cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Berre
250px|thumb|[[Schilderie mit twee meensen in berre]] 250px|thumb|Een ouwerwets berre Een berre (oek wel een bedde of ledekant eneumd) is een zach meubel um op te slapen, en besteet uut een ledekant mit daorop een berrezak mit berregoed, zoas lakens en dekens of een dekbed en een kussen. Een berre steet 't meesten van de tied in een slaapkamer, mar der bestaon oek zogenaamde 'bedbanken' dee-j as banke en as berre gebruken kunnen.
Tenerife
Klimaat
De groute klimaatverskillen sint et beste in de wintermånden te verneamen. An de küste is et dan noch wårm en sünnig, terwyl as der up en paar kilometer wyderup sney ligt.
Berre
Soorten berren
Der bestaon eenpersoonsberren en tweepersoonsberren. In een tweepersoonsberre slaap je naos mekaar. Een eenpersoonsberre hef tegensworig meestentieds een ofmeting van 90 centimeter bie 200 centimeter. Tweepersoonsberren hem een breedte dee bie de persoonlijke behoefte pas van de persoon dee der de lakens in delen.
Tenerife
Klimaat
Oaver et algemeyn düt et süden wat wööster en dröyger an, terwyl as et in et noorden gröner en vuchtiger is.
Berre
Soorten berren
Je hemmen oek stapelberren waorin je boven mekaar liggen en hoogslapers, mit onder 't berre een (kiender)bero. Hemelberren hemmen een overkapping ("hemel") en kunnen vake mit een gedien of-esleuten wonnen waordeur je beter bescharmp wonnen tegen vliegende insekken en niejsgierige blikken. Vrogger gebruken de meensen vake bessteeën.
Tenerife
Water
Döärdat den vülkanisken grund up Tenerife bros is, kan et eiland selv et weinige beaten reagen wat der valt good upneamen. In de koolere bebuskede gebeden verdampt der nen houp en up de höygste töppe van et eiland vröst et en sneyt et mangs.
Döärdat reagen neet reagelmåtig valt en et eiland grillige bargen hevt, doot se der neet an dambouw. Et meyste water (90%) wördt uut brunnen ehaald en uut watergoaten (horisontale tunnels dee as in de vulkane board sint). Dårvan sint der dusende up et eiland. De tunnels sint gevöärlik vöär mensken, ümdat der ouk vulkaniske gassen en karbondiokside in upbouwen künnet, wåran as en menske gauw starvet.
Berre
Algemeen
Naos een berre steet tegensworig vake een nachkasjen mit daorop een blaker (oek wel een nachlampjen eneumd). Vrogger hannen de meeste meensen gien nachkasjes, dit was umdat de meeste meensen to in een besstee sleupen. Umdat een besstee in de mure in-ebouwd is was der gien plekke veur een kasjen.
't Uuteinde van een berre wonnen een voteneinde eneumd en 't stuk je de kop op legen wonnen 't kopeinde eneumd.
Tenerife
Vervuling en luchtkwaliteit
De kanariske eilanden ståt bekend üm de laege luchtvervuling. Der sint ja weinig fabriken en industry, en de passaatwinden blåset dat beaten vervuling wat det wal is rap vord. Volgens de officiäle informaty van et spaanske Ministery van Gesundheid en Industry is Tenerife eyne van de skounste steades van et land. De luchtvervuling ligt depe under de landelike döärsneyde. Toch sint der wal wat vervulers an te wysen: en öälyraffinaderye by Santa Cruz, termiske stroumcentrales by Las Caletillas en Granadilla, en verkeyr up de weg, wat verstarked wördt döär de vöäle turisten up et eiland. Ümdat der en grout stearenkykerscentrum up Tenerife steyt, wördt de lechtvervuling strak emeaten en reguleerd.
Bekbargen
thumb|Kaarte van de kadastrale gemeente Bekbargen uut 1866. De grenzen kommen aoverene mit die van t vroggere karspel Bekbargen tot 1653. Bekbargen (ok wel: Beekbargen; Nederlands: Beekbergen) is n darp en vroggere gemeente in de gemeente Apeldoorne, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Darp, dat op de rand van de Veluwe ligt, net ten zuden van de plaatse Apeldoorne, besteet buten de bebouwde komme veural uut bossen in t zuudwesten en landbouwgrond in t noordoosten. Buten de bebouwde komme he'j naost t buurtschop Engeland n antal bungalowparken, kämpings en hotels. Ok he'j verschillende verzörgingstehuzen en t daklozenopvang Het Hoogeland. Begin 2014 had Bekbargen 4.473 inwoners. Van dat antal woonde drie viefde in de kern van t darp.
Darpskern
Sentraal deur de kern van Bekbargen löp de Darpstraote, waor de meeste winkels en horeka-zaken zitten. Ok he'j daor t multifunksionele sentrum "De Hoge Weye", waorin onder andere de enigste basisschole van t darp zit, de uut 1818 stammende OBS Beekbergen. In de buurte van de Darpstraote he'j de uut de 15e eeuw stammende hervormde karke. In Bekbargen steet ok n griffemeerde karke, de Eben-Haëzerkarke, waorvan t gebouw uut 1960 stamt.
Eerste vermelding
De eerst bekende vermelding van t darp Bekbargen mit zien name kömp uut de hoge middeleeuwen. Zo vun der volgens n geschrift uut 1243 n rechtszitting plaatse op de Uchtelerbarg in de buurte van Bekbargen (in t geschrift Bekberge eneumd). De presieze Latiense tekste is: "in monte, quu dicitur Uchtelerberg, prope Bekberge". Op die barg in Ugchelen ha'j t Herenhul, waor töt de 17e eeuw rechtesproken wordden. In de zelfde eeuw bint ze begunnen mit de ontginning van de moerasbossen in t baekdal van de Olde Baeke. De grond wordden gebruukt as weiland veur beesten en deur de ontginning gruuiden de totale oppervlakte van de landbouwgrond.
Geografie
Bekbargen ligt an de rand van de Veluwe, en ok op de rand van die stuwwalle, die op dat punt aovergeet in de Iesselvallei. Deur zien ligging op de flank van die stuwwalle is t darp n flankesdarp. De stuwwalle ontstaon is tiejens t Saalien. De geologie van t darp mit n variasie van baekdallen en dekzanden hef t darp n antrekkelike plaatse veur bewoning emaakt. De dekzanden bint ontstaon tiejens t Weichselien, de veurige iestied. Deurdat de Noordzee destieds dreugelag bracht de wind t zand van de baodem van de Noordzee naor t vasteland van Nederland. De leste iestied zörgden ok veur erosie van de stuwwalle, deurdat smeltwater aover t land stroomden. Umdat de grond permanent bevroren was, kon t smeltwater niet de grond in. Deur t natter wordende klimaot ontstonnen op de dekzanden bossen in Bekbargen en zien umgeving. Deur t verdwienen van veule planten ontstonnen der later in t gebied nog podzolgronden. Korter elejen is t landschap van Bekbargen veranderd deur vroggere landbouwmethodes. Veurbeelden van aoverbliefsels daorvan bint de wildwallen en de openakkers die gebruukt wordden veur landbouw mit behulp van heedvelden.
Deur Bekbargen löp ene baeke, de Olde Baeke, die in veurgaonde eeuwen gebruukt wordden um watermölles in bewaeging te brengen. Die watermölles wordden gebruukt veur t malen van graon en t maken van papier. De baeke löp deur n baekdal.
Karbietskeetn
thumb|300px|Stuks karbiet thumb|300px|Ne melkbusse t Karbietskeetn of karbietknapn is n gebroek wat um ooldjoar van Grönningn tot an n Achterhook wörd oet evoerd. Ook in Freeslaand en België is et bekeand, mer lange neet zo wiedverbreid as in et Neersassiese gebeed. Nöast t ofstekn van veurwoark is t karbietskeetn in t Neersassies gebeed de manere um t oolde joar of te sloetn.
In 2014 wör karbietknapn op de lieste van Nationale Inventaris immaterieel Cultureel Erfgoed ezat.
Verleedn
t Is good meugelik det t karbietskeetn zinne wörteln in de oolde Germaanse joelfeeste hef. Bie dee joelfeeste wörden met völle kabaal de weenter en kwoade geeste verdrewen. Vanzelf was dr in dee tied nog gin karbiet, mear t gung um t kabaal. En karbietskeetn geet met n onmeundig geweeld.
t Gebroek
Vuur karbietskeetn beent eene of meardere melkbusn, voarfblikn of anepaste gasflesken neudig, woer of an de eunterkaante n geatjen in is ehöwn. Dan geet t karbiet in de busse, woernoa dr n betjen water of spieje biej edoan wördt (of aandere vloeistofn dee't dan vuur haande beent). Doarnoa wördt de melkbusse met n lid of bal of eslötn. Duur ne chemiese woarking van t karbiet met t water ontsteet n gas (ethyn). Duur n vlämke bie t gat an de eunterkaante van de busse te hooldn, vlög t gas in n braand, woerduur t lid met nen onmeundigen knapperd vort ebloazn wördt. Umdet t gevoarlik woark is, wörd mangs t skoarpe lid ook vervöngn duur nen zachten bal. Um tied te bespoarn en nit n heeln tied te hoown te loopn, wördt an n lid of n bal mangs ook n laank touw emaakt, zode'j t noa t knaln wier heanig op oew an köant haaln.
Vanzelf vaalt t karbietskeetn vaake saamn met t dreenkn van n antal pilskes en t etn van bepoalde häpkes, wat biejdreg an nen dag wille. t Skeetn wördt vuural duur joonk volk edoan. De Leste joarn beent dr ook offisjele kampioenskapn vuur karbietskeetn, woerbie t dr umme dreeit um nen zo hard meugliken knapperd te maakn, of zo wied meuglik te komn met t lid of den bal.
Wat möage goat nog nen trad wieter en lasket hele geraamtes in mekoar um meardere melkbusn tegelieke in te hangn. Ook wörd dr mangs ne ellektriese oontstekking gebroekt vuur de veailigheaid, zodet vuur t anstekn van t gas allene mer n veunksken op ewekt hoof te wordn. n Melkbus kan ook vervöngn wördn duur n eegn emaakt kanon en dr zeent in t verleedn zelfs al hele gierkoarn umme bouwd töt karbietkanon.
In Neerlaand
In Neerlaand beent dr vuur t skeetn met karbiet per gemeente ofspraakn emaakt. Umdet t nit teegn is te hooldn dut de politie in bepoalde gemeentes met ooldjoarsdag n eugke too en zorgt ze det dr gin ongelukn gebuurt.
Umdet dr in t Neersassiese gebeed völle ruumte is, wördt t karbietskeetn aait boetnof edoan. In Kaampn, woer t karbietskeetn mear wördt edoan as t ofstekn van veurwoark, hebt ze nit völle ruumte en sköt iedereene gewoon duur de stroatn of achter t hoes.
Hummel
Hummel is n darp in de gemeente Bronckhorst in den Geldersen Achterhook in Nederland.
Hummelo wodden veur et eerst eneumd in ne oorkonde oet et jaar 828, en den name wöd verkloard as ne samenstelling van hummel (hop) en lo (bos). Et darp ligt op ne revierdune langs den Olden Iessel. De alter onstoane lintbebouwing nog altied te herkennen. Hummelo hef teggenswoordegs een bescharmd darpsgezichte. Ene van de meest herkenboare gebouwen is hotel "De Golden Karper", ene van de oldste hotels van den Achterhoek. Bennie Jolink, zanger en veurman van de boerenrockgroep Normaal is geboren en getogen in Hummelo. Nog altied is hi-j den bekendsten inwonner van t darp.
De Gracht (Weststellingwarf)
De Gracht is een buurtschop in de gemiente Weststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Kampers
t Kampers is n zogenuumd stadsdialekt det in de Overiesselse stad Kampen espreuken wördt. t Kampers valt onder de Sallandse dialektgroep en eurt bi'j t Nedersaksies. Net as veule andere stadsdialekten zo as t Deventers, t Zutfens en t Zwols, ef t Kampers n brouw -r, [ʀ]. Iesselmuden en Steenwiek hebt disse brouw-r ook. In de achttiende eeuw begun de bovenklasse van de Kampers en oek de Zwolse bevolking de taal mit n Frans aksent te kleuren umme zo belangrieker over te doen komen. Eén van de gevolgen was det ze de h vortlieten. n Ander kenmerk van t Kamper dialekt is det bi'j de ao-klank veur een /r/ (/ɔː/) veranderde in n öö-klank (/œː/), zo as in wöör (algemeen: waor of woar), dit verskiensel zie'j ok in t Zwols, Deventers en t Zutfens, maar niet in et Steenwieks en Iesselmudens. Dit zol meugelik komen deur de brouw-r. In vergelieking met et Deventers en t Zwols ef et Kampers in woorden zoas eten, geute en komen lange klinkers wööras t Deventers en Zwols hier erekte of körte klinkers hebben. Döörnööst ef et Kampers veur de ie-vörm de uutgang -en, wööras et Zwols en Deventers -t hebben. Samen met et Zwols ef et Kampers wel de -en uutgang bi'j wi'j, et Deventers ef dit dan weer niet.
Volgens de Taaltelling Nedersaksisch van het Nedersaksisch Instituut (2005) zegt 61% van de ondervraogde mensen in Zwolle, Deventer en Kampen eur stadsdialect te kunnen praoten.
Kampers as kultuurtaal
t Kamperse stadsdialekt wördt veurnamelik espreuken maar der is ok wat skrieverieje uutegeven in t Kampers. Veur de streektaal van West-Overiessel, wööronder t Kampers, ef t streekkennissentrum de Iesselakademie spellingsrichtlienen op-ezet.
Vanof ongeveer 1945 verskeen in de plaatselike krante wekeliks n kollum in t Kamper dialekt onder de naam ’Eij ’t ook ’eurd. Jan B. Keuter skreef disse stukkies onder de naam Drikus.
De Iesselakademie ef in 2000 t “Woordenboek van de Kamper Taal” uutegeven. As anvulling is later n niet-offisiële “Woordenlijst Nederlands-Kampers” samenesteld deur Ph. Bloemhoff-de Bruijn.
Meziek
thumb|Mezieksleutel Veur zoveer bekend, hebt alle culturen in alle tieden meziek kend, maor umdat dizze kunst op verschillende plaotsen en in verschillende tieden elke keer weer aanders beoefend (en ervaoren) wör en wördt, is der gien iensgezindheid rondum 't begrip van meziek: wanneer is iets meziek en wanneer niet? 't Uuteindelijke antwoord op dizze vraog verschilt bij de verschillende meziektheoretici en filosofen. Dit verklaort wal de grote verscheidenheid an meziekstielen deur de tieden hen, in de verschillende culturen en subculturen.
't Is wel een onumstreden feit, dat 't bij meziek altied um 't heurbaore (of 't ontbreken dervan) giet, in tegenstelling tot 't zichtbaore in de beeldende kunsten. Meziek is een tiedskunst, met heurbaore (geluden, klanken, tonen) of onheurbaore (stiltes, röstn) elementen in opienvolging of tegeliekertied. Daormit is meziek nauw verwaant an poëzie, waorbij de beide elementen van zichtbaorheid en heurbaorheid verienigd wörden, dat bij schreven meziek ok zo is.
Stielen
Een niet ongebrukelijke heufdindieling is de volgende:
D'r bint ok meziekstielen die pas laot in de 20e eeuw maokt bint. Veurbeelden hiervan bint onder aandere techno- en trancemeziek.
Bulawayo
Bulawayo is nao de heufdstad Harare de tweede stad van Zimbabwe, mit oengeveer 731.003 inwoeners (volkstelling 2007). t Leit in Matabeleland, 439 km ten zuudwesten van Harare. De heufdstad van Matabeleland Noord is Lupane, Bulawayo wort ezien as n zelfstandige provinsie. De stad leit op n strategies punt, kortbie Botswana en Zuud-Afrika.
Algemene informaosie
De meerderheid van de inwoeners is van Ndebele-ofkomst, die in de 19e eeuw mit de volksverhuzing van de Zoeloes daorheen kwammen. Ze vormen n minderheid in Zimbabwe.
Metronoom
thumb|2 soortn metronooms: leenks elektries, rechts mechanies n Metronoom is n apparaat wat in de muziek wördt gebroekt um de tel van de muziek an te geewn. Muzikaantn gebroekt t um de moate van de muziek te hooldn of snelheaid te bepoaln. t Woord is saamn esteeld oet twee Griekse wöarde: Metron wat moate beteeknt, en Nomos wat ofsteln beteeknt.
De eerste metronooms warn mechanies. Dee wordt nog altied wal verkoch, mear de elektroniese metronooms beent rechtevoort mear in trek, umdet dee mear meugelikheedn hebt en makkeliker beent met te nemn. Op t internet he'j rechtevoort ook verskeaidene online metronooms, dee't ook prima woarket.
t Idee van n metronoom is oet eveundn duur Ditrich Nikolaus Winkel oet Amsterdam in 1812, en is wieter oet ewoarket duur n Duutser Johann Mälzel in 1816. Hee bedach n vorm zo as den non nog bekeand is.
Woarking
Mechaniese metronooms woarket net as ne klokke: Ze hebt nen (rechtopstoanden) slinger woeran n gewicht haank. Den slinger geet hen en wier, woerduur n tiknd geluud wördt emaakt. Det gef t tempo an. Duur t gewicht umhooge te zetn beweg n slinger laankzamer hen en wier, woerduur n laankzamer tempo wördt an egeewn. Sommige metronooms köant, as anduudige van n moatsoort, um de zovölle tikn n belken loatn kleenkn.
Van elektroniese metronooms bestoat hele seempele versies ongevear zo groot as nen pinpas, tot hele ingewikkelden, zoas n Dr. Beat. De seempeln köant net zo völle as n mechaniesen (alleene seempele moatsoortn angeewn), en de ingewikkeldn köant ook aparte moatsoortn angeewn, of verskilnde ritmes duur mekoar ofspöln. n Dr. Beat kan zelfs de moate (in t Engels) metkuiern.
Noordwoolde-Zuud
Noordwoolde-Zuud (Nederlaans: Noordwolde-Zuid) is een buurtschop in et Weststellingwarfse dörp Noordwoolde, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Noordwoolde-Zuud was oorspronkelik een gebied dat bedekt was mit heidevelden, venige leegtes en verspreidde boomgroepen. Op pattie plakken in de ondergrond is vene vormd. Et vene wodden bruukt as braandstof veur te koken en om waarm te blieven. Et laandschop veraanderde drastisch deur de vervening. Laeter in de 19e eeuw kwammen de eerste bewoners naor Noordwoolde-Zuud.
Rudolf Kinau
thumb|250px|Rudolf Kinau Rudolf Kinau (Finkwarder, 23 meert 1887 - 19 november 1975) was een Platduutse schriever, ok Rudl Kinau enuumd.
2 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 2 juli
Rudolf Kinau
Toe as de schipperszeun Rudolf Kinau van de volksschoele kwaamp, hölp e een paar jaor laank mit de Elbevisseri'je mit. Hi'j bezöcht de matrozenschoele en dienden bi'j de marine. Daornao warkten e bi'j de Hambörger visveiling.
Zien eerste vertellegien schreef e in 1916 bi'j 't hengaon van zien oldere breur, Johann Wilhelm (Jan) Kinau, Gorch Fock enuumd, die ok in 't Platduuts schreef en die as marinier in 't Skagerrak sneuvelden. Rudolf Kinau wördden ok bekend deur zien wark bi'j de radio. Lange tied warkten e mit an de Platduutse riege Hör mal 'n beten to van de NDR. Van zien radiowark verscheen in boekvörm onder aandere Kamerad und Kameradin. In totaal schreef e 33 boeken en verscheidene heurspullen en tenielstokken.
Kinau sprak zien gedichten en vertellegies ok in veur langspeulriegen as Wort und Stimme en Niederdeutsche Stimmen. Hi'j hef een antal priezen ewunnen veur zien schrieveri'je, waoronder in 1962 de Fritz-Reuter-pries veur Platduutse literatuur. Ok kreeg e de eremedallie van de Verdienstorden der Bundesrepubliek Deutschland.
Citaot
Doe hest oens wol toropen, wie schoelen man ne troerig wezen?
'' Dat zund wie jao doch, Jan, - ober wie wult man getroost wieder leven un wult ook af un an maol lachen. Wult ne jummer jammern um die, wult die dien rauh man gunnen. Doe hest jao ook lacht un lewt, hest 'n kort leven vol meucht un arbeid ober ook vol zunschien un lachen had. Un hest wol ook 'n scheunen dood had. Slop nu man scheun, bust good uphoben!''
'' Bust jao ook jummer bie oens! Zitst noe jao ook hier blangen mie in 't gras. Un wie kiekt beid nao dat lut scheune dörp mit de roden dakken un de greunen buim. Un allns roendum is zo stil un zo fijn! ''
'' Dat is 'n fijnen plats hier! Hier mag ik geern zitten.''
Uut: 'Achtern Diek', in Rudolf Kinau (1923), Blinkfüer, Hambörg: Quickborn Verlag (oaverezet in de Drèentse schriefwieze)
Literatuur
Literatuur wordt ok wel in een enge betekenis bruukt, waorbij 't tegenover lectuur zet is. In die zin zol literatuur de hoge, elitaire vörm en lectuur de lege, populairdere vörm van teksten anduden. Literaire auteurs wilt een boodschap overbrengen op een artistieke wieze, mor de schrievers van lectuur richt zuk op 't schrieven van teksten die benaom veur de ontspanning lezen worden. Toch is wat tot de literaire canon rekend wordt allennig een soort overeeinstemming en kunt auteurs van wel 't waark in een eerdere periode nog tot literatuur rekend weur oet de literaire canon verdwienen, en aandersom ok.
Behalve an erkende literaire tekstsoorten zoas gedichten, poëzie, de roman en toneeil kunt d'r ok an aandere tekstsoorten literaire eigenschoppen toouschreven worden. Een paor veurbeelden hiervan bint: filmteksten, proza dat verwiest naor waorgebeurde verschiensels en personen (onder meer de brief, 't opstel en de autobiografie) en stripverhaolen.
Literatuur zol ie daordeur as volgt kunnen omschrieven:
De term wordt ok bruukt om een verzaomeling van waarken met an te duden; dèenk bijveurbeeld an vakliteratuur.
Book van Mormon
thumb|250px|t Book van Mormon in t Engels t Book van Mormon is een van de healigen geschriften van de mormoonn. t Book wördt zeen as goddelik duur de Kearke van Jezus Christus van de Healigen der Leste Daagn (ofkort de Mormoonse Kearke) en is verneumd noar de profeet-historikus Mormon dee, volgns t book zölf, t greutste part saamnsteld har. t Is oetgeavn duur de stichter van de mormoonse beweging, Joseph Smith, in meert 1830 en drukt duur Egbert Bratt Grandin in Palmyra in de Verenigde Stoatn.
t Book van Mormon maakt, saamn met de Biebel, deel oet van t kanon van healigen geschriften van de Mormoonse Kearke, de Gemeenschop van Christus, en aandere kearkn dee doarvan ofstamn. t Har as oorsproonkelike titel t Book van Mormon: n duur Mormon op plaatn schreavn verslag, oaverneumn van de plaatn van Nephi duur Joseph Smith Junior, auteur en holder. De Mormoons Kearke veraanderde in 1982 de titel noar t Book van Mormon: n Testament van Jezus Christus, um t doel te verdudelikn en te benoadrukn.
Boetn de sektariese mormoonse beweging erkent nich een christelike kearke of vereaniging de histories-theologiese autentisiteit van t dokument.
Westflinge
thumb|250px|Nederlaand in 't joar 800 Westflinge was in de Middeleeuwen een gouw in Frisia ten westen van et Vlie. Et wöd eneumd in de könningsoorkonde van Hendrik IV uiut 1064, woarin bisschop Willem I van Utrecht de grafeleke rechten eschonken kreg dee Dirk IV eerder had ehad. Meugelek was et een olde Friesen gouw. Et was et gebeed van de latere Westlingi en later et Utrechtse dekanaat Westlinglant. Hier lag de in de könningsoorkonde uut 985 van Otto III eneumde villa Medemelacha (Medemblik) dat an graaf Dirk II van Hollaand wierd egovven. Meugelek heurden ok Waterland en Zeevank tot Westflinge.
Westflinge was et belangriekste gewest van West-Freesland, veural umdat et de vruchtboarste groond had. Uut opgrovingen wöd wieter op-emaakt dat et vermeudelek de oldste bewonning had (mit uutzondering van Wieringen) en, deur de wat heugere ligging, ok de belangriekste wonkernen.
Deur kustafslag van et Almere verdwenen een dele van den gouw, woardeur dit gebeed bestoande uut eilaanden stark verminderden in belang. Teggen et ende van de 13de eeuwe was et gewest, deur stieging van den zeespegel, een soort eilaand ewödden. Den eerder volteujden ringdiek heeld de gebeeden binnen den diek nog dreuge. Uut dit gebeed is de hudege regio West-Frresland ontstoan.
Hoge Heksel
thumb|t Hoge Heksel in Wierdn t Hoge Heksel (Neerlaands:Hoge Hexel) is n döarpken in de gemeente Wierdn, in t westn van Tweante. t Hef ongevear 1000 inwonners.
Geskiedenisse
De moarke Hoge Heksel was vuur honderden joarn lange ne eegne moarke en is pas op 12 augustus 1654 met de moarke van Wierdn saamn edoan. Zo wördn ze ne dubbele moarke Wierdn en Hoge Heksel. t Oarfmoarkerichterskop van de moarke wör verkocht en köm in haande van de femilie Rechteren Limpurg. t Lear op de Hof te Heksel, t oarve Mensink. t Onmeundige oolde moarkebook met oorkondn oet t 15de joarhoonderd is oet mekoar etrökn en verdeeld oawer t hoesarchief van Almelo.
In de noaberskop Hoge Heksel lear op de greanze tusken Sallaand en Tweante t hoge Haalsrecht van Tweante. Op n Middelhoar leup de bisskopsdiek van Omn en Doarle noar Tweante. Oawer t oale zwarte diekje köm iej via Galgnhoar Tweante binn. Op n Galgnbeelt doar beent nog restn van de oolde galg te zeen. Disse stean woer at leu dood wörn edoan was volgens de verhaaln umgeewn duur heede. t Stukke laand van vieftig bie veer meter woerop at t gebuurn mos was of emarkeerd duur twee ondepe gröppes. De vuurste gröppe was wat körter as n achterstn zodet disse 'gehegene' groond skuuns op leup. Verkloariges van getuugn oet t vieftiende joarhoonderd in t hoesarchief van Almelo doot oawer t oolde hoge haalsrecht van t laandgericht Tweante op de greanze tussen t Hoge Heksel en Doarle, woerbie at de boern van de moarke Hekzeloe verplicht warn t Gericht en de Sweepsgalge te oonderhooldn.
Hengel (Gelderland)
Hengel (Nederlands: Hengelo) is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland. Tot an de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 was Hengel ne zelfstandige gemeente. Samen met de vroggere gemeentes Hummelo en Keppel, Steenderen, Vorden en Zellem wodden Hengel de ni-je gemeente Bronckhorst. Ut gemeentehuus steet in Hengel.
Hengel steet wied en zied bekend um de joarlekse peerdenmarkt, dèn eholden wödt met de karmis in juli. Peerden hebt toch al een grote betekenisse veur het darp. Landelek bunt de concoursen, men-wedstrieden en koetsentochten bekend. Ut ONK wegracen veur motoren wödt elk joar op de Varselring eholden, wat in feite een stroatencircuit is.
Hengel hef twee karken. De Hervormde Remigiuskarke an de Karkstroate hef olde muurschilderingen, die volgens kenners zeer waerdevol bunt. De Katholieke St. Willibrorduskarke steet an de Spalstroate.
Ut natuurgebied Hengelse Zand is bekend van de hit Oerend Hard van de boerenrockgroep Normaal.
Het vroggere voetbalschoenenmark "Quick", wat tientallen joaren as de beste voetbalschoen wodden ezien, wodden in Hengel emaakt. Van dit mark is now nog altied de name "kiksen" oaver-ebleven. Quick is in 1992 met de produktie van de sportkleding estopt, moar sinds een aantal joaren kent het mark een ni-je oplaeving as sportief modemark.
3 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 3 juli
Oostfrais
Oostfrais kin verwiezen noar:
Bunsjoten
Bunsjoten (Nederlangds: Bunschoten) is een gemeente en stadje in de Nederlangdse previnsie Utrecht. De gemeente had op 1 april 2016 20.850 inwoeners (bron: CBS) en 't het een oppervlakte van 34,81 km² (waorvan 4,37 km² waoter).
Medler
Medler is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Iers
thumb|400px|Sprekkers van t Iers per preveensie (Noord-Ierlaand erèknd as één preveensie) Yrsk of yrsk-gallisk (yrsk: Gaeilge) is ne keltiske språke wat in Yrland en up Newfoundland in Kanada esprökken wördt. De språke heurt by de indo-europeeske en keltiske språkenfamilys.
Haulerpoolder
De Haulerpoolder is een netuurgebied kotbi'j et Friese plak De Haule. Et gebied is in beheer bi'j Netuurmonementen en leit langes de bovenloop van de Kuunder. Et gebied is 47 bunder groot, en bestaot veural uut gröslanen.
Bunsjoten
Kernen
De gemeente Bunsjoten bestaot uut vier officiële kernen: Bunsjoten, Eemdiek, Spaokenburg en Zeuvenhuzen.
Dialect
In Bunsjoten praoten ze nog wel aorig vaok dialect vergeleken met aore daarpen of steden in buurt van Bunsjoten. 't Bunsjoots is een Nederfrankisch-Nedersaksisch overgangsdialect. 't Liekt een beetsie op 't Niekaarks, mar het grote Utrechse en Hollangdse invloeden.
Ondanks disse invloeden is 't Bunsjoots 't één van de weinige dialecten waor de sj-klank bewaord ebleven is. Een veurbeeld van een paor typisch Bunsjootse woorden bin langd (land), sjoe (schoen), bukkem (bokking), aore (andere) en zo wat meer. Een veurbeeld van een Bunsjootse dialectzin is: wie gaon mesjien sjulekrupen affer de diek as de zon sjingt, dan kan ie ongs niet vingden, dit betekent in 't Algemeen-Nederlangds 'wij gaan misschien verstoppertje spelen achter de dijk als de zon schijnt, dan kan hij ons niet vinden'. 't Bunsjoots is ok staark verwant an 't Amesfoorts (dat al zogoed as uut-estörven is) en aore Eemlangdse dialecten.
Haulerpoolder
In et gebied gruuien de zeldzeme dotterbloeme en orchidee. Ok is et een belangriek bruudgebied veur verschillende weidevoegels.
Dinxtervene
Dinxtervene (Nederlaans: Dinxterveen) is een dörp in de Overiesselse gemiente Stienwiekerlaand. De naeme 'Dinxtervene' is een verbastering van et woord Dingstedervene, een stok laand an et Meppelerdiep van de bisschop die daor verbleef. Dit had de naeme 'Dingstede' en lag in et gebied dat Dingspil hiette. Disse naeme betekent letterlik de gerechtsplak.
Mossel (Bronckhorst)
Mossel is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Iers
Grammatika
Net as andere keltiske sproaken hevt et yrsk nen VSO-volgorder; sinnen vanget an med den persoonsförm, dårnå et underwarp en dan et objekt. Ne sinne as 'Den jungen les en book' is in et yrsk léann an buachaill leabhar (letterlik: 'Les den jungen book'). De språke hevt enkel bepålde lidwöörde, by unbepålde wöörde wördt et lidwoord vordelåten.
Gebruuk
Et yrsk wördt vöärnamelik sprökken an de westküste van Yrland, in de sou nöömde gaeltacht: gebeden wår as et noch de eyrste ümmegangsspråke is. In vroger tyden was dat gebeed vöäle grötter. Yrske olden keset vake lever vöär et engelsk, ümdat dat volgens öär meyr möägelikheiden gevt in et leaven, al is dat sounöömde hibernoengelsk vake slim beinvloded döär et keltisk. Toch blikt uut undersöök dat et yrsk ne vöärname identiteitsgeaver is, al sprekket de lüde et in den alledag nauliks.
Et yrsk is de eyrste officiele språke van Yrland en müt in alle bestüürlike saken verteagenwoordigd weasen. Stråt- en plaatsnames sint altyd in twey språken en der is en yrsktalig televisystation: TG4. Ouk is et en verplicht vak up de skolen, al likt dat vöäral de andere kante uut te warken. Vöäle jungelüde vindet et ne fråi lastige språke. Ouk is et underwys vöärnamelik erichted up olde yrske mytology en literäre warken, in steade van up de dagelikse sprekkerye. Dårdöär seet vöäle jungelüde der et nüt neet van.
Rooms-Katholieke Karke
thumb|De vlagge van Vaticaanstad in de RK-kleuren.
Iers
Verwante Språken
Yrsk is verwant an de andere keltiske språken:
Hessen
200px|thumb|Waopen van Hessen 200px|thumb|Hessen in Duutslaand Hessen is een deelstaot in 't zuudwesten van Duutslaand. De deelstaot hef een oppervlak van 21.115 km² en 6.085.000 inwoners. De heufdstad is Wiesbaden. Hessen lig tussen Beieren en Baden-Württemberg in 't zuden, de Main in 't midden, Thüringen in 't oosten, Rienlaand-Palts en Noordrien-Westfalen in 't westen en Nedersaksen in 't noorden. De grootste revier is de Rien, de grootste stad is Frankfort.
4 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 4 juli
2e eeuw
Decennia - Eeuwen - 1e eeuw - 2e eeuw - 3e eeuw
Anna van Saksen
thumb|200px|right|Anna van Saksen Anna van Saksen (Dresden, Duutslaand, 23 december 1544 - 18 december 1577) was ne dochter van Maurits van Saksen en Agnes van Hessen, en de tweede vrouwe van Willem van Oranje. Zi-j trouwden in Leipzig op 24 augustus 1561. De broedlachte kreg teggenwarkingen deur et verskil in geleufsovvertuugingen tussen beide aanstoande echteleu (Anna was streng luthers) en Willem was in dee tied katteliek. Hi-j zetten toch deur umdat hi-j nen goode parti-je in ziene rieke bruud zag en hi-j mit et trouwen ok den steun van Saksen, Hessen en den Palts kreg.
Et huwelek wierd geen succes, ondanks vief kinder dee zie kreggen:
Anna was wispelturig, kreg reagelmoatig woodeanvallen en depressieve bui-jen. Zi-j drunk mangs en gaf veul geld uut. Ok pleagden zi-j oaverspel mit Jan Rubens (den vader van den bekenden skilder). Zi-j kreg in 1571 zelfs nen kind van em, Christine von Diez. Dit kind wodden neet deur Willem van Oranje erkend en zi-j wodden hierveur vast enommen. Twee joar loater wöd et huwelek untbonden.
Anna wöd doarnoa krankzinneg verkloard. Heure kinder wödden heur of-enommen en de resterende tied van heur leaven brech zi-j deur in ne dichtgemetselde ruumte in et paleis van den Saksische keurvorst in Dresden. Zi-j steerf doar van uutputting. Zi-j ligt in Meissen begraven.
Gracht
Gracht kan verwiezen naor:
Laeg-Keppel
Laeg-Keppel is een kleine stad in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Et stadjen ligt an den Olde Iessel an de weg Deutekem-Doezebarg. Et kreg stadsrechten in 1401. De Darpsstroate is een beschermd darpsgezichte dat uutkump bi-j de ophaalbrugge oaver den Olde Iessel. Bij disse brugge steet een watermölle en een klein windmölleken. An den Olde Iessel steet ok et 19e eeuwse Kasteel Keppel, dat momenteel helemoal restaureerd wöd.
thumb|left|200px|Et windmölleken van Laeg Keppel
Boekelte
Boekelte is een buurtschop in et Weststellingwarfse dörp Buil, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand an de Boekelterweg tussen Zaandhuzen en Else. De naeme Boekelte is lichtkaans een verbastering van et woord 'Boekhoolte'.
5 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 5 juli
Borgemeister
De borgemeister is een bestuursfunktionaoris op gemientelik nivo. Internationaol is d'r een verscheidenhied an funkties en macht die een borgemeister het. Een borgemeister wodt in Nederlaand ansteld veur een periode van zes jaor.
In Nederlaand vormt de borgemeister tegere mit de wethoolders et daegeliks bestuur van de gemiente, et Kollege van Borgemeister en Wethoolders hieten (of vaeke ok wel kotweg et kollege van B&W nuumd). De borgemeister is veurzitter van de gemienteraod, mar maekt d'r zels gien diel van uut. De borgemiesters van Alkmaar, Amsterdam, Apeldoorne, Arnem, Assen, Den Haag, Dordrecht, Eindhoven, Enschede, Grunningen, Haarlem, Den Bosch, Hilversum, Liwwadden, Leiden, Lelystad, Mestricht, Middelburg, Nijmegen, Tilburg, Utrecht, Venlo, Zaanstad en Zwolle bin ok korpsbeheerder van de blauwen.
Veldwiek (Bronckhorst)
Veldwiek is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Rhao
Rhao (Nederlands: Rha) is n buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. t Buurtschap hef maor 32 huze. Beltkorenmölle "de Hoop" is van 1998 tot 6 mei 2000 helemaol restaureerd deur de firma Vaogs (Nederlands: Vaags) uut Lintel en draeit weer volop.
Station Wenters
thumb|250px Station Wenters is n spoorwegstation in het Gelderse Wenters aan de spoorlienen Wenters – Zutfent en Wenters – Zevenaar – Arnem.
T station wodden e-opend op 24 juni 1878. Wenters was vrogger een belangriek spoorwegknooppunt, met spoorlienen in vief richtingen. Met name het gooderenvervoer van en noar Duutsland was zeer belangriek veur de in de negentiende eeuw op-ekommen textielindustrie in Tweante en den Achterhook. Noast de nog bestoande lienen noar Zevenaar en Zutfent waarn dr vrogger ook grensoverschriedende lienen noar de Duutse plaatsn Bokelt en Borken en de lokaalspoorweg van de GOLS naar Nee en wieters naar Hengel, Eanke en Heldern. Het huudige station Wenters was eleagen aan de liene van de Nederlandsch-Westfaalsche Spoorweg-Maatschappij (NWS) van Zutfentvia Wenters noar Borken - Gelsenkirchen en Bokelt. An de zuudziede bevond zich t kleine station veur de lienen van de GOLS. Noa de sluuting van de meeste GOLS-lienen voor persoonnvervoer in 1937 gingn de reizigerstreinen op de GOLS-liene Wenters - Zevenaar van en noar het grote station rijden.
Noa de sluuting van lienen en t wegvalln van het gooderenvervoer nam t belang van t station stark af. Het bi-jzunder grote stationsgebouw getuugt nog van de vroggere drokken. Teggenswoordig hef station Wenters nog moar een perron, direct grenzend an t stationsgebouw. Veur ne ni-je bestemming van t grote spooremplacement buntn anno 2008 verskeidene plannen ontwikkeld.
Treinen
Van en noar Wenters riedt elk half uur de volgende treinen van Arriva, disse treindiensten sluut in Wenters op mekare an:
Naarden
Naarden is ne stad en vroggere gemeente in t Gooi in de Nederlandse provinsie Noord-Holland. De gemeente had ne oppervlakte van 32,89 km² (waorvan 11,47 km² water). Naarden is n vesten en lid van de Vereniging Nederlandse Vestingsteden. Naarden is in jannewaori 2016 op-egaon in de ni'je gemeente Gooise Meren.
Grote of Sint-Vituskarke
De Sint-Vituskarke is ne grote, gotiese basiliek uut de 14e en 15e eeuwe. Ende 15e eeuwe wierd de karke bedevaartsoord deur t verwarven van relieken van Sint-Vitus. Sinds 1576 is de karke hervormd. Van groot belang bunt de holten gewelven mit daorop gewelfschilderingen uut de 16e eeuwe. De Grote Karke is jaorliks op Goden Vri'jdag t dekor van ne beroomde, den heilen dag durende uutvoering van de Mattheuspassie van Johann Sebastian Bach, organiseerd deur de Nederlandse Bachveraeniging, tradietsioneel bezocht deur o.m. regeringsleu. Elk zommerseizoon bunt der orgelkoncerten in de karke, mangs op de twee orgels (Bätz-Witte en t kleine van Flentrop). Op 22 oktober 2005 trouwden hier prinse Floris van Oranje-Nassau, van Vollenhoven en Aimée Söhngen.
Stadspoorten
Naarden bezat van t jaar 1673 tot 1915 twee stadspoorten, de Utrechtsche poorte en de Amsterdamsche Poorte. Uut verdaedigings-ovverwaegingen wierd der naost de Utrechtsche poorte nen weg (Kapitein Meyerweg) deur de omwalling an-elegd. De poorte blef beholden en steet noe bekand as de Utrechtse Poorte. De Amsterdamsche Poorte mit t waterpoortjen wierd esloopt. In 1939 wierd der richting Bussum nen daarden verbindingsweg deur de omwalling anelegd. In den Naardensen volksmund steet dizzen weg bekend as Den Deurbraok.
t Spaanse Hoes
t Spaanse Hoes is ene van de letste ovver-eblevven middeleeuwse gebouwen in de stad. Vermeudelik was t ooit n gasthuus of de kapelle van n gasthuus. Tiedens de verovering van Naarden deur de Spanjaardn deenden t gebouw as stadhoes. Op den veurgaevel bunt nog altied twee gevelstenen anwaezig dee herinnert an den 'Spaansen Moord'. Naodeen is t gebouw nog onder andere gebroekt as waoge, militaere bakkeri'je en Comeniusmuseum.
6 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 6 juli
Venray
Venray (Limbörgs: Venroj of Rooy) is een plaatse en gemiente in de Nederlaandse pervincie Limbörg. In de stad woon't zo'n 30.000 mèensen. Venray is nao Venlo de tweede stad van Noord-Limbörg, en de plaatse speult een belangrieke rolle in de regio.
Venray is pas in de 20e ieuw töt stad uutegruuid; daorumme hef 't een echte dörpskern en een bescheiden karke. De contreien ten zuden van Venray bint aordig bosriek: daor lig 't Nationaol Park De Groote Peel.
Oaverige kernen
Ten noordoosten van Venray lig 't natuurgebied Boshuzerbargen.
Noordink
Noordink is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Toldiek
Toldiek (Nederlaands: Toldijk) is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previsie Gelderland in Nederland. Toldiek is een hechte gemeenschap. Joarleks wordt in juli deur de stichting "Oranjefeesten Toldiek" ut "Toldieks feest" een volksfeest met karmis en vogelschieten eholden. Ut darp hef een eigen christeleke basisschole, "De Rank".
Høken
Toldiek is in den Achterhook veural bekent umdat den boerenrockband Normaal hier vake optreedt. Dit doet ziej biej Flophouse, 'n ontmoetingscentrum an den Hoogstraot.
Middeleywen
De middeleywen sint ne tydsspanne in de geskedenisse van Europa, dee duurden van ungeväär 500 töt 1500 nå Kristus. Se vallet ungeväär samen med de postklassike tyd van de wearldgeskedenisse. De middeleywen begünden med et in mekander störten van et westelike Romeinske Ryk en güngen händigan oaver in de Renaissance en de untdekkingstyd. In de westelike geskedenisse sint de middeleywen et tweyde deyl van de dree höyvdtyden: de klassyke prehistory, de middeleywen en de moderne tyd. De middeleywen wordet underverdeyld in vroge, houge en late middeleywen.
Untwikkelingen uut de late prehistory, sou as daling van et bevolkingsantal, volk wat wegtröäk van olde bevolkingscentra, wegvallen van langbestånde regeyringen, invasys en massamigraty van stammen, güngen noch lange döär in de middeleywen. Döärdat volk up groute skåle vordtröäk når andere steades, sou as verskeidene germaanske stammen, untstünden nye köäningryken in et gebeed wat ooit et westen van et Romeinske Ryk was. In den söävenden eywe wörden Noordafrika en et Middenousten, wat töt dee tyd noch under et Oustromeinske of Bysantynske Ryk höyrden, deyl van et Umayyadkalifaat, en islamitisk ryk. Al güng der vöäle up de sküppe in de samenleaving en wat polityk angeyt, der wör neet heylemål med et verleaden ebröäken. Et noch altyd groute Bysantynske Ryk, den direkten voordsetting van et Romeinske Ryk, bleav noch lange nen grouten macht. Med de Corpus Iuris Civilis (et Justiniaanske Börgerrecht) kreagen börgers meyr rechten. In de westerske wearld nöämen vöäle köäningryken deylen van romeinske instituten oaver. Nye biskopryken en klousters wörden esticht en et kristendom spreidden oaver Europa. De Franken hadden under Grouten Kårel van den 8. töt den 9. eywe noch eaven et Karolingiske Ryk. Up et höygdepunt vöälen der noch groute deylen van Westeuropa under, mär et hölde gin stand. Der wör tevöäle intern evöchten, wårdöär der gin eynheid was teagen anvallende vikingen uut et noorden, magyaren uut et ousten en saracenen uut et süden.
In de houge middeleywen, dee as nå et jår 1000 begünden, groiden de bevolking van Europa hard, döär techniske verbeateringen en beatere landbouwmetoden. Dårdöär kunde de handel upbloien. In dee tyd was der ouk ne wårme upleaving in et klimaat van Europa, wårdöär der beatere ougsten binnenkümmen. Döär et nye inevoorde hovstelsel wör de samenleaving organiseerd in burendörpe dee grund leynden van de adel, en döär en feodaal stelsel musten ridders en laegere ädelen militären deenst leyveren an öäre höygeren in ruil vöär land. In 1054 küm der ouk en skeid tüsken de Roumsk-Katolike en de Ortodokse Karke. In 1095 wör der vöär et eyrste uperoupen töt krüüstochten. Dit warren militäre veldtochten van westeuropääske kristenen üm et vöär öär heilige land van de moslims af te neamen. Et sorgden ouk vöär wyderen spreid van et gelöyv in de baltiske ståten en Spanje en Portugal. Köäningen wörden höyvd van centraal eleide natyståten. Dat drüng geweld en misdåd terügge, mär maken et lastiger üm en deyld kristendom terechte te krygen. In et Westen bestünd et intellektuäle denken vöäral uut skolastyk, ne ströyming wårby vöäral probeerd wör üm de warking van de wearld te beskryven vanuut den Bybel. Ouk wörden der universiteiten sticht. De teology van Tomas van Aquino, de skilderyen van Giotto, et dichtwark van Dante en Chaucer, de reisen van Marco Polo en de gotiske bouwstyl van katedrålen sou as in et franske Chartres wordet as en paar van de vöärnaamste untwikkelingen van disse tyd eseen.
In de latere middeleywen wör allens lük lastiger, med hunger, seekdes en oorlöge. Dårdöär wör de bevolking van Europa flink terüggebracht. In de dree jår tüsken 1347 en 1350 störven ungeväär eyndarde van alle Europeanen an de pest. Köäningryken warren voordan med mekander in gevecht, buren warren vake in upstand en de katolike karke kreag nen split te verduren. Döär en paar kulturele en technologiske untwikkelingen begünde de europääske samenleaving der anders uut te seen en wör händigan de vrogmoderne tyd inelüded.
Begin en ende van de middeleywen
Wat et begin en ende van de middeleywen is, hangt af van wo as der når ekeaken wördt. Bestüürlik wördt et jår 476 vake seen as et begin, do as et westelike deyl van et Romeinske Ryk instörtden. Ekonomisk en sociaal wördt et jår 375 vake nöömd, do as de eyrste volksverhüsingen up gang kümmen en lüde in de städen sunder etten kümmen te sitten. Vanuut godsdeenstig ougpunt geldt et jår 313 vake as beginpunt; in dat jår wörde et Kristendom in et Romeinske Ryk toelåten.
Ouk oaver et ende van de middeleywen valt sat te disteren, vanuut deselvde oaverweagingen. Bestüürlik wördt et jår 1492 vake aneweysen, ümdat in dat jår Kolumbus vöär et eyrste voot an wal kreag in Amerika. Kultureel-godsdeenstig eseen wördt vake 1517 enöömd, et jår at Maarten Luther syne stellingen up ne karkdöäre spykerden en et untstån van de protestantse karke veroorsakeden. Ouk 1789 wördt vake seen as et ende, do as in Frankryk de standenmåtskappye uut mekander völ.
Indeyling van de middeleywen
De middeleywen wordet meysttyds upedeyld in dree tydvlakken.
Naamherkumst
Petrarkus van rund 1300 nöömden dit tydvak tenebrae, düüsternis. Pas in 1469 wör et vöär et eyrste media tempestas enöömd: tüskentyden. Et sint Christoph Keller un Georg Horn dee vanaf de 17. eywe de uutdrukking medium aevum (middel-eywen) as eyrsten gebruket.
Feitelik is den name 'middeleywen' typisk westersk. In Ousteuropa kennet se et neet. Dee meynet dat et Romeinske Ryk pas evöllen is do as Konstantinopel in et 15. jårhunderd inenöämen wör. Vanuut byvöärbeald chinääsk, indiaask of arabisk ougpunt sint der geheyls gin middeleywen.
De vrogge middeleewn: 470-911
De vroge middeleywen bedüdet meysttyds et tydvak tüsken 410 un 911: de tyd nå et instörten van et westromeinske ryk. Se wordet ouk wal es de dunkere middeleywen enöömd, ümdat der weinig van bekend is. Der warren regelmåtig invallen van röyversvolker un de tröffenen nöämen de beyne. Dee skreaven der niks van dale, wårdöär de geleyrden "in et düüster tastet" når wat der echt geböärd is. Wyders kan et wysen up de algemeyne neadergang van leavenskwaliteit in vergelyking med de romeinske tyd. Pas nå Grouten Karel wör dat weader wat beater.
Et volk geyt by höype doud
By anvang van de westerske jårtelling warren der by skatting sou'n 70 miljoon Europeanen. Dat der mär 20 töt 30 miljoon van oaverbleaven, likt neet to liggen an massale slachtpartyen, oorlöge, hunger of verdryving, mär an de slim besmettelike seekdes dee de invallende steppenvolker medbrachten. Dår had et volk gin natuurliken weaderstand teagen, un ne besmetting oaverleavden minder as 50% van de lüde. Uut geskrivten uut et Bysantynske Ryk blikt dat der under Justinianus in den 6. eywe unwys vöäle lüde by höype uut de tyd kümmen.
De houge middeleywen: 911-1250
In de houge middeleywen begünde Westeuropa weader en beaten in de beyne to kummen. In de weatenskop küm de skolastik up. Un ouk et Pausdom begünde voordan meyr macht up sik an to trekken. Houge heyren un de karke deaden lange teagen mekander up um uut to vechten wee as et vöär et seggen kreag, de sou nöömde investituurstryd. In et nudaagse Düütskland regeyrden et sassiske huus med names as Hendrik I, Otto I un Otto III. Dår küm et frankiske huus oaverhen med under anderen Hendrik III un Hendrik IV. In Frankryk löät Hugo Capet sik gelden. In Engeland völ Willem den Veröyverder binnen.
Nå et jår 1000 wör et händig in middeleywsk Europa. De Vikingen kümmen voordan minder plünderen. De spanjolen begünnen med de heröyvering van et land up de Moren, dee as groute deylen van Spanje inenöämen hadden. De buren untdekkeden nye landbouwmetodes, wårdöär der meyr to eaten was un der voordan meyr volk byküm. Dee stichten nye dörpe un städen. De bestånde städen, esticht döär de romeinen un seyd dee tyd in verval eraked, kümmen ouk weader oaverende. Ouk handel oaver ver küm weader up gang: Marco Polo reisden byvöärbeald når China. Noorditalie un de gråvskop Vlaanderen buurden good. In 1080 wör de eyrste universiteit esticht un der wör ouk heyl wat an kunst un kultuurwark emaked. Oaveral wörden groute romaanske un gotiske katedrålen ebouwd. Döärdat se de knippe voordan dikker hadden, kunden de rykste un starkste städen by de adel med nen vuust up tåfel houwen un stadsrechten afdwingen.
De late middeleywen: 1250 - 1517
Döärdat de höygere adel un geysteliken steyds meyr samenwarkeden hadden kleinere heyren et lastiger. Der kümmen starke köäningryken, sou as Frankryk un Engeland. In de 14. eywe völ de ekonomiske vöäruutgang stille döär verskillende oorlöge, un seekdes as de pest. Dee makeden souvöäle slachtoffers dat der nüms meyr oaver was üm et land to bewarken. Wat geleyrden meynet dat dit de achterblyvers der to dreyv üm sik kloke machines vöär de landbouw, mynbouw un metaalbewarking uut to denken. Dat makeden de weg vry üm de rest van de wearld to koloniseren.
Maurits van Saksen (1521-1553)
thumb|250px|Maurits Maurits (Freibarg (Saksen), 21 meert 1521 – bi-j Sievershusen, 9 juli 1553) was van 1541 tot 1547 hartog en doarnoa tot 1553 keurvörst van Saksen. Maurits was in 1541 etrouwd mit Agnes van Hessen (1527-1555), dochter van laandgraaf Filips I van Hessen en was den vader van Anna van Saksen, de tweede vrouwe van Willem van Oranje.
As vureg anhanger van et gedächtengood van de Reformatie, was hi-j nen geduchten teggenstaander van Karel V. In 1551 dwung hi-j den keizer tot et Verdrag van Passau, woaruut blek dat Karel, undaanks zien machte, neet in stoat zol wean et prottestantisme te vernetegen.
Willemsoord
Willemsoord kan verwiezen naor:
7 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 7 juli