cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नेपाली साहित्यको इतिहास
प्राथमिक नेपाली कविता (वि.सं.१८२६-१९४०)
सुवानन्ददासद्वारा लिखित पृथ्वीनारायण शीर्षक कविताबाट प्राथमिक नेपाली साहित्यको प्रारम्भ भएको देखिन्छ । सुवानन्ददासका बारेमा निश्चित जानकारी प्राप्त छैन्। यिनको एउटै मात्र कविता पृथ्वीनारायण हो । कमल दीक्षितले सबभन्दा पहिला यसलाई प्रकाशमा ल्याएको पाइन्छ। नेपाली भाषामा पहिलो हुने सौभाग्य पाएको प्रस्तुत कवितामा ध्वनितात्त्विक विशेषताहरूको पनि सनावेश देखिन्छ। शक्तिवल्लभ अर्याल यस कालका अर्का कवि हुन्। यिनी पृथ्वीनारायण शाहका राजपुरोहित थिए भन्ने भनाइ छ। यिनले तनहु भकुन्डो भन्ने कविताको रचना गरेको पाइन्छ। यसबाहेक यिनले हास्यकदम्ब (१८५५) नाटकको नेपालीमा अनुवाद गर्नुका साथै अन्य फुटकर कविता पनि रचना गरेको पाइन्छ । यिनले आफूलाई संस्कृतमा हास्यकदम्ब र जयरत्नाकर नाटकका साथै अन्य धेरै रचनाका रचनाकार मानेका छन्। शक्तिवल्लभ अर्यालबाहेक अन्य कविका कृतिहरूमा उदयानन्द अर्यालको पृथ्वीन्द्रोदय काव्य, सुन्दरानन्द बाँडाको बहादुरशाह वर्णनम् राधावल्लभ अर्यालको साँढ्याको कवित्त आदि रहेका देखिन्छन् । विक्रम सम्वत१७९९ देखि १८७२ सम्मको समयलाई वीरगाथा काल मानिन्छ ।
२. भक्तिकाल/भक्तिधारा (वि.सं.१८७३-१९४०)
प्राथमिक नेपाली कथा (वि.सं.१८२७-१९५७)
प्राथमिक कालका केही प्रमुख प्रवृत्तिहरू ः
प्राथमिक नेपाली उपन्यास (वि.सं.१८२७-१९४५)
नेपाली उपन्यासको इतिहासलाई हेर्दा विक्रम सम्वत १८२७ देखि १९४५ सम्मको समयावधिलाई नेपाली उपन्यासको प्राथमिक काल भनिन्छ । यो नेपाली उपन्यासको पृष्ठभूमि काल पनि हो । यसरी प्राथमिक कालीन नेपाली उपन्यासको इतिहासलाई हेर्दा शक्तिवल्लभ अर्यालको महाभारत विराटपर्व (१८२७) नेपाली उपन्यासको सर्वप्रथम प्रारम्भ विन्दु ठहरिएको छ । यसपछि भानुदत्तको हितोपदेश मित्रलाभको अनुवाद (सं.१८३३), शक्तिवल्लभ अर्यालको हास्यकदम्ब (१८५५), बेनामे लेखकको पिनासको कथा (१८७२), बेनामे लेखकको दशकुमारचरित(सं.१८७५),अज्ञात लेखकको स्वस्थानी व्रतकथा (१८७८), अज्ञात लेखकको बहत्तर सुगाको कथा १८९३),  सुन्दरानन्द बाँडाको अध्यात्म रामायण (१८९६ तिर),  जस्ता कृतिहरू रहेका पाइन्छन् । उपर्युक्त कृतिहरू आख्यानात्मक भए पनि पूर्ण रूपेण उपन्यास नभएर उपन्यासका पूर्वरूप मात्र भएको देखिन्छ ।
यस कालका प्रमुख विशेषताहरू ः वर्णनमा साहसिकता, कुतूहलता, स्वच्छन्द प्रेम तथाआश्चर्यजनकआद्भतिकताको साङ्केतिक अभिव्यक्ति दिनु ।
प्राथमिक नेपाली निबन्ध (वि.सं.१८३१-१९५७)
विभिन्न साहित्य इतिहासकारहरूका भनाइलाई सूत्रबद्ध गर्दा विक्रम सम्वत १८३१ (पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश) देखि १९५७ सम्मको समयावधिलाई नेपाली निबन्धको प्राथमिक काल मान्न सकिन्छ । विधागत हिसाबले पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश आजका आधुनिक निबन्धभन्दा लामो आत्मपरक आत्मजीवनीको छनक दिने खालको छ । योकृति प्राथमिक नेपाली गद्य साहित्यका इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण कोसे ढुङ्गाका रूपमा रहेको देखिन्छ । यस समयका निम्ति निबन्धको गद्य शैली निर्मित भएको पाइन्छ । सो अवधिका निबन्धहरूमा कलापक्ष भन्दा औपदेशिक सोद्देश्यता बढि मुखरित भएको पाइन्छ ।
प्राथमिक नेपाली नाटक (वि.सं.१८५५-१९४३)
विक्रम सम्वत १८५५ देखि विक्रम सम्वत १९४३ सालसम्मको समयावधिलाई नेपाली साहित्यको प्राथमिक काल भनिन्छ । शक्तिवल्लभ अर्यालद्वारा संस्कृतबाट नेपालीमा अनूदित हास्यकदम्ब(१८५५) नाटकलाई नेपाली नाटकको प्रारम्भ विन्दु मानिएको छ । यस नाटकमा चरित्र, अभिनय, सम्बादजस्ता नाटकीय तत्त्वको उपस्थिति रहेको पाइन्छ । यसपछिको अर्को अनूदित कृतिमा भवानीदत्त पाण्डेको मुद्राराक्षस (१८९२ तिर) रहेको देखिन्छ । नेपाली नाटकको प्रारूप निर्माणका लागि यी कृतिहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । यो समयावधि नेपाली भाषामा नाटक अनुवादको थालनीका रूपमा परिचित छ ।
माध्यमिक नेपाली साहित्य
यस काललाई मोतीराम युगले पनि चिन्न सकिन्छ ।
माध्यमिक नेपाली कविता (वि.सं.१९४१-१९७४)
वि.सं.१९४० देखि नेपाली कविता साहित्यको माध्यमिक काल प्रारम्भ भएको पाइन्छ भने यसै कालमा शृङ्गारिक धाराको उदय र चरमोत्कर्ष भएको देखिन्छ । यस कालका प्रतिनीधि कवि मोतीराम भट्ट (वि.सं.१९३३-१९५३) हुन् । अङ्ग्रेजी शिक्षा प्राप्त कवि मोतीराम भट्टले नेपालीमा गजलको श्रीगणेश गरेर नेपाली कवितामा शृङ्गारको परम्परा बसालेका हुन् । समस्यापूर्तिको चलन चलाएर यिनले नेपाली साहित्यका निम्ति उपयुक्त प्रेरक वातावरणको सिर्जना गरेको देखिन्छ । एउटा काँधमा गद्य साहित्य र अर्को काँधमा पद्य साहित्यलाई बोकेर हिड्ने एउटै मोतीराम प्रकाशक, पत्रकार, नाटककार, जीवनी लेखक, समालोचक, कवि र भाषासेवी पनि हुन् । प्राथमिक कालमा मूलतः पद्य साहित्यको वर्चस्व रहेको पाइन्छ भने माध्यमिक कालमा गद्य र पद्य दुवैको सन्तुलित विकास भएको देखिन्छ । नेपाल एकीकरणको आरम्भदेखि मोतीराम भट्टको उदयकालसम्म १३८ षर्षको अन्तरालमा निकै गद्य कृतिहरू फेला परेका छन्, तर गद्य फाँटका साहित्य विधाहरू फस्टाएको चाहिं मोतीरामकै पालादेखि हो ।
माध्यमिक नेपाली कथा (वि.सं.१९५८-१९९१)
विक्रम सम्वत१८७२ देखि १९९० सम्मको समयावधिलाई नेपाली कथा साहित्यको माध्यमिक काल भनिन्छ । आजसम्मको खोज अनुसन्धान अनुसार पिनासको कथा (विक्रम सम्वत१८७२) नै पहिलो नेपाली कथा ठहरिएको छ । यो कथा संस्कृतको पीनासरोगहरणोपाख्यान को नेपाली अनुवाद हो । यसको अनुवादक अझै अज्ञात नै छ । यसपछि दशकुमारचरित (१८७५) र मुन्सीका तीन आहान (१८७७) छापिएको देखिन्छ । यसपछिका कथाहरूमा स्वस्थानी व्रतकथा (१८७८), महाभारत गदापर्व (१८८६), महाभारत आदिपर्व (१८८९), रामाश्वमेध (१८९० अघि), दशकुमारचरित (१९९३), बहत्तर सुधाको कथा (१८८०—१८९०), बेतालपञ्चविंशति र तन्त्राख्यान १८९३), लङ्काकाण्ड (१८९६) आदि प्रमुख रहेका छन् । उपर्युक्तबाहेक वि.सं १९५८ देखि प्रकाशित हुनथालेको गोरखापत्रले कथाको इतिहासमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको पाइन्छ । सुरुदेखि १९९० सम्ममा यसले चालीसभन्दा बढी नेपाली कथाहरू प्रकाशित गरेको देखिन्छ । गोरखापत्रपछि देहरादूनबाट प्रकाशित गोर्खा संसार (१९८३) ले पनि नेपाली कथा साहित्यको उत्थानमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको पाइन्छ ।<br बिशेशता >
माध्यमिक नेपाली उपन्यास (वि.सं.१९४६-१९९०)
खरसाङबाट प्रकाशित प्रतिमान लामाको महाकाल जासूस (सं.१९७५) भारतीय नेपाली साहित्य समूहको सर्वप्रथम प्रकाशित उपन्यास हो । यसपछि प्रकाशित उपन्यासमा विष्णुचरण श्रेष्ठको सुमति (१९९१) रहेको पाइन्छ । यो कृति नेपाली उपन्यासको माध्यमिक कालको अन्तिम कोशेढुङ्गो मानिन्छ ।
माध्यमिक नेपाली निबम्ध (वि.सं.१९५८-१९९०)
विक्रम सम्वत १९५८ देखि १९९० सम्मको समयावधिलाई नेपाली निबन्धको माध्यमिक काल भनिन्छ । यस अवधिमा पत्रपत्रिकाकै माध्यमबाट नेपाली निबन्धलाई माध्यमिक रूप दिने काम भएको छ । यस कालमा विशेष गरी काठमाडौबाट प्रकाशित गोरखापत्र (१९५८), दार्जिलिङबाट प्रकाशित गोर्खे खबरकागत (१९५८), बनारसबाट प्रकाशित सुन्दरी(१९६३), माधवी (१९६५), चन्द्र (१७७१), गोर्खाली (१९७२) आदिको भूमिका उल्लेख्य रहेको पाइन्छ । यीबाहेक अन्थ नेपाली पत्रपत्रिकाहरूले पनि नेपाली निबन्धको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको देखिन्छ । यस अवधिमा खरसाङबाट प्रकाशित चन्द्रिका (१९७४), बनारसबाट प्रकाशित जन्मभूमि (१९७२), देहरादूनबाट प्रकाशित गोर्खासंसार (१९८३) र तरुण गोर्खा (१९८५), दार्जिलिङबाट प्रकाशित साहित्यसम्मेलन (१९८९) जस्ता पत्रपत्रिकाहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् ।
तुलसी दिवस
तुलसी दिवस (वास्तविक नाम तुलसीप्रसाद जोशी) नेपाली साहित्यकार तथा संस्कृतिविद् हुन्। यिनी सबैभन्दा सानो उमेरमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्राज्ञ बन्ने व्यक्ति हुन्।
नेपाली साहित्यको इतिहास
माध्यमिक नेपाली निबम्ध (वि.सं.१९५८-१९९०)
उपर्युक्त पत्रपत्रिकाहरूमा निबन्ध प्रकाशित गरी माध्यमिक नेपाली निबन्धको विकासमा सहयोग पुर्याउने निबन्धकार र तिनाका निबन्धहरू यसप्रकार छन्- यसकालका निबन्धहरूले थोरै भएपनि समाजिक विकृति र विसङ्गतिप्रति टिप्पणी र तिनको निराकरणका निम्ति सन्देश दिने कार्य गरेका छनू ।
तुलसी दिवस
तुलसी दिवसको जन्म सन् १९४१ जुलाईमा धनकुटामा महाप्रसाद जोशी र चण्डिकादेवी जोशीको जेठो छोराको रूपमा भएको हो। उनले माध्यमिक शिक्षा धनकुटाकै गोकुण्डेश्वर हाइस्कूलमा पढे र धनकुटा डिग्री कलेजबाट नेपाली साहित्यमा एम ए गरे। त्यसपछि अमेरिका, जापान लगायतका विभिन्न विश्वविद्यालयबाट भाषा, संस्कृति र लोकवार्ता विषयमा विशेषज्ञता हासिल गरे। यिनले नेपालमा विभिन्न समयमा प्राध्यापन गरेका छन् भने विदेशमा पनि विभिन्न पदमा रही भाषा र संस्कृति विषयमा काम गरेका छन्।
इगुआकु राष्ट्रिय निकुञ्ज
इगुआकु राष्ट्रिय निकुञ्ज ब्राजिल को विश्व सम्पदा क्षेत्र हो । यो क्षेत्रलाई युनेस्कोले सन १९८६ मा विश्व सम्पदा क्षेत्र घोषणा गरेको थियो ।
नेपाली साहित्यको इतिहास
माध्यमिक नेपाली नाटक (वि.सं.१९४४-१९८५)
विक्रम सम्वत १९४४ देखि १९८५ सम्मको समयावधिलाई नेपाली नाटकको माध्यमिक काल भनिन्छ । माध्यमिक नेपाली कविता र आख्यानजस्तै माध्यमिक नेपाली नाटक पनि शृङ्गारिक प्रवृत्तिकै देखिन्छन् । मोतीराम भट्टद्वारा लेखिएको पहिलो नाटक शकुन्तला (१९४४-४८) हो भने अर्को नाटक प्रियदर्शिका (१९४८) हो । उनले लेखेका छवटा नाटकहरूमा प्रियदर्शिका मात्र अहिले उपलब्ध छ । यस समयका अर्का नाटककार हुन् शम्भुप्रसाद डुङ्गेल (१९४६-१९८६) । यिनी यस समयावधिका महत्त्वपूर्ण लेखक हुन् । शकुन्तला (१९७२/७३) लगायत यिनका पाँचवटा नाटक उपलब्ध छन् । ढुङ्गेलपछिका अर्का नाटककार पहलमानसिंह स्वार (१९३५-१९९१) हुन् । माध्यमिक कालीन नाटकको इतिहासमा स्वार पनि महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् । यिनका सातवटा उपलब्ध नाटकमध्ये अटलबहादुर (१९६२) महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।
तुलसी दिवस
कवितालाई अभिव्यक्तिको माध्यमद्वारा पनि बुझाउन सकिन्छ भन्ने मतको हिमायती तुलसी दिवस कवितालाई सुन्दर र सरल भाषामा, राम्रो र मिठो शैलीमा साथै कवितात्मक हाउभाउका साथ स्पष्टरूपमा अभिव्यक्त गर्ने विशिष्ट खुबी भएका कवि हुन्। तुलसी दिवसले नेपाली साहित्यको भाषालाई लोक भाषासँग सम्बन्ध गराउन धेरै महत्त्वपूर्ण योगदान दिए। यसका साथै लोकसंस्कृतिलाई आम जनजीवनसँग सम्बन्ध गराउनको लागि अथक र निरन्तर प्रयासरत् छन्।
तुलसी दिवसले नेपाली साहित्यमा गीत, कविता, कथा लेखेका छन्। त्यसैगरी संस्कृति र लोक संगीत विषयमा दर्जनजति पुस्तक लेखेका छन्। यिनले सङ्कलन गरेका कान्छी मट्याङ्ट्याङ लगायतका लोक गीतहरू एक समय निकै चर्चित थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
माध्यमिक नेपाली समालोचना
नेपाली साहित्यमा माध्यमिक काल भए तापनि समालोचनाका सन्दर्भमा चाहिँ यो समय प्रारम्भिक चरण मानिन्छ ।हरिहर अधिकारी । मोतीराम भट्ट नेपाली समालोचनाका प्रवर्तक तथा प्रथम समालोचक हुन् । कवि भानुभक्तआचार्यको जीवनचरित्र नामक समालोचनात्मक कृतिबाट भट्टले समालोचना विधाको प्ररम्भ गरेका हुन् । उनको समालोचना मूलतः प्रभावपरक, जीवनीपरक, प्रशंसापरक देखिन्छ । भट्टपछिका अन्य समालोचकहरूमा राममणिआदी (१९३९-२०२८), र सूर्यविक्रम ज्ञवाली (१९५५-२०४२) विशेष उल्लेख्य छन् । राममणिआदीको कविता रीति शीर्षक लेख माधवी (१९६५) पत्रिकामा धारावाहिक रूपमा छापिएको पाइन्छ ।
तुलसी दिवस
नेपाली लोककथा, नेपाली लोकबाजाहरू, अङ्रेजी र नेपाली, तुलसी दिवसका कविता, फोकटेल फ्रम नेपाल, तुलसी दिवसकी कविताएँ आदि यिनले लेखेका केही पुस्तकहरू हुन्। यिनले साहित्य, संस्कृति र संगीतको क्षेत्रका विभिन्न पुरस्कार पाएका छन्। सुप्रवल गोर्खाबाहू, एकेडेमी अवार्ड, इन्टरनेशनल इमिनेन्ट पोएट एवार्ड, दिनकर अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य पुरस्कार लगायतका पुरस्कार यिनले पाएका छन्।
विष्णु
हिन्दू धर्मका आराध्य देव भगवान विष्णु जसको वर्णन हिन्दू धर्म ग्रन्थहरूमा पाइन्छ। जसलाई यो संसारको पालन कर्ता मानिन्छ। जसले यो शृष्ठी चलाएको मानिन्छ। हिन्दू धर्मका अनुसार शृष्ठी कर्ता ब्रह्मा, पालन कर्ता विष्णु, र संहार कर्ता शिव एकै रूपका तिन अङ्ग हुन्। भगवान विष्णुको वास स्थान लोकहरूको उत्तम लोक वैकुण्ठ लोक हो। भने भगवान विष्णुकी अर्धागिनी धनकी देवी लक्ष्मी हुन्। जब जब पृथ्वीमा पाप बढ्दै गयो हत्या हिँसा लुट पात चोरी डकैती आदी खराब कर्मको वृदी भयो तब तब भगवान विष्णु कुनै न कुनै रूपमा पृथ्वीमा जन्मिए। पापिहरू नाश गरेर धर्मको उदार गरे। हिन्दू धर्मका अनुसार भगवान विष्णुका रूप नाम अनंत छन्। तर पृथ्वीमा जन्म लिएको आधारमा विश्णुका २४ वटा अवतार मानिन्छन्। ति मध्य दस मुख्य अवतार र बाँकीका सहायक अवतारको बर्णन गरिएको पाइन्छ।
तुलसी दिवस
उनले त्रिचन्द्र क्याम्पस र पद्मकन्या क्याम्पसमा लामो समय नेपाली भाषा प्राध्यापन पनि गरेका छन्। हाल उनी नेपाली लोकवार्ता तथा संस्कृति समाजको अध्यक्षको रूपमा कार्यरत् रहेका छन्। तुलसी दिवसलाई लीलध्वज थापा साहित्य प्रतिष्ठानले यस वर्षको साहित्य सम्मान प्रदान गरेको छ। नेपाली साहित्यको उत्थानमा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याएबापत् उनले यो सम्मान प्राप्त गरेका हुन्।
नेपाली साहित्यको इतिहास
माध्यमिक नेपाली समालोचना
अर्का समालोचक सूर्यविक्रम ज्ञवाली मूलतः इतिहासकार हुन् तापनि उनले नेपाली समालोचनामा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेका छन् । उनले धरणिधर कोइरालाका नैवेद्य कवितासंग्रहमाथि नैवेद्य समालोचना (१९७९) लेखेरआफ्नो समालोचनात्मक प्रतिभा प्रदर्शन गरेका छन् । उनका अन्य समालोचनात्मक कृतिहरूमा भानुभक्तको जीवनचरित्र (१९८४), भानुभक्तीय रामायणको भूमिका (१९९०), नेपाली साहित्यका दुई‍ नयाँ तारा (शारदा १९९३), लक्ष्मीपूजा नाटकको समीक्षा (१९९४), कथाकुसुमको सम्पादकीय भूमिका (१९९४) र दोषी चष्मा (२००६) रहेका पाइन्छन् ।
विष्णु
मत्स्य अवतार
मत्स्य माँछा अवतारमा भगवान विष्णुले प्रलयकालमा फसेको पृथ्वीमा मानव रक्षा गरेका थिए। यसका साथै हयग्रीव नाम गरेको राक्षसले सबै वेदहरूलाई चोरेर समुन्द्रमा लुकाई दिएको थियो तब भगवान विष्णुले मत्स्य अवतारमा आयेर वेदहरूलाई पुन: प्राप्त गरेर वेदहरूको रक्षा गर्नु भयो।
तुलसी दिवस
शिक्षा
तुलसी दिवसले सन् १९७० मा त्रिभुवन बिश्व बिद्यालयबाट एम. ए. गरेका हुन्। सन् १९७४ र १९७८ मा लोकसंस्कृति बिषयमा अमेरिकाको इष्ट वेस्ट सेन्टर, हवाई राज्यबाट र सन् १९७६/१९७७ र १९९६ मा जापानको टोकियो बिश्व विद्यालयबाट लोक साहित्य र संस्कृति सम्बन्धमा उच्च क्षिक्षा हासिल गरेका हुन्| त्यसरी नै उनले गाकुसुमन बिश्व बिद्यालय टोकियो जापानबाट लोक बार्ता शास्त्रमा पोष्ट ग्राजुएट डिप्लोमाको शिक्षा पनि हासिल गरेका छन्।
नेपाली साहित्यको इतिहास
माध्यमिक नेपाली समालोचना
यस अवधिका अन्य समालोचनात्मक कृतिहरूमा कुलचन्द्र गौतम(१९३२-२०१५) को अलङ्कार चन्द्रोदय (१९७८), शम्भुप्रसाद ढुङ्गेल (१९४६-१९८६) को कविताको फल (१९७६), ब्रह्मशमशेर ज.ब.रा.को कवि भानुभकत (१९९५), नरेन्द्रमणि दीक्षितको युरोपीय साहित्यको नमुना (१९९५) र नरदेव पाण्डेको कविवर मोतीराम भट्टको जीवनी (१९९५) उल्लेख्य छन् ।
विष्णु
कूर्म अवतार
कूर्म अवतारमा भगवान विष्णुले कछुवाको रूप धारण गरेर समुन्द्र मन्थन गरी रहेका देवता र दैत्यहरूको सहयोग गरेका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कविता (१९७५ देखि यता)
मुख्यतः कवितामा भाषा, शैली र संरचनाका कमजोरीहरू हटाई त्यसको परिष्कार, भावको परिष्कार, मानवीय मनका चारित्रिक, नैतिक एवंआध्यात्मिक चेतनाको परिष्कार परिष्कारवादी धाराका मूल प्रवृत्ति हुन् ।आधुनिक नेपाली कवितामा यस धाराको प्रारम्भ लेखनाथ पौड्यालबाट भएको हो । यस धारालाई विकसित गराउने कृतिहरूमा लेखनाथ पौडेलका ऋतुविचार (१९७३), बुद्धिविनोद (१९७३), सत्यकलि संवाद (१९७६), तरुण तपसी (२०११), मेरो राम (२०११) र सोमनाथ सिग्द्यालको आदर्श राघव (२००५), बालकृष्ण समको खण्डकाव्य आगो र पानी (२०११) तथा बालकृष्ण समका कविता (२०३८) उल्लेख्य छन् । परम्परागत शास्त्रीय छन्दहरूलाई समातेर त्यसमा थप परिष्कार र निर्माणसमेत गर्दै अघि बढेका चन्द्रप्रसाद न्यौपाने, डिल्लीरमणशर्मा अर्ज्याल, भुवनहरि सिग्देल, बलदेव गाउँले, बुनु लामिछाने, प्रल्हाद पोखरेल, घनश्याम कँडेल, देवी नेपाल, हरि खनाल, नवराज लंसाल, डा रमेशचन्द्र अधिकारी आदिको भूमिका वर्तमान समयमा ज्यादै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ । २. स्वच्छन्दतावादी धारा (वि.सं.१९९१-२०१६)
तुलसी दिवस
कार्य जीवन
तुलसी दिवस २१ वर्षको उमेरमा धनकुटा सांस्कृतिक प्रतिष्ठानको स्थापना गरी संस्थापक अध्यक्ष बनेका थिए भने चौबिस वर्षको उमेरदेखि नै धनकुटा कलेज, त्रिचन्द्र कलेज, पद्मकन्या कलेज र त्रिभुवन विश्व विद्यालयमा लोकसाहित्य सम्बन्धि प्राध्यापन शुरु गरिसकेका थिए।
विष्णु
बराह अवतार
बराह बँदेल अवतारमा आयेर भगवान विष्णुले समुन्द्रमा डुबाएको पृथ्वीलाई निकालेर पृथ्वीको रक्षा गरेका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कविता (१९७५ देखि यता)
स्वच्छन्दतावाद शब्द अङ्ग्रेजी (Romanticism)को नेपाली रूपान्तर हो । वैयक्तिकता, स्वच्छन्द अभिव्यक्ति, बौद्धिकताको घेराबाट मुक्ति, काल्पनिकता, भावुकता, प्रकृतिप्रेम, सौन्दर्यप्रति विशेषआकर्षण, कृत्रिमताबाट मुक्ति आदि स्वच्छन्दतावादी धाराका प्रमुख विशेषता हुन् ।आधुनिक नेपाली कविताको विकासमा यस धाराको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ । यो परिष्कारूको विरुद्धमाआएकोआन्दोलन हो ।आधुनिक कवितामा स्वच्छन्दतावादी धाराको थालनी लक्ष्मी प्रसाद देवकोटा (१९६६-२०१६)बाट भएको देखिन्छ । देवकोटापछि सिद्धिचरण श्रेष्ठ (१९६९-२०४९), युद्धप्रसाद मिश्र (१९६४-२०४७), माधवप्रसाद घिमिरे (१९७६), केदारमान व्यथित , गोपालप्रसाद रिमाल (१९७५-२०३०) आदि कविहरू यस धारामा सम्मिलित भएका पाइन्छन् । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा यस धाराका केन्द्रीय कवि हुन् ।
३. प्रयोगवादी धारा (वि.सं.२०१७-२०२९)
विष्णु
नृसिंह अथवा सिंह अवतार
नृसिँह अवतारमा भगवान विष्णुले हिरण्यकशेपु नामको दैत्यलाई मारेर पृथ्वीको उदार गर्नाको साथै भक्त प्रहलादलाई ज्ञान दिएका थिए ।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कविता (१९७५ देखि यता)
कथ्य र शिल्प दुबै दृष्टिले नवीनतम साहित्यिकआन्दोलनका रूपमा लिइने प्रयोगवाद पश्चरमी साहित्य जगतमा प्रचलित स्वच्छन्दताकादी प्रवृत्तिलाई अस्वीकार गरी वस्तुपरक ढङ्गले अघि सारिएको साहित्यिक प्रयोगको नयाँ अवधारणा हो । यो प्रयोगवादी धाराका नामबाट नेपाली साहित्यमा परिचित छ । यसधाराका कविताशरुमा विसङ्गत जीवन, निस्सार एवं शून्य अभिव्यक्ति, परम्परागत भाषा-व्याकरणको बेवास्ता दुर्बोध्य एवं विशृङ्खलित भावसंयोजन विम्ब र प्रतीकको अधिक प्रयोग आदि प्रवृत्तिगत विशेषता भेटिन्छन् । यस धाराका केन्द्रीय कवि मोहन कोइराला (१९८३-) हुन् । रूपरेखा (२०१७) पत्रिकामा यिनको घाइतेयुग प्रकाशित भएपछि यस धाराको प्रारमभ भएको पाइन्छ । कोइरालाकै लेक (२०२५), नदी किनाराका माझी (२०३८), ऋतु नियनत्रण (२०४०) जस्ता कविताशरू प्रकाशित भएपछि प्रयोगवादी धारा हघि बढेको पाइन्छ । प्रयोवादी धारा अन्तर्गत निकैवटा साहित्यिकआन्दोलनहरू भएका देखिनछन् । तिनमाआयामेलीआन्दोलन (२०२०), राल्फालीआन्दोलन (२०२३), अस्वीकृत जमात (२०२६), अमलेख (२०२६), बुट पालिस (२०३१) उल्लेख्य छन् । यीआन्दोलनमा दार्जिलिङबाट थालिएको तेस्रोआयाम वाआयामेलीआन्दोलन विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । बैरागी काइँला (१९९६), ईश्वरवल्लभ (१९९४-), र इन्द्रबहादुर राई यसआन्दोलनका हस्ती हुन् । यिनमध्ये बैरागी काइँला र ईश्वरवल्लभ मात्र नेपाली कविताको प्रयोगवादी धारासँग सम्बन्धित छन् ।
विष्णु
वामन अवतार
वामन अवतारमा भगवान विष्णुले राजा बलीले गरी रहेको राजा इन्द्रको स्वर्गको राज्य फिर्ता गराएर राजा बलीको पनि उदार गरेका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कविता (१९७५ देखि यता)
यस धाराका अन्य प्रमुख कविहरूमा जगदीश शमसेर राणा (१९८६), द्वारिका श्रेष्ठ (१९९२), मोहन हिमांशु थापा (१९९३), पारिजात (१९९४-२०५०), उपेन्द्र श्रेष्ठ (१९९२), तोया गुरुङ (२००४), मदन रेग्मी (१९९४), वानिरा गिरी २००३), गोपाल पराजुली (२००४) र अन्य रहेका पाइन्छन् । ४. समसामयिक/परवर्ती धारा (२०३० देखि यता)
विष्णु
परशुराम अवतार
परशुराम अवतारमा भगवान विष्णुले २१ पटक पृथ्वीमा घुमी घुमी पापी क्षेत्रीयहरूको नास गरेर धर्मको रक्षा गरेका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
१. समाजिक यथार्थवादी धारा
विष्णु
राम अवतार
राम अवतारमा भगवान विष्णुले रावण आदी ठूला ठूला राक्षसगणहरूलाई मारेर पृथ्वीको उदार गरेका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
समाजिक यथार्थवादी धाराको प्रारम्भ विक्रम सम्वत१९९२ देखि भएको हो । यस धारामा रहेर कथा लेखनको प्रारम्भ गर्ने पहिलो कथाकार गुरूप्रसाद मैनाली हुन् । उनको नासो (१९९२) कथाबाट यस धाराको प्रारम्भ भएको पाइन्छ । आदर्शोन्मुख भएर नेपाली समाजको चित्रण गर्नु, सामाजिक मूल्य र मान्यताको यथावत् चित्रण गर्नु, समाजमा रहेका कुप्रथा, सङ्कीर्ण रुढि तथा अन्धविश्वासको विरोध गर्नु, नारीवर्गको दयनीय जीवन र प्रताडनामा बाँच्नु पर्ने विवश कथाव्यथाको चित्रण गर्नु, सामाजिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण गर्नु जस्ता कुराहरू यस धाराको मूल प्रवृत्तिका रूपमा रहेका छन् ।
विष्णु
कृष्ण अवतार
श्रीकृष्ण अवतारमा भगवान विष्णुले कंस आदी ठूला ठूला असुरगणहरूको सँहार गर्नाको साथै कुरुक्षेत्रमा महाभारतको युद्ध गराएर पृथ्वी भरका पापीहरूको नास गराएका थिए।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
गुरुप्रसाद मैनालीको नासो कथासङ्ग्रह यस धाराको महत्त्वपूर्ण कोशे ढुङगो हो । यस धारा अन्तर्गत अन्य थुप्रै कथा लेखिएका छन् । तिनमध्ये पुष्कर शमशेर र उनका परिबन्द, स्वार्थत्यार, लोग्ने, मनको पटल जस्ता कथाहरू पुष्कर शमशेरका कथा (२०४४) नामक कथासंग्रहमा सङ्कलित छन् भने शिवकुमार राई, देवकुमारी थापा, दौलतविक्रम विष्ट, वदरीनाथ भट्टराई, माया ठकुरी, अच्छा राई रसिक, भीमनिधि तिवारी, चक्रपाणि चालिसे, रूपनारायण सिंह, श्यामदास वैष्णव, हृदयचन्द्र सिंह प्रधान, परशु प्रधान, अगमसिंह गिरी, कुमार ज्ञवाली, श्रीधर खनाल, जस्ता कथाकारहरूका कथाहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् ।
विष्णु
बुद्ध अवतार
हिन्दू धर्म अनुसार भगवान विष्णुको दश अवतार एक हो। विभिन्न पुराणहरूका अनुसार बुद्धको रूपमा भगवान विष्णुले अवतार लिएर दानवहरूलाई अवैदिक शिक्षा दिएर बेद धर्मबाट च्युत बनाई दुर्वल तुल्याई देवताहरूको रक्षा गरेको थियो । विष्णु पुराण देखि शुरू भर्इ क्रमशः अग्नी पुराण, मत्स्यपुराण, पद्मपुराण आदि विभिन्न पुराणहरूमा बुद्ध अवतारका कथा उल्लेख भएको पाइन्छ । यी पुराणहरूका कथनलाई पढ्ने हो भने यी कथाहरूमा बुद्धलाई सद्पात्र भन्दा नकारात्मक पात्रका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
२. मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धारा
विष्णु
कल्की अवतार
हिन्दू धर्मका अनुसार भगवान विष्णुको यो अवतार भविष्यमा हुनेछ। कल्की अवतार कलियुगको अन्त्य तिर हुनेछ। कल्कि अवतार लियेर भगवानले दुष्टहरूको नाश गरेर धर्मको रक्षा गर्ने छन्।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला (१९७१-२०३९) मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धाराका महत्त्वपूर्ण कथाकार हुन् । यिनको चन्द्रवदन (१९९२) कथाको प्रकाशनसँगै नेपाली कथामा मनोवैज्ञानिक धाराको प्रारम्भ भएको हो । उनका दोषी चश्मा (२००६), श्वेतभैरवी (२०३९), विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका कथा (२०५२) गरी तीन कथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् । यस धाराका अर्का कथाकार हुन् भवानी भिक्षु (१९६६-२०३८) । यिनका गुनकेशरी (२०१०), मैयाँ साहेब (२०१७), आवर्त (२०२४) र अवान्तर (२०३४) गरी चारवटा कथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् । तिवारीपछि गोविन्द बहादुर मल्ल 'गोठाले' (१९७९) अर्का उल्लेख्य कथाकार मानिन्छन् । कथासङ्ग्रह (२००३), कथैकथा (२०१३), प्रेम र मृत्यु, अपर्णा (२०५३) समेत यिनका तीन कथासङ्ग्रह प्रकाशित देखिन्छन् । गोठालेपछि देखिएका अर्का कथाकार विजय मल्ल हुन् । यिनका एक बाटो अनेक मोड (२००३) र परेवा र कैदी (२०१३) गरी दुई‍ कथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् । उपर्युक्त बाहेक अन्य केही कथाकारहरूको समेत यस धारामा योगदान रहेको पाइन्छ । तिनमा विजय मल्ल, तरिणीप्रसाद कोइराला, देवकुमारी थापा, पोषण पाण्डे, प्रेमा शाह, पुष्कर लोहनी, कमल दीक्षित आदि रहेका छन् । मनोवैज्ञानिक यथार्थवादी धाराका प्रवृत्तिहरू यसप्रकार रहेका छन् :
विष्णु
प्रार्थना
शांताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं । विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभांगम् । लक्ष्मीकांतं कमलनयनं योगिभिर्ध्यान गम्यम् वन्दे विष्णुं भव भयहरं सर्वलोकैक नाथम् ।। अर्थ शांत आकार भएका, शेष नागमा सुतेका, नाभिमा कमल भएका, जो विश्वका आधार छन्, आकाशको जस्तै रंग भएका, मेघको जस्तै वाणि भएका, जसको अंगनै शुभ र शोभायमान छ, लक्ष्मीसाथमा लिने, एकांतमा रहने, कमलको फूल झैँ नेत्र भएका, योगीहरूले प्रार्थना गरिएका, हे! प्रभु संसारको भय दुर गरिदिनुस् मेरो यही बंदना छ।
नेपाली साहित्यको इतिहास
आधुनिक नेपाली कथा (वि.सं.१९९२देखि हालसम्म)
३. प्रगतिवादी धारा
प्रगतिवादी धारा अधुनिक नेपाली कथाको सशक्त धारा हो । यसलाई अलोचनात्मक यथार्थवादी धारा पनि भनिन्छ । समाजमा व्याप्त विकृतिबाट समाजलाई मुक्त पार्ने अपेक्षा राख्नु, विसङ्गति, कुरीति, अन्धविश्वासप्रति तिखो व्यङ्ग्य गर्नु, शोषणरहित समाजको चाहना राख्नु, सामन्ती मनोवृत्तिको भन्डाफोर गर्नु, धनी वर्गको दुष्प्रवृत्तिप्रति घृणा व्यक्त गर्नु, अन्याय, अत्याचारआदिको यथार्थ चित्रण गर्नु जस्ता कुराहरू यस धाराका प्रमुख उद्देश्य एवं विशेषता हुन् । २००७ सालको क्रान्ति पश्चात् नेपालमा प्रगतिवाद देखा परेको हो । काठमाडौंमा प्रगतिशील लेखक सङ्घ, चैनपुरमा जन साँस्कृतिक सभा, बनारसमा प्रगतिशील प्रकाशन मण्डल जस्ता संस्थाहरूको प्रेरणा पाएर प्रगतिवाद अघि बढ्न सकेको पाइन्छ ।
साहित्य रचनाको परम्परागत मूल्य र मान्यतालाई तोडेर नयाँ पद्धतिको अवलम्बन गर्नु प्रयोगवाद हो । यसले कथ्य र शिल्प दुबैमा नयाँ खोजी गर्छ । नेपाली साहित्यमा प्रयोगवादी कथा लेखनको प्रारम्भ गर्ने कथाकार इन्द्रबहादुर राई (वि.सं १९८४) हुन् । रातभरि हुरी चल्यो (२०१६) शीर्षक कथा राईको पहिलो कथा हो भने खीर (२०१९) यस धाराको पहिलो कथा हो । उनका बिपना कतिपय (२०१७), कथास्था (२०१७), कठपुतलीको मन (२०४६) गरी तीन कथासङ्ग्रह प्रकाशित छन् । राईका कथाहरूमा आयामेली र लीलालेखन जस्ता प्रवृत्तिहरू पाइन्छन् । प्रयोगवादी धाराका अन्य कथाकारहरूमा शङ्कर लामिछाने (१९८४(१९३२), मोहनराज शर्मा (१९९७), पारिजात (१९९४(२०५०), मनुब्राजाकी (१९९९), ध्रुवचन्द्र गौतम (२०००), गोपाल पराजुली (२००२), प्रेमा शाह (२००३), भागिरथी श्रेष्ठ (२००५) आदिको नाम अग्र पङ्क्तिमा रहेको देखिन्छ ।
प्रयोगवादी धाराका कथाहरूको प्रवृत्ति
५. समसामयिक धारा(वि.सं.२०३६ देखि हालसम्म)
विक्रम सम्वत२०३६ पछिको कथालेखन काललाई समसामयिक धारा भनिन्छ भने यस धारा अन्तर्गत लेखिएका कथाहरू समसामयिक कथाका रूपमा चिनिन्छन् । यस धाराका कथाकारहरूले नेपाली कथालाई वैश्विक सन्दर्भसँग जोड्ने कार्य गरेका छन् । समाजिक जीवनमूल्यको स्थापना, जीवनको यथार्थ र सत्यको प्रस्तुति, समाजिक विकृति र विसङ्गतिप्रति व्यङ्ग्य जस्ता कुराहरू यस धाराका कथागत प्रवृत्ति हुन् । यस धाराका कथाकारहरूमा कविताराम, गणेश रसिक, पद्मावती सिंह, पूर्णविराम, खगेन्द्र संग्रौला, लव गाउँले, जीवन आचार्य, मञ्जु काँचुली, ऋषिराज बराल, नारायण ढकाल, मोहनराज शर्मा, कोमलप्रसाद पोखरेल, कृष्ण धरावासी, सनत रेग्मी, सीता पाण्डे, हरिहर खनाल, हरि खनाल, घनश्याम ढकाल, विजय चालिसे, तेजप्रसाद श्रेष्ठ, पुण्यप्रसाद खरेल, भागीरथी श्रेष्ठ, महेशविक्रम शाह, विजय चालिसे, राजव, अमर शाह, कपिल लामिछाने, तारा गाउँले, सञ्जय थापा, सीता पाण्डे, प्रेम छोटा, मधुवन पौडेल, अविनाश श्रेष्ठ, समेत अन्य कथाकारहरू पनि रहेका पाइन्छन् ।
यस धाराका कथागत प्रवृत्तिहरू
आधुनिक नेपाली उपन्यास (वि.सं.१९९१ देखि हालसम्म)
जीवनको यथार्थ घटनाको चित्रण गरी जीवन यस्तो हुनुपर्छ भन्नु आदर्शवाद हो । आधुनिक लेपाली उपन्यासमा रुद्रराज पाण्डेको रूपमती उपन्यास (१९९१) एउटा महत्त्वपूर्ण कोशेढुङ्गा हो । यसैबाट आधुनिक नेपाली उपन्यास र आदर्शोन्मुख यथार्तवादी धाराको प्रारम्भ भएको पाइन्छ । घटना, पात्र र परिवेशको यथार्थ चित्रण गरी अन्तिममा नियतिका सहारामा आदर्श स्थापना गर्नु यस धाराको प्रमुख उद्देश्य हो । यस धाराका केन्द्रीय उपन्यासकार पनि रुद्रराज पाण्डे नै हुन् ।
वैयक्तिकता, काल्पनिकता, विद्रोहात्मकता, भावुकता, प्रकृतिप्रेम, कृत्रिमताबाट मुक्ति जस्ता कुराहरू स्वच्छन्दतावादी धाराका मूल प्रवृत्ति हुन् । रूपनारायण सिंहको भ्रमर (१९९३) उपन्यासबाट नेपालीमा स्वच्छन्दतावादी धाराको प्रवेश भएको देखिन्छ । त्यसपछि देखिएका यस धाराका अन्य उपन्यासहरूमा अच्छा राई रसिकको लगन (२०१२) र दोभान (२०२१), शिवकुमार राईको डाक बङ्गला (२०१३), लीलाध्वज थापाका मन (२०१५), शान्ति (२०१५) र पूर्वस्मृति (२०१५), मोहनबहादुर मल्लको उजेली छायाँ (२००८), लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चम्पा (२०२४) आदि उल्लेख्य छन् ।
जनजीवनका संस्कार, रहनसहन, आचरण, व्यवहार आदिको इमान्दारीसाथ यथातथ्य वर्णन गर्नु समाजिक यथार्थवादी धाराको प्रमुख विशेषता हो । आधुनिक लेपाली उपन्यास परम्परामा लैनसिंह बाङ्देलको मुलुकबाहिर (२००४) को प्रकाशनसंगै समाजिक यथार्थवादी उपन्यास परम्पराको प्रारम्भ भएको पाइन्छ । २०१० सालसम्म यो प्रमुख धाराका रूपमा देखिएको छ भने त्यसपछि अन्तर्धाराका रूपमा प्रवाहित भएको छ । मुलुकबाहिर पछि उनकै माइत घर (२००५), लङ्गडाको साथी (२००८), रेम्ब्रान्ट (२०२३) पनि यसै धारा अन्तर्गतका उपन्यास हुन् । यीबाहेक लीलबहादुर क्षेत्रीका बसाइँ (२०१४), अतृप्त (२०२६) र ब्रह्मपुत्रको छेउछाउ (२०४३), लीलाध्वज थापाको मन (२०१५), दौलतविक्रम विष्टको मञ्जरी (२०१६), शङ्कर कोइरालाको खैरेनी घाट (२०१८), तुलसीराम कुँवरका रने (२०१८) र उज्यालो तिर (२०२३), भवानी भिक्षु को आगत (२०२३), ध.च. गोतामेका घामका पाइलाहरू (२०३५) र यहाँदेखि त्यहाँसम्म (२०४२), केशवराज पिंडालीको बाच्ने एउटा जिन्दगी (२०४३), राजेश्वर देवकोटाको आवर्तन (२०४१), गोविन्दराज भट्टराईको मुगलान (२०३१) र मणिपुरको चिठी (२०३४) जस्ता उपन्यासहरू यसै धाराका उल्लेख्य कृति हुन् ।
पुराना र परम्परागत रूढि एवं व्यवस्थाहरूलाई पूर्ण अस्वीकार गर्दै प्रचलित नैतिक मूल्य र मान्यताहरूको तीव्र विरोध गर्नु अतियथार्थवाद हो । यसलाई स्वचालित लेखन पनि भनिन्छ ।जसरी मानिसले सपनामा देखेका कुराहरू तारतम्यविहीन हुन्छन्, त्यस्तै तारतम्यविहीन ढङ्गमा रचना प्रस्तुत गर्नु स्वचालित लेखन हो । लैनसिंह बाङ्देलको लँगडाको साथी (२००८), गोविन्दबहादुर मल्ल 'गोठाले'को पल्लो घरको झ्याल (२०१६) र अपर्णा (२०५२), अर्जुन निरौलाको घाम डुबेपछि (२०३३), हिरण्य भोजपुरेको गोरी (२०५४) जस्ता कृतिहरू अतियथार्थवादि धाराका प्रमुख उपन्यास हुन् ।
आलोचनात्मक यथार्थवादले शोषण र उत्पीडनको विरोध गर्छ । पूँजीवाद र शक्तिप्रतिको विरोध, निन्दा र कटुआलोचना गर्नुआलोचनात्मक यथार्थवादको प्रमुख उद्देश्य हो । यस किसिमको साहित्यमा साहित्यकारआलोचनात्मक द्रष्टाका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ । हृदयचन्द्र सिंहको स्वास्नी मान्छे (२०११)बाट आलोचनात्मक यथार्थवादी धाराको सुरुवात हुज्छ । उनैको एक चिहान (२०१६), दौलतविक्रम विष्टका मञ्जरी (२०१६), एक पालुवा अनेक याम (२०२६), भोक र भित्ताहरू (२०३८), ध्रुवचन्द्र गौतमका उपन्यासहरू र अन्य केही उपन्यासहरू यस धारा अन्तर्गत देखिन्छन् ।
मानिसका अन्तर्मुखी तथा बहिर्मुखी प्रवृत्तिको चित्रण गर्नु, मानसिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण गर्नु,आन्तरिक द्वन्द्वको चित्रण गृर्नु मनोविश्लेषणात्मक यथार्थवादी धाराका मूलभूत विशेषता हुन् । यस धाराको प्रारम्भ गोविन्दबहादुर मल्ल गोठालेको पल्लो घरको झ्याल (२०१६)बाट भएको पाइन्छ । विजयमल्लका अनुराधा (२०१८) र कुमारी शोभा (२०३९), विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला का तिन घुम्ती (२०२५) र नरेन्द्र दाइ (२०२६), तारिणीप्रसाद कोइरालाको सर्पदंश (२०२६), पारिजातको शिरीषको फूल (२०२२), भवानी भिक्षुका सुभद्रा बज्यै (२०२४)र आगत (२०३२), दौलतविक्रम विष्टका एक पालुवा अनेक याम, चपाइएका अनुहार (२०३०) यसै धारा अन्तर्गतका उल्लेख्य उपन्यास हुन् ।
प्रकृतिलाई सर्वोपरि मानी प्राकृतिक नग्नताको चित्रण गर्नु प्रकृतवादको पहिचान हो । यसबाहेक मानवको जीवन भोगाइको कुरूप पक्षको चित्रण गर्नु, मानिसका कामेच्छा र पासविक प्रवृत्तिको नग्न चित्रण गर्नु प्रकृतवादी धाराका प्रमुख प्रवृत्ति हुन् । नेपाली उपन्यास परम्परामा शङ्कर कोइरालाको खैरेनी घाट (२०१८), पारिजातको अन्तर्मुखी (२०३४) जस्ता उपन्यासहरूले यस धाराको प्रतिनीधित्त्व गरेको देखिनछ ।
मानिसको जन्म, मृत्यु, कुण्ठा, सन्त्रासआदिको सही अर्थ र सही अस्तित्वको खोजी गर्नु, मानिसको विसङ्गत जीवनमा पनि अस्तित्वको खोजी गर्नु, स्वैरकल्पना र चेतनाप्रवाह शैलीको प्रयोग गर्नु, मानिसलाई जीवनको नवीन अर्थ र मूल्यको खोजीतिर उन्मुख गराउनु अस्तित्वावादी धाराका प्रमुख विशेषता हुन् । पारिजातका महत्ताहीन (२०२५), अन्तर्मुखी (२०३४), ध्रुवचन्द्र गौतमका अन्त्यपछि (२०२४), बालुवामाथि (२०२८) र डापी (२०३३), विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका तिनघुम्ती (२०२५), नरेन्द्र दाइ (२०२६), सुम्निमा (२०२७), हिटलर र यहुदी २०४०) र बाबुआमा र छोरा (२०४५), सरुभक्तका पागलबस्ती (२०४८) र तरुनी खेती (२०५३) जस्ता उपन्यासहरू यस धारा अन्तर्गत समेटिएका पाइन्छन् ।
समाजमा हुनेगरेका अन्याय, अत्याचार, शोषण, दमन र समाजिक विभेद जस्ता क्रियाकलापको अन्त्य गरी त्यहाँ समानता कायम गर्ने उद्देश्य राख्नु प्रगतिवाद हो । यसलाई समाजवादी यथार्थवाद पनि भनिन्छ । यो धारा द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शनबाट प्रभावित छ । यसले क्रान्ति र समाजिक परिवर्तनप्रति गतिशील दृष्टिकोण राख्छ । उपन्यासकार डी.पी. अधिकारीको आसमाया (२०२५) उपन्यासबाट समाजवादी यथार्थवादी उपन्यास परम्पराको प्रारम्भ भएको पाइन्छ । यस धाराका उपन्यासहरूमा डी.पी. अधिकारीको धरती अझै बोल्दै छ (२०२७), खगेन्द्र सङ्ग्रौलाको चेतनाको पहिलो डाक (२०२७) र आमाको छटपटी (२०३४), पारिजातका बैंसको मान्छे (२०२९), तोरीबारी बाटा र सपनाहरू (२०३२), पर्खालभित्र र बाहिर (२०३५), उसले रोजेको बाटो (२०३४), र अनिदो पहाडसंगै (२०३९), त्यसै गरी मोदनाथ प्रश्रितका देशभक्त लक्ष्मीबाई (२०३२) र चोर (२०४४), रमेश विकलको अविरल बग्दछ इन्द्रावती (२०३९), सञ्जय थापाको देउमाई को किनारमा (२०४७), ऋषिराज बरालको कमरेड हुतराजको राजधानी प्रस्थान (२०४८), हरि खनालको " मैयाँ( २०५७)" आदि उल्लेख्य छन् ।
परम्परागत मूल्य र मान्यतालाई तोड्दै नवीनता र गतिशीलताको खोजी गर्नु प्रयोगवाद हो । प्रयोगवादी धारा अन्तर्गत लेखिएका उपन्यासहरूमा ध्रुवचन्द्र गौतमको उपसंहार अर्थात् चौथो अन्त्य (२०४८), अग्निदत्त+अग्निदत्त (२०५३), मञ्जुलको छेकुडोल्मा (२०२६), दशजना लेखकको सामुहिक उपन्यास आकाश विभाजित छ (२०३१), तेह्रजना लेखकको अवतार विघटन (२०४०), नारायण वाग्लेको पल्पसा क्याफे (२०६१) आदि प्रमुख छन् ।
शारदा (१९९१) को प्रकाशनको आरम्भसँगसँगै नेपाली निबन्ध साहित्यमा विविध पक्षहरू समावेश हुन थालेको पाइन्छ । वस्तुलाई रागात्मक संवेग र भावनात्मक तरलतामा प्रस्तुत गर्ने, समाज र परिवेशभित्रका विसङ्गतिहरूलाई कलात्मक पाराले टिप्पणी गर्ने जस्ता पक्षका निबन्धहरू यस कालमा प्रकाशनमा आएको देखिन्छ । १९९१ खेखि २००२ सम्मका निबन्धहरूमा आदर्शवादी र स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्ति रहेको पाइन्छ भने २००३ देखि २०२० सम्मका निबम्धहरूमा आदर्शवादी, स्वच्छन्दतावादी र यथार्थवादी प्रवृत्ति रहेको पाइन्छ । त्यसैगरी २०२० देखि हालसम्मका अधिकांश निबन्धहरूमा मूलतः स्वच्छन्दतावादी र यथार्थवादी प्रवृत्ति रहेको देखिन्छ ।
आधुनिक नेपाली निबन्ध (वि.सं.१९९१ देखि हालसम्म)
शारदा (१९९१) को प्रकाशनको आरम्भसँगसँगै नेपाली निबन्ध साहित्यमा विविध पक्षहरू समावेश हुन थालेको पाइन्छ । वस्तुलाई रागात्मक संवेग र भावनात्मक तरलतामा प्रस्तुत गर्ने, समाज र परिवेशभित्रका विसङ्गतिहरूलाई कलात्मक पाराले टिप्पणी गर्ने जस्ता पक्षका निबन्धहरू यस कालमा प्रकाशनमा आएको देखिन्छ । १९९१ खेखि २००२ सम्मका निबन्धहरूमा आदर्शवादी र स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्ति रहेको पाइन्छ भने २००३ देखि २०२० सम्मका निबम्धहरूमा आदर्शवादी, स्वच्छन्दतावादी र यथार्थवादी प्रवृत्ति रहेको पाइन्छ । त्यसैगरी २०२० देखि हालसम्मका अधिकांश निबन्धहरूमा मूलतः स्वच्छन्दतावादी र यथार्थवादी प्रवृत्ति रहेको देखिन्छ ।
२००२ अघिका आदर्शवादी निबन्धकारहरूमा बालकृष्ण सम, सूर्यविक्रम ज्ञवाली, पारसमणि प्रधान, जस्ता निबन्धकारहरू रहेका छन् । त्यसै समयका स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारहरूमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको एकाधिपत्य रहेको छ । २००२ पछिका निबन्धकारहरूमा आदर्शवादी फाँटका यदुनाथ खनाल, बदरीनाथ भट्टराई, भीमनिधि तिवारी, रहेका पाइन्छन् भने स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारहरूमा केशवराज पिंडाली, श्रीधर खनाल, रामकृष्ण शर्मा, चूडानाथ भट्टराई प्रभृति निबन्धकारहरू रहेका पाइन्छन् भने यसै समयका यथार्थवादी निबन्धकारहरूमा हृदयचन्द्रसिंह प्रधान, श्यामप्रसाद शर्मा, अच्छा राई रसिक, आनन्ददेव भट्ट आदिकोे नाम अग्रपङ्क्तिमा रहेको देखिन्छ ।
यस कालका विचारशील, संवेदनशील स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारहरूमा शङ्कर लामिछाने, बालकृष्ण पोखरेल, मोहनराज शर्मा, वासुदेव त्रिपाठी, रामलाल अधिकारी, किशोर नेपाल, राममणि रिसालआदि रहेका देखिन्छन् भने त्यसपछिका तीव्र व्यङ्ग्यात्मक निबन्ध प्रस्तुत गर्ने निबन्धकारहरूमा पारिजात, रमेश विकल, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, बालमुकुन्ददेव पाण्डे, तारानाथ शर्मा, जनकलाल शर्मा, गोविन्द भट्ट गङ्गाप्रसाद उप्रेती,निर्मोही व्यास, राजेन्द्र सुवेदी, मञ्जुल, राजव, मुन पौडेल, माधवप्रसाद पोखरेल, सुधा त्रिपाठी, भीष्म उप्रेती, नवराज सुब्बा प्रभृति व्यक्तित्वहरू रहेका देखिन्छन् । । त्यसपछि देखापरेका निबन्धकारहरूमा मनुजबाबु मिश्र, मोहन दुवाल, मोहन सिटौला, युवराज नयाँघरे, नरेन्द्रराज प्रसाई, विमल निभा, निर्मोही व्यास, ध्रुव मधिकर्मी, मधुसूदन गिरी, रोचक घिमिरे, गोविन्दराज भट्टराई आदि उल्लेख्य छन् । त्यसैगरी  हास्यव्यङ्ग्यात्मक निबन्धका फाँटमा कलम चलाउने निबन्धकारहरूमा भैरव अर्याल, रामकुमार पाण्डे, नारद ओझा, विष्णु नवीन, चोलेश्वर शर्मा, नरेन्द्रराज पौडेल, हरि बन्दी, सूर्यबहादुर पिवा, ध्रुवकृष्ण दीप, लोकेन्द्रबहादुर चन्द, मुकुन्दआचार्य, होम सुवेदी,हरि खनाल,नरनाथ लुइँटेल, रमेश खकुरेल, चोलेश्वर शर्मा, खगेन्द्र संग्रौला, रुद्र खरेल, भरतराज पन्त, विष्णु प्रभात, जयराम शर्मा, डम्बर बस्नेत, कोमलप्रसाद पोखरेल, चूडामणि रेग्मी, लक्ष्मण नेवोटिया, विश्व शाक्य, आदि रहेका पाइन्छन् ।
आधुनिक नेपाली नाटक (१९८६ देखि हालसम्म)
नेपाली नाटकमाआधुनिक कालको प्रारम्भ बालकृष्ण सम (१९५९-२०३८)को मुटुको व्यथा (वि.सं.१९८६) मार्फत भएको पाइन्छ । यसै कृतिबाटआधुनिक कालको सुरुवात भएको मानिन्छ, किनभने यस अघिका नाटकरूमा तिलस्मी र जासुसी विषयलाई बढी प्राथमिकता दिइएको थियो । मुटुको व्यथाले नयाँ मौलिकता र सामाजिकतालाई वरण गरेको हुनाले पनि योआधुनिक नाटकमा गनिएको हो । यो नाटक वियोगान्त नाटकको एक उत्कृष्ट नमुना हो र यसले नेपाली नाटकको इतिहासमा वियोगान्त नाटक भित्र्याएको छ । यस नाटकले बालकृष्ण समलाई आधुनिक नाटककारका रूपमा प्रतिष्ठापित गरेको छ । सम सेक्सपियरेली शैलीबाट प्रभावित नाटककार मानिन्छन् । यस किसिमका उनका १७ वटा पूर्णाङ्की नाटकहरू छन् । उनले पद्यात्मक, गद्यात्मक, दुःखान्त, सुखान्त, सामाजिक, पौराणिक, ऐतिहासिक सबै प्रकृतिका नाटक लेखेका छन् । यसआधुनिक काललाई  निम्न लि खित दूई चरणमा अध्ययन गर्न सकिन्छ :
समको मुटुको व्यथादेखि गोविन्दबहादुर मल्ल गोठालेको भुसकोआगो(वि.सं.२०१३) प्रकाशन पूर्वसम्म अर्थात् २०१२ सम्मलाई पिहिलो चरण मानिएको छ । प्रवृत्तिगतआधारमा हेर्दा यस चरणमा सामाजिकआदर्शोन्मुख यथार्थवादी धारा र सामाजिक यथार्थवादी धारा गरी दुई  धारा रहेका पाइन्छन् ।
बालकृष्ण समको मुटुको व्यथा नाटकबाट नेपाली नाटकमा सामाजिक आदर्शोन्मुख यथार्थवादी धारा प्रारम्भ भएको मानिन्छ । यस धारासंबद्ध नाटकहरूमा सामाजिक विषयवस्तुलाई यथार्थपरक शैलाीमा पाठक अथवा दर्शकहरूमाआदर्श भावना जागृत गराउन खोजिएको हुन्छ । यसका साथै देशप्रेम र मानवतावादी चिन्तनलाई  समेत कृतिमा समावेश गरिएको हुन्छ । यस धाराका प्रमुख नाटककार र तिनका नाट्य कृति यसप्रकार छन् ः
बालकृष्ण सम : मुटुको व्यथा (वि.सं.१९८६), मुकुन्द इन्दिरा (वि.सं.१९९४), प्रह्लाद (वि.संस१९९५),
भीमनिधि तिवारी : सहनशीला सुशीला (वि.सं.१९९५), काशीवास(वि.सं.१९९८), पुतली (वि.सं.१९९९), किसान (वि.सं.२००३), चौतारा लक्ष्मीनारायण (वि.सं.२०२४),
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा : सावित्री सत्यवान् (वि.सं.२००३) ।
यस धाराका महत्त्वपूर्ण प्रतिभा बालकृष्ण सम र भीमनिधि तिवारी हुन् ।
यस धाराका मुख्य प्रकृत्ति एवं विशेषताहरू:
गोपालप्रसाद रिमालको मसान नाटक (२००३) को प्रकाशन पछि सामाजिक यथार्थवादी धारालेआधुनिक नेपाली नाटकमा प्रवेश गरेको पाइन्छ । सामाजिक समस्याको यथार्थ प्रस्तुति प्रदर्शन गर्नु यस धाराको उद्देश्य रहेको देखिन्छ । यस धारासँग सम्बद्ध नाटकलाई समस्या नाटक पनि भनिन्छ । गोपालप्रसाद रिमालको मसान (२००३) र यो प्रेम (२०१५), वासु शशीको सबैथोक गर्नुपर्छ (२०३९), माधव भँडारीको घरजम (२०२९), मनबहादुर मुखियाको अनि देउराली रुन्छ (२०३०),आमाकोआकांक्षा (२०३१), फेरि इतिहास दोहोरिन्छ (२०३२) यस धाराका प्रमुख नेपाली नाटक हुन् ।
गोविन्दबहादुर मल्ल गोठाले : भुसकोआगो (वि.सं.२०१३), च्यातिएको पर्दा (वि.सं.२०१७), दोष कसैको छैन (२०२७) ।
विजय मल्ल : कोही किन बर्वाद होस् (वि.सं.२०१६), (जिउँदो लास वि.सं.२०१७) ।
वासु शशी तीन नाटक : (नाटक सङ्ग्ह वि.सं.२०२३),
मानबहादुर मुखिया : क्रसमा टाँगिएको जिन्दगी वि.सं.२०३४)
यस धाराका मुख्य प्रवृत्ति एवं विशेषताहरू ः
'''ख. प्रयोगवादी धारा''' ः
ध्रुवचन्द्र गौतमको विसं २०३० मा प्रकाशित त्यो एउटा कुरा नाटकबाट नेपाली नाटकमा प्रयोगवादी भाराको प्रारम्भ भएको देखिन्छ । यस धारा संबद्ध नाटकहरूमा कथ्य र शिल्प दुबैको नयाँ प्रयोग पाइन्छ । यस धाराका नाटकहरूमा स्वैरकल्पनाको प्रयोग पनि पाइन्छ । अस्तित्ववादी, अतियथार्थवादी, विसङ्गतिवादी, प्रतीकवादी चिन्तनलाई आधार मानेर नाटक लेख्ने यस धाराका नाटककारहरूले अमूर्त विषयलाई सूत्र र सङ्केतका माध्यमबाट प्रस्तुत गरेका छन् । २०३०बाट प्रारम्भ भएको यो धारा अझैसम्म निरन्तर रूपमा अघि बढवरहेको छ ।
यस धाराका प्रमुख नाटककार र तिनका नाट्य कृतिहरू िनम्न अनुसार रहेका देखिन्छन् ः
ध्रुवचन्द्र गौतम :
अशेष मल्ल :
मोहनराज शर्मा :
*जेमन्त/यमा (वि.सं.२०४१),
सरुभक्त :
गोपाल पराजुली :
अविनाश श्रेष्ठ :
श्रवण मुकारुङ :
हरि खनालः
यस धाराका मुख्य प्रवृत्ति एवम् विशेषताहरू ः
आधुनिक नेपाली समालोचना
नेपाली समालोचनाको विकासक्रमलाई चार चरणमा विभाजन गरिएको पाइन्छ, जसअनुसार पहिलो चरण (१९४८-१९९८) माध्मिक काल अन्तर्गत पर्दछ भने दोस्रो चरण (१९९९-२००६), तेस्रो चरण (२००७-२०२४) र चौथो चरण (२०२५ देखि यता)आधुनिक काल अन्तर्गत पर्दछन् । यसरी हेर्दा विक्रम सम्वत१९९९बाट नेपाली समालोचनाकोआधुनिक काल प्रारम्भ भएको देखिन्छ ।
रामकृष्ण शर्मा र यदुनाथ खनाल जस्ता सशक्त समालोचकहरूका समालोचनासंगै प्रारम्भ भएकोआधुनिक कालको यस चरणमा पूर्वीय र पाश्चात्य दुबै साहित्यशास्त्रमा समालोचना भएका पाइन्छन् । यस चरणका अन्य समालोचकहरूमा बाबुरामआचार्य, हृदयचन्द्रसिंह प्रधान र रत्नध्वज जोशी उल्लेख्य देखिन्छन् । यस चरणका समालोचकका समालोचनाहरू अतिशय प्रभावपरक, प्रशंसापरक, जीवनीपरक, बौद्धिक र विश्लेषणात्मक रहेका पाइन्छन् । यो चरण सैद्धान्तिक, विधापरक, तुलनात्मक, अन्वेषणात्मक, ऐतिहासिक, निर्णयात्मक, प्रगतिमूलक समालोचना निर्माणमा विशेष उर्वर रहेको पाइन्छ ।
विक्रम सम्वत २००७ देखि ऐजन २०२४ सम्मको समयावधि नेपालीआधुनिक नेपाली समालोचनाको विकासको तेस्रो चरण हो । यसको प्रारम्भ २००७ सालको राजनीतिक क्रान्तिदेखि भएको मानिन्छ । यस चरणमा इर्वर बराल, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, तारानाथ शर्मा जस्ता मूर्धन्य समालोचकहरूको विशेष योगमान रहेको पाइन्छ । यस चरणका अन्य समालोचकहरूमा सोमनाथ सिग्द्याल, बालचन्द्र शर्मा, चूडानाथ भट्टराय, डिल्लीराम तिम्सिना, माधवलाल कर्माचार्य, डी.पी. अधिकारी, श्यामप्रसाद शर्मा, कमल दीक्षित, सरिता ढकाल, यज्ञराज सत्याल, माधव भँडारी, आनन्ददेव भट्ट आदि उललेख्य छन् ।
नेपाली समालोचनाकोआधुनिक कालअन्तर्गत रहेको यस चरणमा पूर्वीय र पाश्चात्य साहित्य सिद्धान्तको गहन अध्ययन गरेर तिनका प्रभावमा समालोचना लेख्ने प्रवृत्तिको प्रशस्त विकास भएको पाइन्छ । विवेचनात्मक, व्याख्यात्मक, विश्लेषणात्मक तथा मनोविज्ञानपरक एवम् प्रगतिपरक समालोचनाका लागि यो चरण उर्वर रहेको देखिन्छ ।
त्यसैगरी यस चरणका अरु समालोचकहरूमा शरच्चन्द्र शर्मा भट्टराई, मोहन हिमांशु थापा, भानुभक्त पोखरेल, चूडामणि बन्धु, गोपीकृष्ण शर्मा, वासु रिमाल यात्री, कुमारबहादुर जोशी, रामलाल अधिकारी, मुरारिप्रसाद रेग्मी, अभि सुवेदी, घटराज भट्टराई, घनश्याम कँडेल, राजेन्द्र सुवेदी, नरेन्द्र चापागाई ँ, कृष्ण गौतम, रविलाल अधिकारी, ऋषिराज बराल, मोहन दुवाल, डा रामचन्द्र लंसाल आदिको नाम लिन सकिन्छ ।आजसम्मको इतिहासलाई हेर्दा यस चरणमा अन्य थुप्रै समालोचकहरू नेपाली समालोचनालाई अग्रगति दिने कार्यमा सक्रिय देखिएका छन् ।
जीवनराम श्रेष्ठ
जीवनराम श्रेष्ठ नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी-एकीकृत समाजवादीका प्रमुख सचेतक हुन्। उनी राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपालका १२ औँ र १६ औँ सदस्यसचिव थिए। उनी दुई पटक उक्त पदमा नियुक्त भएका थिए। पहिलोपटक वि.सं. २०५३ देखि वि.सं. २०५४ सम्म र दोस्रो पटक वि.सं. २०६३ देखि वि.सं. २०६६ सम्म उक्त पदमा रहेर काम गरेका थिए।
नेपाल खाद्य संस्थान
संस्थागतरूपमा खाद्यान्न आपूर्तिकार्यमा संलग्न रहेको नेपाल खाद्य संस्थान २०३१ साल मंसिर १७ गते स्थापना भएको हो। नेपाल खाद्य संस्थानको गठन हुनुअगाडि २०२१ सालमा खाद्य व्यवस्था संस्थान र २०२९ सालमा कृषि खरीदबिक्री संस्थानमार्फत खाद्यान्न आपूर्ति हुने गरेको थियो। नेपाल खाद्य संस्थानको कार्य प्रणाली श्री ५ को सरकारबाट स्वीकृत विनियमावलीद्वारा व्यवस्थित गरिएको छ। संस्थानको नीति तथा कार्यक्रम संचालक समितिले स्वीकृत गरेबमोजिम हुन्छ। संस्थानको काम कारोबार व्यवस्थित गर्ने, रेखदेख र नियन्त्रण गर्ने, मूल्यांकन तथा अनुगमन गर्नेजस्ता कार्यहरू प्रधान कार्यालयले गर्दछ।
जीवनराम श्रेष्ठ
जीवनराम श्रेष्ठ हालको नेपाल ओलम्पिक कमिटिको निर्वाचित अध्यक्ष हुन्।    उनी नेपाल ओलम्पिक कमिटिको पूर्व महासचिव पनि हुन्।श्रेष्ठ नेपाल स्की संघका अध्यक्ष पनि हुन्।
नेपाल खाद्य संस्थान
नेसनल ट्रेडिङ लिमिटेड र नेपाल खाद्य संस्थानलाई गाभेर नयाँ सरकारी कम्पनीका रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” गठन गर्ने नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषदको मिति २०७६/०२/१०को निर्णयअनुसार मिति २०७६ श्रावन २८ गते कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालयमा दर्ता भई औपचारिक रुपमा “खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड ” स्थापना भएको छ ।
इतिहास
नेपालमा खाद्यान्न कारोवार र त्यसको आपूर्तिको संस्थागत व्यवस्था सरकारी स्तरमा तत्कालिन राणा प्रधानमन्त्री जंग बहादुरको पालामा भएको पाइन्छ । गुठी र रैकर जग्गाहरूबाट तिरो भरोका रूपमा त्यसवेला जिन्सी धाननै सङ्कलन हुने प्रचलन थियो । संकलित धान जभी र निजामति कर्मचारीहरुका अतिरिक्त धार्मिक कार्यहरु र पाकशालामा उपलब्ध गराउनको लागि थापाथलीमा रशद गोदाम अड्डा -हाल अञ्चल कार्यालय रहेको स्थानको स्थापना गरी त्यसको प्रमुखमा प्रधान सेनापति रहने ब्यवस्था भएको देखिन्छ ।
पाराकाट्ने
पाराकाट्ने बझाङ जिल्लाको एक गाविस हो।
मनकामना मन्दिर
मनकामना मन्दिर गोरखाको एक महत्त्वपूर्ण देवीस्थान शक्तिपीठ मानिन्छ। मनले चिताएको इच्छा पूरा गर्ने भगवती भन्ने अर्थमा मनकामना नाम रहन गएको हो। गोर्खाका राजा राम शाहकी रानी स्वयं मनकामना भगवतीको अवतार थिइन् भन्ने जनविश्वास छ। दशैंमा पूजा गर्न आउनेहरूको यहाँ ठूलो भीड लाग्छ। यहाँ प्रत्येक अष्टमीका दिन बलि चढाइन्छ। मनकामनाको दर्शनले मनोकांक्षा पूरा हुने धार्मिक विश्वास छ। यो मन्दिर को पुजारीहरू भने मगर जातीको पिथकोते थरको हुने पाइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको खस र मगर सेनाहरूले लिम्बुवानी सेनालाई हराय पछि यहिं आएर लखन थापा मगरले देवि लाई बलि भेट गरेको थाह पाइन्छ।
ठेगाना
मनकामना मन्दिर, गोरखा जिल्लाको सदरमुकामबाट दक्षिणपुर्वी भागमा अवस्थीत छ । यो मन्दिर गोर्खाको सदरमुकामको पोखरीथोक बजारबाट १२ किलोमिटर दक्षिण, तनहुँको आबुखैरेनी देखि ५ किलोमिटर पूर्व र चितवनको मुग्लिनबाट २६ किलोमिटर उत्तरमा अवस्थित छ । समुद्री सतहदेखि १३०३ मिटरको उचाईमा अवस्थित यो मन्दिरको परिसरबाट दक्षिणतीर महाभारत लेक र छिम्केश्वरी डाँडाका साथै उत्तरी भागमा अन्नपुर्ण हिमाल र मनास्लु हिमालका चुचुराहरु देख्न सकिन्छ । मन्दिर प्रांगणबाट दुवै समयमा सुर्यादय सुर्यास्तको मनमोहक दृष्य देख्न सकिन्छ ।
कसरी जाने
केबुलकारबाट ११ मिनेटमै मनकामना पुग्न सकिन्छ। पैदल यात्रा गर्न रुचाउनेहरू आबुखैरेनीबाट ४ घन्टाको उकालो हिँडेर मनकामना पुग्छन्। साथै आबु खैरेनिबाट गोरखा तर्फ अबुवा भन्ने ठाँउबाट मनकामनासम्म मोटर बाटो पुगेको हुदा मोटरबाट पनि जान सकिन्छ। अबुवाबाट लुदिखोला,बेलबोटे, खहरेगाउ, भोगटेनी, गाल्धुक हुदै ढाडबारी बसपार्क पुगिन्छ। सुन्तला बगैचाको बिचमा रहेको बसपार्कबाट मन्दिरमा पुग्न ५ मिनेट लाग्छ। हाल् आएर त्यो मोटरबाटो मनकामना केबलकार नजीकै पुगेको हुदा २ मिनेटमा नै पुग्न सकिन्छ।
मनसिरी हिमाल
मनसिरी हिमाल नेपालको पश्चिमाञ्चल विकासक्षेत्रमा अवस्थित एक सहायक हिमश्रृङ्खला हो।
बिनोदशंकर पालिखे
बिनोदशंकर पालिखे राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपालका चौधौँ सदस्यसचिव थिए। उनले वि.सं. २०५५ देखि वि.सं. २०५९ सम्म उक्त पदमा रहेर काम गरेका थिए।
सिरुकी बाख्री (उपन्यास)
सिरुकी बाख्री शेषनारायण मानन्धरद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको बाल साहित्य कृति हो।
कथवनियाँ
कथवनियाँ संसारको विभिन्न भू-भागमा व्यापार व्यवसाय गरेर बस्ने एक जाती हो। यिनीहरूको मुख्य पेसा नै व्यापार व्यवसाय हो। यिनिहरूको थर, दास, अग्रवाल, चौधरी, गुप्ता आदि हुन् । यिनिहरु सप्तरी सिराहा धनुषा सर्लाही लगायतका जिल्लामा वसोवास गरिरहेका छन् । नेपाल कथवनियाँ सेवा समाज यिनीहरूका संस्था हुन ।
धर्म
यिनिहरु हिन्दु तथा ईसाई धर्म मान्ने गर्दछन् ।
गोत्र
यिनिहरु कस्यप गोत्रका हुन् ।
मलाला युसुफजई
मलाला युसुफजई पाकिस्तानी महिला शिक्षा तथा बालअधिकारवादी कार्यकर्ता हुन्। सन् २०१४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार प्राप्त गर्न सफल मलाला नोबेल पुरस्कार पाउने हालसम्म कै सबभन्दा कम उमेरकी व्यक्ति हुन्। उनी स्वात उपत्यकामा तालिबानहरूले केटीहरूलाई विद्यालय जान प्रतिबन्ध लगाएको समयमा महिला तथा शिक्षाको लागि वकालत गरेका कारण चर्चामा आएकी हुन्।
मलालाको जन्म १९९७ मा पाकिस्तानको खैबर पख्तूनख्वाह प्रान्तको स्वात जिल्लामा भयो। उनी पाकिस्तानको मिंगोरा शहरमा आठ कक्षाकी छात्रा हुन् । छद्म नाम प्रयोग गरी बिबिसीको लागि ब्लगिङ्द्वारा तालिबान शासनको अत्याचारको विरोध गर्ने मलाला १३ वर्षको उमेरमा नै स्वातमा रहेका महिलाहरूको नायिका बनिन् । अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा बालअधिकारको वकालत गर्ने संस्था किड्स राइट्स फाउन्डेसनले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय बाल शान्ति पुरस्कारको लागि नामाङ्कन गरेको थियो, उनी यस्तो पुरस्कारको लागि नामांकित पहिलो पाकिस्तानी बालिका हुन्। दक्षिण अफ्रीकाका नोबेल पुरस्कार विजेता देस्मुंड टूटू एम्स्टर्डमले नेदरल्यान्ड्समा एक समारोहमा २०११ को यस नामांकनको घोषणा गरे, तर युसुफजई यो पुरस्कार जित्न सफल भइनन् उक्त पुरस्कार दक्षिण अफ्रीकाकी १७ वर्षीय बालिकाले जीतिन्। यो पुरस्कार हरेक वर्ष बालबालिकाहरूको अधिकारको लागि काम गर्ने बालिकालाई दिइन्छ। मलालाले तालिबानको धम्कीको बावजुद बालिकाहरूलाई शिक्षित गर्ने अभियान चलाईरहेकी छिन्। यही कारण तालिबान आतंककारीहरूले उनलाई आफ्नो हिट लिस्‍टमा राखेका थिए । अक्टोबर २०१२ मा, मंगलबारको दिनमा करीब सवा १२ बजे स्वात उपत्यकाको कस्बे मिंगोरामा विद्यालयबाट फर्किरहेको समयमा आतंककारीहरूले हमला गरेका थिए। यस हमलाको जिम्‍मेवारी तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (टिटिपी)ले लिएको छ।
पाकिस्तानको आदिबासी तथा द्वन्द्वग्रस्त स्वात उपत्यकामा जन्मिएकी पस्तो परिवारकी युसुफजाईलाई महिला शिक्षाको वकालत गरेकोमा तालिबानले सन् २०१२ मा टाउकोमा गोली हान्दा पनि बाँच्न सफल भएकी थिइन् । उनलाई वर्ष २०१३ मा 'भाइटल भोइसेज ग्लोवल लिडरसिप एवार्ड, इन्टरनेसनल पिस एवार्ड, क्लिन्टन ग्लोवल सिटिजन एवार्ड, इन्टरनेसनल इक्वालिटी एवार्ड, नेसनल युथ पिस पुरस्कारहरू पनि प्रदान गरिएको छ ।
सुनको सियो (कथा)
सुनको सियो गोरखबहादुर सिंहद्वारा लेखिएको कृति हो। यस कृतिलाई साझा प्रकाशनले बजारमा ल्याएको हो। यो एक नेपाली भाषाको बाल साहित्य कृति हो।
किशोरबहादुर सिंह
किशोरबहादुर सिंह राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्, नेपालका पन्ध्रौँ सदस्यसचिव थिए। उनले वि.सं. २०५९ देखि वि.सं. २०६३ सम्म उक्त पदमा रहेर काम गरेका थिए।
खगोलजीव विज्ञान
पृथ्वी बाहिरका आंतरिक जीवनको सम्भावनाको अध्ययनलाई स्पेस बायलोजी भनिन्छ।
अल्माजान
स्पेनको सोरिया प्रान्तमा रहेको अलमाजान यौटा नगरपालिका हो । २००४को आँकडा अनुसार हालको जनसङ्ख्या ५,७५५ रहेको छ ।
मुहर्रम
मुहरम हिजरी क्यालेन्डरको पहिलो महिना हो । यो महिना इस्लाम धर्मावलम्बीहरूका लागि पवित्र महिना मानिन्छ र चाडको रूपमा मनाइन्छ । यो इसलामि क्यालेन्दर प्राय: एउटै समयमा पाईंदैन । नेपाल, भारत तथा विश्वका सबै मुलुकमा बसोवास गर्ने इस्लाम धर्मावलम्बीहरूले नयाँ वर्षको रूपमा यस पर्वलाई मनाउने गर्दछन् ।