cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
महागुरु फाल्गुनन्द
जीवनी
फलामसिंले आमाको दूध खान नपाउँदै आमा हंसमतिको निधन भयो। अबोध बालक सहित घरव्यवहार चलाउन संकट परेकोले घर–छरछिमेक, इष्टमित्रको करकापमा बाबा जगुनबाजले अर्को विवाह गर्नुभयो। कम बोल्ने, शान्त स्वभावको, एकान्तप्रेमी, मिष्ट–भाषी, हंसिलो, गम्भीर चाल–चलन भएको बालक सानीआमाको रेखदेखमा हुर्कंदै जानुभयो। गरिब खान, लाउन, बस्न दुःख भएको परिवारमा जन्मिएका बालक गाई बाख्रा गोठाला गर्दै वनजंगल, खोलानाला, डाँडाकाँडा चहार्दै ८ वर्षको हुनुभयो।
एकदिन फलामसिंलाई सानीआमाले बुवालाई सातुसामल गोठमा पुर्याउन पठाउनुभयो। चामलसँगै मासु पनि भएको फलामसिंलाई थाहै भएन। चुक्चिनाम्बामा खान, लाउन, बस्न दुःख भएकाले जगुनबाजले पनि माइखोलापारि जितपुरको खत्रक्पा खोल्सीपारि दानाबारीको बोरुङ सहवीरे भन्ने ठाउँमा हिउँदमा गाई गोठ राखेर वस्नुभएको थियो। महागुरुको बाबा गोठ लगेर उतै बस्ने भएकाले समय–समयमा घरबाट सामलतुमल (खाद्यसामग्री) पुर्याउन जानुपथ्र्यो। फलामसिं डोको बोकेर खोला तरिसकेपछि उहाँलाई अचानक ज्वरो आउन थाल्यो । एकैछिनमा शरीरभरि फोकैफोका उठ्यो । हनहनी ज्वरो आयो, बोल्नै नसक्ने हुनुभयो। मुस्किलले गोठमा पुग्दा छोराको त्यस्तो अवस्था देखेर बुवाले आतिन्दै के भयो भनेर सोध्नुभयो। छोराले आँसु खसाउँदै टुलुटुलु हेरि मात्र रहेको देखेर सानीआमाले ८ वर्षका बिरामी छोरालाई वास्ता नै नगरी यत्रो भारी बोकाएर पठाएछ भन्ने सम्झनुभयो। छिमेकीहरूलाई परिस्थिति बुझाएर गोठ हेर्न लगाई छोरा बोकेर घरतिर फर्कनुभयो। श्रीमतीसँग रिसाउँदै छोरा बोकी घर पुग्दा आमाले आश्चर्य जनाउँदै घरबाट बाटो लाग्दा बिराम नभएको कुरा बताउनु भयो। घरबाट हिड्दा केही नभएको छोरा अचानक कसरी यस्तो भयो भनि अत्तालिदै फेदाङमा, बिजुवा लगाउनुभयो। त्यस समय त्यो भन्दा अरु कुनै विकल्प पनि थिएन। चार दिनसम्म फेदाङमा, बिजुवाहरु लगाउँदा पनि बिरामी फलामसिं विहोस नै थिए। विहोस फलामसिंलाई हरेक रात छिमेकीहरु भेला भएर बिरामी रुङ्ने क्रम चलिनै रहेको थियो। चौथो दिन बेलुकीपख गाउँलेहरूले रुँगिराखेको बेला बेहोस अवस्थामा लडिरहेको फलामसिं एक्कासी उठेर जंगलतिर दौडनुभयो। ३–४ जना युवाहरु ८ वर्षिय विरामी बालकको पछि–पछि दौडिए। उहाँ घर नजिकैको जंगलमा पस्नुभयो। हाराउनुभायो। सबै मिलेर भोलिविहान सम्म निरन्तर खोजे तर कतै फेला पारेनन् ।
फलामसिं विरामीले विहोस भएर सुतेको ४ दिन भईसकेको थियो। साँझ पर्न लागको समयमा आफुजस्तै एक दिव्यपुरुष जंगलतिरबाट आएको देखे। फलामसिंलाई अत्यन्तै आकर्षक ढङ्गले आऊ भनि बोलाए। गाउँलेहरूले रुँगीरहेको भएपनि ती पुरुषलाई फलामसिंले बाहेक अरु कसैले पनि देखेनन्। दिब्यपुरुषको आकर्षक बोलाइले गर्दा विहोसी बालक एक्कासी जुरुक्क उठेर ति दिव्यपुरुष भएतिर दौडेर गए। दिब्यपुरुषको पछि पछि जाँदा जंगल हुदैं बिरामी हुनुअघिको खोलाको किनारमा पुग्नुभएछ। त्यसपछि महागुरुलाई दिव्यपुरुषले माइखोलामा नुहाउन लगाए। केहीमाथि खत्रक्पाको खोल्सीमा लगेर लामपाते रुखको फेदमा उभ्याई खुट्टानेर भुँई खोस्रेर सिमीको दाना रोपेजस्तो गरे। त्यो बीउ तत्कालै उम्रेर लहरा भई बालकलाई रुखसँगै चलमलाउन नसक्ने गरी बाँधेपछि त्यो दिव्य पुरुषले बालकलाई प्रश्न गर्न थाले।
दिव्य पुरुषः ‘‘मलाई चिनिस् कि चिनिनस?’’
बालकः ‘‘चिनिन।’’
दिव्य पुरुषः ‘‘अघिल्लो जन्मको कुरा बिर्सिस?’’
बालकः बिर्सें, ‘‘थाहा छैन।’’
दिव्य पुरुषः ‘‘अघिल्लो जन्मको धर्म कर्महरु बिर्सिस?’’
दिव्य पुरुषः ‘‘अघिल्लो जन्ममा लिएकोको भाषा, शिक्षा, लिपी, धर्म सस्कार, सस्कृतीहरु बिर्सिस ?’’
दिव्य पुरुषः ‘‘राम्रो सम्झी, सबै थाहा पाउँछस्।’’
दिव्य पुरुषः ‘‘मासु बोकेर यो खोलामा किन पसेको? त्यो खानु हुँदैन भन्ने बिर्सिस? (माइखोलातिर औंल्याउँदै) ऊ युमामाङसँग माफी माग’’ भन्दै दिव्य पुरुष त्यही अल्पिए।
छोटकारीः
महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेनको जन्म बिक्रम सम्बत १९४२ को कार्तिक २५ गते आइतबारका दिन इलाम जिल्लाको इभाङ ५ चुक्चिनाम्बामा भएको थियो। उनका बाबु जगनबाज लिम्बु, लिङदेन र आमा हंसमती लिम्बु थिए। आमा बाबूका साँहिला छोराका रूपमा जन्मिएका फाल्गुनन्दको न्वारानमा ज्योतिषले राखेका नाम भने नरध्वज लिङदेन थियो। बाल्यकालमा सिकिस्त बिरामी भएका फाल्गुनन्दलाई फलामका चुरा बनाएर हातमा लाईदिनाले ठीक हुन्छ भनेकाले उनका हातमा फलामका चुरा लाई एको थियो। त्यही चुराबाट उनको नाम फलामसिंह रहन गएको थियो। गाउँका अन्य युवाहरू जस्तै उनी पनि बेलायती फौजमा भर्तीमा जाँदा उनको नाम फलामसिंबाट फाल्गुनन्द बन्न पुग्यो।
आठ वर्षकै उमेरमा हत्या हिंसा गर्न नहुने, झुट्ठो बोल्न नहुने, नारीजाती सृस्टिकर्ता हुनाले उनीहरूलाई समाजमा उच्चो सम्मान गर्नु पर्ने, आफ्नो कुल देवतालाई सदा बिहान बेलुकि चोखो नीतोसँग ‘माङसेवा’ (पूजा आराधना) गर्न पर्ने, मासु मंस तथा मदिरापान गर्नु नहुने जस्ता कुराको दीब्य ज्योती प्राप्त गर्नुभएका फाल्गुनन्द लिङदेनले सेनामा रहदा पनि सांझ बिहान पूजा पाठमा लीन रहने गरेका हुनाले उनलाई ‘ध्यानी’ ‘योगी’ ‘तपस्वी’ जस्ता उपनामले पुकारिने गरिन्थ्यो। लडाईबाट बिश्व शान्ति स्थापना हुन नसक्ने कुरोको बोध गरेका फाल्गुनन्द अन्तत् बेलायती सेनाको जागीरबाट राजिनामा गरी आफ्नो ज्ञान तथा समस्त किंराती जातीहरूका मौलिक धर्म संस्कृतिको प्रचार गर्दै उनी भारतका विभिन्न भाग लगायत भुटान हुदै पूर्वी नेपालको ईलाम आफ्नो जन्मस्थल आइपुगे।
आफ्नो गाँउ,ठाँउ आफ्नो जात तथा विशेष गरी किराँती जातिका लिम्बु समुदायमा सामाजिक बिसंगति, बिकृतीले गांजेको भयाबह स्थितिलाई देखेर फाल्गुनन्द लिङदेनले बिक्रम सम्बत १९८८ बैशाक २५ गते तत्कालिन ‘दश लिम्बुवान सत्रथुम’ का समाजका बरिष्ठ ब्याक्तित्वहरूलाई बोलाएर पाँचथर जिल्लाको फिदिम नजिक लेब्रे कुटीमा हामी आफ्नो वास्तबिक धर्मबाट अञ्जान रहेको, जांड, रक्सी धेरै सेवन गरेर हामी मतिभ्रष्ट भएको, थेग्नै नसकिने गरी बिबाह भोज गरी आर्थिक रूपमा दलदलमा फसिएको आदित्यादीले हामी समाजबाट हर क्षेत्रमा माथी उठनै नसकिने गरी पछि परेको हुनाले अब उप्रान्त हामी सबैले यी सबै बिंसगती, बिकृती र कुरितीहरूबाट मुक्त हुने र आ-आफ्नो थुममा गई सबैलाई सम्झाउने, बुझाउने, मौलिक्ताको पहिचान गराउने, भनी दश बुंदे लिखित मुचुल्का जसलाई ‘सत्यहाङमा मुचुल्का’ पनि भनिन्छ, बनाईयो र करीब हजारौका संख्यामा उपस्थितहरूले आ-आफ्नो थुममा गएर आफ्नो मौलिक धर्म, संस्कृति तथा दश बुदे मुचुल्काको प्रचार प्रसार गर्ने बचन बांधेर छुट्टिए।
फाल्गुनन्नदले धर्म प्रचार प्रसार वा साँझ बिहान आ- आफ्नो घरमा युमा साम्माङको ‘माङसेवा’ गर्ने र सामुहीकरूपमा पनि ‘माङ सेवा’ गर्नका लागि मेची र कोशी अञ्चलका विभिन्न स्थानमा ७ वटा माङहिम (मन्दिर) बनाएका छन। र उनले कुम्भकर्ण हिमाललाई किँरातीहरूका पबित्र धार्मिक तथा तिर्थ स्थल मान्दै त्याँहा पनि एक ‘माङहिम’ बनाए। र उक्त कुम्भकर्ण हिमालको फेदीमा रहेको माङहिममा भक्तजनहरू ‘माङसेवा’को लागि जाने क्रम दिनानुदिन बृद्धि भइरहेको छ।
फाल्गुनन्दले यसरी ‘सत्यहाङमा मुचुल्का’ मात्र बनाएनन् समय समयमा लिम्बुबान क्षेत्रका हरेक गाँउ,गाऊँमा निरिक्षण पनि गर्दै रहे, त्यसैक्रममा उनी पटक पटक आफ्ना चेला भुलाहरूसगं कुम्भकर्णका फेदीसम्म पनि पुगेका छन् र जंहा महिनौ दिन सम्म ध्यान तपस्या पनि गरेका छन्।
त्यसैले आफ्नो मौलिकतालाई बिर्सिएर पथ भ्रष्ट हुन हुदैन, मदिरा सेवनगरी असामाजिक क्रियाक्लाप गरी मति भ्रष्ट हुनु हुदैन, बिबाहमा आफ्नो आर्थिक गच्छे भन्दा अत्याधिक तडक भडकसँग खर्च गरी उक्सनै नसक्ने आर्थिक दलदलमा फस्न हुन्न, समाजका जननी ‘युमा साम्माङ’ नै नारी भएका हुनाले समाजमा नारीलाई उच्चो स्थान दिनु वा सम्मान गर्नु पर्दछ, ‘मेजमान’ तथा खानका लागि पशु, प्राणीको हत्या गर्नु हुन्न, अन्नबाली होस, चाहे जस्तो सुकै खाने कुरा पनि ‘हिम साम्माङ’, ‘युमासाम्माङ’लाई नचढाइ खानु हुन्न, ‘हिम साम्माङ’ तथा ‘युमासाम्माङ’लाई पशुबली चढाउदा उनी खुशी हुदैनन् त्यसैले पशुबली नगर्नु, त्यसको अलवा फलफूल, नैबेद्ध, चढाएर मात्र ‘माङसेवा’ गर्नु भन्दै सामाजिक चेतना फैलाउने फाल्गुनन्नदलाई महान धार्मिक तथा समाज सुधारक, आफ्नै मौलिक भाषा, लिपीको अध्ययन गर्नु पर्छ भन्ने महान शिक्षाका ज्योती अनि तत्कालिन सामाजिक अर्थ ब्यावस्थालाई राम्ररी आंकलन गरी समाजलाई आर्थिक दलदलबाट उकास्न समाजका लागि ब्यावहारीक आर्थिक नीति नियम बनाउने एक कुशल अर्थबिदको रूपमा पनि लिन सकिन्छ। दोस्रो बिश्वयुद्धमा तत्कालिन ब्रिटिश साम्रज्यका सिपाहीका रूपमा भारत लगायत बर्मामा लडाई लड्दा लड्दै यो लडाईबाट बिश्वमा शान्ती स्थापना गर्न नसकिने यसले झनै रक्तपात, हत्या र हिंसामात्र निम्त्याउने वास्तबिक शान्ति भनेको शिक्षा,ध् यान, तप र धर्म तथा मौलिक्ताको पहिचान भएमा मात्र आउछ भन्ने कुराको ज्ञान उनले बाँडेका थिए। महागुरु फाल्गुनन्दले पाँचथर जिल्लामा गरेको धार्मिक भेलामा जम्मा भएका मानिसहरूलाई विभिन्न सुझावहरू दिए । ती मध्ये केहि निम्न छन् :-
राष्ट्रिय विभूति
महागुरु फाल्गुनन्दलाई बि.स. २०६६ साल मङ्सिर १६ गते राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरियो।
प्रभास ताल
प्रभास ताल पाल्पा जिल्लामा अवस्थित धार्मिक तथा पर्यटकीय महत्त्वको ताल हो । सिद्धार्थ राजमार्गसँगै जोडिएको यो ताल तानसेन नगरपालिका वडा नम्बर १ मा पर्दछ । यो ज्यादै पौराणिक ताल हो । कमलका फूलहरु फुल्ने हुँदा यसलाई कमल पोखरी समेत भनिन्छ । यो तालमा सबै प्रमुख तीथस्थलहरूको जल ल्याई राखिएको हुँदा यसलाई प्रभास क्षेत्रको रूपमा मान्ने चलन छ । हालै आएर २०५७ २३ देखि जिविस पाल्पाले यस तालमा डुङ्गा सञ्चालन गरी पर्यटकीय पूर्वाधारको रूपमा विकास गरेको छ ।
सिमसार
पानीले राम्रो सँग भिजेको ठाऊ वा अत्यधिक आर्द्रता भएको जमीन प्राविधिक रूपमा भन्नु पर्दा, त्यस्तो जमीन, जहाँ पानीको सतह र जमीन करिब करिब एउटै स्तरमा हुन्छ अनि बोट बिरुवाको अस्तित्व रहेको हुन्छ । जहाँ जमीन लुक्दैन, जहाँ पानी सुक्दैन र रसिलो जमीन भएको क्षेत्रलाई सिमसार भनिएको हो । यो भनेको पानीको मुहानलगायत दलदल, धानबाली एवं पानी जमेको क्षेत्रलाई जनाउने गरेको छ ।
सिमसार अत्यन्त उत्पादनशील पारिस्थिकीय प्रणाली हो । पारिस्थिकीय प्रणालीमा अनगिन्ती सङ्ख्यामा जीवाणु, वनस्पति, कीटपतङ, उभयचर, घस्रने प्राणी, चरा, माछा र स्तनधारी जीवहरू पाइन्छन् । जलवायु, भौगोलिक स्वरूप भूगर्भ र जल परिचालनलगायत भौतिक एवम् रासायनिक प्रक्रियाले सिमसारमा वनस्पति र जनावरको उच्चतम विविधता पाइन्छ । सिमसारभित्र जल परिचालन र शुद्धीकरण प्रक्रिया निरन्तर चलिरहने हुनाले यसलाई प्रकृतिको मृगौला भन्ने गरिन्छ । जमीनमा बग्ने सतहको भल सिमसारमा मिसिएपछि त्यसबाट बगाएर ल्याएका रासायनिक पौष्टिक तत्त्वहरू समेत सिमसारले सोसेर लिन्छ । यसले गर्दा शुद्धीकरण हुनुको साथै माछालगायतका जलचरलाई प्रशस्त आहार प्राप्त हुन्छ ।
नेपालमा सिमसार क्षेत्र अत्यधिक उपभोगका कारण बिग्रँदै गएको छ । यो अत्यधिक चरण, जडीबुटी सङ्कलन, पानीको प्रयोग र आवश्यकताभन्दा बढी दोहन थलोका रूपमा प्रयोग, प्रदूषणग्रस्त, धार्मिक पर्व, मेलापातमा तीर्थालुले जथाभावी पूजासामग्री विसर्जन गर्नु, वरपरका खेतमा रासायनिक मल तथा विषादी प्रयोगले सिमसार दूषित बन्दै गएको छ । बाहृय प्रजातिका माछा छाडिनाले स्थानीय जातका माछा विस्थापित हुन थालेका छन् । भूमि अतिक्रमणले सिमासार क्षेत्र हराउन थालेको छ । भूक्षय सिमसारका लागि अर्वुद रोगजत्तिकै खतरनाक भएको छ । वरपरबाट बगेर आउने भेलसँगै ढुङ्गा, बालुवा, पाङ्गो माटो थुपि्रएर सिमसार सुक्ने सम्भावना रहन्छ । मनाङको तिलिचो ताल वा तराईका पोखरीहरू भूक्षयले चुनौतीपूर्ण बन्न पुगेको छ । दैवीप्रकोपले गर्दा सिमसारले थेग्नै नसकिनेगरी बाढी, पहिरो र पानी सम्स्याका रूपमा आएको देखिन्छ ।
नेपालमा उच्च पहाडी क्षेत्रमा ७८, मध्य पहाडीमा ८६ र तराईमा १६३ वटा गरी ३२७ ताल तथा सीमसार क्षेत्र छन् । नेपालको नौवटा रामसार क्षेत्रमध्ये कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष कोसी नदीको बाँध क्षेत्र हो । नेपालका ९ वटा रामसार क्षेत्रले कुल ३४ हजार ४५५ हेक्टर क्षेत्रफल रहेको छ जसमा कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष ५१ प्रतिशत ओगटेको छ । सुनसरी, सप्तरी र उदयपुरको बीचमा रहेको कोसीटप्पु वन्यजन्तु आरक्ष कोसीमा ४८५ प्रजातिको माछा, विश्वबाटै लोप हुन लागेको ३० प्रजातिको चरामध्ये २१ प्रजाति र राजगिद्धसमेत पाइन्छ ।
त्यसैगरी सबभन्दा कम क्षेत्र ओगटेको इलाम जिल्लामा अवस्थित माई पोखरीले ०.२६ हेक्टर क्षेत्रफल मात्रै रहेको पाइन्छ । यसमा प्राकृतिक मूलका साथै वषरातको पानी प्रमुख स्रोत हो । यहँा चिलाउने, कटुस, खसु्र जातिका वनस्पतिले ढाकेको छ । यो क्षेत्रमा हरियो छेपारो, चीरबाघ, ओतलगायतका वन्यजन्तु पाइन्छ । यो मात्रै पहाडको रामसार क्षेत्र हो ।
कैलाली जिल्लाको घोडाघोडी ताल क्षेत्र ठूला भए पनि गहिरो कम रहेको ताल हो । दलदल, धापका साथै चुरे क्षेत्रमा वन, सानाठूला गरी २० वटा तालतलैया छन् । यहाँ सङ्कटापन्न कछुवा, औत, गोही, चरा, हाँस र अन्य स्थनधारी बाघ र मृग पनि पाइन्छ । त्यसैगरी कमल, सुनाखरी, जङ्गली धानसहितका ४४५ प्रजातिका वनस्पति, २९ प्रजातिका माछा, ३२ प्रजातिका पुतली, ७ प्रजातिका सरिसृप र १४० प्रजातिका रैथाने र घुमन्ते चरा पाइन्छ ।
उता चितवन जिल्लाको बीस हजारी ताल समूह १७ प्रजातिका माछासहितका, गरुड पाइन्छ । जिल्लाको रारा तालको लम्बाइ ५.१ । चौडाई २.७ किलो मिटर र गहिरो १६७ मिटर रहेको छ । ठूला उच्च पर्वतीय क्षेत्रमा अवस्थित यो तालमा प्रशस्त जलचर पाइन्छ । खतराको सूचीमा रहेका वनस्पति पाँच औले, जटामसी र कुटकी पाइन्छ । २३५ प्रजातिका पक्षीहरू पाइन्छ ८ प्रजातिका माछा पाइन्छ । फोक्सुण्डो तालमा चितुवा पाइन्छ । १५५ प्रजातिका वनस्पति कुटकी, भ्याकुर, विष, जटामसी, लघुपत्र र हिमाली साग तथा पक्षीमा सुनजुरे हाँस, चखेवा चखेवी, वगाले सीमकुखुरा, मरुल, सिन्दुरेहाँस र खोयाँ हाँस आदि पाइन्छ । गोसाइकुण्ड ताल १०० प्रजातिको वनस्पति र हिउँदमा हाब्रे र कस्तुरी मृग देखा पर्छ । सीमसार तथा रामसारमा परेको गोक्यो ताल समूह कुटकी, शर्मा गुरु, कपाले फूल, क्यासर जस्ताका दुर्लभ वनस्पतिका पाइन्छ ।
शरद राई
शरद राई नेपालको प्रथम फोटोग्राफी एकेडेमिसियन मानिन्छन् । उनी नेपालमा आधुनिक फोटोग्राफीको पिताको नामबाट पनि चिनिन्छन् ।
अनुभव
फोटोग्राफी,फोटोपत्रकारीता प्रशिक्षक काठमाडौ विश्वविद्यालयमा (२०००५ देखि) कलेज अफ र्जनालिजम एण्ड मास कम्यिुनिकेसन, (२००२ देखि) सफेड कलेज नया बानेश्वर (२००२ देखि) वेलहाम कलेज, जाउलाखेल (२००८ देखि) पोलिगन कलेज, बबरमहल, काठमाडौ (२०१० देखि)
फोटोग्राफी तालिम
नेपाल फोटो समाचार एजेन्सी (१९९५ – १९९७ ) ग्लोवल मिडिया एण्ड रिर्सच सेन्टर (२००२ – २००४) डाइनामिक एजुकेसन सेन्टर, नरदेभी (२००१) फोटोग्राफी वर्कसप, काठमाडौ (२०००) आयोजक लियो क्लब अफ मिडटाउन फोटोग्राफी वर्कसप, पोखरा (२००५) आयोजक एनएफपीजे, विरगञ्ज फोटोग्राफी वर्कसप, पोखरा २००५ आयोजक फोटोग्राफर एसोसियसन अफ पोखरा फोटोग्राफी वर्कसप, काठमाडौ मार्च, (२००६) आयोजक एसएमएएम एण्ड फोटो कन्सन क््रmाइम सिम फोटोग्राफी वर्कसप – जुन, २००६ – (काठमाडौ, पोखरा, नेपालगञ्ज) आयोजक– राष्ट्रिय मानव अधिकार÷ओएचसीएचआर, युएन इभिडेन्स कलेक्सन एण्ड मिडिया ह्यान्डलीङ वर्कसप – सेप्टेम्बर, (२००७) आयोजक – ओएचसीएचआर, युएन (काठमाडौ) प्रडक्ट फोटोग्राफी ट्रेर्निङ – फेयर टे«ड गु्रप – २००८ फोटोग्राफी डकुमेन्टेसन टेडिङ – नेपाल रेड क््रmस सोसाइटी – २००८ मोडलिङ फोटोग्राफी – मीस टीन प्रोग्राम – २००८ प्रडक्ट फोटोग्राफी टे«निङ – २००८-२००९ (चार समुह सकिएको) क्राइम सिम फोटोग्राफी टेर्निङ – २०१०, २०११,२०१२ (पुलिस ट्रेर्निङ एकेडेमिक, महाराजगञ्ज) डिजिटल फोटोग्राफी एण्ड मिडिया ह्यान्डलिङ – डीएफआइडी – २०११ डिजिटल फोटोग्राफी वर्कसप – २०१२ र २०१३ (भक्तपुर)
कार्यक्रम
प्रदर्शन “रोज अफ भ्याली” काठमाडौ – १९९९ संयोजक	ः फोटोग्राफी हाजिरी जवाफ : इन्टर कलेज अफ काठमाडौ – २००५ भिजिवल कम्युनिकेसन अर्वानेस क्लास ः धेरै इन्स्टिच्यूट,, संस्था र केन्द्रमा सदस्य। (३० भन्दा बढी ) – २००५ देखि २००८ न्यूज फोटोग्राफी एक्जिविसनमा संयोजक (२००५ देखि) अनुसन्धानकर्ता÷फोटोग्राफर चितवनको बिस हजारी तालमा चराहरू सम्बन्धी अध्ययन (वाइडब्लुआर प्रोजेक्ट, नेपाल –१९९७ देखि १९९८ कोशी टापुमा चराहरू सम्बन्धी अध्ययन (बड्स फोटोग्राफी) (डब्लु एण्ड द एक्फोल्र अफ नेपाल प्रोजेक्ट – १९९८–१९९९ वाइड फोटोग्राफी एण्ड टाइगर अवारनेस क्याम्प, चितवन नेशनल पार्क – डब्लुडब्लुएफ प्रोग्राम (२०००)
सम्बन्धन
प्रमुख सम्पादक		ः स्टुडेन्स् कन्सेप (मासिक पत्रिका) – १९९५ देखि १९९८ प्रमुख सम्पादक		ः पार्खिबास बुलेटिन (मासिक पत्रिका) –१९९८ देखि २००० कार्यक्रम संयोजक	ः वाइडलाईफ एण्ड इनभाइरोमेन्ट, नेपाल – २००० देखि २००३ फोटो सम्पादक		ः राष्ट्रियपथ साप्तिाहिक – २००३ देखि २००५ सल्लाहकार		ः वातावरण मञ्च “मासिक पत्रिका” (२००३–२००५) फोटो सम्पादक		ः “द वाइडलाईफ” बी मासिक पत्रिका – २००५ फोटो सम्पादक		ः “फेम”फेसन म्यागाजिन – २००५ संयोजक		ः नेशनल फोटोग्राफी, डिल्लीबजार (२००५–२०१०) संयोजक		ः फोटोग्राफी लर्निङ सेन्टर (२०१० देखि )
प्रकाशन
“फोटोग्राफी दिग्दर्शन (अ बुक अफ फोटोग्राफी)” प्रकाशक फोटोकन्सन – प्रथम संस्करण – २००५ र दोस्रो संस्करण २०१२ “एक्सपोजर” (अग्रेजी फोटोग्राफी बुक) प्रकाशक नेस्नल फोटोग्राफी, प्रथम संस्करण – २००७ सय भन्दा बढी फोटोग्राफी र वातावरण सम्बन्धी लेख नेपाली र अग्रेजी भाषामा प्रकाशित भएका छन्। विभिन्न (“पत्रिका र म्यागाजिन” )
भारत
आधुनिक मानवहरू अफ्रिकाबाट भारतीय उपमहाद्वीपमा ५५,००० वर्ष पहिले आइपुगेका थिएँँ। तिनीहरूको लामो पेशा, प्रारम्भमा शिकारी-सङ्कलनकर्ताहरूको रूपमा अलगावका विभिन्न रूपहरूमा, यस क्षेत्रलाई अत्यधिक विविध बनाएको छ, मानव आनुवंशिक विविधतामा अफ्रिका पछि दोस्रो। १२०० ईपू सम्म, संस्कृतको पुरातात्विक रूप, एक भारोपेली भाषा, उत्तरपश्चिमबाट भारतमा फैलिएको थियो। यसको प्रमाण आज ऋग्वेदका भजनहरूमा पाइन्छ। दृढतापूर्वक सतर्क मौखिक परम्पराद्वारा संरक्षित, ऋग्वेदले भारतमा हिन्दु धर्मको उदय भएको अभिलेख गर्दछ। भारतको द्रविड भाषाहरू उत्तरी र पश्चिमी क्षेत्रहरूमा प्रतिस्थापन गरिएको थियो। ४०० ईपू सम्म, हिन्दु धर्म भित्र जात द्वारा स्तरीकरण र बहिष्कारको उदय भएको थियो, र बौद्ध र जैन धर्मको जन्म भएको थियो।
नामाकरण
"इन्डिया" नाम शास्त्रीय ल्याटिन India बाट आएको हो, जुन दक्षिण एसिया र यसको पूर्वमा अनिश्चित क्षेत्रको सन्दर्भ हो र क्रमशः बाट व्युत्पन्न: हेलेनिस्टिक ग्रीक India (Ἰνδία); प्राचीन ग्रीक Indos (Ἰνδός); पुरानो फारसी Hindush, अचेमेनिड साम्राज्यको पूर्वी प्रान्त; र अन्ततः यसको संज्ञानात्मक, संस्कृत Sindhu, वा "नदी," विशेष गरी सिन्धु नदी र निहितार्थ, यसको राम्रोसँग बसोबास गरिएको दक्षिणी बेसिन। पुरातन ग्रीकहरूले भारतीयहरूलाई Indoi (Ἰνδοί) भनेर उल्लेख गरे, जसलाई "सिन्धुका मानिसहरू" भनेर अनुवाद गरिएको छ।
भरत शब्द, भारतीय महाकाव्य र भारतको संविधान दुवैमा उल्लेख गरिएको छ, धेरै भारतीय भाषाहरूले यसको भिन्नताहरूमा प्रयोग गरेको छ। ऐतिहासिक नाम भारतवर्षको आधुनिक अभिलेख, जुन मूल रूपमा उत्तर भारतमा लागु हुन्छ, भारतले १९औँ शताब्दीको मध्यदेखि भारतको मूल नामको रूपमा बढेको मुद्रा प्राप्त गर्यो। हिन्दुस्तान भारतको लागि मध्य फारसी नाम हो, जुन मुगल साम्राज्यको समयमा पेश गरिएको थियो र त्यसपछि व्यापक रूपमा प्रयोग भएको थियो। यसको अर्थ फरक छ, वर्तमान उत्तरी भारत र पाकिस्तान वा यसको नजिकको सम्पूर्ण भारतलाई समेट्ने क्षेत्रलाई जनाउँछ।
प्राचीन भारत
५५,००० वर्ष पहिले, पहिलो आधुनिक मानवहरू अफ्रिकाबाट भारतीय उपमहाद्वीपमा आइपुगेका थिएँँ, जहाँ तिनीहरू पहिले विकसित भएका थिएँँ। सबैभन्दा प्रारम्भिक ज्ञात आधुनिक मानव अवशेष दक्षिण एसियामा लगभग ३०,००० वर्ष पहिलेको हो। यी क्रमशः सिन्धु उपत्यका सभ्यतामा विकसित भए, जुन दक्षिण एसियाको पहिलो सहरी संस्कृति हो, जुन २५००–१९०० ईसापूर्वमा अहिले पाकिस्तान र पश्चिमी भारतमा फस्टाएको थियो। वेदहरू, हिन्दु धर्मसँग सम्बन्धित सबैभन्दा पुरानो धर्मग्रन्थहरू यस अवधिमा रचिएका थिएँँ, र इतिहासकारहरूले यसलाई पन्जाब क्षेत्र र माथिल्लो गङ्गाको मैदानमा वैदिक संस्कृति राख्नको लागि विश्लेषण गरेका छन्। अधिकांश इतिहासकारहरूले पनि यस अवधिलाई उत्तर-पश्चिमबाट उपमहाद्वीपमा आर्य बसाइँसराइको धेरै लहरहरू समेटेको मान्छन्।
वैदिक कालको उत्तरार्धमा, ईसापूर्व छैठौं शताब्दीको वरिपरि, गङ्गाको मैदान र उत्तर-पश्चिमी क्षेत्रका साना राज्यहरू र प्रमुखहरू १६ प्रमुख कुलीन वर्ग र राजतन्त्रहरूमा एकीकृत भइसकेका थिएँँ जसलाई महाजनपदहरू भनिन्छ। मौर्य साम्राज्यले कुनै समय सुदूर दक्षिण बाहेक अधिकांश उपमहाद्वीपलाई नियन्त्रण गरेको मानिन्थ्यो, तर यसको मूल क्षेत्रहरू अहिले ठुला स्वायत्त क्षेत्रहरूद्वारा छुट्याएको मानिन्छ। मौर्य राजाहरू आफ्नो साम्राज्य निर्माण र सार्वजनिक जीवनको दृढ व्यवस्थापनका लागि जत्तिकै चिनिन्छन्, जत्तिकै अशोकको सैन्यवादको त्याग र बौद्ध धर्मको दूरगामी वकालतको लागि पनि चिनिन्छ। चौथो र पाँचौं शताब्दीमा, गुप्त साम्राज्यले ठुलो गङ्गा मैदानमा प्रशासन र करको जटिल प्रणाली सिर्जना गरेको थियो; यो प्रणाली पछिका भारतीय साम्राज्यहरूको लागि नमूना बन्यो। गुप्ताहरूको अधीनमा, अनुष्ठानको व्यवस्थापनको सट्टा भक्तिमा आधारित नवीकरण गरिएको हिन्दु धर्मले आफूलाई जोड दिन थाल्यो। यो नवीकरण मूर्तिकला र वास्तुकलाको फूलमा प्रतिबिम्बित भएको थियो, जसले शहरी अभिजात वर्गमा संरक्षकहरू फेला पार्न सकिन्छ।
मध्यकालीन भारत
जब कन्नौजका हर्षवर्द्धन, जसले ६०६ देखि ६४७ ईस्वी सम्म सिन्धु-गङ्गा मैदानको धेरै भागमा शासन गरे, दक्षिणतिर विस्तार गर्ने प्रयास गरे, उनी डेक्कनका चालुक्य शासकबाट पराजित भए। जब उनको उत्तराधिकारीले पूर्वतिर विस्तार गर्ने प्रयास गरे, उनी बङ्गालका पाल राजाबाट पराजित भए। जब चालुक्यहरूले दक्षिण तर्फ विस्तार गर्ने प्रयास गरे, तिनीहरू टाढा दक्षिणबाट पल्लवहरूद्वारा पराजित भए, जसको फलस्वरूप अझै टाढा दक्षिणबाट पाण्ड्य र चोलहरूले विरोध गरे।
६औँ र ७औँ शताब्दीमा, पहिलो भक्ति भजन तमिल भाषामा सिर्जना गरिएको थियो। उनीहरूलाई भारतभरि अनुकरण गरिएको थियो र हिन्दु धर्मको पुनरुत्थान र उपमहाद्वीपका सबै आधुनिक भाषाहरूको विकास दुवैको नेतृत्व गरियो। भारतीय राजपरिवार, ठुला र साना, र तिनीहरूले संरक्षण गरेका मन्दिरहरूले ठुलो सङ्ख्यामा नागरिकहरूलाई राजधानी सहरहरूमा आकर्षित गर्‍यो, जुन आर्थिक केन्द्रहरू पनि बन्यो। भारतले अर्को सहरीकरण गर्दा जताततै विभिन्न आकारका मन्दिर शहरहरू देखा पर्न थाले। ८औँ र ९औँ शताब्दीमा, दक्षिणपूर्वी एसियामा प्रभावहरू महसुस गरिएको थियो, किनकि दक्षिण भारतीय संस्कृति र राजनीतिक प्रणालीहरू आधुनिक समयको म्यानमार, थाइल्यान्ड, लाओस, ब्रुनाई, कम्बोडिया, भियतनाम, फिलिपिन्स, मलेसिया र इन्डोनेसियाको हिस्सा बन्ने भूमिहरूमा निर्यात गरियो।
१६औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, उत्तरी भारत, त्यसपछि मुख्यतया मुस्लिम शासकहरूको अधीनमा, मध्य एसियाली योद्धाहरूको नयाँ पुस्ताको उच्च गतिशीलता र फायरपावरमा फेरि पसे। फलस्वरूप मुगल साम्राज्यले शासन गर्न आएका स्थानीय समाजहरूलाई छाप्न सकेन बरु, यसले उनीहरूलाई नयाँ प्रशासनिक अभ्यासहरू र विविध र समावेशी शासक अभिजात वर्गहरूद्वारा सन्तुलित र शान्त बनायो, जसले थप व्यवस्थित, केन्द्रीकृत र समान शासनको नेतृत्व गर्‍यो। आदिवासी बन्धन र इस्लामिक पहिचानलाई त्याग्दै, विशेष गरी अकबरको अधीनमा, मुगलहरूले आफ्नो टाढाको क्षेत्रलाई वफादारीको माध्यमबाट एकताबद्ध गरे, फारसी संस्कृति मार्फत व्यक्त गरिएको, एक सम्राट जो नजिकको ईश्वरीय स्थिति थियो।
आधुनिक भारत
१८औँ शताब्दीको प्रारम्भमा, वाणिज्य र राजनीतिक प्रभुत्व बीचको रेखाहरू बढ्दो रूपमा धमिलो हुँदै जाँदा, अङ्ग्रेजी ईस्ट इन्डिया कम्पनी लगायत धेरै युरोपेली व्यापारिक कम्पनीहरूले तटीय चौकीहरू स्थापना गरेका थिएँँ। बङ्गालको धनमा यसको थप पहुँच र त्यसपछिको बढ्दो शक्ति र यसको सेनाको आकारले यसलाई १८२० को दशक सम्ममा भारतको अधिकांश भागलाई कब्जा गर्न वा आफ्नो अधीनमा राख्न सक्षम बनायो। त्यतिबेला भारतले लामो समयदेखि निर्माण गरिएका वस्तुहरू निर्यात गर्दैन, बरु ब्रिटिस साम्राज्यलाई कच्चा पदार्थ आपूर्ति गरिरहेको थियो। धेरै इतिहासकारहरूले यसलाई भारतको औपनिवेशिक कालको सुरुवात मान्छन्। यद्यपि, यस समयमा कम्पनीसँगको असन्तुष्टि पनि बढ्दै गयो र सन् १८५७ को भारतीय विद्रोह सुरु भयो। आक्रामक ब्रिटिस शैलीको सामाजिक सुधारहरू, कठोर भूमि करहरू, र केही धनी जग्गाधनीहरू र राजकुमारहरूको सारांश व्यवहार सहित विभिन्न असन्तुष्टि र धारणाहरूद्वारा फिड। विद्रोहले उत्तरी र मध्य भारतका धेरै क्षेत्रहरूलाई हल्लायो र कम्पनी शासनको जग हल्लायो।
पहिलो विश्वयुद्ध पछि, जसमा लगभग १० लाख भारतीयहरूले सेवा गरे, नयाँ अवधि सुरु भयो। यो ब्रिटिस सुधारहरू द्वारा चिह्नित थियो तर दमनकारी कानून द्वारा, स्व-शासनको लागि थप कडा भारतीय आह्वानहरू द्वारा, र असहयोगको अहिंसात्मक आन्दोलनको शुरुवात द्वारा, जसको महात्मा गान्धी नेता र स्थायी प्रतीक हुनेछन्। सन् १९३० को दौडान, सुस्त विधायी सुधार ब्रिटिस द्वारा लागु गरिएको थियो; नतिजाको चुनावमा भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसले जित हासिल गर्यो। अर्को दशक सङ्कटहरूले घेरिएको थियो: दोस्रो विश्वयुद्धमा भारतीय सहभागिता, असहयोगको लागि कांग्रेसको अन्तिम धक्का, र मुस्लिम राष्ट्रवादको उत्थान। सबै सन् १९४७ मा स्वतन्त्रता को आगमन द्वारा सीमित थियो, तर दुई राज्यहरू मा भारतको विभाजन द्वारा स्वभाव: भारत र पाकिस्तान।
भूगोल
भारतीय मौसम हिमालय र थार मरुभूमिबाट बलियो रूपमा प्रभावित छ, जसले आर्थिक र सांस्कृतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण गर्मी र जाडो मनसुनलाई चलाउँछ। हिमालयले भारतीय उपमहाद्वीपको अधिकांश भागलाई समान अक्षांशमा रहेका अधिकांश स्थानहरूभन्दा न्यानो राखेर मध्य एसियाली चिसो काटाब्याटिक हावालाई भित्र पस्नबाट रोक्छ। थार मरुभूमिले आर्द्रताले भरिएको दक्षिण-पश्चिम ग्रीष्मकालीन मनसुन हावालाई आकर्षित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ जुन जुन र अक्टोबरको बीचमा भारतको अधिकांश वर्षा प्रदान गर्दछ। भारतमा चार प्रमुख जलवायु समूहहरू प्रबल हुन्छन्: उष्णकटिबंधीय आर्द्र, उष्णकटिबंधीय सुख्खा, उपोष्णकटिबंधीय आर्द्र र पर्वत।
सरकार
भारत भारतको संविधान अन्तर्गत शासित संसदीय प्रणाली भएको सङ्घ हो - देशको सर्वोच्च कानूनी दस्तावेज। यो संवैधानिक गणतन्त्र हो। भारत प्रजातन्त्र हो कि होइन भन्नेमा स्रोतहरू भिन्न छन्; कतिपयले यसलाई यसरी सूचीमा राख्छन् भने अरूले देश मिश्रित शासन वा चुनावी निरंकुशता भएको तर्क गर्छन्।
भारत सरकारमा तीनवटा शाखाहरू छन्:
राज्य
• # आन्ध्र प्रदेश
• # असम
• # बिहार
• # छत्तीसगढ
• # गोवा
• # गुजरात
• # कर्नाटक
• # केरल
• # मध्य प्रदेश
• # महाराष्ट्र
• # मेघालय
• # मिजोरम
• # नागाल्यान्ड
• # ओडिशा
• # पन्जाब
• # राजस्थान
• # सिक्किम
• # तमिलनाडु
• # तेलङ्गाना
• # त्रिपुरा
• # उत्तर प्रदेश
• # उत्तराखण्ड
• # पश्चिम बङ्गाल
केन्द्रशासित प्रदेश
• 1. अण्डमान निकोबार द्वीप समूह
• 3. दादरा र नगर हवेली
• 4. जम्मू कश्मीर
• 6. लक्षद्वीप
• 8. पुदुच्चेरी
धर्हारी
धर्हारी नेपालको नारायणी अञ्चलको रौतहट जिल्लाको एक गाँउ विकास समिति हो। यो ठाउँमा ३३९ वटा घर छन्।
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१को जनगणना अनुसार धर्हारीको जनसङ्ख्या २२६४ छ। यस मध्य पुरुष ५३%, र महिला ४७% छन्।
आदिम देश
आदिम देश पारिजातद्वारा रचना गरिएको कथासङ्ग्रह हो। यो पुस्तक संसार प्रकाशनद्वारा बिसं २०२५ सालमा प्रकाशित गरिएको थियो।
छिपागढ
छिपागढ नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको लुम्बिनी अञ्चल, रूपन्देही जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो ।
सानो ताप्रे
सानो ताप्रे औषधीय गुण भएको वनस्पति हो । मेथीका जस्ता पात हुने, पहेँला फूल फुल्ने यो जङ्गली वनस्पतिमा तने बोडीका जस्ता कोसा फल्ने गर्दछ । पोथ्रा वर्गमा पर्ने यो वनस्पतिको सूर्य उदाउँदा पात फक्रने र अस्ताउँदा पात जोरिने गर्दछ ।
सानो ताप्रेको औषधीय गुणहरू
घाउ, लुतो, चर्मरोगमा पातको रस दलिन्छ । खोकी, श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग, भाइरसबाट लागेका रोग, कब्जियत, अजीर्ण–अपच, पिसावमा अवरोध, भोक नलाग्नेमा पातको रसको सेवन गरिन्छ । आधा टाउको दुख्ने, जोर्नी दुख्ने, आँखामा संक्रमणमा बीउको रस दलिन्छ । गर्भपतन भइरहने समस्या हटाउन बीउको धूलो खाइन्छ ।
वसुन्धरा राजे सिन्धिया
वसुन्धरा राजे सिन्धिया भारत को राज्य राजस्थान को वर्तमान मुख्यमन्त्री हुन् । उनी राजस्थानको पहिलो महिला मुख्यमन्त्री हुन् ।
व्यक्तिगत जीवन
वसुन्धरा राजेको जन्म ८ मार्च १९५३ मुम्बई मा भएको हो । उनी ग्वालियर राजघरानाको पुत्री हुन् । उनको बुवाको नाम जीवाजीराव सिन्धिया र आमाको नाम विजयाराज सिन्धिया हो । उनी मध्य प्रदेशको कांग्रेस नेता माधव राव सिन्धियाको बहिनी हुन् । उनको विहे धौलपुर को एक जाट राजघरानामा भएको हो । उनको पुत्र दुष्यन्त सिंह को विहे गुर्जर राजघरानामा निहारिका सिंहसँग भएको छ ।
श्यामा
श्यामा दोलखा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो ।
बिज्ञान शास्त्र
विज्ञान शास्त्र धार्मिक विश्वास र अभ्यासहरू १९५४ मा अमेरिकी लेखक एल रन हब्बार्ड (१९११-८६) द्वारा विकसित को एक शरीर छ। हब्बार्ड  शुरू डिअनेतिच्स फाउंडेशन मार्फत वितरण गरिएको डिअनेतिच्स भनिन्छ विचार को एक कार्यक्रम, विकास गरे। जग चाँडै दिवालियापन प्रविष्ट र हब्बार्ड आफ्नो सेमिनल प्रकाशन डिअनेतिच्स  अधिकार गुमाए: उहाँले फेरि एक धर्म जस्तै विषय रेचारच्तेरिज़ेद १९५२. मा मानसिक स्वास्थ्य को आधुनिक विज्ञान र यसलाई विज्ञान शास्त्र पुन: नामाकरण,  शब्दावली, धार्मिक शिक्षाले, ई-मीटर, र लेखापरीक्षण को अभ्यास अवधारणा।  एक वर्ष भित्र, उहाँले डिअनेतिच्स गर्ने अधिकार प्राप्त र विज्ञान शास्त्र को चर्च को छाता अन्तर्गत दुवै विषयहरू खुलिरहेको।
गुठिचौर गाउँपालिका
गुठिचौर गाउँपालिका जुम्ला जिल्लाको ७ गाउँपालिका मध्येको एक गाउँपालिका हो। नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार गुठिचौर गाउँपालिकाको कुल जनसंख्या ११, ३४५ छ।
गुठिचौर देखि उत्तरतिरको लाक्ना डाँडा चढेपछि कान्जिरुवा हिमाल आँखैअगाडि देख्न सकिन्छ भने जुम्लाकै पातारासी हिमशृंखला लमतन्न परेको देखिन्छ। यो डाँडामा पाँचऔँले, भुत्ले, चटामरीलगायतका हिमाली जडीबुटीसमेत पाइन्छ। यहाको प्रसिद्द् गणेशस्थानको मन्दिरले रमणीय गुठिचौरको धार्मिक महत्त्वसमेत बोकेको छ।ओढारभित्र अवस्िथत यो गणेश स्वरूपको ढुंगा कसैले कुँदेको नभई आफैँ उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ।
ठोरी गाउँपालिका
ठोरी गाउँपालिका पर्सा जिल्लाको १० गाउँपालिका मध्येको एक गाउँपालिका हो।
नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार ठोरी गाउँपालिकाको कुल जनसंख्या २०, २९६ छ।
बैँसको मान्छे
बैँसको मान्छे साहित्यकार पारिजातद्वारा रचना गरिएको उपन्यास हो। यो उपन्यास २०३४ सालमा प्रकाशन गरिएको थियो।
पर्वत जिल्ला
पर्वत जिल्ला सामान्य पहाडी जिल्ला सरहकै भौगोलिक बनावट भएको सुन्दर जिल्ला हो । विकासका पूर्वाधार र चेतना स्तरका हिसाबले 'पर्वत' अन्य जिल्ला भन्दा अगाडि छ। ६५ प्रतिशत भन्दा बढि बासिन्दा साक्षर छन् । हरेक वर्ष एस.एल.सी. उतिर्ण गर्नेको दर अन्य जिल्लाको तुलनामा उच्च छ । यो नेपालको चौथो सानो जिल्ला हो । गण्डकी प्रदेशका ११ जिल्ला मध्येको एक पर्वतको सिमाना कास्की, स्याङ्जा, बाग्लुङ र म्याग्दीसँग जोडिएको छ । ४ सय ९४ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको पर्वतमा १ लाख ५७ हजार ८ सय २६ जनसङ्ख्या रहेको पछिल्लो जनगणनाले देखाएको छ ।
पर्वत जिल्लाको सदरमुकाम कुश्मा बजार हो। जिल्लाका हरेक गाउँलाई कच्ची नै भएपनि मोटरबाटोले जोडेको छ। मोदीखोला जलविद्युत आयोजना सञ्चालनमा आएदेखि जिल्लामा बिद्युतिकरणले तिव्रता पाएको छ। नजीकैको पर्यटकीय सहर पोखरा र विश्व प्रख्यात पैदलयात्रा क्षेत्र अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रलाई लक्षित गरेर जाने पर्यटकलाई आर्कषित गर्न सके यो सानो-सुन्दर जिल्लाको विकास गर्न मुस्किल पर्दैन।
पर्वत जिल्लामा अहिलेसम्म धेरै नै नगरपालिका भएको छ। सदरमुकाम कुस्मा बजार नै यहाँको मुख्य बजार हो। फलेबास, कार्कीनेटा, लुंखु, वल्लो बेनी त्रिबेणि, हुवास जस्ता स्थान मुख्य ब्यपारिक केन्द्र हुन।
धकधइ
धकधइ नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको लुम्बिनी अञ्चल, रूपन्देही जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो ।
पर्वत जिल्ला
इतिहास
इतिहासका पन्नामा नजर डुलाउँदा राजा मलेबमका पालामा शक्तिशाली चौविसे राज्य पर्वत उत्तर भोट देखि दक्षिण गुल्मी र गल्कोट पूर्वमा मोदीखोला र पश्चिममा जुम्लासम्म आफ्नो क्षेत्र विस्तार गर्न सफल भयो। त्यतिबेलाको गण्डकी क्षेत्रको एक शक्तिशाली चौबिसे राज्य वि.सं. १८४४मा नेपाल राज्यमा विलय भएको थियो। (नेपालको इतिहास) यसरी पुरानो इतिहास अध्ययन गर्दाको पर्वत र वर्तमान पर्वत जिल्लाको तुलनात्मक दृष्टिमा सानो सिमानामा नियन्त्रित भएको छ। क्षेत्रफलको हिसाबले नेपालको राजधानी काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुर पछिको चौथो सानो जिल्लामा सिमित पर्वतको कुल क्षेत्रफल ४९४ व.कि.मि. केन्द्रिय तथ्याङ्क विभागका अनुसार रहेको छ।
भौगोलिक अवस्थिति
पर्वत जिल्ला पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको मध्य पहाडी जिल्ला हो। यो नेपालका ७५ जिल्ला मध्ये चौँथो सानो जिल्ला हो। पर्वत जिल्ला भौगोलिक विविधताले भरिएको एक रमणीय जिल्लाको रूपमा चिनिन्छ। विश्व मानचित्रमा पर्वत २८ डिग्री ००' १९" देखि २८ डिग्री २३' ५९" अक्षांस र ८३ डिग्री ३३' ४०" देखि ८३ डिग्री ४९' ३०" देशान्तरमा रहेको छ। यस जिल्लाको कूल क्षेत्रफल ५३६.८६ वर्ग किलोमिटर रहेको छ। उचाईका हिसावले समुन्द्री सतहबाट ५२० मिटर उचाइमा रहेको सेतीवेणी देखि ३३०९ मिटर उचाइमा रहेको हम्पालको लेकसम्मको भू-भाग यस जिल्लामा पर्दछ।
यस जिल्लाका रमणीय लेकाली चुचुराहरूमा उत्तरी भागमा पर्ने हम्पाल र लोप्रेका लेकहरू मध्य भागका पञ्चासे, डहरे तथा दक्षिणी भागका चिसापानी र गोर्ल्याङ्ग पर्वत जिल्लाका अग्ला चुचुराहरू हुन्। जहाँ शिशिरमा हिउंले ढाक्ने र वसन्तलाई लेकाली जडीवुटी, वन्य जन्तु र लालीगुरांस लगायतका धेरै सुन्दर फुलहरूले सिंगारीरहेका हुन्छन्। यी चुचुराहरूबाट उत्तरी क्षेत्रमा देखिने हिमशृङ्खला र टाढा-टाढाका मनमोहक दृष्य तथा विहानीको सूर्‍योदयको सुन्दरताले पर्यटकहरूलाई मन्त्र मुग्ध पार्ने हुँदा पर्यटन विकासको सम्भावना त्यत्तिकै छ।
कुश्माको गुप्तेश्वर गुफा, ज्ञादीको अलपेश्वर गुफा, पाङ्गको भुवनेश्वरी गुफा, वर्राचौरको सितलपाटी गुफा, लुंखुको चनौटे भिर मुनीको ढाउ गुफा यस जिल्लाका प्रसिद्ध गुफाहरू हुन भने धार्मीक तथा प्रयटकिय दृष्टिले मोदीवेनीको नरसिंह मन्दिर, सेतीवेणीको शालिकग्राम शिला, धाईरिङ्गको भुमे, लुंखु चिसापानीको कालिका देवी मन्दिर, कुश्मा, आर्थर र भोर्लेका बौद्ध गुम्बाहरू, ठुली पोखरीको वाटुलेचौर, होश्रादीको पैंयुकोट र धुवाकोटको ऐतिहासिक दरवार तथा किल्ला, माझफांटको कर्र्णोलको दरवार, तथा लुंखुको महाशिला (मेलढुङ्गा) महत्त्वपूर्ण मानिन्छन्।
राजनीतिक विभाजन
राजनीतिक विभाजनका आधारमा पर्वत जिल्लामा विगतका ५५ गा.वि.स सहित समायोजन गरी २ नगरपालिका र ५ गाउँपालिका छन्।
जनजीवन
मानवीय विकासक्रमको दृष्टिले १५ औँ स्थानमा पर्ने यस जिल्लामा व्राम्हण, क्षेत्री, मगर, कामी, गुरुङ्ग, दमाई, सार्की, कुँवर, नेवार, र्घर्ती, ठकुरी, सन्यासी, कुमाल, वोटे, माझी, थकाली र मुश्लीम जातिको वसोवास रहेको छ। २०६० असौजमा जिविसले लिएको तथ्याड्ढलाई प्रक्षेपण गर्दा यस जिल्लामा ३४२६८ घरधृरीका २०८२०९ मानिसहरू बसोवास गर्दछन्। विकासक्रमले हेदा यस जिल्लाका ८ गाविसमा २८ कि.मी. पक्कि सडक र ५३ गा.वि.स.मा ४०० कि.मी. भन्दा बढी धुले मौसमी सडकले ढाकेको छ। खानेपानी सुवीधा ७६ प्रतिशत घरधुरीमा, सौचालय निर्माण ४४ प्रतिशत घरधुरीमा देखिन्छ भने आकाशे पानी सङ्कलन गरी खानेपानीको गर्जो टार्ने वस्तीहरूमा होश्राङ्गदी, फलाम खानी, उराममा प्रतिघर २००० लिटर क्षेमताका ११३ घैंटा निर्माण गरीएका छन।
यस जिल्लामा १० स्वास्थ्य चौकि र ४२ उपस्वास्थ्य चौकीबाट आधारभुत स्वास्थ्य सुविधा ५५ वटै गा.वि.स.मा पुगेको देखिन्छ। जिल्ला अस्पताको अलवा ठूलीपोखरी र लुङ्खु देउरालीमा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रबाट स्वास्थ्य सेबा उपलब्ध भएको छ। फलेवासमा सञ्चालीत हेल्पीङ्गहेन्स सामुदायीक स्वास्थ्य क्लिनिकबाट एक्स-रे, इसीजी, अल्ट्रा साउन्ड, ल्याव, र्फार्मेसी, सामान्य सल्यक्रिया र प्रसुती सेवा समेत प्रदान गरिएको छ। यस जिल्लामा रहेका ४ वटा आयुर्वेदिक स्वास्थ्य केन्द्रले समेत स्वास्थ्य क्षेत्रमा थप सहयोग पुर्‍याएका छन्।
जलश्रोतको दृष्टिले हेर्दा पर्वतको पश्चिमि भागमा कालीगण्डगी नदी, मध्यभागमा मोदी भएतापनि यिनिहरूलाई सिंचाईको रूपमा उपयोग गर्न सकिएको छैन। हाल यि नदिहरू ढुंङ्गा, गिटि वालुवाका मुख्य श्रोत वनेका छन् अन्य स-साना खोलाहरू लुंदी, लस्ति, पाति, रति, जहरे, मल्याङ्गदी, चर्दी, लमाय, वाच्छा, सेति लगाएतका खोलाहरू सिंचाईका मुख्य श्रोतहरू हुन्। विद्युत उपयोगको दृष्टिमा भोक्सिङ्ग, वाच्छा, पाङराङ्ग, भुक, क्याङ्ग र सरौंखोला गा.वि.समा लघुजलविद्यु योजना सञ्चालन भईरहेका छन् भने ठुला विद्युत योजनामा १४ मेघावाट क्षेमताको मोदिखोला पर्वतको देउपुर गा.वि.स.मा सञ्चालन भईरहेको छ। यस जिल्लाका २६ गा.वि.स.ले केन्द्रिय प्रसारण लाईन वाट विद्युत सुविधा प्राप्त गरेका छन् भने फलामखानी गा.वि.स.मा स्थानिय विकास कोषको प्रर्दशन कार्यक्रम अन्तर्गत हावाबाट सञ्चालन हुने विद्युत नमुनाको रूपमा देखाइएको छ।
शिक्षा क्षेत्रमा हेर्दा ५ क्याम्पस, १९ उ.मा.वि, ६२ मा.वि., ३४ नि.मा.वि. २१८ प्रा.वि. रहेका छन् भने निजिश्रोतका मा.वि.को संख्या ८ रहेको छ। शैक्षिक हिसावले १६ श्रोत केन्द्र अर्न्तर्गत पर्वतका सम्पूर्ण विद्यालयहरू समावेश गरिएको छ।
पर्वत सानो जिल्ला भएतापनि लेक र वेंसिमा हावापानीको भिन्नता माटोको विविधता धरातलिए सोरूप र मोहोडामा ठूलो अन्तर रहेकोले कृषि उत्पादनमा तजा तरकारी, विभिन्न तरकारीको विउ अधुवा, आलु, अलैंची, कफी, वेसार, आदी फलफुलमा अमीलोजाति, लप्सी, केरा, लीची, आरु, ओखर नास्पति आदि हुन्। विशेष गरी आलु खेतीबाट प्रसिद्ध् ठाँउ बनौ हो । वेसीका समतल फांटहरूमा उन्नत जातको खाद्यन्नको विस्तार गरी लाभ लिन सकिन्छ भने पशूपालनका दृष्टिले वाख्र, कुखुरा, वंगुर, खरायो, गाई भैसी नै व्यवसायका मुख्य आधार हुन्। यहाँ लघु उद्यम विकास कार्यक्रमको सहयोगमा केही उद्यमीहरू तयार भई क्याण्डी, जाम, जेली, अचार, छाला जुत्ता, अल्लाको कपडा, टिका, सावुन, माहुरी लगाएतका व्यवसाय सुरू गरेको देखिन्छ।
दलित चलचित्र तथा सांस्कृतिक उत्सव
दलित चलचित्र तथा सांस्कृतिक उत्सव (Dalit Film and Cultural Festival, DALIFF) दलित बहुजन चलचित्रलाई समर्पित चलचित्र उत्सव हो । यस कार्यक्रमले मुख्यधारा मिडियामा खासै प्रतिनिधित्व नभएको दलित समुदायले भोग्ने जातीय विभेद तथा सामान्य दैनिक जीवनको चित्रण गर्ने मञ्च उपलब्ध गराउँछ । प्रथम दलित चलचित्र तथा सांस्कृतिक उत्सव फेब्रुअरी २०१९ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्यू योर्कमा आयोजना गरिएको थियो ।   उक्त कार्यक्रममा विभिन्न आम्बेडकरवादी दलित कलाकारका चलचित्रहरूको प्रदर्शन गरिएको थियो ।   द हलिउड रिपोर्टरले पनि यस कार्यक्रमको बारेमा लेख प्रकाशन गरेको थियो ।
फिरफिरे गाविस
जनसङ्ख्या
नेपालको सन् २००१ को जनगणना अनुसार फिरफिरेको जनसङ्ख्या ४२७३ रहेको थियो जसमा पुरुष ४४%, र महिला ५६% थिए। बि.स.२०६८ को जनगणना अनुसार फिरफिरे गाविस को जनसङ्ख्या ३,२३५ रहेको छ । यो गाविसमा ७७६ वटा घर छन ।
सिजरियन सेक्सन
आमाको गर्भबाट बच्चा निकाल्न गरिने शल्यक्रिया पध्दतिलाई सिजरियन सेक्सन भनिन्छ। सामान्य तरिका अथवा योनिमार्गबाट बच्चा जन्माउनु वा सिजेरियन पध्दतिबाट बच्चा जन्माउनुमा खासै फरक हुदैँन। सिजरियन शल्यक्रियाका क्रममा आवश्यक सबै सावधानी अपनाइने भएकाले केहिगरी सामान्य प्रक्रिया, शल्यक्रियामा रुपान्तरण भएको खण्डमा हिचकिचाउनु पर्दैन। आमा र नवजात शिशु दुबैलाई सुरक्षित गराउनु यसको मुख्य उद्देश्य रहेको हुन्छ। कतिपय अवस्थामा तुलनात्मक रूपमा शल्यक्रिया बढि सजिलो, सुरक्षित र भरपर्दो माध्यम बन्न सक्दछ।
सिजरियन शल्यक्रिया मुख्यतया दुई प्रकारबाट गरिन्छ। ती हुन्:
योजनाबद्ध शल्यक्रिया(Elective or planned Caesarean section)
पूर्णरूपमा पहिले नै योजना गरेर गरिने शल्यक्रिया जसमा गर्भवती महिलाहरूलाई यस प्रकारको योजनाबद्ध शल्यक्रियाका पध्दतिबारे चिकित्सकहरूले बुझाउँछन्। सामान्य तरिकाबाट प्रसब नहुन सक्ने अवस्थामा, उदाहरणका लागि यदि बच्चा ठूलो छ अथवा उल्टो बसेको अवस्थामा यो पध्दति अपनाउनु पर्दछ।
आकस्मिक शल्यक्रिया(Emergency Caesarean section)
प्रसव व्यथा लागिसकेपछि केही प्रतिकूल परिस्थितिका कारणहरूले गर्दा बिनापूर्व तयारी गरिने आकस्मिक शल्यक्रिया(Emergency Caesarean section) हो। प्रसव राम्रो नभएको अवस्था अथवा बच्चामा समस्या भएमा यसप्रकारको शल्यक्रिया गरिन्छ। सुत्केरी ब्यथा लागेकी आमा र बच्चाको अवस्था हेरी प्रसुति रोग विशेषज्ञले सिजरियन गर्नुपर्ने निर्णय गर्दछन् र यसबारेमा आमालाई जानकारी गराउँछन् र मन्जुरी पनि लिने गर्दछन् ।
सिजरियन शल्यक्रियामा अचेतपना वा बेहोस पार्ने तरिकाहरू
शल्यक्रियाको लागि आवश्यक अचेतपना गराउने वा बेहोस पार्ने विभिन्न तरिकाहरू छन्। साधारणतया सिजरियन शल्यक्रियाको लागि अचेत गराउने निम्न  दुई  तरिकाहरु छन्।ती हुन्: यो प्रक्रियामा बिरामी पूर्ण रूपमा अचेत भएपछि निद्रामा परेको जस्तो हुनुका साथै आफू एवम् आफू वरिपरिको वातावरणबाट निश्चित समयको लागि पूर्णतया अनविज्ञ रहन्छन्। यो पध्दति कम प्रयोग हुने गर्दछ। यो कुनै कुनै आकस्मिक शल्यक्रियाको लागि प्रयोग गरिन्छ।आंशिक अचेत पार्ने कुनैपनि तरिका असफल भएको खण्डमा अचेतपना गराउन अथवा बिरामी स्वयं पूर्ण अचेत हुन चाहेको खण्डमा यो पध्दतिको प्रयोग गरिन्छ। शल्यक्रिया मार्फत बच्चा जन्माउँदा प्राय: आंशिक अचेत पार्ने तरिका प्रयोग गरिन्छ, जसमा शरीरको तल्लो भागलाई पिडारहित बनाइन्छ। आमा पूर्णरूपमा होशमा हुने हुनाले दुखाइ बाहेक सबै कुराको अनुभब गर्न सक्छिन्। आंशिक वा सिमित प्रकारको अचेत गराउने विधि ३ प्रकारका हुन्छन्।
स्पाइनल(Spinal)
यो सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने तरिका हो। यो तरिका दुबै योजनाबध्द एवम् आपतकालिन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।हाम्रो मेरुदण्डमा रहेको स्नायुलाई वरिपरिबाट तरल पदार्थले घेरेको हुन्छ र यस प्रक्रियामा यहि तरल पदार्थमा सुई मार्फत अङ्गविशेष बेहोस पार्ने वा अचेतपार्ने औषधि दिएर आंशिक रूपमा अचेत गराइन्छ।यो प्रक्रियाले छिटो काम गर्दछ र थोरै मात्रामा मात्र औषधिको उपयोग हुन्छ।
इपिड्युरल(Epidural)
यस प्रक्रियामा माथि उल्लेखित स्नायु नजिकै बिषेश किसिमको मसिनो पाइप पठाएर त्यसैमार्फत औषधि दिएर अचेत गराउने कार्य गरिन्छ।पाइप मार्फत दिइने हुनाले आवश्यकता अनुसार औषधिको मात्रा घटबढ गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको तरिका प्रसब बेदना कम गर्नको निम्ति गर्ने गरिन्छ।यदि प्रसव पश्चात आकस्मिक शल्यक्रिया गर्नु परेमा यसै पाइप मार्फत कडा औषधि पनि दिन सकिन्छ।
स्पाइनल र इपिड्युरल दुबै अथवा मिस्रित प्रक्रिया
यस पध्दतिमा स्पाइनलबाट चाँडो शरीरका तल्लो भागलाई अचेत पारेर चाहेको खण्डमा आवश्यकता अनुसार इपिड्युरल तरिकाबाट शल्यक्रियाको दौरानमा वा पछाडी दुखाइ कम गर्न थप औषधि दिन सकिन्छ।
पब्जी
प्लेयर अन्नोन्स ब्याटल ग्राउन्ड्स (पब्जी), एक अनलाइन बहुखेलाडी खेल हो जसलाई पब्जी निगमले विकास तथा प्रकाशन गरेको थियो जुन दक्षिण कोरियाली श्रव्य दृश्य खेल कम्पनी ब्लुहोलको सहायक कम्पनी हो। यो युद्ध, खोज, लडाइँ तथा अन्वेषणमा आधारित छ। खेलमा धेरै खोलाडीहरूको एउटा टापु हुन्छ जहाँ एउटा व्यक्तिले अर्कोलाई मार्ने प्रयास गर्छन्। खेल एक्लै, दुई जना साथी बनेर वा सो भन्दा बढी भई टोलीको रूपमा पनि खेल्न सकिन्छ। खेलको उद्देश आफू बचेर बस्नु र अरुलाई मार्नु हो। खेलमा, एक सय भन्दा बढी खेलाडीहरूले टापुमा प्यारासुट मार्फत अवतरण गर्छन् र हतियार तथा उपकरणहरूको लागि अरूलाई मार्नका लागि कुटपिट वा हमला गर्छन् र सकेसम्म आफुलाई मर्नबाट बचाउँने प्रयास गर्छन्। खेलको नक्सामा उपलब्ध भएको सुरक्षित क्षेत्र समयको हिसाबले घट्छ, जीवित खेलाडीहरूलाई दुश्मनहरू भएको क्षेत्रहरूमा प्रतिस्पर्धा गर्ने निर्देशन दिइन्छ। खेलमा जो अन्तिमसम्म बाँचिरहन्छ उही विजेता बन्छ।
प्लेयर अन्नोन्स ब्याटल ग्राउन्ड्स (पब्जी) लाई पहिलो पटक माइक्रोसफ्ट विन्डोजका लागि मार्च २०१७ मा, प्रारम्भिक निष्कासन परीक्षण संस्करण मार्फत गरिएको थियो र यसलाई पूर्ण रूपमा डिसेम्बर २०१७ मा, जारी गरिएको थियो। सोही महिना, खेललाई माइक्रोसफ्ट स्टुडियोले एक्सबक्स वनका लागि एक्सबक्स खेल पूर्वावलोकन (अनुवादित शीर्षक) मार्फत जारी गरिएको थियो र यसलाई सेप्टेम्बर २०१८ मा, आधिकारिक रूपमा सार्वजनिक गरिएको थियो। एन्ड्रोइड र आइओएसका लागि नि: शुल्क खेल्न योग्य मोबाइल संस्करण सन् २०१८ मा जारी गरिएको थियो। स्टाडिया नामक प्रवाह मञ्चका लागि एक संस्करण अप्रिल २०२० मा जारी भएको थियो। प्लेयर अन्नोन्स ब्याटल ग्राउन्ड्स (पब्जी) सर्वाधिक बिक्री तथा सर्वाधिक खेलिने अनलाइन खेलहरू मध्ये एकको रूपमा रहेको छ। सन् २०१९ सम्ममा, खेलको कम्प्युटर र कन्सोल संस्करणले ६ करोड भन्दा बढी प्रतिहरू बिक्रि गर्न सफल भएको थियो भने खेलको सानो संस्करण पब्जी मोबाइल ६० करोड अभिभारण पार गरिसकेको छ।
खेलले समालोचकहरूबाट सकारात्मक समीक्षा प्राप्त गरेको थियो। समालोचकहरूले खेलमा केही प्राविधिक त्रुटिहरू फेला पारेका थिए, तर यसले नयाँ प्रकारका खेल्ने शैलीहरूको प्रस्तुत गर्दछ जस मार्फत खेलाडीहरूले सजिलैसँग कुनै अर्को खेलाडीहरूसँग सम्पर्क गर्न सक्छन् जसका कारण यस खेल अत्यधिक खेल्न योग्य रहेको छ। खेलको अन्वेषण र आक्रमण विधालाई लोकप्रिय बनाउने श्रेय दिइएको थियो। यसको सफलता पश्चात् यस खेल जस्तै धेरै अनधिकृत चिनियाँ उत्पादनहरू पनि बजारमा ल्याइएको थियो। खेलले धेरै पटक वर्ष खेलको रूपमा नामाङ्कन पनि प्राप्त गरेको छ। पब्जी निगमले धेरै साना प्रतियोगिताहरू पनि चलाएको छ र यस खेललाई दर्शकहरूका माझ प्रसारण गर्न मद्दत गर्न विभिन्न उपकरणहरू पनि प्रस्तुत गरेको छ जसका कारण यो सर्वाधिक लोकप्रिय खेलहरूको सूचीमा सूचीकृत छ। खेललाई केहि देशहरूमा हानिकारक तथा युवा खेलाडीहरूको लागि लतको लागि प्रतिबन्धित गरिएको छ। नेपालको दूरसञ्चार क्षेत्रको नियमनकारी निकाय नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले पब्जी खेल माथि केही समयको लागि प्रतिबन्ध गरेको थियो तथापि, खेल माथि प्रतिबन्ध लगाउने निर्णयको विरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा रिट निवेदन दर्ता भएको थियो जस कारण यसमा लागेको प्रतिबन्ध पूर्णरूपमा हटाइएको थियो।
कैलाली जिल्ला
कैलाली जिल्ला नेपालको सुदूरपश्चिम प्रदेशमा अवस्थित एक जिल्ला हो। यस जिल्लाको सदरमुकाम धनगढी रहेको जिल्लाले ३,२३५ वर्ग किलोमिटर (१,२४९ वर्ग माइल) क्षेत्रफल ओगटेको छ र जनसङ्ख्या ९११,१५५ (२०७८) छ। कैलाली जिल्लाको पूर्वमा-कर्णाली नदी, बर्दियार सुर्खेत, पश्चिममा-कञ्चनपुर र डडेलधुरा, उत्तरमा-डोटीडडेलधुरा र सुर्खेत, दक्षिणमा- मोहना नदी र भारतको उत्तर प्रदेश राज्यहरू रहेका छन्।
नामाकरण
कैलाली जिल्लाको नामाकरण सम्वन्धमा विभिन्न मतहरू रहेका छन्। ती मध्य प्रमुख मतहरू यसप्रकार रहेका छन्। परापूर्व कालमा कैलाली जिल्लामा कालाबन्जारको राज्य थियो र उनीहरूको सदरमुकाम आजको कैलाली नाम गरेको गाउँमा थियो। त्यस ठाउँलाई पहिले कालापानी भन्ने गरिन्थ्यो। पहिलेको समयमा कसैले अपराध गरेको खण्डमा अपराधिहरूलाई यसै ठाउँमा पठाएर सजाए दिने गरिन्थ्यो। माथि कालापानी नामले बग्ने नदी तल आएर खुटिया खोलाको नामले प्रसिध्द्ध छ। सम्भवत यही कारणले पनि शव्दको अपभ्रंस हुँदै गएर यसको नाम कैलाली रहेको हुन सक्छ।प्रधानमन्त्री श्री ३ जङ्गको समयमा कैलाली नयाँ मुलुकको रूपमा नेपाललाई हस्तान्तरण गरिएको थियो।
कैमुर जिल्ला
कैमुर दक्षिण बिहारको पश्चिममा उत्तर प्रदेशको सीमाना छेउ स्थित छ।
शैलुङ्गेश्वर
शैलुङ्गेश्वर दोलखा जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो।
तोरीबारी, बाटा र सपनाहरू
तोरीबारी, बाटा र सपनाहरू साहित्यकार पारिजातद्वारा रचना गरिएको उपन्यास हो। यो उपन्यास तत्कालिन नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानले २०३३ सालमा प्रकाशन गरेको थियो।
नेपालका प्रधान सेनापतिहरू
नेपालमा हाल सम्म भएका प्रधान सेनापतिहरूको सूची
पृथ्वीनारायण शाहका प्रथम सेनापति विराज थापा मगर हुन्। सरदार, काजी र प्रधान सेनापतिसरह व्यक्तित्व:
राणाशासनकालका प्रधान सेनापतिहरू
यो पनि हेर्नुहोस्
नेपालको इतिहासका प्रमुख काण्ड तथा पर्वहरु
बोदवार
बोदवार नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको लुम्बिनी अञ्चल, रूपन्देही जिल्लामा अवस्थित गाउँ विकास समिति हो ।
एलिजाबेथ टेलर
डेम एलिजाबेथ रोजमण्ड् टेलर, (फेब्रुअरी २७, १९३२ - मार्च २३, २०११), वा लिज टेलर पनि भनिने यिनी चर्चित हलिउड अभिनेत्री हुन्। उनको जन्म लन्डनमा भएको थियो तर काम उनले हलिउड (अमेरिका)मा गरिन। हलिउडको स्वर्णकालकी एक प्रमुख अभिनेत्री एलिजाबेथ करीब पाँच दशक फिल्ममा सक्रिय रहिन्। उनी १० नाति/नातिनी र चार पनाति/पनातिनीको रेखदेखमा थिइन्। चर्चामा आइरहने यिनले ५९ वर्षको उमेरमा आठौँ बिहे गरेकी उनी वैवाहिक जीवनका कारणले पनि समाचारमा आएकी थिइन्। त्यस्तै ७५ वर्षको पुग्दा उनले साथी जेसन विन्टर्स्सँग नवौँ बिहे गरेको हल्ला चलेको थियो। तर उनले त्यसको खण्डन गरेकी थिइन्।
अमेरिकन चलचित्र इन्स्टिच्युटले प्रकाशन गरेको ‘महान नारी'को सूचीमा उनलाई सातौँ स्थान दिइएको छ। बालकलाकारकै रूपमा करियर सुरु गरेकी उनले आफ्नो जीवनकालमा दुईवटा एकेडेमी पुरस्कार जितेकी थिइन्। सन् १९४२मा १० वर्षको उमेरमा चलचित्र अभिनय सुरु गरेकी उनले अन्तिमपटक सन् २००१मा एक टेलि चलचित्रमा अभिनय गरेकी थिइन्।
मार्च २३, २०११मा लस् एन्जेल्स, क्यालिफोर्नियाको एक अस्पतालमा उनको ७९ वर्षको उमेरमा निधन भयो।
बाला गुरु षडानन्द
षडानन्द अधिकारी प्रसिद्ध नाम बालागुरु षडानन्द नेपालका प्रसिद्ध समाजसेवी, आबाल ब्रह्मचारी साधु र शिक्षाप्रेमी व्यक्ति थिए। पूर्वी नेपालको भोजपुर जिल्लामा संस्कृत पाठशाला स्थापना गर्ने कार्यका लागि उनी प्रसिद्ध छन्।
जन्म तथा बाल्यकाल
षडानन्द अधिकारीको जन्म विक्रम सम्वत १८९२ साल मार्ग शुक्ल पञ्चमीका दिन नेपालको भोजपुर जिल्लाको दिङ्ला, गडीगाउँमा भएको हो। यिनका पिताको नाम लक्ष्मी नारायण अधिकारी तथा माताको नाम रुक्मिणी हो । दैवसंयोग उनी जन्मदै गर्भे टुहुरो बनी जन्मिएर दाजुभाइको रेखदेखमा र आमाका काखमा हुर्किएका देखिन्छन् ।
षडानन्द उनका मातापिताका कान्छा सन्तान हुन्। गर्भमा हुँदै पिताको स्वर्गवास भएको हुँदा यिनले आफ्ना पिताको लाडप्यार पाउन सकेनन् । मूलत: यिनको बाल्यकाल आमाको काखमा नै बित्यो ।
नामकरण
यिनको न्वारानको नाम षडानन हो। चल्तीमा षडानन्द रहेको छ। बाल्य कालमा यिनलाई खडु पनि भनिन्थ्यो भने पछि आएर आबाल ब्रह्मचारी, ब्रह्मचारी र गुरु षडानन्द भनियो । तथापि यिनका सान्निध्यका शिष्य र भक्तहरू बाला गुरु एवम् गुरु महाराज भन्न रुचाउँथे। ‘ष’लाई ‘ख’ भन्ने चलन भएकाले षडानन्दलाई खडानन्द भन्दथे । खडानन्दलाई माया गरेर छोटकरीमा बोलाउँदा ‘खडु’ भएको हो। षडानन्द बाल्यकालमा सुनेको कुरा आफू गुरु बनेर अरूलाई सुनाउँथे रे। बालक कालमा नै उनले गुरु बनेर पढाएको हुँदा स्थानीय व्यक्तिहरूले उनलाई बाला गुरु भन्दा भन्दै यो नाम प्रसिद्‍ध भएको हो। उनी बालक कालदेखि नै आजीवन ब्रह्मचर्यमा रहेका हुनाले आबाल ब्रह्मचारी नामले चिनिए । त्यसैगरी ठुला गुरुलाई सम्मान जनाउन गुरु शब्दका अगाडि महाराज शब्द जोडेर भन्ने चलन थियो। तत्कालीन शासक राणाजीहरूले पनि मानेका उनी त्यस समयका ठुला गुरु थिए। त्यसैले उनलाई गुरु महाराज  भनिन्थ्यो। अहिले पनि धेरै मानिसहरु उनलाई बाला गुरु र गुरु महाराज नामले नै बढी चिन्दछन्।
यज्ञोपवीत संस्कार
यिनको आठ वर्षको उमेरमा यज्ञोपवीत संस्कार भयो। यज्ञोपवीत संस्कार भएपछि यिनी घरबार छोडी विद्याध्ययनका लागि जनकपुरतिर लागेका हुन् भनिन्छ । यति सानै उमेरमा कुन प्रेरणाबाट घर छोडे भन्ने सम्बन्धमा विभिन्न भनाइहरू आएकाछन्, तापनि एउटा कारण विश्वसनीय देखिन्छ । हाम्रो वैदिक परम्परा अनुसार द्विजातिको ब्रतबन्धभन्दा पहिल्यै गर्नुपर्ने चूडाकर्म, विद्यारम्भ र व्रतबन्धभन्दा पछि अध्ययन सकेर गर्नुपर्ने समावर्तन समेत सबै कर्म व्रतबन्धकै दिन गरिन्छ । व्रतबन्धपछि देशान्तर लाने चलन छ । त्यही देशान्तर जाने समय भएपछि षडानन्द अधिकारी व्रतबन्धस्थलबाटै जनकपुरतिर लागेका हुन् भन्ने लाग्छ ।
अध्ययन
षडानन्दले सर्वप्रथम जनकपुरको ब्रह्मचर्याश्रममा बसी गुरुकुल प्रणालीमा १० वर्षसम्म विद्याध्ययन गरे। यिनले मिथिला प्रदेशका धेरै विद्वान् पण्डितहरूको सान्निध्यमा संस्कृत भाषाको राम्रो अध्ययन गर्नुका साथै संस्कृत व्याकरणको पनि गहन अध्ययन गरेको बुझिन्छ। धर्मज्ञ तथा कर्मकाण्डी विद्वान्‌हरूको सङ्गतमा गीता,ज्योतिष तथा वेदादिको अध्ययनकै क्रममा त्यहाँबाट यिनी बनारस गए। बनारसमा यिनले मुमुक्षु भवनमा बसेर पढेका हुन्,भनिन्छ। त्यहाँ आफ्नो अध्ययनलाई अझ गहन रूपमा अगाडि बढाए।
योग साधना
आजीवन ब्रह्मचर्यमा रहेका षडानन्दले भारतको बनारसमा अध्ययनका साथै योग साधना समेत गरेको देखिन्छ। योग साधनाका क्रममा उनले भारतका विभिन्न स्थानको भ्रमण गरेका थिए। षडानन्दका त्यस वेलाका शिष्यहरूको भनाइ अनुसार उनले चौबिस पटक गायत्री पुरश्चरण गरेका थिए। यसै क्रममा यिनले बाग्मती नदी किनारको पत्थर घट्‍टामा बसी तपस्या गरेका थिए भनिन्छ। त्यस्तै देवघाट हुँदै केही वर्ष सेती किनार, पोखरामा बसेर पनि अष्टाङ्ग योग साधना गरेको चर्चा सुनिन्छ। यिनी एउटै थलामा तिन वर्षसम्म बसेर अनेकन कष्टप्रद साधना तथा तपश्चर्या गर्थे भन्ने भनाइ छ। यिनी पट्‍टल बाँधेर योग साधनामा रहँदा भुँइबाट एक हातमाथि आकाशमा समेत उठ्तथे भनिन्छ। यिनी आफ्नो अध्ययन पुरा गरी योग साधकका रूपमा स्थापित भएपछि मातृभूमिका लागि केही गर्न विक्रम सम्वत १९३१ मा आफ्नो जन्मस्थल दिङ्ला फर्केको देखिन्छ ।
विद्यालय स्थापना
बाला गुरु षडानन्दले विक्रम सम्वत १९३२ चैत्र शुक्ल राम नवमी, सोमवारको शुभ साइतमा दिङ्ला, भन्ज्याङको रमणीय उच्च स्थल कैलासमा स्थानीय जनताको सक्रिय संलग्नतामा नर्मदेश्वर शिव मन्दिर निर्माण गरी विद्यालय स्थापना गरे। प्रारम्भका वर्षहरूमा आफैले अध्यापन कार्य सञ्चालन गरेका थिए।
जनस्तरबाट व्यवस्थित यो विद्यालय नेपालको पहिलो विद्यालय हो भनिन्छ । यस पाठशालामा त्यस भेगका विद्यार्थीका अतिरिक्त नेपालको गुल्मी, सल्यान, प्युठानसम्मका र भारतको सिक्किम तथा असम(आसाम) समेतका विद्यार्थीहरु आई अध्ययन गर्दथे। यस विद्यालयमा वेद, व्याकरण, ज्योतिष तथा साहित्यको अध्ययन अध्यापनका लागि छुट्‍टा छुट्‍टै कक्षाकोठाको व्यवस्था गरिएको थियो। त्यसै गरी विद्यार्थी र शिक्षकहरूको अध्ययनका लागि पुस्तकालयको व्यवस्था समेत गरिएको थियो। अद्यापि केही दुर्लभ ग्रन्थहरु त्यहाँ सुरक्षित रहेका छन्।
गुठी व्यवस्था
कुनै पनि कुराको निर्माण गर्नु तथा कुनै परम्पराको थालनी गर्नु जति चुनौतीपूर्ण हुन्छ त्यसको संरक्षण तथा अनन्त कालसम्म सञ्चालन गर्ने व्यवस्था गर्नु पनि त्यति नै चुनौतीपूर्ण हुन्छ ।
आबाल ब्रह्मचारी गुरु षडानन्दले निर्माण तथा स्थापना गरेका मन्दिर, विद्यालय, पुस्तकालय, बरबगैंचा आदि कार्यहरु सुचारु रहून् र दीर्घ कालसम्म तिनको संरक्षण होस् भनेर एउटा बृहत् गुठीको पनि स्थापना गरेको पाइन्छ । गुठीका नाममा लाल मोहोर समेत गराएको देखिन्छ भने त्यसै समयमा लगभग १०००/१२०० मुरी अन्न उब्जनी हुने गुठीको व्यवस्था गरेको पाइन्छ । २०३६ सालको नापी अनुसार सो गुठीको क्षेत्रफल १७५३ रोपनि रहेको बुझिएको छ। नयाँ तथ्याङ्क प्राप्त अभिलेख अनुसार खेत १०२३-०२-१ (एक हजार तेइस रोपनि दुई आना एक पैसा) र पाखो बारी ७७६-१५-२-२ (सात सय छयहत्तर रोपनि,पन्ध्र आना,दुई पैसा,दुई दाम) गरी जम्मा २९००-१-३-२ (दुई हजार नौ सय रोपनि,एक आना,तिन पैसा,दुई दाम) गुठीको क्षेत्रफल रहेको छ। यिनले यस खेतको आम्दानीबाट यस मन्दिरको संरक्षण र पूजनादि कार्य गर्ने,यस खेतको आयबाट अध्यापकलाई पारिश्रमिक तथा विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति दिने, टहलुवा,नगर्ची आदि कामदारलाई पारिश्रमिक दिने, पर्व पर्वमा हुने विशेष पूजा र पुराण प्रवचनका लागि यस खेतबाट यति खर्च बेहोर्ने आदि कुरा खुलाएर स्पष्टसँग शिलापत्र, ताम्रपत्र आदिमा लेखेर राख्ने व्यवस्था गरे। उक्त किसिमको अभिलेख राख्नका लागि काठमाडौँबाट रत्नमान शाक्य नामक कलाकार लगी गुठियार दाताहरूको स्पष्ट विवरण तयार पारी शिलालेखमा अङ्कित गराउने काम पनि गरे।