cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
काठे भालु
"नाच्ने भालु" र घरपालुवा भालु
भारतमा बेलायतको शासन हुँदा बेलायती अधिकारीहरूले काठे भालुलाई घरमा राख्न रुचाँउथे। साथै काठे भालुका गद्दुलाई सानै उमेरमा तस्कर गरेर "नाच्ने भालु" बनाउने चलन भारतमा तेह्राै शताब्दीदेखि नै थियो। नेपालको तराई भेगमा पनि यस्तो चलन थियो। "नाच्ने भालु" भारतमा मनोरञ्जनको एक लोकप्रिय स्रोत थियो। भारत सरकारले भने सन् १९७२ मा यो प्रथामाथि प्रतिबन्ध लगएतापनि एकाइसाैँ शताब्दीको सुरुवातसम्म पनि थुप्रै नाच्ने भालु बाँकी थिए। यस्ता भालुहरूलाई सानै उमेरमा तस्करहरूसँग किनिन्थ्यो र त्यसपछि बलको प्रयोग गरेर नाच्न र आदेश मान्न लगाइन्थ्यो । यस्ता भालुहरूले मानव निर्मित दुर्व्यवहार धेरै सहनु पर्थ्यो। कलन्दर नाम गरेको समुदायसँग नै धेरै नाच्ने भालु हुन्छन्। संस्थाहरूले धेरै नाच्ने भालुहरूलाई एकदमै कम खाना खुवाइने र धेरैमा त गम्भिर कुपोषण रहेको तथ्याङ्क पायो । हालै सन् २०१७ मा नेपालको अन्तिम "नाच्ने भालु"लाई उद्दार गरिएको छ । "रङ्गिला" र "श्रीदेवी" नाम गरेका उक्त भालुहरूलाई नेपाल प्रहरीबल र अरु राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थालहरू मिलेर उद्दार गरेका थिए। उद्दार गरिएका ती दुई भालुहरूलाई भारतमा उपचारको लागि पठाइएको छ। यस्तो चलन धेरै देशहरूबाट हराइसकेको छ।
मानिसमाथि हमला
काठे भालुले मानिसलाई हमला गरेका उदाहरणहरू धेरै पाउन सक्छाैँ। काठे भालु र मानिसबिचको द्वन्द्व नेपालमा भन्दा भारतमा बढि बाक्लो छ। तथ्याङ्कमा जाने हो भने भारत, नेपाल र श्रीलङ्कामा मात्र पाइने काठे भालुले हरेक वर्ष बाह्र जना मानिसको ज्यान लिन्छन् । तर नेपाल लगायत अरू ३९ देशहरूमा पाइने र काठे भालुभन्दा सुलभ र बढी जनसंख्या भएको रातो वा खैरो भालु प्रजातिले वार्षिक ६.३ मानिसको मात्र ज्यान लिन्छन् । विज्ञहरू अनुसार भारतमा कुल वनभूमिको १०% वन मात्र काठे भालुको लागि सुरक्षित ठाँउ मानिएको छ र बाँकी जम्मै ठाँउहरूमा मानिसको वस्ति नजिक बस्नु परेको छ। बढ्दै आएको जनसंख्याले काठे भालुसँगको द्वन्द्वलाई बढाएको छ । सन् २०१४-२०१८ को बीचमा भारतको दक्षिणमा रहेको राज्य कर्नाटकमा मात्र करिब ३०० हमलाहरू अभिलेख गरियो। सन् २०१७ को एक दिनमा मात्रै काठे भालुले ११ मानिस माथि हमला गरे । काठे भालुलाई एकदमै आक्रामक प्राणीमा लिइन्छ । काठे भालुले बाघ वा चितुवाले जसरी मान्छेलाई आहाराको लागि नभई आफ्नै र आफूका सन्ततीको सुरक्षाका लागि मानिसलाई हमला गर्छन्। धेरैजसो यसको हमलामा वनमा स्याउला र दाउरा लिन जानेहरु पर्छन् ।
डुङ्ग्राकोट राज्य
डुङ्ग्राकोट राज्य बैतडी जिल्ला, पाटनमा प्राचिन समयमा अस्तित्वमा रहेको राज्य हो ।
पाटन बैतडीको डुङ्ग्राकोट राज्यको परिचय
इतिहास लेखनकार्य त्यति सहज छैन् जति इतिहासलाई विगतको खाली स्मरण मात्र मान्ने गरिन्छ, यदि यसका लागि प्राथमिक स्रोतको संरक्षण नगर्ने हो भने माध्यमिक स्रोतको आधारमा मात्र प्रमाणित गर्न एवम् विश्वासनीय बनाउन गाह्रो हुने मात्र नभई भावि सन्ततीका लागि इतिहास मेटिन पुग्दछ । नेपाल सिंगो मुलूक विभिन्न स–सना राज्यमा विभाजित हुने क्रममा कर्णाली र गण्डकी क्षेत्र बाइसी, चौबिसी राज्यमा खस राज्य टुक्रिन गएको कुरा इतिहासका पानाहरूको अध्ययनबाट थाहा पाउन सकिन्छ । इतिहासमा उल्लेख भई आए अनुसार बाइसी राज्यहरुमध्ये शक्तिशाली राज्यको रूपमा रहेको हालको डोटी जिल्ला तत्कालीन राज्यको मौसमी राजधानीका रूपमा रहेको दिपायल, अजैमेरु, उकुबाकु, जोराईल बाहेकको प्रमुख विशेषता बोकेको तर इतिहासमा नाम मात्र उल्लेख गरिएको वर्तमान अवस्थामा पनि उक्त राजधानीको स्थलगत अध्ययन गर्न सकिने तर स्रोत साधनहरु उल्लेख नभएको पाईए तापनि विभिन्न कथा कहानीको रूपमा मात्र सीमित रूपमा रहेको डुग्राकोटलाई परिचित गर्न खोजिएको छ । डोटी राज्यका संस्थापक राजा यिरपाल भएको र अन्तिम राजा दीप शाह थिए । एक पटक यो राज्य निकै शक्तिशाली भएको समयमा यस राज्यका शासकहरूको एकताका कारणबाट कुमाउ र गढवाललाई समेत आफ्नो कब्जामा लिएको तर पछि शासकहरूमा आपसी मनमुटाव हुंदा ती राज्यहरु स्वतन्त्र भएका थिए । डोटी राज्यमा शाहहरु कमजोर हुंदै जांदा त्यो क्षेत्रमा चन्दहरूको स्वतन्त्र राज्य कायम हुन गएको साथै अधिकांश रूपमा शाह तथा चन्दहरु नै सुदूरपश्चिमाञ्चलमा शासकको रूपमा देखा परेको इतिहासबाट समेत थाहा पाउन सकिन्छ । १४ हजार ७ सय घर भएको डोटी राज्य जुम्लापछिको दोस्रो शक्तिशाली राज्य भएको र यसका प्रमुख राजधानीहरूमा मौसम अनुसार डुग्राकोटको बेग्लै पहिचान रहेको पाईन्छ । यो ऐतिहासिक स्थल पाटन गा.वि.स. वडा नं.५, महाकाली अञ्चल बैतडी जिल्लामा रहेको छ । विशाल नेपालको एकीकरणपूर्व छुट्टै अस्तित्व रहेको भए तापनि वि.संं १८४५ मा यो राज्य विशाल नेपालमा विलीन भएपछि भने न त डोटी राज्य (डुम्राकोट राज्य) को इतिहासको चर्चा गर्न सकिन्छ न त यसको मौसमी राजधानी डुग्रोाटको नै ।
यस क्षेत्रमा हाल ब्राह्मण अवस्थी, क्षेत्रीहरूमा कठायत, वैश्यहरु नभएको र शुद्रको रूपमा भने वि.क.हरू रहेको भण्डारीहरु जसको यस राज्यसँग प्रत्यक्ष सरकोकार रहेको थियो, पाटन गा.वि.स.कै वडा नं.९ मा बसोबास गर्ने गरेको पाईन्छ भने आसपासमा पन्त, भण्डारी, बिष्ट, पहरी, गिरी, सार्की, दमाई, ऐर, जोशी, अवस्थी, चन्द, खत्री आदि प्रमुख जातिहरू रहेका छन् । चन्दहरूको स्वतन्त्र राज्य कायम हुने क्रममा यस डोटी राज्यका शासकको रूपमा खिप चन्द भनिएका खेम चन्द तथा दीप चन्द अन्तिम शासकको रूपमा रहेको र तिनीहरूले भण्डारीको श्रीमतीलाई विवाह गर्न खोजेकोमा अन्त्यमा भण्डारी र कठायतहरूको प्रयासबाट अन्त्य भएपछि चन्दहरूको स्थापनामा मन्दिरहरु स्थापना गरिएको हाल ती मन्दिरहरूमा कठायत, पन्त, भट्टराईहरूले पूजाआजा गर्ने गरेको देख्न र मन्दिरहरु हेर्न सकिन्छ । यसै डुग्राकोटमा राजाले आफ्नी रानीलाई सुर्नयामा शयन गर्न र पानी भर्न बनाएको सुरुड हाल पनि देख्न सकिने तर कतिपय भने जीर्ण अवस्थामा रहेको देखिन्छ ।
महाकाली अञ्चल, बैतडी जिल्ला पाटन गा.वि.स. वडा नं. ५ मा पर्ने डोटी राज्यको मौसमी राजधानीको रूपमा प्रख्यात तत्कालीन डोटी राज्यका शासकहरु शाह तथा चन्दहरूले शासन गर्दै आएको तर वि.सं. १८४५ मा नेपालको एकीकरण पश्चात् अस्तित्व समाप्त भएको यो एक सुरक्षित स्थानमा रहेको ऐतिहासिक कोटको नाम हो डुग्राकोट । त्यसैले यस राजधानीका सम्बन्धमा आवश्यक जानकारी लिन र भावी सन्ततिहरूलाई समेत सो बारेमा यथार्थता दिलाउन सो क्षेत्रको सुरक्षा गर्नु पर्ने आवश्यक देखिन्छ । डुग्राकोट डोटीको राजधानी मात्र नभई यसको सम्बन्धमा बैतडी जिल्लाका पाटन भेगमा बस्दै आएका भण्डारी र तिनका सहयोगी कठायत, भाट (भट्टराई) जातिसंग समेत रहेको छ । प्रसंगबस डोटी राज्यका तत्कालीन शासक शाहको अस्तित्व समाप्त भएपछि दीप भन्द, खीप चन्द (खेम चन्द) ले समेत मौसमी राजधानीको रूपमा स्थापित डुग्राकोटमा नै बसोबास गर्ने गरेको र सो कोटका मन्त्रीको रूपमा रहेका भण्डारीबीचको बैमनुष्यतालाई घटना र क्षेत्रसंग जोडिएको थियो । नेपाल राज्यमा बाईसी, चौबिसी राज्यको बिलिन हुनुपूर्व डुग्राकोटका शासकका पहरेदारको रूपमा स्थानीय पाटन गा.वि.स. वडा नं.४ मा बस्ने पहरी र नगाडीबाटा बस्ने भट्टहरूको सहयोगीका रूपमा भूमिका रहेको प्रसंग पनि आफ्नो ठाउँमा महत्त्वपूर्ण नै देखिएको थियो ।
यस घटना र क्षेत्रका बारेमा इतिहासमा केवल डुग्राकोटलाई मौसमी राजधानीको रूपमा उल्लेख गरिएको र शाह पश्चात्का शक्तिशाली शासकहरूमा चन्दको स्थान माथि रहेको पनि उल्लेख भएको पाईएको छ भने केवल मौसम अनुसार स्थान फेर्दै ऐस आराम गर्ने स्थलको रूपमा मात्र प्रयोग भएकोले पनि त्यत्ति चर्चामा रहेको नदेखिए तापनि यसको आफ्नै महत्त्व रहेको कुरा भने बृद्धहरूको भनाई र उक्त कोटमा निर्माण भएका सुरुड्डलाई हेर्दा सत्य तथ्य कुरा विश्वास गर्नु पर्ने देखिएको थियो । यसरी घटनामा त्यति चर्चामा नरहेका तर मारिन पुगेको दीप चन्दको स्मृतिमा बनाईएका मन्दिर (पिजास) स्थापना गरिएको र जसले चन्दहरूलाई सताएका थिए, उनीहरूले नै ती मन्दिरमा पूजा गर्ने गरेको आजसम्म पनि प्रचलन रहेको छ ।
अत: पछि नेपालको एकीकरण भएपछि यी मौसमी राजधानीको खासै अस्तित्व नरहेको कुरा भए तापनि ऐतिहासिक महत्त्व भने उकुबाकू, अजैमेरु, दिपायल, डुग्राकोट, जोरायलको अस्तित्व लोप भएको देखिएको पाईदैन् ।
डुङग्राकोटकै नामबाट यहांको गाउं तथा खोलाको नाम राखिनुले पनि यस सम्बन्धमा थप जानकारी दिलाईएको थियो । हाल त्यस कोटमा भण्डारीकी कुनै पनि स्वास्नी मान्छे जाने नगरेको र किन हो भन्दा पहिला श्रीभडारीकी रानीलाई  तत्कालीन राजाले विबाह गर्ने योजना बनाएको र मन्त्रीलाई मारेकोले अरुलाई पनि त्यस्तै पो गर्छन कि भनेर नजाने चलन रहेकोले हालसम्म पनि उक्त कोटमा नजाने चलन रहेको हो भन्ने गरिन्छ भने तत्कालीन समयमा कोटमा पहरेदारको रूपमा रहेका पहरीहरूले हाल उक्त कोटमा भोग चलन गर्दै आएको देखिन्छ ।
हेकुली, दाङ
हेकुली, दाङ दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो। यो गाविस जिल्लाको पश्चिमी भागमा अवस्थित छ। यो गाविसमा थारू जातीको बाहुल्य रहेता पनि अन्य जातीमा बाहुन क्षेत्री र सुनार कामी आदि जातीहरूको पनि बसोबास रहेको छ।
बघवन
बघवन बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो ।
कस्तुरी बिरालो
कस्तुरी बिरालो वा गाजले निरबिरालो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
धान
धान विश्वको एक प्रमुख अन्न बाली हो । वैज्ञानिक नाम ओरिजा सेटिभाले परिचित यो वनस्पति वैदिक साहित्य एवं पुरातात्विक उत्खननमा धान सबैभन्दा पुरानो उत्पादित बालीमध्ये एक भएको प्रमाण पाइएको छ । हजारौं वर्ष अघिदेखि नै भारत र चीनमा यसको खेती गरिन्थ्यो । धान अन्तर्गत विश्वको करिब ९० प्रतिशत क्षेत्र एसियामा पर्दछ अनि विश्वको लगभग ९० प्रतिशत धान एसियामै उत्पादन र खपत गरिन्छ । संसार भरि १५० मिलियनभन्दा धेरै इलाकामा धानको उब्जाउ गरिन्छ । भारत र चीन दुवैले एकसाथ विश्वको लगभग आधा धान इलाका ओगटेका छन् अनि ६० प्रतिशतभन्दा धेरै मानिसहरू चामल खान्छन् । चामल एसियाको एक प्रमुख खाद्य पदार्थ हो ।
इतिहास
धानको पहिलो बीज कहाँ उत्पत्ति भयो भन्ने विषयमा कसैले पनि ठ्याक्कै भन्न सकेका छैनन् ।
सम्भवत: १०,००० वर्षअघि एसियाको गर्मी क्षेत्रमा धानको खेतीको सुरुवात भयो । भारतमा हस्तिनापुर (उत्तर प्रदेश)-मा उत्खनन (१०००-७५० इसापूर्व)-को समयमा धानको सबैभन्दा पुरानो नमूना डढेको अवस्था वा अङ्गारको स्वरूपमा पाइएको थियो । जंगली धान प्रचुरमात्रामा पाइएकोले भारतमा धेरै अघि नै यसको उत्पादन भएको हुनसक्छ । यसलाई घरेलुकरण गर्ने प्रक्रिया पहिला चीनमा भयो र त्यसपछि यो दक्षिण-पूर्वी एसियामा सऱ्यो । जंगली धान पहिला बङ्गलादेश, आसाम, उडिसा र यसका छेउछाउका इलाकामा उब्जाउ गरिएको विश्वास छ । पश्चिम र उत्तर अफ्रिका (इजिप्ट), पूर्व र मध्य अफ्रिकाका अधिकांश देशहरूमा पनि धान उब्जनी गरिन्थ्यो । त्यसपछि धानको खेती दक्षिण र मध्य अमेरिकी मुलुकहरू (ल्याटिन अमेरिका), अस्ट्रेलिया, संयुक्त राज्य अमेरिका अनि स्पेन, इटाली र फ्रान्सजस्ता दक्षिणी युरोपेली मुलुकहरूमा विस्तार भयो ।
विकास
ओरिजाका २० परिचित प्रजाति छन्, तर ओरिजा सेटिभा र ओरिजा ग्लाबेरिमा मात्र उब्जाउ गरिन्छ। ओरिजा सेटिभा एसियामा उत्पादन गरिन्छ भने ओरिजा ग्लाबेरिमा अफ्रिकामा उब्जाउ गरिन्छ। ओरिजा पेरिनिस नामक एक जंगली धानबाट ओरिजा सेटिभा विकास भएको हुनसक्छ। ओरिजा रूफिपोगोन नामक प्रजाति एसियाली बाह्रमासे प्रकारको हो भने ओरिजा निभारा एकवर्षे बाली हो। ओरिजा ग्लाबेरिमा सुडान वा पश्चिम अफ्रिकाको कुनै ठाउँमा ओरिजा ब्रेभिलीगुलाटा वा ओरिजा ब्राथी नामक प्रजातिबाट विकास भएको हुनसक्छ।
क्षेत्र तथा वितरण
धान सिक्किमको एक महत्त्वपूर्ण खाद्यान्न बाली हो। कम्ती पानी भएको गरम तथा चिसो जलवायुमा सिक्किमको सबै ठाउँमा यसको खेती गरिन्छ। करिब १४.१५ हजार हेक्टर इलाकामा यसको उब्जनी गरिन्छ। धानको उत्पादन २००५-०६मा २२.६९ हजार टन र २००६-०७मा २१.४५ हजार टन भएको थियो। विशेष खाद्यान्न उत्पादन कार्यक्रम (एसएफपीपी) र विशेष धान विकास कार्यक्रम (एसआरपीपी)-लाई असरदार ढंगमा लागू गरेर यो उत्पादन बढाउन सकिन्छ। सिक्किममा धानको वितरण निम्नअनुसार दिइएको छ:
जिल्ला ०००’ हेक्टरमा क्षेत्र ०००’ टनमा उत्पादन उत्पादित परिमाण प्रति हेक्टर केजीमा उत्तर ०.८५ ०.८५ १०६२.५० पूर्व ५.५० ८.५० १५४६.५५ दक्षिण २.३० ३.७५ १५१८.१८ पश्चिम ५.५० ८.३५ १५१८.१८ राज्य १४.१५ २१.४५ १५१५.९०
प्रयोग तथा महत्त्व
चामल विश्वका जनसङ्ख्याको ६५ प्रतिशतभन्दा अधिक मानिसहरूको मुख्य खाद्य हो। भारतीय संस्कृतिमा यसको ठूलो महत्त्व छ अनि जन्मदेखि मृत्युसम्म यसको अस्तित्व सधैं रहेकै हुन्छ। चामल पकाएपछि भात, पलाउ, ब्रियानी र अन्य धेरै भोजनको रूपमा खाइन्छ। भारतमा धानले करिब ४२ मिलियन हेक्टरको ठूलो क्षेत्र ओगटेको छ अनि अधिकतम उत्पादन ९१.८ मेट्रिक टन रेकर्ड गरिएको छ (भारतको आर्थिक सर्वेक्षण, २००६)। यसले प्रमुख खाद्यान्न मात्र प्रदान गर्दैन, तर विश्वभरि अतिरिक्त रोजगार पनि सिर्जना गरेको छ। यसका उपोत्पादन (बाइ-प्रोडक्ट) विभिन्न औद्योगिक उत्पादनहरू बनाउन प्रयोग गरिन्छ। खासगरी यसमा च्यापच्यापे तरल पदार्थ (स्राव) –को राम्रो मात्रा हुने हुनाले वस्त्र उद्योगमा यसको प्रयोग गरिन्छ। धानको पराल प्याकिङ गर्न प्रयोग हुन्छ। यो पशुआहारको उत्तम स्रोत हो अनि सोतरको रूपमा पनि उपयोग गर्न सकिन्छ। धानको कनिका भोज्य तेलको एउटा स्रोत हो। यसको भुस कार्डबोर्ड बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ।
पौष्टिक मूल्य
चामलको दानामा स्राव (सेतो च्यापच्यापे तरल पदार्थ) ७५-८० प्रतिशत हुन्छ। गहुँमा भन्दा धानमा प्रोटिनको मात्रा कम हुन्छ, तर यो उत्तम गुणको हुन्छ अनि गहुँको प्रोटिनभन्दा यसलाई शरीरले राम्रोसँग प्रयोग गर्छ। चामलको दाना निम्नलिखित चीजले बनेको हुन्छ:
चामलको दानाको बनोट
क्रम संख्या पोषण तत्त्व धानको अंश हातले कुटेको चामल मिलमा कुटेको चामल १. ओस (प्रतिशत) १२.० १३.३ १३.७ २. प्रोटिन (प्रतिशत) ७.५ ७.५ ६.८ ३. चर्बी (प्रतिशत) १.९ १.० ०.५ ४. खरानी (प्रतिशत) १.२ ०.९ ०.६ ५. मोठ कार्बोहाइड्रेट्स (प्रतिशत) ७७.४ ७६.७ ७८.२ ६. फाइबर (प्रतिशत) ०.९ ०.६ ०.२ ७. क्यालसियम (एमजी प्रति १०० ग्राम) ३२.० १० १० ८. फस्फोरस (एमजी प्रति १०० ग्राम) २२१.० १९० १६० ९. फलाम (एमजी प्रति १०० ग्राम) १.६ ३.३ ३.१ १०. सोडियम (एमजी प्रति १०० ग्राम) ९.० - - ११. पोटासियम (एमजी प्रति १०० ग्राम) २१४.० - - १२. थाइमिन (एमजी प्रति १०० ग्राम) ०.३४ - - १३. रिबोफ्लाबिन (एमजी प्रति १०० ग्राम) ०.०५ - - १४. नियासिन (एमजी प्रति १०० ग्राम) ४.७ - -
पौष्टिक मूल्यलाई असर गर्ने तत्त्वहरू
चामलको पौष्टिक मूल्यलाई असर गर्ने तत्त्वहरूका बारेमा तल चर्चा गरिएको छ:
मिलमा धान कुट्ने
मिलमा धान कुट्दा त्यसबाट भुस र अन्नको कोसा छुट्टिन्छ। मिलमा कुट्ने प्रक्रियामा कनिकाको सतह र अविकसित धानको बियाँ पनि निकालिन्छ। पौष्टिकताको क्षति सौझै घर्षणबाट हुने परिष्कृत वा चमकको अनुपातमा हुन्छ। हातले वा ढिकीमा कुट्दा भिटामिन बी१ –को कम मात्रामा क्षति हुन्छ भने चामलको मोठ भिटामिन बी१ मध्ये मेसिनमा कुट्दा दुई-तिहाई र उसिन्दा एक-तिहाइ भिटामिनको क्षति हुन्छ। पूर्ण रूपमा परिष्कृत गरिएको वा पोलिस हटाएको चामल नियमित रूपमा खानाले थायमिनको कमी हुन्छ अनि बेरीबेरी नामक रोग लाग्छ। मिलमा कुटेको चामलभन्दा उसिनेको चामल धेरै पौष्टिक हुन्छ, किनभने उसिनेको चामललाई धुँदा त्यसबाट पौष्टिक तत्त्वको क्षति कम हुन्छ। पकाएको भात धेरै फुलिन्छ अनि फुर्र हुन्छ तर टाँसिने हुँदैन। भातको यो गुणस्तर चामल कति पुरानो हो भन्ने, उसिनेको चामल, पकाउँदा पानी कति हालिन्छ, पकाउने विधि अर्थात् पानीमा वा भर्साएर पकाउने आदिमाथि भर पर्दछ।
भण्डारनको अवस्था
गर्मी, ओस, कीट र काई वा ढुसीले चर्बीको पानी र हावा घटाउँछ अनि थायमिनको मात्रामा कमी ल्याउँछ। अन्नमा ९ प्रतिशत वा त्यसभन्दा कम ओस भयो भने चर्बीको गन्ध आउँदैन। तर १५ प्रतिशतभन्दा माथि ओस भयो भने अन्नमा किरा र ढुसी लाग्नसक्छ, जसले यसको गुणस्तरलाई असर गर्छ। यद्यपि, ९ प्रतिशत वा त्यसभन्दा कममा धान भण्डारन गरिन्छ भने वायुमण्डलीय चिसोपनको कारणले गर्दा ओसरोधी कन्टेनर र भण्डारनको आवश्यकता पर्दछ। यसले भण्डारन मूल्य बढाउँछ र यो व्यावहारिक रूपमै असम्भव हुन्छ। यसैले, धानको उचित भण्डारन गर्नु छ भने त्यसमा ओसको मात्रा १२ प्रतिशत वा त्यसभन्दा कम हुनुपर्छ।
प्रशोधन तथा भुस निकाल्ने
गाउँमा अझै पनि हातले ढिकीमा कुट्ने प्रचलन आम छ। मिलमा कुटेको धानको तुलनामा ढिकीमा कुटेको चामलमा धेरै पौष्टिक तत्त्व रहन्छ। दुई प्रकारको स्वचालित मेसिनमा धान कुटिन्छ- एउटा हुलर टाइप (भुस निकाल्ने) र सेलर कम पोलिसर टाइप ( भुस निकाल्ने तथा परिष्कृत गर्ने)। पौष्टिक तत्त्वको दृष्टिले पछिल्लो विधि निकै हानिकारक छ किनभने यसप्रकारको मेसिनबाट धान कुट्दा त्यसमा पौष्टिक तत्त्वको ठूलो मात्रामा क्षति हुन्छ।
आनुवंशिक कारण
धानको प्रजाति-प्रजातिअनुसार पोषणको स्थितिमा धेरै फरक पर्दैन, तर विभिन्न नश्ल र सन्तानका धानको जातअनुसार त्यसको पोषण अवस्थामा फरक पर्दछ।
गोडमेलको कारण, खासगरी मल र पानीको व्यवस्था ठिकसँग भएन भने कोसा लाग्ने वा दूध पस्ने र त्यसको स्तर छुट्याउने प्रक्रियामा असर पर्छ।
आनुवंशिक वर्गीकरण
गेनस ओरिजाका करिब २३ प्रजातिहरू छन्, जसमध्ये दुई प्रजातिको मात्र व्यापारिक खेती गरिन्छ। एसियामा उत्पादन गरिने धानलाई तीनवटा उप-प्रजातिहरूमा विभाजित गरिएको छ। ती हुन्- इण्डिका, जापोनिका र जाभानिका।
जाभानिका प्रजाति इण्डोनेशियामा मात्र उत्पादन गरिन्छ अनि कम बाला, ठूलो र कडा पात, कडा पराल, लेमा (पत्रदलको तल्लो भागको सतह)-मा लामो रेसा र शंकु हुनु यसको विशेषता हो। यी लामो समयका प्रजातिहरू हुन्। इण्डिका प्रजाति गर्मी वा उष्णकटिबन्ध क्षेत्रमा उब्जाउ गरिन्छ, जो ढिलो पाक्छ, प्रकाशसंश्लेषण गर्न सक्ने लामो कमजोर र पातलो आँख्ला वा डाँठ हुन्छ अनि लामो, चौडादार छरिएको भुँइडाँठ, झर्ने, फिका हरियो पात र ठूलो झुप्पै फूल फुल्ने प्रक्रिया शिथिल हुन्छ। यी बोटहरू सोतर भएर लड्नसक्ने हुन्छन्। यिनमा प्राय: झल्लर वा चँदुवा हुँदैनन् अनि लेमामा पातलो र छोटो रेसा हुन्छ। यसैले, यदि पाकेको अवस्थामा आकाशबाट पानी प-यो भने फूलगुच्छाको दानामा टुसा पलाउँछ।
जापोनिका प्रजाति ज्यादा गर्मी पनि नहुने अनि ज्यादा ठण्डा पनि नहुने शीतोष्ण क्षेत्रमा उब्जाउ गरिन्छ, जो ढिलो पाक्छ, प्रकाशसंश्लेषण भएको पातलो, छोटो र मजबुत आँख्ला वा डाँठ हुन्छ। पातहरू मोटो, सानो, ठाडो, केहीमात्रामा बाक्लो र गाढा हरियो रंगका हुन्छन्। अन्न पाक्ने अवस्थामा पुग्दासम्म पातहरू प्रकाशसंश्लेषणमा निकै सक्रिय हुन्छन्। नाइट्रोजन मलमा यो प्रजातिको बोटले राम्रो प्रतिक्रिया जनाउँछ अनि यसमा बोट सोतर हुने लक्षण पाइँदैन। यदि पाकेको अवस्थामा आकाशबाट पानी प-यो भने फूलको गुच्छामा दानामा टुसा पलाउँछ।
राज्यको कृषि विभागले सिक्किम भारतमा विलयको भएको एक वर्षपछि १९७६ देखि नै सिक्किममा धानको एफवाईएम (फार्म यार्ड मेनुर) –को परिचय गर्दै आएको छ। १९७६-७७मा सिक्किममा स्थानीय प्रजातिहरूको ठूलो संकलनसितै राज्यमा करिब ६० धानका प्रजातिहरू परिचित गरिएको थियो। पुसा-३३, गोबा, के-३३-१, डीआर-९२, चौनरी, सीबी-९८८, जेएस-५२-१०२, जेबीएस-म्युट-५०८-२७०, आरपीए-५९२९, ओआर-१, ओआर-२, आईईटी-१४४४, गिजा-१४, जेएस-१६२०, सीआर-१२६-४२-१, सीआर-१२६-५३-५, सीआर- १२६-२७-५३, आईईटी-२९१४, कलिङ्ग-१, कलिङ्ग-२ आदि जस्ता प्रजातिहरू यिनीहरूका अनुकूलन (हावापानीसँग मेल खाने गुण) र उत्पादनका लागि पाकिम, मंगन, गेजिङ, दरामदिन र माझीटारमा परीक्षण गरिएको थियो।
शुरुमा पुसा-३३ सिफारिश गरिएको थियो, तर ब्लास्ट वा ढुसी रोग लाग्नसक्ने भएकोले यसलाई पछि फिर्ता लिइएको थियो। त्यसपछि आईईटी- १४४४, गिजा-१४, सीआर-१२६ जस्ता प्रजातिहरू सिफारिश गरियो। गिजा-१४ पनि सिफारिश गरियो।
१९८०को दशकमा भीएलके-३९ सिफारिश गरिएको थियो, जसले सबैभन्दा धेरै क्षेत्र ओगटेको छ। अहिले आईसीएआरले सिफारिश गरेका प्रजातिहरू हुन्-
क. वासना आउने धान : गीताञ्जली, पुसा सुगन्ध ख. वासना नआउने धान: पीडी-१०, भीएल धन-६१, सत्यरञ्जन, आरसीपीएल-१-८७-८
एचवाईभीको परिचयकरणमा राज्य सरकारले गरेको व्यापक प्रयासका बाबजुद पनि स्थानीय प्रजाति अट्टे अहिले पनि निकै लोकप्रिय छ अनि यसले धानखेती ऐकरको ४०-५० प्रतिशत क्षेत्र ओगटेको छ। यसको कारण हुनसक्छ-
•सबै प्रकारको उँचाइमा रोप्न सकिने व्यापक क्षमता •प्रकाशअवधिमा कम संवेदनशीलता (समस्या उत्पन्न हुनसक्ने नहुनु) हुनु •उत्तम गुणस्तरसहित ठिक्कैको उत्पादन दिन सक्नु •निम्न र मध्यम उर्वर माटोमा पनि निश्चित उत्पादन दिन सक्नु, र •उब्जाउको राम्रो गुणस्तर।
पूर्वोत्तर क्षेत्र आईसीएआर अनुसन्धान केन्द्र, सिक्किमले २००६-०७ का अवधिमा सिक्किमको लागि स्थानआधारित धान उत्पादन कार्यक्रम शुरु ग-यो। यस कार्यको उद्देश्य स्थानीय धान अट्टेको तल दिइएका गुण विकास गर्नु थियो-
•अर्ध-बुकुनो विशेषता •१०-१५ दिनसम्मको समयावधि घटाउनु र, •उत्पादन बढाउनु।
सिक्किममा लघु प्रबन्धन व्यवस्था अन्तर्गत अनेकौँ धान विकास कार्यक्रमहरू चालु छन्, जसबारे निम्नअनुसार चर्चा गरिन्छ:
एकीकृत खाद्यान्न विकास कार्यक्रम (आईसीडीपी)
यो केन्द्रद्वारा प्रायोजन गरिएको योजना हो, जसमा खस्रो अन्नको विकासको निम्ति निम्नलिखित विभिन्न कार्यक्रमहरू प्रस्तावित गरिएको छ:
प्रमाणीकृत बीजको वितरण
भारत सरकारको मार्गनिर्देशनअनुसार प्रति एकाइ १८०० रूपियाँको दरमा कृषकहरूलाई धान, गहुँ र कोदोको बीज वितरण गरिन्छ।
नयाँ प्रजातिहरू लगाउन प्रोत्साहन
भारत सरकारको मार्गनिर्देशनअनुसार, यस भागअन्तर्गत राम्रो उत्पादनका लागि पुरानो र पारम्परिक प्रजातिको ठाउँमा नयाँ प्रजाति लगाउनको लागि कृषकहरूलाई २०० रूपियाँ प्रति कुइण्टलको छुटमा बीज दिइन्छ। बर्खे र हिउँदे मौसममा सिक्किमका चारै जिल्लामा यो कार्यक्रम लागू गरिनेछ।
एकगुच्छ प्रदर्शन
यस कार्यक्रमअन्तर्गत फसल मौसममा धान र बर्खा मौसममा गहुँमा नयाँ र उन्नत तक्निक अप्नाएर यसको प्रदर्शन गरिन्छ। यसको दर प्रति हेक्टर २५०० रूपियाँ रहेको छ।
परिवेश र माटोको अवस्थामा धानको व्यापक अनुकूलता रहेको हुन्छ। भौगोलिक रूपमा भूमध्यरेखाको ४० डिग्री दक्षिण र ५० डिग्री उत्तरका भूभागमा धानको खेती गरिन्छ, जसमा तापमान र दिनको लम्बाइको अवधि पनि फरक-फरक हुन्छ। भूमध्यरेखादेखि अझ बेसी टाडो भएका देशहरू अनुकूल हुनाले प्रति एकाइ उत्पादन परिणाममा साधारणत: वृद्धि हुन्छ, किनभने यहाँ प्रकाशसंश्लेषण क्षमता राम्रो हुन्छ। यसैअनुसार, जापान, इटाली र स्पेन ३० डिग्री अक्षांशमा पर्छ, जसमा प्रति हेक्टर ४४८० देखि ५१३६ केजी धान उत्पादन हुन्छ। भारत, चीन र इजिप्ट २१ डिग्रीदेखि ३० डिग्री अक्षांशमा पर्छ, जसमा प्रति हेक्टर १३४४ देखि २४६४ केजी औसत उत्पादन हुन्छ। भूमध्यरेखा नजिकभएका देशहरूमा प्रति हेक्टर औसत उत्पादन ५६० देखि ११२० केजी भएको देखिन्छ।
मलको मात्रै कारण वा उन्नत प्रजातिहरूको कारणले शीतोष्ण (गर्मी र ठण्डा ठिक्क भएको) अक्षांशमा अधिक उत्पादन एकसमान हुँदैन, तर जलवायुको फरक भने व्यापकमात्रामा पर्दछ। जलवायुका कारकहरूको विश्लेषणबाट के लक्षण देखिन्छ भने न्यायो शीतोष्ण क्षेत्रबाट अत्यधिक उत्पादन प्राप्त गर्न सकिन्छ।
भारतमा, समुद्रसतहदेखि तल (केरलाको कट्टानाड क्षेत्र) र अधिकांश समुद्रसतहदेखि नजीकका क्षेत्र, काश्मीरको २००० मिटर उँचाइ र सिक्किमको ६००-१७०० मिटर उँचाइ अनि नेपालमा २६२१ मिटरको उँचाइमा रहेको जुम्ला उपत्यकामा धानको खेती गरिएको पाइएको छ। हिमालयको ३००० मिटर उँचाइको क्षेत्रमा समेत यसको खेती गरिन्छ (ग्रीस्ट, १९७५)।
वैज्ञानिक विवरण
धान पोसिया परिवारअन्तर्गत पर्दछ अनि यो एकवर्षे घाँसजातीय बाली हो। यसले आफै पराग हाल्छ। यो छोटोदिने बाली हो। धान अर्ध-जलचर पौधा हो अनि यसमा एरेनकाइमेटिक तन्तु हुन्छ। पात, डाँठ र जरामा एरेनकाइमेटिक कोशिका भएकोले वायुमण्डलीय भागबाट बोटले अक्सिजन तल जरासम्म पु-याँउछ।
जरा व्यवस्था
यसको जरा व्यवस्था रेसादार हुन्छ, जसमा जराको शाखा र जराको जटा वा रेसा हुन्छ। रोपेको लगत्तैपछि धानको बीजले मूल जरादेखि बीजीय जरा निकाल्छ। यो कम्ती बाँच्छ। खास काम गर्ने जरा दोस्रो बलियो जरा हुन्छ, जो आँख्लाको तल्लो डाँठबाट पलाउँछ।
अङ्कुर व्यवस्था
डाँठको रूपमा जानिने धानको डाक्ला खोक्रो, गोलो, जोडिएको र डाँठ र अन्तरडाँठले बनेको हुन्छ, जो एकपछि अर्को गर्दै मिलेर बसेको हुन्छ। भुइँडाँठले मुख्य आँख्लामा एउटा पात र कली दिन्छ, जो मुना वा डाँठको रूपमा बढ्न सक्छ। पहिलो डाँठ मुख्य आख्लामध्येबाट बढ्छ। पहिलो डाँठले दोस्रो डाँठ जन्माउँछ अनि दोस्रोले तेस्रो शाखाहरू बनाउँछ। उद्बिद अवस्थासम्म धानको डाँठ बढ्ने क्रम जारी रहन्छ। पानी र पोषण तत्त्वको चापको कारण केही डाँठहरू प्रजनन अवस्थामै मर्छन्। फूलको डाँठ बोक्ने आँख्लालाई उर्वर तथा प्रजनक डाँठ भनिन्छ।
पात
प्रत्येक आँख्लाको डाँठमा एउटा चौडादार पात रहेको हुन्छ, जो प्रत्येक डाँठको कुनामा जन्मछ। प्रत्येक पातमा तल दिइएका अङ्गहरू हुन्छन्:
पातको दाप
यो आँख्लाको डाँठबाट निस्कन्छ अनि प्राय: यसमा जोडिएको हुन्छ अनि कहिलेकाहीं अर्को माथिल्लो डाँठ र माथिल्लो पातको दापसँग जोडिएको हुन्छ।
यो पातको माथि फैलिएको अङ्ग हो अनि डाँठबाट निस्कन्छ, जहाँ यो पातको दापसँग जोडिन्छ। जोर्नीमा यसको बाक्लो कठालो हुन्छ।
बाह्यकर्ण (बाहिरी काणजस्तो आकृति भएको ‘अरिकल’)
पातको दापको फेदमा यो जटायुक्त गाँस वा जोर्नीजस्तो हुन्छ।
लिगुल
यो बाह्यकर्णदेखि केही माथि एउटा पातलो कागजी बनोटको हुन्छ। प्रजातिहरू चिन्हित गर्नको निम्ति पातका विभिन्न भागहरू महत्त्वपूर्ण हुँदछ।
ध्वजे पात
यो फूलडाँठदेखि ठीक तल सबैभन्दा माथिल्लो पात हो। यो लम्बाइमा सामान्यतया छोटो हुन्छ अनि एउटा कुनामा ठाडो रहन्छ। डाक्लामा मुख्य आँख्लादेखि पहिलो डाँठ र पहिलोदेखि दोस्रो डाँठ अनि दोस्रोदेखि तेस्रो डाँठमा पातको संख्या घट्दै जान्छ।
नोट
एकिनोक्लोआ एसपी.(धानबालीमा जताततै हुने एउटा अति साधारण झार, जसलाई हामी सामा भन्छौं)–बाट धानलाई छुट्याउन फूलडाँठ र लिगुलले पहिचानको विशेषता बोकेको हुन्छ।
फूलडाँठ
धानको बोटको फूलगुच्छ अन्तिम डाक्लामा जन्मन्छ, जसलाई फूलडाँठ भनिन्छ। यो अडिएर रहेको हुन्छ अनि पाकेपछि झर्छ। फूलडाँठले फुलगुच्छ बोकेको हुन्छ।
फूलगुच्छ
लेमा
यो पाँचवटा नसा भएको कडा आवरण वा खोल हो, जसमा झल्लर प्रकारको एउटा पातलो खोल विस्तार भएको हुन्छ। धानका प्रजातिहरूमा झल्लर वा चँदुवा हुन पनि सक्छ अथवा नहुन पनि सक्छ।
शंकु
यो तीनवटा नसाले भरिएको बाहिरी आवरण हो, जो हल्का साँघुरिएको र लेमाभित्र जोडिएको हुन्छ।
फूल
यसमा ६ वटा पुंकेसर हुन्छ, जसमा दुई एन्थर र एउटा गर्भकेशर अनि एउटा अण्डाशय र पुष्पकेसर गर्भाधान गर्ने दुईवटा गर्भाशय हुन्छ। गर्भकेशरमा एउटा पोथी बीज रहेको हुन्छ।
अन्न धानको दाना पाकेको अण्डाशय हो, जसमा लेमा र शंकु राम्रोसँग जोडिएको हुन्छ। भुस वा बियाँका अन्य स-साना अङ्गहरूसहित लेमा र शंकु धानको छिल्का निकाल्दा हटाइन्छ। धानको दाना एक क्यारियोपसिस फल हो, जसमा एउटा दाना पातलो झिल्लीसितै अण्डाशय (बीजथैली)-मा विलय हुन्छ वा गर्भाधान गर्छ। बीजमा बीजकोष र भ्रुण हुन्छ। भ्रुण धेरै सानो हुन्छ अनि क्यारियोपसिसको अघिल्तिर रहेको हुन्छ। यसले भ्रुण पात (प्लमुल) र मूल जरा (रेडिकल)-लाई साथमा लिएको हुन्छ। यसलाई पानीमा भिजाएपछि वा माटोमा रोपेपछि रेडिकल जरा भएर अनि प्लमुल डाक्ला भएर बढ्छ।
धानले अन्नको आकार, आकृति, बियाँको रङ्ग र चामलको दानामा उल्लेखनीय विभिन्नता देखाउँदछ। धानको कोसा छोटो मोटो वा छोटो पातलोदेखि लिएर लामो मोटो वा लामो पातलोसम्म हुनसक्छ। धानको कोसाको लम्बाइ, चौडाइ र लम्बाइ/चौडाइ अनुपातको आधारमा धानलाई पाँच श्रेणीमा बाँडिएको छ। धानका विभिन्न समूहको विभेद निम्न प्रकारले गर्न सकिन्छ:
क्रम संख्या समूह स्पष्ट विशेषता १ लामो पातलो कोसाको लम्बाइ धेरै बेसी ६ एमएम हुन्छ, लम्बाइ-चौडाइ अनुपात ३ एवं ३ भन्दा ठूलो हुन्छ। २ छोटो पातलो कोसाको लम्बाइ ६ एमएमभन्दा कम हुन्छ, लम्बाइ-चौडाइ अनुपात ३ एवं ३ भन्दा ठूलो हुन्छ। ३ मध्यम पातलो कोसाको लम्बाइ ६ एमएमभन्दा कम हुन्छ, लम्बाइ-चौडाइ अनुपात २.५ देखि ३ वा लम्बाइ ४.५ एमएमभन्दा कम र लम्बाइ-चौडाइ अनुपात २ र २.५को बीच हुन्छ। ४ लामो मोटो लम्बाइ धेरै बेसी ६ एमएम हुन्छ, लम्बाइ-चौडाइ अनुपात २.५ भन्दा कम हुन्छ। ५ छोटो मोटो लम्बाइ ६ एमएमभन्दा कम हुन्छ, लम्बाइ-चौडाइ अनुपात २.५ हुन्छ।
चामल साधारणत: सेतो हुन्छ, तर सिक्किममा रातो र बैजनी रंगको धान (चामल) पनि उत्पादन गरिन्छ। रातो र बैजनी रंगको धान स्थानीय प्रजातिहरूमा मात्र पाइन्छ। रातो धानको प्रजाति बच्ची हो भने बैजनी धानको प्रजाति हो कालो धान। धानमा एन्थोसाइनिनको मात्रा हुनु वा नहुनुको कारणले यसरी फरक पर्दछ। अन्य शारीरिक बनोट जस्तै जरा व्यवस्था, बोटको उँचाइ, भुइँडाँठ पलाउने क्षमता, पातको विशेषता जस्तै प्रकाशसंश्लेषणको क्षमता, दिनको लम्बाइ र तापमान सहन सक्ने मात्रा आदि विशेषताअनुसार पनि धानमा उल्लेखनीय विविधता आउँछ।
वृद्धि तथा विकास अवस्था
शारीरिक रूपमै धानको जीवन-चक्रलाई तीन खण्डमा विभाजित गरिएको छ, जसबारे निम्नअनुसार चर्चा गरिन्छ:
उद्भिद अवस्था: यसका चार अवस्था हुन्छन्, ती हुन्-
क. बिरुवा अवस्था बीज टुसाको रूपमा कलिलो बिरुवामा फेरिन्छ, जसमा बीज जरा र स्थायी जरा अनि हरिया पातहरू हुन्छन्। यो बिरुवा १५ दिनसम्म अथवा पहिलो दुई पात नआउञ्जेलसम्म बीजकोषमा संचित रहेको कार्बोहाइड्रेट्समाथि निर्भर रहन्छ। पाँचपात विकसित भएपछि यो चरण सकिन्छ। यस अवधिमा बिरुवाले प्राय: सबै बीजकोषलाई समाप्त गरेर नयाँ बिरुवा निकाल्छ।
ख. बीजारोपण अर्थात् बिरुवा रोपनको अवस्था यो अवधिले बिरुवा उखेलेर सबै बिरुवालाई फेरि रोपाइँ गर्नेसम्मको पुन: प्राप्तिको अवस्थालाई समेट्दछ। बिरुवा रोपाइँ गरेको चारदेखि दश दिनभित्रमा दोस्रो स्थायी जरा आउँछ अनि यसले माटोबाट पोषकतत्त्वहरू चुस्न थाल्छ र बोटको वृद्धिलाई अघि बढाउँछ। यदि पानीको दह राखेर बिरुवाहरू सावधानीपूर्वक उखेलियो भने बिरुवा उखेल्दा जरामा लाग्ने चोटपटक घटाउन सकिन्छ। यदि धानको बीजलाई सोझै छरियो भने पुन:प्राप्तिको अवस्था आउँदैन अनि उद्भिद विकासको चरण तदनुसार चारदेखि दश दिन घट्छ।
ग. भुइँडाँठ आउने अवस्था बिरुवा रोपेपछिको दश दिनपछि अत्यधिक भुइँडाँठ पलाउने अवस्था हुन्छ, जो बिरुवा उखेलेर फेरि बीजारोपन गरेको ३५ देखि ४२ दिनभित्रमा आउँछ। साधारणत: तेस्रो वा तृतीयक डाँठ आएपछि बोटले डाँठ निकाल्न बन्द गर्छ। अत्यधिक आँख्ला पलाउने अवस्थामा पुगेपछि बोटमा डाँठको संख्या घट्दै जान्छ।
घ. उद्भिदको मन्द अवस्था यो अवधि अत्यधिक डाँठ पलाउने र फूलडाँठ शुरु हुने बीचको अवस्था हो, जसमा केही डाँठहरू समय पुगेर मर्छन्। चाँडो पाक्ने धानका प्रजातिहरूमा यो चरण हुँदैन, तर यो लामो समयमा पाक्ने धानमा भने हुन्छ। यो मन्द अवधि अन्य अवधिभन्दा कम हुन्छ। यो उद्भिदको मन्द अवस्थालाई प्रकाशसंश्लेषणप्रतिको संवेदनशील अवस्था पनि भनिन्छ। विशेष प्रकारको प्रकाशसंवेदी प्रजातिहरूमा यो अवधि एक वा दुई महिनासम्म पनि रहन सक्छ। यो मूल उद्भिद अवस्थाको अन्तिम अवधि हो।
प्रजनन चरण: यस अवधिमा चार चरण हुन्छन्।
फूलडाँठ शुरु हुने अवस्था
यो प्रजनन अवस्थाको सुरुवात हो, जसमा दीर्घम्यादीको प्रजातिहरूमा अत्यधिक डाँठ अवस्था सम्पन्न हुन्छ। यसले अत्यधिक डाँठ पलाउने अवस्थालाई अघि बढाउन वा छोप्न पनि सक्छ। गुबो पसाउने अवस्था अघि लगभग २१ देखि २५ दिनमा यो अवस्था आउँछ तर फूलडाँठको सुरुवाती चरण सकिएको एक हप्तापछि मात्र फूल फुलेको थाहा पाउन सकिन्छ।
अन्तरडाँठ बढ्ने अवस्था
फूलडाँठ शुरु हुने अवस्थापछि बोटको मध्यमा रहेको भित्री कोखले अन्तरडाँठ लम्बिने क्रमलाई तीव्रताका साथ बढाउँछ। भुइँडाँठ सुरुवाती अवस्थाको लगत्तैपछि बोट लम्बिनु थाल्छ। छिट्टै पाक्ने प्रजातिहरूमा माथिल्लो अन्तरडाँठ लम्बिने क्रम भुइँडाँठ शुरु हुने अवस्थाभन्दा धेरै अघि नै हुनसक्छ। पातको दापभित्र फूलडाँठको विकास शुरु हुँदा यसले वृद्धि अवस्था देखाउँछ।
पसाउने अवस्था
बढ्ने अवस्था सकिएपछि फूलडाँठ वा टुप्पो पसाउन थाल्छ। सबै धानका प्रजातिहरूमा वृद्धिको १५ दिनपछि यो अवस्था आउँछ।
फूल फुल्ने अवस्था
वृद्धि अवस्थाको २०-२५ दिनपछि फूल फुल्न थाल्छ। फूलडाँठमा भएको सबै फूलगुच्छ नफुलेसम्म यो क्रम सफलतापूर्वक जारी रहन्छ। यसपछि पराग हाल्ने र षेचन गर्ने क्रम चल्छ।
पाक्ने अवस्था
बालीले निम्नलिखित चरणहरू पार गरेपछि २५ देखि ३५ दिनको बीचमा धान पाक्ने क्रिया पूरा हुन्छ।
दूधे अवस्था
फ्याप्लो अवस्था
दूधे अन्न नरम फ्याप्लो अवस्थामा परिणत हुन्छ अनि पछि कडा फ्याप्लो अवस्थामा पुग्छ। दूधे अवस्थादेखि फ्याप्लो अवस्थामा पुग्न करिब दुई-तीन हप्ता लाग्छ।
यस अवस्थामा अन्न राम्रोसँग पाकेर कडा हुन्छ अनि हरियो रंगको मात्रा हट्छ।
रोगहरू
धान बालीमा लाग्ने रोगहरू :
कुइनेमङ्गले
नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
प्राचीन चीन
चीनको सबै भन्दा   पुरानो राजवंश हो - शिया राजवंश । यिनीहरूको अस्तित्व एक लोककथा जस्तो लाग्दो थियो तर हेनानमा पुरातात्विक खनाई पछि यसको अस्तित्वको   सत्यता सामुन्ने आयो । प्रथम प्रत्यक्ष राजवंश थियो -शांग राजवंश, जुन पूर्वी चीनमा १८वींबाट  १२ औँ सताब्दी इसा पूर्व पिउँली नदीका किनारा बस गए । १२औं सताब्दी ईसा पूर्वमा पश्चिमबाट  झाऊ शासकहरूले इनपर हमला गरे र यिनको क्षेत्रहरु मा अधिकार गर लियो । यिनले ५औं सताब्दी ईसा पूर्वसम्म राज गरे । यसपछि चीनका साना राज्य आपसी संघर्षमा भिड गए । ईसा पूर्व २२१ मा किन राजाहरूले चीनको  प्रथम पल्ट एकीकरण गरे । यिनले राजाको  कार्यालय स्थापित गरे र चीनी भाषाको  मानकीकरण गरे । ईसा पूर्व २२०बाट  २०६ ई.सम्म हान राजवंशका शासकहरूले चीनमा राज गरे र चीनको   संस्कृतिमा आफ्नो अमिट छाप छोडी । यह प्रभाव अबसम्म विद्यमान छ । यिनले रेशम मार्गको   पनि स्थापना रखी । हानहरुका पतन पछि चीनमा फिरबाट  अराजकताको  माहौल छा गयो । सुई राजवंशले ५८० ईस्वीमा चानको  एकीकरण गरे जसका केही  नैं सालहरु पछि (६१४ ई.) यस राजवंशको  पतन भयो ।
स्तनधारी प्राणी
स्तनधारी ढाड भएका जनावरहरूको एउटा समुह हो । यसलाई मुख्यतया स्तन तथा स्तन्य ग्रन्थीको माध्यमबाट साथै रौं, मध्य कानको हाड आदिको माध्यमबाट चिन्न सकिन्छ ।
गलिल
गलिल इजरायल मिलिट्री उद्योग (आइएमआई) (हाल इजरायल हतियार उद्योग)ले उत्पादन गर्ने एक प्रकारको राइफल हो। यसको डिजाइन १९९० मा यिजरायल गलिली र यकोभ लायरले गरेका थिए।
अधिक वर्ष
अधिक वर्ष (अङ्ग्रेजी: leap year ) ४-४ वर्षमा आउने १ दिन बढी हुने वर्षलाई बुझाउँछ | पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्न ३६५ दिन र करिब ६ घण्टा बढी लाग्छ | यो समय मध्य हामी ३६५ दिनलाई १ वर्ष मान्दछौ | यसबाट प्रत्येक वर्ष ६-६ घण्टाको वचत रहने गर्छ | यसरी चार वर्षमा कूल २४ घण्टा बचत हुने गर्छ र उक्त बचेको दिन लाई २८ दिन हुने फ्रेब्रुअरी महिनामा राखेर २९ दिनको एक महिना बनाइन्छ | यसले गर्दा हरेक ४-४ वर्षमा ३६६ दिनको १ वर्ष हुन आउँछ |
लक्ष्मीनाथ शर्मा
लक्ष्मीनाथ शर्मा (सन् १९४५- )को जन्म इलाम जिल्लामा भएको थियो। विभिन्न नेपाली चलचित्रका निर्देशक शर्मा हाल प्राध्यापन पेशामा छन्।
जीवनी
शर्माको जन्म सन् १९४५ सेप्टेम्बर २४ इलाम जिल्लाको बरबोटेमा भएको हो। उनी इतिहासमा एम्.ए. र डिप्लोमा इन् सिनेमा छन्।
कृति
उनको पहिलो रचना वि.सं. २०१६मा 'म बाहुनको छोरो हुँ' शीर्षकको व्यंग्यात्मक कविता प्रकाशित भएको थियो। उनका प्रकाशित कृतिहरूः १) असन्तोष (उपन्यास - वि. सं. २०२६) २) घाइते गुप्तचर (जासूसी उपन्यास - वि. सं. २०२७) ३) अँध्यारो (उपन्यास - वि.सं. २०३१)
चलचित्र निर्देशन
शर्माले बदलिँदो आकाश, छोरी–बुहारी, साथी, मिलन जस्ता दुई दर्जन चलचित्रको निर्देशन गरेका छन्। चलचित्रमा पटकथा, सम्वाद लेखन गरेका छन्।
पुरन्धारा, दाङ
पुरन्धारा, दाङ दाङ जिल्लाको एउटा गाउँ विकास समिति हो। विश्वकै होचो व्यक्ति चन्द्रबहादुर डाँगीको निवास पनि यही गाविसमा रहेको थियो । यसै गाविसमा अत्यन्तै मनोरम पुरन्धारा झरणा समेत रहेको छ। यसको उत्तरमा वडा नं.७ मा धागेछहरा नाम सुन्दर झरणा महाभारत पर्वतको फेदबाट झरेको छ । जसबाट ७,४,५,६ गरी चार वडाका बासिन्दालाई पिउने पानी उपलब्ध गराएको छ।
सानो निरबिरालो
सानो निरबिरालो नेपालमा पाइने एक प्रकारको जनावर हो ।
अग्नि एयर
अग्नि एयर प्रा ली एक नेपाली विमानसेवा (हवाई सेवा) कम्पनी हो जुन नेपालमा आधारित सेवा दिन्छ मार्च २००६ देखि संचालनमा आयो । यसको आफ्नो केन्द्रीय कार्यालय काठमाण्डौमा छ ।
इतिहास
अग्नि एयरले सेवा उडान सञ्चालन १६ मार्च २००६मा लुक्ला र तुम्लिङ्गटारबाट डोर्नियर २८ विमानहरू संगै शुरु गर्‍यो र अघिलो दिनदेखि विराटनगरको लागि उडान भर्न थाल्यो।
लक्ष्यहरू
नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (Civil Aviation Authority of Nepal ) (CAAN)ले अग्नि एयरलाईनलाई संचालक प्रमाणपत्र हस्तांतरण गरेको छ, र निर्धारित उडानको लागि अनुमति प्रदान गरेको छ र यथासम्भव हिमाली उडानको लागि अनुमति दिएको छ। अग्नि एयरको निर्धारित उडान सुविधा निम्न क्षेत्रहरूमा उपलब्ध छन्: (जुन २०१० अनुसार):
विमानहरू
अग्नि एयरसंग निम्न विमानहरू छन :
एयरलाईनले अझै दुईवटा विमान किन्ने योजना बनाएको छ।
फापर
फापर (अङ्ग्रेजी: Buckwheat) एक प्रकारको बोट हो जसका धेरै थरीहरू छन्, जसमा भन्दा अधिकतर जंगली छन्। यसका बीजलाई पिँधेर एक पिठो बनाइन्छ जसका भारतीय र अन्य क्षेत्रहरूका खानामा धेरैं प्रयोग छन्। अधिकतर पिठो अन्नहरूबाट बन्दछन् र अन्न अधिकतर घासका परिवारका बोटहरू हुन्छन्, फापर न त असली अन्न हो र न त वनस्पति परिवारमा हुने घास परिवारको एक थरीको सदस्य हो। फापर नेपालको हिमाली भेगका प्रमुख बालीहरु मध्ये एक हो। नेपालमा विशेष गरी रुकुम, रोल्पा, जाजरकोट, डोलखा, सोलुखुम्बु, कालीकोट, काभ्रे र ओखलढुंगा जिल्लाहरूमा फापरको खेती गरिन्छ।
फापर महत्त्व
फापरमा लागेको फूल उत्तर भारतमा नवरात्रिमा हिन्दू अनुयायी प्राय फापरका पिठोबाट बनेका चीजहरू खान्छन्, जस्तैको फापरको पूर्ण र फापरका पकौडा। पञ्जाबमा फापरलाई 'ओखला' भनिन्छ र यसका पिठोको धेरै प्रयोग गरिन्छ।
फापरमा पाइने गुणकारी तत्वहरु
फापरमा प्रसस्त मात्रामा रेशादार तत्व, भिटामिन बि१, बि२ र बि६,प्रोटिन, खनिजका साथै एन्टिअक्सिडेन्ट पोलिफेनोल पाइन्छ। मासु नखाने साकाहारीका लागि फापर प्रोटिनको धनी स्रोत हो जसमा करिब १०–१२.५ प्रतिशत प्रोटिन पाइन्छ। फापरको प्रोटिनबाट शरीरलाई चाहिने आवश्यक धेरै एमिनो एसिडहरुप्राप्त हुन्छ। जनावरको मासु खाँदा कोलेस्टेरोल अनि अन्य अस्वस्थ्यकर चिल्लो पदार्थहरु पनि खान सकिने भएकाले हृदयसम्बन्धी रोगहरूको जोखिम बढ्न सक्छ। तर फापरमा कोलेस्टेरोल नपाइने हुँदा यो स्वास्थ्यका दृष्टिकोणबाट पनि एक उत्कृष्ट वनस्पतीय भोजन हो। फापरमा प्रसस्त मात्रामा पाइने खनिजहरु जस्तै जिंक, कपर, म्यागनेसियम शरीरलाई स्वास्थ्य राख्ने आवश्यक तत्वहरु हुन्। यसका अलावा “रुटिन” भनिने लाभदायक एन्टिअक्सिडेन्ट पोलिफेनोल फापरमा प्रसस्त पाइन्छ। तर रुटिनको मात्रा फापरको नुडलमा पिठोमाभन्दा कम हुने विज्ञहरूको भनाइ छ। फापरमा पाइने तत्वहरूको उपयोगिताको बारेमा धेरै अनुसन्धानपत्रहरु प्रकाशित छन्। फापरको पिठोको अर्को विशेषता भनेको गहुँ वा जौको पिठोमा पाइने ग्लुटेन भनिने प्रोटिन यसमा पाइँदैन। त्यसैले फापरको सेवन ग्लुटेन इनटोलेरेन्स अर्थात 'सेलियाक डिजिज' हुनेहरुका लागि लाभदायक मानिन्छ। अर्थात यो ग्लुटेनमुक्त खानेकुरा हो।
फापर एक रोगनिरोधक
वास्तवमा मिलमा मिहिन गरी पिँधेर तयार गरेको मसिनो सेतो चामल नरम, मिठो भएपनि यसको अधिक सेवन स्वास्थ्यका लागि अहितकर मानिन्छ। त्यसमा पनि शारिरिक परिश्रम कम गर्ने तर फाइबर कम भएका मिठो, मसिनो खानेकुरा (नरम, गुलियो,चिल्लो पदार्थले भरपुर) बढी खानेहरूलाई मधुमेह रोग लाग्ने बढी सम्भावना हुनसक्छ। यसको विपरीत फाइबरयुक्त फापर कम ग्लाईसेमिक इन्डेक्स भएको खाद्यपदार्थमद्ये एक हो, जुन मधुमेहका लागि लाभदायक हुन्छ। कुन खानेकुरा कति छिटो शरीरभित्र प्रवेश गरेर रगतमा ग्लुकोजको मात्रा बढाउँछ भन्ने कुरा तिनीहरूको ग्लैसेमिक इन्डेक्सबाट बुझ्न सकिन्छ। एक रिपोर्टका अनुसार फापरको ग्लैसेमिक इन्डेक्स ३५ हो भने गहुँको ब्रेडको ६८ मानिन्छ। एक्सपेरिमेन्टल डायबटिक रीसर्चमा प्रकाशित एक लेखअनुसार टाइप २ मधुमेहका उपचारका लागि ताइवानमा फापर प्रयोग गरिन्छ। यसरी फापर मधुमेह रोग नियन्त्रणका लागि लाभदायक खानेकुरा हो। शरीरमा ग्लुकोज तह लगाउने मात्र होइन, फापरको सेवन रगतको कोलेस्टेरोल घटाउन पनि सहयोगी हुने एक वैज्ञानिक रिपोर्टले बताउँछ। जापानी अनुसन्धानकर्ताहरूले मुसामा गरेको अध्ययनअनुसार प्रोटिनयुक्त फापरको पिठोमा रगतमा कोलेस्टेरोल घटाउने र पित्तको पत्थरी हुनबाट बचाउने गुण हुन्छ, साथै यसको सेवनबाट मोटोपन पनि कम हुनसक्ने उनीहरूको राय छ। फापरमा पाइने फाइबर ग्लुकोज मेटाबोलिजममा प्रभावकारी हुन सक्छ । भनिन्छ, स्वस्थ्यकर जीवन जिउन वयस्क मानिसले २५–३८ ग्राम फाइबरको सेवन दिनहुँ गर्नुपर्छ। एक रिपोर्टका अनुसार एक कप फापरमा ४.५ ग्राम फाइबर पाइन्छ। यसरी फापरको सेवनबाट शरीरले प्रसस्त फाइबर प्राप्त गर्नसक्छ। फापरको सेवनबाट उमेरसँग हुने मानसिक चेतनाको कमी (कग्नेटिभ लस) लाई रोक्नसक्ने वैज्ञानिकहरूले अनुमान छ। यसरी मधुमेह, उच्च–रक्तचाप, कब्जियत, मोटोपन घटाउन र स्मरणशक्ति बढाउन फापर खानु लाभदायक हुन सक्छ। फापरको यति धेरै गुण भए पनि यसको सेवन सहरिया समाजमा यदाकदा मात्र गरिन्छ। हाम्रो समाजमा रोटी प्राय उपवास बस्दा खाइन्छ। मिलमा पिसेको धानको भात हाम्रो मुख्य खाना हो। भात नखाई कसरी बाँच्ने भन्ने आम धारणा छ र हामीले खाने चामल हाम्रो उत्पादनले नपुगेर आयात गर्नु परिरहेको अवस्था छ। फाइबर, र फाइटोकेमिकलहरु कम, तर नुन, चिल्लो बढी भएका अस्वस्थ्यकर खानेकुरा (तयारी खानेकुरा, जस्तै चाउचाउ) खाएर समाजमा रोगीहरूको समस्या बढ्दो छ। यो अवस्थामा आफ्नै देशमा उत्पादन हुने अनि घरमै पकाएर खानसक्ने फापर, कोदोको ढिँडो, रोटो खानु स्वस्थ्यका लागि हितकर हुन्छ। धेरैजसो हामी ढिँडो, रोटो खाँएरै हुर्किएका हौ। ढिडो,रोटो, खान हिचकिचाउनेले फापरको उम्रिएको टुसा (अंकुर) सलादको रूपमा खान सकिन्छ। यो एन्टिअक्सिडेन्टको धनी भएकाले अझै स्वस्थ्यकर खानेकुरा मानिन्छ। यसको अलावा फापरको पिठोबाट बनेको नुडल, कुकिज वा मफिन खान सकिन्छ। जापान जस्तो औद्योगिक मुलुकमा सोवाको उत्पादन गरेर विदेशमा समेत निर्यात गरेको देखिन्छ भने हामीले पनि प्रसस्त फापरको उत्पादन गरी नेपाललाई विश्वको प्रमुख फापर उत्पादक मुलुकको रूपमा चिनाउन सकिन्छ। फाइबर र एन्टिअक्सिडेन्टले भरपुर फापर जस्ता खानेकुराहरूको लोकप्रियता फंग्सनल फुडको रूपमा पश्चिमी मुलुकहरूमा बढेकाले नेपालको फापरले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नाम र दाम कमाउनसक्छ।
वेब फन्ट
कुनै पनि विशेष लिपीमा लेखिएका पाठ उचित रूपमा प्रदर्शन गर्नको लागि एक विशेष किसिमको फाइल पर्दछ,त्यसलाई फन्ट भनिन्छ, त्यो कम्प्युटरमा स्थापना गरिएको हुनु पर्दछ। फन्ट भनिने उक्तफाइलमा कुन कोडको फन्टलाई कसरी प्रदर्शन गर्ने भन्ने जानकारी सङ्ग्रहित गरिएको हुन्छ। तर सबैमा यस किसिमको जानकरी पु-याउन नसकिने र वेभसाइटहरू सहि रूपमा नखुल्ने समस्याको समाधान गर्न फन्टहरूलाई वेबसर्भरमा नै राखेर वेबपेजसँगै ब्राउजरमा पु-याइन्छ र ब्राउजरले उचित लाईब्रेरी प्रयोग गरी उक्त वेबपेजलाई त्यसँगै पठाइएको फन्ट प्रयोग गरी सहिरूपमा प्रदर्शीत गरिदिन्छ, यस प्रकारको तरिकालाई वेब फन्ट भनिन्छ। तर यसको लागि CSS३ समर्थन गर्ने नयाँ ब्राउजरहरूको आवश्यकता पर्दछ।
बलुचिस्तान, पाकिस्तान
बलुचिस्तान पाकिस्तानका चार प्रदेश मध्येको एक हो। भूमि क्षेत्रको हिसाबले यो सबैभन्दा ठूलो प्रदेश हो। यो देशको दक्षिण पश्चिमी क्षेत्र बनेको छ, तर सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या भएको प्रदेश हो। यसको प्रादेशिक राजधानी र सबैभन्दा ठूलो सहर क्वेटा हो।
मदन (फन्ट)
मदन पुरस्कार पुस्तकालयद्वारा निर्माण गरिएको यो फन्ट देवनागरी नेपाली युनिकोडको लागि हो। यो एक खुल्ला स्रोत फन्ट पनि हो।
बलुचिस्तान, पाकिस्तान
यस प्रदेशका मुख्य जातीय समूहहरू बलुची र पश्तुनहरू हुन् जसले क्रमशः कुल जनसङ्ख्याको ५२% र ३६% ओगटेको (प्रारम्भिक २०११ को जनगणना अनुसार) छ। बाँकी १२% मा सिन्धी, पञ्जाबी, उज्बेकि र तुर्कमेन जस्ता अन्य बसोबास गर्ने स-साना समुदायहरू रहेका छन्। "बलुचिस्तान" नामको अर्थ "बलुचहरूको देश" हो। धेरै हदसम्म कम विकसित, यसको प्रादेशिक अर्थव्यवस्था प्राकृतिक स्रोत, विशेष गरी यसका प्राकृतिक ग्याँस क्षेत्रहरूले प्रभुत्व जमाएको छ। यसले मध्यमदेखि दीर्घकालीन समयमा पाकिस्तानको माग आपूर्ति गर्न पर्याप्त क्षमता भएको अनुमान गरिएको छ। क्वेटा बाहेक यस प्रदेशको दोस्रो सबैभन्दा ठूलो सहर दक्षिणमा तुर्बत हो भने प्रमुख आर्थिक महत्वको अर्को क्षेत्र अरब सागरमा रहेको ग्वादर बन्दरगाह हो।
बछनपुर्वा
बछनपुर्वा बारा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
कालिम्पोङ जिल्ला
कालिम्पोङ भारतको पश्चिम बङ्गाल राज्यको एक जिल्ला हो। यो जिल्ला १ फेब्रुअरी २०१७ का दिन दार्जिलिङ जिल्लाबाट विभाजित भइ पश्चिम बङ्गालको २१औँ जिल्लाको रूपमा गठन भएको थियो। यस जिल्लामा हाल कालिम्पोङ  नगरपालिका र तीन सामुदायिक विकास खण्ड; कालिम्पोङ् १, कालिम्पोङ २ र गुरुबथन समावेश छन्। यस जिल्लाको सदरमुकाम कालिम्पोङ १ हो।
अवस्थिति र क्षेत्रफल
कालिम्पोङ उपविभागको १०५३.६० वर्ग किलोमिटरमा (४०६.८० वर्ग माइल) फैलिएको छ जसमा कालिम्पोङ प्रथम ३६०.४६ वर्ग किलोमिटर (१३९.१७ वर्ग माइल), कालिम्पोङ दृतिय २४१.२६ वर्ग किलोमिटर (९३.१५ वर्ग माइल) र गुरुबथन खण्ढ ४४२.७२ वर्ग किलोमिटरमा (१७०.९४ माइल) फैलिएको छ। कालिम्पोङ नगरपालिकाको कुल क्षेत्रफल ९.१६ वर्ग किलोमिटर (३.५४ वर्ग माइल) रहेको छ।
मौसम
कालिम्पोङ जिल्लाको मौसम मध्यम खालको छ जुन यस जिल्लाका आसपासका जिल्लाक‍ तुलनामा भिन्न खालको छ। गृष्म ऋतुमा यस जिल्लाको अधिकतम तापक्रम २७ डिग्री सेल्सियर हुन्छ भने न्युनतम १६ डिग्री सेल्सियस हुन्छ। हिउँद ऋतुमा भने यस जिल्लाको अधिकतम तापक्रम १७ डिग्री सेल्सियस र न्युनतम तापक्रम ५ डिग्री सेल्सियस हुन्छ। यस जिल्लामा वार्सिक २२० सेण्टिमिटर पानी पर्ने गरेको छ।
भारतका विभिन्न ठाउँहरू जस्तै, कालिम्पोङमा पनि पाँच भिन्न ऋतुहरू हुन्छन्। मार्चदेखि अप्रिलसम्म वसन्त, मे महिना देखि जुन महिना सम्म ग्रीष्म ऋतु, मध्य जुन देखि मध्य सेप्टेम्बरसम्म वर्षा ऋतु र अक्टोबर देखि नोभेम्बरमा शरद आतु र डिसेम्बर र फेब्रुअरी बीचको हिउँद ऋतु पर्छन्। कालिम्पोङ भ्रमण गर्ने उत्तम मौसम वसन्त र शरद ऋतु हो। साधारण वर्षा ऋतुमा भारी वर्षा र निरन्तर वर्षा हुने गरेको छ।
इतिहास
कालिम्पोङको सबैभन्दा पुरानो कैद गरिएको इतिहास अस्पष्ट छ। १ सन् १९६४ मा अङ्ग्रेज-भुटान युद्ध पछि मात्र कालिम्पोङको इतिहास कैद गरिन शुरू गरिएको थियो। यस भन्दा पहिले कालिम्पोङको इतिहासमा केही सामग्रीहरू उपलब्ध भएतापनि ती सामग्रीहरू विवादास्पद छन् र प्रमाणीकरण गर्न असम्भव छ। ११ नोभेम्बर १८६५ मा सिञ्चुला सन्धि पछि मात्र कालिम्पोङको महत्त्व र इतिहास राखिन थालिएको थियो।
थुप्रै विद्वान र इतिहासकारहरूले प्रस्तुत गरेका विभिन्न सिद्धान्तहरूको बाबजुद, कालिम्पोङको इतिहासका बारेमा एउटा कुरा निश्चित भएको थियो। प्राचीन कालमा कालिम्पोङ यो सिक्किमेसी वा डोञ्जोङ राज्यको एक भाग थियो जहाँ मुख्यतया तीन प्रमुख समुदायहरू; लेप्चे, भुटिया र लिम्बू बसोबास गर्थ्यो। तात्कालिक समयमा पुरै सिक्किममा समेकित नियम ल्याएको थियो जहाँ यस क्षेत्र पनि पर्थ्यो जसलाई पनि कालिम्पोङ भनिन थालिएको थियो। तत्कालीन शासकहरू मध्येका पछिल्लो समयका राजा, टेन्सुङ नाम्गिएलले (सन् १९६६ मा जन्म र १ १६७० मा सिंहासनमा) तीन पटक विवाह गरेका थिए। उनको पहिलो पत्नी, तिब्बतकी थिइन् जसले छोरी पेण्डे आमोलाई जन्माएकी थिइन्। दोस्रो पत्नी सिक्किमकी थिइन् जसले एउटा छोरो चदोर नामग्याललाई जन्म दिइन् र तेस्रो पत्नी लिम्बू राजाकी छोरी थिइन्।
प्राचीन कालमा यस क्षेत्रलाई दलीमकोट भनेर चिनिन्थ्यो र कालिम्पोङ एकदमै सानो गाउँको नाम थियो जसमा दुई वा तीन परिवारका सदस्यका साथमा ८-९ गाईहरू थिए।
जनसाङ्ख्यिकी
कालिम्पोङको थुप्रै जनजाति तथा विभिन्न जातीय समूहको उपस्थिति भएको जिल्ला हो। लेप्चा, भोटिया, लिम्बू, राई, तामाङ, सेर्पा, मगर, गुरुङ, नेवार, छेत्री, बाहुन, कामी, दमाई, सार्की, थामी, याक्खा, सुनुवार, यल्मो आदि यस क्षेत्रमा बेलायती कब्जाको शुरुदेखि नै जनसङ्ख्या विशेष रूपमा कालिम्पोङ सहरमा निरन्तर वृद्धि भएको छ। प्रशासनिक हिसाबले कालीमपोंग जिल्ला इकाइहरू; कालिम्पोङ १ खण्ड, कालिम्पोङ -२ खण्ड, गोरुबथन खण्ड र कालिम्पोङ नगरपालिकामा विभाजित छ।
सन् २०११ को राष्ट्रिय जनगणना प्रतिवेदनका अनुसार यस जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २५१६४२ रहेको छ जुन पछिल्लो जनगणना  भन्दा २६,४२२ सङ्ख्याले वृद्धि भएको हो। यस जिल्लाको कालिम्पोङ १ खण्डको जनसङ्ख्या ७४,७४६, कालिम्पोङ २ खण्डको जनसङ्ख्यम ६६,८३०, गुरुबथन खण्डको जनसङ्ख्या ६०,६६३ र कालिम्पोङ नगरपालिकाको जनसङ्ख्यम ४९,४०३ रहेको छ।
अर्थतन्त्र
टिस्टा र जलढाका नदीहरूको बीचमा रहेको र कम हिमालयदेखि यसको तलसम्म फैलिएको कालिम्पोङ जिल्ला प्रशस्त वनस्पति र जीवजन्तुको बगैँचाको रूपमा परिचित छ। यस जिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस उपजिल्लाका अधिकांश मानिसहरू किसान हुन्। यस उपजिल्लामा धान, गहुँ, मकै, तोरी, कोदो, आलु तथा अन्य अन्न बालीको रूपमा सुन्तला, अदुवा, अलैँची आदि उत्पादन गरिन्छ।
चिया बगान
यस जिल्लाको अर्थतन्त्र मुख्यतया कृषिमा आधारित छ। यस जिल्लाको गुरुबथन खण्डमा मात्रै ६ चिया बगानहरू अवस्थित छन् जसले उच्च गुणस्तर चियाको उत्पादन गर्दै आएको छ। चियाको गुणस्तरमा पर्याप्त स्वाद र कोमलता भएका कारण यस जिल्लामा उत्पादन भएको चियाको स्वाद विश्वभरि पुगेको छ। यस चिया बगानहरूले दिगो रोजगारी प्रदान गर्नु बाहेक यसको प्राकृतिक सुन्दरता र प्रकृति मनपराउने पर्यटकहरू भित्रिने गर्दछन्। यस आउने आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरूले यहाँको हरियो बगैँचा क्षेत्रका रोमाञ्चकारी सौन्दर्यहरूको आनन्द लिन्छन्। कालिम्पोङ जिल्लाका ६ वटा चिया बगानहरू गोरुबाथान विकास खण्ड अन्तर्गत पर्दछन्। जुन यस प्रकार छन्; सामाबेयोङ, माथिल्लो फागु, तल्लो फागु, कुमाई, अम्बियोक र मिसन पहाड हुन्।
नेपालको प्रशासनिक विभाजन
नेपालको प्रशासनिक विभाजन नेपालका उपराष्ट्रिय प्रशासनिक एकाइहरू हुन्। नेपालको पहिलो तहका विभाजन भनेको प्रदेशहरू हुन् । प्रत्येक प्रदेशलाई जिल्ला, प्रत्येक जिल्लालाई नगरपालिका वा गाउँपालिका र ती प्रत्येक गाउँपालिका वा नगरपालिकालाई वडामा विभाजन गरिएको छ। वि.सं २०७२ अघि प्रदेशहरूको सट्टा नेपाललाई विकासक्षेत्र र प्रशासनिक क्षेत्रमा (अञ्चल) मा विभाजन गरिएको थियो।
वि.सं २०७२ मा नेपालको नयाँ संविधानको आवश्यकता पूरा गर्दै सबै पुराना नगरपालिका र गाउँ विकास समितिहरू (३९०० भन्दा बढी) लाई ७५३ नयाँ नगरपालिका र गाउँपालिकामा पुनर्संरचना गरिएको थियो। पूर्व ७५ जिल्ला विकास समितिहरूलाई पनि ७७ नयाँ जिल्ला समन्वय समितिहरूले प्रतिस्थापन गरेका थिए जसमा जिल्ला विकास समितिको तुलनामा धेरै कम शक्ति छ। हाल ६ महानगर, ११ उपमहानगरपालिका, २७६ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका रहेका छन् ।
प्रदेश
नेपालका सात प्रदेशहरू रहेका छन्। प्रदेशहरूलाई नेपालको संविधान २०७२ को अनुसूची ४ अनुसार परिभाषित गरिएको छ। विद्यमान जिल्लाहरूलाई एकसाथ मिलाएर प्रदेश गठन गरिएको थियो। नेपालका दुई जिल्लाहरूलाई टुक्राएर दुई जिल्ला थप गरिएको थियो।
नगरपालिका
नगरपालिका जनसङ्ख्या र पूर्वाधारको कम्तीमा केही न्यूनतम मापदण्ड भएका र सरकारद्वारा नगरपालिकाको रूपमा घोषणा गरिएका ठाउँहरू हुन्। नेपालमा २९३ वटा नगरपालिकाहरू रहेका छन् ।
सहरी नगरपालिकालाई ३ तहमा विभाजन गरिन्छ:
नेपालमा ६ वटा महानगरपालिकाहरू रहेका छन् जसमा राजधानी सहर अर्थात् काठमाडौँ, भरतपुर, विराटनगर, ललितपुर, वीरगञ्ज, पोखरा रहेका छन्। नेपालमा ११ उपमहानगरपालिका र २७६ नगरपालिका रहेका छन्।
गाउँपालिका
गाउँपालिका नेपालमा २०७३ सालमा स्थापना गरिएका थिए जसले गाउँ विकास समितिलाई प्रतिस्थापन गरेको थियो।
गाउँपालिकाको मुख्य उदेश्य गाउँ विकास समितिको जस्तो छ तर राजश्व सङ्कलन र कर सङ्कलनमा यसको बढी अधिकार रहेको छ र यसको वार्षिक बजेट गाउँ विकास समितिको भन्दा उच्च रहेको छ। थुप्रै गाउँ विकास समितिलाई प्रायः प्रत्येक नयाँ गाउपालिकामा गाभिएको थियो। नेपालमा ४६० गाउँपालिकाहरु छन्।
पूर्व विकास क्षेत्र र अञ्चल
२०७२ भदौ २४ अघि नेपाललाई पाँच विकास क्षेत्र र चौध वटा प्रशासनिक क्षेत्र अर्थात् अञ्चलमा विभाजन गरिएको थियो। २०६८ को जनगणनाको समयमा यसलाई अझ पचहत्तर जिल्लामा विभाजन गरिएको थियो। जिल्लालाई गाउँ विकास समिति र नगरपालिकामा विभाजन गरिएको थियो। २०५८ को जनगणनामा नेपालमा ३,९१५ वटा गाउँ विकास समिति र २८ वटा नगरपालिकाहरू रहेका थिए।
विकास क्षेत्र:
गुर्जा खानी
नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र धवलागिरी अञ्चलको म्याग्दी जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
नेपाल टेलिकम
नेपाल टेलिकम ९१.४९% सरकारी साझेदारीको साथ सरकारी स्वामित्वमा रहेको दूरसञ्चार सेवा प्रदायक हो। यसको स्थापना २०३२ असार १ गते नेपाल दूरसञ्चार संस्थानको रूपमा भएता पनि २०६० माघ २२ गते यो नेपाल दूरसञ्चार कम्पनीको रूपमा दर्ता भएको थियो। २०६१ बैशाख देखि यसलाई नेपाल टेलिकम भन्न थालिएको थियो। यसले देशभरमा पि.एस.टी.एन., सिडीएमए, लगायतका आधारभूत टेलिफोन र जिएसएम र सिडीएमए जस्ता मोवाइल सेवा प्रदान गर्ने गरेको छ। टेलिकमले इन्टरनेट सेवामा डायल-अप आइएसडीएन लिज्ड एडीएसएल इन्टरनेट र स्काई डाटा मार्फत वायरलेस इन्टरनेट प्रदान गर्ने गर्दछ। बैङ्क तथा विभिन्न निकायहरूलाई तथ्याङ्क आदान प्रदान गर्न लिज्ड सर्किटको सेवा समेत टेलिकमले दिने गर्दछ। २०६४ फागुनमा सर्वसाधारणका लागि पनि शेयर बिक्री गर्न खुला गरेको यो कम्पनीको जारी पूँजी १५ अर्ब तथा चालू पूँजी २२ अर्ब रूपैयाँ रहेको छ। यस कम्पनीमा हाल करिव ३,९१२ कर्मचारी कार्यरत छन्। हरेक वर्ष माघ २२ गते नेपाल टेलिकमले आफ्नो बार्षिकोत्सव मनाउने गर्दछ।
नेपाल टेलिकम आइएसडिएन र लिज्ड लाइन सेवाको नेपालमा एक मात्र प्रदायक हो। सन् २००५ मा नेपालको दूरसञ्चार उद्योगमा एनसेल (पहिले मेरो मोबाईलको रूपमा चिनिने) को प्रवेश पछि यो जीएसएम मोबाइल सेवाको मात्र प्रदायक बन्नबाट चुकेको थियो। ५,४०० भन्दा बढी कर्मचारीहरूसँग यो नेपालको सबैभन्दा ठूलो निगम हो। देशको यसको विभिन्न भागहरूमा कुल २६२ टेलिफोन विनियम कार्यलयहरू छन् जसले ६०३,२९१ पीएसटीएन लाइनहरूमा यसले सेवा पुर्‍याएको छ। यसले ५० लाख भन्दा बढी जीएसएम सेलुलर फोनहरू र १० लाख भन्दा बढी सीडीएमए फोन लाइनहरूमा सेवा दिइरहेको छ। हालैको एक डाटा अनुसार, यसका ल्यान्डलाइन, जीएसएम मोबाइल, सीडीएमए र इन्टरनेट सेवा गरी १ करोड भन्दा बढी प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन्। नेपाल टेलिकमले सन् २०१७ जनवरी १ बाट ४ जी एलटिइ सेवा शुरु गरेको थियो। हाल नेपालको ६६५ बटा स्थानिय तहहरूमा यो सेवा पुगिसकेको छ ।