cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Banthum
Station Banthum
Op 1905 kreeg Banthum zien eigen station en de spoorliende Zwolle - Stadsknaal (wieder deurgoans noar Delfzijl), an-elegd doar de NOLS, eemzo met een spoorhaven. Der was op 't ontwarp sproake van 'n station. Banthum kreeg dan ok gien groot stationsgebouwe zo as dat beveurbeeld altied nog op Grambarge stiet. Et blekken al rap te klein te ween. D' halte Banthum wördden toch 'n station en 't gebouwe wördden op 1907 uut-ebreid. Et station wördden esleuten op 1975, en 't gebouwe wördden of-ebrökken op 1993. De turfstreuiselfabriek wördden op 1948 esleuten. Mar noedags hebt luu 't der weer over dat d' halte weerumme kommen mut. Want völle jongeluu die studeert mut altied noar 'n Arnbarg of Mainbarg station. Dat wörd dan ok in de gemeente bespreuken.
Urk
De vlagge
Dit ontwarp is in 1965 duur de gemienteraod vast-esteld.
't Wapen
De kleur lazuur, ok wel an-eduid as ultramarijn, is een vurfstof, in in de heraldiek de normaole benaming vor "blauw". De starke verbiending die de vissersgemienskap mit de zie et wort duur de blauwe kleur tot eutdrokking ebrocht.
Albert Einstein
Einstein was vuural bekeand van de beaide rellativiteatstheoriejen: de spesjale rellativiteatstheorie oet 1905 en de algemene rellativiteatstheorie van 1915 en doaropvolgende joaren, den at de spesjale theorie oetbreaidt duur ook andacht te hebben vuur de zwoartekracht.
Naachtoele
Verskil tussen dagvlinders en naachtoelen
Dagvlinders hebben dunne antennen mit n verdikt uutaende, vaeke in de vorm van n knoppien. Bi'j naachtoelen kommen aandere antennevorms veur, benaemens dunne antennen zonder verdikt uutaende, en kamde of veerde antennen. Van de naachtoelen hebben alliend bloeddruppies (n vlindersoort) n dunne spriet mit verdikt uutaende.
Komodovaraan
Zintuge
Varaann köant n poar hoonderd meter wied kiekn, mer stillestoande dinge zeet ze nit best. t Netvlees hef allene mer kegelkes en gin steafkes, woerduur't varaann woarskienlik wal kluurn zeet, mer nit zo good in t duuster zeet.
Etn
Nen varaan kan kort sprintn met ne snelheaid van 20 km in t uur, mer meestal wochet ze prooin op in heuger grös of aandere buskes an de kaantn van looppädte van deers. As n prooi ongevear aanderhalven meter noabie is ekömn, geet n varaan anvaln. Doarbie mikt he vuural op de peute, um de peezn van de deers duur te bietn, zodet n prooi nit mear vort kan. n Prooi wörd doarnoa teegn de vlakte trökn en in n boek ebetn zodet he oetbloodt. Doarnoa wörd n prooi met de skoarpe taandn en neageln an bölle trökn. Vake zeent dr dan al verskeaidene aandere varaann op de locht van t verse kadaver of ekömn.
Gijsselte
52.74972°N, 6.41139°W
Dever
Een bi'jnaeme veur de inwoners van Dever is Deverse platneuzen.
Neutraal Moresnet
Et 3,4 km² groute gebeed van et vöärmåligen Neutraal Moresnet ligt seaven kilometer süüdwestelik van Aken en ryket in et noorden töt an den Vaalskerbarg, wår tüsken 1830 en 1919 en veerlandenpünt was (med Neaderland, Belgie en Prüüssen/Düütskland). Et inwöänerantal steeg rap van 256 personen in 1815 töt 4668 vöär den Eyrsten Wearldoorlog.
Meem
Dat lätste bereiket se döär minimale variaty, mutaty, stryd en verarving, dee as allemål invlood hebbet up de oaverleaving. Meems spreidet döär et gedrag wat se öäre gastheyren låtet doon. Meems dee as minder fors vermeyrdert, starvet möägelik uut. Terwyl as anderen oaverleavet, verspreidet en händig an verandert. Meems dee vermeyrdert hebbet meyr sukses, mangs selvs as se ne slechte uutwarking up den draeger hebbet.
Gelöyv
— Richard Dawkins, The Selfish Gene
Afrikaon
Kweek
Afrikaonen een hen maotig voedselrieke groend neudig en veul zon. Op een halfbeschaoduwde plek kunnen de planten oek goed greuien. Een vochtige, mar goed deurlaotende groend is belangriek veur de ontwikkeling. 't Planten moet edaon worren in 't vrogge veurjaor. De geur van disse plant houdt wurmpjes en are oengedierte vort.
Doarlseveld
Weer aander'nn nuumt ut "Doarlervjenne" en das echt nie juust, Doarle (Daarle in't Holaands) ligt ten west'nn van Doarseveld en Vjenne (Vriezenveen in't Hollaands) ten Zuud'nn. Dit is dus een verbastering van twee plaatsnaam'nn.
Babylon
De oaverblyvsels van de stad ligget in et hüdigendaagse Hillah, Irak, ungeväär 85 kilometer up et süden van Bagdad, wår der nit vöäle meyr van te seen is as nen tel, nen houp brökkene moddersteynder en ruines. Et wördt anenöämen dat vöäle steynder van Babylon gebruked sint üm Bagdad en möägelik ouk Basra med te bouwen.
Marga Bult
Loopbaan
1987 deed he vuur Neerlaand met an t Eurovisiesongfestival in Brussel, woerbie't he öarn naam leut skriewn as Marcha um t vuur de boetlaandse jury's makkeliker oet te sprekn te maakn. hee wör viefdes met 83 peuntn, en kreeg van de internasjonale pers de "populariteatspries".
Mei 2000 vörmen he met Sandra Reemer en Maggie MacNeal (echte name Sjoukje Smit) t trio Dutch-Diva's. Doarnöast deed he det joar bie Veronica n programma presenteern met t medium Jomanda.
Januwoari 2007 krig he bie RTV Oost alle wekn n nöalstuk (Achter de IJssel), woer't he öare meaning en inzichten kwiet kan oawer verskeaidene zaakn woer't he drok met is. In april van detzelfde joar doot de Dutch-Diva's ne nieje cd-single genaamd "Music" oetbrengn met zanger Ben Cramer, woerbie't ze n naam "Divas vs. Cramer" gebroekt. Doarnöast goat ze de theaters in met ne musical vuur stiching "De Zonnebloem".
RTV Oost maakn van Bult zin leawn ne 8-delige realitysoap oonder n naam "Een Bult te doen".
Ieslaans
Alfebet
Et Ieslaans wodt schreven in et Latiense alfebet, waor verschillende tekens an toevoegd binnen: Áá, Éé, Íí, Óó, Úú, Ýý, Ðð (edh), Þþ (thorn), Ææ en Öö. De alfebetische volgorde is: A Á B (C) D Ð E É F G H I Í J K L M N O Ó P (Q) R S T U Ú V (W) X Y Ý (Z) Þ Æ Ö.
Zuudvene
Onderwies
De eerste uut de archieven bekende onderwiezer is Peter Peters, enuumd in 1611. De schoelmeister wodden betaeld en benuumd deur et karspelbestuur. Leden van et karspel waren de eigenarfde boeren en elders woonachtige grondbezitters. Et oldste schoelgebouw was waorschienlik van holt; de laetere waren van stien mit een rieten daoke. Deur de ieuwen hen was et schoelgebouw ok een ontmoetingsplaetse daoras openbaore ofkondigingen wodden veurelezen.
Exclave
Ne exclave is n gebeed dat geen drekse verbinding oaver laand hef met et moderlaand.
Zuudvene
Relatie mit et overige Stellingwarfs en et Fries
Ok komp de 'grune', in et Fries gebruukte warkwoordsvolgodder - et voltooid dielwoord véur de persoonsvörm - minder veur op Zuudvene as in de Stellingwarven. Beveurbield:
Relatie mit et Zuudwest-Zuud-Drèents
Opvalende verschillen tussen et Zuudvenegers en et Zuudwest-Zuud-Drèents bin:
Warkwoorden
Regels veur de tegenworige tied:
Zuudvene in lieties en gedichten
De 'Stienwieker troubadour' Gerard Rutger Buisman hef over De maegies van Sevene zungen:
Mr. Toone Kamp schreef et gedicht Woarom mag i'j neet mit eur noar Sevene goan. Daoruut:
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Janna's moder hef wat teug'n Janna's skat, woarom dat? [...] Woarom mag i'j neet mit eur an de deure stoan, waorom mag i'j neet mit eur noar Sevene goan, woarom mag i'j neet mit eur mit eur aantien in zien haand noar de enties kiek'n an de waeterkaant woarom mag i'j neet mit eur noar de steerens zien en een smokkien geem'n of een zoegertien? [...]
Twitter
Geskiedenisse
Et antal gebroekers van Twitter nöm machtig too, vuural duur vlotte niejsberichten noa raampen en aandere niejheden, zo as de noodlaanding van bv. Turkish Airlines vlocht 1951 en de opstaanden noa de presideantsverkiezings in Iran in juni 2009.
Leynwoord
Vöär et beskryven van nye koncepten en vöäral technologiske untwikkelingen wordet noch wal es leynwöörde bruked. As een koncept of gebruuksvöärwarp in een bepåld land med ne bepålde språke untwikkeld wördt, neamt andere språken vake et selvde woord rechtstreyks oaver. Vake wordet se oaver tyd so verbasterd en verwrüngen dat se nit meyr as leynwoord te herkennen sint. Vöäle elektroniske untwikkelingen kummet uut et amerikaanske Silicon Valley, en vöäle populäre kultuurutingen kummet uut de angelsassiske wearld, wårdöär vöäle wöörde rechtevoord uut et engelsk leynd wordet. Et woord komputer of console is een lastig üm te setten woord, ümdat et heyle koncept der achter ny is. Dan is et rapper en makkeliker üm et engelsk woord oaver te neamen dan as dår een geheyl ny woord med eygene wöörde vöär te versinnen. Dat lätste wördt noch wal es dån döär språkröäde, med name in landen med een wat behöldener språkbeleid, so as in Frankryk en Ysland. Dår bedenket de språkråden een vervangend woord. Nit ydereyne höldt sik altyd an de råd van disse instituten.
Leynwöörde en neadersassisk
In de tyd van et middelsassisk was et latyn ne belangryke modelspråke, de språke van de geysteliken. In de tyd at de meyste gewone lüde nit kunden leasen of skryven, warren dat koncepten dee rechtstreyks uut et latyn oavernöämen wörden ("leasen" kümt van latynsk legere, "skryven" van scribere). Tydens de Hansetyd was et middelsassisk selv ne belangryke modelspråke, med grouten invlood up under meyr de skandinaviske en in mindere måte de baltiske språken. An et ende van de Hansetyd wörden hollandske dialekten alvöördan vöärnamer ten koste van et neadersassisk. In dee tyd wörden landsgrensen ouk vaster en wör (neaderlandsk en hougdüütsk) underwys meyr verplicht. Lüde kümmen vanaf dee tyd alle dage med de dakspråken in anraking.
Nå den Tweyden Wearldoorlog groiden de belangstelling vöär angelsassiske popkultuur. Tegelyke wör et spreaken van neadersassisk stark untmodigd, te günste van et neaderlandsk en hougdüütsk. Vöäral neaderlandske spreakers modelleerden öär neadersassisk vöördan meyr når et Standaard Nederlands. Engelske wöörde gebruken wör een teyken van 'der by höyren'. Med de kumst van et internet güng de toströym van engelske wöörde noch rapper.
Pompebloader
thumb|250px|[[Gele waoterlelie|Gele plomp mit pompebloader]] Pompebloader (Frais: pompeblêden) binnen de bloader van de gele plomp en de swoanneblom. t Binnen hoast ronde bloader dij bie de steel noar binnen tou goan, wat de bloader n haartvörmig oeterliek geft.
ZPC Nieuwleusen
ZPC Nieuwleusen (Zwem- en poloclub Nieuwleusen) is de zwömverieniging van de Aoveriesselse plaatse Neilusen. De verieniging is opericht op 1 juli 1966, 't jaor naodet Neilusen een (openlocht)zwömbad kreeg.
Henxel
Vrögger laefden de leu veural van den laandbouw moar noe is et meer gebruukt as landelek wongebeed. Deur de boerderi-jsplitsing keert völle vort egoane gezinnen weerumme.
Simon van Wattum
In 1955 wör er journalist-stukkiesschriever bie de Winschoter Courant, woar of er van 1967 tot 1972 heufdredakteur van was. Doarnoa gong er over noar t Nèisblad van t Noorden. Hierin muik er tuzzen 1973 en 1990 onder aander noam mit de rubriek 'Bericht uit 't Oostereind' (Bericht uut t Oosterìnd).
Hai was aine dij zien schrieverij in t Grönnegs slim vernèiend was. Hoogleroar Leegsaksisch Hendrik Entjes schreef:
Appelsien
t Vruchtvlais is licht oraanjegeel van kleur, mit n typische vrizze smoak. Der bestoan ook appelsienen mit rood vruchtvlais, dit nuimen wie bloudappelsienen, ien t Grunnegs betekent t ook wel grapefruit dat offisjeel n aandere, verwaante soort is.
De appelsien komt oorspronkelk oet Sina, woar ook de noam wegkomt (appel-sina) en haren heur vrouger veural veur de schier.
Sjetlaand
De lokale kultuur is ne ofspegeling van t Noorse en Skotse oarfgood, zo as bie t Up Helly Aa veurfestival, ne stoarke muzikale tradisie, vuural op de tradisjonele vioolstiel. Dr kömn völle bekeande skriewers van proza en gedichtn. De meestn doarvan gebroekt t lokale Sjetlaandse dialekt. Dr zeent verskeaidene of ezatte gebeedn um t deer- en plaantnriek te beskoarmen, woereunter n antal belangrieke nöstplekn vuur zeeveugels.
Sproake
thumb|right|[[Jakob Jakobsen was nen Faeröarsen sproakenkeundigen en belangrieken kenner van t Norn]] De Piktiese sproake störven oet gedoernde de Vikingbezetting en wör vervöngen duur Ooldnoors, wat op zinne buurte veraandern in Norn. Dit blif nog aait de meest kenmoarkende invlood van Noorse kultuur op t eilaand. Zowat elke plaatsnaam kan wierumme leaidt wordn noar de Vikings. Norn wör töt in n 18den eeuw sprökn, doo't det geleaidelik vervöngn wör duur Skots, wat ne eegne klaank kreeg, en doarduur ook wal Sjetlaands neumd wordt. Skots wörd rechtevoort aal mear vervöngn duur Skots Engels.
Ommelanden
De Ommelanden (tegenswoordeg ook wel: t Ommelaand) is de oale noam veur de gebieden van de provìnzie Grunnen dij boeten de Stad Grunnen liggen, dij zo as de vlage en t woapen al denken doun, Frais waren. Historisch waren der drij Ommelanden: Hunzego, Fivelgo en t Westerkwartaar. t Reiderlaand en Westerwolde wuiren as apaarte gewesten zien, woarbie Westerwolde ook nimmer n Frais karakter had het. Ook t Gerecht (Stad Grunnen en omstreken) wuir nait as Ommelaand zain. t Oldambt wuir sumties wel, sumtieds nait as apaart, vaaierde, Ommelaand zain. t Woapen van de Ommelanden verwiest anders enkeld noar de drij historische Ommelanden en de in totoal 11 onderkwartaren. Op t moment dat dij vlage in zwang kwam har t Oldambt ook aal zien vraaihaid verloorn.
Roatum
Ratum kent nog altied ne duudeleke boernuutstraoling. De tröglöppe van den boernsektor is ne stukke minder as in de aandere noaberschoppen van de gemeente Wenterswiek.
Veankel
De zöa zeent al eeuwnlaank bekeand um öare geneaskrachtige woarking. Ze wordt op verskeaidene maneern töt medisien emaakt. t Krachtigste medisien is veankelöllie, wat oet de zöa perst wörd. Mangs wörd dr ook tee van etrökn.
Veankelzoad is good vuur de doarmen en bie probleemn met de menstruasie. t Wörd ook gebroekt um borstvoding an te maakn, umdet de öllie van de zöa völle anethol inhef (n fyto-oestrogeen). Dr wordt ook völle medisienn oet veankel emaakt.
Veankel keump van oorsproonk oet Azië en wör al in de Middeleeuwn oawer de oolde haandelsweagn noar Europa bracht. Vuural in Zuud-Europa wörd dr völle veankel kweekt, en in völle salades broekt. Ook is dr soep van te maakn.
Barbaar
thumb|350px|Inval van de barbaren (1887) deur [[Ulpiano Checa, waorop de Hunnen Rome binnenvaalt]] thumb|200px|Romeins bronzen bieldtien van een gevangen eneumen [[Galliërs|Galliër (2de ieuw nao Chr.)]] Een barbaar (uut Grieks βάρβαρος barbaros, mv. βάρβαροι barbaroi) is iene die eziene wördt as onbeschaafd of primitief. 't Begrip "barbaren" wördt vake gebruukt as ginneralisatie op basis van een populair stereotype, beveurbield veur een volk det eziene wördt as minder beschaafd of minder netties, veur een (technologisch) minder ontwikkelde cultuur of veur een sociale klasse. Det kan een groep buten de eigen samenleving wezen of daorbinnen. De term is nogal ies gebruukt veur oorlogszuchtige volken, veural as die der een meer nomadische lèvensstiel op naohölden en inienen 't bezadigde wereldtien van verfiend, verstedelijkt volk kwamen verrinneweren, zoas de Hunnen of de Vikings. 't Kump ok veur det barbaren idealiseerd wördt as edele wilden. 't Begrip van de simpele mar nobele barbaar was al in ummeloop onder Griekse en Romeinse schrievers.
In feguurlijke zin wördt 't begrip wal toeëpast op iene die roeg, wried of ongevulig is; een klabiender van een vent of vrommes. Van een "cultuurbarbaar" wördt epraot as der van iene emiend wördt det die (een bepaolde vörm van) cultuur, zoas keunst of kennis, niks in de rèken hef, en meugelk dingen doet die tegen culturele belangen of aoverwegings ingaot.
Hoes Verwolde
In 1927 en 1927 wördden 't gebouw grondig restereerd tut de hudige vörm. Um ingebruikneming deur de bezetter te vermieden leut Baronesse van der Borch tiedens de de Tweede Wereldoorlog 't Haags Sanatorium zich in 't gebouw vestigen.
Motte-mit-keunen
Motte-mit-keunen is een meerjaorige plaante mit een vleizige wortelstokke en hef hangende bloemen. De naam motte-mit-keunen, kump deur zien vorm, 't lik een bietjen op een motte mit keunen dee melk an 't drinken bin. Alle varianten van de motte-mit-keunen wonnen meestentieds zo an-eduud.
Verspreiding
In België en Nederlaand koemen veur:
Noord-Germaanse taelen
t Deens, Zweeds en Noors bin, veural in de woordenschat, in de Hanzetied slim beïnvloed deur t Nedersaksisch.
Lös veur
In 't nulnummer van Lös veur (jaorgaank 1, winter 2021-2022) bint bijdrages te vienden van Arie Jansen, Jan Slofstra, Gerrit Kraa, Martin ter Denge, Gerrit Beunk en Gerrit Dannenberg.
Noord-Germaanse taelen
Woordvolgorde
De belangriekste ofwieking van de gebrukelike Standerdnederlaandse woordvolgorder is et plak van de negaosie (t Zweedse inte/ej, Deense ikke/ej, Noorse ikke/ikkje enz.):
Thomas a Kempis
Lèven
Thomas zien volk waren ienvoldige lu uut Kempen, körtbi'j Krefeld. In 1395 stuurden ze hum hen de schoele in Dèventer, die as eleid wördden deur de Breurs van 't Gemiene Lèven. Hi'j wördden een veerdig oaverschriever en kun hum zo onderholden. Later gunk e bi'j de reguliere kanunniken in de priori'je van de Sunte-Agnietenbarg bi'j Zwolle, daoras zien breur al eerder bi'j was egaone en prior ewörden was. Thomas wördden in 1413 töt priester ewi'jd en wördden subprior in 1429.
Warken
Zien bekendste en nog aal beroemde wark is De Imitatione Christi ("Oaver de naovolging van Christus"), de verzamelname veur vier traktaten, daorvan 't oldste uut 1424 stamt. 't Wark wördden in 1471-1472 in Augsbörg edrokt en honderden keren opni'j edrokt; 't was nao de Biebel 't miest verbreide boek van de late middeleeuwen.
Kaark (geleufsgemeenschap)
n Kaark is n geleufsgemeenschap.
Jodelen
Een van de bekeandste Alpenjodelers was Franzl Lang oet Beiern. Hee wör eneumd de König der Jodler. In de 20. eywe had de neaderlandske sangeresse Olga Lowina vöäle sukses in de Benelux en düütskspreakende landen. Mer ook in de Amerikaanse country-muziek wörd jodelen vaak broekt.
D54
thumb|right|Hunebed D54 bi'j Haovelte.Hunebed D54 is een hunebed uut de trechterbekercultuur bi'j de plaatse Haovelte op de Haovelterbarg in de Nederlaandse pervincie Drenthe. 't Hunebed bestiet uut veertien draagstenen en zes dekstenen, waorvan d'r vier op de draagstenen röst en iene ontbrek. Ok is d'r nog iene poortsteen te vienden. An de overziede van de weg lig 't grotere hunebed D53. In de 19e ieuw kocht de Nederlaandse staot 't hunebed van de boermarke van Haovelte.
Harrebarg
250px|thumb|Een [[schilderie van luui bie een harrebarg]] Een harrebarg is een bedrief waor je tegen betaling kunnen eten, drinken en slapen. De slapenplekken van vandage de dag wonnen meestentieds gien harrebarg, mar een hotel of een pesjon eneumd. 't Woord harrebarg duut meestentieds op de eenvoudige hotels uut vroggere tiejen. 't Woord harrebarg kump van her (= heer, leger) en barg (= bargplaose).
Allerheiligen
Allerheiligen is een katolik feestdag up 1 november. Up dissen dag herdenket de katoliken alle christelike heiligen en martelaars. Et kümt den dag vöär Allerselen, wår et krap med verbünden is, en een dag nå Halloween.
Wilde roze
Wilde roze kan verwiezen naor:
Jannie Stalknecht
Leven en waark
Via haar bruier leerde Jannie heur man Jan Groenendal (1925-1994) kennen, dij trompet speulde en veurzitter was van de Groninger Jazz Sociëteit. Zai traauwden in 1954. Pas in feberwoarie 1960 trad Jannie noar boeten as zangeres van t ensemble De Thrianta's, onder laaiden van radiomoaker Tonny M. van der Veen. Zie wazzen sikkom wekelks te heuren op de VARA-radio. In maai 1960 wer de televisietoren Smilde officieel opend. Ter gelegenhaid doarvan wer deur de NTS, in soamenwaarken mit de RONO, n tv-pergram oetzonden vanoet de Prins Bernhardhoeve in Zuudloaren. Tiedens dij oetzenden zong Stalknecht mit De Thrianta's.
Jaguar
thumb|300px|Nen jaguar in [[Pantanal, Brazilië]] Den Jaguar (Panthera onca) is ne grote katte, ne feline in et geslacht van Panters. Et is de ennigste inheemse pantersoorte van Amerika. De jaguar is de doardegrötste katte noa den tieger en de leeuwe, en de grötste van et Amerikaanse wearlddeel. Et leafgebeed van den jaguar strekt van et zuud-westen van de Verenigde Stoaten, langs Mexiko en Middeln-Amerika töt et zuden van Paraguay en Argentinië. Behaalve ne kleane (vermeerderende) groep in de stoaten Arizona en Niej-Mexiko, is den jaguar verjagd oet de Verenigde Stoaten.
Naamofkomst
Et woard Jaguar keump oet de Toepi-guaranisproaken, meest annemelik de Amazoniese haandelssproake Tupinambá. Et is met et Portugees met wierumme noar Europa kömmen. Et Toepiaanse woard yaguara wörd mangs as "beest" en mangs as "hoond" oawerzat. Et spesifieke woard vuur jaguar is yaguareté, met et achterplaksel -eté, wat "echt" or "woar" beduudt.
Et eerste deel van zinne Latiense name, Panthera, keump van et Griekse woard vuur löjpeard πάνθηρ. Der wörd edacht at et eerste deel παν- (pan) "allens" beduudt en θήρ (ther) van θηρευτής keump en "reuwer" beduudt. Doarmet zol et dus "reuwer van alle deers" beduden. Dit kan ook best een volksoetleg wean. Et kan ook heel best van et Sanskriete pundarikam kommen, wat "tieger" beduudt.
Respect veur dialect
Respect veur dialect is een Nedersaksisch streektaolleeid. 't Leeid wordt zongen deur negen dialectzangers: Margaretha Kleine, Bert Koops, Luuks Nijsingh, Alwie Kroeze, Annet Nikamp, Edwin van Hoevelaak, Jerry and the Casemakers, Hein Migchelbrink en Burdy. De zangers en zangeressen kommen oet Drenthe, Overiessel, Gelderlaand en Grunningen. 't Leeid is officieel oetbracht op 1 meert 2008, vanwege de jaorlijkse dialectmaond. Bij 't leeid is ok een videoclip maokt.
Tynaorl (gemeeinte)
Toal
t Dialekt dat sproken wordt in Tinoarlo, is n variant op t Grunnegs. Der binnen gounend dij t tot t Drìnts rekenen, moar deur klanken as "ai en ou" wordt t toch maistieds zain as Grunnegs. Hou verder joe noar t zuden gaait, hou meer de toal op Drìnts lieken gaait. Der wordt probeert um de toal weer te doun opleven, moar t binnen baina allinnig moar de ollu dij t spreken. Op groundschool noch middelboare school wordt t vak geven; joe kin t wol studeern op Rieksuneverseteit.
Bontebrug
200px|thumb|Gezichte op Bontebrug
Kaorte (cartografie)
Geografisch en schematisch
Een aander onderscheid maakt ze tussen geografische en schematische kaorten. Een geografische kaorte is een getrouwe, lieke ofbielding van een geografisch gebied. De ofstaanden en onderlinge ligging van objecten wördt bepaold deur de projectie en schaol daor as veur ekeuzen is. Zeekaorten beveurbield mut barre percies en juust wezen, umdet der de veiligheid van de scheepvaort van ofhangt. Bij schematische kaorten lig de naodrok minder op de krektheid van de ofbielding. Aspecten zoas verholdings, ofstaanden en onderlinge ligging kan mit escheuven wezen um bepaolde informatie begriepelijker aover te brengen. Een veurbield daorvan is een plattegrond van een treinnetwark die de ofstaanden tussen de stesjons verholdingsgewies niet juust angef: 't belangriekst is det de gebruker zo dudelk meugelk zöt welke liende(n) as e mut gebruken um van stesjon A naor stesjon B te komen.
Niekarkerveen
In oostelijke richting van 't darp lopen de netuurgebieden van 't landgoed Slichtehorst en De Bunt over in een houtwallandschap.
Woold (buurtschop)
Et Woold is ne buurtschop in de gemeente Wenterswiek, in de Nederlandse previnsie Gelderlaand. Et kenden in 2003 rundumme 891 inwonners, verdeald oaver ruum 24 km². Et wöd deur de greutte soms ok ezene as gehucht of zelfs darp, moar de plaatse völt formeel under Wenterswiek. Mangsmoal wöd et postadres eschreaven as Wenterswiek-Woold.
Woold kent n stark vereanigingsleaven, belangrieke veurzeningen bunt der ok te vinden zoas ne basisskole, twee kafé-restaurants en ne kamping.
Kotten
Kotten is oostelek elaegen van Wenterswiek. Tussen Kotten en Wenterswiek ligt nog de noaberschop Brinkheurne. Kotten ligt teggen de grenze met Duutslaand, dreks oaver de grenze ligt et Duutse darp Oeding. Met dit darp was doar in de löppe van de geskiednis völle verkeer, zowal gewonen handel as smokkel en vermenging. Völle familienamen bunt doarumme te vinden an beide zieden van de grenze.
PEC Zwolle
Eredivisie
Tieden in de Eredivisie.
Samhain
Samhain (uutsprake: /ˈsˠaunʲ/, /ˈsavɯɲ/, saunj, in yrsk lettertype vake Saṁain) is et keltiske nyjårsfeest dat up de åvend van 31 oktober begünden. Mar de kelten hadden wal een yts andere kalender as wattet wy nu hebbet, düs et sol manks misskyn yts verskilled hebben. Der wördden et ende van et summer evyred en et winter in elüded. Groute vüren wördden der disse åvend an estöäken.
Emmelkaump
Emmelkaump (ok: Emmelkamp, Duuts: Emlichheim) is een gemeende ien 'n Landkreis Graofschup Beintem ien Neddersassen, Duutschlaund.
Meiboom
Germaanse meifeesten
De Germanen en West-Slavische volker kent ok ne in mei eholden vrüchtboarheidskultuur. Grote feesten wierden vierd rundumme vri-je plekken mit rechtstoande beume of boomstemme, dee-t ze later Meibeume bunt goan neumen. Zoas de Romeinen vierden ok de Germanen in mei den opni-j eboarn greujkracht van de natuur en de oaverwinning van den zommer op den winter. Meifeesten rundumme Meibeum met Meidansen, Meikönninginnen en Meigraven bleaven ok noa de karstening van Europa veurtbestoan.
Eanter
De eerste vaste inwonners
In de tied van de jager-verzamelders wör t aal lastiger um roond te komn duurdet de bevolking gröaidn, wat groepn n vast territorium nömn en dr meender weelde deers warn. Heanig an kömn de leu te wonn an de oosterkaante van n Hambaarg. Duur doezenden joarn van bemesting wör de groond op eheugd en leup zodöanig geleaidelik of noar de Regge. Heanig an gungn de leu oawer op laandbouw.
Oard en Sproake
Eantersen kuiert Eanters. t Stekt zó of de'j det nit aans köant zegn. Van alle Tweantse variaantn lik t nog t meest op t Riesns, mear n heel stuk skoarper. Eantersen meant det t Eanters de beste sproake is, en det zal iederene heurn. Leu dee at ofwieknd kuiert, kriegnt meesttieds geliek te heurn wo at ze t op zien Eanters oet mutn sprekn. Vuural Riesnders mutn t vake liedn wat sproake en gebroekn angeet, mear det heurt bie de Eanterse humor. Eantersen doot gearne stokkern, töt t akelige too. Vuur ene den at det nit weet, of doar nit teegn kan, kan n bezeuk an Eanter zoer ofloopn. Leu dee at vakerder in Eanter komt keant dit wal, en lachet liek zo hard met.
In Riesn is nen Eantersen "verdreeid" en in Eanter is nen Eantersen "verdreaid". n Bekeandn Tweantsn -oo en -ee wordt zowat as -oe en -ie oetesprökn en an t eande veraanderd in nen tweeklaank en verdreejd noar ne [ə]. De woarkwöarde loopn en geewn wordt dus oet esprökn as loeëpn en gieëwn, wat duudn kan op Westfaalse invlood (oet Duutslaand).
Eanters Teln
As gein wördt Eanters teln mangs aneduudt met Eene, beale, boele, völle, haande vol.
Baskisk
Standaard baskisk
Nöast disse standaardiseyrde språke sind der nog vyv baskiske höövddialekten: Biskayaansk, Gipuzkoaansk en Hoog-Navarreesk in Spanje en Navarreesk-Lapurdyaansk en Suberoaansk in Frankryk. Disse krygt öären naam van de olde provinsys, mer de dialektgreanzn loupt nit lyp up med de provinsygrensen.
Dub
Rechtevoort wörd n naam dub ook wal vuur t verdreeien en hergebroeken van aandere muziekstielen gebroekt.
Nederlaand (Overiessel)
right|thumb|Kiek op Nederlaand Nederlaand (Nederlaands: Nederland) is een buurtschop in de gemiente Steenwiekerlaand in de Nederlaandse perveensie Overiessel. In 2008 had de buurtschop tien inwoners.
Omgeving
Et is een veurbield van een vaardörp, dat wil zeggen: de oldste bebouwing is oorspronkelijk via et waeter ontsleuten, niet via een weg.
Zwarten Piet
Zwarten Peet of Peet is in Neaderland en Belgie et hülpyn van Sünterklås. Volgens et verhaal düt hee med et sünterklåsfeest kadogys en snööp an de kinder geaven. Döär de eywen is syn üüterlik en take al verskeidene målen veranderd, van booman en knechte töt spöälske kindervreend. Vandage de dag bint der lüde dee hüm een racistisk stereotype vindet.
Lelystad
Geografie
Lelystad grenst an oostelike kaante an de A6. De tweede verkeersaoder die deur de stad löp is de N302, die löp van Hoorn naor Kootwiek.
Irmin
Irminsulen
Irmin, Hirmin, Ermen, Eormen, Herman bint de verskillende namen, dee döär verskillende volkerstammen waren an-enöämen vöär etsülvde begrip: universum/ heylal. Et angelsassiske begrip Eormengrund, of et oldnoordske Jörmungrund, waren dichterlike benömings vöär de aerde of de 'wyde wearld'. Dee kümmet van et oldgermaanske Ermunaz, wat grout, houge, wyds en alümpakkend betekkend, en grunduz, wat grund, bodem betekkend.
Gaia-theorie
Teory
Up so wyse kün y Gaia (de Aerde) seen as een leavend weasen. Et is jå net een lichame: et water bint de bloodvåten, de planten de lungene, de deren andere organen, de steyne de bütte en de osonlåge de hüüd. Sy holdet ear de balans döär sich an mekare te skikken.
Mensken
Döärdat, med de 'bettere' technology en geneaskünde, in de tyd ouk meyr mensken der by kummet, kregt de aerde last van oaverbevolking van eyne soorte. Mensken jattet leavgebeden van andere soorten of, maket med ear fabryken de osonlåge stük en sörget der so vöär dat et lichaam (aerde) üüt höyr eavenwicht kümt.
Duo Karst
Discografie
DVD mit aandern:
Moedag
Dissen dag steet in et teaken van et uwene moder verwennen. Vake kregt et menske een untbyt up bedde en kado's. Et huusholdige hoovt sy neet te doon (as sy dat al döäd), want vader en de wichter nemt höyr dat uut de handen. Kleindere wichter hebt vake up skole een kado in mekare eprütset. Ouk wördt der up dissen dag opu op-esöcht. De bloomhandel hevt et der ouk drok med an dissen dag.
Rechteren
Kestiel Rechteren
In Rechteren stiet 't kestiel Rechteren, 't ienige kestiel van Aoveriessel det nog hielemaole aoverend stiet. De oldste dielen dervan stamt uut de 14de ieuw. 't Kestiel kuj goed zien vanof de openbaore weg, mar 't is niet lös veur pebliek.
Etten (Gelderland)
200px|thumb|Etten in de winter
Kommunisme
As politiek ideaal wörd kommunisme vake zeen as nen tak van t sosjalisme; ne grote groep ekonomiese en politieke ideeën dee't egroondt zeent op verskeaidene politieke en gelearde beweagings dee't voortkomt oet t woark van filosofen van de Industriële en Fraanske revolusie. Kommunisme wil ne meugelikheaid beden um de problemen van ne Kapitalistiese samenleawing en marktekonomie te vuurkommen en de gevolgen van nasjonalisme.
Salsa
Salsa steet kort bie aandere Zuud-Amerikaanse stieln zo as merengue, bachata en chachacha.
Rome
thumb|right|290px|Rome
Okkenbrook
Op et westen van Okkenbrook lig et laandgood Oostermaat, wat net as de monumentale boerderieje De Grote Brander duur de Stichting IJssellandschap beheard wörd.
Vöäruutgangsgelöyv
Et vöäruutgangsgelöyv is et idey dat de menskheid in de tookumst steads beater sol wörden. De hoape dat der ooit een tyd kümt wår as alles good is. De untwikkeling van de technology en de weatenskop sal uns dårmed hülpen. Disse gedachtenisse hevt syn oorsprüng in de verlichtingstyd. So as christenen gelöyvet dat der in de geskydenisse een rechte lyne löpt: van begün (sündeval) töt ende (heamel up aerde). (dit teagenoaver et wearldbekiek dat alles in runden löpt) De verlichtingslüde güngen hüm up et denken en undersöken an setten. Wårdöär et idey kwamt dat de menske sülv syn leaven bepålen kan. Van den kearl houge in den heamel kün y et ouk neet altyd verwachten. Düs wy, mensken, mossen unse tookumst sülven in handen neamen. So kwamt der hoape vöär de tookumst, hoape up een beatere werld. Vöäruutgang düs. Asset wy mar uns up de weatenskop to vertrouwed. Wys nådenken kan de verskillen tüsken de mensken uplössen. So geyt de wenske.
Ingvaeones
By de Ingvaeones höyred de angelen, vresen, juten en de sassen. De wesselwarking tüsken al disse stammen was sogedånig dat untwikkelingen edeyled wördden; der was by ear een gelykende kulture dee pas nå de volksverhusingen uut mekare sol gån.
Kateker
thumb|250px|n Griezn boomleuper (S. carolinensis) Katekers (Sciuridae) bint ne familie van knaagdeers dee 51 geslachtn en 278 soortn keant. Doarvan komt der mer elf vuur in Uropa. Bekeande geslachtn bint de boomleupers, (Sciurus), de marmotn (Marmota) en de prearieheunde (Cynomys).
Steam (softwareplatförm)
Steam is de grootste platförm veur digitaole distribusie van computerspöllen met in 2013 een merktandiel van 75%. In 2017 was 18% van de totaole wereldwiede computerspöllen via Steam ekocht: 4,3 miljärd dollar.
Nihilisme (filosofie)
Nietzsche
Friedrich Nietzsche hevt dit begrip oaver-enöämen en heylemåle eigens emaked. Nå hüm hevt et in de filosofy syn vastigheid ekreygen. Et is mööilik ümme et begrip nihilisme by hüm in eyne sinne te setten. Ümdat he et up verskillende wysen uut ewarked hevt. Mar nå hüm hevt oaver et algemeyn de betekkenisse van et benül dat niks geyn wäärde hevt ekreygen. Een bekend stükkie wat Nietzsche eskreaven hevt is:
Tok
Cultuur
Alle jaoren bin d'r de Tokse Zomerfeesten, mit onder aandere een dörpsquiz en een feestaovend die op et achterveld wodt eholden. Mit ni'jjaor is d'r een vuurwarkspektaekel bi'j de viever te Bakkersveld.
Nyjersey
Nyjersey (engelsk: New Jersey, uutspreaken as nyw DJÖR-si) is nen ståt in et noordousten van de Vereynigde Ståten. In et noorden en ousten grenset et an den ståt Nyjork, in et ousten, süüdousten en süden an den Atlantisken Oceaan en up et süüdwesten en westen Delaware Bay en den ståt Delaware. Wat uppervlakde angeyt is Nyjersey den veerdekleinsten ståt, mär med 8.882.190 lüde in 2019 den dichtstbevolkeden. De grötste stad is Newark. Et döärsneyde inkommen et huusholden was in 2017 et höygste van alle amerikaanske ståten.
Vöär meyr as 2800 woanden der in Nyjersey inheymske stämme sou as de Lenape. An et begin van de 17. eywe stichteden hollanders en sweyden de eyrste neadersettingen. De britten nöämen et in en nöömden et de Provincy Nyjersey, når et eiland Jersey, et grötste kanaaleiland vöär de engelske küste. Sir George Carteret en John Berkeley, 1. Baron Berkeley of Stratton kreagen de kolony as ne gave. In de Amerikaanske Revoluty van de 18. eywe wörden der in Nyjersey verskeidene belangryke slagen evöchten.
Augmented Reality
Augmented Reality büdt ouk möägelikheiden in de verkoup van produkten. Besökers van webshops köänet produkten med AR 'in huus' halen en et in de eygen rüümte bekyken. Möbels en kleyder köänet sou al digitaal in et eygene interiöör epasd worden, sunder en proovmodel an te halen.
Neanderthaler
thumb|Skelet van en neanderthaler
Wilde roze (Rosa canina)
De struke kan 1 tot 3 meter hoge wonnen. De blaojen en takken bin greun of soms roodachtig an-eleupen en hem an de onderkaante gien klieren. De stekels bin grotendeels haakvormig ebeugen.
Kestiel Rechteren
right|thumb|400px|Kestiel Rechteren in 2010 Kestiel Rechteren is een kestiel, ok havezate enuumd, in de gemiente Dalsen, in de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. 't Is 't ienige kestiel van Aoveriessel det nog volledig in 't ende stiet, ondaanks belegeringen, ontmantelingen en ingriepende veraanderings in de loop van de tied. De donjon (toren) stamt uut de 14de ieuw en 't woongedielte uut de 15de. Rechteren hef meters dikke muren en der bint roem 40 kamers en zalen.
Sillevolde
In het gebied tussen Sillevolde en Terborg is in 2004 een sportcomplex verschenen, waorin particulier initiatief (een sportschole) en gemeentelek initiatief (een moderne sporthal) mekare verstarkt. De beboste heuvel kort bi-j het complex is de Paosberg, een old rivierduinencomplex, opgeweaid rond de iestied, toen hier niet de Olde Iessel, maar een veurloper van de Rien deur het gebied streumde.
Platform Nedersaksisch
Op de webstee wördt inegaone op verscheiden menieren waorop 't Nedersaksisch in de samenleving leeft en mèensen mit menare verbiendt. Daorbij is der andacht veur gebieden as taal, muziek, theater, film, schrieverije, tradities (zoas paosvuren, carbidschieten en naoberschop), toerisme en economische samenwarking tussen de Nedersaksische pervincies.
Op de webstee wördt een manifest anebeuden, 'Nedersaksisch leeft en verbindt'. Wieder bint der een neisofdieling en een agenda waoraj kunt vienden wat der op Nedersaksisch gebied zoal organiseerd wördt.
Robert E. Howard
Allewal 't in 1934 haoste van een Conan-roman kwaamp, wördden Howard zien verhalen bij zien leven nooit bij menare ebracht. Mit Conan en aandere helden, zoas de Pictenkeunink Bran Mak Morn, dreug e bij an de vörmgeving van 't sword and sorcery-genre. Howard was nog aordig vlot mit de penne en schreef naost een hiele bulte verhalen ok een groot antal brieven an vrunden, uutgevers en collega-schrievers; bekend is zien briefwisseling mit H. P. Lovecraft.
Renaissance
Schilderkunst
In de Renaissance wuir t zölfwezen van de mìns belaankriek, woardeur ook de opkomst van de portretkunst n feit was.
Stettin
De muite weerd um te bekieken
t Veuroorlogse Stettin is mär veur n klein diel erestaureerd.
Baek (gemeente)
Geogroafie
Mit uutzundering van Genholt en et umrengende gebeed ligt de gemeente veur n groot deel in de dellen van de Geleenbekke en den Maas. Dizze gemeente hef ne vri-j landeleke uutstroaling wetten te holden ondanks de verstaedeleking van et darp Baek.
Sydenstaert
Vorspreyding un leavensgebeed
Bröden deit disse voagelspecies in de noordensten deylen van Eurasien un noordwesten Noordamerika, wårvan de euraaske subspecies den weatenskopliken name B.g. garrulus drigt un de noordwestamerikaanske den name B.g. pallidiceps. De sydenstaert is en deyltrekker, wat bedüüdt, dat de populatioon deylwyse wintertyds nå süden hen trekt, man deylwyse in dat bröödgebeed blivt. Dat trekkend hangt stark af van de togänglikheid nå wisse beiensoorten, sünderlik van den kwitsenboum, in de brööd- un trekgebeden. Ouk in dat sassiske språkgebeed is de sydenstaert medto wintertyds as invasioons- or dwaalgast to bemöten.
Vöärtrekkingswyse leavt de sydenstaert in nadelhölter, man ünder de trektyd höldt dee sik ouk in parks, gaardens un ander minsklike ümgeaving up.
Roonde van Fraankriek
De meeste Roondezeages stoat op naam van n Amerikaan Lance Armstrong, den't de roonde zeuwen moal op riege wun (1999-2005). Doarnoa komt twee Fraansken Jacques Anquetil en Bernard Hinault, n Belg Eddy Merckx, en Spanjool Miguel Indurain, dee't ne allemoal vief moal wunnen.
Onbevlekte Ontvangenis
De Onbevlekte Ontvangenis wördt väke verward mit n aander dogma, nämelik de maagdelike geboorte van Jezus Christus.
Roonde van Fraankriek
Priesverdeling
De roonde besteet oet verskeaidene dagritten, de etappes. Den radloper den't de totale tied van dee dagritten t vlotste ofleg, wint de roonde. Den radloper den't gedoerende de Roonde boawenan in de lieste steet met de körtste dagrittieden, krig ne gelle trui an. n Gelle truidreager mut dus zorgen det he aait good met keump, aanders beent aandere renners um te vlot of, en is he zinne gelle trui wier kwiet.
Verleevdheid
Karakteristieken
Verleevdheid kan ook deursloan. Dan wördt et ne obsessie en oaverdrif 'n leevhebbenden de gode en antrekkelike egenskoppen van 'n geleevden, terwiel as den zik de ogen slot veur de slechte en minder mooie kanten.
Angst veur ofwiezing
Ondanks at de noadruk meest ligt op gode egenskoppen van de ander, is der vake ook groten angst veur ofwiezing. Dat löt nen verleevden zik ongemakkelik en verleagen veulen as den anderen in de nöagte is. Et wakkert mangs ook starke geveulens van twiefel an zikzölf op.
Seksualiteit
Verleevden hebbet vake de behoovde um den anderen an te raken, um den hals te vlegen, te kussen of seks met te hebben.
Praissen
Praissen waar van oaldsheer t gebied van de Praissen (Pruteni), legen tuzzen Aachter-Pommern en Koerlaand en binoa overainkommend mit de loatere provìnzie Oost Praissen. Of t vôlk de Praissen n Germoanse of n Baltische stam was, is nait hailmoal wizze. Ien dartiende aiw veroverde de Duutse Orde t gebied. t Wer ien 1525 n sekulier heertogdom onder t Hoes Hohenzollern, dat de stoat sunt 1618 regeerde ien personele unie mit Brandenbörg. Sunts de verheffen van Praissen tot keunenkriek ien 1701 broekt man de noam "Praissen" veulal om t haile Hohenzollern-riek mit aan te duden. t Laand wer ien de achttiende aiw onder Frederik de Grode n Uropese grootmacht. Deur enörme oetbraaiden ien achttiende en negentiende aiw omvatte Praissen oetindelk grode dailen van West- en Noord-Duutslaand en van t hudege Polen. Eersteminister Otto von Bismarck verainde de Duutse stoaten ien 1871 ien t Duutse Kaaizerriek, woarvan de keunen van Praissen kaaizer waar. Van 1871 tot 1945 tou waar Praissen wiedstevot de grootste dailstoat van t Duutse Riek, moar verloor t laanksoam aan belaang. t Laand hail noa de Twijde Wereldkraig ien 1945 op te bestoan en wör ien 1947 deur de allieerden ook de jure opheven. t Klaine isoleerde "oblast" Keunensbaargen, tin zuden van Litaauwen, dat onder Russisch bestuur staait is n overbliefsel van t oale Oost-Praissen.
De vrolike wetenschap
De vrolijke wetenschap (Duuts: Die fröhliche Wissenschaft) is een filosofisch boek uut 1882 van Friedrich Nietzsche.
Kasteel Doorwerth
Geskiednis
Et kasteel wodden veur et eerst eneumd in 1260, toon et deur den heer van Vianen wodden belaegerd en in brand estokken. Dit was vermeudelek nen straf, opelegd deur den graaf van Gelre, um korte metten te maken met de roofzuchtege wieze van den burchtheer Berend van Dorenweerd. De doaropvolgende 20 joar hef den toonmoaligen burchtheer (Berend van Dorenweerd of zien zönne, Hendric) den burcht wier hersteld. (Andere bronnen spraekt van de stichting alhier van nen waterburcht deur Hendric van Dorenweerd umstraeks 1280).
De vrolike wetenschap
In dit boek kump ok de bekende uutsprake "God is dood" veur in de paragrafen 108, 125 en 343. Volgns sommigen zeg Nietzsche hier expres nie "God bestiet nie".
Kasteel Doorwerth
Geskiednis
De van Aldenburgs wonden moar zelden op et kasteel en et begon langzaam in verval te raken. In 1837 wierd et kastele verkocht an Jacob Adriaan Prosper, Baron van Brakell, den et vervallen kasteele herstelden en doar zelf ging wonnen. Noa den dood van ziene weduwe zetten et verval wier in. In 1909 wodden ten slotte de veraeneging 'Den Doorwerth' op-ericht dee n joar later et kasteel in bezit wist te kriegen. Et kastele was zwoar beschadigd tiedens den Tweeden Waeldkrieg. Moar et kasteel is doarnoa wier helemoal restaurierd. Vandage bunt doar et Museum veur Natuur- en Wildbeheer en Museum Veluwezoom evestegd.
Heed (laandschap)
Verspreiding
Bie onze zujerburen in Vlaanderen koemen heedvelden veur in de Kempen (in de provinsies Antwarpen en Limburg), en beparkt in West-Vlaanderen (in Houtlaand en Meetjeslaand). In Wallonië kömp heed veur in de Hoge Venen. Verschillende toponiemen (La Bruyère, La Heydt (bie Weerst), Heid des Pairs (Spa), sur les Heids (Barchon), la Grande Bruyère de Blaton) wiezen op deels verleuren egaone heedgebiejen.
Geschiedenisse
De uutviending van kunstmest zörgden veur n legere behoefte an schapenmest en maakten t meugelik de heedvelden tot laandbouwgrond te ontginnen. Daornaost wördden veule heedvelden in bos ummezet. Spesiaal mit dit doel wördden staotsbosbeheer op-ericht. Ongeveer tegeliekertied ontstung de belangstelling veur de heed bie natuurbescharmers. As gevolg hiervan zag staotsbosbeheer aof van de bebossing van weerdevolle heedvelden en kocht Natuurmonumenten grote heedgebiejen, waoronder de Kampina en Brunssummerheed. An t einde van de 20e eeuw bestung nog minder as 1% van Nederlaand uut heed. Behalven de militaere oefenterreinen bin zwat alle overebleven heedvelden noen eigendom van Staotsbosbeheer, de Verenigige Natuurmonumenten en de provinsiale Laandschappen.
Slingeplas
Den Slingeplas is ontstoan in de ruulverkaveling Aalten ende joaren tachtig, en uut-ebreid in de negentiger joaren. Et is deur nen diek escheiden van de Slinge en hef woarschijnlek edeend as oaverloat.
De leu künt hier zwemmen, zunnen, surfen en vissen. Et vri-jetiedsgebeed is ruum van opzet en volleadig ni-j inericht. Et hef ne oppervlaakte van 34 bunder.
Femilie (verwanten)
De kienders van de groepouwers bin de nooms of meuies (tantes). Dit is dardegraodsfemilie, umdat der twee stappen tussen zitten: kiend → ouwer → groepouwer → noom of meuie.
Grunnegs
Verbondschop mit aandere toalen/dialekten
Doarnoast binnen der ook woorden dij van wiedere òfkomst binnen, noamelk Latainse. Sumtieds binnen dij via t Nederlaands, Duuts of t Fraans ien t Grunnegs kommen, mòr sumtieds ook direkt. Veurbeelden hiervan binnen: loug (locus), hörn (cornu), aiw (aevum; tiedperk), sikkom (circum), keroazie (coraticum), trankiel (tranquillus), edik (acetum) en riepe (ripa; smalle laandstrook).
Klassifikoatsie
Van aal theorieen is wel wat tou zèggen, mòr toch worden Friso-Saksisch en Nedersaksisch t maist broekt, Nedersaksisch messchain nog wel meer as Friso-Saksisch, omdat man mit t oog op Uropa geern n grote, verainde en stabiele minderhaid van de Saksen hebben wil en nait van Grunnegers-Oostfraizen, Westfelinks, Noord-Leegsaksen, Oostfelinks, Sleeswiekers, ezw. Toch wordt t Grunnegs deur de maiste Grunnegers zulf nait zo waitenschoppelk beschaauwd. De maisten zain t Grunnegs as n apaarte toal, heur aigen toal en nait echt as dail van ain of aandere groep.
Swahili
Um t te skriewn gebreukn ze eerst t Arabies alfabet. Later hebt doar Duutse en Britse veeldwoarkers ne oawerzetting emaakt noar t Latiense alfabet.
Metkleenkers
Opmoarkings:
Grunnegs
Nijgrunnegs
Dit Middelgrunnegs gong middelkerwies om en bie 1800 over ien t Nijgrunnegs. Dit is aans nait mit zekerhaid te zèggen. Ien de loate 18. aiw was de Nederlaandse stoat laanksoam gruid noar grotere ainhaid. t Nederlaands haar nou ook al dudelk n vaste stoates kregen. Dit mouk de Grunnegers ook bewaiten van heur aigense streektoal en apaarte aigensheden. De Grunnegers begonnen laanksoam soamen tou goan. Woar doarveur de gemiddelde Ommelaander zok as Frais oetdrokte, vuilde man zok nou overaal Grunneger en was de Grunnegse toal n belaangriek dail doarien. Vanòf dij tied doekt t Grunnegs weer op ien schriften en wordt t schreven op n wieze dij verschillend was van t Nederlaands, ien tieds dat man ien de vrougere aiwen juust zo veul meugelk dezulfde letters veur zowel t Grunnegs as t Nederlaands broekte, dij ien baaide gevalen wel aans oetsproken wörren. Dit was nou dus veraanderd en nou kin man den ook dudelk zain hou t Grunnegs der ien dij tied oetzag en ook goud vaststellen hou of t klonken het. Deur dizze aandocht wait man vanòf dizze tied den ook t maist van t Grunnegs òf.
Terborg
thumb|Kasteel Wisch thumb|St. Georgius-kark
Terborg, met ruum 4600 inwonners, is de enige stad van de gemeente. Terborg kreeg in 1419 stadsrechten van de Heeren van Wisch. De stad is vernuumd naar de Burcht (‘ter burght’) van de Heeren van Wisch, den ze in de twaalfde eeuw an de oever van de Olde Iessel ebouwd hebt. Dèn burcht, woaran de vroggere gemeente Wisch eure name dankten, is inmiddels verdwenen: het tegenswoordige kasteel Wisch in Terborg stamt uut de dertiende eeuw.
Grunnegs
Nijgrunnegs
Noast de klanken ai en ou veraanderden ook aander klanken, voakentieds noar t Hollaands tou. Man kin bieveurbeeld goud heuren oet welke generoatsie aine komt. Veul luu dij veur de oorlog geboren binnen, proaten veul donkerder as luu dij doarnoa geboren binnen. Ook binnen veul dingen dij Duuts aandoun en dij t Grunnegs vrouger mit t Oostfrais gemain haar, verdwenen zo sikkom noa de oorlog. Dou wol man zok veuraal òfzetten van de Duutsers en dat kon deur middel van de toal. Zee man vrouger nog "oep" (/oəp/), nou is t "op" (/ɔəp/), zee man vrouger "rad", nou is t "fietse", zee man vrouger "voaren", nou is t "rieden", enz.
Ook de geogroafische dialekten veraandern. Zunder de hoge mobiliteit van de lèste aiw, zollen de twij prosezzen dij hierboven beschreven stoan, hail dörpsgebonden wezen. Toch zugt man dat der ien Grunnen over t aalgemain, ook deur de dichthaid van de dörpen, veuraal op t Hogelaand, der ien stee van dörpsdialekten veuraal streekdialekten bestonden en sunt de Twijde Wereldkraig begonnen de geogroafische dialekten aal meer noar mekoar tou te gruien. Hierdeur is ien de twijde hèlft van de 20. aiw t regiolekt ontstoan. Dörpsdialekten bestoan al nait meer en zwakke dialekten as t Westerkertaaiers en t Westerwôlds stoan aan de raand van t onbroeken. Noast de mobiliteit, het t der ook mit te doun dat t Grunnegs aal minder van hoes oet proat wordt, woardeur luu dij t nait kinnen, t leren mouten. Logischerwies is der nait veur elk dörpsdialekt n kurzus, woardeur man n soort aalgemain Grunnegs leert. Doarbie komt dat luu dij t Grunnegs wel al praiten en der belaangstellen veur hebben, aal meer aander dialekten der bie leren goan, woardeur zien of heur oorspronkelke dörps- of streekdialekt aal meer soamen gaait mit dijent dij er der bie leerde.