संगतसंस्कृति
यस्तै विभिन्न कारणले गर्दा वर्तमान समाजमा साझासंस्कृतिको आवश्यक्तामा धेरै सत्य कुराहरु अगाडि आई दिनाले जयसंगत जस्ता संस्थाको आवश्यकता समाजमा जताततै झल्किएको छ । किनकि संसार जति प्रगतिको नाममा तला थप्दै गईरहेको छ त्यतिनै मानव समाजलाई एक मिनेटमा ध्वस्त पार्ने प्रकृति विरोधी क्रियाकलापमा पनि व्यस्त छ । यसै क्रममा राजनैतिक उद्देश्यले बारम्बार प्रयोगमा आउने मानव अधिकार भन्ने शब्द पनि व्यवस्थित पद्धति अपनाउने नाममा दिन प्रतिदिन लोप हुँदै गइरहेको छ । सामाजिक स्वार्थ व्यक्तिगत स्वार्थ भन्दा ठूलो हुन्छ भन्ने जान्दा जान्दै पनि विश्व का राजनेता भ्रष्ट बुद्धिले एक दिन यो मानव समाज ध्वस्त पारेरै छोडछन् भन्ने कुरामा दुई मत छैन । जसको कारण मानव समाज ध्वस्त पार्नलाई निहुको रूपमा प्रयोग हुँदै आएका विभिन्न जात जाति र धर्म-सम्प्रदाय विशेष जस्ता विषयहरूले ठाँउ पाइरहेकै छन् । किनकि विश्वको कुनै पनि समाज आफ्नो परिचयको रूपमा जात र धर्मलाई अगाडि सार्दछ । त्यसैले यी विषयलाई राजनीतिकरण गरेर व्यक्तिगत स्वार्थ लुट्नेहरूले पटक पटक मानव समाजमा प्रहार गर्दै रगतको होली खेलीरहेकै छन् । यसैगरी मान्छेको भावनामा खेलेर समाजमा ठूल-ठूला घटना घटाउँदै विश्व सामु दानवीय वर्चस्व राख्नेहरूको कमि छैन । जसले जीवन मात्र स्त्री, पुरुष र उभय भएर बिताउन सक्दैन उसैले संसार हाक्ने मान्छे आफू मात्रै भए झै ठान्दछ । यी सबै कुराहरूबाट बच्ने र मानव अधिकार को सहि संरक्षण गर्ने र मानव अधिकारको मात्र होइन यो सृष्टि भित्र श्रृजित भएका सम्पूर्ण जीव र जगतको रक्षागर्ने, आध्यात्मिक र भौतिक ज्ञानको समन्वय गराएर प्रयोग गर्ने उपायको खोजि गरी लागु गर्ने पद्धति नै मुख्य खोजीको विषय हो । जसले समान रूपमा कर्मशिल आत्माहरूको सहभागिता दिव्य समाजको निमार्ण गर्दछ । अझ साझा रूपमा बाइबल, कुरान, त्रिपीटक, गीता र वेद तथा शास्त्र को यथार्थ तथ्यहरूलाई समाजमा संयुक्तरूपमा कार्यान्वयन गराउने हिम्मत राख्दछ । संगतसंस्कृतिको समाजमा महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ र ? भन्ने जिज्ञासा पनि आउन सक्छ र जिज्ञासा आउनु स्वाभाविक पनि हो किनकि जुन कामले समाजमा समय अनुरूप सामाजिक संतुलन गर्दैन त्यो कामको औचित्य पनि छैन । म अहिले विश्व व्यापिकरण (ग्लोबलाइजेशन) को कुरा गरेर आफ्नो पोल्टो भर्नेहरूको कुरा गर्दिन किनकि ति सबै देखिएका हेर्न लायक कुराहरूको आधार पुर्बिय संस्कृति नै हो भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु । म नेपालको साना तिना कुराहरु बाटै के प्रस्ट पार्न चाहन्छु भने सामाजिक उद्देश्यले वा राजनीतिक उद्देश्य ले समाजमा जनजाति, दलित, कमैया वा महिला आदि जस्ता शब्दहरु जे जति नाम लिएर फुटपाथ, जंगल हुँदै महल पुगे पनि व्यक्तिगत स्वार्थ पुरा गर्न भन्दा अरु केही जितेका पनि छैन र जित्न पनि सक्दैनन् किनकि जनजाति, दलित, कमैया वा महिला जस्ता शब्दको औचित्य सकियो भने भोली के को बारेमा भाषण गर्ने र नेतृत्वमा पुग्ने विचरा कमजोर आत्माहरूलाई गाह्रो पर्छ । त्यसैले जनजाति, दलित, कमैया वा महिला जस्ता शब्दजाल निकाल्दै थरलाई जात भन्ने र जात जातिको नाममा उस्काएर आफ्नो दुनो सोज्याउने धूर्तहरूको खुराफाती दिमागबाट मान्छे त्यति खेर मुक्त हुन्छ जति खेर मान्छेले आफ्नो शक्ति आफै थाहा पाउँछ । किनकि कर्मको आधारमा वर्ण व्यवस्था भएको हो भन्ने सत्यलाई बिर्सिएर नेपालमा अहिले जात जाति र धर्मको बारेमा खुलेर चर्चा भइरहेको छ । भोली विभिन्न वाद र अस्तित्वको नाममा समाजलाई उस्काएर रगत बगाउन बेर लाग्दैन त्यसैले सबैलाई एकठाउँ (गोल बद्ध) गरेर सहि संगत गर्न जान्ने समाज निमार्ण गर्नको लागि साझासंस्कृतिको आवश्यकता प्रष्ट झल्किएको छ। साझा संस्कृतिको रूपमा प्रत्येक वस्तुको वस्तुसँग समन्वय वा संगत पञ्चतत्वको माध्यमबाट भै रहेको छ, तेहि संगत मानवको पहुँच भन्दा बाहिर सनातन रूपमा चलिरहेको छ । पञ्चतत्वको चरित्रनै संगत गरेर सम्पूर्ण जीव माथि दिनचर्या बनेर वर्षिरहेको छ। त्यहि दिनचर्या नै अटल अमर र सनातन संगतसंस्कृति बनेको छ । अब त्यहि संगतसंस्कृतिको माध्यामबाट आवश्यक चिन्तन र समन्वयकारी ज्ञान का प्रादुर्भाव गरी संगतसंस्कृतिको अवधारणा अनुरुप समान सामाजिक हैसियतमा स्त्रीलिङ्ग, पुलिङ्ग र उभयलिङ्ग मात्र संसारका ध्रुव सत्य पहिचान हुन् । जसको आधारमा स्त्री, पुरुष र उभय थरलाई विश्वव्यापिरूपमा मान्यता दिएर ऋषि परम्परा अनुसार आफ्नो गोत्रीय वंशको आधारमा गोत्र स्थापित गर्दै आ आफ्नो कर्म गरेर जीवन बिताउन पाउने अधिकार सबैको लागि समाजमा लागु गर्न सबै भन्दा ठूलो आवश्यकता हो । यी सबै कुराको पुष्टि हुने आधार भनेको आध्यात्मिक शास्त्र र आधुनिक युग नै हो । धर्म र विज्ञानले पुष्टि गरेको ध्रुव- सत्य कुरालाई नमानी लहड्को आधारमा वर्गीकरण गरेको विध्यमान समाजको तथ्य हिन जात जनाएर हिड्नु भविष्यको लागि उपयुक्त नहोला । तर जातीय समस्यामात्र सामाजिक समस्या होइन समाज सन्तुलित र समृद्ध बन्नलाई शिक्षा, रक्षा, अर्थ र श्रमको (ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य, शूद्र) समान उपस्थिति हुने दर्शन र प्रयोगवादी संविधान हुन जरुरी हुन्छ । जसको कारणले संसारका श्रम, श्रोत, शक्ति र ज्ञान परिचालन गर्ने मानवको बिचमा समन्वय, सहकार्य वा संगत हुन जान्छ र संगतकै कारण मान्छेले आफ्नो योग्यता र कर्मको सहि मुल्याङ्कन गरी अन्तर्रमुखी चिन्तन र बहिर्मुखी चिन्तनको सार बुझि समाजलाई सन्तुलित गरी समृद्ध बनाउन सक्छ । यो श्रृष्टि सनातन छ । परमेश्वरको साकार निराकार शक्ति सँगको संगतले नै सनातन भएको हो, सनातन नै प्राकृतिक तन्त्र हो । सनातन तन्त्र नै पञ्चतत्वको चरित्र लागु गर्ने पद्धती हो । पञ्चतत्व नै एक अर्का सँग संगत गरेर अस्तित्वमा रहेको छ । त्यहि संगत नै श्रृष्टिको संस्कृति हो त्यहि संस्कृति नै साझासंस्कृति हो । त्यहि साझासंस्कृति नै हाम्रो संस्कृति हो । हाम्रो संस्कृति नै संगतसंस्कृति हो । संगतसंस्कृति नै संसारका संस्कृतिक विचलनको एकमात्र समाधानको उपाय हो । सबै वादहरूको मिलन विन्दु नै संगत हो । संगत विना कुनै वादको परिचालन हुन सक्दैन त्यसैले संगतवाद नै सम्पूर्ण वादहरूको समाधान हो । यसरी सम्पूर्ण हिन्दूहरूको मूल शब्द नै संगत भएकोले कुनै गुरु, नेता, वाद वा विचारको जय भन्नु भन्दा संगतको जय भन्नु नै परमेश्वरको श्रृष्टि चरित्रलाई सम्बोधन गर्नु हो । परमेश्वर सत्य हो, सत्यको सम्बोधन नै हाम्रो कर्म हो । संगत नै प्राकृतिक सत्य हो । संगतको जय भन्नु नै सत्यको जय भन्नु हो । तसर्थ जयसंगत सम्बोधन नरको जीवन नारायणसँग जोड्नु हो । त्यसैले जयसंगत अभिवादन सम्पूर्ण आत्माहरूलाई परमात्मासँग जोड्ने मुख्य कडि वा सम्पूर्ण सम्बोधन हो । कसैको इच्छा र कल्पना भन्दा बाहिर सनातन देखि चलिआएको सृष्टिको संस्कृति नै संगतसस्कृति हो । संगतसंस्कृतिलाई स्थापना गर्नु संसारमा सधैको लागि मुख्य आवश्यकता हो।