cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grunnegs
Old- en Middelgrunnegs (Middel Leegduuts)
Dou de ienmiddels oetgruide Hanzestad Grunnen ien 14. aiw aal meer ienvloud kreeg ien de Ommelanden, wör t Frais ien de Ommelanden staark beienvloud deur t Leegsaksisch van Stad. Dit vond om en bie dijzulfde tied ook stee ien Oostfraislaand, mòr den vanoet Emden. Ien de 16. aiw was der ien Grunnen al sikkom gain Frais meer over. t Dialekt dat ontstoan was, mout hail veul leken hebben op t tegenswoordege Selterfrais, dat op zien beurt ook weer lichte Saksische ienvlouden had het. Woorden as "lound" (laand), "taiven" (wachten) en "seers" (kaars) kommen tegenswoordeg nog aal ien t Selterfrais veur. Man kin t beste zèggen dat der n soort van dwongen wizzel ploats vonden het. Hierdeur wör t Saksisch van Stad oplègd, mòr deurdat de Ommelaanders nait goud Saksisch konden, wör de toal dij ontston n mengen van baaide toalen. Woorden dij man nait wos, hil man oet de olle Fraise toal.
Swahili
Kleenkers
Swahili hef gin tweeklaankn. As dr n kleenkerpoar steet, wörd doarvan elken letter ofzeunderlik oet esprökn. t Swahiliwoard vuur "luipaard" (chui) wörd oet esprökn as, met hiaat.
Grunnegs
Old- en Middelgrunnegs (Middel Leegduuts)
n Schier veurbeeld van t vrouge Grunnegs binnen de vertoalens van de 17 kesten en 24 laandrechten van de vraaie Fraizen. Dit, van oorsprong ien t (Old)Frais en Latain schreven wettendokumìnt is twij moal vertoald worden ien t Saksisch (Oldgrunnegs). Dizze baaide vertoalens lòten goud zain hou of de toalonzekerhaid doudestieds was, dij ongeveer verleken worden mout mit de noudoagse twijstried mit t Hollaands. De aine vertoalen broekt westelke (Hollaandse, Westfeelse) woorden, ien tieds dat de aander vertoalen meer oostelke (Hoogduutse) en Fraise woorden zain let. Hier n veurbeeld van n vrouge vörm van t Grönnegs, mòr nait de oldste: t eerste laandrecht.
Ien t noudoagse Grönnegs zol dat ongeveer wat wezen as:
right|thumb|250px|Ruine van de olle börg van Ewsum Om en bie 1500 begon t Grunnegs aal meer noar t Middelnederlaands te goan. Man zol veur dij tied proaten kinnen van Oldgrunnegs en doarnoa van Middelgrunnegs. As man noar t bovenstoande fragmìnt van t olle Grunnegs kiekt, den is t maist boetenlaandsliekende de woordorder. t Grootste verschil was den ook dat dizzent laanksoam noar dijent van t Hollaands tou gruide. Ook was t Grunnegs doudestieds veul van de olle Fraise kenmaarken kwiet worden en wör de schriefwieze van Hollaand overnomen. Klanken veraanderden ook laanksoam, zowel noar t Hollaands tou as noar t oosterse Saksisch van Breem en Hambörg. Dit gong zo wied dat om en bie 1600 de schrieftoal haildaal overgoan was op Nederlaands. Dit bliekt onder aander oet de schreven dokumìnten, dij veuraal ien Stad, kìrken of börgen schreven binnen en vanòf 1600 binoa apmoal op zien Hollaands of haalfdialekt binnen. Toch bliekt oet n dokumìnt van n rechtszitten ien de börg Ewsum dat de spreektoal toch staark òfweek van de schrieftoal. Hier zol de aankloagde/gedoagde Johann Breve, dij nog staarke Fraise ienvlouden ien zien toal had hebben zol, de rechtsprekende oetmoakt hebben veur Drìnt. De heer Van Ewsum, dij der ook bie was, zol hierop kwoad reageerd hebben. Dit is wat opschreven is:
Hieroet bliekt ook dat aal loagen van de bevòlken doudestieds Grunnegs proaten. Roelof van Ewsum was noamelk ain van de (belaang-)(ienvloud-)riekste luu ien de haile provìnzie. Opvalend is dat de klanken ai en ou nog nait weergeven worden. Of zai wel oetsproken wörren is man nait wis over. Wel kin man zèggen dat de oetsproak van klanken en kombinoatsies doudestieds aans was as nou. De oe zol middelkerwies as [euw] oetsproken wèst wezen, ien tieds dat de u de tegenswoordege [oe] was. De ij was middelkerwies de tegenswoordege [ie] en eij was de tegenswoordege [ij] of [ai]. Hou of dat mit ee, aa en oo zat, is dus nait haildaal bekend. t Kin wezen, kiekend noar t Duutsege karakter van de schriefwieze, wat loat is veur dij periode, dat, liek as ien t Westfeels, de klanken ai en ou schreven wörren as ee en oo. Ien Muunsterse stadsdokumìnten bieveurbeeld binnen veul Westfeelse teksten vonden dij ee en oo beschrieven, mòr woarvan man wait dat dij klanken as ij en ouw oetsproken wörren.
Nijgrunnegs
left|thumb|250px|    = t Westfeelse stamtoalgebied    =  toalen dij min of meer Westfeelse ienvlouden had hebben
De belaangriekste veraandern van t Middelgrunnegs noar t Nijgrunnegs is dat de klanken ee en oo en oe veraanderden ien ai en ou. Volgens Kloas Heeroma zol dit beurd wezen deur n ienvloud vanoet Westfele, dij er de Westfeelse expansie nuimt. Liek ien t Westfeels nam ook t Grunnegs de klanken ai en ou over, ien stee van ee/ie en oo/oe. Ook wörren bepoalde woorden overnomen en grammatikoale aigensheden liek zo. Dit het ien Westerwôlde staarker wèst as ien de rest van Grunnen. Ain probleem is aans dat Heeroma dizze veraandern nait ien n bepoald tiedsvlak zet. Man wait nait wanneer dit presies beurd is. Deurdat de klanken ai/ei, ui en ou aan t ìnde van de 18. aiw veur t eerst veurkommen ien de geschriften, rekenen holdend mit t feit dat t Westerlaauwers Frais ook rond dij tied veraanderde, wordt der wel ais van oet goan dat vanòf t ìnde van de 18. aiw tou t begun van de 19. aiw t Grunnegs dizze Westfeelse ienvloud ondergong. Dit kwam vanoet t zuudoosten, vanoet Westerwòlde, dat middelkerwies al eerder Westfeliseerd was. Zeker wait man dit nait, deurdat der bar waineg ien t Grunnegs schreven is tuzzen 1600-179, woardeur t hail goud meugelk wezen kin dat de Westfeelse ienvloud al ien de 17. aiw ientrid dee ien Grunnen. Doarbie wordt maind dat de klankenwandel n gelaidelek proses wèst het van ie noar ee noar ij noar ai, dus van skieper (Oldgrunnegs), skeper (vroug Middelgrunnegs), skeper (oetsproak: skijper; loat Middelgrunnegs), skaiper (vroug Nijgrunnegs), schaiper (hudeg Nijgrunnegs). t Kin ook wezen dat de ee-klaank der nooit wèst het, mòr dat dij allendeg mòr schreven wör noar Westfeels veurbeeld. Dat zol betaiken dat n woord as schaiper vot vanoet skieper kommen is. Bie dizze theorie sloet aan dat verschaaidene olle luu ien Stad en t Oldambt de ui (bv. in "gruin") oetspreken as ai (dus "grain"). Dit is den direkt weerom te laaiden noar t Fraise "grien".
Terborg
Terborg is ne stad in de gemeente Olde Iesselstreek in de previnsie Gelderland in Nederland.
Grunnegs
Nijgrunnegs
De belaangriekste bron van t vrouge Nijgrunnegs is t toneelstok Et en Fret. Dit is n toneelstok ien t Stadjeders en gaait grofweegs over n domie dij n börgerdochter traauwen wil. n Onderwaarp dat hier staark aan bod komt is sosjoale verschillen, iets dat ien dij tied hail staark leefde, net noa de revolutsie.
Terborg
Terborg hef tegenswoordigs veural ne winkelfunctie. Der bunt plannen om het centrum van Terborg groots an te pakken: deur de bebouwing an de Hoofdstraot en Walstraot en het St. Jorisplein an te passen zal het centrum meer het aanzicht kriegen van ne gezellige kleine stad. De horecafunctie wödt uut-ebreid en de beide mooie karken en kasteel Wisch mot nao de geplande herinrichting better tot eur recht kommen. De Oranjehof en de prinses Margrietstraot bunt al renoveerd en de jeugd hef een eigen Jongeren Ontmoetingsplaats (JOP) ekregen. In de Kameleon is ne ruumte als jeugdhonk in-ericht.
Bi-j het station is korts de woonwiek Veurbroek ebouwd.
Elken vri-jdagmeddag is d'r markte. Jaorleks terugkerende evenementen bunt:
Grunnegs
Nijgrunnegs
Ondanks dat de toal laanksoam oetstaarft, is der de lèste tientelderjoaren aal meer aandocht kommen veur de Grunnegse toal. De oetdrokken: "Waitst nait watst hest, totdatst t kwiet bist" gaait hier oardeg op. Juust deurdat t Grunnegs aan t oetstaarven is, kommen der aal meer initsjatieven om de toal te beholden. Der kommen aal meer zangers, schrievers en bloaden dij t Grunnegs ien leven holden perbaaiern. Ien 1997 is t Leegsaksisch, woar t Grunnegs bie heurt, deur Uropa erkend worden as streektoal en op moment (2012) is man bezeg om n hogere stoates, dijent van minderhaidstoal, aan te vroagen. Ien 2007 is Siemon Reker, dij doudestieds streektoalfunksjonoares en biezunder hoogleroar was, benuimd tot gewoon hoogleroar Grunnegse toal en kultuur.
Deur de Grunnegers zulf
Zo as al zègd, zörgt de sosjoale verdaildhaid dat de bovenloag aal minder Grunnegs proaten gaait en de toal van de onderloag aal platter wordt. Hierdeur is der n grote kaans dat t Grunnegs ien de körte toukomst ook deur de legere klassen op zied zet wordt. Jan de Boer zègt hierover ien zien bouk "Aanzain en Wezen van n Moudertoal": "Veur n dail is dat ,,sociologisch’’ ofstand nemen en ofstand doun van n stuk van heurzulf. Ze vergatten heur ofkomst en doardeur ook de toal, doar heur moeke heur mit grootbrocht haar. Dizze ,,intellektuele ofstand’’ haar nog aandere oorzoaken, Ain doarvan is het aanmeten van n levensstiel, dei min of meer gespleten is en dei n stried teweeg brengt tussen het verstandsleven het gemoudsleven. As bie zuksen het verstand d’r boven oetwozzen is, den hemmen ze t gemoudelke alledoagse ainvoudege leven nait meer ien tel."
Nou is der ien Grunnen n soort twijstried tuzzen wat man aigelks vindt. Ainerzieds vindt man dat t Hollaands mooier klinkt en is t veur luu verstaandeger om goud Hollaands tou proaten, zodat man meer kaans op de aarbaidsmaarkt het, mòr aanderzieds wil man t Grunnegs ook beholden, omdat, zo as De Boer goud woordt, de maiste Grunnegers wel n binden vuilen mit heur moudertoal. t Maist opvalende hierien is dat de luu dij t maist enthousiast ien binnen ien t behold van t Grunnegs, voak nait meer ien Grunnen wonen. Ien t begun van de 20. aiw binnen veul Grunnegers veur heur waark noar t westen van t laand vervoard. Loater kreeg man haimzaikte en kregen zai wìns van Grunnen. Deur zokzulf as Grunneger te oeten, hoopten zai vanòf n òfstandje toch wat veur Grunnen doun te kinnen. n Goud veurbeeld hiervan was Geert Teis dij t Grunnegs vòlkslaid schreven het. t Gevoar mit dit soort gevalen is voak, dat heugens voak mooier binnen as dat t echt was en dat gebieden en mìnsken ien de tied veraandern. Hierbie heurt ook de holden tegenover de streektoal.
Nou perbaaiert man deur middel van onderwies en kultuur de holden tegenover de streektoal te veraandern en t broeken der van aan te peerdjen. Twijtoaleg opvouern wordt den ook aanmoudegd en ondanks dat man t Grunnegs zulf voak nait zo mooi vindt, toch is vindt n groot dail van de Grunnegers t n gouie zoak dat de Grunnegse toal weer wat aanpeerdjed wordt.
Deur de boetenders
De mainen over t Grunnegs deur boetenders is hail verschaaiden. De maisten vinden t Grunnegs roeg, schèl en boers klinken. De maiste luu dij gain Grunnegs (of n aander Leegsaksisch dialekt) gewoon binnen, mouten den ook voak nog hail wat muite doun om t Grunnegs te verstoan, wat gain positief effekt het op t aanzain der van. Veuraal ien de laandelke politiek wordt der aanmoudegd om korrekt Hollaands tou proaten. Toch binnen der ook gounend dij t Grunnegs grappeg en mooi klinken vinden. Zai maggen den geern de term "leuk taaltje" broeken. Dizze groep, dij nait zo hail groot is, is den ook voak bereid om t Grunnegs te leren. Zai beschaauwen de toal as n dail van de kultuur van t gebied en vinden dat as zai doar wonen kommen, dat zai de toal ien èlk gevaal verstoan kinnen mouten. Voak zain zai t Grunnegs aanders nait as serieuze toal zo as t Frais, mòr echt as streektoal; vandoar ook t verklainwoord "taaltje". t Grappege hiervan is dat dizze groep voak positiever over t Grunnegs is as de maiste Grunnegers zulf, ien tieds dat zai de term "leuk taaltje" voak aan t Twìnts òfschoeven. n Reden dat t Grunnegs as mooi en grappeg zain wordt is dat t Grunnegs hail gaauw en direkt is. t Grunnegs is noamelk hail nuchter, hail gewoon aaldoags, mòr aan aander kaant kin man ook goud gevuil der mit oetdrokken, en den veuraal negoatieve gevuilens zo as vloeken, schèlden en kloagen, mòr ook goud laifde en verdrait.
De negoatieve holden van boetenders tegenover t Grunnegs doar entegen, het direkte ienvloud op de holden van de Grunnegers zulf. Den de negoatieve holden van de Grunnegers zulf tegenover heur toal is grotendails n minderweerdeghaidskomplex tegenover t "hoge" Hollaands en dat as zai Grunnegs proaten blieven, dat zai den leeg stoan ien de weerden van de Hollaanders.
Vertoalgedrag
t Vertoalgedrag van t Grunnegs holdt ien de moat van vertoalen en vergrunnegsen van woorden ien t doagelks sproakbroeken. De lèste tienderjoaren wordt dit aal minder. Hierveur wör al proat over t regiolekt, t soamengoan van de Grunnegse dialekten tou ain streektoal. Toch het dit ook nog n aander betaikenis, noamelk t soamengoan van t Grunnegs mit t Hollaands. Deurdat de Hollaandse toal aal meer grond kregen het ien Grunnen en noudoags de heufdtoal worden is, vervaalt t Grunnegs noar de achtergrond. Veul mìnsken proaten nog wel meer Grunnegs as Hollaands, mòr t Hollaands is tegenswoordeg t veurbeeld worden. Olle woorden as 'keroazie', 'teller', 'edik', 'oproupen', 'hozen' en 'snek' worden ien t normoale sproakbroeken nait meer broekt en worden vervongen deur vergrunnegste Hollaandse woorden as 'moud', 'bòrd', 'azien', 'bèllen', 'kousen' en 'slak'. t Is aans nait zo dat dij olle worden nait meer bekènd binnen. Man kent de woorden nog wel, mòr dij worden as te plat ervoaren en man leuft dat aander luu dizze woorden nait meer kennen.
n Aander aspekt van vertoalgedrag is t opnemen van vrumde woorden. Vrouger was t Grunnegs de ainegste toal dij t vòlk prait, woardeur woorden al gaauw veraanderd wörren. Denk aan t woord 'bait', dat oorspronkelk binnenkwam as 'beet'. Ien dij tied was t hail gewoon om nije woorden te vergrunnegsen. Noudoags is dat minder. Exotische vruchten as 'tomaat' en 'banaan' worden ien t doagelks sproakbroeken nait vertoald noar 'temoat' en 'benoan', mòr hollen heur aa klank. Ook aander nij woorden as 'voetbal', 'televisie' en 'ijs(co)' worden ien t doagelkse sproakbroeken nait vertoald noar 'voutbaal', 'wiedkieker' of 'iesko', mòr blieven t zulfde as in t Nederlaands. Sums wordt t wel vertoal ien de dichterij.
right|thumb|250px|Akademiegebaauw ien Stad
Onderwies
Ien t onderwies is t Grunnegs gain vak van moutwaark, mòr t komt wel aal meer veur. Grondschoulen kinnen der veur kaizen of zai onderricht geven willen ien en op t Grunnegs of nait. Doarom wordt t Grunnegs ook nait overaal geven. Toch zugt man wel aal meer dat grondschoulen kinder op jonge leeftied al zo veul meugelk mit t Grunnegs ien kontakt kommen lòten. Hierdeur pikken zai vanzulf n ìnde van de toal op, zunder dat zai verplicht riegen woorden en toalregeltjes oet t heufd leren mouten. De stichten Hoes van de Grunneger kultuur het ien soamenwaarken mit de Rieksakademie en de Hanze Hogeschoul verschaaidene lespakketten soamenstèld veur legere schoulen om onderricht mit te geven.
Op Rieksakademie Grunnen kon Grunnegs wel studaaierd worden. Dit was n initsjetief van Siemon Reker, dij ien 2007 promoveerd is as hooglerer Grunnegse toal en kultuur. Hierbie wordt veuraal keken noar t tegenswoordege Grunnegs en heur varianten, noa aanlaaiden van teksten van Grunnegse zangers en schrievers. Hierbie wordt ook veuraal aandocht schonken aan de oetsproak en regionoale varianten. Ook gong Reker de toal op akademische wieze bestudaaiern en vastlèggen. Ien 2016 gong Reker mit emeritaat.
Literatuur en poezie
De Grunnegse literatuur en poezie is ien de lèste tienderjoaren ook aal meer gruid. Der kommen aal meer Grunnegse schrievers, dichters en zangers. Dit zugt man ook ien aander regionen, woardeur man ook wel proat van de dialect-renaissance, t weerleven van t dialekt. Jan de Boer maint aans ien zien bouk Aanzain en Wezen van n Moudertoal, en mit hom de Grunneger Schrieverskring en de Koninklijke Academie voor Wetenschappen (òfdailen Dialectkunde), dat t grode aantel schrievers ien t Grunnegs n gevoar mit zok mit dragt. Noamelk dat tin eerste de maiste Grunneger schrievers luu binnen dij nait meer ien Grunnen wonen en dat zai doardeur veuraal nostalgische heugens op schrift stellen, ien tieds dat zai t woare kontakt mit de regioon verloren binnen. Hierdeur zol de aigelkse gemoudelke funksie van de streektoal van tegenswoorden verloren goan. Tin twijde kin der op dij menaaier n soort standerd ontstoan woar man zok aan holden mouten zol, mòr doardeur zol t meer waitenschoppelk wezen as gemoudelk, woardeur de toal ook weer ien t gedrang komt. Doarnoast zègt Heeroma, ien zien boukje over t Westerwòlds, dat t gevoar van dichters en schrievers ook is dat man de toal mooier lieken let as dat t echt is. Op schrift kommen woorden dij ien t doagelk sproakbroeken nait meer broekt worden, makkelker terug as ien n gewoon gesprek en worden woordenboukjes voaker broekt om n mooi riemwoord te vinden.
Toch blieft man perbaaiern om t Grunnegs deur middel van veul aan t vòlk zain te lòten, toch aan tou pitjen. Elk joar om en bie meert wordt bieveurbeeld ien de maiste regionen (voak per twij of drij gemaintes) ien Grunnen n schrieverswedstried holden. Hierbie kin elkenain dij wil, n Grunnegs stukje poezie of proza iensturen. Voak dudden schoulen hieraan mit om t broeken van t Grunnegs onder de kinder en de jongluu aan te peerdjen. Doarnoast is der ook n provìnzjoale schriefwedstried.
Ook is der ain moal ien de drij joar n priesoetreiken veur t Grunneger bouk, oetreikt deur de Stichten 't Grunneger Bouk. Noast dizze literère pries is der ook nog de K. ter Loan-pries dij oetreikt wordt aan n persoon of n stichten/verainen dij zok ienzet het veur de Grunnegse toal.
Ook worden op verschaaidene steden ien Grunnen kurzussen Grunnegs geven. Ook hierien zugt man ien de lèste joaren n opmars. Meer en meer luu, veuraal boetenders, nemen n kurzus om n bitke te intergreern of gewoon oet belaangstèllen. Dizze kurzussen kinnen op zowel richt worden op t proaten as op t enkelde verstoan. Summege gemaintes en de provìnzie sturen zo òf en tou ambtenoaren ook op n kurzus om, liek as ien Fraislaand, ook t Grunnegs noar de politiek en t openboar bestuur te brengen.
right|thumb|250px|Pé en Rinus ien de Heerestroat ien 2000
Muziek
n Aargumìnt dij voak tegen de streektoalmuziek geven wordt is dat t voak nait om serieuze muziek goan zol, mòr meer om feest- en piroatenmuziek. Toch binnen der onder de Grunnegse muzikanten n hail ìnde dij serieuze popmuziek mòken, mit muzikoal zain, goie instrumìntoatsie en woarvan de tekst aargens over gaait, zo as Alex Vissering mit De Groanrepubliek, dat gaait over t kommunistische verleden (en heden) van Oost-Grunnen, môr bieveurbeeld ook Erwin de Vries mit De Polder dat gaait over de laifde veur t Grunneger laandschop of Boer en Ondernemer, dat gaait over de gruiende en veraanderende toaken van n boer. Ondaanks dizze gruiende (ien aantel en kwaliteit) "maarkt" van Grunnegse aartiesten, is t nog gainent van heur lukt om ook ien hail Nederlaand en boeten de streektoalkrais deur tou breken. Wel het de laandelk bekende band IOS n, oorspronkelk Hollaands, laidje ien t Grunnegs vertoald as ôfschaid en dank aan Grunnen, woar zai begonnen binnen. Wat aanbod aan muziek ien dialekt aangaait kin man zèggen dat t Grunnegs van aal streektoalen ien Nederlaand hierien veurop lopt.
Radio
Op radio het t Grunnegs n wat grotere rol. Op lokoale radiostatsjons as Radio Noord, Radio Westerwolde en Simone FM, wordt der van ales doan om t Grunnegs n bitke te promoten. Der wordt den ook regelmoateg Grunnegs proat, bieveurbeeld ien programmen woar man noar radio tou bèllen kin om tou reageern op n stelling of dingen tou ruil aan tou baiden, mòr ook bie de zundagmörn radiozenden "Noordmannen", dat voak hailemoal ien t Grunnegs is. Ook binnen der verschaaidene radioprogrammen woar allendeg Grunnegse muziek draaid wordt. Nijsberichten binnen aaltied ien t Nederlaands en ook t kommentoar tuzzen de muziek deur is deur de weeks voak op zien Hollaands. Grunneger muziek wordt aans wel regelmoateg draaid, ook boeten de Grunnegstoalege programmen.
Wiedkieker
Op wiedkieker is t Grunnegs ook nait hail prominent aanwezeg, mòr der wordt òf en tou wel aandocht aan besteed. n Vast onderdail woar wel Grunnegs proat wordt was tot 2009 tou t weer op RTV Noord. Jopke Nijenhoes (Jaap Nienhuis) en Derk Bosker (Derk Bosscher) gaven dou elke dag t weer ien t Grunnegs. Sunt 2009 binnen zai der mit stopt. Ook bevroagens ien de nijstieden mit de lokoale bevòlken binnen geregeld op zien Grunnegs en den wordt der gain Hollaandse vertoalen bie zet.
De lèste joaren is der ook n programma op, bie noamen Grunnegers, woarien t Grunnegs leerd wordt aan de kiekers. Dit programma verschilde per saaizoen. Zo wör der n moal n Grunnegs stukje tekst oplezen mit wat fouten der ien. Aan t ìnd van t programma wörren dij fouten den opnuimd en konden de kiekers kieken of zai t goud haren. Ien n aander saaizoen worden bepoalde woorden besproken. Hierbie wör n woord oplezen en almoal veurbeelden van zinnen en zegswiezen dij mit te doun hebben.
right|thumb|350px|Kìrk van Aisen
Kìrk
Ien kìrk wordt t Grunnegs òf en tou broekt. Sunt 1947 worden der regelmoateg Grunnegstoalege dainsten organizeerd. Veur dizze Grunnegse dainsten worden spesjoale doatums en steden oetzöcht. n Vaste dag of stee is der nait. Tegenswoordeg worden zulfs ien Amsterdam wel ais n Grunnegstoalege dainst holden veur aal "emigreerde" Grunnegers. De dainsten worden holden ien binoa aal richtens van t Kristelke leuven, dus nait allend de hervörmde kìrken, mòr ook de gerevörmeerde, protestaantse en deupsgezinde kìrken. Allend de Reums-Katolieke kìrken mizzen nog, mòr dat komt ook omdat doar mòr n poar van binnen ien pervìnzie Grunnen.
Ien twijde hèlft van de 20. aiw is der begonnen mit n Grunnegse biebel. Onder laaiden van de Liudgerstichten wörren twij kemizzies ienstèld dij t olle en t nije testament overzetten deden oet de grondtoalen (Hibbrais, Aramees en Graiks) ien n soort aalgemain Grunnegs, dat ook wel t Biebelgrunnegers nuimd wordt. Op heur webstee was de Grunnegstoalege biebel al wat joaren te lezen, mòr sunt 2008 is er ook ien boukvörm verkriegensboar. De offisjele titel van de Grunnegstoalege biebel is den ook gewoon "Biebel". Ook wordt der waarkt aan n Grunnegse vertoalen van de Heliand.
Noast de biebel wör, noa tienderjoaren waark, ook t bouk "Psaalms en Gezangen" òfmoakt, woarien, zo as titel al vermouden dut, de psaalms en aander laider vertoald binnen. Man hoopt dat deur dizze vertoalens t Grunnegs ien kìrk aan tou peerdjen, omreden der nou n standerd is.
Verschil Grunneger - Grunnegse
Verschaaidene moalen kommen minsken wel ais ien verwarren mit de bievougliekse noamwoorden Grunneger en Grunnegse. t Aigliekse verschil is dat Grunnegse allend betrekken het op de toal Grunnegs. Grunneger het in tieds doarvan betrekken op de stad en provìnzie Grunnen. Bieveurbeeld: Grunnegse stichten betaikent stichten veur de Grunnegse toal; Grunneger stichten betaikent stichten veur t gebied Grunnen.
Wellen
Bouken
Websteden
Wierde (toponiem)
n Wierde (ook Hoogte nuimd) is n kunstmoatege heuvel, opworpen om bie hoogwoater n dreug stee te hebben. De noam komt veural veur in Grunnen. In Fraislaand wordt t n taarp nuimd, houwel ook in Fraislaand nogal wat ploatsnoamen ìndegen op werd of ward (Leeuwerd, Bolswerd, enz.). In Noord-Duutslaand hait zonnen heuvel n Warft.
De wierden wuiren opworpen op al hogerlegen stees. Vandoar dat zai voak op n rige liggen en n zaandrogge vörmen. n Schier veurbeeld is de oetloper van de Hondsrog: Oadörp, Saauwerd, Winzum, Bavvelt, Raskert, Waarvum, Oskert, mit doartuzzen almoal lutje wierden.
Waarvum is wat oppervlak aangaait t grootste wierde van Nederlaand, Hogebeintum de hoogste wierde/taarp.
Vladimir Putin
Vladimir Vladimirovitsj Putin (geboaren up den 7. oktober van 1952) is nen russisken politiker un vöärmålig geheim agent. Hee is den hüdigen president van Rusland. Putin is seyd 1999 sunder upholden de baas in Rusland, döär voordan to wesselen tüsken president- un premierskap: hee was eyrsten minister tüsken 1999 un 2000 un van 2008 töt 2012. President was he van 2000 töt 2008 un is he vanaf 2012.
As lutenant-kolonel warkeden Putin 16 jår vöär de russiske inlichtingendeenst, de KGB. In 1991 gavven he syne bane up üm de politik in to gån in Sünt-Petersburg. In 1996 verhüüsden hee når Moskou üm vöär president Boris Jeltsin to warken. Korten tyd was he direktöör van de Federale Veiligheidsdeenst (FSB) un sektretåris van den Russisken Veiligheidsråd, vöärdat hee in augustus 1999 eyrsten minister wör. Do as Jeltsin der med uutskeiden, was Putin wårneamend president. Binnen veer månd wör hee officiääl köäsen un veer jår later, in 2004, herköäsen.
Ümda’j volgens den russisken grundwet neet meyr as twey mål achter mekander president weasen magt, wör hee eysten minister tüsken 2008 un 2012, under Dmitry Medvedev. Et likt der up dat hee underwyl gewoan an de macht bleav. In 2012 wör hee weader töt president eköäsen. Disse verkesingsrunde kreag he allerhande protesten un anklachten van fraude an de bukse, mär ouk in 2018 wör hee weader herköäsen. In april 2021 löät hee ne volksstemming holden üm de grundwet to veranderen: hee mocht noch twey mål an de verkesingen meddoon, wårmed hee töt wal 2036 an de macht kan blyven.
Tydens syne eyrste presidentsrunde groiden de russiske ekonomy in döärsneyde med söäven procent et jår, nå ekonomiske herförmingen un ne vervyvvoldiging van de öäly- un gaspryse. Hee begünde nen oorlog teagen de tsjetsjeenske unafhangelikheidsbeweaging un satten der ne federale regeyring up. As eyrsten minister under Medvedev leidden hee nen oorlog teagen Georgie un herförmden de polity un et leyger. In syn darde presidentsrunde nöäm Rusland de Krim van Ukraine in. Ouk understütteden hee nen rebellenoorlog in et ousten van Ukraine. Dat leyverden em internationale strafmåtregelen un ne financiele krisis up. Hee gavven updracht vöär militäär ingrypen in den Syrisken Börgeroorlog, ümdat den president van Syrie, Basjar al-Assad, nen allieerden van Rusland is. Hee wüst der goodköäring vöär ne marinebasis in de middellandske sey med to winnen. Under syn veerde termyn as president völ Rusland in february 2022 med vöäl vertoun Ukraine binnen. De internationale gemeynskop köärden dat af. De strafmåtregelen dee noch van kracht warren vöär den vöärigen inval up de Krim wörden noch strakker emaked. September 2022 kundigden hee ne deylwyse mobilisaty af un greyp veer ukrainske oblasten vöär Rusland. Määrt 2023 vaerdigden et internationale strafhov en arrestatybeveal uut teagen Putin. Hee wör beskuldigd van oorlogsmisdåden, in verband med syne vermodelike kriminäle verantwoordelikheid vöär kinderuntvoringen in oorlogstyd.
Haorlem
Haorlem (Nederlaands: Haarlem) is een stad en gemeeinte in Kennemerlaand en de heufdstad van de Nederlaandse previncie Noord-Hollaand. De stad ligt an de rivier 't Spaorne, en de stad het dan ook de bienaom Spaornestad.
Vladimir Putin
Under Putin is Rusland voordan minder demokratisk ewörden un likt richting diktatuur af to glyden. Under syn bestüür likt ümköyperye alle dage vöär to kummen un worden menskenrechten up groute skåle skünden. Politike teagenstanders worden upepakt un vastesat, un unafhangelike media un persvryheid worden underdrükked. Vrye un eyrlike verkesingen müt y geheyls neet van küeren in Rusland.
Haorlem
De gemeeinte Haorlem grenst aan de gemeeinten Haorlemmermeer, Heemstede, Bloumendaol, Velsen en Haorlemmerleeide en Spaornwolde en het 148.220 inwoners (31 december 2008, bron: CBS). Vanof 1853 is 't de zetel van 't rooms-katholieke Bisdom Haorlem.
Vladimir Putin
Rusland under Putin steyt der neet best up by de Vermodelike Korruptyindeks van Transparency International, de Democratyindeks van Economist Intelligence, Vryheid in de Wearld-indeks van Freedom House un de Persvryheidsindeks van Verslaggeavers sunder grensen.
Haorlem
Stadsgezicht
Haorlem het een schiere binnenstad, mit onder meer de Sint-Bavokerke, 't 19e eeuwse station en de Grote Markt, bie 't Raodhuus. In Haorlem steeit ook 't Teylersmuseum, 't oldste openbaore museum van Nederlaand. Ook wordt een deeil van de stad domeneerd deur de 19e eeuwse gevangenis.
Vladimir Putin
Putin is de längst-sittende president van Rusland un den up-eyn-nå längssittenden president van Europa, nå Alexander Lukasjenko van Witrusland.
Traain
right|250px|thumb|Traain right|250px|thumb|n Traain van Arriva ien Stad n Traain is n vörm van openboar vervouer. n Traain ridt op n spoor, woardeur man aaltieds dezulfde route volgen dut. Der binnen verschaaidene bedrieven dij t traainverkeer ien Nederlaand regeln, noamelk NS, Arriva, Veolia, Connexxion en Syntus. In Noord Nederlaand ridt veurnoamelk Arriva, bieveurbeeld van Stad noar Leeuwerd of Nijschaanze, môr noar Azzen, Zwolle en wieder ridt NS.
Happy stone
thumb|200px|Een bliede stien mit een oele, in Drenthe op de kiek ezet thumb|300px|Happy stones maank onbeschilderde kiezels in Portugal thumb|200px|Kindness rocks bij een ziekenhuus in Canada um zörgparseniel te bedaanken tiedens de coronapandemie Een happy stone ('bliede stien'), doodle stone ('krabbelstien') of kindness rock ('vrundelijkheidsstien'; 't meervold kindness rocks gef de woordspeuling 'vrundelijk wezen is machtig mooi') is een beschilderd stientien det argens buten achtereleuten wördt zodet een aander 't toevallig kan vienden.
Oorsprong
De hobby van 't beschildern van stienties um dizze reden kwaamp op in de jaoren veur de coronapandemie die in 2020 begunde. De oorsprong van de bliede stienen wördt ezöcht in 't Amerikaanse The Kindness Rocks Project, een beweging umme stienties mit positieve bosschoppen te beschildern die in 2015 ontstund en naor aandere laanden aoversprunk. Deur de pandemie kreeg 't beschildern van stienties een extra stöttien in de rogge.
Verveerdiging en verspreiding
De viender van een bliede stien kan die holden of argens achterlaoten, zodet dizzend wieder kan zwarven. In Nederlaand, waor ze bezunder drok bint op 't maken van bliede stienen, wördt dit wal ies anegeven mit teksten as delen = lief en houden of zwerven. Veur 't beschildern van stienties gebruukt ze stiften mit niet-giftige acrylvarve. Soms wördt der eerst een basis van gesso of acrylvarve anebracht. Um de ofbielding te bescharmen giet der een laogien vernis aoverhenne.
Punten van zörg
Der bint in de media wal berichten verschenen aover minder mooie kaanten van 't verspreiden van beschilderde stienties. Stienties die beveurbield op grösvelden in parken achtereleuten wördt, zolden deur elektrische grösmeiers egrepen en vurteslingerd kunnen wörden. Ok zolden goenend hebben eziene det kleine kiender beschilderde stienties die ze vunden naor de enten keilden. As bliede stienties in bloemparken achtereleuten wördt, hej kaans det lu de bloemen verstraampelt.
Wieder is niet iederiene der bliede mit det beschilderde stienties ok achtereleuten wördt in netuurgebieden of nationale parken. Det zol ingaon tegen 't principe umme daor gien mèenselijke speuren achter te laoten (in 't Engels vake leave no trace enuumd). Hiel wat webstees doet een beroep op 't gezonde verstaand en vraogt de mèensen um gien bliede stienen achter te laoten op gevaorlijke plekken, zoas in de buurte van wegen of op lastig te bereiken heugtes. Ok wördt mèensen evraogd um uut milieu-aoverwegings gien glitters of plastic ogies op de stienties te plakken.
Beweegredens
Volk van alle leeftieden döt an stienen schildern. Verscheiden mèensen hebt in de media anegeven det ze det doet umme bliedschop en positieve gevulens te verspreiden. Een doel det daormit samenhangt is lu een harte onder de rieme stikken mit oppeppende bosschoppen of mit een bedaankien (zoas veur zörgparseniel tiedens de coronapandemie). Ok is 't beschildern van stienties iets waj makkelijk allennig in huus kunt doen, wat goed uutkwaamp in een tied waorin deur de pandemie alderhaande groepsactiviteiten niet meugelijk waren. Aover bliede stienen bint een beste bulte webstees en sociale-media-zieden opezet, en deur 't internet hef 't fenomeen hum rap kunnen verspreiden.
Wierdn
Wierdn (Nederlaands: Wierden) is ne Tweantse gemeente in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De gemeante lig westelik van Almelo, hef ne öppervlakte van 95,23 veerkaante kilometer en har op n eerstn januari 2020 24.440 inwonners. Nöast Wierdn zölf heurn ok Eanter, Hoge Heksel, Iepelo, Nötter, Rektum en Sunnoa töt de gemeente.
Rivella
Rivella is n koolzuurholdende frisdrank die gedeeltelik uut wei emaakt wordt.
De drank wordt sinds 1957 in lisensie in Nederlaand emaakt, vanaof 2012 deur Vrumona. Lange tied was Rivella der in twee variaanten: de 'gewone' Rivella (mit n veurnamelik rood etiket), mit suker als zeutstof, en n versie zonder suker, Rivella Light, dat in aandere laanden Rivella Blauw eneumd wordt.
Sinds 2005 wordt in Nederlaand ook Rivella mit greune thee-extrakten verkocht, mit suker as zeutstof. t Is op aandere aofzetmarkten bekend as Rivella Greun.
Rivella kan ezien worden as de nasionale drank van Zwitserlaand mit n marktandeel van 15% (2002) en is veerder eigenlik allinnig bekend in de regio's rond Zwitserlaand (Zuud-Duutslaand, Oostenriek, Oost-Frankriek), Luxemburg en Nederlaand. Wat noen Rivella Light heet wordden veur t eerst in Nederlaand op de markt ebröcht, in 1958 veur suker en hef daor t grootste marktandeel buten Zwitserlaand.
Rivella gebruukten lange tied de reklameslagzinne "Rivella, n bietjen vremd, mer wel lekker", die arg bekend eworden is.
Vernuimde Grunneger börgen
Hieronder stait n liest van vernuimde börgen in provìnzie Grunnen. De eerste noam is de noam van de börg. De twijde noam is de noam van t dörp of stad woar e bie stait.
Gooswijn van Rees
As bassist, zanger en componist hef Van Rees hom veural toe-elegd op de soul en funk. I'j stet bekend as ien van de betere bassisten uut de (West-Oaveriesselse) regio. Van Rees speult in de band Soulstar. Vrogger was i'j bandlid van onder aandere Chain of Fools, Band of Glory en de Nederlaanstalige groep Holsappel.
Op de streektaal-dvd Uutsprèken van de Iesselakkedemie (2006) stet zien liedtien Naor uus, naor oe.
Van Rees woont in Kampen.
Voot
thumb|Skelet van nen voot. Een voot of een poot is een biologische structuur dee veurkump bie veul dieren en meensen en wonnen gebruuk veur de vortbeweging.
De voot van een meens besteet uut 26 amparte botten, 33 gevrichen, 107 ligementen en 19 spieren en pezen waormee de iezelig ingewikkelde bewegingen emaak wonnen um te kunnen lopen. De voot van de meens is te verdelen in dree gebieden:
De meens is 't eerste zoogdier dat permenent rechop op zien achterpoten gung staon. Dit maken de meens mobieler en zurgen derveur da-w de hanen veur aandere dingen gebruken konnen. As bie lichaamstaal ekeken wonnen naor de betekenisse van de houwige van 't lief, speulen de voten oek een grote rolle. De voten zurgen veur stabiliteit en bepaolen letterlijk ho stevig da-w in onze schoon staon.
Reuznpanda
thumb|250px|Nen reuznpanda Nen reuznpanda is n zwart met wit zoogdeer wat onmeundig völ bamboe et. Nen reuznpanda wörd duur de meansken ezeen as n machtig lui deer, want zien leavn besteet zowat allene oet etn en sloapn. Nen reuzenpanda dut daagns hoaste niks as bamboe etn.
Aandere soortn pandaas
n Reuznpanda is nit de ennigste soort panda van disse wearld. Dr bestoat namelik ok kleaine en grote pandaas, dee at ne broene kluur hebt en kleainer as de reuznpanda beent. Nen wabar wörd ook wal es as ne pandasoort ezeen.
Swinder
Swinder is n pop/rockband oet de provìnzie Grunnen. De band bestaait oet Bas Schröder (zang, gitoar), Gijs van Veldhuizen (toetsen, gitoar, aachtergrondzang), Bastiaan Sligter (basgitoar, aachtergrondzang), Sebastiaan Wiering (toetsen, perkussie) en Daniël de Jong (drums).
De geschiedenis van de groep begint bie Bas Schröder. As kind het er op t laand veul Grunnegs heurd, mòr hai sprak t zulf nait. Pas dou er doar joarenlaang vort was, begon er zok veur t plat te interesseern. Vanôf 2012 begon er mit t vörmen van n muziekgroep, dij in 2013 zol oetgruien tot de vief man van Swinder. Dat joar wordt t nummer Noar Stad ploatselk n groot sukses. Begin 2015 komt t noamloze debuutalbum oet, en wel bie t laandelk indielabel Excelsior.
Geef-Frysk
Geef-Frysk (sumtieds misheurd as: Gay-Frysk) is n noam dij deur summege Fraise jongluu wel ains broekt wordt veur n noar heur mainen té olderwetse variant van Frais dij deur jongeluu proat wordt. Liek as aal aander streektoalen ien Nederlaand het Westlaauwers Frais staarke Nederlaandse ienvloud. Al hebben nog n hail ìnde kiender t Frais as eerste toal, toch is, deur schoulen en deur de media, t Nederlaands de standoard worden veur 'normoal proaten'. Jongluu dij 'overdreven Frais' proaten, doar wordt van zègd dat dij Geef-Frysk proaten; Frais woarbie ollerwetse woorden, dij n ìnd van t Hollaands òfstoan, broekt worden dij ien t gewone leven van aaldoag nait meer broekt worden. n Veurbeeld hiervan is t Fraise woord kaai (sleutel) ien ploats van t Nederlaandse sleutel.
Grìns
t Kin per persoon aans wezen woar of aine de grìns tuzzen 'gewoon Frais' en 'goaf Frais' lèggen dut. Zo zel ien grotere ploatsen as Drachten en Laiwerd de grìns leger liggen as ien lutje lougen. Maisttieds het dizze grìns te moaken mit zulfstandege noamwoorden. Voak worden hierveur ien stee Hollaandse woorden broekt dij sumtieds wel verfraist worden. Waarkwoorden en heur verschaaidene vörms blieven maisttieds wel ien staand.
De Moespot
De Moespot is een vörreljaors verschienend tiedschrift veur proza en dichteri'je in 't Nedersaksisch. 't Is een uutgave van 't Verbond van Nedersaksische Dialektkringen, daoras drei verienings bi'j bint an-esleuten: de Dialectkring Achterhook en Liemers, de Dialektkringe Salland en OostVeluwe en Vrienden van de Streektaal Lochem en umgeving. Wie de De Moespot wil ontvangen of d'r in wil schrieven, mut lid wèden van ien van dizze drie an-esleuten verienings.
Geef-Frysk
Grìns
t Woord Geef-Frysk wordt aigelks allen broekt deur en veur jongluu. Van olle mìnzen wordt t wel normoal vonden om 'puur' Frais te proaten. Nait allend t sproken Frais, mòr ook t Frais dat haildaal aan de offisjele Fraise schriefwies voldut wordt zain as Geef-Frysk.
De Moespot
Inhold
De stokken in De Moespot wördt zoveul meugelk gelieke oaver de verienings verdield: 16 bladzieden veur Achterhook en Liemers, 16 bladzieden veur Lochem en umgeving en 16 bladzieden veur Salland en OostVeluwe. Doarbi'j koomt 8 bladzieden redactie en verieningsni'js, mit een totaal van 56 bladzieden.
In 't blad stiet ok ankondigings van ni'j uutekomen streektaalboeken, verslagen van bi'jienkomsten en redactionele artikels oaver 't Nedersaksisch. De Moespot gebruukt de SONT-schriefwieze.
Winterkeunings
250px|thumb|Winterkeuning De winterkeunings (Troglodytidae) bin een femilie van de zangvoegels. De naeme Troglodytidae (holbewoners) is ofkomstig van et gedrag bi'j et zuken naor menazie en et nustgedrag in donkere plakken en hollegies.
Geef-Frysk
Noam
Noam Geef-Frysk betaikent Goaf-Frais, onbeschoadigd Frais dus. t Het bieklaank dat t aine nait zint, omreden t te veul gaait zo as vòlgens de ollere generoatsies heurt. t Is dus aigelks t tegenwoord van 'cool'. Ollere generoatsies willen geern t Frais beholden deur t zo zuver meugelk over te brengen, mòr nait elke Fraise jongere het doar verlet; man verzet zok doar dus tegen deur de verwoaterde vörm van Frais te priezen. t Gevòlg van dizze benoamen is dat de 'pure' vörm van t Frais ontmoudegd wordt.
De Moespot
Geschiedenis
't Blad wördden in 1958 op-ericht deur de Sallandse schrieverskring onder de name De Moospot; det wörrden in 1963 De Moespot umdet partie de name te Twèents vunden klinken. De Dèventer schriever Herman Korteling (1898-1994) nuumden 't blad in zien beguntied  'Un fidderig dink (vier vellekes maör)'. In 1966 wördden De Moespot 't orgaan van 't ni'j op-erichte Verbond van Nedersaksische Dialectkringen (Verbond veur Neersasse Dialektkringen), daoras op een gegeven mement, naost de boavenenuumde verienings, ok de Kreenk vuur de Tweantse Sproake hum bi'j ansleut.
Winterkeunings
Et bin vri'j kleine voegelties mit een vri'j lange stat die zi'j bi'jtieden kreers vertikaol holen.
De Moespot
Geschiedenis
Deurdet 't Verbond meerdere schrieverskringen umsleut, gruuiden de umvang van 't blad nog aordig. Jannie Bakker-Rietman en Frank Löwik schrieft in 't Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde: 'Dat bleek van levensbelang omdat het aantal inzendingen vanuit de Sallandse schrijverskring zorgelijk klein bleef.'
Ze schrieft ok: 'Over het niveau van werk van De Moespot is al vaak geschreven, in welwillende en minder welwillende woorden. Ondertussen verleent het blad toch maar de ruimte aan iedereen die zich schriftelijk wil uiten in het Nedersaksisch van de aangesloten gebieden.'
Geef-Frysk
Noam
Vrumd verschiensel is t aans nait. Ook ien Nederlaands kent man dit verschiensel woarbie olle woorden laanksoam mit minneghaid aankeken worden. Zin as "De lieden, die sedert eniger wijl waren uitgeweken naar een andere contrei, waren van veronderstelling dat zulk een rijwiel gewis de ambiëringen zou betrachten, maar lieten terstond hun mond toen zich een zwaar gekwetste in het etablissement begaf." zel ien n doagelks gesprek ook zain worden as ol roakeltoal.
Winterkeunings
In Europa is d'r mar ien soort:
In Noord-Amerike komt et doempien ok veur, mar daor is de femilie veul uutbreider vertegenwoordigd.
Willem Frederiks
thumb|right|Willem Frederiks (skriefname 'Willem van Noesel') Willem Frederiks (Nijverdal 10 december 1943-Nijverdal 8 november 2014), better bekeand met zinnen skriefnaam Willem van Noesel, skreef verhaalkes, gedichten en nöalstuks in t Saksies van Nijverdal, det ne oawergaanksvörm is tusken Tweants en Sallaands. Zinnen skriefnaam gebreuk he seend de tachtiger joaren.
Verskeaidene joaren skreef he stuks vuur t Tweants Volksblad, dee't allemoal zeent ebeundeld in twee beuks: Kiekn wat 't wödt en Wottels. hee har een zetjen ne vaste stea in t Riessens Niejsblad, Zinne gedichten, verhaalkes en värskes beundelden hee töt een beuken.
Mer de meeste leu keanden um van zinne Willem van Noesel Kalender. Den gavven hee alle joaren oet en raakten alle joaren wier rap oetverkocht. Hee meug ook gearne fotograferen. Zinne webstea is kompleet in t Nijverdals eskrewen, in zien egene skriefwieze.
Klassike musik
thumb|right|300px|Strykkwartet in Wenen
Klassike musik is en gadderwoord vöär meyrere formäle musikstylen uut de westerske wearld, dee döärgåns med klassike instrumenten (meysttyds snaar- of blåsinstrumenten) espöäld wordet. Klassik steyt dan teagenoaver volksmusik en popmusik.
Den name 'klassike musik' wör pas in den 19. eywe vöär et eyrste bruked. Binnen de klassike musik küert se vake oaver tydperken: middeleywsk (de jåren 500 töt 1400), Rennaissance (1400 - 1600), Barok (1600 - 1750), Klassik (1750 - 1820), romantik (1800 - 1910), modernisme (1890 - 1975) en postmodern (1950 - nu). Alle jårtallen sint ruwe skattingen. De oavergänge der tüsken verlöypen geleidelik en wat styltyden warren wat starker te verneamen as anderen.
Under klassike musik vallet ewyde (kristelike) musik en musik vöär et vermaak. Anders as andere musikstylen düt klassike musik meysttyds neet in strakken leedform med versen dee yderbud etselvde klinget. Klassike musik steyt bekend üm de untwikkeling van hougdraevende förme van instrumentäle musik, sou as de symfony, et concerto, de fuga, sonate en mengstükke van sang en instrumentale musik sou as de opera, cantate en de mis.
Open haard
thumb|250px|Een braandende open haard 250px|thumb|Een [[schilderie mit daorop een open haard]] De open haard is de mederne uutvoerige van de heerd, waorbie neet de verwarming van de kamer veuropsteet, mar de gezelligheid.
Toch kan de verwarming deur disse gezellige vorm van verwarming verstark wonnen deur 't gebruuk van een spatscharm. 't Spatscharm zurg veur een zachte, fiene warmte deur de straoling van 't gietiezer. Ho dikker de plaote van 't spatscharm, ho starker de straolende warking. De doeltreffendheid van een open haard kan mit een spatscharm tot 50% verbeterd wonnen.
De kombinasie open haard en verwarming is eerder regel as uutzundering.
Der bin zelfs open haarden in gebruuk dee op gas of elektriciteit warken (mit of zonder ofstansbedienige) en een paor nao-emaken stobben hemmen.
Tegensworig ku-j op tillevisie videobanen of dvd's ofspeulen mit een braandende open haard.
Vjens
t Vreeznvens of Vjens is t dialekt dat sprökn wordt in t Tweantse doarp t Vjenne. t Hef nen ampartn plaats in t Neersassies, umdat t zoo völle afwik van t Tweants en nich doartoo reknd kan wördn.
Zo is de oetsproak van t Vreeznvens aanders as van t Tweants. Duur ne paar vrömde klaankn kent Vjenne n stoatus van volkömn taaleilaand. Zo kent de ee, oo en de eu oet t Tweants ne tweeklaank: teagnoaver neet steet neit, good wordt goud en greun kleenkt as gruin (disse klaankn komt ok vuur in t Grönnings en t Sittards). t Meest biezundere is effenwal det Vjens weurde as better en oaver oetsprekt as bjätter en waver. Dit zol duudn op de oolde Westfaalse klaankbrökke.
t Vreeznvens is ok in eankele opzichtn met t Sallaands metgoan. Zo wördn verkleanweurde precies as in t Sallaands, en nich zoo as in t Tweants, vormd. Tweants döt boom-beumken en Vjens döt boom-beumpie.
Riebewies
thumb|right|200px|Neerlaands riebewies töt an 1 oktober 2006
Vjens
t Vreeznvens kan oonder aandere veundn wördn in t beuksken Jipke en Jannöaken, ne riege Tweantse vertalingn van verhaaln van Annie M.G. Schmidt. In dit beuksken is de geschichte Ne kiste met reachies in t Vreeznvens schrevn.
Riebewies
t Riebewies (ook wal mangs t roaze papierkn of veurekaarte neumd) is n skriftelik bewies det n persoon voldut an de laandelike eesken (verkearskennis en besteursveardigheaid) vuur t besteurn van voartuge.
In de dagelikse sproake wörd met t woard "riebewies" t "autoriebewies" bedoold, mer dr zeent ofzeunderlike riebewieze vuur trekkers, brommers, motoorn, zwoare en lange anhangers en vrachtwaagns. Dit haank of van t gewicht en de leankte van t voartuug. Zoonder riebewies magnt leu gin voartuug besteurn.
n Riebewies is te verdeenn duur les te nemn bie ne good ekuurde rieskole. In de opleaiding zit n theoriedeel(verkearsregels, verkearsbordn en inzicht in wegsituasies) en n praktijkdeel, woerbie't ne offisjele eksaminator van t CBR metgeet en kik o'j t good doot. In Neerlaand ma'j vanof 17 joar beginn met lesn, mer pas vanof 18 zeelfstaandig nen auto besteurn.
Seend 1 oktober 2006 wörd t riebewies nit mear as papierkn oet egeewn, mer as plastik kaarte.
Indeling
De indeling van riebewieze geet van A töt E.
Vjens
Kenmearkn
De [r] vuur nen metkleenker wörd as ne [j] oet esprökn, dus kaarke is kaaike. Dit is te vergeliekn met de "Gooise 'r'". De vuurplaksels an- en on- wordt nasaliseerd töt [õ]. Vearder wordt de ee, oo en eu verdreeid töt nen tweeklaank: neet wörd neit, good wörd goud en greun wörd gruin.
Disse maneere van proatn wördt hoaste neet mear broekt, en t gebroek van dialekt geet de leste joarn slim op Sallaands an.
Riebewies
Oetgoande koppeling
CBR-webstea
Vjens
Breef van nen ingezjàttenen
Hieroonder nen breef van nen inwonner van t Vjenne an zinne zönne, den at soldoat is in Niejmeagn: