बोगटाकोट
बोगटाकोट बोगटी राजाको कोट हो । यो प्राचीन कोट डडेल्धुरा जिल्लाको बोगटा मा छ । वोगटाकोट डडेल्धुरा जिल्ला भागेश्वर गाविस वार्ड न—१ मा पर्दछ । वोगटामा मल्लो, बीच र तल्लो गरी ३ कोट छन । प्रमूख कोटलाई मल्लोकोट भन्ने गरिन्छ । यस कोटको केही दुरीमा राजाको वैठक बस्ने घर छ । त्यसलाई बीच कोट र १०० मिटर तल राजाका घोडा बाँध्ने तवेला छ । तवेला भएको स्थानलाई तल्लोकोट भनिन्छ । प्रमूखकोट र बीचकोट वरपरका अन्य पत्थरले छाएका साना साना एक वा दुई तले घरहरूलाई पनि कोटमै गणना गरिन्छ । कोटघर सहित निर्माण भएका घरहरु एक मिटर चाक्लो गरी ढुङ्गाले चिनेर बनाएका छन । भूकम्प आउँदा नभत्केओस भनेर बीच बीचमा टाईबीम जस्तै सालका काठ हालेकाछन । तल्लोकोट भनिनेलाई भत्काएर त्यहाँ अर्को घर बनाउँदा चाक्लो गरी चिनेको र सालका काठहालेको त्यहाँका नरेन्द्र बहादुर शाहीले देख्नु भएको थियो । वोगटाकोट कब्जा गर्न गएका रैका राजवंश का शाहीका ७ भाइहरू मध्ये जेठो भाइ वोगटी राजाको मुलकोट तथा मल्लो कोटमा गई बसेका थिए । जेठो घर भएको कारण त्यस घरमा बस्नेलाई टिकैत भन्ने र दशैंको जमरा टिकैतबाट लाउने चलन छ । वाराको डाडाबाट कोही पुरुषहरु आयो भने मल्लो कोट हुँदै प्रवेश गर्ने र महिला आए तल्लो कोटबाट प्रवेश गर्ने नियम थियो । डाँडाका टाकुरामा रहेको कोटका वरपर वोगटी राजाकै पालामा कोट सहित बनेका झण्डै २५/३० घरहरु वर्तमानमा पनि जिवित अवस्थामा छन । यी घरहरूको बीचमा पत्थर ओछ्याएको चाक्लो आँगन छ । त्यो बीचको आँगन तर्फ त्यहाँका सबै घरहरुका ढोकाहरु छन । वोगटी राजाका रानीहरु अधेका रहने गर्देथे । अधेका रहने भएको कारण कोट भित्र जेठाजु र भाइ बुहारी आउने जाने ढोका र बाटो पनि अलग अलग बनाएका थिए । त्यहाँ एक मुलबाटो छ । वाहिरबाट कोटमा आउने र कोटबाट बाहिर जानेको बाटो अलग अलग छ । महिलाहरूको वाटो अलग छ । मुख्य कोटको तल्लो तला जसलाई वारा भन्ने गरिन्छ । त्यहाँ भगवतीको थान छ । यी भगवतीलाई तारा भगवती भन्ने गरिन्छ । भगवतीको वारा नजिकतुलसाको मठ बनाईएको छ । भगवती स्थापना गरिएको ठाउँमा दशैको जमरा राख्ने गरिन्छ । बीचकोट नजिक भैरवको थान छ । दशैमा रावण मार्ने भनेर रावणलाई गोली हान्ने काट्ने चलन बोगटी राजाकै समयदेखि चलेको हो । यसलाई शाहीहरूलेपनि निरन्तरता दिंदै आएकाछन् । वोगटाकोट वरपर बनेका घरहरु र त्यहाँका हरेक विषयहरु पुरातात्विक सम्पती हुन । रैका राजा हरिशाहीको राज्यकाल शाके १५२० वि.स.१६५५ मा यो कोट रैका राजाका वंशजका शाहीले राजपुरबाट गएर कब्जा गरेको अनुमान गरिन्छ । रैका राजवंश का हरिशाही प्रथम अन्य राजा भन्दा तानाशाही प्रवृतिका थिए । त्यसै कारण त्यो समयमा भन्ने गरिन्थ्यो । प्रथम हरिशाही तानाशाही भएको कारण यिनको शासनकाल हरिशाही दोस्रा भन्दा कम चलेको कुरा यिनको शासनकालबाट पनि देखा पर्दछ । रैका राजवंश का राजा विष्णु शाहीको शाके १७१३ वि.स.१८४८ आश्विन शुदीको ताम्रपत्र अनुसार अघि श्री महाराजा हरि शाहीले वोगटो केसरी शाहीका भाग लाग्या हो । डुगरी कलाउ पानर शाहीका भाग छुट्याइ दियाको हो, भनेबाट डोटी राज्यका रजवारहरूको सेखी झार्न ढोकामा गामन टाँग्ने, भित्र कुकुरलाई सिगार पटार गरेर राजा हो भनि झुक्याएर ढोग्न लगाई रजवारहरूको वेइज्जत गराउने रैका राजा प्रथम हरिशाहीकै पालामा वोगटाकोट कब्जा भएको हो । यस कारण यो कोट आज भन्दा ४१५ वर्ष पहिलेको हो । पुरातात्विक महत्त्व रहेको वोगटा कोटको सरंक्षणमा राज्यले ध्यान दिनु आवश्यक छ । वोगटाका इतिहास व्याख्याता पण्डित खगराज चटौत (उपाध्याय)का अनुसार वोगटाकोटमा शौनक गोत्रीय, सूर्यवंशी तेज बोगटी राजा थिए । यिनका ६ भाइहरू हुन । ४ भाइ रैकाले कोट कब्जा गर्दाको लडाईमा काटिए भने बाँचेका दुई भाइ डोटी बोगटान तर्फ गए । यस कोटमा बोगटी राजाले १५देखि २० पुस्ता राज्य गरेका थिए । बोगटी राजाका देवता त्यहाँ स्थापित प्रथम हरिशाहीका पालामा डोटी राजपुरबाट आएका सुन्दरशाहीका भाइहरूले यो कोट कब्जा गरेका थिए । वोगटी राजाको कोट कब्जा गर्नुको मुख्य कारण त्यहाँ सुर्नायनदीका किनारमा रहेका राँडील र भँराणशैन नामका सेराखेत र त्यहाँको मनमोहक जग्गा कब्जा गर्नु थियो । मारकाट गरेर कोट कब्जा भएपछि वोगटामा शाहीहरूको बसोबास भएको हो । यसपछि वोगटी राजाको सेराखेत पनि शाहीको भयो । शाहीहरूको बसोबास भएपछि वोगटाका शाहीका दुई खाले ब्राह्मण भए । पितृ कार्यगर्ने कश्यप गोत्रीय पाण्डेय र देवकार्य गर्ने कश्यप गोत्रीय चटौत । अन्य कार्यमा दुवैलाई बोलाउने चलन शाहीहरूको छ । वोगटाका नरेन्द्रबहादुर शाहीका अनुसार वोगटाकोट कब्जा गर्नमा ढोली(दमाई)ले शाहीलाई सहयोग गरेको थियो । यस कारण ७ भाइ शाही र १ ढोलीलाई गरी त्यहाँका जग्गामा ८ भाग लागेका छन् । कोटको भित्री भागमा भगवतीको स्थापना गरिएको छ । यस स्थानमा राजाका हातहतियार राखिन्थ्यो । प्रत्येक वर्ष दशैको नवमी (अष्टमीको राती) पर्वमा यस स्थानमा भगवतिको पूजागर्ने गरिन्छ । यस ठाउँका राजा वोगटी थरका थिए । वोगटी राजाका प्रधानमन्त्री देउवा थरका थिए । विचारी विष्ट थिए । मुख्यको रूपमा कठायत काम गर्दथे भने चिरालहरु लडाकु सैनिक थिए । यसका अलवा यस स्थानमा चटौत, पन्त, पनेरु, भाट, मणै, विष्ठ, कठायत, लोहार, सार्की, दमाई सहितका व्यक्तिहरु बस्दथे । हाल पनि यी जातिका व्यक्ति यस वरपर छन । मनमोहक सुन्दर भौगोलिक वनावट भएको यो क्षेत्रमा सुर्नयनदी र डोटी खोला पर्दछन । यिनै खोलाको दोभानमा वोगटी वाडा रैडको छेउ छ । मड भन्ने ठाउँ मङ्गलेश्वरको क्षेत्र हो । रानीभंडार र राडील भनिने स्थानमा ठूला ठूला खेत छन । यी खेतहरु यस ठाउँका महत्त्वपूर्ण खेत मानिन्छन । पहाडी भुभागमा यस प्रकारको समथर खेत प्राय कमै पाउन सकिन्छ । प्रत्येक वर्षको विषुपर्व(वैशाष १ गते नयाँवर्ष) मा राजाको दरवारमा सबै भेला हुने र राजाबाट सल्लाह सुझाव लिने दिने गरिन्थ्यो । वर्ष भरिको कामकुरा सम्बन्धी योजना वनाउने रैती, दरवारका कर्मचारी र राजाका भाइ भैयादहरु एकै स्थानमा बसेर भोज खाने गाड (ठूलोखोला)मा मैन हाल्ने, माछा मार्ने लाउन बावर (पुरी,सेल), भात पकाउने खाने राजाको नियम थियो । यहाँ के कति कारणले हो, वोगटी राजाको दमाई ले यो राज्य वोगटी राजाबाट खोस्नमा रैका शाहीको खान्दानलाई सहयोग गरेको थियो । जसले गर्दा हाल तल्लो र मल्लो कोट गरी दुई भागमा गणना गरिने यस कोटमा रैका राजाको वंशज सुन्दर शाहीको सन्तति बसेका छन । वोगटाका नारायण लोहारका अनुसार ः— “मेरो खान्दान वोगटी राजाको लोहार हो । लोहार वोगटामा छुटेको वोगटी राजालाई पनि ठुलो पछुतो थियो । शाहीहरूलाई पनि लोहार चाहिने भएका कारण मलाई यही बस्नु पर्यो । आप्mना राजा कहाँ जाने मेरो पूर्खाको चाहना थियो । तर जान सकिएन । वोगटामा मसानी देवात पनि छ । मसानी देवता मडै थरका व्यक्तिमा आउछ र मेरा हडमा पनि आउछ । यो मसानी काँपेर अवोलको वोल दिउलो भन्छ । यहाँको इतिहास हाम्रा पूर्खाले पनि यस्तै वर्णन गर्दथे र यो मसानी देवता पनि यही भन्ने गर्दछ । जून मैले भनेका कुराहरु छन । राजा बोगटी, प्रधनमन्त्री देउवा आदी । यस ठाउँको मसानी देवता वलि खान्छ । राती पूजा गरे कालो बोका र दिउसो पूजा गरे सेतो बोका चाहिन्छ ।