cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ब्रिटिस भारतका प्रेसिडेन्सी र प्रदेशहरू
ब्रिटिस भारत
१९औँ शताब्दीको मध्य सम्म ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनी भारतीय उपमहाद्वीपको ठूलो सैन्य शक्ति र ठूलो राजनीतिक शक्ति बनी सकेको थियो। पछि यस क्षेत्रहरूको दायित्व ब्रिटिस सरकारले प्राप्त गर्‍यो। सन् १८७६ देखि भारत भारतीय साम्राज्यको नामबाट जानिन थाल्यो। भारतीय साम्राज्य सिधै ब्रिटिस सरकारबाट प्रत्यक्ष रूपमा प्रशासित थियो। अरु क्षेत्रहरू पनि थियो जसमाथी ब्रिटिस सरकारको प्रत्यक्ष रूपमा अधिपत्य थिएन। यी क्षेत्रहरूमाथी स्थानीय राजाहरूनै राज्य गर्थे तर उनीहरूमाथि ब्रिटिस सरकारको नियम कानुन लागु थियो। यस्ता राज्यहरूलाई रियासत राज्य भनिन्थ्यो।
ब्रिटिस भारतले सन् १९१० सम्म भारतको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा माथि दुबै तरिकाबाट (क्षेत्रफल र जनसङ्ख्या) कब्जा गरी सकेको थियो। उदाहरणको लागि ५४% क्षेत्र र ७७% जनसङ्ख्या माथि कब्जा गरिसकेको थियो, यस बाहेक भारतमाथी पोर्चुगल र फ्रान्सको पनि कब्जा थियो।
१९४७मा भारतले पाकिस्तान विभाजनसँगई ब्रिटिस राजबाट स्वतन्त्रता प्राप्त गर्‍यो।
रियासत सहरहरू १६००-१७६५
<Center> <Gallery> File:Joppen1907India1700a.jpg |भारत १७०० ई०मा मुगल साम्राज्य र युरोपेली व्यापारको थलो। File:IGI1908MadrasTown2(1).jpg|१९०८को एक नक्शामा मद्रास रियासत शहर।१६४०मा मद्रासको स्थापना फोर्ट सेंट जोर्जको रूपमा भयेको थियो। File:IGI1908IsleBombay2(1).jpg|बम्बे प्रेसीडेन्सी शहर (१९०८को एक नक्शामा)को स्थापना १६८४मा भयेको थियो। File:IGI1908CalcuttaTown2.jpg|कलकत्ता प्रेसीडेन्सी शहर (१९०८को एक नक्शामा) यसको स्थापना फोर्ट विलियमको रूपमा १६९०मा भयेको थियो। </Gallery> </Center>
इस्ट इन्डिया कम्पनी, जुन ३१ डिसेम्बर १६०० इ॰मा शामेल भयो, भारतीय शासकहरू सँग मसुलीपटमको पूर्वी किनारमा १६११मा र सुरतको पश्चिम किनारमा १६१२ इ॰मा ब्यापार सम्बन्ध स्थापित गर्‍यो। कम्पनीले मद्रासमा एक ब्यापारिक चौकी १६३९ इ॰मा भाडामा लियो। बम्बे, जुन ब्रिटिस सरकारलाई पोर्चुगलले ब्रेगेंजाको कैथरीनलाई 1661मा दाइजोको रूपमा दिएको थियो, सरकारले ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई सुम्पी दियो।
चीनको इतिहास
ऐतिहासिक अभिलेखहरू अनुसार चीनको इतिहास करिब ५,००० वर्ष पुरानो छ । इ.पू. १६ औँ सताब्दीमा उत्खनन गरिएका अभिलेखहरूले यो ऐतिहासीक वास्तविकतालाई पुष्टि गर्ने गर्दछन् । चीन संसारको सबैभन्दा पुरानो सभ्यता मध्येको एक हो । शाङ वंशको समयमा कछुवाको हड्डीमा लेखिएका चीनीया लेखहरूको अध्ययन गर्दा तिनीहरू इ.पू. १,५०० तीरको भएको पत्ता लागेको छ । चीनीया सभ्यता ह्वाङ हो (पहेलो नदी) नदीको उपत्यकामा अवस्थित कुनै नगर राज्यबाट सुरू भएको मानिन्छ । इ.पू. २२१मा चीन एक ठूलो साम्राज्यको रूपमा उदय भएको भन्ने मान्यता धेरैले राख्दछन् । चीनीया सम्राटहरूले बलियो सार्वजनिक प्रशासन विकाश गरेका कारणले चीनीया साम्राज्यले पूर्वी एसियाको ठूलो भाग आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सफल भयो ।
चीन बंश (秦) का शासकहरूले चीनलाई एकै राज्यको रूपमा विकशित गर्ने जगहरू बसाले । इ.पू. ३००मा एकै प्रकारको लेखन प्रणाली लागू गराउनु तथा इ.पू. २००मा कन्फ्युसियाली दर्शन (धर्म) लाई राष्ट्रिय आदर्शको रूपमा स्थापित गरे । चीन इतिहासको समय चक्र सँगै एकीकृत तथा विभाजित हुनुका साथै समय समयमा बिदेशीहरूबाट पनि शासित हुन पुग्यो । ती मध्ये धेरैजसो चीनीया जनसङ्ख्यामा विलिन भए ।
चीअ वंश
(अङ्ग्रेजी:Xia Dynasty; चीनीया: 夏朝; चीनीया उच्चारण: xià cháo), इ.पू. २०७० इ.पू.–१६००
शाङ वंशČàà
(अङ्ग्रेजी:Shāng Dynasty; चीनीया: 商朝)
जु वंश
(अङ्ग्रेजी:Zhou Dynasty; चीनीया: 周朝; चीनीया उच्चारण: Zhōu Cháo;
चीन वंश
(अङ्ग्रेजी:Qin Dynasty; चीनीया: 秦朝; चीनीया उच्चारण: Qín Cháo) ब्भ्क्ष्द्घ्।स्घ्फ्।न्ग्ब्वङ् ब्ःव्ट्
जीन वंश
(अङ्ग्रेजी:Jìn Dynasty; पारम्पारिक चीनीया: 晉朝; सरलीकृत चीनीया: 晋朝; चीनीया उच्चारण: jìn cháo) इ.सं. २६५–४२०,
सुई वंश
(अङ्ग्रेजी:Sui Dynasty; चीनीया: 隋朝; चीनीया उच्चारण: Suí cháo) इ.सं. ५८१-६१९
ताङ वंश
(अङ्ग्रेजी:Tang Dynasty; चीनीया: 唐朝; चीनीया उच्चारण: Táng Cháo) इ.सं. १८ जुन ६१८ – ४ जुन ९०७
पाँच वंश तथा दश राजा
(अङ्ग्रेजी:Five Dynasties र Ten Kingdoms; पारम्पारिक चीनीया: 五代十國; सरलीकृत चीनीया: 五代十国; चीनीया उच्चारण: Wǔdài Shíguó) इ.सं. ९०७-९६०
सङ वंश
(अङ्ग्रेजी:Song Dynasty; चीनीया: 宋朝; चीनीया उच्चारण: Sòng Cháo)
युआन वंश
(अङ्ग्रेजी:Yuan Dynasty; चीनीया: 元朝; चीनीया उच्चारण: Yuáncháo)
मीङ वंश
(अङ्ग्रेजी:Ming Dynasty; चीनीया: 明朝; चीनीया उच्चारण: Míng Cháo)
चीन वंश
(अङ्ग्रेजी:Qing Dynasty; चीनीया: 清朝; चीनीया उच्चारण: Qīng cháo)
गणतन्त्र चीन
(अङ्ग्रेजी:Republic of China; पारम्पारिक चीनीया: 中華民國; सरलीकृत चीनीया: 中华民国; चीनीया उच्चारण: Zhōnghuá Mínguó)
Ancient China
भिई
नेपालको मध्यपश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको कर्णाली अञ्चल, मुगु जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
फोनिक्स मारिया
फोनिक्स मारिया (जन्म २१ सेप्टेम्बर १९८१) एक अमेरिकन अश्लील अभिनेत्रीको स्टेज नाम हो ।
कत्ले डिकुरेभ्याकुर
कत्ले डिकुरेभ्याकुर नेपालमा पाइने एक प्रकारको चराको नाम हो ।
नेताजी सुभाष खुल्ला विश्वविद्यालय
नेताजी सुभाष खुल्ला विश्वविद्यालय भारतीय राज्य पश्चिम बङ्गालको राजधानी कोलकातामा अवस्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
आधुनिक संगीत
नेपाली गीतको प्रारम्भिक स्वरूप लोकगीत नै हो । लोकगीतकै भाका र भावबाट एउटा विशिष्ट कालखण्डमा आएर आधुनिकताका मानकहरूसँग सापेक्ष रही रचना भएका गीतलाई आधुनिक गीत भनिएको हो । गीतमा एकातिर शब्द–संरचना र अर्कोतिर प्रयुक्त शब्दको अर्थका तहमा हुने फराकिलो युग चेतनासँगै गीतमा अन्तर्निहित नवीन सङ्गीत शैलीका आधारमा पनि गीतमा आधुनिकताको चरण निर्धारण गरिन्छ । प्रस्तुत अध्ययनमा नेपाली लेख्य गीतको पृष्ठभूमि र त्यस सम्बन्धमा गीत रेकर्ड र गायनका आरम्भ र विकासलाई समेत आधार मानी विश्लेषणको ढाँचा तयार पारिएको छ । नेपाली गीतमा आधुनिकताको मापनका निम्ति नेपाली परिवेशमा बढ्दै गएको बाह्य प्रभाव र नेपालभित्र पनि यथार्थका सामाजिक, राजनीतिक घटनाक्रमसँगै संस्कृति र परम्परामा सुधारका अपेक्षा र अवधारणा लिएर उपस्थित भएका परिवर्तनगामी चिन्तनका पक्षबाट विकसित भएका गीतलाई आधुनिकताको आधार मानी अध्ययनलाई अघि बढाइएको छ ।
सूचक शब्दहरूः आधुनिकता, गीत–सङ्गीत, स्थानान्तरण, दिक्–काल, सम्बन्धीकरण, रेकर्डिङ
विषय परिचय
रचनाका आधारमा गीतका दुई पक्ष हुन्छन्— साहित्यिक र लोकगीत । ती दुवै गीत एक सिर्जनात्मक शैलीमा संरचनात्मक माध्यमबाट गाइन्छ । तिनको व्याख्या राष्ट्रको भौतिक विकास, भूगोलैतिहासिक आधारमा परिवर्तित र विकसित हुँदै गएको देखिन्छ, विशेषतः राष्ट्रको परिवर्तनसित त्यस मुलुकको गीत–सङ्गीतले कोल्टो फेर्दै गरेको पाइन्छ ।
शास्त्रीय सङ्गीत कुनै पनि मुलुकको ऐतिहासिक सङ्गीत मानिन्छ भने आधुनिक सङ्गीत समय र कालअनुसार देश, देशीय स्वभाव, स्थानान्तरण, पुनर्वास, परर्राष्ट्र सम्बन्धीकरण, मानव–जीवन, मानवीय जीवनको मूल्य, मान्यता र संघर्षमा यसको उत्थापन भएको पाइन्छ । आधुनिक सङ्गीत दिक्, काल र गतिविधिको आधारमा सिर्जित हुन्छ, त्यसैले यसलाई समकालीन सङ्गीत पनि भनिन्छ । आधुनिक सङ्गीतको विकास बहस, विचारको विनिमय, सोचाइको अभिव्यक्ति, साङ्केतिक माध्यम र संवादको आधारमा भएको देखिन्छ ।
आधुनिक सङ्गीत अन्य सङ्गीतभन्दा सुगम मानिन्छ र यसलाई सुगम सङ्गीत पनि भनिन्छ । यो कलात्मक पक्षमा आधारित हुन्छ र प्राविधिक पक्ष यसको माध्यम वा छनौट मात्र हो । जीवनको अभिव्यक्तिबाट स्थापित यो विधा अरू माध्यममा आश्रित नभईकन र आफ्नो ऊर्जामा परिवर्तन नगरीकन आफ्नै निर्माणाधारमा रहेर आफ्नो निजत्व सुरक्षित राख्दछ । नाचगान र मनोरञ्जनप्रति नेपाली समाजको लगाव प्राचीनकालदेखि नै रहिआएको देखिन्छ । त्यही समृद्ध परम्परालाई पछ्याउँदै आधुनिक नेपाली गीत–सङ्गीतको विकास र विस्तार भएको हो ।
गीतको प्रकाशन र प्रसारणको आरम्भ इतिहासको अलग अलग समयमा भएको छ । नेपाली आधुनिक गीत लेखनको समय स्पष्टतः मोतीराम भट्टबाट सुरु भएको छ भने रेकर्डिङ र प्रसारणका हिसाबले यस विधाको आरम्भ लगभग सबा सय वर्ष पूरा हुँदै छ । यस अन्तरालमा धेरै साङ्गीतिक हस्तीहरूको उदय भयो र आधुनिक नेपाली सङ्गीतको प्रवद्र्धनमा तिनले उल्लेखनीय योगदान पु¥याए । विभिन्न शैली, ढाँचा र परम्पराको उदय र प्रयोग यस अवधिमा भयो ।
आदि गायक मानिएका सेतुरामको रेकर्ड भएको भजन ‘राम प्यारा छन्’ (वि.सं.१९६५) लाई नै आधुनिक नेपाली गीतको प्रसारणमा आरम्भ विन्दु मानिएको छ । त्यस समयदेखि हालसम्मको यात्रामा देशमा अनेक परिवर्तनहरू आए— राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, साहित्यिक अनेक । यिनै परिवर्तनहरूमा परिवर्तनको सहयोद्धा र परिवर्तनको संवाहक संवेदना बोकेर यात्रारत गीत–सङ्गीतको ऐतिहासिक निरन्तरतामा आधुनिक नेपाली गीतको महत्त्वपूर्ण परम्परा रहिआएको छ । यही परम्पराका आधारमा कालिक चेतनाको अध्ययन गर्ने प्रयास यस लेखमा गरिएको छ ।
अध्ययनविधि
प्रस्तुत अध्ययनका निम्ति पुस्तकालय कार्य तथा क्षेत्रकार्यबाट सामग्री सङ्कलन गरिएको छ । यसरी नै नेपाली आधुनिक गीत–सङ्गीतका पूर्वकार्यहरूबाट प्राप्त सन्दर्भको प्रयोग गरिएको छ । यसरी नै गीतको शब्द रचना र सङ्गीत–गायनका दुवै पक्षबाट नेपाली गीतको आधुनिकतासम्बन्धी तथ्यहरू जम्मा गरी विश्लेषण विधिमार्फत यस लेख तयार पारिएको छ । विभिन्न सन्दर्भ र अन्तर्वार्ताको पनि
पृष्ठभूमि
आधुनिक नेपाली गीत लोक गीतको पृष्ठभूमिबाट आएको गीत हो । यसको जन्म भने गीतिकाव्यको कोखबाट भएको देखिन्छ । लोक साहित्यमा लोक गीतको कोखबाट लोक कविता जन्मिएको पाइन्छ भने आधुनिक गीतको जन्म कविता वा काव्यको कोखबाट भएको देखिन्छ । कविताकै एउटा उपविधा मानिएको गीतले कविता वा काव्यकै पङ्क्ति वा श्लोकमा रहेको सङ्गीतात्मकताबाट विशिष्टता प्राप्त गर्दै आधुनिक स्वरूपमा आइपुगेको देखिन्छ । यो आधुनिकता प्राप्तिका अनेक चरणहरू छन् । शिष्ट वा लेख्य गीति परम्परामा प्रथम कवि मानिएका सुवानन्ददासको कविता पृथ्वीनारायण (१८२६) देखि हाजिरमान राईको मीठा–मीठा नेपाली गीत (सन् १९०१) पूर्वका थुप्रै फुटकर कविता, लामा कविता र काव्यकृतिहरू गीतिकाव्यका रूपमा आधुनिक नेपाली गीतको पृष्ठभूमि तयार पार्ने आधारभूमि बनिसकेको देखिन्छ । यसक्रममा यदुनाथ पोख¥यालको स्तुति पद्य, वसन्त शर्माको समुन्द्र लहरी, इन्दिरसको गोपिका स्तुति लगायत गुमानी, हिनव्याकरणी विद्यापति, भानुभक्त आचार्य, ज्ञानदिलदास आदिका मौलिक तथा अनुदित कविता–काव्यमा पाइने वीर, करूण, शान्त र भक्ति भावका गीति लयको विशेषता र विशेष गरी मोतीराम भट्टबाट रचित माध्यमिककालीन पद्य(गीत र गजल)ले आधुनिक गीतको आधार भूमि तयार भएको देखिन्छ ।
नेपाली गीतको पहिलो सङ्कलन हाजिरमान राईको मीठा–मीठा नेपाली गीत (सन् १९०१) नै हो, जुन पहिलो संस्करण पारसमणि प्रधानको पुस्तकालय आगलागी हुँदा जोगाउन नसकिएको र पछि सन् १९०८ मा दोस्रो संस्करणका रूपमा छापिएको थियो (त्रिपाठी र अन्य, २०६६, पृ १०२ ) । यता नेपालमा सेतुरामको पहिलो गीत १९६५मा रेकर्ड भएको मानिन्छ । यसरी प्रकाशन र प्रसारण दुवै माध्यमबाट आधुनिक नेपाली गीतको आरम्भ लगभग एउटै दशकबाट भएको देखिन्छ । यसरी शास्त्रीय गीतका रागहरूमा आधारित हुँदै लोकगीतका सामान्य लयलाई छाड्दै विशिष्ट किसिमका सङ्गीतमा आबद्ध भएर आधुनिक प्रविधि र सङ्गीत उपकरणका साथ प्रस्तुत हुने गीतहरू सं. १९६० को दशकमा आरम्भ भई २००७ सालपछि उर्वर रूपमा प्रकट हुन थालेको देखिन्छ र ती गीतका शैलीलाई सुगम शैली पनि भन्न थालिएको पाइन्छ । तिनै गीत नै आज भनिने गरिएका आधुनिक गीत हुन् ।
नेपाली गीतको आधुनिक कालको समयावलोकन गर्दा यो समय असी वर्षभन्दा माथि (१९९१–२०७७) विस्तारित रहेको देखिन्छ र यो क्रम जारी छ । नेपाली आधुनिक गीतले प्रविधिसँग निकट हुने मौका पाउनुका साथै आधुनिक समयका विविध विशेषताहरू भएका गीति वाणी प्रकट गर्न थालेका आधारमा आधुनिकताको मान्यता यस कालावधिले पाएको हो । यस प्रवृत्तिको प्रारम्भ परिष्कारवादी र शृङ्गारवादी धारा गौण भई स्वच्छन्दतावादी धाराको उदय भएदेखि यताको आजसम्मको समय नै आधुनिककाल हो । नेपाली गीतमा एकातिर अत्यधिक लोकधारका गीतहरू र अर्कोतिर अत्यधिक शास्त्रीय छन्दमा कुँदिएका पूर्वीय परम्पराका गीति–कविताहरू यी दुवैबाट छुट्टिएर जीवनका अनेक भोगाइ र परिस्थितिहरूका सापेक्षतामा प्रेम, वात्सल्य, करूणा लगायत युगीन चेतनालाई समेत प्रकट गर्ने आत्मनिष्ठ अनुभूतिका भाव र लयको प्रधानता दिने उन्मुक्त गीतकारिताले आधुनिक नेपाली गीतको विशिष्ट मार्ग बनाएको देखिन्छ ।
नेपाली गीतमा आधुनिक भाव र शिल्पको प्रवेश गराउने गीतकारहरूमा देवकोटा प्रमुख छन् भने सिद्धिचरण श्रेष्ठ, गोपालप्रसाद रिमाल, युद्धप्रसाद मिश्र, केवलपुरे किसान, जनकप्रसाद, हुँमागाईं, गोकूलप्रसाद जोशी, भूपी शेरचन, माधव घिमिरे, प्रेमविनोद नन्दनलगायतका स्रष्टाहरू यसका अगुवाहरू हुन् ।
नेपाली गीत–गायनमा कोलकत्ताको प्रभाव
नेपाल र नेपालीलाई गीत सुनाउने पहिलो काम काठमान्डूस्थित भोटाहिटीका सेतुराम श्रेष्ठले गरेका हुन् । सेतुरामले भारतको कोलकत्तामा गएर गीत रेकर्डिङ गराएको इतिहास नै नेपाली आधुनिक गीतको अहिलेसम्म प्राप्य इतिहासको सुरक्षित दस्तावेज हो (सायमी, २०६६, पृ.२ ) । गायक सेतुरामले नेवार भाषाको ‘राजमती कुमति जिके व सा पिरती’ लगायत अन्य छ वटा गीत रेकर्ड गराएका थिए । साहु जनकबहादुर एन्ड सन्स्का निम्ति उनले मोतिराम भट्टको रचनाको ‘यता हेर्यो यतै नजरमा राम प्यारा छन् ..’ रेकर्ड गराएका हुन् ।
काठमान्डू कमिःलाछीको भजन मण्डलीको समूहमा गाउने सेतुरामले मौलिक स्वभाव र शैलीको लोकलयमा आधारित भएर गाएको त्यो गीत नै नेपाली गीतको पहिलो श्रव्य गीत भएको मानिन्छ ।
भारतको कोलकत्तामै गीत रेकर्ड गराउनुको प्रमुख कारण त्यतिबेला भारतको कोलकत्तामा बाहेक अन्यत्र रेकर्डिङ् कम्पनी थिएनन् । विश्वप्रसिद्ध रेकर्डिङ् कम्पनी ग्रामोफोन सन् १९०० मा कोलकत्तामा आएर स्थापित भएको थियो । ग्रामोफोन एन्ड टाइपराइटर लिमिटेडका पहिलो एजेन्ट जोन वाट्सन हावड ७ जुलाई सन् १९०१ मा भारत आएर सम्पूर्ण देश भ्रमण गरेर अन्ततः कलकत्ताको ६।१ चौरँगी लेनमा यसको कार्यालय स्थापित गरे । त्यसपछि उनले भारत ठूलो देश भएको र त्यहाँ राम्रो बजार बनाउन सकिने भनेर लन्डनस्थित आफ्नो कार्यालयलाई पत्र लेखे । त्यसपछि लन्डन अफिसले हावडलाई प्रतिउत्तरमा गेइसवर्गलाई फ्रेब्रुरीको पहिलो सातासम्म पठाएर रेकर्डिङ शुरु गर्ने योजना बनाइरहेको जानकारी पठाएको देखिन्छ । अन्ततः गेइसवर्ग सेप्टेम्बर २८, सन् १९०२ मा कोलकाता आईपुगेको इतिहासमा उल्लेख छ । फ्रेडरिक विलियम गेइसवर्ग आएर कोलकत्तामा रेकर्डिङ् स्टुडियो सुरु गरे पछि उर्दू, हिन्दीमा गीत रेकर्ड गर्न प्रारम्भ गराए । ( सम्पत, सन् २०१०, पृ. ७७ )
सन् १९०२ को नोभेम्बर मा सिँगल साइडमा सात ईञ्चीको डिस्कमा फ्रेडरिक विलियम गेइसबर्गले पहिलो पटक भारतीय गायिका मिस गौहर जान (पहिलो डान्सिङ गर्ल) को ‘डगर ना जानी जाबी कैसे तूने’ रेकर्ड गराएको इतिहास नै पहिलो आधार मानिन्छ । यसपछि कोलकत्तामा गीत रेकर्डको इतिहास सुरु भयो । गौहर जानको गीत रेकर्ड भएको छःवर्षपछि सेतुराम कोलकत्ता पुग्छन् । यसपछि नेपाली संगीतको रेकर्डिङ इतिहास सुुरु हुन्छ ।
सेतुरामले गीत रेकर्ड गराएपछि नेपाली जनसमाजमा यसले गहिरो प्रभाव पार्यो भने गेइसबर्ग हिउँदमा आराम गर्न कोलकत्ताको निकटवर्ती बस्ती दार्जीलिङमा गएर बस्न थालेपछि उनलाई नेपाली भाषामा गीत संगीत सुन्ने आदतको विकास हुँदैगयो, यो नै नेपाली गीतको विस्तारका निम्ति एउटा सुखद संकेत भयो । भारतमा औदका नबाब वाजिद अली शाह, मैसुरका राजघरानाका शासकको संगीतमा रुचि र तिनीहरूसित तत्कालीन नेपालका राणा शासकको निकटताको कारण पनि नेपालका दरबारमा गायन संगीतको प्रभाव बढ्दै गयो ।
गीतमा आधुनिकताको गणित
गायनका हिसाबले सेतुरामपछि बीस वर्षभित्र धेरै गायक गायिका आए तर रेकर्डिङका हिसाबले मित्रसेन थापा मगर, उस्ताद बद्री, उस्ताद साइँला, गायिका मेलवादेवीको नाम उच्चकोटिमा देखिन्छ । मेलवादेवीले लोकलयमा ‘सवारी मेरो रेलैमा ..’, ‘आऊ बसौँ पियारी मिर्मिरे झ्यालैमा …’ जस्ता गीत रेकर्ड गराइन् । मेलवादेवीले त्यतिबेलाका सामाजिक अभियन्ता शुक्रराज जोशीको रचनामा ‘न घरलाई घर कहिन्छ, नारी नै घरको द्वार हो’ गाए पछि रचनाकारिताका हिसाबले आधुनिक गीतको सामान्य परिचयसम्म देखियो । जोशीले आफ्नो नाटक स्वर्गको द्वारको निम्ति लेखेको यो गीत रचनापक्षका हिसाबले स्वच्छन्द रचना भए पनि यसको रेकर्डिङमा गायिकाले शास्त्रीयता र लोकशैली मिश्रित गरेर गाइन् तर आधुनिक गीतको दर्जा यसले पाउन सकेन ।
यसअघि नै गायक मित्रसेनका गीतलाई भारतको प्रसार भारतीले झ्याउरे गीत भनेर प्रचारप्रसार गरिसकेको थियो । नेपाली गीतलाई रेकर्डिङको हिसाबले आधुनिकता भित्र्याउने कसरतमा नेपाली संगीतकर्मी दत्तचित्त भएर लागिरहे । आधुनिकताको अर्थ यतिबेलासम्म नेपाली जनस्थानमा सुसूचित वा समुचित रूपमा आइसकेको वा आउन सकेको थिएन । सन् १९०५ कै हाराहारीमा जब जर्मन लेखक तथा चिन्तक हरमन बाहरले पश्चिममा आफ्नो विचार अभिव्यक्त गरे, उनले भन्न खोजेका थिए, “आधुनिकता नै हाम्रो कर्तव्य हो (बाहर, सन् १९०५, पृ. २५ ) ।”
हाम्रा कलाकर्मी वा सामाजिक चिन्तकले पनि यसलाई अंशतः बुझे र अपनाएको मान्न सकिने आधार देखिन्छ । आधुनिकताको अर्थ स्वीकार्नु र त्यसलाई पछ्याउनु मात्र नभई त्यसमा आँशिकताको आधारमा आफू (सर्जक स्वयम्) वा सर्जकको समय सन्दर्भ गुँथिएको हुनु अनिवार्य हो भन्ने बुझिन्थ्या,े यसलाई निबन्धकार मोन्टेनले आफ्नो निबन्धमा स्पष्ट भनेका छन्, मेरो कृतिको विषय नै म हुँ, म अन्यथा आफ्नोबाहेक अरूको विषयमा अल्झिरहन चाहन्नँ (मोन्टेन, सन् १५०८, पृ.३) । नेपाली गायन संगीतमा सुरुवात देखि रचनामा प्रकृति र गायनमा लोकलय कायमै थियो, जहाँ देवकोटाको ‘हातको मैला सुनको थैला’ भन्दा माथि पुग्न नसकेको गीतलाई मास्टर रत्नदास प्रकाशले आफ्नो स्वरमा कवि माधव घिमिरेलाई पहिलो आधुनिक भनेर लेखाएको गीतमा प्रकृतिसँगै रचनाकारको आफू बाहिरको परिवेश थियो ।
झमझम पानी पर्यो असारको रात बारीबाट बज्न थाल्यो मकैको पात …
यो आधुनिक गीत भनिए पनि महाकवि देवकोटाको सोह्र अक्षरे शैलीबाट बाहिर जान सकेको थिएन भने यसलाई लयमा आवद्ध गर्दा लोकलयको धार नै प्रमुख बन्न पुग्यो । मास्टर रत्नदास प्रकाश, मास्टर मित्रसेन र उनका पूर्ववर्ती गायक गायिकाले बनाएको बाटो तोड्न हाम्रो आफ्नो संगीतलाई हम्मे हम्मे पर्दै थियो, यही समय भारतीय संगीतमा विशेषत ः बाङ्ला संगीतमा आएको परिवर्तनले जो तिनका निकट वा सान्निध्यमा थिए, तिनलाई घनघोर प्रभाव पारेको देखियो ।
बङ्गाली जातिका कवि रवीन्द्रनाथ ठाकुरको एक विशेष सांगीतिक योगदानले भारतको मूलधारको संगीतलाई विस्तारै गति दिँदै गर्दा हिन्दी र अन्यभाषी संगीतमा पनि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्यो । र, बङ्गालीका नजीक भएर गीत संगीतमा साधना गरिरहेका कोलकत्ताका नेपाली संगीतकर्मीहरूमा यसको स्पष्ट छाप त्यतिबेला पर्या,े जब कोलकत्ता अलिपुर निवासी गोपाल श्रेष्ठले नेपाली गीतमा भव्य र चमत्कारपूर्ण तरिकाले आधुनिकता भित्र्याए ।
संगीतकार गोपाल श्रेष्ठ कोलकत्तामा नेपाली र अन्य मूलका संगीत अनुरागीलाई संगीतको विद्या दिन्थे । उनको ‘स्कूल अफ थट’ भनेकै गायकीको आधारमा शास्त्रीयताको गमक र रचनाकारितामा शब्दको छनौट र चयनमा पृथक भाव सम्प्रेषण थियो । उनलाई त्यतिबेला उनकै समयवयी भाञ्जी उर्मिलाकुमारी श्रेष्ठको गायकीले अपार साथ दियो, जब उर्मिलाकुमारीले नवीन वर्देवाको शब्दमा ‘सन्ध्या तिम्रो रिमझिमतामा दुःखै दुःखले भरिएको छ …’ गाइन्, यस गीतले नेपाल र नेपाल बाहिर एक रसमा आधुनिकताको विहङ्गम झल्को दियो । यस अर्थमा नेपाली सुगम संगीतमा आधुनिकता भित्र्याउने श्रेय नै गायिका उर्मिला कुमारी श्रेष्ठ र संगीतकार गोपाल श्रेष्ठलाई जान्छ ।
यस गीतमा शब्द त पुरानै शैलीको भए पनि संगीतकार गोपाल श्रेष्ठ र गायिका उर्मिलाकुमारीले दैलो पार गरेर अगि बढेका छन् । नृत्तत्वशास्त्री लेवी स्ट्रोसले भनेको सही पनि हो, कला आफैमा एउटा भाषा हो । उनले स्पष्ट भनेका छन्— मिथक, संगीत, नृत्य आदि कलाहरू भाषाजस्तो सम्प्रेषणीय छैनन्, ध्वनिद्वारा एक संगीतकार जे कुरा भन्न चाहन्छ त्यसको धेरै अर्थ सुन्ने वालाको व्याख्यामा निर्भर पर्दछ । जब कि भाषाको पूरा अर्थ भन्नेवालामा निर्भर गर्दछ । लेबीस्ट्रोस भाषालाई एकप्रकारले कविताको कच्चा माल मान्दछन् ।
उनले भनेजस्तै गीतमा पनि त्यही कुरा लागू हुन्छ । कविता त्यस समय संगीत वा मिथक को अवस्थासित निकट हुन्छ, जब त्यो शब्दको उनको प्रचलित भाषा यी सन्दर्भबाट विचलित गरेर एक नयाँ कवितायी सन्दर्भ दिइरहेको हुन्छ, अर्थात् भाषाबाट नै कला बन्न जान्छ । यसैलाई लेबीस्ट्रोसले कविताको अलग भाषा (मैटा लैँग्वेज) भनेर स्वीकारेका छन् ।
संगीतकार गोपाल श्रेष्ठले ल्याएको संगीतमयी आधुनिकतालाई गायिका उर्मिलाकुमारीको गायकीले भन्दा स्रोताले स्वीकारेको स्वीकारोक्तिले त्यहाँ पुर्याएको छ, जहाँ नवीन वर्देवाले दिएको नवीनता रचना सन्दर्भ नभईकन प्रत्यक्ष संवादको स्वरूप बन्न पुगेको छ । शब्द र संगीतका बीचको सम्बन्धको चिन्ता पश्चिममा मलार्मे तथा अन्य प्रतीकवादीहरुले पनि नउठाएका होइनन् ।
नेपाली कवितामा विसं १९९८ मा गोपालप्रसाद रिमालले आधुनिकता भित्र्याएर गद्य कविताको सहज मार्ग बनाई सकेका थिए । यही समय गोपाल श्रेष्ठले यस धाराको यो गीत ल्याए जसलाई नेपाली संगीत समाजले उही बाजा, उही वाद्य संयोजनमा एक आधुनिक जोड देखे, यसलाई नै नेपाली संगीतको टर्निँग प्वाइन्ट मानिन्छ ।
हिसाबले हेर्दा मेलवादेवी, हिनादेवी, बेबी खूश्बू, चाइना पातली आदिले गाएका गीतमा नेपाली स्वाद त थियो तर देखिने गरी आधुनिकता भन्ने कलेवर थिएन । मास्टर मित्रसेनको गीतलाई प्रसार भारतीले झाम्रे गीत भने पछि त्यही गीतको शैली (१६ अक्षरीय अन्तरालमा) देवकोटाको मुनामदनदेखि मास्टर रत्नदास प्रकाशका गायनसम्म चलिरहे ।
आधुनिक गीतको परिनिर्माण
कालखण्डको हिसाबले मास्टर मित्रसेन थापा मगर र मास्टर रत्नदास प्रकाशको समय नेपाली गीति गायनको एउटा मिलन विन्दू मान्न सकिन्छ । मित्रसेन र प्रकाशको स्वाद र शैलीमा जब धर्मराज थापा गायकका रूपमा आए उनले मूलधारको संगीतलाई न्यायसंगत रूपमा लोक बिम्वसँगै जोडे, यो उनको आफ्नो जन्मथलोको पहिचान अनि ज्ञानको सीमितता पनि होला भन्न सकिने आधार छँदै छन् ।
धर्मराज थापा र उनका समकालीन लोककवि अलि मियाँ, गोकुल जोशीका गीतमा पुरै पहाड र पहाडी जीवनको विम्ब नै हुन्थ्यो । धर्मराज थापाको गायन र रचना शैली पनि त्यसबाट पूर्णतर प्रभावित नै रह्यो । धर्मराज थापा, उस्ताद भैरववहादुर थापा, उस्ताद गोविन्दलाल, उही गोविन्द लाल अनि नातिकाजी सम्मको युग आइपुग्दा पनि आधुनिकताको खोजीमा गीतमा भन्दा रचनामा मात्रै प्रयोग भइरहेका थिए । रेडियो नेपालका प्रथम संगीतकार नातिकाजी श्रेष्ठको पहिलो रेकर्डेड गीत ‘पहाड बसी वनमा खेली हुर्केकी अकेली …’ लाई लोक प्रभावले छ्याप्पै छोपेको थियो । विशेषतः उनको सांगीतिक संरचना नै त्यही ढाँचाको थियो । पछि तिनै नातिकाजीले नेपाली संगीतमा आधुनिकता भित्र्याउनमा कुशलतापूर्वका मिहेनत गरे ।
नातिकाजी र उनका समकालीन अनि उनका अनुयायीले त्यस समय नेपाली संगीतमा विस्तारै बाजाको प्रयोग अनि संयोजनको शैलीमा आधुनिकता भनिने विषयलाई साधारणीकरण गर्न खोजे जुन यथासमय सम्भव थिएन ।
कोलकत्ताका संगीतकार गोपाल श्रेष्ठको अर्को गीत ‘शहनाई बज्यो पहाडमा’ आए पछि स्वभावतः फेरि यसको बलियो पकड दार्जीलिङको हातमा गयो ।
दार्जीलिँगमै बसेर त्यहाँको आर्ट एकेडेमीमा काम गरिरहेका अम्बर गुरुङले समला तालमा भीमपलासी रागमा तैयार पारेको ‘नौलाख तारा उदाए’ पछि जुन ख्याति कमाए, त्यसपछि उनले नेपाली गीतमा अत्यधिक नयाँ प्रयोग ल्याए, जसमा उनको एउटा विशेष गीत हुन गयो । उनको आफ्नै रचना र संगीतमा रहेको त्यो गीत यस्तो आधुनिक गीत बनेको थियो ः
म अम्बर हुँ तिमी धरति लाखौँ चाहे पनि हाम्रो मिलन कहिल्यै नहोला …
आत्मकथात्मक यस गीतमा मोन्टेनले भनेजस्तै सर्जक आफै आफ्नो कथा भन्दै थिए तर उनको भनाइ कथा जस्तो नभएर संवाद शैलीमा थियो ।
अम्बर गुरुङको यो गीत पछि बच्चुकैलाश, प्रेमध्वज प्रधान, माणिकरत्न, नारायणगोपाल, तारादेवी, कोइलीदेवीले विस्तारै आधुनिकताको नयाँ झलक दिन थाले । रेडियो नेपालको स्थापनापछि नेपालभित्र र नेपाल बाहिर भारतमा आकाशवाणी खरसाङले नेपाली गीतको श्रीवृद्धिमा जुन छलाङ लगायो, त्यसमा पौडी खेल्दै कर्म योञ्जन, गोपाल योञ्जन, शरण प्रधान, रञ्जीत गजमेर, अरुणा लामा, दिलमाया खाती देखिए ।
आधुनिक गीतको परिभाषामा अल्झिरहेको नेपाली गीतलाई प्रेमध्वज प्रधानको मुम्बई ( त्यतिबेला बम्बई) रेकर्ड गरिएको आठओटा गीतले नयाँ तरंग ल्यायो भने बच्चुकैलाशको कोलकत्तामा रेकर्ड गरिएको ‘एट ब्युटिफूल सङ्स’ नेपाली गीतको स्वरूप बदल्नमा अहम् भूमिका निर्वाह गर्यो ।
अम्बर गुरुङको ईश्वरवल्लभ रचित ‘मलाई भाँचिदे’ होस् वा वैरागी काइँला रचित ‘खोजिरहेछु निस्तार ..’ ले आधुनिकताको परिभाषालाई ठीक व्याख्या गर्न खोजे जस्तो गर्दै गर्दा बच्चुकैलाशको ‘आकाशबाट म उडी आएँ भने ..’, प्रेमध्वज प्रधानको पहिलो गीत ‘तिमी आयौ मेरो दिलमा ..’ गीतले आधुनिकताको केही नयाँ परिचायक पक्ष दृश्यांकित भएको छ । प्रेमध्वज प्रधानले आफ्नै संगीतमा गाएको रवीन्द्र शाहको यो गीतमा नजानिँदो पाराले पश्चिमीया गायक बे्रन डेरेन र अर्केष्ट्राको ‘कम सेप्टेम्बर’ को मधुर प्रभाव थियो, यो नै यसको पूँजी बन्न पुग्यो ।
यो युगल गीतमा भित्रिएको सहभागीतापूर्ण आधुनिकतालाई गोपाल योञ्जनले आधुनिकताको नयाँ धार भनेका छन् । संगीतकार शरण प्रधान र उनका समवय रञ्जीत गजमेर दुवै त्यो बेला संगम समूहमा आबद्ध थिए । शरण र रञ्जीतका साथ गीतकार जीतेन्द्र वर्देवा, गायिका अरुणा लामा, गायक मणीकमल छेत्री, अजय गुरुङ सबै आबद्ध थिए भने हिमालयन कला मन्दिरमा गोपाल योञ्जन, कर्म योञ्जन, गायिका दिलमाया खाति, गीतकार नगेन्द्र थापा आदि आबद्ध थिए । यी सबै नेपाली गीतमा आधुनिकता खोजिरहेका थिए । आधुनिकताको प्रसंगमा संगीतकार शरण प्रधानले भनेका छन्, “हाम्रो दार्जीलिङे नेपाली संगीतमा यस्तो आधुनिकता ल्याउने र हामीलाई बाटो देखाउने श्रेय त अम्बर दाइलाई दिइनुपर्छ तर यसरी आधुनिकीकरण गरेर पाश्चात्य संगीतको हार्मोनाइजेशन र काउन्टर अनि रिद्मका सहयोगले हाम्रो गीतमा मिठास भर्न पनि असाध्यै असल हुन जान्छ, जसरी ‘मलाई माफ गरिदेउ’ भन्ने गीतमा गोपाल योञ्जनज्यूले एउटा बल्दो उदाहरण थप्नु भएको छ । ” ( सायमी, विसं २०५८ , पृ.३३)
शरण प्रधानले गोपाल योञ्जनको उदाहरणीय भूमिकालाई स्वीकारेका छन् भने आधुनिकताको प्रसंगमा निवन्धकार शंकर लामिछानले भनेका छन्, “एक दृष्टिले हेर्ने हो भने नेपाली संगीतमा मूड सृजन गर्ने देन दार्जीलिङ तथा कालिम्पोंग कै बढी छ । काठमान्डूमा नातिकाजी र अन्य झल्याक् झल्याक् देखा पर्ने एक दुई व्यक्तिबाहेक हाम्रो संगीतमा नयाँ मोड दिने काम प्रवासी भाइले नै गरे ।” ( लामिछाने, विसं २०५८, पृ.१६ ) नेपालबाहिरको प्रवासेली संगीतका बारेमा नेपालभित्रका संगीतकर्मी पनि भावपूर्ण रूपले परिचित थिए । यहाँ पुष्प नेपाली, बच्चुकैलाश, नातिकाजी, शिवशंकर, प्रेम–माणिक सबैको योगदान सह्राहनीय छ । तर नेपालबाहिर अम्बर गुरुङको योगदानसँग तत्कालीन शासक, श्रोता, शुभेच्छुक सबै परिचित थिए । लामिछाने (२०१९) ले ‘विम्ब प्रतिविम्ब’मा लेखेका छन्, “मसँग चर्चा हुँदा काठमाडौँका संगीतप्रेमीहरू भन्छन्, दार्जीलिङका गीतमा रवीन्द्र संगीतको प्रतिध्वनि आउँछ । खासगरी अम्बरका रचनामा । आँशिक रूपमा यो सत्य पनि हो, कारण वातावरण र शिक्षाको प्रभाव पर्यो होला उसमा प्रारम्भिक कालमा । तर त्यो यदि भाव पक्डिने शैली तिखारिने एक साधन मात्र, एक खुड्किलो मात्र भएको छ भने त्यसले हाम्रो संगीतलाई एकै अर्को विश्वमा दृष्टिगोचर गर्ने गर्छ । ..” ( लामिछाने, विसं २०५८ पृ.१७)
अम्बर गुरुङले आफ्नो सांगीतिक यात्रामा ‘नौलाखे तारा’ देखि नेपालको तेस्रो राष्ट्रगानसम्म संगीत गर्ने मौका पाए । अम्बरले आफ्नो संगीतकर्मका बारेमा नेपालको राष्ट्रगान ‘सयौँ थुँगा फूल …’ गरे पछि एलेक्स मार्शलसित भनेका छन्, “एकदिन मलाई मेरो परिवारले एउटा रिसोर्टमा लिएर गए, म बिरामीजस्तै हुँदै थिएँ । मलाई हिमाल हेर्ने ठाउँमा हार्मोनियम सहित छोडेर गए । दुईदिनसम्म केही हुन सकेन । र भएन पनि ।” ( मार्शल, सन् २०१५, पृ. ५१.५२ ) ‘रिपब्लिक अर डेथ’ पुस्तकका लेखक ऐलेक्स मार्शलले उनको सृजन कर्म र संगीतमा मूड सृजनका बिषयमा चर्चा गरेर त्यसबारे स्पष्ट पार्न चाहेका छन् ।
नेपाली संगीतमा आधुनिकता भित्र्याउनेमा नारायणगोपाल र गोपाल योञ्जनको मितेरी संगीतको अतुलनीय योगदान छ । मितेरी संगीतको युग सुरु हुनु अगि नै नातिकाजी, शिवशंकर, कोइलीदेवी, तारादेवी, प्रेमध्वज प्रधान, माणिकरत्न, बच्चु कैलाश, पुष्प नेपालीको योगदान पनि स्मरणीय छ ।
आधुनिकतामा शब्दको खोजी
नेपाली गीतमा आधुनिकता भित्र्याउनमा गायक, संगीतकारको जस्तै गीतकारको पनि अमूल्य योगदान छ । त्यसमा गीतकार ईश्वरवल्लभ, किरण खरेल, राममान तृषित, माधव खनाल भावुक, रत्न शमशेर थापा, रमेश धिताल, वैरागी काइँला, अगमसिंह गिरी आदिको अमूल्य योगदान छ ।
ईश्वरवल्लभका शब्दमा नातिकाजी अम्बर गुरुङ, गोपाल योञ्जन, शान्ति ठटालले गहनीय काम गरेका छन् भने किरण खरेलका शब्दमा नातिकाजी, शिवशंकर, प्रेम माणिकले खूब भावपूर्ण अवतरण गरेका छन् । गजल शैलीका गीत लेखेर आफ्नो खुबी देखाउन सफल भूमिका निर्वाह गर्ने गीतकार राममान तृषितका शब्दमा तारादेवी, शिवशंकर, नातिकाजी, माणिकरत्नको अमूल्य देन स्वीकार्न सकिन्छ ।
निष्कर्ष
बहादुरसिंह बरालका पाँच भागमा विभाजित ‘बरालको आँसु’ले पनि जातीय सुधारको वैचारिकता, देशभक्तिपूर्ण भाव, नीतिचेतनाजस्ता सारले भरिएका गीतहरू झ्याउरेकै भाकामा भए पनि भावमा आधुनिकता वा स्तरीयताका साथ प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । यसअघि लेखिएका सवाई वा लहरी ढाँचाका गीतले पनि आधुनिक गीतको पृष्ठभूमि निर्माण गरेको देखिन्छ । मास्टर मित्रसेनका गीतले पनि आधुनिकताको जग हालेको मान्न सकिन्छ ।
आधुनिक गीतको खास उठान भएको समय नब्बेको दशक हो भने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा त्यसका केन्द्रीय गीतकार हुन् । उनले शास्त्रीय कविताको भार बहन गरिरहेको नेपाली काव्य जगत्मा सरल र जीवनको कारूणिक भावका मनमोहक गीतको बाढी ल्याएर झ्याउरेको महत्त्वलाई जनजनको जिब्रोमा गाइन सक्ने तुल्याए । मुनामदन (१९९२)द्वारा नेपाली गीति–तत्त्वलाई स्थापित गर्दै काव्यात्मक उच्चताका माध्यमबाट प्रकृति र जीवनका महागायक बन्दै कोमल र सुकुमार शब्दसँग गीतको बान्की मिलाएर उनले साधारण जनताको हार्दिकता समेट्न सक्षम भए ।
यसरी आधुनिक नेपाली गीतको आरम्भ मानवता, प्रकृति चित्रण, कल्पनाशीलताजस्ता विषयबाट आरम्भ भई विकासतिर लम्किएको देखिन्छ । यसलाई मलजल गर्ने काम सिद्धिचरण श्रेष्ठ, माधव घिमिरे, कोइलीदेवी माथेमा, युद्धप्रसाद मिश्र हुँदै शङ्कर लामिछाने, छिन्नलता, किरण खरेल, अलिमियाँ आदि गीतकारबाट भएको छ । १९६५बाट रेकर्डिङ प्रविधिको आरम्भ र विकासले नेपाली गीतलाई आधुनिकतातिर लैजान महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको मानिन्छ ।
यसरी आधुनिकताको पहिलो मोड १९९०देखि २००७सम्म आइपुग्दा नेपाली गीतको एउटा निश्चित संरचनागत स्वरूप निर्माण भएको पाइन्छ । प्रजातन्त्रको उदय र रेडियो नेपालको स्थापनाले नेपाली गीतको उत्थानमा विशेष योगदान पु¥याएको देखिन्छ । गीत सङ्गीत र गायनको सजावटले बढी आस्वाद्य हुने विधा भएकाले यसका लागि माध्यमको ठूलो आवश्यकता पर्छ, जसको आंशिक पूर्ति गर्ने काम रेडियो नेपाल र त्यसपछि स्थापना भएको रत्न रेकर्डिङ्ले गरेको देखिन्छ । स्वच्छन्दतावादी देवकोटासँगै क्रान्तिकारी भावका सिद्धिचरण र यथार्थवादी र उत्साही गीतकार गोपालप्रसाद रिमालआदिका गीतले समाज विकासमा गति दिने नवीन भाव र शैलीका गीतको प्रयोग यही समयमा आरम्भ हुन थालेको देखिन्छ ।
विषयगत वैविध्य र प्रसारणगत आधिक्यले गीतप्रतिको अभिरूचि बढ्दै गएर २००७ देखि २०१९सम्मको आधुनिकताको दोस्रो मोडमा गीत सर्वप्रिय विधाका रूपमा जनतामा पुगेको छ ।
नेपाली गीतको सम्बद्र्धन तथा संरक्षण गर्दै अघि बढाउने क्रममा सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाका रूपमा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान, सांस्कृतिक संस्थान, रत्न रेकर्डिङ संस्थान, चलचित्र संस्थान तथा नेपाल टेलिभिजनसमेतको ठोस योगदान रहँदै आएको देखिन्छ । यसरी नै गीतको विकासका लागि भएका सामूहिक प्रयासहरूमा राल्फा समूह र लेकाली समूहले निकै ठूलो योगदान पु¥याएको पाइन्छ । त्यसरी नै हाल आएर म्युजिक नेपाल तथा एफएम रेडियोहरूको योगदान उल्लेख्य रहेको छ । राष्ट्रिय रूपमा प्रतिभाको खोजी गर्ने, प्रतिस्पर्धा गराउने र नेपाल ताराजस्ता पदवी र पुरस्कारसमेतबाट सम्मान गर्ने आदि महत्त्वपूर्ण गतिविधिले गीत र गायनलाई मनोवैज्ञानिक रूपले नै सम्मानित पेशाको रूपमा अघि बढाउँदै लगेको देखिन्छ ।
तेस्रो मोड अर्थात् २०१९ देखि २०४६ भित्र देशमा आएको राजनीतिक आरोह–अवरोह, नयाँ नयाँ प्रविधि र विज्ञानको उन्नति, आर्थिक मन्दी, केन्द्रीकृत शासन प्रणाली र त्यसको विरोधको स्वर आदिले नेपाली गीतको रचनामा यथास्थितिको निरन्तरताका तुलनामा क्रान्तिकारी गीतहरू बढी लेखिन थाले । प्रेम र जीवनका, वियोग र व्यथाका गीतको आफ्नै सदावहार प्रकाशन र प्रसारणका अतिरिक्त युग सापेक्ष भावहरूको बुलन्दी र नयाँ नयाँ प्रविधिको प्रयोगले नवीन शैलीका गीतहरू बाहिर आएको पाइन्छ ।
यही तेस्रो मोडमा अम्बर गुरुङको नेपाल आगमन, तेस्रो आयामका हस्तीहरूको गीति–अभिरुचिलगायत नारायणगोपाल र गोपाल योञ्जनको मैत्रीपूर्ण क्रियाशीलताले आधुनिक नेपाली गीतमा गीत–सङ्गीत र गायनको स्वर्णिम आभा आभासित हुन पुगेको देखिन्छ । यसलाई बचाउने हस्तीहरू रत्नसमसेर थापा, ईश्वरवल्लभ, यादव खरेल, दीपक जङ्गम, दिव्य खालिङआदि स्रष्टाहरूले यसमा अहोरात्र चिन्ता गरिरहेको देखिन्छ ।
यही समयावधिमा देशमा आएका ठूलाठूला राजनीतिक परिवर्तन २०१७, २०३६ र २०४६का सापेक्षतामा गीत लेखिए र जनताहरूको मुक्तिका लागि विविध चेतनामुखी स्वरहरू बुलन्द हुन थाले । जनताका गीतहरू र रक्तिम समूहका गीतहरूले पछिल्लो समयको जनआन्दोलनको पृष्ठभूमि निर्माण गर्न चेतना फैलाउने काम गरेको देखिन्छ । पूर्वीय र पाश्चात्य शैलीका सुर र साज दुवैको प्रयोगले आधुनिक नेपाली गीतको साङ्गीतिक शैली निर्माणमा समेत विशिष्टता प्राप्त गरेको यही समयमा अत्याधुनिक पप शैली पनि भित्रिएको पाइन्छ । यसलाई ओमविक्रम विष्टले प्रयोगमा ल्याएपछि युवापुस्ताका नवीन के भट्टराई, निमा रुम्बा, सबिन राई लगायतका गायकहरूले यसलाई सकारात्मक उचाइ दिएको देखिन्छ भने कतिपय अल्पज्ञहरूका कारण यो गायन शैलीले प्रहार पनि खेप्नु परेको देखिन्छ । एकहदसम्म यो शैलीलाई मात्र प्रसारणमा स्थान दिइएकाले आधुनिक नेपाली गीतको गरिमा ओझेलमा पारिएको पनि यथार्थ हो ।
२०४६ देखि यता हालसम्मको गीति–प्रवृत्तिमा खासै उल्लेख्य नवीनताको आगमन हुन सकेको देखिँदैन तर पनि संख्यात्मक रूपमा गीतका पुस्तक प्रकाशन, नयाँ नयाँ गीतकारको जन्म र गायनको वृद्धिले नेपाली सङ्गीत बजारलाई प्रतिस्पर्धात्मक चाहिँ बनाइरहेकै छ । यस समयमा समस्यामूलक यथार्थवादी गीतहरूले नै प्रश्रय पाएको अवस्था छ । समस्याका स्वरूपहरू बदलिएका कारण गीतमा आउने बिम्व र प्रतीकहरूमा नवीनता आएको पाइन्छ भने गद्य कविताका ढाँचामा गीतहरू लेखिने र सङ्गीत हुने क्रम पनि एकातिर छ ।
नारी गीतकारको सङ्ख्यात्मक र गुणात्मकता बढेको देखिन्छ भने नारीवादी चेतनाका गीतहरू, वर्गीय चेतना र समानताको आह्वान गीतहरू प्रशस्त आएका छन् । यान्त्रिक जीवनको निरासाजन्य भोगाइ र अनुभूतिका साथै गरिबीको विकराल परिवेशको चित्रण, विदेश पलायनका दुखेसा, मातृत्वको अवमूल्यन, राष्ट्रिय भावनाको विखण्डनका साथै सीमाअतिक्रमणका विरोधमा गीत रचना–रेकर्डिङ भई प्रसारण भइरहेका छन् । वर्तमान विश्वले भोगेको पर्यावरणीय सङ्कट र कोभिड महामारी लगायतका भोगाइको तितो यथार्थ अबका गीतमा मुखरित भइरहेका छन् । साहित्यका अन्य विधामा जसरी छिटो परिवर्तन आइरहेको देखिन्छ, गीत सुरुदेखि नै विविध भाव र लयको अनुगुञ्जन भएको र त्यसमा लयगत विविधताले मधुरता प्रदान गर्ने हुनाले यसको संरचना, विषय र शैलीमा समसामयिक अवधिमा खासै ठूलो परिवर्तन आएको देखिँदैन । हाल पाश्चात्य शैलीबाट स्थानीय शैलीतिरको आकर्षण चाहिँ केही बढेको देखिन्छ।
गीत मूलतः साङ्गीतिक प्रस्फुटन भएकाले यसको प्रस्तुतिगत शिल्प र युगीन चिन्तनले हरेक पिँढीका श्रोतालाई चपक्क समातेकै हुन्छ । नेपाली गीतमा आधुनिकताको गति निरन्तर नयाँ नयाँ शैलीबाट जनस्तरमा फैलिँदो छ ।
टाकटुके जात्रा
टाकटुके जात्रा नुवाकोट जिल्लाको त्रिशुलीका नेवार समुदायले मनाउने परम्परागत जात्रा हो । यो जात्रा नुवाकोटमा मात्र मनाउने प्रचलन रहेको छ । टाकटुके जात्रा मनाउनका लागि विवाह गरेर गएका चेली नै माइती आउनु पर्ने चलन अनुसार नेवार समुदायले बिबाह गरेर गएका चेली समेत जम्मा गर्ने गर्छन । चेलीहरूले लौरो जुधाएर जात्रा सुरू गरेपछि नेवार समुदायमा रहेको परम्परागत बाजा र भेषभुषाको प्रर्दशन सहित यो जात्रा मनाउने चलन छ । जात्राको अवसरमा विभिन्न नेवारी भेषभुषामा सजिएका महिलाहरूले बजार परिक्रमा गर्ने गर्दछन ।
घरपालुवा चौरी गाई
घरपालुवा चौरी गाई वा  याक (वैज्ञानिक नाम: Bos grunniensतिब्बती:, वयली: g.yag) याक  भाले वा नाग (, वयली: gnag) पोथी गाइबस्तुलगायतका जनावरहरूको समुह बोभाईन (bovine) प्रजातिको लामो-लामो रौं हुने जनावर हो। यो मुख्यत: दक्षिणी मध्य एसियाका देशहरू नेपाल, तिब्बतको पठार देखि उत्तरमा मंगोलिया तथा रुसका हिमली प्रदेशमा पाईने गर्छ।  यसलाई मानिसहरूले मुख्यतया हिमाली क्षेत्रमा सामान ढुवानी तथा मासुको लागि पाल्ने गरेको पाइन्छ।
‍‍याक-चौंरी र अन्य शब्दहरू
पहाडी गाई र याकबीच गर्भधारण गराउँदा, अथवा पहाडी बहरसँग नाकको प्रजनन भएर बसेको गर्भबाट चौंरीको जन्म हुन्छ तसर्थ यो याक वा नाक भन्दा भिन्न हो। चौंरी भन्दा धेरै नै ठूलो हुने भएकोले याक छुट्याउन कठिन् भने हुदैन। याक र पहाडी गाइ (किर्खो)बाट जन्मने चौंरीलाई ‘उराङ' र पहाडी गोरुसँग नाकको सन्सर्गबाट जन्मने सन्तानलाई ‘डिम्जो' वा 'झोप्क्यो' भनिन्छ। डिम्जो त सामन्य चौरी जस्तै दूधालु हुन्छ्, तर झोप्क्यो (भाले) भने नपुंशक हुन्छ र भारी बोक्न काम लाग्छ। सजिलोको लागि, सबै माथि भनिएका ठिमाहा पोथीहरू चौंरी हुन।
जाधवपुर विश्वविद्यालय
जाधवपुर विश्वविद्यालय भारतीय राज्य पश्चिम बङ्गालको राजधानी कोलकातामा अवस्थित एउटा विश्वविद्यालय हो।
हल्क (फुटबल खेलाडी)
गिभानिमय भिएरा डि सोउसा (हल्क उपनामले प्रसिद्ध) ब्राजिल फुटबल टिमका फर्वार्ड खेलाडी हुन । उनको जन्म सन् १९८६ जुलाई २५ मा भएको थियो ।
४४ कार्लेस स्ट्रिट
४४ कार्लेस स्ट्रिट अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
पी. वी. नरसिंह राव
पामुलापति वेंकट नरसिंह राव (जन्म- २८ जून, १९२१, मृत्यु- २३ डिसेम्बर, २००४) भारतका पूर्व प्रधानमन्त्री थिए ।
गीत
छन्द वा लयमा मिलाएर गाउन वा गुन्गुनाउन सकिने साहित्य गीत हो। गीतमा शब्द, लय र स्वरको उत्तिकै महत्त्व रहेको हुन्छ।
उनका अनुसार गीतका भागहरु
ह्यापी बर्थडे (उपन्यास)
ह्यापी बर्थडे अमेरिकन उपन्यासकार ड्यनिएल्ले स्टिलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
अगस्त्य गोत्र
अगस्त्य नेपाल, भारत तथा अन्य स्थानहरूमा बसोबास गर्ने हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको एक गोत्र हो । हिन्दू धर्मको धार्मिक मान्यतानुसार महिर्षि अगस्त्यलाई यो गोत्रका गोत्र प्रवर्तक मानिएको छ ।
खरी, धादिङ
खरी नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको बागमती अञ्चल, धादिङ जिल्लामा अवस्थित गाँउ विकास समिति हो।
नो मोर डाइङ्ग देन
नो मोर डाइङ्ग देन अङ्ग्रेजी उपन्यासकार रथ रेन्डेलद्वारा लिखित उपन्यास हो ।
लामोठुँडे पाल्कोटे
लामोठुँडे पाल्कोटे नेपाल लगायत उत्तर-पश्चिम भियतनाममा पाइने एक प्रकारको चराको प्रजाति हो । यसको प्रमुख वासस्थान उष्ण तथा समशितोष्ण पहाडी जङ्गलहरू हुन् ।
खड्गप्रसाद ओली
खड्गप्रसाद शर्मा ओली (राजनैतिक नाम केपी ओली) (जन्म: विसं २००८ साल फागुन ११, नेपालका राजनीतिज्ञ तथा नेकपा (एमाले)का वर्तमान अध्यक्ष हुन्। उनी विभिन्न समयमा नेपालको गृहमन्त्री, उपप्रधानमन्त्री एवम् परराष्ट्रमन्त्रीसमेत भएका थिए। ओली विक्रम संवत् २०४८ सालमा झापा क्षेत्र नम्बर ६ र २०५९ सालमा झापा क्षेत्र नम्बर २ बाट प्रतिनिधि सभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए। त्यस्तै ओलीले विक्रम संवत् २०५१ देखि २०५२ सम्म गृहमन्त्री थिए। विक्रम संवत् २०६४ देखि २०६५ सम्म ओली उपप्रधान एवम् परराष्ट्रमन्त्री भएका थिए। उनी नेकपा एमालेको प्रतिनिधित्व गर्दै वि.सं २०७२ असोज २४ गते नेपालको ३८औँ प्रधानमन्त्रीको रूपमा निर्वाचित भएका थिए।
पारिवारिक जीवनी
खड्गप्रसाद ओलीको जन्म बाबु मोहनप्रसाद ओली र मधु ओलीको पुत्रको रूपमा वि सं २००८ साल फागुन ११ गते शनिबार तेह्रथुम जिल्लाको इवा गाउँमा भएको थियो। झापामा विद्यालय जीवन सुरु गरेर ओलीले कक्षा ४ सम्मको अध्ययन गाउँमा पूरा गरेका थिए। ओली झापाको आदर्श माध्यमिक विद्यालयबाट विक्रम संवत् २०२८ साल प्रवेशिका परीक्षा (एसएलसी) उत्तिर्ण भएका थिए। ओली हाल अनन्तलिङ्गेश्वर नगरपालिका–२, बालकोट, भक्तपुरका स्थायी वासिन्दा हुन्।
प्रारम्भिक राजनीतिक जीवन
विक्रम संवत् २०२२ सालमा कम्युनिष्ट राजनीतिमा लागेका ओलीले २०२६ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको सदस्यता लिएका थिए। वि.सं २०२८ सालको झापा आन्दोलनका प्रमुखहरु मध्येका एक थिए, त्यही वर्ष उनी जेल परेका थिए। ओली तत्कालिन नेकपा (माले)को संस्थापक मध्येका एक थिए। पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको सङ्घर्षका क्रममा ओली २०२८ देखि २०४४ सम्म १४ वर्ष जेल जीवन यापन गरेका थिए। २०४४ मा जेलमुक्त भएपछि उनी नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी-लेनिनवादी)को केन्द्रीय समिति सदस्य र २०५४ सम्म लुम्बिनी अञ्चलको इन्चार्ज बनेका थिए।
बहुदलीय प्रजातन्त्र (वि.सं २०४६-२०६२)
नेपालको जनआन्दोलन २०४६ पछि उनी सन् आम निर्वाचन २०४८ मा झापा–६ बाट प्रतिनिधिसभामा निर्वाचित भएका थिए। उनी सन् २०४८ मा नेकपा (एमाले)को विदेश सम्बन्ध विभागको प्रमुख नियुक्त भएका थिए।
उनी २०५१ मा पुन: सांसदमा निर्वाचित भएका थिए र मनमोहन अधिकारीको अल्पमतको सरकारमा गृहमन्त्रीको रूपमा कार्यरत थिए। उनी २०५६ मा झापा निर्वाचन क्षेत्र २ र ६ बाट पुन: निर्वाचित भएका थिए जसमा उनले झापा–६ को सिट त्यागेका थिए।
संक्रमणकालीन अवधि
ओली २०६२ सालमा गिरिजाप्रसाद कोइराला सरकारको अन्तरिम सरकारमा उपप्रधानमन्त्री तथा परराष्ट्रमन्त्री नियुक्त भएका थिए।
उनी झापा-७ बाट २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा पराजित भएका थिए। उनले २०६५ मा भएको नेकपा (एमाले)को आठौँ महाधिवेशन हुँदा झलनाथ खनालसँग अध्यक्षको पदका लागि पनि चुनाव हारेका थिए।
उनी झापा-७ बाट २०७० सालको संविधानसभा निर्वाचनमा निर्वाचित भएका थिए। २०७० माघ २१ मा उनी नेकपा (एमाले) संसदीय दलको नेता बनेका थिए। उनले संसदीय दलको नेताक‍ रूपमा पार्टी अध्यक्ष खनाललाई २३ मतान्तरले पराजित गरेका थिए। पार्टीको नवौँ महाधिवेशनको क्रममा ओली २०७१ सालमा नेकपा (एमाले)को अध्यक्षको रूपमा निर्वाचित भएका थिए।
पहिलो प्रधानमन्त्रीकाल
ओली २०७२ असोज २४ मा संसदीय मतदानमा प्रधानमन्त्री निर्वाचित भएका थिए। व्यवस्थापिका संसदमा ५९७ सदस्यमध्ये ओलीले ३३८ मत प्राप्त गरेका थिए। ओलीको उम्मेदवारीलाई एकीकृत नेकपा (माओवादी), राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी नेपाल र मधेसी जनअधिकार फोरमले अन्य १३ वटा साना दलसँग मिलेर समर्थन गरेका थिए। उनले असोज २५ गते शपथ ग्रहण गरेका थिए।
नेपालको संविधान २०७२ जारी गर्ने प्रवन्धमा भारतले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दीले उनको पहिलो मुद्धा नै हावी भएको थियो। उनले भारतीय निर्भरताको प्रतिरोध गर्न चीनसँग संविधान संशोधन गर्ने भारतको अडान र चीनसँग व्यापार तथा पारवहन सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गर्ने अडान लिएका थिए।
नेकपा (माओवादी केन्द्र) बाट २०७३ असार २९ मा विद्यमान गठबन्धन सरकारबाट समर्थन फिर्ता लिएपछि र २०७३ असार ३० मा पार्टीले अविश्वास प्रस्ताव दर्ता गरेपछि नेकपा (एमाले)–नेतृत्वको सरकार र प्रधानमन्त्री ओली अल्पमतमा खुम्चिएका थिए जसका कारण उनलाई राजीनामा दिन दबाब पैदा भएको थियो। तथापि, नेकपा (एमाले)ले गृहमा दर्ता गरिएको अविश्वास प्रस्तावबारे छलफल गर्ने निर्णय गरेको थियो जसले गर्दा सम्बन्धित पक्षहरूको तीन दिने संसदीय बैठक बसेको थियो। प्रक्रियाको क्रममा अन्य दुई प्रमुख दल राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी र मधेसी जनअधिकार फोरमले पनि गठबन्धनबाट समर्थन फिर्ता लिएको थियो। तेस्रो दिन २०७३ साउन ९ मा संसदमा विपक्षी दलहरूलाई सम्बोधन गरेपछि ओलीले राजीनामाको घोषणा गरेका गरेका थिए। भारतले लगाएको आर्थिक नाकाबन्दी विरुद्ध दृढ अडान राख्दै ओलीलाई तल झार्ने षड्यन्त्र गरेको आरोप भारत सरकारमाथि लागेको थियो। भारतको बाह्य मामिला मन्त्रालयले स्पष्ट रूपमा उक्त आरोपलाई अस्वीकार गरेको थियो।
दोस्रो प्रधानमन्त्रीकाल
नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र)को समर्थनमा २०७४ सालको प्रतिनिधि सभा निर्वाचनपछि नेकपा (एमाले) प्रतिनिधि सभामा सबैभन्दा ठूलो दल बनेपछि ओली २०७४ फागुन ३ मा दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री नियुक्त भएका थिए। उनले २०७४ फागुन २७ मा २७५ सदस्यीय प्रतिनिधि सभामा २६८ मतमध्ये २०८ मतसहित विश्वासको प्रस्ताव पारित गरेका थिए। नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी केन्द्र)को वाम गठबन्धन ले २०७५ जेठ ३ मा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन गरी ओलीको गठबन्धन सरकारलाई बहुमतमा परिणत गर्दै सदनमा दुई तिहाई बहुमत दिलाएको थियो।
जेठ २०७७ मा, ओली सरकारले भारत सरकारद्वारा लिपुलेक पारिको सडकको उद्घाटनको जवाफमा कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराका विवादित इलाकाहरू सहित देशका नयाँ नक्साहरू अनावरण गरेको थियो, जसले गर्दा दुई देशबीच "मनमुटाव" भएको थियो। सरकारले संसदमा मुलुकको आधिकारिक नक्सा र चिह्नलाई संशोधन गर्न संविधान संशोधन विधेयक तत्काल ल्याएको थियो। राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले प्रमाणीकरण गर्नुअघि दुवै सदनमा सर्वसम्मतिले विधेयक पारित भएको थियो।
५ पुस २०७७ मा ओली सरकारले प्रतिनिधिसभा विघटनको सिफारिस गरेको थियो र २०७८ वैशाख १७ र वैशाख २७ मा, निर्वाचनको आह्वान गरेको थियो। यसलाई राष्ट्रपतिले सजिलै समर्थन गरेको एउटा कदमको रूपमा लिने गरिन्छ। ओलीले सत्तारुढ नेकपामा एकपछि अर्को सङ्घर्ष गरेपछि यो कदम चालेको बताइएको थियो। यो कदम पार्टीको गुटसँग टुङ्गिएको थियो। त्यसको नेतृत्व पूर्व प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल र माधवकुमार नेपालले गरेका थिए।  उनले सदनमा ओली विरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव दर्ता गर्ने योजना लिएका थिए। विवादास्पद संवैधानिक परिषद् ऐन फिर्ता लिन ओलीको अधैर्यताले सत्तारुढ दलमा थप तनाव उत्पन्न भएको थियो। ओलीको यो निर्णय २०७७ फागुन ११ मा सर्वोच्च अदालतले बदर गरेको थियो। प्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्रशम्शेर राणा नेतृत्वको संवैधानिक इजलासले संसद विघटनलाई असंवैधानिक ठहर गर्दै सदनलाई पुनर्बहाली गर्न र संसदको बैठक १३ दिनभित्र गर्न आह्वान गरेको थियो। ओलीले सर्वोच्च अदालतको फैसला स्वीकार गर्दै २०७७ फागुन २३ मा, संसद्को बैठक आह्वान गरेका थिए।
२०७८ वैशाख २७ मा, प्रतिनिधि सभामा खसेको कुल २३२ मतमध्ये ९३ मत मात्र प्राप्त गर्दै ओलीले विश्वासको मत प्राप्त गर्न असमर्थ रहेका थिए। विश्वासको मत प्राप्त गर्न आवश्यक १३६ मतको बहुमत पुग्न नसक्दा ओली ४३ मतले कम भएको थियो। राष्ट्रपतिद्वारा अर्को प्रधानमन्त्री नियुक्त नभएसम्म उनको हैसियत पछि सरोकारवाला प्रधानमन्त्रीको दर्जामा परिणत भएको थियो।
तेस्रो प्रधानमन्त्रीकाल
ओलीलाई राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले २०७८ वैशाख ३० मा तेस्रो पटक प्रधानमन्त्री नियुक्त गरेकी थिइन्। अल्पमतको प्रधानमन्त्री भए पनि विपक्षी दलमध्ये कुनै पनि दलले बहुमतको सरकार गठन गर्न वा त्यसका लागि आफ्नो दावी उपलब्ध समय सीमाभित्र राख्न असमर्थ रहेका थिए। २०७८ जेठ ८ मा मध्यरातमा राष्ट्रपतिद्वारा प्रतिनिधि सभा विघटनपछि ओली सरकार नयाँ निर्वाचन सम्पन्न नभएसम्म अन्तरिम सरकारमा परिणत भएको थियो। मध्यावधि निर्वाचन कात्तिक २६ र २०७८ मङ्सिर ३ का लागि तय गरिएको थियो।
२०७८ असार २८ मा विपक्षी गठवन्धनले दायर गरेको प्रतिनिधिसभा विघटन विरुद्धको रिटको सुनुवाइ गर्न गठित सर्वोच्च अदालतको संवैधानिक इजलासले राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले प्रधानमन्त्री ओलीको सिफारिसमा प्रतिनिधिसभा भङ्ग गर्ने निर्णय गैरकानुनी भएको उल्लेख गर्दै नेपाली काङ्ग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवालाई २८ घण्टाभित्र प्रधानमन्त्री नियुक्त गर्न आदेश दिएको थियो।
प्रधानमन्त्रीबाट हटेपछि, २०७८ मङ्सिर १० मा, चितवनमा भएको नेकपा एमालेको दशौँ राष्ट्रिय महाधिवेशनमा उनी अध्यक्षमा पुन:निर्वाचित भएका थिए।
निर्वाचनको इतिहास
उनी नेकपा (एमाले)को तर्फबाट टिकट प्राप्त गर्दै प्रतिनिधि सभामा २०४८, २०५१, २०५६, र २०७४मा निर्वाचित भएका थिए। उनले आम निर्वाचन २०५६मा दुईवटा निर्वाचन क्षेत्रबाट चुनाव जितेका थिए। संविधानसभा निर्वाचन, २०६४मा उनले पराजय बेहोरेका थिए। यस तालिकामा शीर्ष प्रतिस्पर्धीहरू मात्र समेटिएको छ।
व्यक्तिगत जीवन
जेलबाट छुटेपछि ओलीको राधिका शाक्यसँग विवाह गरेका थिए। उनीहरूको पहिलो भेट पार्टीका एक कार्यक्रममा भएको थियो।
स्वास्थ समस्य
ओलीले दुई पटक मिर्गौला प्रत्यारोपण गरेका छन्। पहिलो पटक २०६३ मा नयाँ दिल्लीको अपोलो अस्पतालमा प्रत्यारोपण गरिएको थियो। २०७६ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल, काठमाडौँमा दोस्रो पटक उनको मृगौला प्रत्यारोपण गरिएको थियो। दोस्रो प्रत्यारोपणका लागि उनले ३२ वर्षीया समिक्षा सङ्ग्रौलाबाट मिर्गौला पाएका थिए । समिक्षा सङ्गौला ओलीको भान्जी रहेको जनाइएको थियो। २०६३ मा मृगौला प्रत्यारोपण गरेका नयाँ दिल्लीका एक वरिष्ठ प्रत्यारोपण चिकित्सक पनि काठमाडौँमा यस प्रक्रियालाई सहयोग गर्न उपस्थित भएका थिए।
विवादास्पद दावीहरू
१) सुपर कम्प्युटर, माघ २०७५: ओलीले नेपालले निर्माण गरिरहेको सुपरकम्प्युटर देखेर संसार नै चकित भएको दावी गरेका थिए। उनले बनेपा आइटी पार्कमा निर्माण भइरहेको कम्प्युटरलाई सङ्केत गर्दै आएका थिए। कम्पुटिङ पावरको कमी भए पनि निर्माताहरुले सुपर कम्प्युटर भएको दावी गरेका छन्।
२) गैँडा र सगरमाथा, भदौ २०७६: ओलीले गैँडाको लागि प्रयोग गरिने अङ्ग्रेजी शब्द राइनो र सगरमाथालाई जनाउने माउन्ट एभरेस्टलाई नेपाली शब्द गैँडा र सगरमाथा प्रयोग गर्नुपर्ने बताएका थिए।
३) भारतीय कोरोनाभाइरस, २०७७ बैशाख : नेपालमा कोभिड–१९ महामारीका बेला ओलीले 'चिनियाँ वा इटालेेेली भाइरस' भन्दा पनि 'भारतीय भाइरस' बढी खतरनाक भएको भन्दै आक्रोश पोखेका थिए। उनले यो कुरा संसदलाई सम्बोधन गर्दै गर्दा भनेका थिए जहाँ उनले राष्ट्रव्यापी बन्दाबन्दी उल्लङ्घन गर्ने व्यक्तिहरूमा कोरोनाभाइरसको बढ्दो सङ्ख्यालाई दोषी ठहर्‍याएका थिए। उनले विशेष गरी भारतबाट नेपालमा सुटुक्क छिर्नेहरूलाई निशाना बनाएका थिए। भारतबाट अवैध माध्यमबाट आउने मानिसहरूले देशमा भाइरस फैलाउँदैछन् भनेर दावी गरेका थिए जसले गर्दा भारतका सञ्चार माध्यमहरूको ध्यानाकर्षण गरेको थियो।
३) हाच्छ्युँ सम्बन्धित भनाइ, २०७७ असार : राष्ट्रियसभालाई सम्बोधन गर्दै ओलीले कोरोना ज्वरोजस्तै हो, यदि यो रोग लाग्यो भने, कसैले हाच्छ्युँ गर्ने र तातोपानी र बेसार सेवन गरेर भाइरसलाई धपाउनुपर्ने दावी गरेका थिए जसले राष्ट्रिय सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालमा बहस उत्पन्न गरेको थियो। उनले लसुन र बेसारले कोरोनाभाइरस विरुद्ध लड्न रोग प्रतिरोधात्मक प्रणालीलाई बढाउन मदत गर्ने बताएका थिए।
४) भगवान राम एक नेपाली हुन् भन्ने भनाइ: असार २०७७: कवि भानुभक्त आचार्यको २०७औँ जन्म जयन्ती मनाउने कार्यलाई सम्बोधन गर्दै ओलीले भगवान रामको जन्म नेपालमा भएको दावी गरेका थिए  भने उनले भारतले नक्कली अयोध्या सिर्जना गरेको बताएका थिए।   उनले दक्षिण नेपालको ठोरीलाई रामको जन्मस्थल भएको दावी गरेका थिए भने भारतको अयोध्याबाट सीतासँग विवाह गर्न पूर्वी नेपालको जनकपुर पुग्नु रामका लागि असम्भव रहेको बताएका थिए। पछि उनले यस विषयमा छानबिन गर्न आदेश दिएका थिए। उनले त्यस क्षेत्रका अधिकारीहरुलाई अयोध्यापुरी कहाँ छ भन्ने विषयमा अध्ययन गर्न आग्रह गरेका थिए। उनले वास्तविक अयोध्याको बलियो प्रमाण पनि भेट्टाएको दावी गरेका थिए। यसमा सोमेश्वर गढी र वाल्मीकि आश्रमका भग्नावशेषहरू पनि समावेश भएको र यी दुवै भगवान रामसँग सम्बन्धित रहेको उनले बताएका थिए।
५) योगको उत्पत्ति नेपाल: असार २०७७ मा, ओलीले योगको उत्पत्ति नेपालबाट भएको दावी गरेका थिए। २०७८ असार ७ मा अन्तर्राष्ट्रिय योग दिवसको अवसरमा ओलीले योगको उत्पत्ति उत्तराखण्ड र विशेष गरी नेपालमा भएको दावी गरेका थिए। उनका अनुसार योग विज्ञानको स्थापना भएको समयमा भारत एक देशको रूपमा अस्तित्वमा थिएन।  यसले गर्दा नेपाली र भारतीय सामाजिक सञ्जालहरूबाट एकपछि अर्को प्रतिक्रिया प्राप्त भएको थियो।
सेलाङ्ग
सेलाङ्ग नेपालको बागमती अञ्चलको सिन्धुपाल्चोक जिल्लामा अवस्थित एक गाउँ विकास समिति हो। सेलाङ गाविस जिल्लको मध्य भागमा अवस्थित छ। जिल्ला सदरमुकामबाट करिव चार कोष दुरी टाढा पर्ने यस गाविसको कुल क्षेत्रफल २३.०४ वर्ग किलोमिटर छ। सेलाङको पूर्वमा बराम्ची तथा जलबिरे गाविस पश्चिममा भोटेनाम्लाङ तथा सिम्पालकाभ्रे गाविस उत्तरमा गोल्चे गाविस र दक्षिणमा स्याउले तथा बतासे गाविसहरू पर्दछन्। फुल्पिङकोट थुम अन्तर्गत पर्ने यस गाविसमा औसत हावापानी पाइन्छ। यस गाविमा क्षेत्री तथा तामाङ जातिको बाहुल्यता छ। कृषिका साथसाथै अन्य पेशामा पनि यस गाविसका मानिसहरू सकि्रय रूपमा लागेका छन्। यस गाविसमा पत्रे ढुङ्गाको खानी भेटिएको छ। जिल्ला निर्वाचन क्षेत्र नम्बर दुई अन्तर्गत पर्ने यस गाविसको वि.सं. २०५८ सालमा साक्षरता दर ३१ घरपरिवारसंख्या ५०० र जनसङ्ख्या २७७९ थियो।
मेवाहाङ जातिको पहिचान
मेवाहाङ जातिको पहिचान
१.पृष्टभूमी
हाम्रा आदी पिता÷प्रथम पुरुषको नाम मेवाहाङ थियो । त्यसैनाम जातमा परिणत भएको हो मेवाहाङजाती र शिलिचोङ मेवाहाङ भाषाबाठ राखिएको पहाड÷हिमालको नाम हो । आग्रज हरुको लिखित र मौखिक ईतिहास अनुसार छाकुवाका चारभाई छोरा मद्धे माइला छोरा मेवाहाङ थिए । अरुण नदीको आसपासमा कर्मथलो बनाई आवद गरेको मेवाहाङ जाती हौँ ।पञ्चायती काल भन्दा पहिला यो क्षेत्र मेवाहाङको किपोट थियो । किपोट क्षेत्र भित्र मेवाहाङ बाहेक अन्य जनजातीले राजिनामा लिएर स्थाईत्वा प्रप्तगर्न सक्दैनथे । ऐजन ढाक्रे (ऐलनी सरह) बसोबास गर्दथ्यो । जो जस्को जहाँ किपोट थियो, किपोट (जमिन)को मालिक भएकोले उनिहरुलाई जिमी पनि भनिन्थ्यो भने मेवाहाङको शाब्दिक अर्थ ः— आगो र पानीसँग बिजय प्रप्त गर्ने सहासी शासक मि=आगो, वा=पानी, हाङ शासक (राजा) हो । अर्थात— सप्तुलुङ (तिन चुलाढुंगाको÷अगेना) र चावा (पिउनेपानी) पूज्यगर्ने जाती मेवाहाङ हो ।
जस्ले जे भनेपनि जेठा खम्बू र साइँला लिम्बू भन्दा पृथक जातीमा पर्ने माईला मेवाहाङबाटै अन्य जातमा परिणत भएका याम्फू, लोहोरुङ, याख्खा, र आठपहरीया हुन् । भाषा, सँस्कार, भुगोल, भेष–भुषा र लिखित ईतिहास हेर्दा यी जातीहरु नजिक रहेको पाईन्छ । कहिले कसरी छुट्टिए भन्नेकुरा खोज गर्न जरुरी छ । हुनत जेठा खम्बुहाङको सन्तान पनि धेरै जात–जातीमा परिणत भएकैहो— कुलुङ, थुलुङ, खालिङ, बाहिङ, चाम्लिङ, बन्तवा, साम्पाङ, नाछिरिङ, आदी उनिहरुको भाषा, सँस्कार, छुट्टै पहिचान बनाएको छ । जानेर हो वा नजानेर  मेवाहाङकै पाछा भनिएकाहरु साम, लिम्खिमपनि राज्यको गणना २०६८ मा छुट्टैजात हुनलागेको पाईन्छ । तर उनिहरुको भाषा संस्कार छुट्टै छैन त्यसैले उनिजरु मेवाहाङ कै एक पाछा हो । कतिपय मेवाहाङहरु अरुण पूर्व बसाँई सरीजानेहरु लोहोरुङ र याम्फू जातिमा बिलय भएको बुझिन्छ ।
नेपाल भौगोलिक बिविधताले सुसम्पन्न भूपरिवेष्ठित, सर्बभौमसत्ता र राजकीय सत्ता नेपाली जनतामा निहित रहेको राष्ट्र हो । यो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसँस्कृतिक विशेषतायुक्त, समान आकांक्षा र नेपालको स्वातन्त्र, अखण्डता, राष्ट्र हित तथा सम्बृद्धि प्रति आस्थावान रही एकताको सूत्रमा आबद्ध, एक स्वतन्त्र, अविभाज्य, सर्वभौम सत्ता सम्पन्न, धर्मनिरपेक्ष, समाबेशी र पुर्ण लोकतान्त्रिक राज्य हो । पृथ्वीनारायण शाहद्वारा एकीकृत नेपाल अधिराज्य बि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म १०४ वर्ष राणहरुको शासनकाल २००७ साल पछि २००४६ सम्म ३९ वर्ष पञ्चायत काल २०६२ सम्म बहुदलीय प्रजातान्त्रिककाल र २०६३ देखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक पद्धतिमा आधारीत ब्यवस्थामा हुर्कदै आई रहेको देश हो । नेपाल अधिराज्यको संबिधान २०४७ देखि सबै जातिहरुले आफ्न समाजिक, आर्थिक, धार्मिक तथा जातिय अनुसन्धान, सम्बर्धन तथा विकासको लागि अग्रसर रहन अवसर प्रप्त हुँदैआएको छ ।