रिजाल
गोठ धुप (पुजा) गोठका माहादेव महारुद्र, गैरीगैयाँ, काँडावर्म अैरीवर्म, गोसाई गोसाइनी लगाएतलाई खुसी तुल्याउनाले चौंपाय दौंपायमा हुन सक्ने हैजा, देसान लगाएतका सम्भावित घटना कम भई सुव्यफाव्य हुने परम्परगत मान्यता अनुरुप वर्षको दुइ पटक उभौलि पर्व वैशाखे पुर्णिमा अगाडीको कृष्ण पक्षको द्धादशी तिथि र उधौली पर्व कार्तिके पुर्णिमा अगाडी कृष्ण पक्षको द्धादशी तिथिमा आइतबार र बुधबार छलेर गोठको धुप गर्ने गरिएको छ । कतिपय रिजाल बन्धुहरुले उल्लेखित पुर्णिमा पहिले नगरी पुर्णिमाकै दिन गोठधुप गर्ने गरेको पाइन्छ । स्थान विशेष अगाडीनै पुजा गर्नुको एउटै कारण पुर्णीमाबाट देबिथान (कालिका भगवति थान मझुवा खोटाङ)मा पुजा सुरु हुने भएकोले पुर्णिमाको दिन धुप अक्ष्यता, फुलपाती र दुध धार्न देबिथान लाने गरेको हुनाले त्यो भन्दा पहिले नै गोठका माहादेव महारुद्र, गैरीगैयाँ, काँडावर्मअैरीवर्म, गोसाइ गोसाइनिहरुलाई रुझाइ, बुझाइ सक्नु पर्ने मान्यता अनुरुप यस क्षेत्रमा पुर्णिमा पहिलेनै गोठको धुप गर्ने गरिएको छ । गोठधुपको लागि आवश्यक सामग्रीहरुः धुप, नैवेद, धजापतका, लिङ्गा, काँचोधागो, अविर, जौ, तिल, दुध, फुलपाती, भेटी, चन्दन, पिठो, अक्ष्यता, दियो, कलश, दुना, टपरा, धुपौरो, आदि । गोठ धुप विधि  मोहि पारेको ठेकीको छातामा राखेको नौनीले झरीलो कोइला सहितको धुपौरो, दुध दुहेको दुधेरो, तिलजौउपानि र पातिको लिङ्गा सहितको ढुग्रो घोचामा उनेर तयार गरी गोठको छेउमा पुर्व फर्केर सुद्द व्यक्तिले स्थान विशेषका सबै देविदेवता पुकार गर्दै कोइलामा धुपधुवार गर्ने । तत्पस्चात धुपौरोमा धुप लगाई घोचामा उनेको सामग्री सहित बोकेर गोठलाई जौंतिल पानिको अभिषेकबाट सम्पुर्ण देबि देवताको पुकार गर्दे दायाँ पारेर ३ पटक परिक्रमा गर्ने ।  भकारो वा गोठको मुल घोचा पश्चिम तर्फ गोठ भित्र घेरा गरी गाइको गोवरले सफाई गर्ने, खिर बाबर पकाउने, थपना, कुण्डा, लिङ्गा तयार गर्ने ।  दियो कलश थाप्ने र ३ कोठामा क्रमश वाँयाबाट दाँया तर्फ मुल कोठा माहादेउ माहारुद्र १८/१३ विचको कोठा गौरी गैयाँ १३/११ र अन्तिम कोठा काँडावर्म अैरीवर्म ९/७ रेखि लगाई (पक्ष अनुसार उभौली भए ठाडो धेरै र उधौली भए तेस्रो धेरै) भाग पस्कने र पाती, अक्षता, खिर, बाबर र घिउले प्रत्येक आँठामा पुजा गर्ने धुपधुवार गर्ने थपना लिङ्गामा धागो वाँध्ने, अविर चन्दनले पुजा गर्ने । कुण्डामा दुध धार्ने । काँडावर्म अैरीवर्म कोठामा धनुवाण (पाति, पात्ले, सेउली वा भिम्सेन पातिको) बनाइ चढाउने वा प्रयोग गर्ने । वाहिर पश्चिम तर्फ ३ कोठाको गोसाई थान तयार गरी विचको कोठामा गोसाई गासाइनी ७/५ दायाँ तर्फ सिकारी ५/३ र वाँया तर्फ सिद्ध ५/३ पुकार गर्दे रेखि लगाई (पक्ष अनुसार उभौली भए ठाडो धेरै र उधौली भए तेस्रो धेरै) भाग पस्कने र पाती, अक्षता, खिर, बाबर र घिउले प्रत्येक आँठामा पुजा गर्ने, धुपधुवार गर्ने ।  बाहिर गोठको पुर्व तिर गाईको गोवरबाट कुण्डा र गोबरधन पर्वत तयार गरी तयार भएको कुण्डा र पर्वतमा गाइको दुध धार्ने ।  पुजा सकेर मुलकोठाको भाग वेलुकालाई राख्ने र वाँकी सबै खिर बाबर प्रसादिको रुपमा वितरण गर्ने ।  बेलुका गाइभैसी दुहि सकेपछि दियो झुल्काउने धुपधुवार गर्ने विहानको मुलकोठाको भाग प्रसादिको रुपमा वितरण गरि सकेपछि गोठधुप पुरा हुन्छ । (देवली गर्ने वर्ष र पक्षमा गोठधुपको तिथि पछि वा गोठधुप गरी सकेर मात्र देवली जुराउने र गर्ने प्रचलन रहि आएको छ ।) थानी पुजा देवली तथा गोठधुप सामुहिक रुपमा गरिने पुजा हुन भने थानी प्राय गरेर आ–आफ्नो घरमा गरिने पुजा हो । थानि पुजाको सुरुवात कलि युग तिर धनञ्जय ऋषिकुलका रिजाल जिजुबाजे, बजु (बेलि) र उनिहरुको साथमा घर्ति थरकी चमेलि नामकी एक महिला मोलुङखोलाबाट पुर्व दक्षिणतिर बसोबास गर्ने गरेको थिए । बाजे मोलुङखोलाको आसपास गोठ बस्ने र बेलाबखत सामलखाजा लिन घर आउने गरेका थिए । सोही क्रममा एक दिन गोठमा सामल खाजा सकिएपछि सामल खाजा लिन बाजे गोठबाट घर आउछन् । त्यो बेला बजुको रजश्ला भएको हुन्छ र सामल खाजा तयार गरेको हुदैन । सामल खाजा तयार नगरेकोले बाजे रिसाई सोहि विषयमा उनिहरु विचमा आन्तरिक कलह हुन्छ । कलहका कारण बजुघरबाट भागेर सोहि मोलुङ खोलामा आफ्नो अंगमा भएका चुरापोते खोलेर ढुङ्गामा चिनो छाडी खोलामा हामफालेर देह त्याग गर्छिन । उता बाजेले बजु लामो समय नआए पछि खोज्न भनि तिनै चमेलिलाई पठाउछन् । चेमेलिले खोज्दै जाँदा बजुले खोलाको ढुङ्गामा चिनो राखि आफ्नो देह त्याग गरेको थाहा पाई आहात भई आफुले आफुलाई सम्हल्न नसकी चमेलिपनि त्यहि खोलामा हामफालेर मृत्यु भएकाले उनिहरुलाई रिझाउनको लागि थानिमा राखि बेलिलाई आसामुखि थानी र चमेलिलाई थानी चम्पाको रुपमा पुजा गर्दै आएको किब्बदन्ति रहेको पन्ना रत्न प्रसाद रिजालले बताउनु भयो । धनञ्जय ऋषिकुल रिजाल बन्धुहरुले वर्षको ३ पटक वैशाख पुर्णिमाको शुक्ल पञ्चमी, नाग पञ्चमी र कार्तिके पुर्णिमाको शुक्ल पञ्चमीमा आइतबार बुधबार छलेर घरको थानी चम्पा र आसामुखि थानी गरी २ वटा थानीको पुजा गर्ने गरिएको छ । थानी पुजाको लागि आवश्यक सामग्रीहरु धुप, धजापतका, काँचोधागो, अविर, जौ, तिल, दुध, फुलपाती, चन्दन, एक मानो चामलको पिठो, अक्ष्यता, दियो, कलश, दुना, टपरा, धुपौरो, आदि । थानी पुजा विधि  घर लिपपोत तथा सफाई गरी अगेनोको डिलमा कुल, थानी र सबै देविदेवताहरुलाई फरक फरक कोइलामा धुपधुवार गर्ने ।  खिर र ३ वटा बाबर पकाउने दियो, कलश, लगाएत पुजा सामग्री तयार गर्ने ।  टपरामा थानी चम्पाको लागि तिनचैली खिर त्यसमाथी ३ वटा बावर राखि त्यस माथि खिरको थपना बनाउने र आसामुखी थानीको लागि टपरामा ३ चैली खिर राखि त्यसमाथी खिरको थपना बनाई घरको दोस्रो तला वा पुजा कोठामा उतर फर्केर क्रमश बाँयाबाट दियो, कलश, आसामुखि थानी र थानी चम्पा राखि धजा, अविर, फुलपाती, अक्षता घिउले पुजागर्दै धुपधुवार गर्ने ।  भित्रको पुजा सकेपछि वाहिर बलेसीमा पुर्व फर्कि खिर पातमा राख्दै सबै देविदेवतालाई पुकार्दै चढाउदै गर्ने ।  पुजामा प्रयोग गरी वाँकी रहेको खिरलाई वन्धुविच प्रसादिको रुपमा ग्रहण गर्ने ।  साँझमा सुद्द भएर कुलको दियो झुल्काउने । तलामा गरीएको पुजा स्थलमा गई थानिको दियो झुल्काउने धुपधुवार गर्ने र विसर्जन गर्ने । चढाएको खिर बाबर बन्धु भित्र प्रसादीको रुपमा वितरण गरे पछि थानी पुजा समाप्त हुन्छ । (थानि पुजाको दिन विहन देखि बेलुका प्रसाद नखाइन्जेल कुनै कारोबार नगर्ने र बन्धु र भान्जा भान्जी बाहेक कसैलाई भित्र पस्न नदिने चलन छ ।) बन्धुहरु विच बार्नुपर्ने सुतक, जुठो र हलो निर्णय सिन्धुमा उल्लेख भए अनुसार नै बार्ने निरञ्तरता दिइआएको छ । लेखन कर्ता राजकुमार रिजाल खोटाग