cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
हनुमान
हनुमान र शनि
शनिको बक्र दृष्टि वाट ब्रम्हा,विष्णु, महेश्वर सवै नै प्रताडित भएको पुराण कथा पढन पाइन्छ तर हनुमान माथि शनिको वक्रदृष्टि कहिलै पर्न सकेन|यस सन्दर्भमा एउटा प्रसिद्ध कथा छ। रावण एक ज्योतिष पनि थियो तसर्थ उसले आफ्नो जेठा छोरा इन्द्रजित जन्मने बेला सबै ग्रहहरूलाई आफ्नो अनुकूल बनायो। यहाँसम्म कि शनिश्चरलाई समेत अनुकूल बनाउन शनिको पृष्ठ भागमा खुट्टा राखेर र अरू ग्रहहरूको गतिलाई रोकेर पुत्रको जन्म गराएर आफू इन्द्रजितको माध्यमबाट रावण अजेय हुन चाहन्थ्यो । नारदले यो कुरा बुझेर प्रकृतिविपरीत केही हुन सक्दैन र हुन पनि हुँदैन भनेर रावणलाई नारदमुनिले यो सल्लाह दिनुभयो कि शत्रुको पृष्ठमा चढेर होइन छातीमा खुट्टा टेकेर प्रहार गर्नुपर्दछ। यस्तो नारदको कुरा सुनेर रावणले शनिको गति परिवर्तन गरिदियो। जब शनिको वक्रदृष्टि उसमाथि पर्न थाल्यो। तब रावणको पनि पतन सुरु भयो भनिन्छ तर रावणले पनि शनिको वक्रदृष्टि परेको थाहा पाई शनिलाई अँध्यारो कोठामा थुनिदियो। जब हनुमान लङ्कामा पुगे, तब उनले बन्दी शनिलाई मुक्त गरे तर 'शनि'को वक्रदृष्टि उनमा दुष्प्रभाव परेन। हनुमानको दृढ शरीरमा जब कुनै प्रभाव परेन तब शनिले हनुमानको सामु हात जोडेर वरदान माग्न अनुरोध गरे। भक्तवत्सल हनुमानले भक्तहरूमा कुदृष्टि नराख्न आग्रह गरे। 'शनि'ले 'तथास्तु' भने। यस कथाको भाव यही हो कि भक्तिको सामु दुष्ट ग्रहले पनि केही बिगार्न सक्दैन।
हनुमान र सिन्दुर लेपन
हनुमानको मूर्तिमा सिन्दूर लगाइएको हुन्छ, सिन्दूरको सम्बन्धमा आयुर्वेदको यो मत छकि यसले हड्डी एवं मासुलाई सुसँगठित शरीर निमार्णमा महत्त्वपुर्ण भूमिका खेल्दछ। रामको दरबारमा सीताले हनुमानजीलाई एउटा दिव्य हार दिनुभयो। त्यो हार पाएपछि हनुमानले हारलाई चुँडालेर फुटाएर हेर्न थाले तब दरबारका अधिकारीहरूले हनुमानलाई सोधे। हनुमान भन्नुहुन्छ कि यो हारभित्र भगवान्-राम र सीता छ कि छैन ? ती अधिकारीहरू भन्छन् तिम्रो हृदयभित्र पनि त राम र सीता छैनन् होला नि अनि हनुमानले आफ्नो हृदय च्यातेर आत्मामा रामसीता देखाइदिनुभयो। त्यस्तो दृश्य देखेर सीताले हनुमानको शरीरमा सिन्दूर र तेल लगाएर शरीरलाई जोडी पहिलेको भन्दा पनि तेजिलो शरीर बनाइदिएको कथा प्रसङ्गले पनि हनुमानको शरीरलाई सिन्दूर र तेल लेपन गर्नुको महìव अझै बढेको प्रस्ट हुन्छ।
हनुमानको विभिन्न स्वरूप
धनशमशेरको ग्रन्थ बृहत्पूर्णश्चयार्नवमा पञ्चमुखी हनुमानको ध्यान यसप्रकार दिइएको छ। पाँचमुखी हनुमान अन्त्यन्त तेजस्वी पराक्रमी, पञ्चतìव र पञ्चरुद्र स्वरूपी, अति भयानक रौद्ररूपी हनुमानको ध्यान गर्नाले सबै कार्य पूर्ण हुन्छन्।
हनुमान पुजन महत्त्व
वैष्णव सम्प्रदायमा हनुमानलाई ब्रम्हचारी, सङ्कटमोचक, सिद्धिदाता, शत्रुविजयको लागि पनि पूजा गर्ने गरिन्छ। उनको पूजा र उपासना गरेमा रोग व्याधिबाट, शत्रु बाधाबाट, राजाको भयबाट, प्राकृतिक शक्तिको बाधाबाट, पिचासी शक्तिबाट, भूतबाट, बोक्सीबाट, बतासबाट, खोलाबाट, आगोबाट, राक्षसी शक्तिको प्रकोपबाट र बेतालबाट पनि मुक्ति पाइन्छ भन्ने धारणा आज पनि वैष्णव सम्प्रदायका समर्थकहरूले विश्वास गर्ने गर्दछन्। वर्तमान समयमा मानिसहरू उनलाई सङ्कटमोचन, कष्टबाट मुक्ति, शत्रु विजय र भूत, पिचासबाट मुक्ति पाउनको लागि पूजा गर्दछन्। हनुमानको पूजा विशेषगरी सङ्कटबाट मुक्ति पाउनका लागि यस सम्प्रदायको मानिसहरूले गर्दछन्।विशेष गरी प्रयाभिज्ञा शक्ति, ब्रम्हचार्य शक्ति, कठोर व्रत शक्ति, बुद्धि, माधुर्य शक्ति प्राप्त गर्नको लागि हनुमानको पूजा गरिन्छ। यस मतका अनुयायीहरूले उनलाई शत्रु विजय प्राप्त गर्नको लागि पनि पूजा गर्ने गर्दछन्। हनुमानलाई भक्तियोगको लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। उनले भक्तियोग र कर्मयोगद्वारा रामको सामिप्य प्राप्त गरेका थिए। वैष्णव सम्प्रदायमा हनुमानलाई विभिन्न यौगिक शक्ति प्राप्तिको लागि पनि पूजा गर्ने चलन छ। आठ प्रकारका यौगिक शक्तिहरू अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्रकाम्य, इशित्व र वशित्व उनमा थिए। साथै हनुमानलाई परब्रम्हा र रौद्ररूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।
नेपालमा हनुमान पुजन
नेपालका प्रसिद्ध कलाविद् लैनसिंह वाङ्गदेलले पाँचौँ शताब्दीदेखि नै हनुमानको पूजा परम्परा सुरु भइसकेको र मूर्तिहरू पनि बन्न थालेको कुरा फर्पिङ्गस्थित हनुमानको मूर्तिलाई आधार मानी पुष्टि गर्न खोज्नुभएको छ। मूर्तिको स्वरूप अध्ययन गर्दा र तत्कालीन समयको धार्मिक इतिहासको अध्ययन गर्दा यसमा अझै पनि सोच्नुपर्ने देखिएको छ। राम र हनुमान सम्प्रदाय पूर्व-मध्यकालदेखि नेपाली समाजमा लोकपि्रय हुन थाले तापनि हनुमानका मूर्तिहरू सत्रौँ शताब्दीदेखिका मात्र भेटिएका छन्। सत्रौँ शताब्दीदेखि हनुमान सम्प्रदाय प्रख्यात हुन थालेको देखिन्छ। जगतज्योति मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल, प्रताप मल्ल, श्रीनिवास मल्ल, भूपतिन्द्र मल्लजस्ता राजाहरूले हनुमान सम्प्रदायलाई लोकपि्रय बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ। शाहकालमा पनि हनुमान सम्प्रदायको विकास भएको कुरा विभिन्न मूर्तिहरूले पुष्टि गरेका छन्। वर्तमान समयमा पनि हनुमान सम्प्रदाय नेपालमा लोकपि्रय रहेको छ।
लिच्छविमा कुनै पनि अभिलेख हनुमानको उल्लेख भएको पाइँदैन। राम अवतारको त्यति प्रचार नभएकोले उनका भक्त हनुमानको उल्लेख नहुनु स्वाभाविक नै हो तर नेपालको प्रख्यात कलाविद् लैनसिंह बाङ्गदेलले फर्पिङको शिखरनारायणमा प्राप्त हनुमानको मूर्तिलाई अघि सारेर लिच्छविकालदेखि नै नेपालमा हनुमानका मूर्तिहरू बन्दथे भन्ने कुरा प्रमाणित गर्न खोजिएको छ। शिखरनारायणमा भएको मूर्ति नराम्रोसँग खिइसकेको छ। आठवटा हात भएका हनुमानलाई उड्न लागेको मुद्रामा देखाइएको छ। उनको दायाँ गोडाका औँलाहरूले एउटा चट्टानमा बलियोसँग टेकेका छन्। बायाँ खुट्टाचाहिँ खुम्च्याएर सीताजीको खोजीमा जानलाई तयार भए जस्तो देखिएको छ। उनका पछाडिका दुईवटा हातले एउटा लामो वनमाला लिएको देखिन्छ। यो माला शिरको टुप्पाबाट झरेर घुडाँसम्म आएको छ। अरू चारवटा हातहरूमा भएका कुराहरू स्पष्ट देखिँदैनन्। हनुमानको दायाँ गोडाको अगाडि घुँडा टेकेर बसेकी स्त्री मूर्ति छ। हेर्दा हनुमानलाई केही केही चढाउन लागेकाले वा पद्मासनको तल्लो भाग समातिराखेको भन्न गाह्रो छ। दायाँ खुट्टाको मुनि आकार प्रकारले वानरजस्ता देखिएका दुईवटा स-साना मूर्ति घुडाँ टेकेर हात जोडी बसिरहेका छन्। बायाँ खुट्टानेरचाहिँ घुँडा टेकिरहेको एउटा बानरले पूजा गर्न लागेको देखिन्छ। यस शिलामूर्तिको आधा भाग शैलबुट्टाद्वारा भरिएको छ। यी बुट्टाहरू अलि खस्रो किसिमले कुँदिएका छन्। त्यसबाट यो शैलबुट्टा प्रारम्भिक अवस्थाको भन्ने थाहा पाइन्छ। इसाको पाँचौँ-छैटौँ शताब्दीको निर्धारण गर्न सकिने मृगस्थलीको उमामहेश्वरको मूर्तिमा धेरै नै साधारण किसिमका शैलबुट्टा देखिन्छ। फेरि इसाको आठौँ, नवौँ शताब्दीको अमर कान्तेश्वर उमामहेश्वरको मूर्तिमा यसमा विपरीत भएको शैलबुट्टा धेरै परिपक्व तथा विकसित अवस्थामा पुगिसकेको देखिन्छं। शैलबुट्टाको आधारमा कुदाइको ढुङ्गा र शैलीको आधारमा यसमा प्राचीन मूर्ति हुने लक्षण भएकोले यसलाई लिच्छविकालीन मूर्ति भन्न सकिन्छ भन्ने तर्क लैनसिंह बाङ्गदेलको रहेको छ।
हनुमानका मूर्तिहरूमा देखिएको लामो वनमाला मध्यकालमा र आधुनिककालमा बनेका मूर्तिहरूमा समेत पाइन्छन्। भारतमा विशेष गरी आधुनिक कालमा बनेका स्थान्तक मूर्तिहरूमा घँुडासम्म नै वनमाला देखाइएको हुन्छ। मूर्ति धेरै मात्रामा खिइनुले प्रस्तरको स्तर र भक्तहरूको निरन्तर छुवाइको औसत अध्ययन गरी मात्र थाहा पाउन सकिन्छ। मूर्ति खिइएको आधारमा पुरानो हो भन्न पनि त्यति सान्दर्भिक देखिँदैन साथै फर्पिङको मूर्तिमा कुँदिएको शैलुबुट्टामा मात्र देखाउन कलाकारले खोजेको हुँदा पहाड खुट्टा पछिल्लो समयमा बनेका मूर्तिहरूमा पनि दिन खोजिएको छ। त्यसैले कुनै पनि मूर्तिको तिथि निर्धारण गर्दा केवल शैलीलाई मात्र आधार मान्न सान्दर्भिक देखिँदैन। त्यसका लागि तत्कालीन समाजको धार्मिक र सांस्कृतिक गतिविधि पनि गहिरिएर अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ। लिच्छविकालमा विष्णुको राम अवतार परिचित भएको अनुमान गरिए तापनि उनको पूजा प्रचलित भएको देखिँदैन। तसर्थ हनुमानको मात्र यति राम्रो मूर्ति लिच्छविकालमा नबनेको। यदि लिच्छविकालमा हनुमानको मूर्तिहरू बनेका भए कुनै अभिलेखमा हनुमानको नाम आउँथ्यो। तान्त्रिक प्रभाव देखिएको यो मूर्ति ११-१२ औँ शताब्दीपछि मात्र बनेका हुनसक्छ भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ र यस मूर्तिको बारेमा अझै अध्ययन हुन सान्दर्भिक देखिन्छ।
नेपालमा मध्यकालदेखि समाजमा रामायण र महाभारतका कथाहरू बढी मात्रामा प्रसिद्ध भए। साथै विष्णु विधित अवतारहरूमध्ये रामअवतारको लोकपि्रयताको साथै हनुमानको पनि लोकपि्रयता बढ्न थाल्यो। मध्यकालमा जयस्थिति मल्लदेखि नै राम सम्प्रदायका विभिन्न मूर्तिहरू निर्माण हुन थालेको देखिन्छ। जयस्थिति मल्लले पशुपतिमा लवकुशका मूर्तिहरू स्थापना गरेको उल्लेख पाइन्छ। हनुमानका मध्यकालका सबैभन्दा पुरानो मूर्तिहरूमध्ये पाटनको कृष्ण मन्दिरमा कुँदिएका रामायणसँग सम्बन्धित विभिन्न घटनाहरू चित्रण गर्ने क्रममा मन्दिरको तल्लो तलामा हनुमानका मूर्तिहरू कुँदिएका छन्। करिब १५ जति ठाउँमा हनुमानलाई प्रस्तुत गरिएको र तल्लो भागमा हनुमान भन्ने शब्द पनि नेवारी लिपिमा लेखिएको छ। यसरी सिद्धिनरसिंह मल्लको पालामा रामका भक्त हनुमानको पूजा समाजमा व्यापकरूपमा प्रचलित थियो भन्ने थाहा पाइन्छ। साथै सिद्धिनरसिंह मल्लका समकालीन भक्तपुरका राजा जगतज्योतिको समयमा लेखिएको 'नरपतिजयचर्यास्वरोदयटीका' नामक ग्रन्थमा हनुमान मूर्तिहरूको स्थापनाको महìव र हनुमानको मूर्ति कस्तो कस्तो निर्माण गर्नुपर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ।
कृष्ण मन्दिरको भित्तामा कँुदिएको हनुमानका मूर्तिहरू पछाडि वि. सं. १७२९मा हनुमानढोका दरबार पस्ने सुवर्ण निर्मित्त मूलढोकाको दायाँपट्ट िप्रताप मल्लद्वारा निर्माण गर्न लगाइएको हनुमानको ठूलो मूर्ति महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यिनै हनुमानको नामले यस दरबारको नाम हनुमानढोका दरबार रहन पुग्यो। हनुमानका मूर्तिहरू स्थापना गर्नुपूर्व यस दरबारलाई गुनपो दरबार भनिन्थ्यो। राजा प्रताप मल्लले लडाइँमा विजयी प्राप्त होस् घरमा सुरक्षा होस् भन्ने कामनाले हनुमानको मूर्ति ढोकामा राखेको कुरो हनुमानको पादपीठमा कुँदिएको अभिलेखबाट बुझिन्छ। हनुमानढोका जस्तै अरू मल्ल दरबारमा पनि हनुमानका मूर्ति स्थापना गरिएका छन्। पाटनका राजा सिद्धिनरसिंह मल्ल र भक्तपुरमा भूपतिन्द्र मल्लले आफ्नो दरबार अगाडि हनुमानको मूर्ति राख्न लगाएका थिए। गोरखाका राजा पृथ्वीपति शाहले पनि आफ्नो दरबार अगाडि हनुमानको मूर्ति स्थापना गरेका थिए। यसरी मध्यकालदेखि हनुमानका मूर्तिहरू बन्न थालेका कुरा र उनको पूजा परम्परा व्यापकरूपमा सुरु भएको थाहा पाइन्छ।
हनुमानको मूर्ति बनाउँदा काठ, धातु, ढुङ्गा आदि पदार्थको प्रयोग गर्नुपर्ने भनिएको छ। यसो गरियो भने अनिकाल पर्दैन, रोगको डर हुँदैन, शत्रु आउन सक्दैन, बज्र पर्दैन, बोक्सी, भूत, पिचास आदिको डर हुँदैन भनी ग्रन्थमा लेखिएको छ। यसरी मध्यकालमा हनुमानका केही महìवपूर्ण मूर्तिहरू बने जसले मध्यकालमा हनुमान सम्प्रदायको लोकपि्रयतालाई झल्काउँछ। मध्यकालमा हनुमानका मूर्तिहरूमा समेत तन्त्रको प्रभाव परेको थियो। भक्तपुरको भूपतिन्द्र मल्लद्वारा बनाउन लगाएको र प्रताप मल्लले बनाउन लगाएको पञ्चमुखी हनुमान मन्दिरबाट थाहा पाउन सकिन्छ। मध्यकालपछिको शाहकालमा राम र हनुमान सम्प्रदायको झन् विकास भयो। मध्यकालको तुलनामा शाहकालमा हनुमानका मूर्ति सङ्ख्यात्मक हिसाबमा बढी मात्रामा बनेको देखिन्छ भने शाहकालमा आएर हनुमानका मूर्तिहरू, मन्दिरहरू, घाटहरू, चोकहरू, राज्यका सीमाहरूमा बनेको देखिन्छन्। राजा प्रताप मल्लले पनि लडाइँमा विजय प्राप्त होस्, घरमा सुरक्षा होस् भन्ने कामनाले हनुमानको मूर्ति ढोकामा राखेका थिए। यो कुरा हनुमानको पादपीठमा कुँदिएको अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। मल्ल राजदरबार किल्लाको रूपमा बनाइने हुँदा किल्ला रूपको आफ्नो दरबारमा शत्रुहरू पस्न नसकून् भन्ने भावनाले प्रताप मल्लले ढोकामा हनुमान स्थापना गरेका थिए। पाटनको दरबार बाहिर पनि हनुमानको मूर्ति स्थापना गरेको छ। "सिद्धिनरसिंहले अघिका भन्दा सुन्दर गरी दरबार बढाइ सुनका ढोका बनाई राखिदिए। दरबारको दाहिनेबाट नरसिंह गणेश हनुमान स्थापना गरिदिया।" त्यसैगरी भक्तपुरमा भूपतिन्द्र मल्लले आफ्नो दरबार अगाडि हनुमानको मूर्ति स्थापना गरेको कुरा उक्त मूर्तिको तल्लो भागमा भएको अभिलेखबाट थाहा पाइन्छ। उक्त अभिलेखमा 'समुद्र नाघ्ने रावणको सुखलाई नाश पार्ने, लङ्का पोल्ने, रामचन्द्रले भनेको सधैँ मान्ने, सीतालाई खुसी पार्ने, बगैँचामा राक्षसलाई तर्साउने यी हनुमानले रघुवंशी भूपतिन्द्र मल्ललाई रक्षा गरुन्' भनिएको छ।
मल्लकालमा हनुमानको ठूलो महत्त्व थियो भन्ने कुरा प्रताप मल्ल, सिद्धिनरसिंह मल्ल र श्रीनिवास मल्लले 'हनुमदध्वज' उपाधि लिएबाट थाहा पाइन्छ। यसरी मल्लकालमा विशेषगरी जगज्योति मल्लको पालादेखि हनुमान सम्प्रदायको व्यापकरूपमा विकास भएको थियो। उपत्यकामा मात्र हनुमानको महìव नभई बाहिरका राज्यमा समेत हनुमान सम्प्रदायको लोकपि्रयता थियो भन्ने कुरा गोरखाका राजा पृथ्वीपति शाहले आफ्नो दरबार नजिकहनुमानको मूर्ति बनाउन लगाएबाट थाहा पाइन्छ।
मल्लकालपछि शाहकालमा पनि हनुमान सम्प्रदायको झन् व्यापकरूपमा विकास भएको कुरा काठमाडौँ उपत्यका विभिन्न ठाउमा बनेका राम मन्दिर र हनुमानका मूर्तिले पुष्टि गरेका छन्। मल्लकालमा जस्तै यस कालमा पनि हनुमानका मूर्तिहरूको पूजा गर्ने हेतु उही थियो र यस कालमा हनुमानलाई शुक्रबाट रक्षा गर्न स्थापना गर्नको साथै सङ्कटमोचकको रूपमा समेत लिएको देखिन्छ। साथै यिनैलाई कष्टमोचक सिद्धिदाताका रूपमा पनि पूजा गर्न थालियो।
जगतनारायणमन्दिर प्राङ्गणमा भएका हनुमानका मूर्तिहरू इस्वीको १८ औँ शताब्दीको मध्यतिर नेपालमा एउटा गजबको मन्दिर बनेको थियो। जुन समयकालीन अरू मन्दिरहरूभन्दा विशिष्ट खालको थियो। पाटनको शंखमुल स्थित जगतनारायणको मन्दिरको अभिलेखबाट इस्वी सम्वत् १८५५ सम्ममा यो मन्दिर बनिसकेको देखिन्छ। यो मन्दिरको निर्माण जङ्गबहादुरका भाइ जगतशमशेरले गर्न लगाएका थिए। विशाल प्रस्तर मूर्तिकलाको लागि यो मन्दिर प्रख्यात छ। यस मन्दिर प्राङ्गणमा दुईवटा हनुमान मूर्ति छन्। तीमध्ये मन्दिरको पूर्वतिर गरुडको साथसाथै भएको हनुमानको मूर्ति एक हो। शिवलिङ्गको जलहरी आकृति जस्तो ढुङ्गाको माथि बायाँ घुँडा जमीनमा राखी बसेको हनुमानका दुईवटा हात छन् तीमध्ये बायाँ हात वरद मु्द्रामा छ भने दायाँ हात अभय मुद्रामा छ। खुट्टामा ठूलाठूला कल्लीहरू, हातमा बाला, पाखुरामा केयुर, कानमा ठूलाठूला कुण्डलहरू लगाएको र घाँटीमा भक्तपुरको हनुमानको मूर्तिमा जस्तै गहना लगाएको यस मूर्तिको शरीरभरि सिन्दूर पोतिएको छ। तल्लो भागमा लङ्गौटी लगाएको अहिलेसम्म बनेका हनुमानका मूर्तिहरूमध्ये सबैभन्दा ठूलो मूर्ति हो। गोला आँखा र सिंह जस्तो मुखको दायाँबायाँ दाँत भएको हनुमानको मूर्ति शाहकालीन मूर्तिकलाको महत्त्वपूर्ण नमुना मान्न सकिन्छ। यो मूर्तिको निर्माण पनि मन्दिरको साथसाथै भएको हो। मूर्तिको आसनको वरिपरि बत्ती बाल्ने दियाहरू छन् भने दायाँबायाँतिर नेपाली झण्डा आकृति, धातुको पाताको अग्लो झण्डा छन् र मूर्तिको शिरमाथि तामाको छत्रावली छ।
यसै मन्दिरको पश्चिम उत्तर कुनामा अर्को हनुमानको मूर्ति छ। यो मूर्ति आफ्नै शैलीमा छ। स्थानक मुद्रामा भएको यो मूर्ति पहाड बोकी हिँड्न लागेको अवस्थामा छ। बायाँ खुट्टाले पुरुषको शिरमाथि टेकेको यो मूर्तिका दुईवटा हात छन्। जसमध्ये दायाँ हातले गदा समातेको छ भने बायाँ हातले पहाड समातेको छ। लङ्गौटी, कानमा कुण्डल, हातमा बाला घाँटीमा हार र कम्मरवन्ध लगाएको यस मूर्ति दायाँतिर पुच्छर उठिराखेको छ भन्ने लङ्गौटीको एक टुक्राले भुइँ छोएको छ। राम र लक्ष्मणलाई काँधमा राखेको मूर्तिको मुकुट अलंकृत छ। मूर्तिको पछाडि शिरमाथि सातवटा फणा भएको सर्प आकृति छ मूर्तिको पिठ्यूँमा दायाँबायाँ उड्न लागेका सिंह आकृतिहरू कुँदिएका छन्। शिरको माथि तामाको छत्रावली राखिएको भन्ने दायाँबायाँ नेपाली झण्डा आकृतिहरू राखिएका छन्। यस किसिमको मूर्ति नेपालमा अन्त पाइएको छैन। त्यसकारणले पनि यस मूर्तिको विशेष महìव रहेको छ। यो मूर्तिको निर्माण माथिको मूर्तिको भन्दा केही पछि बनेको कुरा मूर्तिमा भएको शैलीको आधारमा अनुमान गर्न सकिन्छ।
रामायण
रामायणको पाँचौं पुस्तक सुन्दरकाण्ड हनुमानमा केन्द्रित छ। सीतालाई राक्षस राजा रावणले अपहरण गरे, त्यसपछि हनुमान रामालाई १ 14 वर्षको वनवासको अन्तिम वर्षमा भेटे। आफ्नो भाइ लक्ष्मणसँगै, रामा आफ्नी पत्नी सीताको खोजी गर्दैछन्। यो र सम्बन्धित रामा कथाहरू हनुमानको बारेमा सबैभन्दा व्यापक कथाहरू हुन्। रामायण के कई संस्करण भारत के भीतर मौजूद हैं। ये हनुमान, राम, सीता, लक्ष्मण और रावण के रूपांतर प्रस्तुत करते हैं। वर्ण और उनके विवरण अलग-अलग हैं, कुछ मामलों में काफी महत्वपूर्ण हैं।
महाभारत
महाभारत अर्को प्रमुख महाकाव्य हो जहाँ हनुमानको संक्षिप्त उल्लेख छ। पुस्तक, मा, महाभारतको वाणपर्व, उनी भीमको सौतेनी भाइको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले दुर्घटनामा उनलाई कैलाश पर्वतको भ्रमण गर्दा भेट गर्दछ। भीम, एक असाधारण शक्ति को मानिस, हनुमानको पुच्छर सार्न असमर्थ छ, जो उनलाई महसुस र हनुमानको शक्ति स्वीकार गर्दछ। यो कथा हनुमान चरित्रको पुरानो कालक्रमसँग सम्बन्धित छ। यो विजयनगर खंडहर जस्ता कलाकृति र राहतहरूको एक हिस्सा पनि हो।
अन्य साहित्य
रामायण र महाभारत बाहेक अन्य धेरै पदहरूमा हनुमानको उल्लेख छ। यी मध्ये केही कथाहरू पहिलेको महाकाव्यहरु मा उल्लेख उनको कारनाम संग सम्बन्धित छ, जबकि अरूहरु उनको जीवन का वैकल्पिक कथा सुनाउँछन्। हनुमान स्कन्द पुराण मा रामेश्वरम मा उल्लेख छ। शिव पुराणको दक्षिण भारतीय संस्करणमा, हनुमानलाई शिव र मोहिनी (विष्णुको महिला अवतार) को रूपमा वर्णित गरिएको छ, वा वैकल्पिक रूपमा उनको पौराणिक कथालाई स्वामी अयप्पाको उत्पत्तिमा थपियो वा गाभियो। जुन केहिमा लोकप्रिय छ। दक्षिण भारत को भागहरु।
हनुमान चालीसा
16 औं शताब्दीका भारतीय कवि तुलसीदासले हनुमानलाई समर्पण भक्ति गीत हनुमान चालीसा लेखेका थिए। उनले हनुमानसँग आमनेसामने भेट भएको दाबी गरे। यी बैठकहरूको आधारमा उनले रामायणको अवधी भाषा संस्करण रामचरितमानस लेखेका थिए।
देवी वा शक्ति संग सम्बन्ध
हनुमान र देवी कालीबीचको सम्बन्ध कृतिवासी रामायणमा पाइन्छ। उनीहरूको बैठक रामायणको युधिष्ठरको महिरावनको कथामा हुन्छ। महिरावण रावणका भरपर्दो साथी / भाई थिए। उनका छोरा मेघनाथ मारिए पछि रावणले लक्ष्मण र रामलाई मार्न पटलालोकका राजा महिरावणको सहयोग लिए। एक रात, महावीरले आफ्नो मायाको प्रयोग गर्दै विभीषणको रूप लिएर रामको शिविरमा प्रवेश गरे। त्यहाँ उसले बाँदरको सेनामा निद्राको जाल खसाल्यो, रामा र लक्ष्मणलाई अपहरण गरी हेडिसमा लग्यो। उनी देवीको अनुयायी थिए र रावणले उनलाई अयोध्याका बहादुर योद्धाहरूमा देवीको बलि चढाउन राजी गरे, जसमा महिरावण सहमत प्रिय विभीषणको पातालसम्मको मार्ग बुझेर हनुमानले आफ्नो प्रभुलाई बचाउन हतार गरे। आफ्नो यात्राको क्रममा, उनले मकरध्वजलाई भेटे जसले हनुमानको छोरो भनेर दावी गरेका थिए, जुन उनको पसिनाबाट जन्मेका थिए जुन मकराले खाए। हनुमानले उनलाई पराजित गरे र उसलाई बाँधे र दरबार भित्र पसे। त्यहाँ उनले चन्द्रसेनलाई भेटे जसले अहिरावनाको बलिदान र कसरी मार्ने भनेर वर्णन गरे। त्यसपछि हनुमानले माहुरीको आकार घटाए र महा-कालीको विशाल मूर्तिमा लागे। उसले उनलाई रामालाई बचाउन भन्यो, र क्रूर माता देवीले हनुमानको ठाउँ लिनुभयो र उहाँ तल झर्नुभयो। जब महावीरले राजकुमार agesषिहरूलाई घुँडा टेक्न आग्रह गरे, उनले इन्कार गरे किनभने तिनीहरू शाही वंशका थिए र उनलाई कसरी झुक्ने भनेर थाहा थिएन। महिरावनले उनलाई कसरी झुकाउने भनेर देखाउँदै थिए, हनुमानले आफ्नो पञ्च-मुख रूप लिए (गरुड़, नरसिम्हा, वराह, हयाग्रीव र आफ्नै टाउको): प्रत्येक टाउकोले एक विशेष प्रतीकको संकेत गर्दछ। हनुमान साहस र बल, नरसिंह निडर, गरुड़। जादुई सीप र सर्पको टोक्ने, वराह स्वास्थ्य र शोषण गर्ने र शत्रुलाई पराजित गर्ने शक्ति) लाई directions दिशामा oil वटा तेल बत्तीहरू बले र महिरावनको टाउको काट्यो, जसको कारण उनको मृत्यु भयो। पछि उनले श्री राम र लक्ष्मणलाई आफ्नो काँधमा बोकेर लगे र जब उनले श्री रामाबाट उडान छोडे, तब उनले मकरध्वजलाई आफ्नो पुच्छरमा बाँधेर देखे। उनले तुरुन्त हनुमानलाई पातालको राजा बनाउन लगाए। अहिरावणको कथाले पूर्वको रामायणमा आफ्नो ठाउँ भेट्टाउँछ। यो कृतिबाश द्वारा लिखित रामायणको बंगाली संस्करणमा पाउन सकिन्छ। यो घटनाको बारेमा कुरा गर्ने प्यासेजलाई 'महिब्रोनरपाल' भनेर चिनिन्छ। यो पनि विश्वास गरिन्छ कि हनुमानसँग प्रसन्न भएपछि, काली देवीले उनलाई उनको द्वार-पाल वा द्वारपाल हुन आशिष दिए र यसैले भैरव र हनुमान देवीको मन्दिरको प्रवेशद्वारको दुबै छेउमा भेटिए।
बौद्ध धर्म
हनुमान तिब्बती (दक्षिण-पश्चिम चीन) र खोतानी (पश्चिम चीन, मध्य एशिया र उत्तरी इरान) मा रामायणको बौद्ध चमकको साथ देखा पर्दछ। खोतानी संस्करणहरूमा जातक कथा जस्ता विषयहरू हुन्छन्, तर सामान्यतया चरित्रमा हनुमान कथा र हिन्दू पाठहरू जस्तै छन्। तिब्बती संस्करण अधिक आकर्षक छ, र जातक चकाचो समावेश गर्न प्रयास बिना। साथै, तिब्बती संस्करणमा, हनुमान जस्ता उपन्यास तत्त्वहरू देखा पर्दछन् जुन राम र सीताबीच प्रेम पत्र रहेको थियो, हिन्दु संस्करण बाहेक रामले सीतालाई उनको साथ सन्देशको रूपमा विवाहको औठी पठाउँछन्। साथै, तिब्बती संस्करणमा, रामाले हनुमानलाई चिठीमार्फत धेरै चोटि उहाँसँग नआउन भन्छन्, मतलब कि बाँदर-सन्देशवाहक र योद्धा एक जान्ने व्यक्ति हुन् जसले पढ्न-लेख्न सक्दछन्।
जैन धर्म
विमलासुरीले लेखेको रामायणको जैन संस्करणमा, पुमाचार्य (जो पौमा चारु वा पद्मचरित पनि भनेर चिनिन्छ) हनुमानलाई ईश्वरीय बाँदरको रूपमा नभई एक विद्याधर (एक अलौकिक प्राणी, जैन ब्रह्माण्डमा मृगमारिचिका) भनेर उल्लेख गरिएको छ। ऊ पवनगती (हावा देवता) र अन्जना सुन्दरीको छोरो हो। उनको ससुराले निर्वासित गरे पछि अन्जनाले वनको गुफामा हनुमानलाई जन्माउँछिन्। उनका मामाले उनलाई ज forest्गलबाट बचाए; उनको भिमानामा सवार भएर, अंजना गल्तिले आफ्नो बच्चालाई चट्टानमा खसाल्छिन्। यद्यपि त्यस चट्टान हराएको बावजूद, बच्चा अधूरो रह्यो। बच्चा हनुराहामा हुर्केको छ।
हिन्दू ग्रंथहरुमा प्रमुख भिन्नताहरु हुन्: हनुमान जैन ग्रंथहरुमा एक अलौकिक व्यक्तित्व हुन्, (रामा पवित्र जैन हो जसले कहिल्यै कसैलाई मार्दैन, र लक्ष्मणले रावणलाई मार्छ।) हनुमान उनीसंग भेट्छन् र उनीको बारेमा जान्छन् उनी समर्थक भए पछि। रामा को। रावण द्वारा सीताको अपहरण। उनी रामाको पक्षमा लंका जान्छन्, तर रावणलाई सीता छोड्न राजी गर्दैनन्। अन्ततः उनी रावणको बिरूद्धको युद्धमा रामासँग मिल्छ र धेरै वीर कार्य गर्दछन्। पछि उत्तरीपुराण (इ.स. 9 औं शताब्दी) गुणभद्र र अन्जना-पवनानजया (सा.यु. १२ औं शताब्दी) जैन पदहरूले पनि यस्तै कथा भन्छ।
(जैन रामायण पौराणिक कथाको धेरै संस्करणहरूमा हनुमान, र रामा (जैन धर्ममा पौमा भनिन्छ) को व्याख्या गर्ने अंशहरू छन्, (यी संस्करणहरूमा हनुमानले अन्ततः सबै सामाजिक जीवन त्यागेर जैन तपस्वी बन्छ))।
सिख धर्म
सिख धर्ममा, हिन्दू देवता रामालाई श्री राम चन्द्र भनिएको छ, र हनुमानको कथा सिद्धको रूपमा प्रभावकारी रहेको छ। १ 1699 19 र १ centuries औं शताब्दीको दौरान १ 16। In मा मार्शल सिख खालसा आन्दोलनको जन्म पछि, हनुमान खालसाद्वारा श्रद्धाको प्रेरणा र उद्देश्य थिए। केही खालसा रेजिमेन्टहरू हनुमानको छविको साथ युद्धभूमिमा आएका थिए। हिरदा राम भल्लाले रचेको हनुमान नाटक र कविकणले दास दास कथा जस्ता सिख धर्मशास्त्रहरूमा हनुमानको वीर कार्यहरूको बयान गरिएको छ। लुई फेन्चका अनुसार सिख परम्पराले भन्छ कि गुरु गोविन्द सिंह हनुमान नाटकका प्रिय पाठक थिए।
दक्षिण पूर्व एशियाई पाठहरू
रामायणको गैर-भारतीय संस्करणहरू अवस्थित छन्, जस्तै थाई रामाकियन। रामायणका यी संस्करणहरूका अनुसार मच्छनु सुवर्णमाचा-जन्मे हनुमानका छोरा हुन् "जब रावणको दरबारमा हनुमान उडेर आउँछन्, उनको शरीर एकदमै तातो र पसिनाको थोपाबाट एक समुद्री माछा द्वारा समुद्रमा खस्दा उनी "उनले नुहाईन् र रावणकी छोरी मच्छ्नूलाई जन्म दिइन्। अर्को पौराणिक कथामा भनिएको छ कि मत्स्यराज नामको राक्षस (जसलाई मकरध्वजा वा मत्स्यगर्भ पनि भनिन्छ) उसको छोरो भएको दाबी गर्छन्। मत्सिराजको जन्म यसरी वर्णन गरिएको छ: हनुमानको समुद्रीमा नुहाउँदै गर्दा पसीनाको पसीनाले माछा (मत्स्य) लाई जोडिएको थियो। दक्षिण-पूर्वी एशियाई लेखहरूमा हनुमान उत्तर भारतीय हिन्दू संस्करणबाट बर्मासी रामायणमा राम्रा फरक छ, जस्तै राम यज्ञ, आलng्ग राम थायागिन (अरकानी भाषामा), राम भट्टू र राम थायिन, मलय रामायण, हिकायत जस्ता। श्री राम। र थाई रामायण जस्तै Hikayat महाराजा रावण, र रामायण। यद्यपि, केही पक्षमा, कथाका पक्षहरू हिन्दू संस्करणहरू र भारतीय उपमहाद्वीपमा अन्यत्र पाइने रामायणको बौद्ध संस्करणसँग मिल्दोजुल्दो छ। वाल्मीकि रामायण मूल पवित्र पुस्तक हो; कविहरु द्वारा सम्पादन गरिएको कविहरु अरुहरु लाई नृत्य जस्तै कला प्रदर्शन गर्न, रामायण को सही कथा वाल्मीकि छ, Valषि वाल्मीकि आदिकावी "पहिलो कवि" को रूप मा परिचित छ।
यो पनि हेर्नुहोस
सन्दर्भ ग्रन्थ १. धनशमशेर. ज.ब.रा., बृहत् पुरश्वर्यार्णव, प्रथम भाग, काठमाडौँ, म.वी.वी.शाह, वि.सं. २०२५, द्वि.ख. पृष्ठाङ्का - ४८२ -४८३ २. टी. ए. गोपीनाथ राव, इलिमेन्ट अफ हिन्दू आइकोनोग्राफी, भाग १, न्यूयोर्कः प्यारागन बुक हाउस, १९६८,पृष्ठ १९० ३. चित्रलेखा सिंह र प्रेमनाथ, 'हनुमान', प्रथम संस्करण, दिल्ली, क्रिट पब्लिकेशन बुक हाउस, ई.सं.२००२, पृष्ठ ४७ ४. लैनसिह बाङ्गदेल - प्राचीन नेपाली मूर्तिकलाको इतिहास, काठमाडौँ, रोयल नेपाल एकेडेमी, वि.सं. २०३९, पृष्ठ १२६ पूर्ववत् ५. नयराज पन्त, 'हनुमानको स्थापन्ना गर्नुमा हेतु' पूर्णिमा, वि.सं. २०२१ वैशाख, १ वर्ष, १ अङ्क पृष्ठ ३० ६. गौत्तमवज्र बज्राचार्य, हनुमानढोका राजदरबार, काठमाडौँ, नेपाल एसियाली अध्ययन संस्थान, वि.सं. २०३३, पृष्ठ १५ ७. तुलसीराम वैद्य, भक्तपुर राजदरबार, काठमाडौँ, नेपाल एसियाली अध्ययन संस्थान, पृष्ठ ५४
ज्वाला गुट्टा
ज्वाला गुट्टा (जन्म: ७ सेप्टेम्बर १९८३; वर्धा, महाराष्ट्र) एक भारतीय ब्याडमिन्टन खेलाडी हुन् ।
प्रारम्भिक जीवन
ज्वाला गुट्टाको जन्म ७ सेप्टेम्बर १९८३ मा वर्धा, महाराष्ट्र मा भएको थियो । उनको पिता एम. क्रान्ति तेलुगु र आमा येलन चीन की हुन् । उनकी आमा येलन गुट्टा पहिलो चोटी १९७७ मा आफ्नो हजुरबुवा सँग भारत आएकी थिइन् । ज्वाला गुट्टाको प्रारम्भिक पढाई हैदराबादबाट भएको छ र यहिबाट उनले बैडमिंटन खेलन पनि शुरू गरिन् ।
हरिशयनी एकादशी
आषाढ शुक्ल पक्षको एकादशीलाई हरिशयनी एकादशी अथवा देवशयनी एकादशी	 भनिन्छ । यस दिनमा नेपाल र भारत लगायत विभिन्न मुलुकहरूमा बसोवास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले व्रत राख्नुको साथै एक पर्वको रूपमा मनाउने गर्दछन् । पुराणहरूका मत अनुसार भगवान विष्णु यस दिन देखि चार महिनासम्म (चातुर्मास) पातालमा राजा बलिको द्वारमा निवास गरेर कार्तिक शुक्ल एकादशीमा फर्कन्छन् । यही प्रयोजनले यस दिनलाई 'देवशयनी' तथा कार्तिकशुक्ल एकादशीलाई 'प्रबोधिनी' एकादशी भनिन्छ ।
देवशयनी एकादशी व्रतविधि
एकादशीको दिन प्रातःकाल उठेर घरको साफ-सफाई तथा नित्य कर्मबाट निवृत्त हुने । स्नान गरेर पवित्र जल घरमा छर्कने । घरको पूजा स्थल अथवा कुनै पनि पवित्र स्थलमा प्रभु श्रीहरि विष्णुको सुन, चाँदी, तामा अथवा पितलको मूर्ति स्थापना गर्ने । तत्पश्चात उसको षोड्शोपचार सहित पूजन गर्ने र त्यसपछी भगवान विष्णुलाई पीताम्बर आदिले विभूषित गर्ने । तत्पश्चात व्रत कथा सुन्नु पर्छ । त्यसपछी आरती गरेर प्रसाद वितरण गर्ने । अन्तमा सेतो चादरले ढाकेको गद्दा-तकिया भएको खाटमा श्री विष्णुलाई शयन गराउनु पर्छ । व्यक्तिलाई यि चार महीनाको लागि आफ्नो रुचि अथवा अभीष्टका अनुसार नित्य व्यवहारका पदार्थहरूको त्याग र ग्रहण गर्ने ।
देह शुद्धि या सुन्दरताको लागि परिमित प्रमाणको पञ्चगव्यको, वंश वृद्धिको लागि नियमित दूधको, सर्वपापक्षय पूर्वक सकल पुण्य फल प्राप्त हुनाको लागि एकमुक्त, नक्तव्रत, अयाचित भोजन अथवा सर्वथा उपवास गर्ने व्रत ग्रहण गर्ने ।
आजको दिन के त्याग गर्ने- मधुर स्वरको लागि गुड, दीर्घायु अथवा पुत्र-पौत्रादिको प्राप्तिका लागि तेल, शत्रुनाशादिको लागि तिलको तेल, सौभाग्यको लागि मिठो तेल, स्वर्ग प्राप्तिको लागि पुष्पादि भोग, प्रभु शयनका दिनहरूमा सबै प्रकारका मांगलिक कार्य जहाँसम्म हुनसक्छ नगर्ने । खाटमा सुत्ने, भार्यासँग मैथुन गर्नु, झूठो बोल्नु, मांस, मह र अरुले दिएको दही-भात आदिको भोजन गर्नु, मूला, पटोल एवं भण्टा आदिलाई पनि त्याग्नु पर्छ ।
व्रतकथा
उनको राज्यमा पूरै तीन वर्षसम्म वर्षा नभएका कारण भयंकर अकाल पर्यो । यस दुर्भिक्ष (अकाल)ले चारैतर्फ हा-हाकार मच्चियो । धर्म पक्षको यज्ञ, हवन, पिण्डदान, कथा-व्रत आदिमा कमी भयो । समस्या परेको समयमा धार्मिक कार्यमा प्राणीको रुचि कहाँ रहन्छ ? प्रजाले राजासँग गएर आफ्ना वेदनाहरू भने ।
राजा त यस स्थितिलाई लिएर पहिले देखि नै दुःखी थिए । उनी सोच्न लागे कि आखिर मैले यस्तो कुन पाप-कर्म गरेंछु, जसको दण्ड मलाई यस रूपमा मिलीरहेको छ ? फेरी यस कष्टबाट मुक्ति पाउने कुनै साधना गर्ने उद्देश्यले राजा सेनालाई लिएर जंगल तर्फ गए । त्यहाँ विचरण गर्दा-गर्दै एक दिन उनी ब्रह्माजीका पुत्र अंगिरा ऋषिको आश्रममा पुगे र उनलाई साष्टांग प्रणाम गरे । ऋषिवरले आशीर्वचनोपरांत कुशल गाथ सोधे । फेरी जंगलमा विचरण र आफ्नो आश्रममा आउनाको प्रयोजन जान्न चाहे ।
तब राजाले हात जोडेर भने- 'महात्मन्‌! सबै प्रकारले धर्मको पालन गर्दा गर्दै पनि म आफ्नो राज्यमा दुर्भिक्षको दृश्य देखिरहेको छु । आखिर कुन कारणले यस्तो भइरहेको छ, कृपया यसको समाधान गर्नुस् ।' यो सुनेर महर्षि अंगिराले भने- 'हे राजन! सब युगहरू भन्दा उत्तम यही सत्य युग हो । यसमा सानो पापको पनि निकै भयंकर दण्ड मिल्दछ ।
यसमा धर्म आफ्ना चार चरणहरूमा व्याप्त रहन्छ ब्राह्मणका अतिरिक्त कुनै अन्य जातिलाई तप गर्ने अधिकार छैन । तषाईंको राज्यमा एक शूद्र तपस्या गरिरहेको छ । यही कारण भएर तपाईँको राज्यमा वर्षा भइरहेको छैन । जबसम्म त्यो काललाई प्राप्त हुन्न, तबसम्म यो दुर्भिक्ष शान्त हुनेछैन । दुर्भिक्षको शान्ति उसलाई मारेर नै संभव छ ।'
किंतु राजाको हृदय एक नरपराध शूद्र तपस्वीको शमन गर्नलाई तयार भएन । उनले भने- 'हे देव म उस निरपराधलाई मारी दिउँ, यो कुरा मेरो मन स्वीकार गरिरहेको छैन । कृपा गरेर तपाईँ कुनै अरु उपाय बताउनुहोस् ।' महर्षि अंगिराले भने- 'आषाढ महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीको व्रत गर्नु । यस व्रतका प्रभावले अवश्य नै वर्षा हुनेछ ।'
राजा आफ्नो राज्यको राजधानी फर्कि आए र चारै वर्णहरू सहित हरिशयनी एकादशीको विधिपूर्वक व्रत गरे व्रतका प्रभावले उनको राज्यमा मूसलधार वर्षा भयो र पूरा राज्य धन-धान्यले परिपूर्ण भयो ।
द रिडर
द रिडर (The Reader, जर्मन: डेर भोर्लसेर) जर्मन कानुन प्राध्यापक तथा वकिल बर्नार्ड शिलङ्कद्वारा लिखित सन् १९५५ मा प्रकाशित उपान्यास हो । उपन्यास द्वितिय विश्वयुद्धको होलोकास्ट पश्चात्को पुस्तामा आधारित छ । पुस्तक जर्मन र विश्वभर चर्चित रह्यो, पुस्तक सन् २००७ को एक सय मन पराइएका पुस्तकहरू टेलिभिजन सर्वेक्षणमा चौधौँ स्थानमा पर्न सफल भएको थियो । हाल पुस्तक ४५ भाषाहरूमा अनुवादित भइसकेको छ । सन् २००८ मा पुस्तकमा आधरित चलचित्र निर्माण गरिएको थियो ।
भेडा
भेडा (वैज्ञानिक नाम: Ovis aries)   एक स्तनपायी चारखुट्टे घरपालुवा जनावर हो। भेडाको रौंलाई उन भनिन्छ। उनबाट कम्मल, राडी, स्विटर जस्ता अनेकौँ कपडाहरू निर्माण गरिन्छ। यसका साथै माँशहारीहरूले भेडाको मासु खाने गर्छन्। कतै कतै भेडालाई भारी बोकाउनको लागी पनि प्रयोगमा ल्याइएको देखिन्छ। भेडा उच्च हिमाली क्षेत्रमा पालिने पशु हो। भेडाहरू सामुहिक रूपमा बस्न रुचाउँछ। भेडाको भालेलाई साँड भनिन्छ। भेडाको सिंग हुदैन तर साँडको सिंग धेरै ठुलो र बेरिएको हुन्छ।
बालजागृति कलेज
बालजागृति कलेज कञ्चनपुर जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
एक बच्चा नीति
एक बच्चा नीति(One child policy)परिवार नियोजन को उपाय यो। यो चीन सरकारले आफ्नो देशको जनसङ्ख्या नियन्त्रण गर्न लागु गरेको थियो। यसमा जनसङ्ख्या नियन्त्रणका लागि हरेक बाबुआमालाई एकमात्र बच्चा जन्माउन सिमीत गरिन्छ। यो आधिकारिक रूपमा विवाहित शहरी जोडीमा मात्र लागू गरिएको छ जबकी धेरै ग्रामीण जोडी, जातीय अल्पसंख्यक आदिलाई एकभन्दा बढी सन्तान जन्माउन छूट छ।.
तर चीनका विशेष प्रशासनिक क्षेत्र हङकङ र मकाओले यो नीति हटाउँदै छन्। यस वाहेक यस कानुनबाट छुटकारा पाउनेमा चीनमा बस्ने विदेशी नागरिक हुन्।
भिरगाउँ
भिरगाउँ नेपालको कोशी अञ्चलको धनकुटा जिल्लामा पर्ने एक गाउँ विकास समिति हो ।
एक बच्चा नीति
यो नीति १९७८मा शुरू भएको थियो र शुरूमा १९७९मा जन्मिने पहिलो बच्चा देखि लागू भयो।यो नीति २०१५ मा औपचारिकरूपमा खारेज गरियो। ‌‍‍‌‌ ‌‌‌
इतिहास
माओत्सेतुडको शासनकालमा सन् १९४९बाट १९८१ सम्म पुग्दा कोरा जन्मदर र शिशु मृत्युदर घटेर क्रमस ३७बाट २०्प्रति १००० र २२७बाट ५३ प्रति १००० भएको थियो त्यस्तै सन् १९४८ मा ३५ भएकोऔषत आयु पनि बढेर १९७६ मा ६६ भएको थियो।  त्यसबेला माओत्सेतुडले जनसङख्या बृद्धि देश स-सक्तिकरणको  आधार हो भन्ने सिद्धान्त अपनाए र १९६० को दसक सम्म पनि सम्भब भए सम्म बच्चा जन्माउन प्रोत्साहन गरिको थियो। १९४९बाट १९७६ सम्म पुग्दा चीन ‍को जनसङ्ख्या वृद्धि ५४० मिलियनबाट ९४० मिलियन पुग्यो। १९७० को सुरुबाट नै चीनी नागरिक लाई ढिलो विबाह गर्न र २ वटा मात्र सन्तान जन्माउन प्रोत्साहित गरियो। त्यति हुदा पनि चीनको प्रजनन दरमा कमी आउन सकेन। निकै छलफल र वादबिवादका बाबजुद चीन सरकारले सन् १९७९ देखि २०१५ सम्म एक बच्चा वा सन्तान नीति लागु गर्यो।
सकारात्मक पक्ष
एक बच्चा नीति गरेपछि सन १९९७बाट २०१० सम्ममा प्रजनन दर २.८बाट १.५ सम्म ओरालो लाग्यो।
नकारात्मक पक्ष
एक बच्चा नीतिले चीनको महिला र पुरुषको अनुपातलाई अप्राकृतिक बनायो। सन् २००० र २०१३को बिचमा यो अनुपात ११७:१०० हुन पुग्यो। यो असन्तुलित अनुपातले विभिन्न समस्या निम्त्याउन थाले। चीन सरकारले एक बच्चा नीति खारेज गर्न बाध्य भयो।
सुदर्शन बराल
सभासद् सुदर्शन बराल माओवादी अन्तरिम व्यवस्थापिकामा विधायक पनि हुनुहुन्थ्यो। एमाले राजनीतिबाट राजनीतिक यात्रा तय गर्नुभएका बराल स्नातकसम्मको औपचारिक शिक्षा लिनुभएको छ। हर्राचौर -२ झारखर्कमा गौरी र भानुभक्त बरालको गरीब किसान परिवारमा जन्मनुभएको थियो। बराल ०५३ देखि माओवादीको भूमिगत राजनीतिमा होमिनुभएको थियो। उहाँ ०५४ देखि ०६३ सम्म भूमिगत राजनीतिक जीवन बिताउनुभएको थियो। उहाँको युद्धमोर्चामा चुत्राबेसी नामक कवितासङ्ग्रह पनि प्रकाशित भएको छ।
मगर जाति र समग्र उत्पीडित वर्गको उत्थान हुने गरी तिनीहरूका अधिकारलाई सविधानमै उल्लेख गराउनु उहाँको मुख्य एजेण्डा रहेको छ। माओवादीले लिएको जनमुखी बाटो र यसले चुनावमा उठाएका अग्रगामी कार्यदिशाका साथै जनयुद्धमा आफूले खेलेको भूमिकालाई जनताले मूल्यांकन गरेर जिताएको बरालको तर्क छ।
विश्वका देशहरूका सहरहरूको सूची
This is a list of lists on the cities of present-day nations, states and dependencies. Countries are listed in bold under their respective pages, whereas territories and dependencies are not. Disputed and unrecognized countries are italicized.
कन्चन क्याम्पस
कन्चन क्याम्पस कञ्चनपुर जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
अर्कपुष्पी
औषधीय गुण
अर्कपुष्पीको ४००-६०० ग्राम कलिलो मुना पकाएर खानाले मधुमेह, पिसाब सम्बन्धी रोग, गर्मीले हुने समस्या तथा महिलाहरूको पाठेघरबाट पानी बग्ने समस्याबाट छुटकारा पाउन सकिन्छ । यसको लहराको रस, लेदो तथा चुर्ण ३-५ ग्राम, काँढापानी १ माना तथा २०-३० ग्राम अर्क दिनमा ३-५ पटक लिने गर्नाले पत्थरी रोग निको हुन्छ । अर्कपुष्पीको लहराको टुक्रा बनाएर चुस्ने पनि गरिन्छ ।
कासीकांध
कासीकांध दैलेख जिल्लाको एक गाउँ विकास समिती
बडिखेल
बडिखेल नेपालको बागमती अञ्चलको ललितपुर जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो।
फतेहगढ साहिब जिल्ला
फतेहगढ साहिब जिला भारतको पन्जाब राज्यको तेईस जिल्लाहरू मध्ये एक हो, जसको मुख्यालय फतेहगढ़ साहिब शहरमा छ।
यो जिला १३ अप्रिल १३ अप्रिल १९९२ बैशाखी दिवसमा अस्तित्वमा आएको हो र यसको नाम साहिबजादा फतेह सिंह, १० औं गुरु गोबिन्द सिंहको कान्छो छोराबाट आएको हो, जो सुबा सरहिन्द, वजीर खानको आदेशमा १७०४ मा, आफ्नो भाइको साथ आजीवन कैदमा परेका थिए, र जो अहिले 'गुरुद्वारा फतेहगढ साहिब' को क्षेत्र हो।
जनसाङ्ख्यिकी
२०११ जनगणना के अनुसार फतेहगढ़ साहिब जिला ६००,१६३ को जनसङ्ख्या छ यो भारत मा ५२५औं को रैंकिंग दिन्छ (कुल ६४० मध्ये)। जिला प्रति वर्ग किलोमीटर (१,३२०/वर्ग मील) ५०८ बासिन्दाको जनसङ्ख्या घनत्व छ। फतेहगढ़ साहिब मा प्रत्येक १००० पुरुषहरू को लागि ८७१ महिलाहरूको लिंग अनुपात छ, र ८०.३% को साक्षरता दर।
भोजपुर जिल्ला, नेपाल
जिल्लाको नामकरण
यस जिल्लाको पुरानो नाम सिद्धपुर थियो। यस जिल्लाको प्रसिद्ध धार्मिक स्थल सिद्धकालीको नाउँबाट यसको नामकरण भएको हुनसक्दछ। पृथ्वीनारायण शाहले माझ किराँत विजय गर्दै आउँदा यस ठाउँलाई जितेपछि जितेको खुशीयालीमा ठूलो भोज खाएको र बाँकी रहेको भोज यही ठाँउमा पुरेर गएको हुनाले यसको नाम सिद्धपुरबाट "भोजपुर" रहन गएको हो भन्ने किम्वदन्ती छ र अर्को भनाइ अनुसार पहिले यस जिल्लाको उच्च पहाडी क्षेत्रको जंगलमा भोजपत्रको रुखहरू प्रशस्त पाइने हुनाले यसको नाम भोजपुर रहन गएको भन्ने पनि लोकोक्ति रहेको पाइन्छ। किरातकालिन खिकामाक्छा हालको भोजपुर जिल्ला हो । किरात कालिन समयमा हालको भोजपुर जिल्लालाई खिकामाक्छा भनेर चिनिन्थ्यो । वि.सं. १८३१ साल अघि पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गर्ने क्रममा यो भू भागलाई नेपालमा गाभ्नु अघि सम्म यहि नामले भोजपुर चिनिन्थ्यो ।
भोजपुर जिल्लामा रहेको गा.पा. को नाम
१. टेम्केमैयुम गा.पा. २. राम प्रसाद राई गा.पा. ३. पौवादुम्मा गा.पा.४. साल्पा सिलिछो गा.पा. ५. अरुण गा.पा. ६.आम्चोक गा.पा.७. हतुवा गढी गा.पा.८. षडान्द न.पा.९. भोजपुर न.पा
प्रमुख नदी,झरना ताल तलैया
अरुण नदी, सुनकोशी नदी, खोलामा पिखुवा,इर्खुवा, चिर्खुवा, बेङ्खुवा, याङ्गुवा, नखुवा, ककुवा, छिन्तालु,अखुवा, वुवा, जुके, सिक्देल, कावा, नेवासुखे, घे, बल्खु, खकुवा, वहरे,हङ्ग्रायो,खेसाङ, सिसुवा, साल्पापोखरी, पाँचकन्या, हँसपोखरी, भबिष्यवक्ता पोखरी र च्याङ्ग्रे पोखरी, साउने डाँडा पोखरी आदि। चिर्खुवा खोला झरना जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो र अग्लो झरना हो । यस्तै हेलौछाको छरछरे खोलाको  छरछरे झरना, याङ्वा खोलाको झरना पनि आकर्षक झरना हुन् ।
प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्र
सिद्धकाली देवी, ट्याम्के, शन्तानेश्वर माहादेवथान (चारढुङ्गे माहादेवथान सानोदुम्मा-१,शुप्ला), गुफा नागी (बास्तिम), पञ्चमी, साल्पापोखरी, शिलिचुङ् चुली, कालिका देबि, टक्सार् गणेशस्थान, षडेश्वर शिवालय (दिङ्ला), शिवालय(हेलौछा),योगमाया शक्तिपीठ(मझुवाबेसी,नेपालेडाँडा), पखुवा (बोया भीरथाप्ला), गोरुकाटे डाँडा(कुलुङ्), डेलिढुंगा(ताल,चौकीडाँडा), डेलिखर्क गुम्बा(खाटाम्मा), टाँसी छोलिङ् गुम्बा (बोया पात्ताल)। सेल्मे, सुन्तले, भीरथाप्ला (बोया), दिङ्ला, अरुणडाँडा (श्यामशिला), मैयुँडाँडा, हतुवागढी, अरुण(कात्तिकेघाट)-नेपालेडाँडा-ताँबुटार-चौकीडाँडा-गोथेबजार-साल्पाफेदी हुँदै सोलुखुम्बुको नाम्चेबजार जाने तेन्जिङ् हिलारी पदमार्ग, हंसपोखरी र घोडेटार आदि
प्रमुख पर्यटकीय गन्तब्य- साल्पा पोखरी
उक्त पोखरी वरिपरिको ठाउँलाई कुलुपेखु भनिन्छ । त्यस ठाउँबाट सोलुखुम्वु, संखुवासभा, भोजपुर र खोटाङ्ग जिल्लाका हिमाल, चुचुरा, पहाड, झर्ना र अन्य प्राकृतिक दृष्यहरूको अवलोकन गर्न सकिन्छ ।
किम्वदन्ती अनुसार साल्पा पोखरीमा रुद्री पूजा, भेटीपाती चढाएर जेसुकै वर मागेमा पाइन्छ भन्ने विश्वासका साथ छोरा नहुनेले छोरा माग्छन्, युवा युवतीले मिल्दो जोडी माग्दछन् । भक्तजनहरू हाँस, कुखुरा र परेवाहरू पोखरीमा चढाउँछन् । त्यहाँबाट ल्याएर पालेका हाँस, कुखुरा र परेवाहरू अत्यन्तै पैलन्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले भोजपुरलाई चिनाउने प्रतीकमध्ये साल्पा पोखरी पनि एक हो।
व्यापारिक महत्त्वका स्थानहरू
भोजपुर बजार, दिङ्ला बजार, घोरेटार, दाँवा बजार, कुलुङ बजार, च्याङ्ग्रे बजार,तिवारीभञ्ज्याङ्ग, चौकीडाँडा बजार, बालुवानी बेसी,फेदी, मानेडाँडा, चम्पे बजार, पाल्पाले बजार (जरायोटार), प्याउलीबजार, चरम्बीबजार, बिहीबारे बजार (बोया), झ्याउँपोखरी बजार यसका साथै वर्ष दिनको पर्वमा लाग्ने शिवरात्री बजार हेलौछा, पखुवा बजार ( बोया भीरथाप्ला),  फागू पूर्णिमा बजार स्वरेङ्ग र याङ्ग्वा खोलाको दोभान, बालाचतुर्दशी बजार –दिङ्गला ।
खुकुरी: देशको शान, भोजपुरको नाम
खुकुरी, फलाम वा इस्पातबाट बनाइने यो अङ्ग्रेजीको अर्धचन्द्राकार आकारको धारिलो हतियार हो जुन नेपालमा मात्रै र भोजपुरे खुकुरी भोजपुर जिल्लामा मात्रै बनाइन्थ्यो। हुनत आजकाज अन्य जिल्ला र देशहरूमा पनि यसको निर्माण गर्ने गरिन्छ जुन आर्थिक द्रिष्टीकोणले प्रभावमा परेर गर्न थालिएको हो। अर्को प्रमुख प्रकारको खुकुरीलाई सिरूपाते खुकुरी भनिन्छ, जुन भोजपुरे खुकुरीको तुलनामा अलिक लाम्चो देखिन्छ।
भोजपुरमै कसरी 'खुकुरी'ले जन्म लियो त त्यसको पछाडी केही तादात्म्यता पनि छ। बिसं १८७२मा नेपाल सरकारले नेपालभरिलाई चाहिने धातुको पैसा काट्ने टक्सार भोजपुरको टक्सार भन्ने ठाउँमा खोल्यो। त्यहाँ पैसा काट्ने काम मात्रै नभएर स्थानीय किराँत खासगरी सुनुवार जातिको पुज्य हतियार खुकुरी पनि ब्यवसायीक रूपमा निर्माण गर्न थालियो। पछि यो हतियार यति प्रशिद्ध हुन पुग्यो कि त्यसले देशको सेनाको अति आवश्यकिय युद्द हतियारको स्थान ग्रहण गर्न पुग्यो। आजको बिश्वसामु नेपाललाई खुकुरीले पनि चिनाउछ। खुकुरी आज नेपालीत्वको प्रतिक बनेको छ। खुकुरीले हाम्रो पुर्खाको बीरत्वलाई सम्झना गराउछ। खुकुरीको नाम लिंदा यसले हामी नेपालीहरूलाई एकताको भावनात्मक सुत्रमा बाँध्छ।
रुद्राक्षको खेती र यसको ब्यवसायीकरण
रुद्राक्ष, के हो पहिले यो बिषयमा अलिकति बर्णन गर्ने प्रयास गरौं। किम्बदन्तीमा भनिए अनुसार, आदिकालमा पृथ्वीमा 'त्रिपुर' नामको एक दैत्य उत्पन्न हुँदा उसको राक्षसीय शक्तिलाई कसैले परास्त गर्न नसकेपछि केही उपाय लाग्छ कि भनी ब्रह्मा, विष्णु र इन्द्र मिलेर भगवान शिवजीकहाँ शरण पर्न गए उसबाट लोकलाई बचाउनको लागि। भगवान शिवजीले आफ्नो 'अघोर' अस्त्रले त्यो राक्षसलाई खत्तम गर्ने हेतुले आँखा बन्द गरी अस्त्रध्यान गर्न थाले। लामो समयसम्मको चिन्तनको क्रममा शिवजीको आँखाबाट केही पानीका थोपाजस्ता बुँद जमीनमा खसे। ती बुँदबाट अजंगको रुद्राक्षको वृक्ष उत्पन्न भयो। फेरि उनै शिव भगवानको आज्ञाले त्यो वृक्षमा फल फल्ने शक्ति प्राप्त भयो। त्यहि फललाई 'रुद्राक्ष'भनेर हामी आजकल पुकार्छौ। पौराणिक र बैदिक बर्णनमा जे-जस्तो लेखिएको भएतापनि यो स्वास्थोपयोगी फलको बोटलाई नेपालमा अझ भोजपुर जिल्लामा प्रबेश गराउने श्रेय भने दिंलामा रहेर बसेर जन-शिक्षामा काम गर्ने आवाल ब्रम्हचारी षडानन्द अधिकारीमा जान्छ। भनिन्छ, उनै षडानन्द अधिकारीले यो 'रुद्राक्ष'को बोट बाराणसीबाट नेपाल फर्की आउदा पहिकोपटक दिंलामा रोपेका थिए। अहिले दिंला त के भोजपुरका उत्तरी मुलपानी, केउरेनिपानी, तुङगेछा, चौकीडाँडा, कुलुङ्, दोभाने, साङपाङ्, खाटम्मा, नेपालेडाँडा लगायतका गाबिसका जंगलमात्रै हैन खेत पनि रुद्राक्षका बोटले भरिन थालेका छन्। खासगरी छिमेकी भारत लगायत इन्डोनेसीया तथा चीनका धनीमानी ब्यापारीले बढि मुख भएका 'मुखदार रुद्राक्ष'को खोजी गर्न थालेपछि यसको ब्यवसाय ह्वात्तै बढेको छ। तीन वर्ष अघि केउरेनिपानीका राजन कार्कीको बारीमा फलेको २१ मुखे रुद्राक्षलाई संखुवासभामाको सदरमुकाम खाँदवारीमा १५ लाखमा बेच्दा उनीवाट संखुवासभामा जिल्ला विकास समितिले ३० हजार त करै लिएको कुरा अझै पनि चर्चामा छ। मुखदार रुद्राक्ष फलाउने कर्ममा लाग्नाले खेतियोग्य उर्वर जमीन चाही मास्न नहुने कृ्षिबिद्हरूको भनाई छ र ।
भानु बहुमुखी क्याम्पस
भानु बहुमुखी क्याम्पस कञ्चनपुर जिल्लामा रहेको एक क्याम्पस हो । यसले त्रिभुवन विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएको छ।
झमक घिमिरे
झमक कुमारी घिमिरे (जन्म सन् १९८०, कचिडे, धनकुटा )प्रतिभावान नेपाली महिला स्रष्टा हुन। प्रति मष्तिस्क रोग(Cerebral palsy)द्वारा पीडित घिमिरे, उक्त रोगद्वारा पीडित विश्व कै १० प्रतिभावान साहित्यकार मध्ये एक हुन। जन्मदेखि नै हात गोडा नचल्ने, उभिन, हिँड्न, बोल्न नसक्ने तर सुन्न र बुझ्न चाहीँ सक्छिन। खुट्टाको ३ औला मात्र चल्ने उनले तिनै ३ औलाको सहयोगले धेरै रचना प्रकाशित गरिसकेकि छिन। औपचारिक शिक्षा पाउन असमर्थ घिमिरेले, घरमा भाइ र बहिनीले पढेको र् लेखेको ,देखेर र सुनेरै आफ्नो क्षमता विकास गरेकि हुन्। उनको २०५३ सालदेखि लेखनमा रुचि बढेको हो। कान्तिपुर र ब्लास्ट टाइम्स पत्रिकामा उनका नियमित स्तम्भहरू पनि छापिन्छन्। झमकले प्रबल गोरखा दक्षिण बाहु, चौथोलगायत दर्जनौँ पुरस्कार एवं सम्मान प्राप्त गरेकी छन्।
बाल्यकाल
२०३७ असार २१ शुक्रबार धनकुटाको कचिडेमा बुबा कृष्णबहादुर घिमिरे र आमा आशादेवी घिमिरेको छोरीको रूपमा जन्मिएकी झमकको बाल्यकाल अत्यन्तै कष्टकर थियो। लुला हात गोडा र विकलांग शरीर लिएर ‘कति छाक भोकभोकै बस्ने परिवार’मा जन्मेकी झमकलाई जन्मने वित्तिकै स्वजनले ‘मुर्कुट्टा’ भने। दशैँमा टीका लाएर उनलाई ‘चाँडै मरेस्’ भत्रे आसिक दिए। उनले कुनै पाठशाला र गुरुबाट सिक्न पाइनन्। सिक्न खोज्दा ‘तैले सिकेर के गर्छेस् ?’ भने। गोडाको बुढी औँलाले छर्छरी रगत निकाल्दै भुईमा कपुरी क लेख्दा भुँई भत्काई भनेर गाली गरे। गोलले लेख्दा ‘रिन लाग्छ’ भनेर गाली खाइन्। अरू बालकहरू पढेनन् भने कुटाई खान्छन्। उनी पढी भनेर कुटाई खान्थिन्। कापीकलम माग्दा कुटाई खाइन्। उनको ‘कैलेकाहीँ ओठमा उम्रिएको हाँसो पनि ‘धेरै नहाँस्’ भत्रे आदेशमा विलाउँथ्यो। जोखाना हेर्नेले सन्तान पिर्छे भने। मान्छेले उनलाई अलच्छिनि भनेर बाटो छले। पाँच वर्षको हुँदा भात खुवाइ दिने बजू मरेपछि गोडाका औँलाले मुछेर भात खान थालिन्। आफैले विस्टा पुछ्ने प्रयत्नमा विस्टामा लटपटिन्थिन्। भोकै, प्यासै, नांगै, अधिकांश एकाकीपनमा हुर्की सकेपछि नौ–दश वर्षको हुँदा घर बनाउन आएका सिकर्मी डकर्मीबाट फाटेको लुगाबाट देखिने गुप्तांगमा ताकेर ढुंगाका मसिना गिर्खाले हानिमागेर र कुरी कुरी भनेर गरेको यौन शोषण सहने जस्ता अनेक आपद विपत सँहदै उनी हुर्किन्।
कविताहरू
उनले धेरै कविताहरू लेखेकी छन् जसमध्ये केही यसप्रकार छन् ।:
अवार्ड तथा पुरस्कार
झमक घिमिरेले प्राप्त गरेका केही प्रमुख पुरस्कारहरू निम्न छन् ।
मेमोरी (कम्प्युटर)
कम्प्युटरको भाषामा, मेमोरी भन्नाले कम्प्युटरको एउटा अङ्ग हो, जसले कम्प्युटरको डेटा र प्रोग्रामहरूलाई अस्थायी वा स्थायी रूपमा भण्डारण गर्ने कार्य गर्छ । मेमोरी कम्प्युटरको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो, जसलाई हामी हेर्न, छुन र महशुस गर्न सक्छौं । मेमोरी कम्प्युटरको केसिङ बक्स भित्र हुन्छ । यसलाई स्टोरेज डिभाईस् पनि भनिन्छ । सबै कम्प्युटरमा डेटा र प्रोग्राम भण्डारण गर्नका लागि मेमोरीको प्रयोग गरिएको हुन्छ । ई.स. १९४० तिर पिहलो पुस्ताको कम्प्युटरको विकास भएको थियो । पहिलो पुस्ताको कम्प्युटर ENIAC मा मेन मेमोरी कम्पोनेन्टको रूपमा भ्याकुम ट्युवको प्रयोग गरिन्थ्यो । कम्पुटरको मेमोरी दुई प्रकारको हुन्छ । ती हुन्, प्राईमेरी र सेकेन्डरी ।
१. प्राईमेरी मेमोरी
जुन मेमोरीले कम्प्युटरको डेटा र प्रोग्रामलाई अस्थयी रूपमा स्टोर गर्छ, त्यस्तो मेमारीलाई प्राईमेरी मेमोरी भनिन्छ । कम्प्युटरका डाटाहरू यसैमालोड हुन्छ । जस्तै : RAM र ROM प्राईमेरी मेमोरीको उदाहरण हुन् ।
२. सेकेन्डरी मेमोरी
जुन मेमोरीले कम्प्युटरको डेटा र प्रोग्रामहरूलाई स्थायी रूपमा स्टोर गर्छ, त्यस्तो मेमोरीलाई सेकेन्डरी मेमोरी भनिन्छ । जस्तै : हार्डडिक्स्, फ्लपी डिक्स्, पेन ड्राईभ आदी सेकेन्डरी मेमोरीका उदाहरणहरू हुन् ।
तोङवा
'तोङ्बा' - तुङ्वा अथवा तुम्बा - काठको भाँडोमा हालेर तातो पानी थप्दै बाँसको नलीले पिउँदै गरिने एक किसिमको कोदोको जाँड। उच्च हिमाली भेकमा तोङ्वा असाध्यै लोकप्रिय मानिन्छ। नेपालका लिम्बू समुदायमा ताेङबा माैलिक र धार्मिक कारणले निकै महत्त्व मानिन्छ र अन्य जनजातिमा पनि तोङ्वाको सा‌स्कृतिक महत्त्व रहेको छ।
बैङ्क हिसाब मिलान
बैङ्क हिसाब मिलान (Bank Reconciliation ले कुनै निश्चित समयको संस्थाको बैङ्कको हिसाब तथा बैङ्कबाट प्राप्त हिसाबमा कति फरक छ भन्ने कुराको चित्रण गर्दछ । यस प्रक्रियाबाट उक्त दुई रकममा कति फरक छ तथा सो फरक आउने कारण के के हो भन्ने कुरा खुलाईएको हुन्छ । संस्थाले बैङ्कको हिसाब तथा बैङ्कबाट प्राप्त विवरणमा हुन सक्ने फरकलाई पत्ता लगाउनेको लागि नियमित रूपमा बैङ्क हिसाब मिलान विवरण तयार गर्ने गर्दछ ।
संस्थाले बैङ्कको हिसाब तथा बैङ्कबाट प्राप्त विवरणमा विभिन्न कारणहरूले गर्दा फरक आउने गर्दछ । जस मध्ये केहि कारणहरू देहाय बमोजिम रहेको छ ।
बैङ्क हिसाब मिलान विवरण
बैङ्क हिसाब मिलान विवरणले संस्थाको बैङ्कको हिसाब तथा बैङ्कले संस्थाको निक्षेपको हिसाबमा कुनै कारणले फरक रहेको भए उक्त फरक आउनुको कारण चित्रण गर्ने गर्दछ । यो विवरण संस्थाले वित्तीय ठगि राक्नको लागि प्रयोग गर्ने महत्त्वपूर्ण औजार पनि हो र यो विवरण हरेक संस्थामा नियमित रूपमा तयार गर्ने गरिन्छ ।
इस्मत चुगताई
इस्मत चुग़ताई (जन्म: १५ अगष्ट १९१५-निधन: २४ अक्टोबर १९९१) भारतकि उर्दू भाषामा लेख्ने  एक उर्दू लेखिका थिइन्। उनलाई ‘इस्मत आपा’को नामले पनि सबै तिर जनिने गर्छ। उनी उर्दू साहित्यको सर्वाधिक विवादास्पद र सर्वप्रमुख लेखिका थिइन, जसले महिलाहरूको प्रस्नहरूलाई नयाँ पाटोबाट उठाइन्। उनीले निम्न मध्य वर्गका नारी र चेलीको सामाजिक स्थिति र अवस्थाको बर्णन गर्दै आफ्नु कृतिहरूमा यस विषयलाई उठाएर साहित्यमा आफ्नु कलम चलाइन्। उनको मृत्यु २४ अक्टोबर १९९१मा भएको थियो।
गोबर
गोबर शब्दको  प्रयोग गाई, गोरु, भैंसी वा राँगाका मलका लागि प्राय: हुन्छ। घास, भूस, खली आदि जो केही चार खुट्टे द्वारा खाइन्छ त्यसको पाचनमा  कति नैं रासायनिक  परिवर्तन हुन्छन् तथा जो पदार्थ अपचित रहन्छ ती शरीरका अन्य अपद्रव्यहरुका साथ गोबरका रूपमा  बाहर निस्कन्छन्। यो साधारणत: नम, अर्द्ध ठोस हुन्छ,मा पशुका भोजनका अनुसार यसमा   परिवर्तन पनि हुँदै रहन्छन्। केवल  हरियो घाँस वा अधिक खलीमा निर्भर रहने पशुहरूको  गोबर पतला हुन्छ। यसको  रंग केही पहेंलो एवं गाढा फुस्रो हुन्छ। यसमा  घास, भुस, अन्नका दानाहरुका टुकुरा आदि विद्यमान रहन्छन् र सरलतासित चिन्न सकिन्छ। सुके पछि यो कडा पिण्डमा  बदलिन्छ।
गोबरमा उपस्थित पदार्थ एवं गुण
गोबरमा उपस्थित पदार्थ एवं गुण धेरै कुराहरूमा निर्भर गर्दछन्, जस्तै पशुको जाति, अवस्था, चारा, दिनचर्या आदि। चर्ने वा काम गर्ने पशुहरूको  गोबर एउटा स्थानमा बाँधिएका रहनेवालहरु भन्दा भिन्न रहन्छ। दूध खाने बच्चाहरु वा बाछाहरूको  गोबर मनुष्यहरुका मलबाट केही केही मिल्दो जुल्दो हुन्छ। अधिक भूस एवं कम खली खाने पशुहरुका गोबरमा  नाइट्रोजनयुक्त पदार्थ एंव वसाको मात्रा कम तथा सैलूलोज जस्ता वस्तुहरु अधिक रहन्छन्, परन्तु अधिक खली खाने पशुहरुका गोबरमा  यसका विपरीत नाइट्रोजनभएका पदार्थ एवं वसाको मात्रा अधिक रहन्छ। गाईहरुका गोबरमा  पनि बच्चाहरुका भूँडीमा  आउने अवस्थाबाट लिएर दूध दिने अवस्थासम्म  परिवर्तन हुँदै रहन्छन्। युवा पशु लगभग ७० प्रतिशत खाद्य शरीरमा  पचाउँछ, परंतु दूध दिने गाईकेवल २५ प्रतिशत नैं पचाउन पाउँछ। शेष गोबर एव मूत्रमा  निस्कन्छ। अन्नका दानाहरु प्राय: मूल अवस्थामा  गोबरमा  विद्यमान रहन्छन्; परन्तु टुटेका, वा पिसिएका, अन्नका भाग पाचन क्रियाबाट प्रभावित हुन्छन्। यसका अतिरिक्त केही द्रव पनि गोबरमा  रहन्छ। भनिन्छ कि यो द्रव कीटाणुनाशक हुन्छ। गाईका गोबरमा  ८६ प्रतिशतसम्म द्रव पाइन्छ। गोबरमा  खनिजहरूको पनि मात्रा कम हुँदैन। यसमा  फास्फोरस, नाइट्रोजन, चूना, पोटाश, मगनीज, लोहा, सिलिकन, ऐल्यूमिनियम, गंधक आदि केही अधिक मात्रामा  विद्यमान रहन्छन् तथा आयोडीन, कोबल्ट, मोलिबडिनम आदि पनि थोरै मात्रामा  रहन्छन्। अस्तु, गोबर मलका रूप मा, अधिकांश खनिजहरुका कारण, माटोलाई उपजाऊ बनाउँछ। पौधाहरूको मुख्य आवश्यकता नाइट्रोजन, फास्फोरस तथा पोटासियमको हुन्छ। ती वस्तुहरु गोबरमा  क्रमश: ०.३- ०.४, ०.१- ०.१५ तथा ०.१५- ०.२ प्रतिशतसम्म विद्यमान रहन्छन्। माटोका संपर्कमा  आउनाले गोबरका विभिन्न तत्व माटोका कणहरूलाई आपसमा  बाँध्दछन्, परन्तु यदि यी कण एउटा अर्काका अत्यधिक समीप वा जोडिएका हुन्छन् त ती तत्व तिनलाई दूर गर्न दिन्छन्, जसबाट माटोमा  हावाको  प्रवेश हुन्छ र पौधाहरूको जराहरु सरलताबाट त्यसमा साँस लिन पाउँछन्। गोबरको  समुचित लाभ मलका रूपमा  नैं प्रयोग गरेर पाउन सकिन्छ।
उपयोगिता
जस्तो अहिले भनिएको छ, गोबरको सबैभन्दा लाभप्रद उपयोग मलका रूपमा  नैं हुन सक्छ, परन्तु भारतमा  जलाउने दाउराहरूको  अभाव हुनाले यसको  अधिक उपयोग ईंधनका रूपमा  नैं हुन्छ। ईंधनका लागि यसका गोहरा वा डल्ला बनाएर सुकाइन्छन्। सूखे गोहरा राम्रा जल्दछन् र तिनमा बनाएको भोजन, मधुर आँचमा पाक्ने कारण, स्वादिष्ट हुन्छ। परन्तु गोबरको  उचित एवं लाभप्रद उपयोग, जस्तो भनिएको छ, मलका रूपमा  नैं हो। सबै समृद्ध देशहरू मा, जहाँ कहीं गोबर दिने पशु हुन्छन्, गोबरबाट मल बनाइन्छ र त्यो भन्दा खेत उपजाऊ बनाइन्छन्।
गोबरबाट मल बनाउने विधीहरु
भारतमा पहिला गोबरबाट मल बनाउने दुइ विधिहरु प्रचलित थिए, परन्तु एउटा तेस्रो विधि पनि अब प्रचलितको जाँदैछ। यी विधिहरु निम्नलिखित छन्:
चिसो विधि
यस लागि उचित आकारका गाढिएका, २०-२५ फुट लामा, ५-६ फुट चौडे तथा ३ देखि लिएर १० फुट गहिरा, खनिन्छन् र यिनमा गोबर भरिन्छ। भर्दा खेरि त्यसलाई यस प्रकार दबाइन्छन् कि कुनै जग्गा खाली नरहोस्। गाढिएकाको  माथि भाग गुंबदको प्रकार बनाइन्छन् र गोबरले नैं त्यसलाई लिप्छन्, जसबाट वर्षा ऋतुको  अनावश्यक जल त्यसमा पस्न नपाओस्। तत्पश्चात् लगभग तीन महिनासम्म मललाई बन्नका लागि छोडिदिन्छन्। यस  विधिमा  गाढिएकाको  ताप कहिले ३४ डिग्रीबाट माथि जान पाउँदैन, किनभनें गाढिएकामा  रासायनिक क्रियाहरु हावाका अभावमा  सीमित रहन्छन्। यस  विधिमा  नाइट्रोजनयुक्त पदार्थ मलबाट निस्कन पाउँदैन।
गरम विधि
इस विधिमा गोबरको एउटा पातलो तह नदबाई हालिन्छ। हावाको उपस्थितिमा  रासायनिक  परिवर्तन हुन्छन्, जसबाट ताप ६० डिग्रीसे सम्म पुन जान्छ। तहलाई फेरि दबाइन्छ र अर्को पातलो तह त्यसमा हालिन्छ जसका ताप बढ्न दिइन्छ। यस  प्रकार थुप्रो दसबाट बीस फुटसम्म अल्गो बन्न जान्छ, जो केही महिनाहरुका लागि यसै अवस्थामा  छोडी दिइन्छ। यस  रीतिबाट विशेष लाभ यो हुन्छ कि ताप बढ्नमा घास, मोटा आदि हानिकर पौधाहरुका बीज, जो गोबरमा  उपस्थित रहनसक्छन्, नष्ट हुन्छन्। प्रत्येक पशुबाट यस  प्रकार ५ देखि ६ टन मल बन्न सक्छ।
हवाको उपस्थितिमा मल र ग्यास उत्पादन
भारतीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र द्वारा विकसित गरिएको यस विधिमा  एउटा साधारण यन्त्रको  उपयोग हुन्छ, जसमा  गोबरको  पाचन हावाको अनुपस्थितिमा  होता। यस  विधिबाट एउटा प्रकारको ग्यास निस्कन्छ, जो प्रकाश गर्न, यन्त्र चलाउने तथा भोजन पकाउनकालागि ईंधनका रूपमा  काम आउँछ। गोबर पानीको  मिश्रण गर्न पाचक-यन्त्रमा  प्रति दिन हाल्दै जान्छन् र निस्कन ग्यासबाट उपर्युक्त काम लिन्छन्। यस  विधिको विशेषता यो छ कि गोबर सडेर गंधहीन मलका रूपमा  प्राप्त हुन जान्छ र यसका नाइट्रोजन, फास्फोरस, पोटाश आदि यस्ता उपयोगी तत्व बिना नष्ट भए यसैमा  सुरक्षित रहन्छन्। साथ साथ यसबाट उपयोगी ग्यास पनि मिल्न जान्छ। अनुमान छ कि एउटा ग्राम परिवार, जसमा  ४-५ पशु छन्, लगभग ७०-७५ घन फुट बल्ने ग्यास प्रति दिन तैयार गर्न सक्दछ।
भारतमा केही गोबरको मात्रा र त्यसमा उपस्थित नाईट्रोजन फास्फोरस एवं पोटाशको  वार्षिक उत्पादन यस  प्रकार छ
गोबर (सूखा) 	१,४४६ लाख टन कार्बनिक पदार्थ 	१,१५७ लाख टन नाइट्रोजन 	१८.०८ लाख टन फास्फोरस      ७.२३ लाख टन पोटाश 	       १.०८५ लाख टन
परन्तु गोबरको धेरै थोरै भाग नैं मलका रूपमा  प्रयुक्त हुन पाउँछ। यसै कारण यस  देशको  उत्पादन अरु देशहरूका अनुपात धेरै कम हो। जलावनका रूपमा  गोबरको  उपयोग एउटा बहुमूल्य मललाई नष्ट गर्नु हो। नष्ट गर्नु हो। जहाँसम्म हो गोबरलाई मलका लागि नैं काममा  ल्याउनु पर्छ।
मारेकटहरे
मारेकटहरे नेपालको कोशी अञ्चलको धनकुटा जिल्लामा पर्ने एक गाउँ विकास समिति हो ।
सुन्दरा थारु
मुलुकको नयाँ संविधान लेख्न संविधानसभामा कमैयाका दुई प्रतिनिधिमध्ये एक हुनुहुन्छ सुन्दरा थारु 'सुन्दर'। उहाँसँगै अर्का कमैया प्रतिनिधि कैलालीबाट सुक्दैया थारु हुनुहुन्छ। दुवैजना माओवादीको तर्फबाट समानुपातिक सभासद् हुनुहुन्छ। सुन्दर ०५७ देखि मात्र राजनीतिमा साइत गर्नुभएको थियो। उहाँ ८ वर्षको उमेरदेखि कमैया बस्नुभएको थियो। उहाँका तीन पुस्ता नै कमैयामा बिते। ०५७ साउन २मा सरकारले मुक्त कमैया घोषणा गरेपछि उहाँ केही समयपछि मुक्त कमैया जिल्ला संघर्ष समितिको अध्यक्ष हुनुभयो। ०५७ मै उहाँ मुक्त कमैया संघर्ष समितिको केन्द्रीय अध्यक्ष हुनुभयो।