पालाकाेट
हाल रुकुम जिललाको पिपल गा बि स लागिम भन्ने ठाँउमा पर्दछ ।उक्त ठाँउमा रुकुमकोटबाट राज्य अंश भाग मागी राजा नरसिंग मल्लले पहिलो पटक पालाकोटमा आइ राज गरेको किम्बदन्ती छ। भख्खरै मात्र पालाकोट धार्मिक तथा साँस्कृतिक महोत्सव चलिरहेको छ पुर्व उर्जामन्त्री जनार्दन शर्मा द्वारा उतघाटन कार्तिक 26 गत्ते भएको छ,तर सम्बोधनको क्रममा पालाकोटको कुनैपनि ऐतिहासिक सम्बोधन हुन सकेन प्रमुख अथिति नै अनविज्ञ रहेको खुलासा भएको टिप्पनि भएको छ सुरुमा पोखरा गाविसको पाँगा भन्ने ठाँउमा आइ बसेपनि विभिन्न सुविधा र कठिनाइका कारण हालको लागिमको माइकाथान भन्ने स्थानमा आइ बसेका थिए । पछि बहादुर शाहको नेपाल एकिकरण पश्चात पालाकोट विशाल नेपालमा परिनत भयो । पालाकोट नामाकरण: हालको लागिमको माइकाथान भन्ने स्थानमा राजा नरसिंग मल्लले दरबार बनाएकै स्थानमा रहेको जमिनको आकृति पाला आकारको भएकोले राजाले स्वच्छिक नाम पालाकोट नाम रहेको किम्बदन्ती छ । भौगोलिक अवस्था रुकुम जिल्लको मध्यभाग तथा सदरमुकामबाट करिब 9 किलोमीटर उत्तरपुर्व तथा रुकुमकोट देखि 5 किलोमीटर पश्चिम क्षेत्रमा अवस्थीत हाल पीपल गाविस वडा नं.१र२ लागिम भन्ने गाँउमा पर्दछ। पुर्वमा पोखरा गाविस,रेवत खोला ,पश्चिममा पुमाखोला,जिपु पीपल गाविसकै ३ र ४ वडा,दक्षिणमा सानिभेरी नदी तथा स्यालपाखा गाविस र उत्तरमा स्यालाखदी,प्वाँङ्ग र सिस्नेहिमाल,करिव ७००मीटर देखि३००० मीटर सम्म फैलियको छ । यस क्षेत्रको बस्ती भन्दा धेरै जंगल,अग्ला अग्ला पहाड पर्वत,चुचरा आदि छन । सिस्ने हिमालको काखमा अवस्थित डल्सीङ्गे लेक जिल्लकै अग्लो स्थान मध्यको एक हो जहाँबाट दाङ्ग,नेपालगञ्ज,वुटवल,पोखरा,बाग्लुङ्ग लगाएतका स्थानहरु देख्न सकिन्छ । यसै ठाँउमा पालाकोटका राजाको सिकार तथा भ्रमणको मुख्य क्षेत्र हो । सिकारको लागि मृग,बाघ,भालु,बन्यौेल,कालीज,डाँफे लगाएतका जनाबरहरु तथा पंक्षीहरु पाइन्छन । जहाँ माथिल्लो पुमा नामको अति सुन्दर रमणिय फाँट छ,यो पुमाखोलाको मुहान पनि भनिन्छ यहाँबाट पुमाखोलाको उत्पती भएर बग्छ । यसैको नामबाट पुमाखोला नामाकरण रहन गएको हो । भिरालो जमिन भएकै कारण उत्तर तिर वस्ती बस्न सकेको छैन । केहि गोठालो हरूको गोठ बाहेक सबै जंगल क्षेत्र भएकोले पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्त्वपुर्ण गन्तव्य स्थल मानिन्छ । माथिल्लो पुमामा फाँट भएपनि भौगोलीक विकटताका कारण वस्ती वसाउन सकिएको छैन,मेलचौरको भाग देखि दानिपीपल सम्मको दक्षिणको भाग सिंचाइयोग्य जमिन छ भने बाँँकी सवै भुभाग पाखो बारी छ जहाँ सिंचाइको संभाबना हुदाहुदै पनि सिंचाइ पुग्न सकेको छैन । २०४५ सालमा तात्कालिन राजा विरेन्द्र शाहले पुमाखोला जलविधत तथा सिंचाइ आयोजना गरी काम सुरु गरेका थिए ,करिब ७० प्रतिशत काम सम्पन्न भै सकेको छ ,देशको बदलिदो राजनिती अवस्थाले गर्दा बहुदल पश्चात यो काम राकियो पछि जनयुद्घ सुरु भयो,अव त यो योजनाको सम्भावना झन पर सर्‍यो २०५८ सालमा राजा विरेन्द्रको दरवारहत्याकाण्ड संगै राजाको योजना अधुरै रहृयो राजा मरे जसरि यो योजना र पालकोटका जनताको सपना पनि शहिद बन्न पुग्यो । आज हामी राजाको चिनो भनेर सम्झन्छौ यो योजनालाइ,त्यसपछिको जुन सरकार आएपनि यो योजनाको वास्ता भएको छैन । कसैले यसको कुरो राख्दा समेत सुन्न चाहादैनन् सरकारका योजनाकारहरु ,के राजाले गरेको काम भनेर पालाकोटका जनताले सजाय भोगिरहने हो र - वस्तुगत अवस्था हाल सम्म विकासको नाममा के के भएको छ त पालाकोटमा भनेर कसैले सोध्यो भने लाजमर्दो अवस्था छ । अहिले सम्म एक ओटा निमावि,एक प्रावि,३ मन्दिर-जिर्ण एक बाटो,एक विधुत पावरहाउस-गाँउकै लगानी र प्रयासमा बन्दै गरेको) ३०० घरधुरी र खानेपानी । धार्मिक,साँस्कृतिक तथा पर्यटकिय सम्भावना र अवस्था पालाकोट एक आफैमा एैतिहसिक स्थल भएकोले यो स्थल आफैमा पर्यटकिय गन्तव्य हो । जहाँ पश्चिमा स्यार्पु ताल,पुर्वमा कमल दह,देउराली गुफा,तातोपानीर उत्तरमा सिस्नेहिमालको केन्द्रविन्दु भएकोले यो क्षेत्र अति महत्त्वपुर्ण र छ । हाल सिस्ने हिमाल चढ्ने हिमाल आरोहिहरुका लागि छोटो र सटिक बाटो यहि पालाकोट हुँदै जान सकिन्छ भनेर र्सर्वे भएको छ । पालाकोटको सिरानको डाँडा तासुकाँडा भन्ने ठाउमा एउटा मन्दिर रहेको छ। पौरानिक कालमा र्स्वर्गद्वारि प्रभु देवि-हाल प्युठान र्स्वर्गद्वारि)कि माहिली बहिनी मुसीकोटको डिक्रेशाहिकुमारीमा र कान्छी बहिनी यहि पालकोटको तासुकाँडा भन्ने ठाँउमा आइ तपस्या गरेको भन्ने किम्बदन्ति छ । यसको एउटा छुट्टै धार्मिक महत्त्व पनि छ । जहाँ पुसमाघको जाडो समायमा मेला लाग्ने गर्दछ ,उक्त मेलाको पनि फरक विशेष्ता छ यो मन्दिरमा पुजाआजा गर्न आउने भक्तालुहरूले रातभरि आगोको अगुल्ठोले अँधेरो भागतिर हिर्काउन चलन छ । जसको अर्थ हो अँधेरो कालो मैलो हटाउनु, वा अँधेरोलाइ हिर्काएपछि मनभित्रको कालो मैलो डर त्रास विहिन सफा मन हुन्छ,अन्धाकारलाइ सराप्नु भन्दा एक्लै भएपनि उज्यालो फैलाउने कोसिस गर्नु भन्ने हुन्छ । जब विहान हुन्छ युवयुवतीहरु जम्मा भएर सिस्नोले हानाहान खेलिन्छ र मनोरञ्जन गर्ने चलन छ । भाइटिकाको ५ दिन पछि पालाकोटकै मेलचौर भन्ने स्थानमा भव्य मेला लाग्ने गर्दछ । यो मेलाको पनि वेग्लै स्थान र विशेष्ता छ । मेलचौर मेला लाग्ने नजिकै एउटा मन्दिर छ -जिर्ण मन्दिरमा अरु मन्दिरमा जस्तै पुजारि भने हुदैन किनकी यसको छुट्टै इतिहास छ ,यहाँ जो पुजा गर्न जान्छ त्यो व्यक्ति नै पुजारि हो, संसारमा यस्तो मन्दिर छैन जो आफू स्वतन्त्र होस यहाँ कसैको कर र बाध्यता छैन सम्पुर्ण अधिकार आफैमा छ, दमाइ कामी, बादी गायन जो गएपनि आफै पुजारि भएर मन्दिरको पुजा गरिन्छ । यस्तो किसीमको विशेष्ता भएको मन्दिर संसारमा यो बाहेक अर्को भेटाउनुहुने छैन । किनकी इतिहासमा राजा नरसिंह मल्लका पुत्र(नाम नखुलेको)ले गाइले धान खाएको विषयमा (हाल जिपु) धमलाकि छोरि साउनीमाला र लाटिमाला नामकि दुइ युवतीलाइ सजाय स्वरुप कपडा खोलेर बाजा बजाएर पालाकोट राज्यका सारा जनाता माँझ नाङ्गै घुमाएकोले पिडा सहन नसकि विष खाएर आत्महत्या गरे,त्यसको पाँचौ दिनमा राजा सिकारबाट घर र्फकदा उनका सवै परिवारको लास भएको भेटाए , यस्तो घटना कसरि भयो भन्ने सवालमा रहस्यमय भयो राजाले छानविनको लागि तथा दैविक शक्ति अध्ययनको लागि रुकुमकोटबाट बाहुन बोलाएर हेर्न लगाए ,बाहुनले लाटिमाला र साहुनीमाला रिसाएर यस्तो घटना घटेको यसको लागि राजाले माफि स्वरुप उनीहरूको सालिक वनाइ राजकिय सम्मान दिनुपर्ने हरेक वर्षपुजा तथा मेला लगाउनु पर्ने नत्र ‌‌‍‍‍‍......जस्ता सल्लाह दिएपछि राजाले सोहिअनुरुप यो मन्दिरमा जो माफी माग्न लायक छन तथा सम्मान गर्न चाहान्छन ती सवैले जतिवेला पनि जहिले पनि पुजा गर्न सक्छन भनि पुजारि विहिन मन्दिर वनाएका थिए त्यसै दिन देखि स्वतन्त्र मन्दिर बन्न गयो अनि आज सम्म त्यहाका दलित हरूले समेत हामीले पनि बाजा बजाउदै गाँउभरि घुमाएर गल्ती गर्‍यौ भनेर मेलाकैदिन सवै बाजाहरु मन्दिरमा चढाएर पुजा गर्ने माफी माग्ने र मलाइ रक्षा गर भनि फुल पाथी समाएर हात जोडि पुजा गरिन्छ । यस्तो स्वतन्त्र मन्दिर छ त केवल यो मात्र छ संसारमा कतै गएर पनि हामी यस्तो मन्दिर खोजेर पनि पाउन सकिदैन । तर प्रचारप्रसारको कमीका काराण यो मन्दिरले चर्चा पाउन सकेको छैन । दलितहरूको पुजा गर्न पाउने कुराको आन्दोलन चर्किरहेको बेला यो मन्दिर अपबादको रूपमा खडा छ र इतिहसमा साँछी बनेर बसेको छ । यदि कसैले विभेदको सृजना मल्ल राजाले गरे भनेर आरोप लगाउछ भने यो मन्दिर मल्ल इतिहासकै साँछी र प्रमाण हो । राजनितिक,सामाजिक तथा आर्थिक अवस्थाः प्राकृतिक दृष्टिकोणले गाविसकै धनी छ भने राजनीतिक आर्थिक र शैक्षिक दृष्टिकोणले भने पालाकोट खुम्चीनुपर्ने अवस्था छ । प्रयाप्त प्राकृतिक श्रोत साधन हुँदा हुँदै पनि राज्यको वेवास्ताका कारण वा फितलो कार्यान्वयनका कारणले गर्दा यसको विकास हुन सकेको छैन । समाजको गलत धारणा तथा गलत दृष्टिकोणकै कारण पालाकोटको इतिहास मेटिदै छ । यसको संरक्षण तथा विकास गर्न राज्यको एक सुक्का पनि लगानी भएको छैन । राजाको दरबार भएको स्थानमा वल्ल वल्ल स्थानिय हरूको पहलमा जिर्ण मन्दिरको पुर्ण निर्माण भएको छ । दरबार रहेको स्थान अहिले स्वार्थि मानिस हरूले कुरुप बनाइदिएका छन । जसको संरक्षण गर्ने पक्षमा कोहि पनि अग्रसर देखिएको छैन । इतिहास राज्यका अमुल्य सम्पति हुन ,गहना हुन यो राज्यलाइ राम्रो ज्ञान छ तर यसको संरक्षण र प्रचार प्रसार गर्नमा किन हिचकिचाउछ.....?