बटाला
झाँती बटालाको उद्गम
झाँती बटालाहरू गौतम गोत्री, कत्यायन श्राउतसूत्री, कत्यायन गृहशुत्री, वौद्धायन धर्मशुत्री, वाजसानेयी मध्यनी शाखा, शुक्ल यजुर्वेद तीन प्रवर (अङ्गिरा, अयस्या, गौतम) भएका चन्द्रवंशी खड्ग क्षेत्री हुन् । यसरी माथि उल्लेखित गोत्र - शुत्र - शाखा - प्रवर भएका बटालाहरूको वंशावली खोतल्दा झाँती बटालाको वंश सम्बन्ध प्राचिन कन्नौज सभ्यतासँग जोडिन्छ । त्यस प्राचिन कन्नौज सभ्यता अनुसार विक्रमादित्यको सम्वतको ७ औँ शाताब्दितिर तत्कालिन अवस्थामा कान्यकुब्ज भनिने कन्नौज क्षेत्रका गौतम गोत्री चन्द्रवंशी राजखानदानको उदय भएको देखिन्छ । राजा चन्द्रदेवका पुर्खाले उक्त राज्यसत्ता स्थापना गरेका हुन् । यसरी वर्तमान भारतको इलाहाबाद नजिकै पर्ने कन्नौजबाट चन्द्रवंशी राजसत्ताको सुरुवात भएको देखिन्छ । करिब ११ औँ शताब्दिमा कन्नौजमा मुसलमानहरूले आक्रमण गरी हिन्दूहरूमाथि अत्याचार गर्न थालेपछि कन्नौज छोडेर सोम चन्द लागायतका केही चन्द खलकहरू कन्नौजबाट उत्तर पश्चिममा पर्ने तत्कालिन कत्युर (हालको कुमाउँ) राज्यमा प्रवेश गरेका थिए । यसरी कन्नौजबाट कत्युर आएका चन्दहरू मध्य सोम चन्द अत्यन्त चलाख, बहादुर र राजकाजमा अनुभव भएका पुरुष थिए । उनले छोट समयमा नै कत्युरी राजसत्ताको उच्च स्थानसम्म आफ्नो पहुँच बनाए । उनी तत्कालिन कत्युरी राजा वीरदेवकी छोरीसँग विवाह गरी कुमाउँको एक इलाकामा सानो राजवारी चलाउन थाले । विस्तारै सोम चन्दले कत्युर राज्यको चलखेल गर्न थाले र अन्ततः ११ औँ शताब्दिको अन्त्यतिर सोम चन्दले कत्युरी राजसत्ताको अन्त्य गरी आफू कत्युरको राजा भए । यसरी ११ औँ शताब्दीको अन्त्यतिरबाट कत्युरमा चन्दवंशको शासन सुरु भयो । ११ औँ शताब्दिमा सोम चन्दले सुरु गरेको चन्द राजवंश त्यस क्षेत्रमा यस प्रकारले चलेखो देखिन्छ । यो त कुमाउँमा सोम चन्दले ११ औँ शाताब्दिमा स्थापना गरेको चन्द वंशको कुरा भयो । यसैगरी चन्दहरूका अलग - अलग राजसत्ता गढवाल, काँगडा आदि क्षेत्रमा पनि फैलिएका थिए । त्यस्तै चन्दवंशको एक हाँगा १४ शताब्दितिर कुमाउँ क्षेत्रबाट पूर्व वर्तमान नेपालको बैतडी जिल्लामा आएको देखिन्छ । त्यसमा मुख्यतया रानादेउ चन्द, उदयदेउ चन्द, भानादेउ चन्द र जसुदेउ चन्द चार भाइ मुख्य मानिन्छन् । उनीहरू बैतडीमा आइ बसोवास गर्न थाले । यसरी बस्ने क्रममा जेठा भाइ रानादेउ मध्य-बैतडी क्षेत्रमा बसोवास गर्न थाले, माइला भाइ उदयदेउ तल्ला स्वराडमा बसे र साहिला भाइ उदयदेउ बैतडीबाट पूर्वतिर लागेको देखिन्छ । तर, कान्छा भाइ जसुदेउ भने बैतडी मन परेन भन्दै पुनः कुमाउँ तिर फर्किएको इतिहास छ । यसरी बैतडी आइ बस्ने क्रममा जेठा भाइ रानादेउ बैतडी क्षेत्रमा राजसत्ता स्थापना गर्न तम्सिए । उनी दलबल निर्माण गर्न थाले तर माहिला भाइ उदयदेउ भने धार्मिक कर्ममा लागे र करिब करिब सन्यासी जस्तै भए । बैतडीमा बसेका दुई भाइ मध्यका जेठा रानादेउ नै झाँती बटालाका वास्तविक पूर्वज हुन् । रानादेउ आफैमा शाहसी, कर्मठ र पुरुषार्थी व्याक्ति थिए । त्यसैले उनले आफ्नै जिवनकालमा मध्य बैतडी क्षेत्रमा चन्दवंशको राजसत्ता स्थापना गरेका थिए । यसरी स्थापना भएको राजसत्ता क्रमशः फैलिदै गयो तर रानादेउको अन्त्यपछि उनका सन्ततिहरूले राज्य भागबण्डा गरी अलग - अलग राज्य लिई शासन गर्न थाले । यसरी बाँडिएका राज्य मध्यको एक राज्यका प्रथम राजा एकल चन्द, द्वुतिय राजा शैकल चन्द भए भने तेश्रो राजा रंग चन्द, चौथो राजा रंगध्वज चन्द र उनका छोरा पाँचौ राजा मदनमाणिक चन्द भएको इतिहास छ । तर, यहाँ उल्लेखित राजाहरूले राज्य गरेको ठाउँ बैतडीको कुन ठाउँ हो भन्ने एकिन हुन सकेको छैन । त्यो राज्य अत्यन्त शक्तिशाली र प्रभावी राज्य थियो भन्ने कुरामा कुनै संका छैन किनकी झाँती बटालाहरूको पाटापत्र अनुसार राजा मदनमाणिक चन्दका बारेमा यस्तो भनिएको छ :- अर्थात माथि उल्लेखित राजाहरू मध्यका पाँचौ राजा मदनमाणिक चन्द अत्यन्त प्रभावशाली थिए । उनी कसै गरे पनि कसैसँग नझुक्ने निडर र प्रतापी राजा थिए । माथिको उखानले उनको व्यक्तित्व र शक्तिलाई दर्शाउँछ ।