cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amelaands
Geskiedenis
Hoewel de bronnen over de ontfriezing van Amelaand slim krap binnen, liekt t derop dat t n perses van n peer ieuwen west het, waorbi'j t westelike diel van t eilaand (waor de meerste zeeveerders weg kwammen) al in de 16e ieuw (grotendiels) overgong op t Hollaands, terwiel t oosten nog zoe'n ienenhalf tot twie ieuwen an t Fries vaasthul en pas in de 18e ieuw van tael veraanderde. Ie zollen daenken dat der in zoe'n lange periode tied zat was veur de oorspronkelik grif naost mekeer bestaonde taelen om heur mit mekeer te vermingen. Pas in 1801, doe t eilaand al niet meer Friestaelig was, verleur t veurgoed zien onofhaankelikhied en is t bi'j Frieslaand gaon heuren. Omdat de Friese identiteit, zels in die tied al, stark op t spreken van de Friese tael baseerd was, hebben de Amelaanders heur nooit Friezen vuuld, en heur zels stark tegen Frieslaand en t Fries ofzet.
De taelsituaosie now
Aanders as de aandere eilaanddialekten van t Waddengebied het t Amelaands n hoge maotskoppelike staotus. Dat komt deurdat zwat alle (autochtone) eilaanders heurzels as Amelaander zien in plak van as Fries of as Nederlaander. In dat opzicht wordt t Amelaands zien as diel van de Amelaandse identiteit. De oolderen bin him bovendat meer as bewust van de eigen geskiedenis van t eilaand as n onofhaankelike staot, zodat t dialekt ok n hoge sosiaol-historiese staotus het. t Praoten van t Amelaands is liekewel beparkt tot gesprekken die Amelaanders onderling voeren, omdat ze t in de riegel niet passend vienen om t in aandere situaosies (d.w.z. tegen butenstaonders) te bruken.
Dialekten
thumb|De [[Rooms-Katholieke Karke|rooms-katholieke karke van Nes.]] t Amelaands is onder te verdielen in twie slim op mekeer liekende, mar toch dudelik van mekeer te onderskeiden zusterdialekten: t Oost-Amelaands, dat spreuken wordt in de dörpen Nes en Buren, en t West-Amelaands, dat spreuken wordt in de dörpen Hollum en Ballum. n Veurbield van de verskillen tussen de twie subdialekten is dat woorden as "oold", "koold", "hoolt", "zoolt" en "huud" in t West-Amelaands skreven en uutspreuken worden as oäd, koäd, hoät, soät en huud, en in t Oost-Amelaands as òòd, kòòd, hòòt, sòòt en hööd. (De klaank oä [o.ɛ] wordt uutspreuken as de o van "bok" volgd deur e van "net"; uu [y:] is de uu van "kruud"; òò [ɔ.ǝ] is de ao van "raod" mar n bettien vertwieklaankt; en öö [œ:] is de klaank van t Zwolse jöör.)
Johan Hidding
Wat uut zien wark
De locht kreeg nou de kleur van appelblössem. Daor scheuf de schemer toen op an, stil - as een grote grieze kanovaarder. Een vogel reup nog in de wilde weiden. En in de oeverbossen klunken waer de fluiten van de gietelingen. Wat was de aovend mooi! Veural umdat daorgin het wichien op hum wachtte!
Danny Jansen
Persöönlik
Hee düt vryen med de amerikaanske dartster Hannah Lynn, wårmed as hee in augustus 2023 nen kleinen verwochtet.
Darten
Et bord
duum|Ne vöärstelling van en dartboard, med puntenwaerdes der by Volgens de officiele regels müt en bord rund weasen un 451 millimeter in döärsneyde. De borden wordet meysttyds emaked van sameneparsked sisal of kork. In de midden van et bord sit ne roude stippe, den bullseye, (et bullenouge) wat 25 punten upleyvert. Dårümhen sit nen grönen kring, den dubbelen bullseye, den as 50 pünten upleyvert. Van dåruut is et bord verdeyld in twentig radialen.
Jakob Middendorp
Leaven
Middendorp wör geboaren rund 1537 as burensöäne. Syne geboardesteade is neet heylemål düdelik, mär up et titelblad van syn wark De Celebrioribus Academiis nöömden hee sikselv Otmersensis ("uut Oatmörsken"). Van syn vader en moder möäg hee hen studeren an et Fragerherren gymnasium in Zwolle, by de 'broders van et gemeyne leaven' onder Jan Telgius, Jan Lingius of van Lingen en Boethius Epo of Bote Ytes. Hee volgden dår geystesweatenskoppen, vöärdat hee wyder hen studeren güng in Köln. Dår verdepeden hee sik in de wysbegeyrde en rechtsgeleyrdheid. Up wysbegeyrde en beide täkke van recht haalden hee synen doktersbül en noch en licentiaat van godgeleyrdheid. Hee kreag ne underwysanstelling an et Montanum Gymnasium van Köln, wåras hee peripatetiske filosofy underweys.
Île Amsterdam
270px|thumb|Lokoasie van Île Amsterdam.
Territorioale claims
Île Amsterdam, samn met Île Saint-Paul, wör deur sömmige Mauritioanse partiejn zeen as nasjonoal territorium. De vroage angoande Mauritioanse sovereiniteait oawer de twea eailaandn wör öp-brach in 2007 deur opposisieleaider Paul Raymond Berenger. Dissen niejn claim könn öp-brach wörn in nieje diskussies met Fraankriek, samn met n claim oawer Île Tromelin, den a länger besteet.
Jamusukro
Jamusukro (eygene spelling: Yamoussoukro) is up papyr de höyvdstad van Ivoorküste. Et is ouk en autonoom distrikt. Up grund van de volkstelling van 2014 is Jamusukro de vyvde meystbevolkede stad van Ivoorküste: der woanden 212.670 inwoaners. et distrikt van Jamusukro beslöt 2075 kilometer in et veerkant un ligt 240 kilometer noordwest van Abidjan.
Kairo
duum|268x268px|Sicht up Kairo, de stad van de dusend minaretten Kairo (arabisk: القاهرة, ümmesat in latynske letters: al-Kāhira) is de höyvdstad van Egypte. Der woanet sou'n 10 miljoon lüde un de stad met 453 km². Med alle vöärstäden un verstädelikte gebeden der by woanet der sou'n 22 miljoon lüde, wårmed as et grötste verstädelikte gebeed is van de arabiske wearld, van Afrika un et Middenousten.
Neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog
Bevryding
In et eyrsten jår nå de neaderlandske bevryding wearen der teentallen pamfletten en brochures dee vrogen üm gebeedsuutbreiding med territorium van et vöärmalig Düütsk Ryk, by vöärköör sunder autochtone düütske bevölking. Byvöärbeeld minister van Buutenlandske Saken Eelco van Kleffens uuteden dårin syne eigen ideeen oaver gebeedsuutbreiding. Dårby verskilden de meningen arg töt wo wyd dee gebeedsuutbreiding mos plaatsvinden. De vöärstanders van de anneksatsy verenigden sich in diverse plaatselike komites. Up 19 juni 1945 wear et Haagsch Comité tot onderzoek van het vraagstuk der gebiedsuitbreiding van Nederland uperichted. Up ne vergadering van dit komite up 12 juli 1945 wear beslöten dit komite to splitsen in de Studiegroep Gebiedsuitbreiding, dee sich beasig sül gån holden med et undersook når möygelike gebeedsuutbreiding en et Comité van Actie, dat as belangrykste funktsy had üm et neaderlandsken volk vöär to lichten oaver de plannen. Lätstenöömd komite kreg ses dagen later, up 18 juli, de name Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding. De Studiegroep Gebiedsuitbreiding stund under leiding van Philip Idenburg. Vöärsitter van et Nederlands Comité voor Gebiedsuitbreiding wear vöärmalig minister van Financien Johannes van den Broek. Up 25 augustus 1945 wear döär minister Van Kleffens de Staatscommissie ter Bestudering van het Annexatievraagstuk uperichted, dee under leiding van Koos Vorrink in mei 1946 med en eindrapport oaver et anneksatsyvraagstük kommen most.
Dzjengis Khan
Dat em allens sou good lükkeden med veröyveringen makeden van Dzjengis Khan eyne van de belangrykste veröyveraars van alle tyden. In vöäle lokale verhalen wördt der med angst en untsag oaver em eküerd. Geskeedkünnigen van nu un vroger meynet dat de mongoolske invallen souvöäle verwöösteden dat der in wat streaken håste gin volk meyr oaver was. Se skattet dat der tüsken de 4 un 60 miljoon uut de tyd kümmen; dan wal rechtstreyks van et vechten, dan wal van hunger of seekde nå de invallen. Van de andere kante wördt ouk emeynd dat in et Mongoolske Ryk ouk vöäle kunst, artistike ideen un technik verspreid wörden.
Leavensloup
Wanneyr Temüdjin geboaren wör is neet düdelik un brunnen spreaket mekander teagen. Arabiske skryvers segget 1155, chinääsken meynet 1162 un de tibetanen wyset up 1182. De chinääsken lyket et meyst gelyk to hebben a'j logisk når bekende geböärdenissen in syn leaven kyket: by geboarde in 1155 solde hee 72 eweasd hebben by nen veldslag teagen de Tanguten. Dat is vöäls to old. By geboarde in 1182 solde hee noch vöäls to jung eweasd hebben by nen anval van et merkitenvolk. In 1992 is de mongoolske kalender undersöcht. By terüggereakenen blikt et anneamenswaerd dat hee geboaren wör up 1. mei 1162.
Wår hee geboaren wör is ouk undüdelik. De meyste brunnen wyset up ne steade kortby den barg Burchan Chaldun un dan vöäral Delüün Boldog.
Junge jåren
De family wör in 1177 oavervöllen döär de Tayichi'ud, vrogere bundgenouten. Temüdjin wör as slave medenöämen. Volgens wat verhalen satten se em vaste in nen kang, ne nekklemme vöär gevangenen un slaven, ne groute verneadering. Eyne van syne bewakers was em goodgesind un hülp Temüdjin lös to kummen. Hee verstöäk sik in nen inham in nen rivyr. Dårmed makeden hee indrük. Jelme un Bo'orchu slöäten sik al rap by em an. Dee beiden un Tsjilaun, den söäne van den bewaker, wörden uutendelik de generaals van Dzjengis Khan.
Boekarest
Boekarest steet in 1459 et eerst in de beuke. Tusken 1659 en 1859 was et de heuwdstad van Wallakië, en doaransloetend van 1859 tot 1881 van de Vereanigde Prinsdommen van Moldavië en Wallakkië.
Hogen Verteagenwoordiger van de Unie veur Butenlaandse Zaken en Veiligheidsbeleid
Röllen
Der is wat kontroversie en kritiek öp de voage verdealige van de mächte tusken de heugste spealers van de EU, moar Oakraïensen ambassadeur biej de Europe Unie Andriy Veselovsky hef t kader prezen woarin t ploats veend en hef t in zinne eaigene termen verdudelikt: "n Veurzitter van de Europese Kommissie sprek as t "kabinet" van de Europese Unie tarwiel n Veurzitter van n Europesen Road nen "stroategist" is. n Heugen Verteagenweurdiger spesjoalisear in "bilateroale reloasies" tarwiel n Kommissoaris veur Oetbreidige en Noaberskopsbeleid wärkt an tekniese deenge as n vriejhaandelsoawereankömst met Oekraïne (hier makket Veselovsky nen folt ömdet vriejhaandelsoawereankömsten eaigenlik deal bint van t algemean kommersiebeleid, woarveur n Europesen Kommissoaris veur Haandel verantweurdelik is). n Veurzitter van t Europese Parlemeant sprek oawer de woarden van de EU.
Solana
Hee hef talleuze assosjoasieverdreage tusken de Europese Unie en verskillende laanden oe't Mirre-Eusten en Latiens-Amerika önnerhaandeld, inklusief Bolivia en Kolombia. Solana had nen zear wichtigen rol in t sammenbrengen van wat der aachterblieven van de veurmoaligen Joegsloawiesken Federoasie. Hee stellen veur det Montenegro ne unie met Servië vörmen zollen en ginne völleadige onofhaankelikheid hebben zollen, woarbiej e zeggen de't was öm n domino-effekt te ontwieken dee boaseard wean zöl öp onofhaankeliksheidseasen van Kosovo en Vojvodine. Lokoale media nöamen t nieje laand met nen sarkastiesen önnertoon "Solania".
Verdrag van Lissabon
200px|thumb|left|De Kommissoaris veur Externe Reloasies ([[Benita Ferrero Waldner, leenks, met Argentiense Presideant Christina Kirchner in 2006) was sammen-smieten met n Heugen Verteagenweurdiger önner t Verdrag van Lissabon.]] De Europese Groondwette stellen veur öm n Europesen Kommissoris veur Externe Reloasies met n Heugen Verteagenweurdiger sammen te smieten öm n Unieminister veur Butenlaandse Zoaken en Veiligheidsbeleid te moaken. Öndaanks det de Groondwette der nich deurhenne wörren bracht, holden t Verdrag van Lissabon, det der veur in n ploatse kömmen, disse posisie moar met nen oaren noam. n Niejen Heugen Verteagenweurdiger van de Unie veur Butenlaandse Zoaken en Veiligheidsbeleid was nöch aait n sammenveugsel van n Kommissoaris veur Externe Reloasies en n Heugen Verteagenweurdiger en t zollen, net zo as in de Groondwette, deur n EAS önnersteund wörren. n Niejen rol döa ok oare rölle veur butenlaandse zoaken oawernemmen, zo a't leiden van n RAZEB en t verteagenweurdigen van de EU in internasionoale fora, rölle dee vreuger oetveurd wörren deur n minister van butenlaandse zoaken van t laand det öp det momeant t presideantskop van de Europese Unie had (sammen met de ministern van butenlaandse zoaken van t laand de't derveur had en van t laand de't völgende wean zöllen).
Klaas Bernink
Leavensloup
In 1965 kan hee der van leaven. Hee krigt ne steade in de Beeldend Kunstenaars Regeling. "Nen voagel den as uut de kawe lösekümmen is," nöömt hee et selv. De lüde magget syne skilderyen van karaktervulle, mangs up de slouplyste stånde geavels van stadshüse, gaerne lyden. De lüde seet der et pleserige van'n alledag in. Hee gevt nen vöärset vöär wat later stadsbehold un gemeyndelik monumentenbeleid geyt heaten.
Styl un tema's
As hee wat ölder wördt sint de skilderyen van heyrenhüse un buurderyen wat milder un leefliker. Bernink löt der wat meyr natüürlike förme in to, al sint dee noch altyd slim stileerd. Döärgåns ståt der gin lüde up syne skilderyen. Dee låtet sik genog gelden in de gebouwen.
Immanuel Kant
Leavensloop
Eerst hadden de Kants altied wal etten op de toafel van Johann Georg zien waark. Mer do as den zien skoonvader in 1729 oet de tied köm, kömmen ze der minder gunstig vuur te stoan. Et gezin verhuusden noar et kleinere huusken van den ziene weddevrouwe, Emanuel zien grotmoor van moorskante. Toch leut Anna Regina zik ummekuiern duur den fienen domie Franz Albert Schultz um öaren zönne Emanuel noar ne heugere skole te doon. Noajoar 1732 gung Kant noar et Collegium Fredericianum, ne latiense skole in Keuninksbaarg. En joar later wör Schultz der direkteur.
Christiano Ronaldo
Persöönlik
Christiano Ronaldo wör jung in Funchal, de höyvdstad van et portugeyske eiland Madeira.
Fabrizio Lora
Hee is anvaller en spölt sund 2023 veur t eerste van Club Sporting Cristal.
Zambia
Op 'n 24sten oktober van 1964 wör Zambia onofhankelik van et Verenigd Keuninkriek. Earsten Minister Kenneth Kaunda wör ekeuzen as president. Kaunda ziene socialistische Verenigde Nationale Onofhankelikheidspartieje (UNIP) bleef van 1964 töt 1991 an de macht. Kaunda was nen vuurnamen kracht um tegenstanders in de strekke bie mekoar te brengen. Zo lukken et em um Zudelik Rodesië (et noedaagse Zimbabwe), Angola en Namibië met mekoar um toafel te kriegen. Tusken 1972 en 1991 was Zambia nen stoat met ene partieje, de UNIP, as de ennigste to-estoane politieke streuming, onder Kaunda zien motto "Een Zambia, Een land." Frederick Chiluba volgen Kaunda op. Hee was van de sociaaldemokratische Beweaging vuur Mearpartiejendemokratie. Der wör inzat op ontwikkeling van de ekonomie en de leu en de regearing wör breder emaakt. Zambia is noe nen stoat met meardere partiejen. Der is al verskeidene moalen ne nieje regearing ekeuzen zonder donderieje.
Kyoto
Kyoto kan verwysen naar:
Bonnie Veendorp
Bonnie Veendorp ('t Ogeveine, 1923 - 26 febrewaori 2014) was een Drèentstalige schriefster die onder meer wark veur kiender schreef.
Bennie Sieverink
Vöär syn wark was Sieverink bookholder un selvstandig juurnalist.
Flashmob
Nen flashmob (engelsk vöär flitsmeanigte) is ne grupe lüde dee as sunder ankundiging ineynen in et oapenbår tohoupe kummet üm ne uutvoring to doon un dan rap weader uut mekander gåt. De meyste flashmobs sint bedoold üm tokykers to vermaken un wordet oaver internet (sociale media of ne mailing) organiseerd.
Andes
Wår as den name Andes vandan kümt, wördt oaver twyfeld, mär de meysten sint et der oaver eyns at et van et Quechua-woord vöär oust kümt: "anti". Dat is ne afkörting van et woord Antisuyu of oustelike strekke, eyne van de gebeden binnen et Inkaryk.
Freddie Mercury
Up et podium was hee ne uutbündige persöönlikheid un hee spröäk et publik vake direkt an, sou as to seen was by et Live Aid-koncert van 1985. Nöäst syn wark med Queen was hee ouk selvstandig gangs as musikproducent un gastmusikant vöär andere artisten.
As lid van Queen wör Mercury nå synen doud upenöämen in de Rock and Roll Hall of Fame van 2001, de Songwriters Hall of Fame in 2003 un de Music Hall of Fame van et VK in 2004. In 1990 kreagen hee en de andere Queenleaden nen Brit Award vöär Gewaldige Bydrage an de Britske Musik. Eyn jår nå syn verskeiden kreag hee den noch es individueel. In 2005 wör Queen underskeiden med nen Ivor Novello Award vöär Outstanding Song Collection van de British Academy of Songwriters, Composers, and Authors. In 2002 wör Mercury ne 58. plaatse toweysen in ne BBC-stemrunde vöär de 100 Grötste Britten.
Sebastiaan Roes
Johannes Sebastiaan Lodewijk Andreas Wilhelmus Bernardus (Sebastiaan) Roes (Grolle, 1971) is een Achterhookse dichter, schriever en hoogleraar. Hee studeren middeleeuwse geschiedenis en notarieel recht an de Katholieke Universiteit Nijmegen (vandage de Radboud Universiteit). In 2006 promoveren hee cum laude tot doctor in de rechtsgeleerdheid. Rechtevoort wont hee in Nimwaege, waor hee warkt as hoogleraar bi-j 't Centrum voor Notarieel Recht van de Radboud Universiteit.
Roes hef ook actief west as verhalenschriever, sprekker en vertaler.
Sigismund van Heiden Hompesch
Leaven
Van Heiden dachten sik nen mooien ekstra cent to döär de drostendeenste weader in to voren. Dee warren al lange ineperked seyd 1731 un in 1783 selvs heylemål afeskaffed, mär dår had hee ginnen boadskop an. Hee küm med allerhande selvbedachte regels, dee geheyls neet rechtsgeldig warren. Mär by oavertreading was hee unverbiddelik, der must betaald worden, of in centen dan wal in disse drostendeenste, wårby de buren vöär niks allerhande klusjes vöär em musten doon. De centen stöök hee selv in den tük. Deyls deade hee dit ouk üm de roumsk-katoliken dwars te sitten. Med syne drostendeenste makeden hee anders neet vöäle vreanden. Selvs sou slim dat hee sik in 1787 uut de vöte must maken Düütskland in.
Kneippkuur
Plekken veur 't Kneippkuren
Der bint Kneippkuuroorden, en Kneipp-Anlagen (bouwsels en structuren) zowal binnen as buten kuuroorden, veur 't kuren volgens Kneipp zien principes. Ien zo'n Anlage is de Wassertretstelle, een bassin veur 't wassertreten. 't Bassin is veurzien van een metalen of holten hekkien waordeur patiënten heurzölf in evenwicht kunt holden.
Somalie
Geskedenisse
In den oldheid was Somalie en vöärnaam handelscentrum. Geleyrden wyset når Somalie as de meyst anneamelike steade vöär et legendariske Land van Punt. In de middeleywen hadden verskillende somaliryken et wat handel angeyt vöär et seggen in de streake, sou as de sultanaten Ajuran, Adal un Geledi.
Dieks Makkinga
Hendrikus (Dieks) Makkinga (Ommen, 4 november 1919 - 24 jannewaori 1995) was een veurvechter van Nedersaksische cultuur en Nedersaksisch zölfbewustzijn. Hij was mitoprichter van 't Ommer historisch tiedschrift De Darde Klokke en van 't comité Ien Nedersaksen, det een verienigd Saksenlaand naostreefde en de herinnering an de Slag bij Aone (1227), de Drèentse vrijheidsstried tegen de bisschop van Utrecht, wol anfietern en levend wol holden.
Aerdöäly
Wearldvöärråd
De skatting van wovöäle aerdöäly der up de wearld to winnen is ligt up 1200 miljard vate. Saudi-Arabie sit noch altyd up den gröätsten vöärråd, dårnå kummet Venesuela un Kanada. Dårnå volget veer landen in et Middenousten: Iran, Irak, Kuweit un de Vereynigde Arabiske Emiraten. Andere landen med anseenlike vöärråden sint Rusland, Libie un Nigeria.
Trechterbeakerkultuur
duum|283x283px|Gebeed up de kaarte van Europa wåras trechterbeakers evünden sint De Trechterbeakerkultuur (TBK) is ne döär archeologen benöömde samenleaving in midden-noordeuropa, dee tüsken 4300 un 2800 vK bestünd, tüsken de rivyren Elve un Vistula. In disse grupe wörden landbouw un veyholderye steyds vöärnamer üm an eaten to kummen. Se sint enöömd når de wyse wårup as se öäre pötte bakken deaden: med nen taps uutloupenden rand. Se warren ne döäruntwikkeling van under meyr de swifterbantkultuur, dee de eyrste neadersettingen stichtden an byvöärbeald de Vechte in Oaveryssel.
Libertarisme
Libertariers gelöyven dat individuen vry mütten weasen üm te doon wat se good düchten, soulange as et mär geen inbröäk maakt up de gelyke rechten van en ander. In dit upsicht is der en oavereynkumst mid en bült andere moderne politike ideologyen. Et verskil wördt düdelik as der ekeaken wördt nå de definity van "rechten". Vöär libertariers bestån der geen positive rechten (sou as et recht up voodsel, underdak en gesundheidssörg), enkeld negative rechten (sou as et recht üm neet aneranded, mishandeld, bestöälen of edouded te wörden). Libertariers gelöyven vearder dat et eynigste gerechtvaerdigde gebrüük van dwang (of geweld), döär private individuen of döär de ståt, de beskarming van disse rechten is.
Sunt-Helena, Ascension en Tristan da Cunha
Groondwette
n Sunt-Helena, Ascension en Tristan da Cunha-Groondwetteresolusie 2009 (ne Könniglike Resolusie van n Privy Council van t Vereanigd Könnigriek moakn ne nieje groondwette veur t territorium dee in effekt kömn öp 1 septeamber 2009. Öndaanks det Ascension en Tristan da Cunha nen heugern stoatus kreagn, noamlik det van Sunt-Helena, is de Groondwette in drea heufdstökke verdeald, ean veur elk deal van t territorium. Sunt-Helena hef nen gouverneur en nen Legislative Council, tarwiel Tristan da Cunha elk nen administroator hebt met nen Eailaandsroad. De Groondwette hef ampart veur elk deal van t territorium de (zölfde) "fundementeale rechtn en vriejheadn veur individuealn".
Geogroafie
Ascension hef n warm, dreug klimoat, tarwiel Sunt-Helena wat zächter is (moar dreug laanks de köstn) en Tristan da Cunha hef n koel klimoat. t Heugste peunt van t territorium is Queen Mary's Peak öp Tristan da Cunha met ne heugte van 2.062 m.
Telekommunikoasie
Cable and Wireless zörg veur telekommunikoasie in t territorium. Sunt-Helena hef de innernasjonoale belkode +290 det, seends 2006, met Tristan da Cunha deald wör. Telefoonnömmer bint vier siefers laang. Nömmers begint met 1-9, met 8xxx reserveard veur Tristan da Cunha-telefoonnömmer en 2xxx veur Jamestown. Ascension Island hef de belkode +247 en hef ok viersiefernömmer öp t eailaand. Ascension hef ok ne oetzendignsfasiliteait veur internasjonoale körtgölwetransmissie noar Afrika en Zuud-Amerika.
Sun Tzu
duum|262x262px|Vöärstelling van Sun Tzu uut de Qing-tyd Sun Tzu (/suːn ˈdzuː, suːn ˈsuː/; traditionääl chinääsk: 孫子; simpel chinääsk: 孙子; pinyin: Sūnzǐ) was nen chinääsken generaal, strateeg, filosoof un skryver. Hee leavden argens tüsken 771 un 256 vK, in de Oustelike Zhou-tyd. Van Sun Tzu wördt emeynd at hee De künst van et oorlogvoren skreav. Dat had grouten invlood up westelike un oustasiatiske filosofy un oorlogsvoring. In China un Oustasie wördt Sun Tzu vereyrd as legendarisk krygsman. Hee wör geboaren as Sun Wu (traditionääl chinääsk: 孫武; simpel chinääsk: 孙武). syn eyrename was Changqing (chinääsk: 長卿). Syn bekendere name Sun Tzu is nen eyretitel dee "Meyster Sun" bedüdt.
Wonneyr of hee precys leavden is unseaker en selvs neet of hee oaverhöyvd wal bestån hevt. Geskeedkünnigen in de Han-tyd, sou as Sima Quan, meynden at he was nen minister van Köäning Helü van Wu. Hee solde eleavd hebben tüsken 544 un 496 vK. Kenners van vandage dee meynet at he bestån hevt, skattet dat De künst van et oorlogvoren skreaven is tüsken 475 un 221 vK. Dat leided se af van de wyse van skryven un döär de wyse van oorlogvoren in dee tyd to vergelyken med wat Sun Tzu der oaver skrivt.
In traditionäle brunnen steyt dat ne ofstammeling van em, Sun Bun, ne verhandeling skreav oaver oorlogstaktyk, De künst van et oorlogvoren. Ümdat dee beiden anespröäken wörden as Sun Tzu, meynden geskeedkünnigen at et deselvde lüde warren. Töt at se in 1972 Sun Bin syn wark untdekkeden.
Nålåtenskap
In de twentigste eywe skreav Mao Zedong syne oaverwinning up Tsjang Kai-Sjek van 1949 deyls to an de lessen in et book. In Vietnam deade Ho Chi Minh et wark ümmesetten in vietnameesk soudat syne generaals et leasen kunden. Döärdat se sik mengden in uneynigheiden med Japan, Noordkorea un Vietnam kümmen uuteyndelik de amerikanen der ouk med in anraking. Dår is et nu vasten kost up de verskeiden militäre upleidingen.
Jan Waterink
right|thumb|Jan Waterink in 1920 Jan Waterink (Den Hulst, 20 oktober 1890 - Amsterdam, 29 november 1966) was een Nederlaandse domeneer, psycholoog, pedagoog en hooglerer die an de wiege stund van een köppel methodes veur 't toetsen en onderwiezen van kiender mit bezundere behoeftes. Zien pedagogiek baseerde-n-e op calvinistische begunsels.
Bolivia
Et hudige Bolivia is woarnemmend lid van de VN, IMF, NAM, OAS, ACTO, Banke van et Zuden, ALBA en USAN. Et is nog altied et een-noa-armste land van Zuud-Amerika, al trekt et beheurlik bie en hef et de hardst gröaiende ekonomie (a'j noar et BBP kiekt). Wat inkommen angeet mut et ontwikkelingsland et hebben van landbouw, bosbouw, viskerieje, mienbouw en fabriekswark zo as kleare, edelmetalen en öllieraffinage. In Bolivië zit heel wat tin, zilver, lithium en kopper in 'n boadem.
Nepal
Politiek
Et oetvoerende hoes, et kabinet, besteund oet den keunink en de Ministerroad. Denne wat de meeste stemmen in de verkiezingen kreeg, wör dan premier. et kabinet wör ekeuzen duur den keunink, den as zik leut roadgewen duur den premier. Regearingen heulden et nooit lange vol, duur interne instorting of duur groondwettelike opheffing duur den keunink op anroaden van den premier. Gin ene regearing seend 1991 heuld et länger as twee joar oet.
Ne politieke beweaging in april 2006 brachten veraandering in et laandsbesteur. Der wör ne tiedelike groondwet oetdacht, woerbie as den keunink al zinne macht inleaweren mos. Noa vreadesoawerleg met Maoïstiese rebellen wör der een tiedelik Hoes van Ofveardigden op ericht met Maoïstiese leden. Et antal zetels in et parlemeant wör opheugnd noar 330. In 2007 köm de Maoïstiese Vereanigde Kommunistiese Partieje van Nepal bie de tiedelike Nepalese regearing.
Laandbeskriewing
De Terai in et zuden zeent de leeglaandvlaktes, op de greanze met India. Ze heurt bie et noordelike reandke van de Indus-Gangesvlakte. Ze zeent oetsletten en voodt duur dree grote Himalayarivieren: de Kosi, de Narayani en de Karnali. Wiedters gef et ook nog kleandere riveren die oet de eeuwige sneeliene komt. Disse strekke hef een subtropies töt tropies klimaat.
Politiek
thumb|Prachanda sprekt vuur nen vergoaring in Pokhara. Op den 15den augustus van 2008 wör den Maoïstiesen leader Prachanda (Pushpa Kamal Dahal) ekeuzen as eersten presideant van Nepal. Mer op 4 mei 2009 treud Dahal al wier of weagens anhooldende steggelderieje oawer et ontsloan van nen leagerleader. Seend dee tied steet et laand in tweestried, met as belangriekste disterpeunt of de vrogere Maoïstiese strieders, et Volksbevriedingsleager, bie in het leager van et laand opnömmen worden mut. Noa Dahal wör Jhala Nath Khanal van et CPN (UML) as presideant ekeuzen. Mer den mos ook wier oftreaden, umdet he de vreadesbesprekkingen en et groondwetskriewen neet gangshoolden kon. In augustus 2011 wör den Maoïst Babu Ram Bhattarai den doarden presideant, noa nen verkiezingsroonde. Op 24 mei 2012 gavven den tweeden presideant Krishna Sitaula zinnen baan op
Lesoto
Underwys
Ungeväär 85% van de vrouwlüde un 68% van de kearls boaven de 15 kan leasen un skryven. Dårmed hevt et land eyne van de höygste alfabetismecyfers van Afrika. Et land investeert 12% van et bbp in underwys, un kinder künnet gratis når de laegere skole. Volgens et Internationale verbund vöär telekommunicatie hevt 3,4% van de lüde togang töt internet.
Gesundheid
Hiv/aids un tbc sint en grout probleem vöär et land. Souwat 23% van de lüde hevt hiv/aids. Enkel in Eswatini hebbet meyr lüde hiv/aids. Et land steyt boavenan med et meyste tbc van de wearld.
Venceslaus Ulricus Hammershaimb
Afkumst
Hammershaimbs family geyt torügge når Georg Smendein, den up den 11. september van 1642 in Wenen döär den düütsken keiser Ferdinand III as von Hammersheimb as adellike bömiske family aneweasen wörde. Den synen söäne Wenceslaus Franciscus de Hammershaimb (1645-1696) was protestant un wör dårümme uut Silesie vordejagd in 1674. Hee küm in Dänemarken torechte un löät sik inskryven as ingeniöör un wiskundigen. In Köypenhaven warkeden hee vöärnamelik as kaartenmaker. In 1685 trouwden hee med de däänske Annika Knudsdatter Tved. In 1688 kreagen see nen söäne, Jørgen Frantz von Hammershaimb. 1696 küm Wenceslaus Franciscus uut de tyd.
Leavensloup
Al warren syne vöärolden dan däänsk-düütsk, toch vöölden Hammershaimb sik nauw verbunden med de faröör un de språke. Vöär em was et ne noodsakelike un dringende sake üm et faröörsk up skrivt to krygen un sou de kultuur van syn land to bewaren un et wydere verval van de språke teagen to holden. Summer 1841 güng hee up rundreise oaver de eilanden. Hee tröäk van dorp nå dorp un hölde en dagbook by. Dat wör 100 jår later in 1941 uutegeaven under den titel Færøsk Dagbog 6.7-16.8 1841.
Anne Frank
Starven
Den 28. oktober van 1944 güng der nen helen koppel vrouwlüde up transport når Bergen-Belsen. Et kan good weasen dat Margot un Anne dår ouk by satten. Moder Edith bleav achter, un störv up 6 januari 1945. Margot un Anne wörden når de sekenbarak in Bergen-Belsen underebracht, want se warren slim verswakked un hadden houge koortsen. February 1945 störv Margot, Anne en paar dage later, vermodelik an vlaktyfus. Dat hebbet oaverleavende vrouwlüde nå den oorlog verklård. Precys is dat neet meyr to achterhalen, want de nazi's hölden al neet vöäle administraty meyr by teagen et ende van den oorlog. Alleyne vader Otto Frank oaverleavden den oorlog.
Dinosauriers
Nå de groute triasjura-uutstarving van 201,3 miljoon jår weaderümme oaverheyrskeden see as ewarvelden up et land. Dat bleav et heyle jura en kryt sou.
Grötde
Wat de grötste en kleinste dino's warren, kummet wy wellicht nooit achter. Mär en klein deyl van de deers wat leavden sint fossiliseerd en de meysten dårvan ligget under de grund. Mär weinig van de untdekkede fossilen sint kumpleet en afdrukken van vel en andere sachte weavsels wordet håste nooit evünden. En kumpleet skelet nåbouwen döär te vergelyken med andere, nauw verwante en better bekende soorten is ginne eksakte weatenskop. Spyren en ander weavsel nåboatsen is up syn meyst good-underbouwd giswark.
Vöärweatenskoppelik undersöök
Dinosaurierfossylen wordet al dusenden jåren evünden, al wüst nüms eyrder precys wat et warren. De chinääsken meynden at et drakenbeynderen warren en beskreaven se ouk sou. Huayang Guo Zhi (華陽國志), ne ård krante upesteld döär Chang Qu (常璩) in de Westelike Jin-Dynasty (265 - 316), skreav oaver et untdekken van drakenbeynder in de Provincy Sichuan. Inwoaners van midden-China doot al dusenden jåren "drakenbütte" upgraeven en gebruken in natuurlike geneyswyse. In Europa meynden de lüde dat dinosaurierbütte oaverblyvsels van röäsen warren of andere bybelske weasens.
Beskryving
Dinosauriers hadden oaver et algemeyn swåre starke achterpöyte, dee as recht under et lyf ståt (lykas alle vöägel rechtevoord). De meyste dinosauriers warren tweybeynig. Ouk veerbeynigen kümmen vöär. Anderen, sou as de anchisaurus en de iguanodont, löypeden med etselvde gemak up twey as up veer beyne.
Gedrag
Ouk vleyskeaters wordet eseen as grupendeers, dee samenwarkeden üm gröttere prooi up te jagen. Toch see'j dat neet under hüdige vöägel un krokodillen. Anwysingen uut versteynde resten dee wyst up sougdeerachtige samenwarking in de jacht by Deinonychus en Allosaurus künnet eavengood düden up en gevecht üm eaten.
Indeyling
De termen 'vöägelhüppe' en 'everdaskenhüppe' sint verwarrend, ümdat vöägel neet by de ornitiscia höyret. Vöägel untwikkelden uut de sauriscianen med ne evolueerde everdaskenhüppe.
Vermeyrdering
As se eier legden, groiden der by vröwkes in de årmen un beynen en apart but tüsken et harde butenbut un et marg. Med dit medulläre beyn, ryke in kalk, makeden et vröwken eierskålen an. Dat wör in nen Tyrannosaurus untdekked. Hyrmed künnet paleontologen nu et geslacht van dinofossilen bepålen.
Sacht weavsel un DNA
Eyne van de beste indrukken van sacht weavsel by dinofossylen kümt uut et Pietraroja Plattenkalk in et süden van Italie. De vündst wör bekend emaked in 1998. Et was nen kleinen, jöägdigen coelurosaurus, Scipionyx sanmiticus. Et fossyl had noch deylen van de darmen, leaver, spyren en luchtpype.
Algemeyne kenmarken
Dinosauriers hebbet en paar deylde kenmarken an et skelet. Mär dee kummet ouk oavereyn med andere grupen archosauriers of gölden neet vöär alle vrogere dinosauriers. Dårümme künnet se neet as synopomorfen eseen worden.
Holocaust
Achtergrund
Jödden woanden al meyr as tweydusend jår in Europa. De heyle middeleywen musten jödden et lyden. Volgens kristelik denken hadden see ja Jesus Kristus, den Sönne van God, vermoard. In de 19. eywe kreagen de jödden in völle landen ståtsbörgerskap, in de hoppe dat se sik wal an solden passen. Teagen de 20. eywe hadden de meysten in West- en Middeneuropa dat ouk wal, mär in Ousteuropa spröäken de meyste jödden noch jiddisk en hüngen noch ortodoks jöddendom an.
Begin van den Tweyden Wearldoorlog
Den oorlog was tegelyke nen dekmantel vöär et vergassen van souwat 70.000 düütskers med verstandelike of lyvlike bepärkingen in speciaal dårvöär inerichte moardstations. Dårunder warren ouk alle van de veer töt vyvdusend jödden. Undanks dat et sou good möägelik stille hölden wör, lekkeden et toch uut. Hitler bevöl et moarden te stoppen in augustus 1941, mär noch es 120.000 störven döärdat se in den oorlog neet meyr verpleygd wörden of gin etten of medicynen meyr kreagen. Völle van et moardpersoneel en de technyken wörden later gebruked vöär et uutmoarden van de jödden.
Uutroding van poolske jöddenwyken
Et plan üm de jödden uut te roden in et Generale Governoraat van Polen, Operaty Reinhard, was afhangelik van verskillende dolen van de SS, et leyger en de ambtenårye. See wolden et etten van jödden afnemmen, an de neet-jödske polen geaven en sou den swarten markt teagengån. In määrt 1942 begün et moarden in Belsets, wåras jödden uut Lublin henevoord wörden dee neet kunden warken. Et wör bewäärd at dat hülp teagen den swarten markt en dat et düs good was üm et up andere steades ouk te doon. Midden 1942 beslöät de nazitop at der 300.000 jödden mochten oaverleaven in et Generale Governoraat, dee dan under dwang tewarkesteld wörden. Vöäral dee wat verstand hadden van wåpens maken mochten blyven leaven. De meyste jöddenwyken wörden uperüümd in massale afsketingen in de nöägde, vöäral as se neet kortby en treinstation woanden. Gröttere getto's wörden in etappen afevoord richting de vernetigingskampen. Dit was de grötste moardupgave van de Holocaust; 1,5 miljoon poolske jödden wörden vermoard.
In 1944 warkeden noch 70.000 jödden under dwang in et Generale Governoraat.