cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brazilië
Kultuur
De Portugesen hebt de meeste invlood had op de Braziliaanse kultuur, vuural in den tied van t Portugese Riek. De Portugesen brachten öare sproake, t rooms-katholieke geleuf en kolonialen bouwstiel met. De Portugesen haalden ook völle slawen oet Afrika, dee as ook wier öare egene gebroeken en tradisies in Brazilië achterleuten. Doarnöast wonden der al inheemse volker met öare egene laefwiezen en kömmen der völle aandere Europese immigraanten noar t laand. Wieters kömmen der nog völle Duutsers, Japanners, Jödden en Arabieren. Al disse groepen zorgden dät Brazilië ne totaal egene sproake, kökkengewoontes, muziek, daans en geleuf ontwikkelden.
Weagenbouwkunde
Het plannen, ontwärpen, de anleg en et beheer en onderhold van weagen en wegveurzienings (brugge, tunnel, e.d.) hebt alle te mäken met weagenbouwkunde.
Brazilië
Sport
t Laand hef ook aandere sporten oeteveunden, zo as straandvootbal, futsal (binnenvootbal) en vootvolleybal. In de vechtsporten komt capoeira, vale tudo en Braziliaans jiu-jitsu oet Brazilië. Dree Braziliaanse veurders hebt t Waerldkampioenskop Formule 1 acht moal ewunnen
Ras en volker
In 2007 skatten de Nasionale Indianenstichting dät der 67 neet-oontdekte stämme waen mut, t grötste antal neet-ontdekte stämme van de waerld.
Sproaken
De heufdsproake van t laand is t Portugees. Disse sproake wörd duur zowat iederene kuierd en is de ennigste sproake in de media. Brazilië is ok t ennigste laand in heel Zuud-Amerika, woer as t Portugees de offisiële laandsproake is. In wat delen van t laand wörd der ok Spaans ekuierd. Der zeent in Brazilië 180 inheemse Indiaanse sproaken.
Karkraods
Woordeschat
Naost disse klanken, waordeur t Karkraods in Nederlaandse oren al n arg Duutse klank meekrig, hef t Karkraods oek merakels veule Duutse woorden overeneumen. Dit kömp deurdat in Zuudoost-Limburg t Hoogduuts eeuwenlange, tot an de Tweede Wereldoorlog de rolle van kultuurtaal had, naost t Frans. Vergelieke kiefer ("kaak"), moezziek (n Frans leenwoord mit n Duutse uutspraak), tsiedónk ("kraante") en zelfs tswai veur "twee" (wat eigenliks as *tswee zol mutten klinken; alle woorden mit de klank ai dujen op Hoogduutse invleud). Daornaost is de woordeschat arg regio-ebunnen, mit veul typies Ripuariese woorden, die'j oek in t Limburgs antreffen.
Klinkers
n Ampartigheid van de Karkraodse klinkers in dat de Limburgse oo (kömp overene mit de Veluwse/Nederlaandse oe) der vake verkort wörden tot ó: vgl. Nederlaands goed, Limburgs good, Karkraods jód. t Zelfde geldt veur de umluudvariaant: de Limburgse eu (die overenekömp mit n Veluwse eu/n Nederlaandse oe, en mit de Braobaantse uu) wörden n u, je kriegen dan: jrung (Karkraods), greun (Limburgs, Nedersaksies), groen (Nederlaands) en gruun (Braobaants, Nedersaksies).
Klaasje Rotstein-van den Brink
Bezigheden en uutwarking
Kleusien wördden machtig populair deur heur tillevisieoptredens in 1989-1990 in 't NCRV-pregramma Passage, daoras ze netuurmiddels anbeveul veur een hiele riege kwaalties. Oaver dizze onderwarpen hef ze ok schrieveri'je uutegèven; drei boeken haalden de Libris Top 10. Veul journalisten en pregrammamakers, waoronder Rik Felderhof, waren riegelmaotig bi'j heur te gast. D'r wördden ok een speciaole Klazien-geurliende op de mark ebrocht en Kleusien maakten een plaotien mit André van Duin.
Van Kooten en De Bie steuken in 't tillevisieseizoen 1991/1992 van 't satirische pregramma Keek op de Week de gek mit heur an middels de typegies 'Berendien uut Wisp' en 'Rosalien uut Drost'. Stemkeunstenaor Robert Paul parodieerden heur in 1995 mit zien cd-singel Volgende Patiënt.
Te vernumen straote in Zalk
In oktober 2009 meuk de gemiente Kampen bekend det d'r in Zalk een Klaasje van den Brinkerf zol komen, mit op 't bröd de toevoeging 'Klazien uut Zalk'. De gemiente kreeg 't in 't wier mit de Vereniging tegen Kwakzalverij, die protest antiekenden umdet Kleusien een 'kwakzalfster' ewest zol hebben die 'slechte adviezen' gaf. De veurzitter van de veriening, Cees Renckens, had Kleusien in zien proefschrift Dwaalwegen in de geneeskunde (2004) al een 'ouderwets kwakzalverstype' enuumd.
Olde Iesselstreek (taol)
De Olde Iesselstreek as taalgebied is niet geliek an de ligging van de gemiente Olde Iesselstreek.
Stadswal
Nen stadswal besteet mangsmoal uut nen heufdwal veur de stad, mit ne stadsgrachte doarveur, woarbi-j sommige steadn zelfs veur dizze grachte wier nen graven hebt met nen laegeren underwal.
Diesel
Diesel kan verwiezen naor:
Stadspoorte
thumb|250px|Gevangenenpoorte in [[Bargen op Zoom]]
Waoterplaante (algemeen)
Veerder bin waoterplaanten belangriek veur bepaolde diersoorten um in leven te kunnen blieven. De waoterplaanten zörgen derveur dat disse waoterdieren te eten hemmen, mar oek schuul- en breudplaosen hemmen.
Zaender
Aandere darpen
Angerlo, Babberik, Bahr, Bevermeer, Bingerden, Giesbaek, Holthuzen, Kwartier, Lathum, Old-Diek, Ooy, Old-Zevenaar, Rijnwaarden, Veldhuzen en Zweekhorst.
Geskiedenisse
Nen olden name veur Zaender is Seventer, dat kump of van et Middeleeuwse kasteel Sevenaer. Kasteel Sevenaer zol vanweage de strategiese ligging ne cruciale rolle spöllen in den stried um de Liemers. Den laandsheer mit et gode oge veur de umgeaving is woarschienlek Otto II van Gelre. Hi-j kocht op 16 juni 1256 nen hof, boerderi-jen, laanderi-jen, wiezen, visrechten, wooste groonden, enz. in Zaender van et kapittel van Sint-Marie in Utrecht.
Wettensweerdegheden
In Zaender steet de Butenmölle. De geskiedenisse van dizze toornnmölle geet trög tot 1408. Doarmet is et ene van de oldste möllen in Nederlaand.
Halligers
thumb|De Noordfriese dialekten t Halligers is t Noordfriese dialekt dat spreuken wordt op 'e Duutse Halligen, veural op Hooge en Langeneß.
Groot Oagel
220px|thumb|right|Ligging van Groot Oagel in de gemeante Deenkellaand
Kapstokke
In sommigen films en series speulen kapstokken een kleine rolle umdat de heufrolspeuler hier dan zien hoed bie binnenkoms opkwak (bieveurbeeld in Toen was geluk heel gewoon).
Tuba
n Tuba is t grötste en leegst estemde instrumeant oet de kopperne bloasinstrumeantnfemilie, en spölt meesttieds de baspartieje. Doarumme wörd'e töt t zwoare kopper ereknd. Geluud wörd emaakt duur met trilnde lipn in t moondstukke te poesn. t Instrumeant keump oet t 19e joarhoonderd, toew at t laankzaaman de oficleide vervöng. Tuba is Latien vuur trompet of hoorn.
Plautdietsch
thumb|300px|Menno Simonsz Et Plautdietsch of Mennonitisch Platduuts is een tael die tot de Zuudwest-Germaanse groep van de West-Germaanse taelen beheurt. Pattie taelkundigen zien et Plautdietsch, vanwege et feit dat et uut et Oost-Nederduuts ontstaon is, nog altied as een subdialekt van et Oost-Nederduutse Nederprusisch. De meersten zien et tegensworig liekewel as een apatte Nedersaksische dialektgroep, ok omdat et veur sprekers van et Nederduuts (in noordelik Duutslaand) en et Nedersaksisch (in noordoostelik Nederlaand) deur zien ieuwenlange ofzunderlike ontwikkeling niet hielendal meer verstaonber is.
Kornelis ter Laan
Hai was n bekend plaaitbezorger van de Grunniger toal en kultuur. Doarnoast was hai Twijde Koamerlid veur de SDAP en börgemeister van Zoandam. Noar hom is de K. ter Laan-pries vernuimd, dij sunds 1983 joarleks oetraaikt wordt deur Stichting 't Grunneger Bouk.
Deuzendschonen
De deuzendschonen is een tweejaorige of kortlevende vaste plaante dee zo'n 40 tot 70 cm groot kan wonnen. De deuzendschonen hef greune, blauw-greune of glimmende blaojen dee ongeveer 4 tot 10 cm lange en 1 tot 2 cm breed wonnen. De bloemen wonnen eproduceerd in een cluster bovenin de stengel en hem een kruudnegelachtige geur; de bloemen bin zo'n 2 cm in diameter en hem vuuf bloemblaojen mit ekartelde raandjes. In de netuur bin de bloemen van disse plaante rood van kleur mit een witte onderkaante.
Aalt Westerman
Muzikale carrière
Westerman gonk mit negen jaor bi'j de plaatselijke fanfare, daor as e verskeiden blaosinstrumenten bespeulden. Wat later kwaamp de gitaar in bield.
Nedersaksiese gerechten
Wat de gebied wel gemien hebt
De Nedersaksische keuken is oaver 't algemien gien oetgebreide keuken, vergeleken mit bieveurbeeld de Beiernse of Swaobische keuken. Dit hef te maoken mit 't feit dat 't Nedersaksisch gebied laank n relatief arm gebied was. De mieste luu muzzen heur eigen produceerde producten gebruken, de producten van naobers of dingen die in de natuur te vinden bint. In summige gevallen harren luu toegang tot marken, waor ze mangs ok 'n paor producten kopen konden. In Duutslaand is de keuken wat rieker, deur invloeden vanoet 't zuden, zo as de schnitzel en de braodworst.
Bakbloedwörst
(Ni'jlusen) Plakken bloedwörst, ebakken in de koekepan
Botterknollegies
(Ni'jlusen, recept van vrogger) Gele knolle ter grootte van een biet. Schellen en in vörrels snieden. Koaken mit zolt. Botter d'roaver. Dit wör zo ien keer in 't jaor 's winters bi'j de eerpels egeten. Smaak: combi radies en koolraap.
Karnemelkse pap mit broene bonen
(Ni'jlusen, treditioneel) De pap koaken van karnemelk mit boekweitmaal.
Pannekoeken mit spek
As ontbijt op de boerderi'je egèten. Nog langer elene wör 't mit boekweitmaal egèten.
Akkerwinde
De akkerwinde en weadewinde (Calystegia sepium) wörden in de volksmund u.a. ouk wel pispotjen enöömd.
Franciscus van Sales
Franciscus van Sales wör in 1661 zaoligverklaord deur Paus Alexander VII. Zien heiligverklaoring deur dezölfde paus volgde in 1665. In 1877 wör hij deur Paus Pius IX tot karkleraor oetreupen. In 1923 reup Pius XI hum oet tot bescharmheilige van schrievers en journalisten, vanwegen zien grote literaire activiteit.
Pervincie
Pervincies in België
Brussel: gien pervincies
Liest van Leegsaksische draank
Wien
t Môken van wien is n aiwenold prinzipe, môr ien Grönnen is t reloatief nij. Wien het der wel aaltieds wèst, môr den kwam t aargens aans vot (Tekkelnbörg, t Rhainlaand, o.z.w.). Ien de kloosters wör wel wien môkt, môr de droeven en t resept kwammen wel aanswoar vot. Tegenswoordeg bestaait der ook Grunneger wien. Omreden droeven nait hail best gruien willen ien t kolle noorden, binnen de Grunneger wienen mokt van vruchten dij op de Ommelaander klaaigronden verbaauwd worden. t Idee is ien de twijde hèlft van de 20. aiw opkommen dou n poar partikulieren ien t Oldambt en op t Hoogelaand bedochten dat zai van heur oobst ook wel wien môken konden en zai doun dit nou al joaren. Der bestoan wienen van n hail ìnde verschillende vruchten, van eerdappelwien tot broamenwien en van svaartbeernswien tot braandnekkelwien.
Westfalen
Geskiednis: slim uuteenlopende territoria
In 1807 stichtten Napoleon et könninkriek Westfalen, dat deels wal en deels neet et vröggere grote Westfalen umvatten, mit doarbi-j grote deale van de bondslaanden van noe Nedersaksen, Hessen en Saksen-Anhalt.
Romeinse Riek
Et aende van et Romeinse Riek was lichtkaans op 4 september 476 doe et West-Romeinse Riek in Germaanse hanen vul. Dit staandpunt negeert liekewel et vortbestaon van et Oost-Romeinse Riek, dat now ok wel bekend staot as et Byzantiense Riek, et behul Romeinse juridische en kulturele tredisies binnen een dudelik Grieks-orthodoxe vorm veur een periode van zoe'n duzend jaor totdat et in hanen vul van et Ottomaanse Riek op 29 meie 1453.
De Weper
thumb|400px|Uutzicht vanof de [[Weperbult.]] De Weper is een buurtschop in et Ooststellingwarf dörp Oosterwoolde, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Et buurtschop is o.e. bekend deur de Weperbult, een ofvalbult die al jaoren niet meer bruukt wodt en zo'n 20 tot 25 meter hoog is. Tussen 1970 en 1994 wodde vuilstort bruukt veur huusofval van de perveensie Frieslaand. Vanof de bult kuj' bi'j helder weer de Fochtelervene zien.
Teylingen
De gemeente lig an de gemeentes Noordwiek, Noordwiekerhoolt, Lisse, Hoarlemmermear, Kaag en Braassem, Leaderdoarp, Leaiden, Oegstgeest en Katwiek. Et grötste deel van de Kagerplässe lig in Teylingen. In et poolderlaand op et oosten van de Kagerplässe kö'j allene duur de noabergemeentes kommen.
Steenenkamer (Putten)
In Steenenkamer praoten ze n aparte variant van t Putterse dialekt, die ofwiekt van de spraak in de darpskern. t Steenenkamers kenmarkt zich veural deur t behoud van de sj- op plaotsen waor as t Standerdnederlands en tegenswoordig oek t gewone Putters sch- hen.
Zangkeunst
Stiel en techniek
Arabiese, verskeaidene Oosterse en aandere muziekstieln (bv. Mongoolsen Keelzaank) hebt völle oademsteun neudig, en aandere techniekn as westerse muziek.
Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden
De Republiek der Zeuven Vereanegde Nederlanden (Latien: Belgica Foederata) was den name van de republiek dee in 1588 is uut-eropen tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog op et groandgebeed van wat vandage zon betjen Nederlaand is. Dizze kleine republiek verweerf in de 17de eeuwe (Golden Eeuwe) grote poletieken, moar veural geldeleken macht. Zi-j spölden rume tied ne heufdrolle op et wealdtoneel. Et ende kwam mit den inval van de Franse tröppe in 1794/1795, al was den neergäng al lange tied doarveur an-evangen.
Verbaand
Tussen 1525 en 1675 steg de stedeleke bevölking van de Noordeleke Nederlaanden van 300.000 tot 815.000. De grootste steadn (boaven 25.000 inwonners) waren in 1675: Amsterdam (ruum 200.000), Leiden (rundumme 65.000), Rotterdam (rundumme 45.000), Hoarlem (rundumme 37.000), Middelburg (gemeente) (ruum 27.000) en Utrecht (ruum 25.000).
Noorddakota
In Noorddakota steyt de KVLY TV-mast, et höygste bouwwark up et Westelik Halvrund.
Diermen
Grotendeels bestaot dit buurtschap uut veeteelt en akkerbouw. t Is n vrie open gebied deursnejen deur de A28. Veul boeren in disse buurtschap laoten der vee hier grezen. Oek ha'j in t vere vroggere vlejen tabaksteelt in disse buurtschap.
Heufdstad
De heufstad van een laand verwiest meerstal naor de zetel van de regering van 't laand. D'r kan ok verwezen wodden naor een stad as de ekenomische of kulturele heufdstad van een gebied. Een veurbeeld van zoe'n laand waor de heufdstad niet de stad is waor de regering zit, is Nederlaand, de heufdstad is Amsterdam mar de regering zit in Den Haag.
Pinksterblom
Ien Nederlaand en Belgie is de soort slim algemain. Ze komt nog aal overaal veur. Toch is ze staark aachteruutgoan ien veurkommen. Vrogger kleurde ze veule weilanden paars op t hoogtepunt van de blui. Tegenswoordeg is ze deur de intensiveern van de laandbouw meesttieds bepaarkt tot de slootkaanten. Ook komt de plaant veur in gazons, woar ze deur t intensieve maaibeheer niet tot blui komt. As de eerste maaibeurten niet doan worden, blikt deur de uutbundege blui van pinksterblommen houveul de soort der ien veurkomt.
Sijpkes
Historie
In 2011 ging t bedrief failliet en wer overnomen deur Arriva.
Eerbeek
Geschiedenisse
Al in 1046 wörd Eerbeek eneumd, al was t toe nog as Erbeke. Dit was oorspronkelik de name van de baeke die noe de Eerbeekse Baeke heet. De betekenisse is niet helemaole dudelik. Waorschienlik kömp "er" van "erd", wat zol kunnen duden op eerde, klei, leem of bouwgrond. "Beek" is t zelfde woord as t moderne baeke. Later is de name veur de baeke de name van t darp eworden. Rond 1663 steet de name van t darp as Eertbeeck op de kaarte, en heet de baeke de Eertbeeckse baeke. .
Bedrievigheid
Eerbeek hef veural bekendheid ekregen deur de papierindustrie. In de 17e eeuw wieden papiermölles ebouwd, veur de kloosters in Arnem die papier neudig hadden veur heur leerlingen. De geschiedenisse van de Eerbeekse papierindustrie geet terugge naor 1650. In dat jaor introduseerden Vincent Schoonman t ambacht van papierschupper. t Schone water van veural de Eerbeekse baeke was hierbie van belang. Tegenswoordig zitten der in Eerbeek verschillende papier- en kartonverwarkingsbedrieven. Veural vanwegen de papierindustrie hef Eerbeek n Italiaanse, n Turkse en n Molukse gemeenschap.
De muuite weerd um te bekieken, verkeer en toerisme
t Toerisme is in Eerbeek van grote ekonomiese petansie. t Darp trekt toeristen vanwegen de bosrieke umgeving: Eerbeek grenst an de Veluwezeum.
Temperetuur
Celsius
't Nulpunt van de Celsiusschaole kump overene mit 't smeltpunt van waoter, en 100 graojen Celsius is 't kookpunt van waoter bie een luchdrok van 1 bar. Dit maak 't in de praktiek makkelijk disse twee iekpunten van de schaole mit enige nauwkeurigheid in elk laberetorium nao te maken.
Kurasau
Plaatsn
n Poar aandere plaatsen op t eilaand, op t westn van Willemstad:
Zoogdeers
Zoogdeers wordt oonderverdeeld in roem 5500 soortn, mear as 1250 geslachtn, roem 150 families en zowat 30 ordes. Skoonwal zoogdeers zeent ontstoan oet op de groond leawnde deers, hebt ze zik in völle soortn en moatn ontwikkeld, zo as de vleegnde vlearmuze, zwemnde walvisken, vleaisetnde roofdeers en plaantnetnde deers, zo as bv pearde. t Gröste deer ooit (blauwen vinvis) en t grötste leawnde laanddeer (savanneolifant) zeent beade zoogdeers. Zoogdeers komt allene nit vuur in de meest hardvochtige leafgebeedn.
Niekarken
Niekarken had in desember 2013 zo'n 1.190 inwoeners.
Klaus Groth
Privatdozent ien Kiel
Töt 1853 - toe as e terogge gunk naor Kiel - verbleef Groth een paar jaor op 't Oostzee-eilaand Fehmarn, daoras e zien bekende waark Quickborn skreef. Ien Kiel waarkten e mit perfesser Karl Müllenhoff an 't opskrieben van de Platduutse grammatica en spelling. Ien 1856 kreeg e een wetenskoppelijke graod an de Universiteit van Bonn, en ien 1958 vestigden hi'j hum ien Kiel as privatdozent iene Duutse skrieveri'je en talen. Ien 't zölfde jaor skreef e de Briefe über Hochdeutsch und Plattdeutsch.
Gedicht: Min Jehann
Weest noch, wa still dat weer, Jehann? Dar röhr keen Blatt an Bom. So is dat nu ni mehr, Jehann, As höchstens noch in Drom. Och ne, wenn do de Scheper sung Alleen, int wide Feld: Ni wahr, Jehann? dat weer en Ton! De eenzige op de Welt.
Mien Jehan in de Drèentse skriefwieze
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Ik wol, wie weren nog klein, Jehan. Dou weir dei weld zo groot! Wie zeten op den stein, Jehan, Weest nog? Bie naovers zoot. [= putte] An d’n heven zeild' dei stille maon. Wie zeigen, wou hei leip, On snakken, wou dei himmel hoog On wou dee zoot wol deeip.
De Grafeleke Toornmölle
Noar alle woarschienlekheid is de mölle veur 1441 ebouwd. Uut greujringenonderzeuk is eblekken dat et rechtervoogholt in de kappe ofkumstig is van nen boom den veur 1440 ekapt is. Tot in de 20ste eeuwe beheurden de mölle too an de heern en graven van Kasteel Huus Bargh. In 1839 wodden de inrichting van de mölle verni-jd. Noadat de mölle in de 20ste eeuwe in partikuliere hende kwam dreigden sloop, moar in 1929 wodden de mölle onder-ebrach in ne stichting. De mölle wodden in 1963, 1974, 1991 en 2005 restaureerd en moalt noe op vri-jwilligen boasis graon. De mölle hef twee koppel moalsteenn.
Petrieze
300px|thumb|Petrieze De petrieze (Perdix perdix) is een akkervoegel uut de femilie van fezanten (Phasianidae).
Hanze
Geschiedenis
Verkennings deur koopluden, militaire invallen en piraoteri'je hadden eerder plaatse evunden in 't hiele Baltische gebied - de zeeluden van Gotlaand voeren hielemaole töt an Novgorod (Naugard) de revieren op - mar de umvang van de internationale economie was d'r nog slim beparkt töt an de gruui van de Hanze.
In de dartiende ieuw raakten Duutse steden besunder rap veurop bi'j de handel in 't Baltisch gebied, en Lübeck wördden een centraol kneuppunt veur alle handel oppe zee die de gebieden rondumme de Noordzee en de Oostzee mit menare verbund. De vieftiende ieuw was 't heugtepunt van Lübeck zien oaverwicht.
Heugtepunt
De Hanze had een veraanderlijke structuur, mar de leden hadden dinger gemien. Eerstens begunden de mieste Hanzesteden as onofhaankelijke steden of verkregen ze onofhaankelijkheid daankzi'j de gemienskoppelijke onderhandelingsmacht van de Hanze. Mar zukke onofhaankelijkheid was beparkt: 't betekenden det de Hanzesteden in 't Heilige Roomse Riek trouw verplicht waren an de keizer en niet an de lekaole edel. Ok hadden de steden heur strategische stee an de handelsroutes gemien. Op 't toppunt van heur macht in de late dartiende ieuw kunden de koopluden van de Hanze heur economische macht (en mangs heur militaire macht - de handelsroutes waren bescharming neudig en de skippen waren goed gewaopend) anwenden um 't keizerlijke beleid te beïnvloeden. Ok ter beskarming van heur investerings in negosie en skippen leidden de Hanze kapteins op en richtten vuurtorens op.
Exclusieve handelsroutes waren niet vergeefs. De mieste butenlaanse steden beparkten de Hanzekoopluden töt bepaalde plekken um handel te drieben. Haoste nooit kunden ze mit de plaatselijke inwoners ummegaon, behalve wat de onderhandelings anbelangden. Ok was veule volk - koopluden en ok edelen - slim jeloers op de macht van de Hanze. De koopluden in Londen beveurbield oefenden aal drok uut umme de privilezies van de Hanze ongedaon te maken. De stiemse weigering van de Hanze umme heur Engelse collega's lieke kaansen te geben dreug bi'j an de spanning. Ondaanks dizze preblemen bevestigden Edward IV van Engelaand de privilezies van de Hanze mit 't Verdrag van Utrecht (1474) - mede weengs de umvangrieke geldelijke bi'jdrage van de Hanze an de Yorkse kaante in de Rozenoorlogen. Een ieuw later, in 1597, deu Elizabeth I de Hanze uut Londen vort; de Staolhof sleut in 1598. 't Bestaon zölf van de Hanze mit zien privilezies en monopolies veroorzaakten economische en sociale drokte die vake töt uutdrokking kwaamp in rivaliteit tussen leden van de Hanze.
Westfaals
11. Bentumers
Westfaalse dialekten/dialektgroepen
Duutslaand
Nederlaand (mangs wördt allenig de Duutse varianten as Westfaals ezeen)
Huussen
Middeleeuwn
Huussen wierd al tiedens de vrogge middeleeuwn as Hosenhym eneumd; later (noa de invallen van de Wiekingen) wodden dizze plaatse Hosenheim eneumd. Vanof 1033 en de doaropvolgende eeuwn wierd Hosenheim eerst as Huschenheim of Heuschenheim, dan as Heuschen of Heussen, en uutendelek als Huessen, noe speld as Huussen, mangs ok espeld as Huesse) vermeld. Huussen (in de tied as Heuschenheim eneumd) blek in 1242 in hende te waen van de graven van Kleef. Zi-j richten nen tol in an den Rien en stichen nen burcht. Rundumme den burcht untsteet ne handelsnaederzetting. Dee plaatse kreg in elk geval veur 1319 stadsrechten. De wiede umgaeving van de enclave beheurden tot et Groafschap en later Hartogdom Gelre.
RTV Oost
thumb|Zendmast van RTV Oost in [[Hengel (Oaveriessel)|Hengel. Ebouwd in 2003, 125m hoog]] RTV Oost is de regionaole peblieke umroep van de pervincie Oaveriessel.
Koare
Koaren wuiren al in de middelaiwen gebruukt om swoare dingen te verploatsen. Tegenswoordeg is t veural n toenraaive, dat gebruukt wordt veur t verploatsen van dingen dij stoer te droagen binnen, zo as zaand, grode houveulheden krödde en bloader.
Goesharders
thumb|De Noordfriese dialekten t Goesharders (eigen naeme: Gooshiirder Fräisch of Freesch) is t Noordfriese dialekt, of beter n groep verwaante dialekten, die spreuken worden in de Goesharden, n laandstreek in Noordfrieslaand.
Kìrsttied
Kìrsttied (ook: midwinter, kìrst, joul of karst) is n internatsjonoal feest, woarbie de geboorte van Jezus Kristus vaaierd wordt. Dochs wordt tegenswoordeg, deur de ontkìrkelken van de wereld, aal meer dizze betaikenis vergeten en gaait t veuraal om de noflekhaid en de kado's veur de leutjen.
Tegenswoordeg
Mit kìrst wordt der voak oetgebraaid eten, maisttieds thoes, moar tegenswoordeg aal meer in n restaurant. Dit eten gebeurt voak mit femilie en/of vrunden. Om dizze noflekhaid en ainhaid in de wereld, hebben minsken ook voak wied vanteveurn verlet om kìrst. Tegenswoordeg is 26 dezèmber 2e kìrstdag.
Leevde
Woordverklåringen
Et woord leevde kan in verskillende ümstandigheiden verskillende dinge bedüden. Vöäle andere språken hebbet verskillende wöörde vöär wat by uns allemål 'leevde' heat. De greken hebbet byvöärbeald lösse wöörde vöär veer soorten leevde: agape, eros, philia en storge. Ümdat 'leevde' in yderen kultuur wat anders kan weasen is et håste neet möägelik üm der ne slutende verklåring vöär te geaven.
In abstrake beskryvingen is leevde en beleavenis dee eyn menske by en ander menske (en mangs ouk sikselv) vöölt. By inbegreapen in et woord sint handelingen en holdingen as 'sorgen vöär' en 'sik stark verynselvigen med'. Nöäst kulturele verskillen, is et begrip leevde ouk döär de jåren hen veranderd. Wat geskeedkündigen settet moderne upvattingen oaver romantiske leevde af teagen wat der in de middeleywske adelike höve as romantiske leevde seen wör, al sint der oorolde leevdesgedichten van wyd vöär dee tyd bekend.
Burcht
Nen burcht of burg is n verstarkt hoes. Dit was mangsmoal n stukke groand van beheurleke greutte woarop n gebouw stond en woarumhen ne grachte en nen wal lagen. Dit verstarkte hoes was ne toovlöchsplaatse veur umwonnenden en de leu könt zich derin terugge trekken bi-j den stried.
Herkomst van et weurd
Dit Germaanse weurd hef ok - zoas wal meer kriegstermen - staand eholden in et Fraans as bourg, woar et in tal van plaatsnamen veurkump, bi-jveurbeeld Mariembourg, Cherbourg, Bourg-en-Bresse en zo wieter.
Geisha
Deur de kunsten te leren en tou te pazzen, mozzen geisha as t woar "rekloame" veur heurzulf môken, woarnoa man baiden gong veur heur eerste keer. Dijdent woar't t maiste op boden wör, wör adopteerd deur de hoesvraauw. Doarnoa kriegt de geisha opdrachten om op te treden en mìnsken te bedainen. t Opscheppen en opdainen van eten en dranken as gruine tee en sake binnen bekende bezegheden van n geisha.
Niel
thumb|left|De Niel in [[Egypte (laand)|Egypte]] thumb|250px|De Niel De Niel (in t Arabies النيل an-nīl) is n 6.650 kilometer lange rivier, en is daormee de langste rivier van Afrika (volgens veule meensen oek van de wereld, mer hier bestaon nog verschillende liesjes van). t Is de belangriekste rivier in Egypte, dat wel t geschenk van de Niel eneumd wörden.
Puut
Soorten
Der binnen verschillende soorten puten:
Vrogge Kristendom
Vrogchristelike jöyden
Matteüs 5: ''17 Ulüde müttet neet denken dat ik ekummen binne ümme de Tora en de Profeten vord te doon; Ik binne neet ekummen ümme se vord te doon, mar ümme se de vulle betekkenisse te geaven. 18 Ik segge u: solange as den heamel en de aerde beståt, sal der neet eyne streapy of pünty uut de Tora vord edåne wörden, tötdat an alles een ende kümt. 19 Düs, wee ouk mar et kleinste van de geböäden vord düt, en andere lüde leyrt etsülvde te doon, den sal ouk et kleinsten enöömd wörden in et heamelryk. Mar wee sich an al de geböäden höldt en andere lüde leyrt etsülvde te doon, den sol een groute name hebben in et heamelryk.''
Paulüs
Latere apologeten en karkvaders hebt vöäral up syn gedachten verdan eteologeert. Dår bint vöäle dogma's uut untstån. Disse strouming nömed se ouk wal Paulinisme. so hadde he andere ideyen over de Tora as de andere apostolen. So mossen et Evangely ouk når de neet-jöyden ('heidenen') hen. Med Jakobus (leider gemeynte Jerusalem) hevt he ouk een mål trammelant ehad. Wårümme as Jakobüs vöärstander was vöär et behold van de jöydse wetten en traditys. Jakobus wold de Tora ouk by de neet-jöyden, Paulus wear neet. Et hevt Paulus ewesd wårümme as et christendom sich ofdööd van et jöydendom. Paulus hevt de Tora en de jöydse traditys in-ewesseled vöär gelöyv en vergeaving van unse sünden, danks de krüüsdoud van Jesus.
Apostels en Apostoliske vaders
Kykt ouk: Apostoliske vaders
Zuudwest-Drèents
Omdat de beide groepen op mekaer ansluut en slim veul op mekaer liekt, wodt d'r ok wel ies saemen naor verwezen as Zuudwest-Drèents, beveurbield veur woorden en vörmen die aj in beide groepen vienen.
Brekking (taal)
Westfaolse brekking
In n antal plaatsen binnen de Westfaalse spraokruumte wodt ok de lange klinkers tot tweeklaanken, krek zoas in t Oostfaols.
Zuudwest-Noord-Drèents
't Zuudwest-Noord-Drèents (ok Stellingwarfs enuumd) is íén van de dialectgroepen die as ze binnen 't Drèents onderscheidt (waorbi'j 't Drèents wördt eziene as 't gehiel van Nedersaksische dialecten binnen Drenthe).
Evolutietheorie
Variaasie
Tweeje van dezölfde soorte kunt arreg op mekare liekn, mar bint nooit psies etzölfn. Oaveral he'j van die kleane verskillegies ('variaasies' enuumd) binnen 'n soorte. Zo as bi-j meansn de leankte of de oogkleure verskilt. Variaasies bint belangrieke, zonder he'j gien evolusie. Waant joa, a'j twee psies dezölfn hebt, kump doar niet opiens wat aans van.
Rektum (Wierdn)
Opgreawiges
Ne archeologische inventarisasie van disse laanderiejn löt zeen dat t in de prehistorie is beweunt ewes. op de Rektummer Es, de Kloosterhook, de Kruusakkers en de Boningkeampkes zint spuurs van beweuniges an etröfn. Op de Kruusakkers zint greave ontdekt. Nen steenn hamerbiele en nen roon steender bal van dezelde witte steensoorte, twei neet zo vaake vuurkomde gebruuksvuurwearpn. Laanks de Regge en de Eksose Aa zeent opgreawiges edoane oet verskilne tied. In n Kloosterhook is ne vrog-neolitiese woonstean eveundn. Vuur disse neolitiese woonstean zint up verskilne steans gebruuksvuurwearpn eveundn. De steender biele en de skeuter stamt oet de neolitiese tied, t veursteen keump oet de mesolitische tied tot ongeveer 3000 v Chr. De umgiewige lea toew grootndeels dreuge en dr leupn auweral götte en watergänge. Völ later köm de umgiewige wier oonder water te stoan, duur het stiegn van t zeewater. Wieter zind in 1933 in n Kloosterhook nöast het arve Kedinchhoes opgreawiges edoane duur t Museum van Ooldheden oet Leiden. Doarbie köm dr oolde poalgeater van hutn en auwerbliewsels van hooltn waterputn an t lech. De skeuter dee at eveundn zind könt wördn an erkeant. Op de stean van de Oole waterborgh het Slot is ne puntgaave broonze raandhielbiele en ne hooltne nappe eveundn oet de 10e eewe. Dissen is now in t Rieksmuseum in Tweante.
Nedersaksische begroetingsvörms
Moin / Moinmoin / Moinsen
In aandere dielen van Duutslaand gebruukt ze de groet moin ok wal, mar dan allennig in de mörreng.
Morn (Noorwegen)
Veule scandinavisten mient det de Noorweegse groet morn uut 't Middelnederduuts van de Hanze kump. In tegenstelling töt god morn of god morgen is morn infermeler en kan de hiele dag, töt in de aovend, gebruukt wörden.
Veengoot
Den Veengoate löpt döär de gemeynden Aalten, Oust Gelre, Berkelland en Bronkhorst.
De meyst evangene vissöyrten bünt ruisfurne, blankfurne, kolblei, snook, seelt, bråsem, riviergrundel, bårs, skubkarper.
Nedersaksische skeeldwöarde
t Geet op disse ziede um biezeundere wöarde. Ne direkte ummezetting van t Neerlaandse is nit neudig. Zo keant t Grönnings t woard "kloede" vuur "dik persoon". Doarumme hooft "dik persoon" dr nit bie te wordn ezat, terwiel at t wál zo ezegd kan wordn. As n bepoald dialekt gin spesjaal woard hef vuur dit soort beskriewings, kan t wál direkt ummezat wordn.
Sofia
thumb|200px|De Alexander Nevsky-kathedroale is ene van de grötste toeristentrekkers van Sofia. Sofia (Bulgaars: София) is de heuwdstad van den Europesen stoat Bulgarije. Et is ook meteen de grötste stad van et laand. Der wont 1,3 miljoen leu, woermet as et de 15de grötste stad van de Europese Unie is. Sofia lig an den voot van den boarg Vitosha in et westen van et laand, op meender as 50 km van de Serviese greanze. Et ligt op et middeln van de Balkan. Doarumme is et ne belangrieke duurvoorstea tusken de Zwarte Zee en de Adriatiese Zee, terwiel as de Egeïse Zee der et körtste bie ligt.
Rien
Naamgeaving
In Nederlaand vertakt den Rien zich tot in historiese tieden van natuur, en bunt delen van den Rien egroaven veur de waterhuusholding, veiligheid en plaatsbepoaling. Verskillende delen hebt nen eigen name. As den Nederrien Duutsland uutgeet, heet zi-j op riege:
Vertakkingen in Nederlaand
thumb|Bödjen bi-j Lai da Tuma, Surselva, [[Graubünden, Zwitserlaand woar den Rien begunt]] thumb|[[Veur-Rien, Bovenalpgebargte]] thumb|Canyon tussen Ilanz en [[Chur.]] thumb|Waterval in den Rien bi-j Schaffhuze thumb|Lorelei thumb|den Rien bi-j Spiek thumb|den Rien bi-j Tolkamer thumb|den Rien bi-j Millingen
Inhold
Oaver et joar gemiddeld bedreg den ofvoer van den Rien rundumme 2200 m³/s (debiet bi-j Lobith). De ofvoeren van 1926 en 1995 waren rundumme 13.000 m³/s. In zeer wietgoande gevallen kan dit toonemmen tot ruum 16.000 m³/s (de kanse hierop wödt geschat op 1/1250 per joar). Op et keern van zukke ofvoeren is et onderhold van de dieken en de wieze van samenstelling van uuterweerden bi-j wet of-estemd (Wet op de Waterkering).
Under normale umstandigheden wöd den ofvoer as volgt verdeald:
Veilegheid
Deur de klimaatveraandering verwacht et KNMI dat den joarleksen neerslag in et streumgebeed van den Rien zal toonemmen. Doarnoast besteet in dat gebeed ne grootse versteadeleking, woardeur den neerslag dee doar vült, sneller tot ofstreuming zol kommen. Riekswaterstoat verwocht doarumme dat den eenmoal-in-et-1250-joar ofvoer in et joar 2050 rundumme 18.000 m³/s zol wean.
Nije kiek op Paulus
thumb|Apostel [[Paulus deur Valentin de Boulogne]] De Ni'je Kiek op Paulus is 'n veulgebruukte tarm umme 'n belangrieke ontwikkeling in n 20ste eewe an te duden op t wetenskaplike onderzuuk naor de apostel Paulus.
Pierre Bonnard
Bonnard hevt altyd up siksülv ewarked en is dårümme ouk neet simpel in te deylen by een bepålde styl. Nåst skilderen, illustreerden hee vake vöär blader en hevt ouk noch een mål een ebrandskilderde rüte emaked. Y süllet in syn wark nooit geweld teagenkummen. Bonnard kekken altyd med vöäle wille når de kleine dinge van et leaven, en dat döäde hee in syn skilderyen. Hy skilderden vöäle stråttafferelen üüt Parys of landskappen uut Süüdfrankryk achter een vulle untbyttavel. Typiske Bonnard-underwarpen nå 1903 binnet binnenkanten van een hüüs med vrouwlüde dee gangs waren an ear pot en stilleleavens.
Leaven
An de Académie Julian leyrden hee Ker-Xavier Roussel en Paul Sérusier, Maurice Denis en Jean­ Edouard Vuillard kennen, den hüm wys makeden med et wark van Paul Gauguin. Dit güngen up 1888 når een untmöting van ear up Pont-Aven. Nåst Gauguin wördden hee slim beinvloded van de toon eyrtyds up Europa wyd ewörden japanske klörenholtsneades, wår as der alleynig med lynes en groute klöörvlakken ewarked wördden.
Horde
De plaante kump veur in greslaand, op dieken, revierdunen, duunvalleien en vergrezen heed op vochtige tot aorig dreuge, maotig voedselrieke grond.
T Veen
t Veen (Nederlaands: Veenendaal) is n plaots en n gemeente in de Nederlandse provinsie Utrecht, t leit an de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei. De gemeente had op 31 mei 2009 63.022 inwoeners en t het n oppervlakte van 19,72 km² (waorvan 0,21 km² waoter). t Darp is in de vuuftiende en zestiende eeuw ontstaon as veenkolonie. Hier leit dan oek de oorsprong van de naam. In disse tied wordde veur de ofvoer van turf de bisschop Davidsgrift an-eleid. Langerst de Grift en de ziedkanaolen gingen laoter minsen woenen.
Dialekt
In t Veen wort van oorsprong gien Nedersaksies dialekt espreuken. t Valt net buten t West-Veluwse taolgebied, mar het wel n antal overeenkomsten mit t West-Veluws en veural mit t Schaarpezeels of de umliggende gebiejen. Die worren soms bie t West-Veluws erekend, mar meestal net niet.
Minnesota
Tüsken halv 19. en begin 20. eywe tröäken der vöäle europeeske immigranten hen. Vöäle van dee kömmen uut Skandinavie, Düütskland en Middeneuropa (med name de Tsjechen en Slovaken). Dårümme is Minnesota noch altyd een middenpunt vöär skandinavisk-, düütsk- en tsjechisk-amerikaanske kultuur. Uut undersöök blikt at vöäle lüde når Minnesota kömmen weagens mislükkede revolutys in Europa in 1848.
Paulus
leven en wark
Kiek ok: Nije kiek op Paulus
Esport
Süüdkorea hevt al vanaf 2000 verskeidene esportorganisatys, wårby professionele spöälers inskreaven ståt. Buten Süüdkorea geyt erkenning wat minder rap, med Europa, Noordamerika en China as volgenden. Undanks dat Japan ne groute videospöllenmarkt hevt, kümt de erkenning vöär esport noch nit hard up gang. Dat likt te maken te hebben med swåre wetten teagen gokken, wårdöär betaalde spölwedstryden teagenhölden wordet.
Stappest
Karkelijkheid
De gemienschop van Stappest stiet bekend as ien van de miest karkelijke binnen Nederlaand, en is knap esleuten. Der bestaot verschillende geriffermeerde karken van verschillende oriëntaties. De zundagsröst wordt stark in acht eneumen en de karkdiensten in de protestantse karken wördt drok bezocht. De dörpskarke van Stappest is mit umdebi'j 2.300 zitplaatsen ien van de grootste karken in Nederlaand en zit alle zundagen vol.
Citaot
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Hoalt de burenplicht ien eere is op Stappers het parool En dan klöpt er wèrme hèrten onder 't gröve kamizool Zet de tering noa de nering det geldt hier veur heer en knecht Het volk zelf en de gemeenschap Stappers hold zien zaken recht Felle kleuren langs de wègen Stappest is traditie vast Wie niet noa dit volk giet trappen hef met Stappersen gien last
Motte
Motte kan verwiezen naor:
Bulgarije
Bestuurlike indieling
Sund 1999 bestaot Bulgarije uut 28 oblasten, naodat et was onderverdield in 9 grotere oblasten sund 1987. Alle oblasten bin vernuumd naor de regionaole heufdstad. De nationaole heufdstad, Sofia, vormt een eigen distrikt.
Westerkertiers
t Westerkertierse toalgebied
t Westerkertierse toalgebied wordt begrènsd deur e Drentse pervìnziegrèns ien t zuudoosten, de Stad ien t oosten en t Rietdiep ien t noordoosten. Ien die gebieden bestijt n vloeiende overgong van t Westerkertiers noar e Grunningse dialekten, Noordenvelds en Stadjeders; de overgang noar t Hoogelandsters, dat aan e ander kaant van t Rietdiep proat wordt, is van oldsheer minder vloeiend.
Reloatsies met de andere Grunnegse dialekten
Dit verschil wordt moakt deur e geschiednis van t Westerkertier. t Het n zetke part wèst van Friesland, t is n zetke n aparte heerlekheid wèst dat staark deur Drenthe beienvloed wör en heurt nou bie Grunningen, woardeur t binnen de oorspronkelke Oostlaauwerse toalgrèns ligt. Dit moakt t juust weer n Grunnings dialekt, deur t aksent. Toch is ien t aksent ook de overgong noar t Fries dudelk te heuren. Sums wordt t Westerkertiers zels soamenvoegd mit t Stellingwarfs, moar tegenswoordeg is dit niet meer gangboar, onder andere deurdat t Westerkertiers wel de lichte Grunningse dubbelklanken het.
Vasseveld
Op de lieste van Vasseveldse bezeensweerdegheden stoat onder meer de Hervörmde Karke of Laurentiuskarke, mölle de Engel en het Hofshuus, een originele saksiese boerderi-je dee in de jaoren '90 rieksmonument is ewodden en daornao deur vri-jwillegers helemaol in de olde staot is restaureerd. In 2011 is noast het Hofshuus de Gesinkschure ebouwd. Een noar old veurbeeld bouwde Saksische veldschure. In de Gesinkschure wordt de museumstukken van het Hofshuus in het vervolg op eslagen, umdat in disse schure de lucht geklimatiseerd is.
Evenementen
Jaorlekse evenementen bunt onder meer:
Balk (Frieslaand)
Balk leit tussen Harich en Wiekel. Deur et dörp stroomt et reviertien de Luts. Et plakkien zol ontstaon wezen bi'j een balke over et reviertien; vandaor de naeme. Laeter wodde hier een brogge bouwd. Anvankelik heurde Balk bi'j Harich. In 1585 wodde et deur Spaanse soldaoten uut Grunnen plunderd. Balk wodde in de 18e ieuw welvaorend deur de botterhaandel, en in de 19e ieuw was et een zelsstaandig dörp wodden.
Balk kende vanoolds diverse geleufsgemienschoppen. Ien daorvan was de gemiente van de Mennonieten in Balk die slim streng in de leer was. In et midden van de 19e ieuw is een grote groep naor Amerike gaon om daor in de omkrieten van Goshen in de staot Indiana te gaon wonen. Een gevelstien in Balk herinnert nog an disse olde geleufsgemienschop.
Et dörp en et reviertien zollen de dichter Herman Gorter, wie-zien pake in de 19e ieuw deupsgezind predikant was in Balk, tot zien beroemde gedicht "Mei" inspireerd hebben. Daorin het Gorter et overigens niet over een dörp, mar over een stattien; en niet over een reviertien, mar over een waetergrachte:
Kruuttoornramp (Breevoort)
Uutgoande verwiezing en bronne
<References />
Hondsrug
De noam kommt van Hunze-rug. De revier de Hunze lopt ten oosten van de zaandrug. Veur de 19e aiw wuir de Hondsrug ook wel aanduud mit de noam Bisschopsrug. Middelkerwies omdat de Biskop van Oetrècht dou de boas was ien Overiesel en Drìnthe (Oversticht).
Botter
Botter is de ekannen room van melk. In Nederlaand is 't bie wet verbeujen predukken dee neet van "echte botter" emaak bin 'botter' te neumen. Kunsbotter (margerine en halvarine) is gien botter oek al wonnen 't in 't dagelijkse leven ten onrechte zo eneumd. Echte botter wodt in 't dagelijkse spraokgebruuk vaak 'roombotter' eneumd.
Iessel
Van Dèventer töt nao Attem is de Iessel de grèens tussen Gelderlaand en Oaveriessel, mar dielen van det traject ligt hielemaol in Oaveriessel (bi'j Dèventer, Olst en Wieje). Det giet ok op veur 't leste traject. Nao Kampen en 't daor teengaover eleeng Iesselmuun vörmen de revier een kleine delta, mar buten 't Keteldiep, de heufdtak, bint de aandere naarms of-edamd.
Rieksmonument
Tiedeleken beleidsreagel anwiezing bescharmde monumenten
Op 1 juli 2007 ging nen tiedeleken beleidsreagel van kracht (Tiedeleken beleidsreagel anwiezing bescharmde monumenten 2007) in opdrächt van den minister van Onderwies, Kultuur en Wetenschop, R.H.A. Plasterk woarin de anwiezing van rieksmonumenten tot 1 januari 2009 is op-eschort veur zaken ebouwd veur 1940. Alleneg bi-j hoge uutzundering wodt bescharmde rieksmonumenten an-eweazen, alleneg wanneer de zaak beheurt tot den rundumme 100 meest weerdevolle monumenten dee ebouwd bunt in de tied 1940 / 1958 (de zo-eneumde wiederopbouw-tied). Dizze lieste wodden in den harfst van 2007 uutegeaven, zee: lieste van ni-je rieksmonumenten (2007). Den minister kos veur dizzen beleidsreagel umdat hi-j rap mit de verni-jing van de monumentenzörg wol anvangen.
Sallaanse taalwiezer
Medeklinkers / spelling
kinderen is kinder (wördt ok wel ezegd as kinders),
eieren is eier,
Umlaut
't Sallaans hef eem as alle Saksiese dialekten umlaut ondergaone in de woorden met 'n Oldgermaansen lange ô; hierbi'j hef bowendien 'n veraandering plase-vunnen volkommen analoog an 'n mutatie van oo naor oe. Hierdeur klinkt 't Oldgermaanse *grônaz "groen" noe as gruun of gruujn (teegnover 't Twentsen greun). Ok hef 't Sallaans umlaut in 'n verkleanwoorden, waordeur 't zich anslöt bi'j 't Veluws en Twents en 't zich onderschedt van 't Stellingwerfs en Drents. 'n "Boekje" wödt 'n bukie(n) of boekien, 'n "bakje" 'n bäkkien of bakkien, 'n "hondje" 'n hunnechie(n), huntien of `huntie(s).
Gabon
Gabon is n laand in Afrika dat grenst an Equatoriaal-Guinea, Kameroen en Congo-Brazzaville. De beperkte bevolkingsdichtheid, oavervloodige natuurleke hulpbronnen, en anzeenleke buutenlaandse steun hebt Gabon tot ene van de meer walvoarende laanden in Afrika emaakt. Van 1975 tot 1994 was Gabon lid van de OPEC.
Handel
By eyne van de eyrste förme van handel, uuttuusk (ruilhandel), wörden goderen of deensten rechtstreyks vöär andere goderen of weaderdeensten uutwesseld. Dår köm gin geld an te passe. Do as eyne van de tuuskgenouten ädelmetalen güngen gebruken, kreagen dee symboliske waerde en praktisk nüt. Moderne handelslüde gebruket meysttyds geld. Sou kan koupen löskoppeld worden van verkoupen of verdenen. De uutvinding van geld (en later vöärskotten, papyrgeld en untastbår of digitaal geld) makeden handel stükken simpeler.
Wiendefemilie
thumb|Wiende De plaanten dee tot de wiendefemilie (Convolvulaceae) beheuren hem meestentiends wiendende stengels en bin meestentieds kruudachtig. Oek enkele lianen en bomen beheuren tot disse femilie. Partie soorten vormen zetmeelhouwende knollen (zoas de zeute eerpel).
Hendrik Johannes Bergveld
Wark
Et meerste van Bergveld zien wark verscheen postuum in De Oolde Pook (1971) en in de Klaeterjaegers (1976). Een vuul oolder wark van Bergveld is De Stellingwervers en hun dialect en wodt soms ok wel as zien dadde "boek" beschouwd. Dat wark was feitelik een groot artikel uut de Drentsche Volksalmanak van 1949. In et boek Bergveld lest veur uut eigen wark (2013) is niet allienig et wark uut de veurige drie boeken te vienen, mar ok aorig wat teksten die nog niet eerder in drok west hebben of die aj' zels mar mit muuite in kraanten en zo weervienen zollen. De stokken in Bergveld lest veur uut eigen wark bin opgeerd en bi'jienbrocht deur Henk Bloemhoff.
Naogedaachtenis
Bergveld schreef haost al zien leven in een leesbere, konsekwente spelling, die mit naeme ansleut bi'j gewoonten in Drenthe en toegelieke bi'j de uutgangspunten van de spelling van et Nederlaans. An et aende van de jaoren zestig wodde Bergvelds schriefwieze overneumen deur de Stellingwarver Schrieversronte en in 1976 nog es officieel vaastlegd.
Lampe
thumb|250px|Een lampe Een lampe is een veurwarp dat gebruuk wonnen um loch te creëren. As gevolg van de lampe is 't levensritme van de meens minder ofhankelijk van de anwezigheid van 't loch van de zunne. De olielampe is al duzenden jaoren in gebruuk, en an 't einde van de 19e eeuw wönnen de gleuilampe uut-evunnen. Lampus was een van de peerden van Eos, de godin van 't loch uut de Griekse mythologie.
Valhalla
duum|324x324px|"Walhalla", skilderd döär Max Brückner in 1896 Valhalla (ouk wal skreaven as Walhalla) is in de germaanske mytology de steade wåras heldhaftige krygers hengåt as se ümmekummet up et slagveld. Et bedüdt letterlik de halle van de völlenen.
Baentiesman
Een baentiesman (ok wel: ambtener) is een persoon die is ansteld in een eupenbaore betrekking om een diel van de overhiedstaeken te verrichten, op veurweerde dat hi'j ondergeschikt is an een hoger gezag. Ofhaankelik van heur funktie, leggen baentiesmannen een zuveringseed of ambtseed of.
Guadalajara
De name kömt van et arabisk, wår et "rivyr van steynen", "rivyr dee tüsken steynen loupet" of "vallei van forten" beteykent. De stad kreg öäre name van Nuño Beltrán de Guzmán, ter ere van de spaanske stad waar hy wear geboaren. Guadalajara wear by veer verskillende geleagenheyden esticht en wear definitif upericht döär Beatriz Hernández up 14 februari 1542, an de overs van de rivyr San Juan de Dios.
Montenegro
Ofskaffing van Sosjalisties Joegoslavië en de maak van FR Joegoslavië
thumb|left|Mausoleum of [[Petar II Petrović-Njegoš, Lovćen]] In den Bosniesen en Kroatiesen Oorlog tusken 1991 en 1995 vöchten de Montengriense politsie en et leager met Serviërs met in anvallen op Dubrovnik in Kroasië. Bie disse anvallen, woerbie et te doon was um mear laand te kriegen, wörden de meanskenrechten slim en stelselmoatig eskeunden.
Den Montenegriensen genneraal Pavle Strugar wör vastenömmen vuur zin andeel in de bombardering van Dubrovnik. Bosniese vluchtelingen wörden arresteerd duur Montenegriense politsie en ofvoord noar Serviese kaampen in Foča, woer as ze steelselmoatig emarteld wörden en dooddoan.
In 1996 verbreuk de regearing oonder Milo Đukanović alle boonden met Servië, woer as toertieds Slobodan Milošević presideant was. Montenegro zatten zinne egene ekonomie op en nöm de Duutse Mark an as betaalmiddel en doarnoa den euro, terwiel as et nog geheels neet deel was van de betaalstrekke van de Euro. Doarop volgen verskeadene regearingen een onofhaankelikheadsidee, woerduur as de spanningen met Servië verdan pröttelden. Tiedens de Operation Allied Force wörden verskeadene doelen in Montenegro bombardeerd in 1999. Dit haalden liekewels neet völle oet.
Laand
Een antal kenmarken op de riege:
Bestuurlike indeling
Montenegro hef 21 gemeenten.
Ekonomie
thumb|right|Völle toeristen komt op [[Boedva an]]
350px|thumb|left|Weagenkaarte van Montenegro
Vervoor
Op dit ogenblik loopt allene nog de Europesen weg E65 en den E80 duur Montenegro.
De Hawen van Bar is de belangriekste zeehawen van Montenegro. Dissen wör ebouwd in 1906, mer in den Tweeden Wearldoorlog finaal kapot eskötten. In 1950 wör he wier op ebouwd. Der kan 5 miljoen ton an goderen verwoarkt worden. Mer umdet Joegoslavië oet mekoar völ en doarmet de Montenegriense industrie in mekoar zakten, dreeit de hawen verlees en fleenk oonder öaren macht. De verniejing van de Belgrado-Barspoerliene en een vuurstel van ne autobane doarlangs, mut den hawen wier in de bene helpen.