cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Derk med den bear
Karst
Volgens et olde verhaal kümt Derk med den bear tydens karståvend döär de lücht jagen en den nemt alles med wat neet vaste sit. Y müt dårümme uwen arv up-erüümd hebben up karståvend. Et hekke van de weiden müt y lös låten stån, sodat Derk sunder martelen de rüümte hevt. Y müt ouk noch witte streapen up de böume doon, sodat hee der neet teagen an vlügt. Y wilt den bear ja neet hellig hebben.
Willem Diemer
De Sassische Schrieversbund
Op 25 juni 1955 wördden in Maarkel onder leiding van Diemer de Sassische Schrieversbund opericht. De bond wördden onderverdield in de ofdielings Twente, Sallaand mit Oost-Veluwe, Grunning, Drenthe (as de 'Drentse Schrieverskring') en de Gelderse Graofschop. 't Sikketariaot van de bond was in Almelo evestigd. Bij de oprichtingsbijienkomst höld Diemer zien correspondent, Arnold Rakers, de veurdracht 'Stried föör de Moderspraoke', die det jaor uutkwaamp in de Schriftenriege Sassische Weddergeboorte van uutgeverije J. A. Eerelman.
End jaoren vieftig stapte Diemer wegens verschil uut 't bestuur van de bond. Umdet gieniene zien organisatorische inbreng aovernaamp, völt de aoverkoepelnde bond uutien. De schrieverskringen in de verscheiden regio's bleven ampart bestaon, mar mit de interregionaole samenwarking was 't veurlopig daon. Historicus Löwik kenschetste de Nedersaksische Beweging en Diemer zien rolle daorin as volgt:
Derk med den bear
God Fro
Fro syn eaverswyn is et symbool van de sünne. Et is dårümme dat Derk med de bear verskeynt op sünnewende, 21 december.
Willem Diemer
Radiowark en kritieken
In zien studententied zung Diemer Grunningstalige liedties veur de nei operichte Regionale Omroep Noord. Ok was e betrökken bij de oprichting van de Regionale Omroep Oost in Hengel. Van 1948 töt midden jaoren vieftig verzörgde hij now en dan besprekings van Grunninger schrieverije en aandere stokkies veur de Regionale Omroep Noord. Mit Hans Elema (1904-1977) en Harm Schepers (1946) vörmde hij 't veurnaamste trio uut de lutte wereld van de nao-oorlogse literaire kritiek in Grunning.
Derk med den bear
De Wilde Jacht
Derk med den bear of med de hündtys wördt ok in verband ebracht med de mythologie van de Wilde Jager en de Wilde Jacht. De Wilde Jager wördt wal üütelegd as een jager dey döär God verdoomd is üm eeuwig te jagen, bevöärbeyld ümdet hy up sündag up jacht ewest hevt in plaatse van når de karke te gån. As alternatyf kan de Wilde Jager de anvoorder wesen van de Wilde Jacht, een groot geselskop jagers med peerden, honden, wagens en hoornpusters, dat med vöäl gerås döär de locht jaagt. Vöäral as et störmt, müj de ramen en döären good dichtholden, aans kan u de heyle groop dwars döär de woning stuven.
Willem Diemer
Radiowark en kritieken
In 1948 wördden Diemer zien heurspöl De badde is oaf...: 'n veenkolonioale volkstroagedie uutezunden. Luusteraars waren der slim wies mit. Dit heurspöl, eschreven onder pseudoniem Stoffer de Boer, en partie van Diemer zien radiostokkies wördden later deur hum uutegeven.
Derk med den bear
Plaatselike invüllings
Op Nylüüsen in Salland was Derk med de hündtys in de 20e eeuw vöär welen ekoppeld an een echt bestånde Derk, dey halverwege an de Jagtlusterallee woonde. Disse Derk was alleynlopend, maar had vöär so wyd as bekend geyn hündtys.
As reakty up et artikel 'Mijmering op kerstavond' in vörreljårsblad Ni'jluusn van vrogger (jårgank 28, no. 4) vertelden vöäle lesers dat se vrogger op karståvond neyt hen büten müchten, mar se künden neyt angeven wårümme dat was. In et volgende nommer, jårgaank 29, no. 1 (meert 2011) kwaamp dårümme Gé Hengeveld-van Berkum med et artikel 'Derk met de hundties'.
Willem Diemer
Radiowark en kritieken
Diemer pleitte veur de Grunningstalige letterkunde. In Calendarium poeticum Groninganum (1970), een soortement jaorboekien mit poëzie veur alle maonden en alle jaorgetieden, gunk hij in op wat hij schier vund an een köppel Grunninger en aandere, Nederlaandse gedichten. Dizze besprekings had e tien jaor eerder as radiopraoties eprissenteerd bij Omroep Noord as 't Gedicht van de week. In zien latere warken Kennen ie joen aigen schrievers? (1980) en Van en over ons Grunneger toneelschrievers en aander kritieken (1983) is e niet uutslutend goed te passe en wil e nog aordig van leer trekken tegen Grunningstalige schrieverije die as hum niet anstiet.
Derk med den bear
Plaatselike invüllings
In syn book Dalfser muggen: Volksverhalen uit een Overijsselse gemeente (Beem: Profiel) üüt 2006 geyt Ruben Koman in up de legende van Derk med de hundties in de gemeynte Dalsen.
Oaver de legende van Derk med den bear/med de hündtys lykket wyder neyt heyl völle besünderheden bekend of seaker te wesen, of upeskreven te wesen. In Sagen en legendes van Salland (1988) skref Arno Guldemond: "Waarom verschijnt Derk met den Beer bij hoeve Lenderinck [...] bij Wesepe? [...] In de boeken en geschriften die voor deze bundel zijn nageplozen worden deze vertellingen met niet meer dan één of twee zinnetjes aangegeven. Het gehele verhaal ontbreekt."
Grünneger variant
Up verhalenbank.nl steyt een verhaal, in augustus 2001 döär H.C. Nortier verteyld an et Meertens Instituut in Amsterdam. Ten noorden van de plaatse Kannes up et Hogeland haj de Klinkenborg. Enkele tientallen meters van de Klinkenborgerweg ligt de restanten van disse vroggere börg. Aj üm middernacht oaver de Klinkenborgerweg löäpen, ter höägte van de vöärmålige börg, kün et geböären daj een monnik med wapperende kleråsy up een peerd döär de locht sagen ankomen, samen med een paar weyndhonden. Et verhaal was dat een monnik üüt een klooster by Uuthusen neet good eleavd had, en dårümme as boetedoning döär de locht swarvde.
Willem Diemer
Uutgeverswark
In 1961 stund Diemer an de wiege van uutgeverije Stabo/All-Round. Veureerst verschenen der veural onderwiesverneiende warken; later kwamen daor Grunningstalige en Nederlaandstalige literetuur bij. Bij Stabo bint meer as 160 titels verschenen, waoronder teminsen 27 dichtbundels.
In 1962 wördden Diemer directeur van Bronsema's Drukkerij N.V. in Eanske. Naodet hij der in 1972 mit uutscheidde as leraar Nederlaands, gunk al zien tied in 't uutgeven en de schrieverije zitten. Van zo 1972 töt an of nao 1979 runde Diemer Antiquariaat Stabo in Stad. In 1984 gaf Stabo de biografie A. Marja, dichter en practical joker (1917-1964) deur Wim Hazeu uut.
Nao 't failliet in 1986 van uutgeverije Stabo/All-Round richtte Diemer uutgeverije Servo op in Garrelsweer, daor as e doemaols woonde. Vanof 1991 wördden Servo eleid deur zien dochter Maud Schuurke.
Cuijk
Cuijk (bråbantsk: Kuuk, nysassiske skryvwyse: Küük) is ne vöärmålige gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant, dee in 2022 is upegåne in de gemeynde Land van Cuijk. De höyvdsteade van de nye gemeynde is Cuijk. Der woanet 25.291 lüde up ne uppervlakde van 57,07 km².
Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint
Willing
De willing of wilge is n geslach van tweahuzige beume en struke oet de willingfamilie (Salicaceae). Willings bint bladverlerende beume met nen spreaiden bladstaand. De knoppe hef eanen knoppeskub. De bleuiwieze van de willing hef de vorm van n kätsken en greuit oet de ziedeknoppen van nen eanjoarigen twieg. De willingkätskens zitt of stoat, gangswies oars as de hängnde kätskens biej pöppel.
De pluzige zöaden wördt deur n weend spreaid moar könt mer bint mer korttieds kiemkrächtig. De meeste willingseurte könt ok veurtplaanten deur stekken.
Willings bint pionierseurte dee völle lich nödig hebt. In Neerlaand en België kömt zee völle veur laanks sleute en plässe, doar zee meesttieds de veurkeur geft an ne vöchtige eard veur genoog woater te hebben veur öarn vlukse greui.
Ekologie
Willings bint pioniersplaante, dee laanks streume meesttieds ontkiemt in owebosken öp de greanze tusken laand en woater. Deur t lochtig moaken van n groond deur de wörtel en deur de humusvörmige van blädde en takofval wör n groond veur-moakt veur seurte dee meesttieds völgt, zo as esse en eek.
De woatermarkzeekte en trekkrächte van n weend loatt willings meesttieds nich older as veertig töt vieftig joar wörn.
Wilings bint veur insekte nen wichtigen leveroar van stuufmeel. Veural eanzoame bieën bint ofhaankelik van bleuiende willings.
Hoarle (Tubbig)
Hoarle is ne boerskop in de gemeente Tubbig, in het noordn van Tweante. t har in 2007 134 inwonners, mear in 1994 warn dr det nog 152.
Willing
Willingseurte
t Geslach Salix hef önnevear dreahönnerd seurte, woarvan der zo ne twoalf natuurswieze in Neerland en België stoatt.
Oar gebroek
De skors van n antal seurte, zo as de amandelwilling en skietwilling, hoaldt salicine, det laank in te verlean as pienstiller gebroekt wörn. Leu kaauwn öp n willingbast, öf moaken der nen draank van. Salacine kän ok as leuistof gebroekt wörn, veur t leuien van leader. Willingholdt wör tezoamn me't holt van pöppel gebroekt veur te moaken van kloompen en papier. Öm ne weendmölle of te remmen wör nen 'vang', den besteet oet blökken willingholt, gebroekt. Veur de teelte van willings as biobraandstof is kortvoort zoad van vluksgreuiende rässe te kriegen.
Startpan
Startpannen worren gebruukt um kleine hoeveulhejen, zoas melk, in te koken. De start maakt 't makkelijker um de verwarmde vleuistof uut te schenken. Eiers worren oek vaak in startpan ekookt.
Ni'jhooltwoolde
thumb|200px|Ligging van Ni'jhooltwoolde in de gemiente Weststellingwarf thumb|200px|De [[klokkestoel van Ni'jhooltwoolde]] Ni'jhooltwoolde (Nederlaans: Nijeholtwolde) is een dörp in de Friese gemiente Weststellingwarf. Et leit in et noorden van Wolvege, an de spoorlien Zwolle-Liwwadden, en het omdebi'j 190 inwoners (2021).
Willing
Oar gebroek
In de regionen Tweante, n Achterhook, t eusten van Sallaand, Westerwolde, en ok wat ploatsen in Duutslaand, wör n mirreweenterhoorn gebroekt. Deze heurne könt önner oare moakt wörn van willingholt.
Ni'jhooltwoolde
Ni'jhooltwoolde wodt al in een oorkonde uut 1320 nuumd. De karke was tot de Refermaosie wijded an Sint-Nicolaas en wodde in de 18e ieuw sloopt. In et butengebied wodde turf greuven.
Willing
Zeekten en plöage
De meestveurkömnde zeekte is de woatermarkzeekte (Brenneria salicis) dee de vätte too döt goan, woardeur stukken van n boom, of mangs wal heule beume ofstarft. Öp de greanze van leawend en deud holt öntstoat boskige vörme van woaterlot. De willingholtroepe lef in en van willingholt. Deur t vretten van n wiedgoand gängestelsel wördt de täkke en stam van de willing zwoar verzwakt. Biej de teelte van teanen könt insekten mangs wal völ skoade moaken.
Biejgeloof
Völgns t biejgeloof is de willing stark moagiesk. Biej de Germanen was n boom n symbool van n deud. Heksen zolt in de krune van de willings rusten. Verleantieds moaken leu fluutskens oet willingholt om heksen en duvel te verjoagen.
n Gebroek biej voodoo-praktieken is ne knope te leggen in nen willingtak. Doarmet zolt leu van op ofstaand nen oarn persoon in t naauw driewen können.
Nedersaksies
Kattegerie:Tweants artikel Kattegerie:Boom
Werner (strip)
320px|thumb|De stripfeguur Werner Werner is een stripfeguur en gelieknamige strip deur de Sleeswiek-Holstiense tekenaar Brösel (Rötger Feldmann). De eerste stripbundel kwaamp in 1981 uut.
Werner Beinhart is een jonge keerl, drok op bier en motors, en in de lere bi'j de installateur Röhrich. Dizze leste löp vake in zeuven sloten tegelieke en hef boavendien een kolde-oorlogscomplex ("Ich glaub', die Russen sind da.") Samen mit Röhrings warknimmer Eckat stikt Werner dan ok vake de gek mit hum an. De vertellegies loopt vake uut op rampen, zoas ontploffings op bouwterreinen of oaverstreumings deur verstopte toiletten.
Werner en zien umgeving bint veur een groot diel gebaseerd op de biografie van Brösel en die zien breur Andi. De verhalen speult heur bename of in de laandskop Angeln ten noordoosten van de stad Sleeswiek. 't Duuts van sommige van de stripfeguren is stark regiolectisch, mit Platduutse woorden en woordvörms.
Werner is populair ewörden in hiel Duutslaand en ok nog wal daorbuten, ehölpen deur de films die op de strip gebaseerd bint. D'r bint een bulte Wernerproducten, zoas 't biermark Bölkstoff en een riege computerspullegies.
Verskenen stripbundels
Semmel Verlach Achterbahn Ehapa De luxe Ehapa-riege mit extra materiaol
Widukind
thumb|Widukind-Monument in [[Herford, Duutslaand]]
Widukind of Wittekind (743-807) was nen beruchten leider van de Saksen en den eersten bi-j name bekanden hartog van et Hartogdom Saksen.
Hee was den kearl den alle Saaksen bi-j mekare kreeg um zo gezamelek t karstenende leager van Karel de Groote an te vallen (de Saksenoorlogen). Moar in 777 wodden zien leager verslagen deur Karel de Groote. Hie ging toon noar Denemaarken woar zien schoonvoa Könning was.
In 782 kwam Widukind weerumme in t Saksenlaand, en leidden hee samen mit de Friezen en Wenden ne ni-je Saaksenopstand. Hee plunderden verskeidene Frankse gebieden, moar den Saksiesen adel keerden zich van um af. Uutendelek hef Karel de Groote 4.500 Saksen-stamheufde op e-pakt en deporteert en meugelek untheufd bi-j t bloodbad van Verden (NDS, DE).
In 785 hef Wittekind uutendelek met Karel de Groote af esprokken um zich te bekeern tot et Christendom. Den Reumsen paus heeld doarum een feestmoal. Dit onder veurwearde dat Wittekind Hartog van Hamaland (Oost-Gelderland en West-Westfalen) wodden. Den Saksiesen adel kaam dit ook good oet, onder de Frankiesc wet wodden de Saksiese boeren liefeigenen.
Macht
Eurspronkelek kozzen de Saksen eure hartoagen alleneg as leageranvuurder (dat is dan ok de letterleken betekkenis van et weurd hartog) den in vredestied wier mös oftreaden. Deur Widukinds taktiek van veurtdurenden opstaand blef hi-j echter tientallen joaren lange an den machte en zo wönden de Saksen deran under n centroal gezag te stoan. Hiermet vergreutten hi-j ok den invlood van ziene femilie, woaruut verskillende regierende femilies veurtkwamen zoas de Ottonen, Welfen, Ascanen en Billungen.
Verzet en kirstening
right|thumb|170px|Standbeeld in [[Nienburg/Weser]] Toon bi-j den eersten Fraankiesen veldtocht in 772 n groot deel van 't Saksiese gebeed wödden veroaverd, wierd al rap dudelek dat Karel de Grote neet alleneg de heerschoppi-je oaver 't gebeed wol, moar ok de Saksen wol kirstenen. Den Saksiesen adel kwam hierteggen in opstaand. Bi-j wieze van antwoord leet Karel in de joaren 774 en 775 grote verwoostingen anrichten in et Germaanse stamgebeed. Gedwungen deur dizze tiranneeke moatreagelen slot den Saksiesen adel zich massaal an bi-j et Frankiese Riek. Widukind was den leidenden kracht in de Saksenkriegen veur unofhänkelekheid teggen de Franken en behold van et eigen geleuf. Noadat Karel de Grote in 777 de Saksen had verslagen zocht hi-j zien toovlöch bi-j de Denen.
Uutendelek lukken et Karel de Grote um Widukind oaver te halen zich tot 't christendom te bekeren en hiermet ok et Saksiese volk te kirstenen. Mit Karstmis 785 wodden hi-j gedeupt mit Karel as peetva. Den paus heeld ter ere doarvan n feestmoal. Den Saksiesen adel kwam dizzen toostaand good uut, umdat de vri-je boeren noo noar Frankies recht liefeigenen wödden. As beloaning ontving Widukind et groafschap Hamalaand in leen (hi-j wödden den eersten graaf van dit gebeed, teggenwoordig et oosten van Gelderlaand en et westen van Westfalen). Hi-j was geleefd bi-j de Saksiese bevölking en genot anzeen deur ziene wieze van kriegvuren. Hi-j verstoand de kunst van den guerrillastrieder um plotseling too te sloan en wier in 't neets te verdwienen. Hij wödden den ongekreunden könning der stammen, den held der Saksen.
Familie
Ziene vrouwe was de Deense prinsesse Geva Eysteinsdotter ("Van Denemarken"/"Van Raumerike"/"Van Westfold Saksen"). Hi-j had veur zowiet bekend dree kinder: Wigebert Hartog van Saksen (799-827), Hasalda van Engern (756-) en Wittekind II van Wettin.
Dood
Widukind stierf vermeudelek in 807 bi-j nen slag teggen de Zwaben. Hi-j zol begroaven wean in Enger in Herford (in et Noordrien-Westfoalen van vandage) Der besteet undudelekheid oaver umdat de monumentale tombe doar neet in de 9de eeuwe ebouwd wierd. Howal et ok zo kan wean dat de tombe veul later oaver zien grof ebouwd is.thumb|Vlagge van Tweante
Legende en symboliek
Widukind verskin loater in legenden as nen heiligen en bouwer van völle karken. Veur zien deup zol hi-j op n zwart peerd hebben readen en doarna op n wit. Et Zwarte peerd is of-ebeeld op et woapen van Herford en et witte peerd op de vlagge van Noordrien-Westfoalen, Nedersaksen en Twente.
Jan Sanders
Jan Sanders (Kwaodiek, Noord-Hollaand, 12 juli 1919 - 21 december 2000) was een Nederlaandse striptiekender en illustrator. 't Miest kunnig is hij um zien spotprenten, riek an detail, die um zeeluden dreit. Zien wark is in 't Nederlaands, Engels, Fraans en Spaans uutegeven.
Opleiding en wark
Sanders zien va was arbeider; zien moeder lerares. In de Tweede Wereldoorlog wördden e een steugien gevangen ezet deur de Duutse bezetter. Ok in de oorlog studeerde hij of in de tiekenkeunst, al was zien volk niet drok op die keuze. Hij wördden leraar en zölfstaandig illustrator. Een tiekenlerer an de Hogere Börgerschoele ontdekte zien kunnen. Wieder warkte Sanders nog as anvoerder van een amateurtheatergroep.
Spotprenten
Sanders raakte laandelijk bekend deur zien lithografieën veur kelenders van varffebriek Sigma Coatings. Dizze platen was 't publiek aordig wies mit, waordeur 't bedrief jaor nao jaor nei wark van hum wol. Op de mieste van zien platen ziej metrozen en kapteins in bezundere umstandigheden an dek, in de haven of op verlof an wal. As knipoog naor 't varffebriek kuj in de prenten vake iene mit een pot rooie varf vienden. Singelier genog hef Sanders mar iene maol op zee ewest en vaarde hij nooit wieder as zo'n 20 kilometer uut de kust.
Zien belangriekste veurbielden waren Ronald Searle, Carl Giles, William Heath Robinson en Rowland Emmett. Op zien beurte inspireerde hij tiekenders as Eric Schreurs en Peter van Straaten. In 1985 wördden hum de Ton Smits-penning anelangd.
Woapen van Eanske
Et Wåpen van Eanske is et wåpen van de oaverysselske gemeynde Eanske. Et wör up den 24. November van 1819 deur en Köninklik Besloet an Eanske geaven. Nå at de gemeynden Eanske en Lönneker up den 25. augustus 1936 samengüngen, wör et wåpen in stand hölden.
Jan Sanders
Uutgaves
In Spanje wördden Sanders bekend deur drei verzamelings van zien wark uutebracht deur uutgeverije Cantábrica.
Woapen van Eanske
Blasonering
De beskryving van et wåpen uut 1819 was (in et Neerlaands) "Van zilver, beladen met drie dwarsbalken waaroverheen een St. Andries kruis, formerende te zamen een slaghek, en alles van rood. Het schild gedekt met een gouden kroon en ter wederzijde vastgehouden door een klimmende leeuw."
Wegkomst
Eanske kreag up den 15. december van 1325 stadsrechten van den utrechsken biskop Jan van Diest. Eyne van de rechten van ne stad was et möygen voren van en "stadtsigeli" (stadsseagel). By in et öldst bekende seagel van de stad steyt et beald van nen parochyheiligen, den heiligen Jakobus den Ölderen. Dat seagel is töt an de Vreyde van Kleef (1666) bruked weasd, wårnå et vervöngen wör döär en wåpen med dårup en slaghek, wat lyk is an et hüdige wåpen. Ouk in dotyds warren klören wårskynlik keel up silver.
Et slaghekke kan meyrere oarsprungen hebben. Et kan düden up en tolhekke, as verwysing når en grenspost (Eanske ligt ja kört an de düütske grense). Ouk kan et slån up et familywåpen van Van Beveren, en old adelik geslacht. Wat Van Beveren med de stad te maken hevt is nich düdelik. Ne darde möägelikheid is dat et ne verbastering is van den vöärkristeliken hagalrüne, den as in et heyle neadersassiske gebeed noch wal es bruked wördt as unheilafweyrend symbool up müren en stypelteykens.
Karantäne
duum|[[Seinvlagge L dee in havens gebrüked wördt as internationale karantänevlagge]] Karantäne is een afsündering van meansk of deer by verdenking van besmetting mid een gevårlike seekde. De düür van de isolaty hangt af van de inkubatytyd van de seekde. By epidemyen en pandemyen, wår der beparkingen gelden vöär een groutere bevolking, wördt der espröäken van sociale distansiering.
Woapen van Eanske
Verwysingen
Kattegerie:Tweants artikel Kattegerie:Woapen van Oaveriesselse gemeente Kattegerie:Eanske
Karantäne
Geskydenisse
duum|Twey leprapatienten dee de stad neet inmaggen. Holtsneade van [[Vincent de Beauvais, 14. eyw.]] Eyn van de eyrste verwysingen nå soortgelyke måtregels stamt üüt 7. eyw v. Chr. en üüt et darde book Levitikus, üüt de Bybel. Dår steyt: "Solange as de kwål düürt blivt he unrein. As eyne dee unrein is, müt he ampart wunnen en büten et leagerkamp blyven."
Leprakolonys en lazaretten binnen formen van karantäne en binnen ooit in et leaven eröpen üm de verspreiding van lepra en andere besmettelike seekdes te vöärkummen, totdat der meyr oaver bekend was en der effektivere behandelingsmetoden vöär untwikkeld wördden.
Et woord karantäne kümt via et franske quarantaine van de italiaanske term quarantena, en beteykent "veertigdagen(periode)". De term is untstån in Venetie wår de bemanning van skeapen dee üüt veare landen ankwammen veertig dagen an boord blyven mosten vöärdat se de haven in mochten, üm üüt te slüten dat der geen pest of andere besmettelike seekde an boord was. De regel solde syn oorsprung in Dubrovnik hebben en is rund de 14. eyw inevoord nå de Swarte Doud.
Achterhook
thumb|Den Achterhook thumb|Den Achterhook, Regio Achterhook (rood) en de [[Liemers]] Den Achterhook (of Achterhoek) is een gebeed in 't oosten van Nederland in de previnsie Gelderland en beslöt 't gebeed tussen d'n Iessel in 't westen, d'n Olde Iessel in 't zuudwesten, de Duutse grenze in 't zuudoosten en oosten en de Overiesselse streken Salland en Twente in 't noorden. 't Gebeed kump ongeveer aoverèn met (is wat groter as) de veurmaolige Graofschap.
Gebeed
thumb|Den Achterhook mit ziene plaatsen Der wöd ok wal esprokken aover "de Graafschap", wat ne verwiezing is naor t olde graofschap Zutfent, maor histories bekekken waren dee gebieden neet etzelfde. De regio Achterhook van vandage is n samenwarkingsverband tussen de gemeenten, dee in dit gebeed ligt. Dit bunt de gemeenten Aalten, Berkelland, Bronckhorst, Deutekem, Montferland, Oost Gelre, Olde Iesselstreek en Wenters van vandage.
Met de gemeente Montferland is de regio Achterhook groter as t kultureel-geografiese gebeed, umdat disse hele gemeente westelek van den Olden Iessel ligt en geografies dus bi-j de Liemers heurt. De gemeente Deutekem ligt veur n deel in den Achterhook en veur n deel in de Liemers. De gemeente Lochem ligt wal in t geografiese gebeed van den Achterhook, maor is neet an-eslotten bi-j et regioverband. Lochem is an-eslotten bi-j den Stedendreehook, bestaonde uut de gemeentes Apeldoorne (Apeldoorn), Brum (Brummen), Deaventer, Epe, Voorst en Zutfent.
Etymologie (waor kump den name vandan?)
An-enommen wöd, dat de eerste vermelding van et woord Achterhook, kump oet den dichbundel Eensaem Huis-en Winter-Leven van predikant Willem Sluyter oet 1670:
Tradisies
Een Oost-Nederlandse gebruuk da'j in den Achterhook nog könt trögvinden is de naoberhulpe, et naoberschap. Der bunt nog völle tradisies leavend zoas et kraomschudden, ni'jjaorstoeten inzamelen, Paosvuur, Mirrewinterhoornblaozen en nog völle meer. In den Achterhook bunt vandage de dag nog völle sagen en legenden bewaord ebleaven, dee vanof olde tieden van generasie op generasie wödden deurverteld.
Skrieveri-je
Nen bekende Achterhooksen dichter is Staring.
Spraoke
In den Achterhook wöd vanof olde tieden nen variant van et Nedersaksies esprokken: et Achterhooks. Inwonners mit Nedersaksies as enige spraoke begint zeldzaam te wödden. De meeste leu vandage bunt tweetalig groot-ebracht, mit Nedersaksies thuus en Nederlaands op skole. Mede deur verhuzingen uut en bestuur vanuut et westen hef et Nederlaands völle invlood op de Achterhookse taal. Völ olde weurden bunt vergetten en vervangen deur van et Nederlaands ofgeleide varianten.
Geskiedenis
thumb|Bospad in boswachteri-j de Slangenburg bi-j [[Deutekem]] D'n Achterhooksen geskiedenis is al gans old, net as dee van t Graofschap Zutfent. Steedn as Deutekem, Doezebarg, Bronkhorst en Zutfent hadden al vrog stadsrechten. Zutfent kwam in de Romeinse tied al veur en Deutekem wodden in 838 al eneumd. In den Achterhook bunt völle kastelen te vinden, veural van de adelleke femilies Van Heekeren en Bronkhorst. Tot late in de 19de eeuwe had dee streek dan ok ne feodale samenstelling. In den Tachtigjaorigen Oorlog kwamen daor ok reagelmaotig vi-jandelekheden veur. Veural um Grolle, Breevoort maor ok um t kasteel Bargh in 's-Heerenbarg is dufteg evochten.
In den Achterhooksen samenlaeving wodden eeuwnlange de dienst uut-emaakt deur n klein antal grootgraondbezitters. Grote antallen dagloners mösten naor de piepen van de "hoge heern" dansen. Den Achterhooksen eigenschap is noo nog altied 't "jao, jao" zeggen, as eigenlek "nea" wöd bedoold. Dit was n stil verzet teggen et gezag, zunder dat zie metene opstandeg lekken.
Lange tied bunt der in den Achterhook bossen e-kapt veur de holtindustrie. An 't ende van de jaoren '40 van de 20ste eeuwe kwam daor een ende an. In de 2de helfte van de 19de eeuwe wödden daor deur de aoverheid alderbastend investeerd deur onder andere den anleg van de spoorliene en de oprichting van de Gelderse Tramweagen (GTW). Daordeur wödden den streek meer toogankelek en kon zich naost den landbouw ok industrie vestigen. Veur dee tied was den Achterhook veurnamelek ofhankelek van t vervoer aover den Olden Iessel, waorlangs dan ok al in de 17e eeuw de eerste industrie ontstond, te wetten de iezergeteri-jen of Hutten. Noo den Tweede Wereldkrieg is de welvaort in den Achterhook flink too-enommen.
Geleuf
Volgens et Centraal Bureau veur de Statistiek was in 2003 nog 34,4% van de Achterhookse bevölking rooms-katteleek, 23,9% Nederlaands hervormd, 4,7% gereformeerd, 3% islamities, 5,1 % aovereg en gaf 31,2% (de ene nao grootsten groep) an geen kerkeleke gezindte te hebben. Deur de toonemmende untkarking nömp et antal geleuvegen, en mit name et karkbezeuk of.
Veural de kattelieke karke möt hierdeur dufteg reorganeseren. Naodat de letste tied al verskillende dekenaoten in den Achterhook bunt semenegoane bunt tot éen dekenaot, mot noo in de hele regio rooms-kattelieke parochies samengaon. Dizze reorganisasie mot in 2010 klaor wean. Verwacht wöd dat verscheidene karken eure deuren mot sluten. Ok et antal kattelieke missen wöd stark verminderd. Volgens de ciefers van et underzooksinstituut KASKI aover 2006 is et antal zundagse karkbezeukers in et bisdom Utrecht (dat ok den achterhook umvat) tot minder as een procent van de bevolking gedaald.
Ontwikkeling
De bewonners van et gebeed leafden eursprönkeliek veural van den landbouw. Vandage kent den Achterhook ne verskeidenheid an warkgeleagenheid. De verschraoling van den laandbouw hef der veur ezorgd dat der binnen de regio völle plattelandstoerisme ontstaon is. Et gebeed is arg in trek bi-j leu dee röste zeukt of juust ne gans inspannende vakantie wilt. Aktiviteiten as fietsen, sjoksen, peerdrieden, nordic walking, huufkaoretochten, kanovaoren en ballonvaoren wodt deur de kiekleu undernommen.
't Walfort
thumb|right|250px|Walfort in 1743 't Walfort is ne havezate (verstarkt hoes) in Aalten.
Achterhook
Gemeenten
thumb|Gemeenten in den Achterhook (greun)
't Walfort
Et hoes, dat vrögger Waldenvoort eneumd wodden, wodden esticht in 1402 as boerderi'je van Derk van Lintelo. Et hoes kwam rond 1650 in de hände van 'n geslacht van Coeverden. Midden 18e eeuwe kwam t deur ne broedlachte in bezit van de familie van Pallandt, bereumd van de beeldhouwster Charlotte van Pallandt. In 1958 ging 't hoes ovver in de hände van de gemeente Aalten, en vanof 2003 wöd 't deur de stichtink Het Geldersch Landschap onderholden.
Achterhook
Plaetse
thumb|De [[stadsgrachte van Grolle]] Een aoverzicht van de grotere en/of toeristiese plaetse:
't Walfort
Völle is der neet meer ovver van 't olde huus. Et bouwwark nog altied T-vormig, maor 't mist ne heile verdeeping. Dizze verdeeping had 't hoes nog wal in 1743, wat blik uut ne ofbeelding van Jan de Beijer uut dat jaor. Op disse ofbeelding is t hoes (toon nog met ne grachte) al in zwaor vervallen toostaand te zeen.
Oslo
thumb|right|70px|Gemeentewoapen van Oslo thumb|right|200px|Keuninklik Paleis
Oslo (tusken 1624 en 1925 Christiania, van 1877/1897 ook skreewn as Kristiania) is Noorweagn’s heuwdstad en grötste stad. De proveensie en gemeente lignt in t sentrale gebeed Østland, bie t Oslofjord, en hef 607 292 innwonners (per 1 juli 2011). Saamn met tien noabie lignde döarpe ne agglomerasie van 906 681 inwonners. t Hele Groot Oslo-gebeed hef 1.457.607 inwonners (per 1 juli 2011). Noabergemeentes zeent Baerum en Ringerike in t westn, Lunner in t noordn, Nittedal, Skedsmo, Lørenskog en Enebakk in t oostn, en Ski en Oppegård in t zuudn. Oslo is as ennigste Noorse gemeente ook ne proveensie (ne Fylke), en hef doarmet ne spesjale plek, umdet t oonder lokaal besteur vaalt.
Op t oostn van Bjørvika, oonder Ekeberg, ligt Oold Oslo, wat in archeologiekringe ook wal t Pompeï van t Noordn eneumd wörd, um de rieke kultuurloage oonder de groond. Volgens archeoloogn har Oslo al ne stadsstruktuur roond t joar 1000. De oolde stad was de tweede-grötste stad van Noord-Europa in de Middeleeuwn, op t Zweedse Visby noa, en steet in zin geheel oonder monumeantnzorg. Oonder keuning Håkon Magnussons tied was de Middeleeuwse stad op zin grötst. Håkon wiedde de stad oet noar t oostn, met oonder aandere t Fransiskaner klooster. An de aandere kaante van Bjørvika bouwn he t Akershoes slot en vesting as zin wonhoes, en hee maakn Oslo de heuwdstad van Noorweagn in 1314. Noa at Noorweagn oonder Deense hearskoppieje köm, wör Koopnhaagn de heuwdstad. Oslo beheuld as proveensieheuwdstad nog stoatus gedoernde de Deense tied.
Oslo wör van Noorweagn t zwoarst etröffen duur de pest. Doarnoa volgen n 15den en n 16den eeuw met nog veardergoande neargaank, zowal bevolkingsmoatig as ekonomies. Duur de Reformasie verleur Oslo de koarke as belangrieke arbeidsplaatse. Noa de dree deage doernde bybrann (stadsbraand) in 1624, besleut keuning Christian IV, teegn de wil van de inwonners, at de stad wier opbouwd mos wordn an de aandere kaante van Bjørvika, bie de Akershoesvesting. De stad mos opbouwd wordn met braandzekere huze met stenen muurn vuur n oadel en de rieke leu, terwiel de gewone vakwoarkhuze konn bouwn. De stad kreeg ne plattegroond met rechte stroatn en rechtheukige kwartiers, volgens de Renessanseideaaln, en de stad kreeg n naam Christiania, noar de keuning. t Euldste wat nog noar Christiania verwis is t kvadraturendeel van Oslo.
Bie de onofhaankelikheaid van 1814 wör de stad wier heuwdstad emaakt van n zelfstaandigen stoat Noorweagn. De stad bleef kleain töt vear noa n 19den eeuw, mer noa de Industriële Revolusie gröaidn t hard. Roond t joar 1900 was de stad oet egröaid töt industriesentrum met zowat 250.000 inwonners. In 1925 kreeg de stad zinnen oorsproonkeliken naam, Oslo, wier. In 1948 wör de gemeente Aker in eliefd bie Oslo, en n antal van de Akerse boerderiejn verheewn töt sattelietstad. Oslo is noa nen tied van n rellatief stabiel inwonnertal wier stoark an t gröain, en gröait rapper as aandere Noordse stadn. Det hef vuural te maakn met de grötste toostreum van immigraantn in de leste dartig joar. In 2010 was 27 perseant van de inwonners van Oslo van oetheemse ofkomst.
Anslag 2011
Vriejdag n 22sten juli 2011 wör in Oslo duur Anders Behring Breivik (32) op t regearingsgebouw ne bomanslag en op t eilaand Utøya ne skeetanslag op ne partiejbiejeenkomst epleegnd. Bie de bomanslag kömmen zeuwen leu oet de tied, en bie de skeetanslag zesenzeuwentig. Hee skreef n bookwoark van mear as 1500 bladziedn woerin't he zea at dit noodzakelik was um de wearld te wiezen op n opkomst van marxisme/multikulturalisme in West-Europa; woerumme't de "islamitiese kolonisasie" en "islamizasie" van West-Europa begunn is; De hudige stoat van t "West-Europese Verzet" (anti-Marxist en anti-Jihadist). Wieter skreef he oawer sukerbeetn en oawer zin vaa den in Fraankriek wont, en zien moo. Hee hef ook nit alns zelf eskreewn, mer hef deeln kopieerd. Breivik wörd an eklaagnd vuur terreur en misdoaden teegn de meanskheaid.
Woapen van Lönnker
t Woapen van Lönnker was t woapen van de veurmoalige Oaweriesselse gemeante Lönnker. t Wörn öp 1 noveamber 1898 deur n Köninklik Besloet an de gemeante geawen. Sedert 1 mei 1934 is t woapen nich mer n offisjeel gemeantewoapen, doar de gemeente Lönnker met de gemeante Eanske soamen gung.
Blazoenerige
De beskriewige van t woapen is (in t Neerlaands):
"In zilver een dwarsbalk van keel, beladen met een vijfhoekige schans van goud."
De heraldieske kleurn bint zilver (wit), keel (rood) en gold (geel).
Verkloarige
Doar ne nieje vergoaderzoale veur de Stöate van Oaweriessel baauwen wörn an t end van t 19e joarhönnerd woarin de woapens van gemeanten in de veanster ploast wörn zoln, mös de gemeante Lönnker n eaigen woapen anvroagen. De vief hoken van de skanse könt verwiezen noar de vief marken dee soamen Lönnker vörmen: Lönnker, Drene, Twekkel, Ossel en Esmarke.
Olde gemeantehoes
t Woapen van Lönnker kö'j rechtevoort nög aajt veenden öp de muur van t olde gemeantehoes van Lönnker. Det hoes is een Rieksmonument det binnen de stadsgreanzen van Eanske leg, an de Hengelostraat teagenoawer n Prinsessetunnel, en is rechtevoort in partikuliere haanden.
Referensies
Kattegerie:Tweants artikel Kattegerie:Woapen van veurmoalige Oaveriesselse gemeente
15 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaots op 15 febrewaori
West Dart River
n West Dart River is eanen van de twea wichtigste ziejstreume van n River Dart in Devon, Englaand.
300px|thumb|t West Dart-dal. Zinne welle leg dichbiej Lower White Tor, 1,5 km ten neurden van Rough Tor in Dartmoor. t Geet vearder richtige t zuden öp Two Bridges an, doarnoa noar t zuudeusten laanks Hexworthy öm doar met East Dart River sammen te kömmen biej Dartmeet. Ziejstreume bint n Coswick River, n Blackbrook River, n River Swincombe en n O Brook an n rechtereuver, en n Cherry Brook an n leenkereuver.
Hoarle
Dr beent in Neerlaand mearde plaatsn dee at Hoarle of Haorle heett.
Biljärtn
thumb|right|290 px|bälle vuur poolen
Cranendonck
Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint:
Biljärtn
Biljärten is nen gaddernaam vuur verskeaidene sporten woerbie as met nen langen dunnen stellen (den keu) tegen een antal spölbälle stot worden mut. Disse bälle lignt op nen toafel met opstoande raende, wat et biljärt neumd wörd. Den spöller mut met de peunte van de keu enen spöllebal tegen aandere bälle stoten. Bie wat sporten mut disse bälle in gaeter (pockets) in de toafel verdwienen (bv. bie poolen en bie snookeren). Bie aandere vörme mut den spöllebal alle aandere bälle ofzeunderlik antikken.
Verleden
Oawer et ontstoan van biljärten is neet völle bekaend. Den eersten vörm van biljärten zo as vie det vandage kaent, was een spöl wat op crocket leek, wat den zommerdag boeten de dure spöld wör en den weenterdag binnen op de toafel. Dit wör vuural in Engelaand en Fraankriek doan. De eerste spesjale biljärttoafel wör emaakt vuur Lodewiek XI in 1470. Den muziekskriewer Mozart deed biljärten vuur et ontspannen. An et eande van et 19de joarhoonderd verzunnen Engelse offisieren in India et snookeren. Den Fraansken Francois Mingaud oontdekten in 1815 det iej met een laeren tipken vuuran den keu völle better den spöllebal steuren konden. Vanof 1850 wörden der alle joaren zon 12.000 olifanten of eskötten. Öar elpenbeen wör gebroekt vuur biljärtbälle en pianotoetsen. Rechtevoort zeent dee beide van plastik.
T Langevenne
thumb|t Langnven in Tubbig duum|Turfsteker t Langnven (ook wal t Langeven of t Langevenne) is n doarp in de Tweantse gemeente Tubbig in de Neerlaandse proveensie Oaweriessel. t Lig ongeveer veer kilometer op t noordn van Geestern, teegn de Duutse greans. Ook lig t kort bie Broenehoar.
t Langnven hef ongevear 1272 inwonners. In t doarp zelf hef ongevear 579 leu. De Roomske koarke is ewiedt an de H. Pancratius.
Bie t Langnven lig n ennigstn esker van Neerlaand. Disse fluvioglaciale smeeltwaterrugge is in t Saalien evörmd ewordn. Oonder t laandies lear hier ne smeeltwatertunnel woerin at zaand met völle greante is of ezet. Noa at de ieskappe smeeltn bleef disn zaandheuwel oawer. n Esker is deels duur verzakkige verdweenn, oawerdekt duur jungerder ofzettiges, vergreawn of ligt half oonder t doarp. De restn van n esker beent zichtber as köppe in t laandskop, mear oonder de groond is'e nog wal an een stukke. Later hef t antal moal stöadig esteuwn is doarduur op n oawergaank van n heugerder en dreugerder noar een legerder en nattiger gedeelte ne dekzaandrugge ontstoan. n Esker bie t Langnven is ennigst in zien soort in Neerlaand en as Saalien-verskiensel zeeldzaam in Europa.
O Brook
200px|thumb|left|Eane van de tinoetgroawign laanks n O Brook. De bekke steet bekant veur zinne tinmienenskiednisse.
Ne rotsformoasie öp n euver, bekant as the Dragon's Den, hef de sage van de Droake van n O Brook in t leawn brach.
Kosovo
Kosovo (oetsprekken as KOS-se-vo), Albanees: Kosova, Servies: Косово of Kosovo) is nen zelfverkloarden en deels erkeanden stoat in Zuudoost-Europa. Et verkloarden zik in februwoari 2008 lös van Servië as de Reppubliek Kosovo. Servië erkeant et behear van de Reppubliek oawer et gebeed, mer rekkent et nog steeds as de Serviese Autonomie proveensie Kosovo en Metohië.
Kosovo lig in eslötten op de Balkan. De heuwdstad en grötste stad is Pristina. Et ligt noordelik van Noordmacedonie en Albanië, op et oosten van Montenegro en op et zuudwesten van Servië. In de ooldheid was Kosovo deel van et Dardaniese keuninkriek en later van de Romeinse proveensie Dardanië. Et heurden too Servië in de Middeleeuwen en tusken et 15e en 20e joarhoonderd bie et Ottomaanse Riek. An et eande van et 19de joarhoonderd wör Kosovo et middelpeunt van de Albanese ofsplitsingsbeweaging met de Liga van Prizren.
Noa et verlezen van den Eersten Balkanoorlog (1912-1913) gavven et Ottomaanse Riek et Vilayet Kosovo an de Balkanliga. Et Keuninkriek Servië kreeg et grötste deel en et Keuninkriek Montenegro liefden et Metohiese westelike deel, vuurdet beaide laanden deel van et grote Keuninkriek Joegoslavië wörden noa den Eersten wearldoorlog. Noa den Tweeden Wearldoorlog wör et Keuninkriek de Sosjalistiese Federale Reppubliek Joegoslavië, woerbinnen de Autonome Proveensie Kosovo en Metohië een deel was van de deelreppubliek Servië.
Markermeer
thumb|250px|Een kaorte van et gebied om et Markermeer hinne. Het Markermeer (ook wel: Hoornse Poolder of Zudelik Ijsselmeer) is een groot meer van omdebi'j 700 vierkante kilometer. Het meer ligt tussen Noord-Hollaand, Flevolaand en et (Noordelike) Iesselmeer in. Op de meeste plakken het et meer een diepte tussen de twee en vier meter. Et meer is vernuumd naar et schiereiland Marken, dat in et zuidwesten van et meer ligt.
Kosovo
Kosovo is gin lid van de VN, umdet 85 lidstoaten Kosovo neet as laand erkent. Et is toch lid van et Internasjonaal Monetear Foonds (IMF), de Wearldbaanke, de Internasjonale Weg en Vervoorsboond (IWV), den Regionalen Samenwoarkingsboond, Ontwikkelingsbaanke van den Europesen Road, de Venesiaanse Commissie en de Europese Baanke heropbouw en ontwikkeling. Kosovo hef lidmoatskpop van völle internasjonale sportboonden ekregen, zo as den Internasjonalen Olympiesen Kreenk.
Markermeer
Eerst weren der plannen om et meer in te poolderen in et ruum van de Zuderzeewarken, mar die plannen bin stopzet. Omdat et Iesselmeer en et Markermeer overbliefsels bin van de Zuderzee en de meren eins een gehiel vormen is et Zudelik Iesselmeer een betere naeme veur et meer.
Kosovo
In den Europesen Unie hebt 23 van de 28 leden de Reppubliek erkeand. Cyprus, Grekenlaand, Roemenië, Slowakije en Spanje hebt det neet.
Markermeer
Geschiedenis
Veurdat de zuderzeewarken van start gongen was et Markermeer een onderdiel van de Zuderzee. In de plannen van ir. Cornelis Lely, wodde eerst de Ofsluutdiek anlegd, waordeur et Iesselmeer ontston. Hiernao woddden de poolders van de Noordoostpoolder, Oostelik Flevolaand en Zudelik Flevolaand anlegd. Daornao was et plan om ok et Markermeer in te poolderen. Om dit te doen bin ze in 1976 begonnen mit de anleg van de Houtribdiek, waor ok een weg op bouwd wodde (de N302), waordeur Lelystad en Enkhuzen mit mekeer verbunnen wodden. Sund de anleg van de diek is et Markermeer van et Iesselmeer scheiden.
In april 2007 prissenteerde staotssiktaoris Tineke Huizinga en ni'j plan veur de oolde Zuderzee. Et plan is om et gebied in drie patten te verdielen. Et Iesselmeer moet een hogere waeterstaand kriegen waor zeutwaeter in opsleugen kan wodden. Et Markermeer moet een wisselende waeterstaand kriegen veur een grotere ekelogische variaosie. Om et dadde pat, et IJmeer, moet een diek legd wodden waordeur d'r bouwd kan wodden. Veerdere uutwarking moet nog tot staand kommen.
Waeterofvoer
thumb|250px|De Houtribdiek en et Markermeer.
Et waeter in et Markermeer wodt op drie menieren ofvoerd:
Hookney Tor
300px|thumb|Oetzich vanof Hookney Tor. Hookney Tor is n tor (ne rotsformoasie) in Dartmoor in Devon, Englaand. t Leg vlok nöast Grimspound en steet bekant veur de praachtige oetzichte dee'j vindn könt vanof de toppe van n tor.
16 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaots op 16 febrewaori
Gletsjer
thumb|300px|De [[Aletschgletsjer in Zwitserlaand; de grootste gletsjer van de Alpen]] Een gletsjer is een bewegende iesbulte, evormd uut sni'j. Sni'j vormt een gletsjer as de sni'j laank genog liggen blif (deur de jaoren en ieuwen henne) en dik genog wodt om in ies te veraanderen. Gletsjers bewegen onder heur eigen drok, as biester laankzem stromende revieren. Deur heur enorme gewicht en sliepende warking veraanderen ze et laandschop beheurlik. Zo maeken ze laandvormen as ketendalen, morenes en fjorden.
Gletsjers bedekken zo'n 15 miljoen km² eerdoppervlak, wat overienkomp mit zo'n 10% van et laandoppervlak. Ie vienden ze veural op Antarktika, in Gruunlaand en in et noorden van Kannede. Ze bevatten mit mekaer 29 miljoen km³ ies, zo'n 70% van al et zuutwaeter op Eerde. In warmere seizoenen laoten gletsjers dit los as smeltwaeter.
Een gletsjerdal hef een U-vormige deursnee, in teugenstelling tot een revierdal, dat meer V-vormig is.
10e millennium v. Chr.
thumb|300px|Tempel gebeuren bi'j [[Göbekli Tepe (Turkije)]] thumb|300px|Veurbield van rotskunst uut de [[Sahara: giraffen (Anakom, Niger)]] Het tiende millenium veur Christus löp van 10.000 töt 9.001 veur Christus. Het wördt ekenmärkt deur völle veraanderings in et klimaot, de geologie en het dierenriek. Völle dieren van de 'megafauna' stärft uut, waoronder de mammoet, de wolhaorige neushoorn en Amerikaanse peerdesoorten. Deur het opwärmend klimaot trökken de gletsjers in Europa zik steeds wieder terugge richting Scandinavië. Deur et stiengen van de zeespiegel is dit het letste millenium dät Engelaand nog an de rest van Europa vaste zit. Tussen Ruslaand en Alaska is de Beringlaandbrugge wier lös. In het uuterste zuden van Zuud-Amerika bint er dan al meansen vinden.
Stellingwarver schrieveri'je
Stellingwarver literetuur is literetuur schreven in et Stellingwarfs. Om et begrip breder te trekken en diskussies over literetuur te veurkomen, gebruken Stellingwarver schrievers en de Stellingwarver Schrieversronte vaeke et begrip Stellingwarver schrieveri'je.
Veur 1970 wodt et Stellingwarfs nog niet vule schreven. D'r verschienen in de tied van ruugweg 1790-1970 wel es wat riempies en kotte verhaelegies, mar et is nog niet zo gebrukelik om in et Stellingwarfs te schrieven.
1790-1900
Tussen 1790 en 1795 wodde vermoedelik deur Meinard Tydeman, o.e. griffier van de Overiesselse staoten, een stokmennig gedichten uut verschillende Overiesselse dörpen verzaemeld. Iene van die gedichten is opschreven in de tael van Ooldemaark. De tael van et gedicht is Stellingwarfs mit de kenmarkende 'ae' en woorden as 'maegies'.
In 1837 wodde in de Friesche Volksalmanak een Stellingwarver gedicht opneumen. Van dat gedichien wodde hiel laange docht dat et ooldste Stellingwarver tekst was.
1900-1970
De Stellingwarver schrievers perbeerden heur in et vleden niet mit 'echte litetuur' te meten. Gedichten wodden "riempies" neumd. Martinus Bakker (1926-1996) uut Noordwoolde begon al in de jaoren veertig mit zien riempies in de Friese Koerier.
Een aandere schriever die haalfweg de 20e ieuw aktief is hiet Hendrik Johannes Bergveld (1902-1966). Zien riempies, verhaelegies en aandere stokkies verschenen in de kraanten. Bergveld het niet allieneg vule schreven, hi'j het ok naodocht over een spelling veur et Stellingwarfs paste zien eigen spelling ok konsekwent in zien wark toe.
Nao 1970
In 1971 wodde een diel van et wark van Bergveld postuum uutbrocht. Van De Oolde Pook wodden 1000 exemplaoren drokt in 1971, in 1976 was een twiede oplaoge neudig en wodden nog es 500 boekies drokt. In de jaoren zeuventig gebeurd d'r een protte mit de Stellingwarver schrieveri'je. In 1972 wodde de Stellingwarver Schrieversronte opricht om him veur de schrieveri'je in te zetten, in 1976 wodde de Bergveld-spelling vaastelegd. Om de Schrieversronte henne vormt him een groep schrievers waorvan o.a. Johan Veenstra en Hendrik Vondeling (1901-1992) hiel aktief en suksesvol bin. In 1981 wodde de H.J. Bergveld-pries veur publikaosies van literaire of taelkundige aord.
Henk Bloemhoff, Sietske Bloemhoff, Pieter Jonker en Karst Berkenbosch hebben een verscheidenhied an Stellingwarfer publikaosies schreven. Die verscheidenhied verschilt van taelkundige stokken, literaire warken en vertaeling tot informatieve boekwarken. Roely Bakker en Sjoukje Oosterloo schreven warken die veur een breder publiek toegaangkelik bin.
Two Bridges
300px|thumb|De olde brögge. 300px|thumb|De nieje brögge. 300px|thumb|t Two Bridges Hotel det vreuger nen kootsiersherbarg was. Two Bridges (Tweants: Twea Bröggen) is nen isolearden plak in t heart van Dartmoor National Park in Dartmoor in n civil parish Dartmoor Forest in Devon, Englaand. t Leg önnevear 2,5 km ten neurden van Princetown laanks de olde Turnpikestroate dee in n 18en joarhönnerd kats deur Dartmoor an-leg is (noe-an-n-dag is t de B3212).
Ne koarte oet 1765 döt n herkömst van noam angeffen: vreuger lei de stroate moar n kleain stuksken streumöpwöarts van woar twea streume sammenkömt, oawer zowal n West Dart River as n River Coswic, woardeur der twea bröggen nödig warn.
In 1891 warn disse vort-goan en was der alleanig eane brögge, wieter streumofwoarts, oawer n West Dart. Teagenweurdig bint der ekter wier twea bröggen öp n plak deurdet der nen niejen, moderneren struktuur nödig was veur t moderne verkear, tarwiel zinnen olden broor ok stoan blieven. Bezeukers denkt mangs det disse dezölfde bröggen bint dee n noam geawen hebt an dissen plak.
In n 18en joarhönnerd was Two Bridges t bekantst veur zinnen tuffelmarkt. n Plak was zönner twiefel keuzen öm zinne sentroale lokoasie, en ok maklik bezeukboar laanks de wegge dee doe en ok vandoag nög de eanige broekboare wegge is dee deur Dartmoor henne geet. n Poar kleaine steangreuwe in de noabiejheaid bewiest det der vreuger ok wat industrie was.
Zee dee wärken en mekoar öntmeuten in dissen of-leagnen plak könn zich verfrissen en oawernachten in Saracen's Head. Dissen kootsierherbarg oet 1794 steet der noe-an-n-dag nöch, moar hett noe t Two Bridges Hotel.
Ok vandoag-n-dag is t n populair ontmeutigenspeunt veur toerisetn en waandelöar. t Gebeed is ömreengd deur prehistoriese antikwieteaiten, met önner oare Bronstiedneaderzettign, steanenriejen en nen grötten menhir - the Beardown Man - den ten neurdwesten van Two Bridges leg. n Devonport Leat - n haand-groawen kanoal - geet der kats laanks.