुर हलोवेल एवोट (जन्म: सेप्टेम्बर २२, १८७२ – जुन ४, १९५८) राष्ट्रिय रूपमा परिचित अमेरिकाली लेखक थिइन् । उनी लेडिज होम जोर्नल का नियमित योगदानकर्ता थिइन् ।
एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक
आलोचना
कमजोर अर्थतन्त्र भएका मुलुकमा ऋणको भारी बोकाउने, ऋण तिर्न अक्षम भएपछि उनीहरूको सम्पत्ति कब्जा गर्ने र राजनीतिमा पनि प्रभाव पार्ने अस्त्रका रूपमा यस बैङ्कलाई अघि सारेको आलोचकहरु बताउँछन् । दक्षिण एसियामा यसको उदाहरणका रूपमा श्रीलंकाको हम्बानटोटा बन्दरगाहलाई अघि सार्ने गरिएको छ । चीनको ऋण सहयोगमा बनेको बन्दरगाह घाटामा गएपछि त्यसको ७० प्रतिशत स्वामित्व चिनियाँ कम्पनीलाई बेचिएको थियो र ९९ वर्षसम्म सञ्चालन गर्ने जिम्मा उसैलाई दिइएको थियो । यद्यपि, यस बन्दरगाहमा भिन्नै बैङ्कले लगानी गरेको थियो । पछिल्लो समय ऋणको वैकल्पिक स्रोत बनेको एसियाली पूर्वाधार लगानी बैङ्कको ब्याज विश्वव्यापी औसतभन्दा बढी नभएको र कुनै ऋणी राष्ट्रले ऋण तिर्न नसके राहत प्याकेज पनि दिने गरेको एक अमेरिकी संस्थाको अध्ययनले देखाएको छ ।
इलिनुर हलोवेल एवोट
सुरुवाती जीवन
एबोट लिटरेरी वोर्लड का सम्पादक एडवार्ड एबोटकि छोरी थिइन् र बाल साहित्यकार ज्याकोब एबोटकी नातिनी थिइन् । यर्सथ एबोटसाहित्यिक वातावरणमा हुर्किन् र थुप्रै साहित्यिक स्रष्टाका छाप पनि उनमा पर्न गयो ।
उनी क्यामब्रिज स्कुलमा निजी रूपमा अध्ययन गरिसकेपछि उनले रेडक्लिफ कलेजमा अध्ययन थालिन् । शिक्षकाको रूपमा काम गर्न थालिसकेपछि उनले साहित्यिक सिर्जना गर्न थालिन् ।
उर्मिलादेवी विश्वकर्मा
उर्मिलादेवी विश्वकर्मा (जन्म २० जनवरी १९६०) शिक्षिका¸महिला अधिकारवादी तथा राजनीतिज्ञ हुन्। उनी हाल राष्ट्रिय महिला आयोगको सदस्यको रूपमा कार्यरत छिन्।
नथुनी विश्वकर्मा र उजेली विश्वकर्माकी छोरी उर्मिलादेवीका पति पदमलाल विश्वकर्मा पनि राजनीतिमा सकृय छन्। उर्मिलाले त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट नेपाली विषयमा एम ए सम्मको अध्ययन गरेकी छिन्।
इलाम जिल्लाको शान्तिपुर गाविसमा स्थायी घर भएकी उनी हाल काठमाडौंंको बल्खुमा बसोबास गर्छिन्।
लामो समयसम्म शिक्षण पेशा गरेकी विश्वकर्मा शिक्षकको पेशागत सँगठनहरूमा कार्यरत थिइन्। उनी २०६३ देखि नेपाल राष्ट्रिय दलित मुक्ति मोर्चाको केन्द्रीय सदस्य रहेकी छन्।
शंकरपोखरी
शंकरपोखरी नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको धवलागिरी अञ्चल, पर्वत जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो । पर्वत जिल्लाको शंकरपोखरी गाविस क्षेत्रफलका हिसाबले जिल्लाकै सबैभन्दा ठुलो गाविस हो । यो गाविसलाई सबैभन्दा बढी शिक्षितहरूको गाविस पनि भनिन्छ । यसको काखमा उत्तरमा मल्याङ्दी खोला र दक्षिणमा लमाहे खोला छन् । दक्षिणी भेग पानीको अभावमाग्रस्त छ । यो गाविसमा दलित र क्षेत्री बाहुनको मात्रै बाहुल्यता छ । जनजातिको बसोबास यो गाविसमा छैन् । अन्य स्थानबाट आएर भने केहीले व्यापार गरेका छन् । यहाँ एउटा बहुमुखी क्याम्पस छन् । एउटै गाविमा तीनवटा माध्यमिक विद्यालय हुने गाविस पर्वतमै शंकरपोखरी पनि हो । पर्याप्त जंगल भएकाले प्राकृतिक स्रोतमा धनि पनि मानिन्छ ।
हिक्कोरी डिक्कोरी डक (उपन्यास)
हिक्कोरी डिक्कोरी डक अङ्ग्रेजी उपन्यासकार अगाथा क्रिस्टीद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
राजनीतिक दलका महिला संगठनहरू
नेपाली कांग्रेस - नेपाल महिला सङ्घ
नेकपा एमाले - अखिल नेपाल महिला सङ्गठन
किमडाँडा
किमडाँडा अर्घाखाँची जिल्ला अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
विराज भट्ट
विराज भट्ट( जन्म १३ मे १९८४) एक नेपाली अभिनेता हुन् । उनले भोजपुरी सिनेमामा पनि काम गरेका छन् । ऊनी नेपाली चलचित्रमा सबैभन्दा लोकप्रिय अभिनेतामध्ये एक हुन् र भोजपुरी सिनेमामा "एक्शन स्टार" को रूपमा लोकप्रिय छन् । उनले थारु सिनेमामा पनि काम गरेका छन् । उनी उच्चतम शुल्क लिने अभिनेता मध्य एक हुन् ।
कमल थापा
कमल थापा (अङ्ग्रेजी: Kamal Thapa) राप्रपा नेपालका अध्यक्ष हुन्। उनी पूर्व गृह मन्न्री, टेबलटेनिस खेलाडी र नेपाली फुटबल टिममा पुर्व कप्तान पनि हुन्। उनले अखिल नेपाल फुटबल सङ्घको अध्यक्ष पद २६ वर्षको उमेरमा नै सम्हालेका थिए। कमल थापा, राजा ज्ञानेन्द्रको तत्कालिन सरकारका तर्फबाट गृह मन्न्री थिए। उनी हाल राजतन्त्रको वकालत गर्दछन्। उनले राजनीति शास्त्र र अर्थशास्त्रमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट स्नातकोत्तर गरेका छन्।
सुरुवाती जीवन
कमल थापाको जन्म २०१२ सालमा काठमाडौँको डिल्लीबजारमा भएको थियो । उनका बुबा छत्रबहादुर थापा कर्णेल थिए । उनका पिता सेनाबाट २०१६ सालमा अवकास भएका थिए । त्यसको ६ वर्षपछि अर्थात् २०२२ सालमा स्थायी बसोवासका लागि परिवारसहित हेटौँडातिर लागे । काठमाडौँको सेन्ट जेभियर्स स्कुलमा पढ्दै गरेका कमल थापा यसपछि हेटौँडाको भुटनदेवी माविमा पढ्न थाले । त्यतिबेला उनी १० वर्षका थिए ।
उनी प्रारम्भिक समयमा राष्ट्रिय फुटबल खेलाडी थिए। उनी सन् १९७८-८८ सम्म अखिल नेपाल फुटबल सङ्घको अध्यक्ष, र सन् १९७७-८७ सम्म राष्ट्रिय खेलकुद परिषद को सदस्य पनि बने। २०४४ मा दशरथ रंगशाला दुर्घटना भएपछि उनले एन्फा अध्यक्ष पदबाट राजीनामा दिए। उनी १९८२ देखि १९९० सम्म एसियाली फुटबल परिसंघको कार्याकारी सदस्य पनि थिए।
खेलकुद यात्रा
वि.सं २०२५ सालमा माध्यमिक तहको पढाइ सकेर उनी पुनः काठमाडौँ आए र पद्मोदय हाइस्कुलमा पढ्न थाले । त्यहाँ उनले फुटबल खेले । त्यतिबेला उनले खेलेको ठूलो प्रतियोगिता अर्थात् अन्तर माध्यमिक फुटबल प्रतियोगितामा उनको टिम पहिलो भयो । उनका भाइ गणेश थापा पनि चर्चित फुटबलर हुन् । उनका दाजु रथी नेत्रबहादुर थापा नेपाल आर्मीका तर्फबाट फुटबल खेल्थे ।
राजनीतिक यात्रा
कमल थापा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा)का अध्यक्ष हुन्। उनले राजतन्त्र र हिन्दु राष्ट्रको वकालत गर्छन्।
मन्त्री यात्रा
कमल थापा विचार मिल्ने नमिल्ने सबै दलको सरकारमा सहभागी भएका छन्। मन्त्री हुनको लागि मरिहत्ते गर्ने यस्तो प्रवृतिलाई मुसा प्रवृति भन्ने गरिएको छ।
जनकलाल शर्मा
जनकलाल शर्मा (वि.सं. १९८३-२०५६) नेपाली साहित्कार एवम् विज्ञान वेत्ता हुन्। उनले जोसमनी सन्त परम्परा र साहित्य का लागि वि.सं. २०२० सालको मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए।
जीवनी
''वि.सं. १९८३ साल वैशाख १७ गते जन्मेको हो मेरो छोरो भनेर दार्जिलिङको स्कुलमा नाउँ लेखाइदिएका थिए मेरा पिताले'' भन्ने जनकलाल शर्मा इलामको क्याबुङमा वि.सं. १९७८ साल वैशाख १७ गते गोविन्दप्रसाद उपाध्याय ढकाल र कौशल्यादेवीबाट जन्मेका थिए।
शर्माले दार्जिलिङदेखि बनारससम्मका स्कुल तथा कलेजहरू पढे। अन्त्यमा यिनले भारतको उत्तर प्रदेशबाट साहित्यरत्नको उपाधी लिए र नेपाल आएर उनले सरकारी जागीर खाए |शिक्षक पदबाट शुरु गरेर उनी क्रमशः पुरातत्त्व विभागको महानिर्देशकसम्म पनि भए। अन्य सहकर्मीको सेवा प्रवृति विपरित उनले कुर्सीमा बस्ने काममात्र गरेनन, अपितु त्यसै सन्दर्भमा नेपालका विभिन्न ठाउँको भ्रमण गरे र पुरातत्त्वका ज्ञानहरू बटुले। अनि उनले त्यस विषयका लेखरचनाको पनि आविष्कार गरे। त्यहि अध्यनको निचोड हो, हाम्रो समाज: एक अध्ययन-जसले वि.सं. २०४२को साझा पुरस्कार पायो। यस्तै अध्ययनको सिलसिलामामा भारतका महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायनसँग पनि यिनको सम्पर्क भयो। यिनीहरूको एकअर्कासँग सम्बन्ध पनि कस्तो थियो भने राहुलले उनलाई लेखेका चिठीमात्र १०४ वटा फेला परे। शर्माकै कारण राहुलले तेश्रो पत्नीका रूपमा डा. कमला साङ्कृत्यायनसँग बिहे पनि गरे।
शर्माले महाकवि देवकोटालाई मामा भन्थे। शर्माका कारणले राहुलले देवकोटालाई भारतीय तीन कवि पन्त, प्रसाद र निराला बराबर नेपालका एकजना महाकवि देवकोटा लेखे। अनि त्यसै घडी राहुलले देवकोटालाई निरालाको समकक्षमा राँची लगेको प्रसङ्ग समेत जोडिदिए। त्यो पढेर जनक लालसँग रिसाएका देवकोटाले त्यसै राति उनले 'जरुर साथी म पागल' भन्दै एउटा कविता पनि लेखे र भोलिपल्टै त्यो जनकलाललाई सुनाए।
वि.सं. २००२ सालमा (चन्द्रकला) सँग विवाहित जनक लाल का तीन छोराछोरी जन्मे। शर्मा हरेक प्रकारका खानाका सौखिन थिए। जुवा खेल्नेको विरोधी थिए। कसैले उनका विषयमा कुरा गर्दा उनी थाहा पाइहाल्थे 'यो के भन्दै छ -' उनी आफूलाई र्सकाएको रहेछ भने तुरुन्तै बुझथे र भन्थे 'मसँग तपाईँँँँ के पटयाउन लाग्दै हुनुहुन्छ !" उनी खुलस्तका चौबीस क्यारेट सुन थिए।
शर्मा प्रायः सबै कुराका सोखिन थिए। बजारमा राम्रो कलम निस्केको छ भने त्यो उनका घरमा पनि देखिन्थ्यो। राम्रा किताब, राम्रो लाई ट, राम्रो चिम र भान्सामा प्रयोगमा आउने राम्राराम्रा सामानहरू किन्नमा पनि उनको विशेष रुचि थियो। उनी पैसालेमाल किन्दैनथे, मालका लागि पैसा तिर्थे। उनका घरमा एउटा असल छोरो सुमन र एउटी असल बुहारी रम्भा पनि थिए। वास्तवमा उनको घर नै मनमोहक थियो। उनी बराबर भन्थे 'कसैको सभ्यता हेर्नुपर्छ भने त्यस घरको शौचालय, घरमूली स्त्रीको कुर्कुच्चो र काम गर्नेमान्छेको कपडा हेरे पुग्छ।'
शर्माको सुत्नेकोठामा पनि पुस्तकका र्याक नै र्याक हुन्थे। उनको बैठककोठा त पुस्तकालय नै थियो। तर उनी कसैलाई एउटै पुस्तक दिँदैनथे। कसैलाई पुस्तक दिँदा लामो तमसुक नै लेख्नुपर्थ्यो। त्यसरी उनले पुस्तकहरूको आदर गरेका थिए।
उनले जोसमनी सन्त परम्परा र साहित्य नामक ग्रन्थका लागि समाजिक शास्त्र विधामा वि.सं. २०२० सालको मदन पुरस्कार प्राप्त गरेका हुन्।
आरजू देउवा
आरजू देउवा मनोविज्ञानमा पी एच डी गर्ने पहिलो नेपाली महिला हुन।
४.५० फ्रम प्याडिङ्टन
४.५० फ्रम प्याडिङ्टन अङ्ग्रेजी उपन्यासकार अगाथा क्रिस्टीद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
कोमुरम भीम आसिफाबाद जिल्ला
इतिहास
२०औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, जिल्ला जंगम भनेर चिनिन्थ्यो र आसिफाबाद यसको मुख्यालयको रूपमा सेवा गर्दथ्यो। सन् १९०५ मा, जिल्ला छिमेकी आदिलाबाद जिल्लामा विलय गरियो। सन् १९१३ मा, आसिफाबादलाई सन् १९४१ मा आदिलाबाद सहरको स्थिति गुमाउनु अघि जिल्लाको मुख्यालय बनाइएको थियो। तेलङ्गाना राज्यको निर्माण पछि, जिल्लाहरू सन् २०१६ मा पुन: संगठित गरियो।
जनसाङ्ख्यिकी
२०११ को जनगणना अनुसार, जिल्लाको जनसङ्ख्या ५१५,८१२ छ, जसमा प्रत्येक १००० पुरुषको लागि ९९८ महिला छन्। अनुसूचित जाति र अनुसूचित जनजातिहरू क्रमशः जनसङ्ख्याको १५.८२% र २५.९१% छन्।
२०११ को जनगणनाको समयमा, जनसङ्ख्याको ३८.१०% ले तेलुगु, २८.०१% मराठी, १२.४८% गोन्डी, ७.२८% उर्दू, ३.५९% लाम्बाडी, ३.०५% कोलामी, २.५५% कोया र १.४६% हिन्दी पहिलो भाषा बोल्थे।
क्यासपियन सागर
कश्पियन सागर (फारसी भाषा:, दरया-ए-मान्जदरान), एसियाको एक ताल हो । अत्यन्त ठूलो आकारको ताल हुनाले यसलाई सागर भनिएको हो ।
किस्ट कलेज अफ म्यानेजमेन्ट
किस्ट कलेज अफ म्यानेजमेन्ट काठमाडौँ जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
बिन्द्रासैनी मन्दिर
विन्द्रासैनी मन्दिर दैलेख जिल्लाको लयाँटी बिन्द्रासैनी गा.वि.स.को वडा नं. ४ मा अवस्थित छ। प्रतेक वर्षको मालिका चतुर्दशी, पुसको पुर्णिमा, दशैं, चैते दशैं र जेठको पुर्णिमाको दिनमा यहाँ विन्द्रासैनी भगवतीको मुख्य पूजा गरिने भएकोले भव्य मेला लाग्दछ। श्रद्धा भक्तिका साथ भगवतीको पूजा दर्शन गर्नाले मनोकामना सिद्ध हुने विस्वास बोकेर दैलेख लगायत छिमेकी जिल्ला सुर्खेत, बर्दिया, कैलाली, अछाम, कालिकोट, बाँकेका साथै पश्चिम नेपालका धेरैजसो ठाउँका भक्तजनहरू भेला हुने गर्दछन्। भक्तजनहरूले मनोकामना सिद्धीको लागि मुर्ति, शंख, घन्ट, नगरा, आदी बाजाहरू विन्द्रासैनी भगवतीलाई अर्पण गरेर वर माग्ने गर्दछन्। माथि उल्लेखित दिनहरूमा विन्द्रासैनी माइको मुख्य पूजा गरिने भएपनि नित्य पूजा सधैं गरिन्छ।
पूजाको सुरूवात
दैलेख जिल्लाको लयाँटी बिन्द्रासैनी, जम्बुकांध, नेपा, पाँचला, लकान्द्र र अछामको भुलु र रहप गरेर सात गाउँकी धनि विन्द्रासैनी भगवतिको पूजा कहिले देखि गर्न थालियो भन्ने कुनै ठोस प्रमाण नभए पनि केहि किंवदन्तिहरू यस प्रकार रहेका छन्।
मन्दिर कोष
मन्दिरको सम्पतीको नाममा भक्तजनहरूले मनोकामना सिद्धीकालागी विन्द्रासैनी भगवतिलाई चढाएका शंख, घण्ट, नगरा आदी बाजाहरू मात्र रहेका छन्। पहिले केही जमिन पनि मन्दिरको नाममा गुठी राखिएको थियो तर मन्दिर व्यवस्थापनको लापरवाहीका कारण अब जमिन भोग चलन गर्ने मान्छेहरूले आफ्नो आफ्नो नाममा नाप जाँच गरी सकेको कुरा थाह हुन आएको छ।
प्राकृतिक सौन्दर्यता
जत्तिको विन्द्रासैनी मन्दिरमा विन्द्रासैनी माइको शक्तीले श्रदालु भक्तजनहरूको मनोकामना सिद्ध हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ त्यत्तिकै यहाँको सौन्दर्यता पनि अतुलनिय छ। पूर्वतिर सुन्दर मनमोहक महावुलेक, तिनचुली, मदानताल आदी चुचुराहरूको दृष्य निकै रमणिय देखिन्छ भने पश्चिममा कर्णाली नदीको निरन्तर कलकल आवाजले यहाँ पुग्ने मान्छेको मन लोभिन्छ। विन्द्रासैनीको उत्तरतिर बग्ने रामगाड खोला र दक्षिणतिर बग्ने पादुका खोलाको किनारामा समथल भु-भागमा देखिने धान र गहुँका हरिया खेतहरूका साथै यहाँबाट देखिने दैलेख बजार र दुल्लु बजारको दृष्य पनि निकै मनमोहक छ। दैलेख जिल्लाको अधिकांश भु-भागहरूको सौन्दर्यता यहाँबाट निहाल्न पाउँदा कसको मन नलोभिएला र ? बिहान सूर्योदयको बेला र बेलुका गोधुलीको समयमा नागबेली जस्तै घुमेका दैलेखका डाँडाकाँडाहरूमा टलक्क टल्किने घामको दृष्य देख्दा साँच्चिकै स्वर्ग पुगेको अनुभव हुन्छ।
यातायात
विन्द्रासैनी मन्दिर सम्म जानकोलागी निम्न मार्गहरू रहेका छन्।
द काइट रनर
द काइट रनर खालिद हुसेनीद्धारा लिखित चर्चित उपन्यास हो।यस पुस्तकलाई सन २००३मा रिभरहेड बुक्सले प्रकाशित गरेको थियो।यसै उपन्यासमा आधारित अङग्रेजी चलचित्र पनि छ।
The Kite Runner
Çərpələng ovçusu (roman) The Kite Runner Lovec draků Drachenläufer (Film)
तारा
ताराको अर्थ हुन्छ नक्षत्र। किन्तु प्रयोगका अनुसार यसका भिन्न अर्थ पनि हुन सक्छन्।
मूल
रातमा आकाशमा धेरै पिण्ड चम्किरहन्छन्, यिनमाबाट अधिकतर पिण्ड सधैं पूरबको दिशाबाट उठ्दछन् र एक निश्चित गति प्राप्त गर्दछन् र पश्चिमको दिशामा अस्त हुन्छन्। यी पिण्डहरूको आपसमा एक अर्काका सापेक्ष पनि कुनै परिवर्तन हुँदैन। यी पिण्डहरूलाई तारा (Star) भनिएको छ।मा केही यस्ता पनि पिण्ड छन् जो बाकी पिण्डका सापेक्षमा कहिले अघि जान्थे र कहिले पछि - अथवा कि ती घुमक्कड थिए। Planet एक ल्याटिनको शब्द छ जसको अर्थ यता-उता घूमने वाला छ। यस कारण यी पिण्डहरूको नाम Planet र नेपालीमा ग्रह राखिएको छ।
हाम्रो लागि आकाशमा सबैभन्दा चम्किला पिण्ड सूर्य छ, फिर चन्द्रमा र त्यसको पछि रातका ताराहरू वा ग्रह। ताराहरू स्वयंमा एक सूर्य छन्। ज्यादातर, हाम्रो सूर्यबाट ठूला र चमकिला, तर यति टाडा छन् कि तिनको प्रकाश हाम्रो छेउ आउँदै आउँदै धेरै क्षीण भइहाल्छ यस कारण दिनमा देखिंदैनन् तर रातमा देखिन्छन्। केही प्रसिद्ध ताराहरू यस प्रकार छन्:
ग्रह र चन्द्रमा, सूर्य छैनन्। यो आफ्नो प्रकाशमा चम्कदैंन तर सूर्यको प्रकाशलाई परिवर्तित गरेर चमक्दछन्।, ताराहरू टिमटिमाउँछन् तर ग्रह होइन। ताराहरूको प्रकाशको टिमटिमाउनु, हावामा प्रकाशका अपवर्तन (refraction)को कारण हुन्छ। यो ताराहरूको प्रकाशमा नैं हुन्छ किनभनें ताराहरू हामीदेखि धेरै टाडा छन् र यी द्वारा आउने प्रकाशको किरणहरू हामीसम्म आइपुग्दा समान्तर भइहाल्छन् तर ग्रहहरूको हुँदैन।
डोरोथी वोर्डस्वोर्थ
डोरोथी वोर्डस्वर्थ (२५ डिसेम्बर १७७१  २५ जनवरी १८८५) अङ्ग्रेजी कवि, लेखक र डायरी लेखक थिइन् । उनी स्वच्छन्द धारका साहित्यकार विलियम वोर्ड्सवर्थकि बहिनी थिइन्, दुवै जना जीवनकाल भर नजिकै रहे । उनको साहित्यकार बन्ने कुनै चाहाना थिएन, उनका रचनामा केही कविता, चिठी लेखन, छोटा कथाहरू र डायरी लेखन पर्छन् ।
जीवनी
उनी क्रिशमशका दिन सन् १७७१ मा जन्मीएकी थिइन् । बाबुआमाको उनी सानी छदाँ नै मृत्यु भए पनि उनी र अरु ३ जना सन्तानको बाल्यकाल सुखमा नै बित्यो ।
बाइ द प्रिकिङ्ग अफ माई थम्ब्स
बाइ द प्रिकिङ्ग अफ माई थम्ब्स अङ्ग्रेजी उपन्यासकार अगाथा क्रिस्टीद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
मित्रताका लागि फुटबल
मित्रताका लागि फुटबल विश्व प्रतियोगिता
अन्तर्राष्ट्रिय बाल फुटबल प्रतियोगिता मित्रताका लागि फुटबल योजनाको संरचनामा सञ्चालित गरिएको हो। प्रतियोगितामा भाग लिने मैत्रिपुर्ण टोलीहरू एक खुला गोलाप्रथाको माध्यमबाट गठित गरिएका हुन्। टोलीहरूलाई मित्रताका लागि फुटबलको आदर्शमा सङ्गठित गरिएको छ। विभिन्न राष्ट्रियता, लिङ्ग र शारीरिक क्षमता भएका खेलाडीहरूले एकै टोलीमा खेल्ने गर्दछन्।
बालबालिकाको अन्तराष्ट्रिय फोरम मित्रताको लागि फुटबल
बालबालिकाको अन्तराष्ट्रिय वार्षक फोरम मित्रताको लागि फुटबलमा, परियोजनाका बाल सहभागीहरूले वयष्कहरूसँग मिलेर संसारभर कार्यक्रमको मान्यताका लागि प्रोत्साहन र विकासका लागि छलफल गर्छन्। फोरममा, बालबालिकाहरूले अन्य देशका आफ्ना साथीहरु, चर्चित फुटबल खेलाडीहरु, पत्रकार र सार्वजनिक हस्तिसँग भेट्ने र कुरा गर्ने मौका पाउँछन्, र बाल एम्बेसेडर पनि बन्छन् जसले भविष्यमा स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो साथीहरु माझ व्यापक मान्यताहरूको प्रोत्साहन गर्न जारी राख्नेछन्।
अन्तराष्ट्रिय फुटबल र मित्रता दिवस
मित्रताका लागि फुटबल योजना अन्तर्गत अन्तराष्ट्रिय फुटबल र मित्रता दिवस अप्रिल २५ मा मनाइन्छ। यो बिदा पहिलोपटक सन् २०१४ मा १६ देशहरूमा मनाइएको थियो। त्यस दिन मैत्रीपूर्ण खेलहरू, रेडियो म्याराथन, दक्ष कक्षाहरू, खुला अभ्यास सत्रहरू आदि आयोजना गरिएका थिए। ५०,००० भन्दा बढि मानिसहरूले यस उत्सवमा भाग लिएका थिए।
सन् २०१५ मा फुटबल र मित्रता दिवस २४ देशहरूमा मनाइएको थियो। त्यस उत्सवमा मैत्रीपूर्ण फुटबल प्रतियोगिताहरू र अन्य कार्यक्रमहरू भएका थिए। जर्मनीमा साल्क ०४ फुटबल खेलाडीहरूले खुला अभ्यास सत्र राखेका थिए भने सर्बियाले एउटा टेलिभिजन कार्यक्रमको आयोजना गरेको थियो। यस्तै युक्रेनले परिवारहरू, बालबालिका र युवाका लागि भोलिन फुटबल क्लब र सामाजिक सेवाका लागि लस्क सिटी सेन्टरमा दर्ता भएका बालबालिकाको बीचमा प्रतियोगिता राखेको थियो।
रूसमा फुटबल र मित्रता दिवस अप्रिल २५ का दिन ११ सहरहरूमा मनाइएको थियो। योजनाका मुख्य मान्यताहरूलाई सम्झनका लागि, भ्लादिभोस्तोक, नोभोसिबिर्स्क, येकातेरिन्बर्ग, क्रास्नोयार्स्क, बर्नौल, सेन्ट पिटर्सबर्ग र सारान्सकमा मैत्रीपूर्ण फुटबल खेलहरू आयोजना गरिएका थिए। सन् २०१६ मा फुटबल र मित्रता दिवस ३२ देशहरूमा मनाइएको थियो। रूसका नौ सहरहरूमा यो दिवस मनाइएको थियो जसमा मस्को, सेन्ट पिटर्सबर्ग, नोभोसिबिर्स्क, बर्नौल, बिरोबिद्झान्, इर्कुस्क, क्रास्नोदार, निझ्नी नोभ्गोरोद र रोस्तोभ अन डन पर्दछन्। निझ्नी नोभ्गोरोदले भोलगा फुटबल क्लबका बाल खेलाडीहरूका लागि मैत्रीपूर्ण प्रतियोगिता सञ्चालन गरेको थियो र त्यस क्लबका जवान खेलाडीहरूले बालबालिकाका लागि तालिम सञ्चालन गरेका थिए। नोभोसिबिर्स्कमा भएको मैत्रिपूर्ण खेलमा नोभोसिबिर्स्क क्षेत्रीय टोलीमा यर्माक-सिबिरका अपाङ्ग बालबालिकाले भाग लिएका थिए।
सन् २०१७ मा फुटबल र मित्रता दिवस ६४ देशहरूमा मनाइएको थियो। सर्बियाका रक्षापङ्क्तिका खेलाडी ब्रानिस्लाभ ईभानोभिच र नेदरल्यान्डेेेली खेलाडी डर्क कुयत जस्ता चर्चित फुटबल खेलाडीहरूले विश्वभरका कार्यक्रमहरूमा भाग लिएका थिए। युनानमा युरोपेली फुटबल प्रतियोगिता सन् २००४ का विजेता थियोडोरस जागोराकिस आफ्नो देशको राष्ट्रिय टोलीसँग कार्यक्रममा उपस्थित भएका थिए। रूसमा जाखार बाद्युक मित्रताका लागि फुटबल योजनाका बाल राजदूतका लागि जेनित फुटबल क्लबले विशेष तालिम सत्र आयोजित गरेको थियो। तालिममा जेनित फुटबल क्लबका गोलरक्षक युरी लोदिजिनले जाखारको सक्षमतालाई उच्च श्रेणी दिँदै उनीहरूसँग गोलरक्षाका तरिकाहरू बाँडेका थिए।