पर्खाल_भित्र_र_बाहिर
7. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको निष्कर्ष :- निष्कर्षमा पारिजातको " पर्खालभित्र र बाहिर " एउटा सफल र लोकप्रिय उपन्यास हो ! पारिजातको औपन्यासिक धाराअन्तर्गत तेस्रो चरणको प्रगतिवादी स्वरलाई यस उपन्यासले मुखरित गर्नसकेको छ ! यो उपन्यास घटनाप्रधानभन्दा विचारप्रधानको रुपमा रहेको छ ! पात्रहरुले वहन गरेको वैचारिकता नै यस उपन्यासको वैचारिकता हो ! वास्तवमा क्रान्तियात्रा सहज,सुगम र अप्रत्याशित छैन ! यो त अविचलित रुपमा दीर्घ ,कठोर,दुर्गम र निरन्तर प्रयासका बावजूद मात्र सम्भव छ ! म पात्र फेरि जेल पर्नुको आशय क्रान्तियात्रा अझै टाढ़ो र दुर्गम छ भन्ने देखाइएको हो ! पारिजातको दश उपन्यासमध्ये यो उपन्यास मझौलो स्तरको एउटा विशुद्ध प्रगतिवादी उपन्यास हो ! 8. पर्खालभित्र र बाहिर युगचेतनाको दृष्टिमा :- जेलभित्र र बाहिरको जीवन कस्तो थियो ? क्रान्तिकारीहरुको असुरक्षित स्थिति जेलभित्रको खान बस्नको व्यवस्था ,वर्गीय समस्या भनेको के हो ? उपेक्षितहरुको अस्तित्व रक्षाको लड़ाई कसरी लड़िरहेका छन् ? यी बिषयमा उपन्यासमा चर्चा भएको छ ! जसद्वारा समाजबोध,युगबोधका साथै समग्र विश्व यथार्थबोध पाइन्छ ! उपन्यासको क्षेत्र सिमित छ ! नेपालभित्र जेल र बाहिरको केहि ठाउँका उल्लेख पाइन्छ ! पञ्चायती व्यवस्थालाई यिनिहरुले हत्यारा ठानेका छन् ! जेलमा रमेशलाई एक मित्रले पठाएको पत्रमा यस्तो उल्लेख पाइन्छ - " त्यहाँ तिमीलाई विष खुवाएर मार्न सक्छन् ! बाहिर कुनै कुइनेटोमा पुराएर गोली ठोकिदिन सक्छन् ! यसले तिमीलाई खुल्लाबजारमा किन्छ र बेच्छ ! यसले छलेर तिम्रो हत्या गरिदिन्छ ! " उपन्यासको बिषयबस्तु जेलभित्रको छ ! तापनि यसले धेरै जसो बाहिरि संसारप्रति नजर गाड़ेको छ ! बाटुलीको जीवनकथाले नेपालमा निम्नवर्गीय सामाजिक जीवन,अझबढ़ी नारीजीवनलाई देखाइएको छ ! एउटा उपेक्षित एक्लो नारीले बाँच्नको निम्ति गर्नुपरेको समस्या बाटुलीले भोगेका छन् ! उपन्यासमा देश विकृति,बिसंगतिको शिकार भएको देखाइएको छ ! राजनीतिको नाममा देशलाई लुटने शोषकहरुको नांगो रुप प्रस्तुत छ ! नारीहरुको बिसंगती जीवनप्रति उपन्यासकारको दृष्टि छ ! रमेशले भन्छ - " मैले एकाएक धेरै केटीहरुलाई सोँचे जीपमा चड़ेर चुनाउका नाराहरु लगाइरहेका सुन्दरीहरुलाई घोकेका भाषण गरिरहेकाहरुलाई सुनका चेन र रेश्मी साड़ी लगाएर गोष्ठितिर अत्यचारका विरुद्ध कविता पाठ गरिरहेकाहरुलाई ,राजनीतिका नाउँमा जीवनका बिलास लुटिरहेकाहरुलाई ! " नेपालमा निम्नवर्गीय जीवन नाटकीय छ ! अस्तित्व रक्षाको लड़ाई लड़न गाह्रो छ यहाँ ! बाटुलीको जीवन बचाइँबाट स्पष्ट भएको छ ! एकातिर यो स्थिति छ अर्कोतिर श्रमिकहरुको स्थिति झन् दयनीय बनेका छन् ! यसको जिम्मेवार ठेकेदार ,प्रहरी-प्रशासन मिलि कानुन व्यवस्था हातमा लिएर श्रमिकहरुप्रति अत्यचार र शोषण बढ़ेको हो ! यो दु:खद यथार्थलाई उपन्यासले राम्ररी बोध गरेको छ ! यो चेतना नेपाल परिवेशमा मात्र सिमित नभएर विश्वार्थ बन्न पुगेको छ ! क्रान्तिमा लागेकाहरु विभिन्न लोभमा फसि क्रान्तिबाट पलायन हुने गर्दछन् ! यो पनि क्रान्तिको इतिहासमा विश्वार्थ बनिसकेको पाइन्छ ! उपन्यासमा समाजबोधका साथै विश्वबर्गीय युगचेतना पनि पाइन्छ ! यो समाजवादी यथार्थबादी युगीन चेतना प्रस्तुत गर्ने उपन्यास हो ! 9. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासमा बैचारिकता/प्रगतिवादीता/समाजवादीता/यथार्थवादीता/क्रान्तिकारीता बिचार :- यो उपन्यास घटनाप्रधानभन्दा विचारप्रधानको रुपमा रहेको छ ! सामाजिक यथार्थबोध, एेतिहासिक बिश्लेषण, परिवर्तनप्रति विश्वास, बिचारमा दृढता, संघर्षप्रति प्रतिबादता, अन्य-अत्यचार र असमानप्रति असन्तोष, आशावादी र त्याग एवं समर्पणको भावना, शोषकप्रति घृणा, निम्नवर्गप्रति सहनुभूति जस्ता पक्षहरुलाई व्यक्त गर्ने बिचारहरु उपन्यासमा आएका छन् ! उपन्यासमा ज्वाला उग्रवामपन्थको प्रतिनिधि हो ! उ मर्ने र मार्ने कुरा मात्र सोच्दछ ! दसबर्ष जेलमा बस्दा उसको धैर्यले सीमा नाघेको छ ! उसले जेलबाहिरका क्रान्तिकारी साथीहरुलाई गाली गर्दछ ! यिनीहरुले एघाह्र बर्षमा एघाह्रवटा बन्दूक नउठाएको हुँदा यी लोतिखोरे पलायनबादीहरुबाट क्रान्ति हुँदैन ! रमेश परिपक्ष बिचारको छ ! उसले ज्वालाको उग्रवामपन्थीवादी बिचारमाथि बिश्लेषण गर्दछ ! आफ्नो सिद्धान्तमा भरोसा राख्छ ! क्रान्तिको बाटो कठिन छ ! लोभी र कमजोरीहरुले क्रान्तिको मार्ग हिड़न सक्दैन जस्ता गम्भीर बिचारहरु उपन्यासमा प्रस्तुत गरिएको छ ! समाजबादी यथार्थवादी यस उपन्यासको बिशेषता हो ! रमेश जेलबाट छुटेर केहि समय आराम गरेपछि उ श्रमको काम गर्न चहान्छ र बाटुलीले पढ़ेको र क्रान्तिकारी नेताले श्रमिकको काम गर्न नसुहाउँने तर्क राख्छे ! हातको परिश्रम गरेर खानुलाई लाज मान्नु हुन्न भन्ने चिन्तन दिनु यस उपन्यासको उद्देश्य हो ! 10. पर्खालभित्र र बाहिर उपन्यासको द्वन्द्व बिधान :- यस उपन्यासमा दुइ प्रकारको द्वन्द्व देखिन्छ ! नेपालको शासन व्यवस्थाबिरुद्ध उठेको युवावर्ग बीजको द्वन्द्व छ ! रमेश,ज्वाला र क्युरीले ठेकेदारसित गरेको द्वन्द्व बिहिरी द्वन्द्व हो भने अर्कोतिर क्रान्तिकारीहरुकै बीचमा अन्तर्बिरोध छ ! जेलभित्र रमेशसँग रहने ज्वालाले गरेका जुनप्रकारको मानसिक क्रियाकलापहरु यस उपन्यासको अन्तरिक द्वन्द्व हो !