कत्युरी_राजवंश
कत्युरी वंशजको इतिहास
अयोध्याबाट दक्षिण भारतहुँदै उत्तराखण्ड देव भुमिमा प्रवेशगर्ने कत्युरी वंशजको प्राचीन इतिहास सम्बन्धी अनुसन्धानगर्दा र कत्युरी वंशजका राजपुतहरूको मान्यतालाई केलाउदा कत्युरी वंशजका वैदिक देबी देवता सम्बन्धी को इतिहासले कत्युरी राजा कुनिंद,शकका वंशज थिएनन् । कत्युरी वंशज दक्षिण भारत मध्य प्रदेशको उज्जैनबाट पाटलीपुत्र दरवारहुँदै कुमाउँ गढवाल आएको थियो । यो वंशज गुप्त राजा विक्रमादित्यको वंशज थियो । कत्युरीवंश गुप्तराजा तथा बिक्रमादित्य राजाको मूल एकशाखा थियो । जसको स्थापना राजा वासुदेव द्वारा ७औं सताब्दीमा कुमाउ कार्तिकेयपुरमा गरिएको थियो, यस वंशजको कर्तिकेयपुरी राज्य हुँदाका बखत त्यहाँको मूल स्थान जोशीमठ थियो भने दोस्रो स्थान बैजनाथ (बैद्दनाथ) रणचुलाकोटमा थियो । कत्युरी राजाको समय (७ देखि ११/१२ औँ शताब्दीमा) यस वंशजका राजाहरु कुमाउँ भित्र टाढा – टाढा सम्म कत्युर उपत्यका (वर्तमानमा बैजनाथ) देखि नै आफ्नो नियन्त्रण राख्ने गर्थे र आफ्नो दोस्रो राजधानी बागेश्वर जिल्लामा बैजनाथमा स्थापित गरेका थिए, जुन त्यतिबेला कार्तिकेयपुरा भनेर जानिन्थ्यो र कत्युर उपत्यकाको माझमा स्थित थियो। ब्रहमदेव(ब्रह्मदेव मण्डी) (कत्युरी उपत्यकाको समतल क्षेत्रमा एक व्यापारिक केन्द्र) लाई कत्युरी राजा ब्रह्मदेवले स्थापित गरेका थिए | जुन नेपालको कञ्चनपुर जिल्लामा ब्रहमदेव मण्डीको नामबाट अहिले पनि स्थित छ। यस्को चरममा कत्युरी अधिराज्य सम्बत १२८० मा जुम्ला दुल्लुका खस चल्ल / मल्ल राजाको आक्रमण हुन् भन्दा पहिले पुर्वमा नेपाल देखि पश्चिममा काबुल, अफगानिस्तान दक्षिणमा रामेश्वर कर्नाटक सम्म फैलिएको थियो | सम्बत १२८० मा खस राजा र चन्द राजाले कत्युरी राज्य आफ्नो आफ्नो आधिन पारेका थिए । केही कालखण्ड पछि चन्द राजा(भारती चन्द, रतन चन्द)ले खस राजामाथि आक्रमणगरी कुमाऊ क्षेत्रमा आफ्नो प्रभुत्व कायम गरे,यो आक्रमणमा चन्द राजा र रैका राजवंश राजाको १२ वर्षे युद्द भएको थियो । कत्युरी वंशजका शासक द्वारा गरिएको शिल्प-कला अहिले पनि जागेश्वर, बागेश्वर,बैजनाथ र द्वारहाटमा हेर्न सकिन्छ । कत्युरी राजाको एक शाखा अस्कोटको रजवार वंश सन् १२७९ मा पिथौरागढमा स्थापित भयो, जुन कत्युरी राजाहरूको एक शाखा थियो, यो शाखा अभय पाल देव द्वारा स्थापित गरिएको थियो | अभय पाल देव कत्युरी राजा ब्रह्मदेवका नाती थिए । यस वंशले यहाँ तब सम्म शासन गर्यो जब सम्म यो क्षेत्र १८१६ मा सुगौली सन्धि द्वारा ब्रिटिश राजमा गाभिएन । कत्युरी वंशको अर्को वलशाली क्षेत्र डोटी थियो । यहाँका शासकहरू डोटी बोगटानका रजवार भनेर जानिन्थ्ये । डोटी बोगटान क्षेत्र नेपालको बाइसे राज्यको एक हिस्सा हो । कार्तिकेयपुरबाट कार्तिकेय (मोहन्याल) देवतालाई डोटी बोगटानमा ल्यईएका हुन् । यस गणका ठकुरी (राजपुत), ब्राहमण(बाहुन) क्षेत्रीहरूका कुलदेवता वैदिक (हिन्दु) गणका छन् । मष्टो देवता यिनको कुलदेवता छैन । कुनै पनि नामको मष्टो देवतासंग यी सम्बन्धित भेटिदैनन । कार्तिकेयगण र मष्टोगणका देबी देवता पुज्ने तिथि, मिति, बिधि फरक - फरक छ । यो सत्यता हुँदा हुँदै पनि कत्युरी नरेश(राजवंश)को विषयमा फरक-फरक इतिहासकारहरुका फरक-फरक मत छन् । यस विषयमा केहीको मत अनुसार कत्युरी शासक मध्यकालमा उत्तराखण्ड क्षेत्रमा राजधानी स्थापनागरी राज्यगर्ने एक शक्तिशाली वंश थियो, भनिन्छ उनका पुर्वजहरु अयोध्याको बर्गुजार शासक थिए। यस कडिले कत्युरीहरूलाई सूर्यवंशी देखि जोड्छ। यद्यपि कति इतिहासकारहरू कत्युरीहरूलाई कुनिन्द शासकद्वारा जोड्छन र बर्गुजार मूलको पनि भन्छन, जसले ६ठौं देखि ११औं शताब्दी सम्ममा कुमाउँमाथि शासन गरे बद्रीदत्त पाण्डेय जस्ता कुमाऊका  इतिहासकारहरूको मत अनुसार कत्युरीहरू अयोध्याबाट आएका थिए र बर्गुजारहरू रामको जेठो छोरा लवको वंशज हुन् । कत्युरीशासक आफ्ना प्रदेशलाई कुर्माञ्चल भन्ने गर्थे, कुर्माहरूको अञ्चल (भूमि), विष्णुको देश्रो अवतार कुर्म अवतार जुन नामबाट वर्तमानको क्षेत्रको नाम कुमाउँ भएको छ।