बोगटाकोट
यस वरपर रहेका देवताहरु
भागेश्वर ः— नागी मल्लसँग विवाद भएको भनिने भागेश्वर देवात हुन । भागेश्वर ठूलो छलको, नागी मल्ल ठुलो बलको ................... भने पछि नागी मल्लको दरवार कांप्यो, रानी काँपे पछि नागी मल्लले भाका कवोल गरे भागेश्वर लाई मान्न थाले । मङ्गलेश्वर ः— वोगटी राजाका देवता हुन । वोगटी राजा नभए पछि चटौत ब्राह्मणहरु पुज्न थाले । मङ्गलेश्वर देवता कल्याणगर्ने देवाता हुन । यिनको मन्दिर छ । यी शिवको पार्थिक लिङ्ग हुन । शुद्ध पवित्र वस्तु वाट मात्र यिनको पूजा हुन्छ । मङ्गलेश्वर देवता दशैको पडेवा देखि नवमी सम्म पुजिन्छन । यस क्षेत्रमा कश्यप गोत्रीय चटौत ब्रहमणहरु यस देवतालाई कुले जस्तै मानेर पुज्ने गर्दछन । सोर सालमको सिद्रो दिउला, तलाई मानौला,बाईसपाट कुमाऊ र १२ बोगटान को सिद्रो तलाई भयो । भने पछि गयाश्वरले खापरेलाई मारेका हुन । खापरेलाई मारेपछि तं हत्यारो होस । खापरे जस्तो निचलाई छोईस हामीलाई न छो भनियो र त्यसै दिनबाट गयांश्वरसंग अरु भाइको डिठपर्ने भेट नहुने भयो । ढोग दिदाँपनि बुढीऔला देखाएर ढोगदिन थालियो । बोगटाकोट सम्बन्धमा वोगटाका टिकैत वर्ष ६८ का गजवहादुर शाही भन्नु हुन्छ, पूर्खाबाट सुनेको हुँ । कुमाऊँ जाने भनि हाम्रो पूर्खाका दुई भाइ भागेश्वरको डांडा हुदै आईरहेका थिए । बाटामा एक जना दमाई भेटिए । उनी संगको भेटमा एक आपसमा परिचय भयो । परिचय हुँदा दमाईले भने यहाँ वोगटी राजाको बहुत राम्रो कोट छ, जमिन छ । त्यो कब्जागरी बस्ता हजुरहरूलाई पुगी हाल्छ । भने पछि कसरी कब्जागर्ने भन्ने सवालमा दमाईले सल्लाह दियो —प्रत्येक वर्ष विषुपर्वमा राजाले सबै रैती, भाइभारदार सहितका लाई बोलाएर दरवारमा भोज ख्वाउने गर्दछन । यसमा राजा र राजाका सन्तान, राजकर्मचारी, रैती सबै आउने र सबै बसेर त्यस दिन सभा –बैठक गर्छन । गाडमा मैन हाल्छन । माछा मार्छन, लाउन,बाबर हाल्ने ,भात पकाउने खाने वर्षको योजना बनाउने गर्छन । यसो गर्दा सबै जम्मा भएका पनि हुन्छन । दिनभरीको कामले थाकेका पनि हुन्छन । त्यहाँ मैले बाजा बजाउनु पर्दछ । म पनि जान्छु हजुरहरूले कब्जा गर्ने हो भने । मेरो सल्लाह मान्नु पर्दछ । त्यस राती हजुरले दल बल सहित आउन पर्यो । मध्यरातमा सबै सुतेका हुन्छन । म आप्mना पालेका झप्पो र चप्पो कुकुरलाई ठूलो स्वरले बोलाउछु । मेरो ईसारामा हजुरहरूले आउदै गर्नु राजाले केही सोधी हाले भने म कुरो मिलाई हाल्छु । यसै गरी दरवारलाई पुरै घेरेर एकै चोटी आक्रमण गरेको खण्डमा कब्जा हुन्छ भनेर सल्लाह दियो र त्यही सल्लाह अनुसार सुन्दर शाहीको वंशजले कामकुरो गरे र त्यो राती दमाईको च्यो झप्पो र च्यो चप्पो को ईसारामा वोगटाको दरवार घेर्दै गए । राजाले त्यो दिन दमाईको चाला अनौठो मानेकाले दमाईलाई सोध्न लगाए तर दमाईले भन्यो “हामीले खांया मेरा कुकुर भोकेई रहिगे, यहाँको जुठो भात ,फालेको माछा तमाम छ । कुकुर लाई किन भोकई राखु भनि बोलाउन लाग्याछु ” भने पछि राजा सुत्न गए । तत्पश्चात मध्य रातमा सुन्दर शाहीको वंशजले हातहतियार सहितको दलवलले दरवार घेरेर राजा सहितका तमामौको हत्या गरे । त्यहाँंबाट बाँचेकाहरु डोटी वोगटान गए र सुन्दर शाहीको वंशजले वोगटी राजाको दरवार वोगटाकोट  कब्जा गर्यो । भन्ने भनाई सुनेको छु । हाल यहां सुन्दर शाहीका ७ भाइ मध्ये ६ भाइको बसोबास छ, भने एक भाइको अपुताली भईसक्यो । वोगटाका रैका शाही वंशजका इतिहास व्याख्याता नरेन्द्र शाही र गोकुल शाहीका अनुसार वोगटा क्षेत्रमा स्थापना गरिएका मङ्गलेश्वर देवता वोगटी राजाका कुलदेवता हुन । मङ्गलेश्वरको क्षेत्र मड, नानीगाड र वने सम्मको क्षेत्र हो । वने भन्ने स्थानमा फाँट छ । त्यहाँको जग्गा अन्यले प्रयोग गर्न मिल्दैन । मङ्गलेश्वरको गुठ भएको कारण वोगटी राजाका पालाका मानिने मडैले खाँदा हुन्छ । वोगटाक्षेत्रका गंगेश्वर देवतापनि वोगटी राजाकै पालाका देवता हुन । यस गंगेश्वर ले रैका राजवंशका कुलदेवता तेडी मष्टो लाई डडेल्धुरा क्षेत्रमा प्रवेश गर्न नदिए पछि रैका राजाका वंशज डडेल्धुरा बोगटाका शाहीले त्यसै स्थानका देवता मङ्गलेश्वर ,गंगेश्वर ,भागेश्वर मान्न थालेका हुन् । यिनको पुर्खाको देवता तेडी मष्ट र निमौने हो । गंगेश्वरमा पन्तलाई पूजारी नियुक्त गरेको र चटौत पछि पूजारी भएको भनाई छ । यस सम्बन्धमा पन्त ब्राह्मणलाई सपनामा गंगेश्वरले भनेछन । म धेउडानी भएको स्थानमा छु । त्यहाँ बल्लले खुरले खोर्सेको होला । म त्यही स्थानमा छु ,मलाई लगेर जा भनेपछि पन्तले ल्याएको र स्थापना गरेको भनाई पनि छ । गंगेश्वरको क्षेत्र भंडार र राडिल पनि हो । गंगेश्वरको पर्व पर्वमा जाँत सिम भन्ने स्थानमा हुन्छ । यस जाँतमा देवताका चौलो लिएर आउने तीन पक्षका बीचमा घम्सा घम्सी हुने गर्दछ । यहाँ यहाँ पहिले पुग्नेले पछि आउनेलाई स्वागत स्वरुप बाजा गाजा बजाएर धुलिमेधा गर्ने गर्दछन । पहिलो पटक वोगटाबाट आएको चौलो र पिल्कोटबाट आएको चौलोको बिचमा घम्सा घम्सी हुन्छ भने कोटी गाउँबाट आउने चौलो ढिलो पुग्ने भएका कारण त्यसमा वोगटा र पिल्कोटाहरु कोटी गाउँको चौलोसँग घम्सा घम्सी गर्ने गर्दछन । तीन वटै स्थानबाट देवताको चौलो आएपछि सबै मिलेर गंगेश्वरको जाँत सुरु गर्दछन । इतिहास अध्ययन अनुसार कुमाऊ चन्द र रैका राजाका बिचमा समय समयमा युद्ध हुने गरेको पाइन्छ । पश्चिम क्षेत्रको सुरक्षाका लागि रैका राजाले वोगटाका वोगटी राजाबाट सहयोग नपाएपछि बोगटी राजाको वोगटाकोट कब्जा गरेका हुन । प्रथम हरिशाहीको पालामा रैका राजा र चम्फावतका चन्द राजाका विचमा युद्ध चर्केको समय थियो । यस समयमा चम्फावतका चन्द राजा र डोटी रैका राजाका बीच १२ वर्ष लगातार युद्ध भएको थियो ।