cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nedersaksische literetuur
De Platduutse klassiekers
In Duutslaand weur in de 19e ieuw 't schrieven in de streektaal an-ejaagd deur een hiele riege schrievers, daorvan d'r een köppel te boek stiet as makers van grote literetuur. In de Nedersaksische schrieveri'je in Nederlaand bint intied gien schrievers van vergeliekber fermaot op-estaone. Onder de bekendste exponenten van de 19e-ieuwse Platduutse literetuur bint, op volgörde van geboortejaor, Fritz Reuter (1810-1874), John Brinckman (1814-1870) en Klaus Groth (1819-1899). Zi'j hebt niet allend in eigen laand invloed ehad, mar hebt ok Nedersaksische schrievers in Nederlaand inspireerd.
Fritz Reuter
Reuter zien belangriekste warken bint wieder Kein Hüsung (dörpsepos, 1858), Hanne Nüte un de lütte Pudel (varzen, 1860) en een riege vertellegiesbundels: Olle Kamellen, Ut mine Festungtid, Ut mine Stromtid, Dörchläuchting (1860-1866). 't Bint slim leventige mementopnaomes uut Reuter zien eigen umgeving en de Duutse geschiedenis, zoas de opstaand tegen Napoleon. Reuter zien schrieveri'je waren de mèensen, ok buten 't Nedersaksische taalgebied, bezunder drok op. Zo populair hef nog niet weer iene ewest wel Nedersaksisch schrif.
John Brinckman
Onder Brinckman zien warken bint Kasper Ohm un ick (zien herinnerings as baandrekel in Rostock, 1855-1868), Vagel Grip (gedichten, 1859), Voß un Swinägel (vertellegies, 1854), Mottche Spinkus un de Pelz (humoristisch verhaal oaver Jeuden in Güstrow) en Von Anno Toback (zeevaardersroman). Zien verzamelde wark weur in 1900 uutegeven.
De criticus Paul Fechter hef oaver John Brinckman eschreven: ' ''Zien beroemdste boek 'Kasper Ohm un ick' stiet naost - en diels zölfs baoven - [Fritz] Reuter zien 'Stromtid'. In de persoon van de olde kaptein Pött, de ienige waore Oostzeevaarder uut de Duutse fictie, zit meer kracht ... as in Onkel Brösig of zien schöpper.' ''
Klaus Groth
Klaus Groth schreef de klassieke dichtbundel ''Quickborn. Volksleben in Plattdeutschen Gedichten ditmarscher Mundart'' (1852). Hi'j weur d'r vortdaolijk bekend mit. In zien gedichten drokt Groth 't noordelijke plattelaandsleven uut. Zien leesders wördden heur bewust van de uutdrokkingskracht en de esthetische kaante van de streektaal. Groth vund det wat de spraoke an abstraherend vermogen tekortscheut, vergoed weur deur de zinnelijke trefzekerheid d'rvan.
Barack Obama
thumb|200px|Barack Obama Barack Hussein Obama II (Honolulu, Hawaii, 4 augustus 1961) was n 44sten en eerstn Zwartn presideant van Amerika. Tusken 3 januwoari 2005 en 16 november 2008 was hee lid van t Amerikaanse Senoat as ofveardiging van de stoat Illinois. Doarvuur was hee stoatssenator in de wetgeewnde vergaderige van denzelfdn stoat. Op 20 januwoari 2009 wör hee offisjeel an enömn as presideant. Töt 2017 hef hee presideant ewest (met twee ambtstermienen), woarnoa hum Donald Trump opvolgde.
Jeugd
Obama's vaar, Barack Obama Senior, was nen Luo oet Kenia. Zien moo, Anne Dunham, köm oet de stoat Kansas. Disse beaide gungn oet mekoar in 1964 toen as Barack junior twee joar oold was. Zin moo hertrouwdn met nen Indonesiër den as in Hawaii studeerdn. In 1967 verhuusdn t gezin noar Jakarta. Hee gung dr noar ne Roomske skole, mear steund in eskreewn as Moslim.
Toew at'e tiene was, gung hee wierumme noar Hawaii, en bie zinne grootooldn van zin moders kaante wonn. Töt 1979 gung hee hier noar de middelboare skole.
Noa de middelboare skole verhuusdn hee noar Los Angeles, woer as hee twee joar an t Occidental College studeerdn. Noa twee joar gung hee noar Niej-York, woer as hee verdan studeerdn an de Columbia Universiteit. Hee studeerdn of in 1983 op politikologie en Boetnlaandse Betrekkingn. Noa zinne studie deed hee oonderzeukn bie de New York Public Interest Group. In 1985 verhuusdn hee noar Chicago woer as hee projektn deed in oarmere buurtn.
In 1988 leut hee zik deupn in de United Church of Christ en gung hee hen rechtn studeerdn an de Harvard Universiteit. Hee haaldn t niejs toew as hee as eerstn zwartn ekeuzn wör as presideant van de Harvard Law Review. Zienen vicepresident was Joe Biden. Hee studeerdn in 1991 of met lof, woernoa as hee wierumme köm noar Chicago en as advokoat gung woarkn. Hee hef tusken 1993 en 2004 les egeewn an de universiteit van Chicago, terwiel as hee oonderwiel ook nog zelf advokoat was van 1992 töt 2002.
In 1989 leardn hee Michelle Robinson kenn, woermet as hee trouwdn in 1992. Ze kreegn twee dochters: Malia Ann (1998) en Natasha "Sasha" (2001).
COVID-19
ACHTET DER UP: Dit artikel is vöär nu noch vulleydig baseerd up et neaderlandske Wikipedia-artikel.
Vöär information oaver de düütske kyk up de saak verwyset wy ju döär når de platdüütske of hougdüütske Wikipedia.
COVID-19, wat steyt vöär coronavirus disease 2019, is ne oaverdraegbåre seekde dee untsteyt döär et koronavirus SARS-CoV-2. Geleyrden gåt der vanuut dat et ne zoönose is, ne seekde dee van deers up lüde oaverdraegen is. De seekde döäk up teagen et ende van 2019. Vanaf den 11. määrt 2020 wör der spröäken van ne pandemy.
Untdekking
duum|400x400px|Tydlyne van wearldwyden spreid van COVID-19.
De seekde wör vöär et eyrst vastesteld döär doktoren in Wuhan, de höyvdstad van de chineeske provincy Hubei. De eyrste seken hadden ne lunguntsteaking wårvan den oorsaak nit düdelik was. Up den 30. december 2019 wårskowden dokter Li Wenliang syne kollega's vöär nen uutbraak van disse seekde. Dårnå güng et rap. De bevolking had der gin weaderstand teagen en vöäle internationale reisigers dröägen et oaver ver med, sodat up den 11. määrt 2020 de Wearldgesundheidsorganisation (WHO) bekend makeden dat der officiääl ne pandemy, ne wearldwyde seekde, hearskeden.
Naam
Up den 11. februari 2020 makeden de WHO bekend dat de seekde dee van et virus kümt de naam COVID-19 kreag, ne afkörting van coronavirus disease (koronavirusseekde) med et jårtal van untdekking. Direktöör-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus van de WHO seade at der nen name nöydig was den as nit verweys når ne steade, deer of lüde. Ouk must de name uutspreakbår weasen.
UP deselvde dag köm de warkgrup vöär koronavirussen van et Internationale Kommittee vöär Virustaxonomy (ICTV) med den name ‘severe acute respiratory syndrome coronavirus 2’ vöär et virus selv, afkörted töt ‘SARS-CoV-2’. Et leak ja stark up et SARS-virus wat officiääl ouk dissen name drägt, mär dan sunder et anvogende nummer 2.
Oaverdrachtswyse
Lüde draeget de seekde by mekander oaver (besmettet mekander) döär dröppelinfektion uut de luchtweagen. Et virus sit in spye, wat döär hoosten en proosten uutstoaten wördt. Dokters rådet an üm tüsken eyn en twey meter afstand van mekander te holden. By mediske behandelingen, so as intuberen, köänet oaverdraegbåre aerosolen untstån. Et besmettede slym kan ouk med de handen up slymvlesen van anderen terechtekommen. Et vermoden besteyt dat slym ouk uppervlakdes kan besmetten en so indirekt ouk up anderen terechte kan kommen.
Oaverdracht döär uutwarpselen is nit seaker, mär wal bekend van de verwante seekde SARS. Wo lange as et virus buten een menskenlyf besmettelik blivt is undüdelik. Van andere virussen is bekend at dat slim afhangt van luchtvuchtigheid, temperatuur, ultraviolette stråling, de ård van et uppervlak wårup as et virus landet, de dröppelgrötde en wovöäle virusdeylkes as der anvangelik löskommet.
Oaverdracht up kinder via börstvoderen of by bevallingen wår as de kråmhülpe de handen good ewasked hevt, sint nit bekend.
Inkubationstyd
De mediaan van de inkubationstyd is ungevaer vyv dage, med uutsketers van eyn töt twaalv dage. Vöär de seakerheid wördt ne afsünderingstyd van veerteen dage anhölden. chineeske undersökers hebbet ouk inkubationstyden van 24 dage melded.
Asymptomatiske besmetting
Der sint awysingen dat eyne de seekde kan oaverdraegen up anderen vöärdat hee kenmarken van de seekde hevt (asymptomatisken oaverdracht). Wo lange of ymand de seekde noch kan döärgeaven nådat hee seke hevt eweasd, is noch nit düdelik.
Döärgeavgetal
Nen draeger van COVID-19 gevt in unbeskarmde grup de seekde döär an 2,2 lüde. So lange as dat getal grötter blivt as 1, blivt de seekde sik uutbreiden. Wördt et getal kleiner as 1, starvt de seekde uut.
Kenmarken
miniatuur|Ernst van de symptomen bij degenen waar COVID19 is gediagnosticeerd in China miniatuur|Longontsteking met melkglasachtige veranderingen in beide longen (CT)
De seekde likt up de griep (fever), med kenmarken as koorts, hoosten, achter den ådem weasen, searde in de spyren en mödeheid.
Up grund van de kenmarken dee 55.924 testede personen in undersöökshüse löäten seen, köm de WHO up den 20. february 2020 med de volgende kenmarken: koorts (87,9%), dröygen hoost (67,7%), mödeheid (38,1%), sputum (lungenvucht) upgeaven (33,4%), kortådemigheid (18,6%), kealensearde (13,9%), kopsearde (13,6%), spyrsearde (14,8%), kölde beavingen (11,4%), beruurdheid en spyen (5,0%), dichte nöäse (4,8%), dünne untlasting (3,7%), blood spyen (0,9%), en bindvleesuntsteaking (0,8%).
De seekde kan de lungen antasten döär virale vermeyrdering, een te stark terügvechten van et afwearsysteem en afbreaken van et lungenweavsel. In slimme gevallen kümt der virale lunguntsteakinge van, acute respiratory distress syndrome (ARDS), sepsis, uutval van de neren en septisken skok med möägelik doudeliken afloup.
De meyste lüde med COVID-19 hebbet in et geheyls gin verskynselen of mild töt måtig. See begint tüsken ses töt twaalv dage antistoffen te maken en sint dårnå (vöär ne tyd) bestand teagen et virus (immuun). Lechte klachten sint nen searen hals, lechten hoost en lechte uphöyging van lyfstemperatuur tö 38,0 °C. Måtige kenmarken sint vöäral lungunsteakinge dee sunder sekenhuusupname vanselv weader oaver gåt.
Oorsaak
Net as by et SARS-virus infekteert SARS-Cov-2 lüde med serineprotease TMPRSS2 en dringet by de ACE 2-receptoren de cellen binnen. De bindingsstarkde van SARS-CoV-2 is teen töt twentig mål so stark, wat ne verklåring kan weasen vöär de houge oaverdrachtsgråd van menske töt menske.
Vaststelling
Undersökers tested ouk up bakteriäle infektionen en gryp üm te kyken of disse oorsaken uutesloaten worden köänet.
PCR-test
De standaard vaststellingsmetode is de ümdraide polymerasekeatenreaktionstest (RT-PCR) up een lungenvuchtmonster of nen nasofaryngealen uutstryk. De vaststelling 'COVID-19' volget de richtlyne van et neaderlandske RIVM up den 12. määrt 2020 up de volgende wyse: ‘Alle lüde wårby as med RT-PCR up twey targets lös van eynander ne infektion med SARS-CoV-2 is vünden, lös van of se voldoot an kliniske of epidemiologiske richtlynen vöär verdenking.’
De test wördt in twey verskillende undersööksinstellingen. Nen test duurt ungeveyr ses uur. Ouk in byspringende laboratoria (sekenhüse wat selv köänet testen) doot se testen üm te vöärkommen dat lüde lange untested up de intensive verpleyging ligget.
Der is nen test med wårneamingstyd van 5 minuten.
Mangs wördt nå herstel noch COVID-19 evünden. Dat kan wean döärdat de test nit good uutevoord is. Ouk kan et weasen dat de test te gevölig is en der noch kleine achterbleavene virusdeylen vünden wordet. Dat geböärt ouk noch wal es med andere luchtwegvirussen.
Behandeling
Vöär de seekde is noch gin geneysmiddel bekend. Dårümme wordet seken in (huus)afsündering stelled. Wal köänet verskynselen indamd worden, sodat et afweyrstelsel tyd krigt üm teagen et virus te vechten. Der loupet vöäle undersöken når of bestånde medicynen vöär andere medicynen ouk köänet warken en når et maken van nye medicynen en vaccins.
Vöärloupigen råd
Up den 3. määrt 2020 råden et RIVM versorgers an dat se by måtige töt slimme COVID-19 köänet kesen vöär chloroquine by vulwassen lüde of ne kombination van ritonavir/lopinavir by kinder under teen kilo. By swåre COVID-19 kan chloroquine en remdesivir bruked worden. Töt nu to is der noch gin weatenskappelik bewys dat disse stoffen warket by COVID-19. Ouk bywarkingen sint noch nit bekend. Dårümme müt seken eyrst uutelegd krygen wat et inhöldt vöärdat se jå segget up behandeling hyrmed.
By slim seken kan de seekde wydere problemen upwekken, so as ne bakteriäle superinfektion. Dårteagen kan antibiotika todeend worden.
Eksperimentele geneysmiddelen
By slimme infektionen köänet möägelik bestånde middelen vöär andere seekdes en virussen bruked worden, so as malaria (chloroquine), ebola (et noch in testing weasende rendesivir) en hiv (lopinavir/ritonavir). Verskillende undersöke når de warking van disse en andere stoffen loupet noch, mär hebbet noch tyd nöydig üm der wat oaver te können seggen.
Chloroquine en hydroxychloroquine
Up den 17. february 2020 wör bekendmaked dat chloroquine by tests in et laboratorium warkeden teagenCOVID-19. Et wör tested in meyr as 10 sekenhüse in Beijing en in de chineeske provincys Guangdong en Hunan. Laboratoriumundersöök wist uut dat chloroquine warket teagen et virus. Binnen een lyf kan de nöydige koncentration ehaald worden. De undersökers beveylet een klinisk undersöök an. De uutkomsten hebbet noch nit in een weatenskappelik tydskrivt estån en de persberichten gåt nit deper in up de effektiviteit, bywarkingen en statistiske signifikanty. De probeersels med chloroquine warren begünnen vanweage resultåten by de SARS-epidemy van 2004.
Seyt määrt 2002 löpt der by de Ryksuniversiteit van Grönningen ne prove med chloronquine, wat töt de jüüste deylkesgrötde fyn emålen wördt en med ne inhalator inådemd müt worden, sodat et medicyn depe in de lungen terechte kümt. So wördet et medicyn specifik lokaal anwended in lungen dee döär korona antasted sind. Et medicyn solde so nit bloots geneysen, mär ouk beskütten.
In Frankryk düt Didier Raoult, nen specialist by tropiske infektionsseekdes, hydroxychloroquine en azithromycine geaven an seken. Volgens em wördt 75% van de behandelden binnen ses dage beater. Van de kontrolegrup was 90% noch seke. Andere weatenskappers twyvelt slim an syne wyse van undersöken en de slotsummen dee as hee dår uuthaalt.
Et nauw verwante medicyn hydroxychloroquine is wearldwyd registreerd vöär under meyr reumatoide artritis, systemiske lupus erythematodes en ouk vöär akute anvallen en profylaxe van malaria, veroorsaked döär Plasmodium vivax, P. falciparum, P. ovale en P. malariae.
Den amerikaansken president Donald Trump gelöyvt an dit middel sunder dat der weatenskappelik bewys is vöär de warking. De FDA deade der em den bård af vöär nit-registreerd gebruuk van dit geneasmiddel by de profylaxe en geneasing van COCID-19. Et middel is oaver de heyle wearld te krygen, mär lyk as chloroquine noch nit goodeköärd vöär disse andoning. Meyrdere lüde sint uut de tyd ekömmen nå dat se et middel selv enöämen hadden en dårvan bywarkingen kreagen hadden.
Antivirale geneysmiddelen
Ne direkte behandeling vöär et virus is der noch nit. Mär bestånde antivirale geneysmiddelen wordet tested up warksaamheid. Et geyt hyr üm proteaseremmers so as indinavir, saquinavir, lopinavir, ritonavir en camostat, de RNA polymerase-inhibitor remdesivir, en de grypmedicynen oseltamivir en interferon beta.
Immunostimulant
In Belgie undersöket se sargramostim, een medicyn wat al seyd 1991 up de markt is. Hyrby kyket se of nen rekombinanten granulocyten makrofagen kolonystimulerenden faktor (GM-CSF) ouk as immunostimulator warket.
Vaksin
Seyt january 2020 warket meyrdere organisationen en bedryven an ne inenting vöär et SARS-CoV-2 virus. Hyrvöär müt prekliniske en kliniske undersöke dån worden, wat een jår töt anderhalv jår kan duren.
De Koality vöär Vernying in Epidemyenvöärbereidheid (CEPI) understüttet drey underneamingen:
26 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 26 febrewaori
COVID-19
Bloodplasma
Mangs kan an lüde dee beater wörden sint vrågd worden üm blood te geaven vöär dringende gevallen, sodat dee med antistofryk blood behandeld worden köänet. Ouk kan der wellicht een vaksin med emaked worden. De bloodbanke is gangs üm een serum med antistoffen te maken.
Beådeming
Een paar seken müt ekstra suurstof krygen med beådeming. Möägelik dårby ouk med verneyvelen, uutsugen, links- en rechtsümme up de syd, buuk en rügge liggen en hülpe by et rechtup setten en by hoosten. Tydens de koronapandemy köm hyrdöär een tekort an beådemingsapparaten. De Techniske Universiteit van Delft warket an een ådemapparaat vöär koronaseken en der sint ouk al meyrere open source-oplössingen te krygen.
Tiem Evink
Tijmen (Tiem) Evink (Wilsum, 18 jannewaori 1918 - Kampen, 5 september 2009) was een Nederlaandse keunstschilder en musicus.
Jeugd
Evink wördden geboren in Wilsum, een dörpien an de Iessel in de destiedse gemiente Iesselmuden (tegenwoordig onderdiel van de gemiente Kampen). Hij was de oldste van zes kiender; zien volk waren de Wilsumer krudeniers Hendrik Evink en Johanna Riezebos. De femilie van zowal vaders- as moederskaante was muzikaal. Va Evink was mit-oprichter en dirigent van meziekverieniging Euphonia. Tiem tiekende en schilderde van jongs of an; hij bekwaamde hum deur in de maande te warken mit een köppel keunstenaars.
Ontwikkeling as schilder
't Wark van de Kamper schilder Henk Poeder (1897-1958) bewonderde hij, beveurbield hoe of Poeder riet wus te schildern. Riegelmaotig trökken ze der mit 'n beiden mit schetsboek en potlood op de motor of de fietse op uut. Thuus dienden de schetsen as basis veur eulievarfschilderijen. Evink maakte veural laandschoppen. Ok schilderde hij onderwarpen ontspreuten an de fantasie en warkte hij in opdracht. Behalve schilder was e musicus, koordirigent en meziek- en tiekenleraar.
Kampen
Op 14 febrewaori 1945 trouwde Evink in 't Grunningse Moarum mit Frouke (geboren Froukje) Botma uut Boerakker, toendertied in de gemiente Moarum. Jaorenlaank dreven de beiden in de Geerstraote in Kampen een keunsthandel annex liestenmakerije. Ok begunden ze daor reclamebureau Tijmeka (wat stund veur Tijmen Evink Kampen). Evink schreef teksten, etaleerde en schilderde reclames veur bedrieven. Lange tied was e dirigent van de kienderzang in Kampen op Keuninginnedag.
In 1974 maakte Evink een antal schilderijen van de dörpen in de gemiente Iesselmuden: Zalk, Kampervene, Wilsum, 's-Eerenbroek, Iesselmuden en Graffest. De serie wördden ekocht deur de Duutse partnerstad van de gemiente Iesselmuden, Meinerzhagen. De stad schunk ze vervolgens an de gemiente Iesselmuden, waor ze op 't gemientehuus hungen töt 't samengaon mit de gemiente Kampen in 2001.
De Evinks gungen vake mit vekaanse naor Amelaand, daor as ze een vekaansiewoning kochten. Evink organiseerde der (verkoop)tentoonstelings. Op latere leeftied begunde Frouke op andrang van Tiem te aquarelleren; ze illustreerde onder meer dichtbundels van Nel Benschop.
Elvis Presley
thumb|right|300px|Elvis Presley
Tiem Evink
Kampen
Tiem Evink aoverleed in 2009; Frouke Evink-Botma in 2017. Ze bint begraven op de algemiene begraafplaatse van Wilsum.
Elvis Presley
In 1958 mos hee oonder n deenst in t leager. Twee joar later gung he wieter met muziek maakn. Oet dee tied komt wat van zinne meest bekeande nommers. Hee gavn skoonwal mer weainig konsertn, en oonder leaidige van Kuijk deed he in de zestiger joarn nit völle aanders as metspöln in films en de muziek dr bie maakn, wat meesttieds nit heel best oontvöngn wör. In 1968 gavn he vuur tellevisie n rechtstreeks optreadn, woernoa't he völle an t toern gung, wat um de knippe good vuln. In 1973 gavn he t eerste rechtstreekse konsert wat wearldwied wör oet ezeundn. Det wör bekekn duur mear as 1,5 miljard leu. Presley gebreuk tevölle medisienn, woerduur't he aal ongezoonder wör. In 1977 köm he plots oet de tied. Hee was 42 joar.
Salacious Gods
Salacious Gods besteyt sind 1994 en hevt de volgende leeden:
Elvis Presley
Presley wörd ezeen as ene van de belangriekste figuurn oet de popkultuur van t 20ste joarhoonderd. Hee kon machtig völle met zinne stemme en har succes met verskeaidene stieln woereunter country, popballades, gospel en blues. Hee hef t grötste antal plaatn ooit verkocht as alleenwoarkenden artiest. Hee wun dree Grammy Awards mer wör veerteen moal as kaanshebber an edreagn. Doo't he 36 was kreeg he de Grammy Lifetime Achievement Award.
Maurits zienen veldtocht van 1597
thumb|150px|right|[[Maurits van Oranje|Prins Maurits]] Maurits zienen veldtocht van 1597 was den geslaagden veldtocht den Maurits van Oranje undernam met zien leager in et oosten van den Republiek in Twente en den Achterhook, van augustus tot en met november 1597. In dee tied veroaverden hi-j op riege:
Maurits' oaverwinningen beteekn nen unmundigen opsteaker veur de Republiek der Nederlaanden. Der wöd esprokken ovaer 'et sluten van den Tuun van de Republiek'. Den veldtocht is et meest geslaagde joar van wat ze ne tied later Maurits ziene tien joaren gingen neumen. 2 joar doarveur, in 1595, probeerden Maurits ok de vestingsteadn van et oosten te heroaveren, moar deur tussenkomst van Mondragon leep e toon vast bi-j Grol.
right|thumb|250px|Toostaand in de Nederlanden rundumme 1597
Stove
n Stove is n holten kissien mit een teste mit vuur um de voeten te warmen.
Warme voeten
thumb|left|Gaties bovenin Um de voeten warm te holden was vrogger de stove n veul veurkommend meubelstukkien. Zowel in huus as in de karke wördden de stove gebruukt, veural deur de vrouwluu.
Konstruksie
thumb|right|karkstove mit teste De stove was van holt, meestal eken, bovenwarks zowat 40 bi’j 25 centimeter en ongeveer 30 cm. hoge. In de boo’mkaante waren gaten eboord in n bepoald petroon. De veurkaante van t kissien was lös mit n lattien an d onderkaante. In t kissien stund de teste, rond van ondern mit n vierkaante boo’mkaante mit n oor deran; vake van stiengoed en verglaasd, zoas n inmaakpotte. In de teste wördden gluunige koolties uut de kachel of t fernuus edoane. Deur de gaten kun de warmte der boven uut kommen en blee’m de voeten waarm. De karkestove hiernoast hef een stienen bovenplate, een deurtien, een droaghengsel en n verzinkte teste. In Duutslaand gebrukelik.
Old gebruuk
Vrogger waren der meansen die stoven veur gebruuk in de karkdienst  verhuurden. Vake woonden die in de buurte van de karke. Zundaagsmörngs kwamen de karkgangers die in t butengebied  woon’n  hier bi’j mekare  en neumen s winters n warme stove en n psalmboekien  mit. Noa de karkdienst brachen ze de stove en t karkboekien weer en drunken dan n kop koffie. Veur n paar stuuvers hadden ze in de karke warme voeten en kunden noa de preke genieten van n lekkere warme kop koffie. In Grambargen was dit nog tut in de Tweede Wereldoorlog in gebruuk umdat deur braandstofgebrek de karke niet of nauweliks verwarmd kun wörden.
The Bruurkes
The Bruurkes bint een Achterhooksen band, dee zingen doot in de Achterhookse sproake. Ze maakt muziek in verskillende stielen, zo as funk, disko, ska en punk.
Öare vuurbeelde zint J.J. Cale, AC/DC, Tom Waits, Sly & The Family Stone, Howlin’ Wolf, Dick Dale, Led Zeppelin en The Dead Kennedys.
Huang Xianfan
Huang Xianfan (Fusui, 13 november 1899 - Guilin, 18 jannewaori 1982) was nen Sjineesn historikus.
Leawn
Huang Xianfan wör in 1899 geboorn an de Fusui in Guangxi in de Zhuang femilie. Huang studeerdn van 1926 tot 1935 geskiedenisse an Universiteit van Peking. Doarnoa gung-e noar n Universiteit van Tokio, van 1935 tot 1937. Van 1938 töt 1940 deed'e les giewn an n Universiteit van Guangxi. Van 1941 töt 1942 deed'e les giewn as prefesser van n Universiteit van Sun Yat-sen in Guangdong. Van 1943 töt 1953 deed'e les giewn as prefesser van n Universiteit van Sun Yat-sen in Guilin. Van 1954 töt 1982 deed'e les giewn as prefesser Geschiedenisse van n Universiteit van Guangxi (t autonome gebied van Guangxi Zhuang) in Guilin.
Ho Chi Minh-stad
De stad ligt an de westelike oever de de Saigon-rivier in de regio Zuudoost (Đông Nam Bộ). Binnen de stadsgrenzen, zo'n zeuven kilometer ten noordwesten van t sentrum ligt t internasionale vliegveld Tân Sơn Nhất.
centre|thumb|800px|n Panoramies uuticht over de stad vanaof Bitexco Financial Tower
Olle Egypte
right|250px|thumb|De Sfinks mit op de achtergrond de piramide van Khefren t Olle Egypte (Oldegyptisch: Khemet, t zwaarte laand) was n beschoaven dij om en bie 3000 v. Kr. ontstoan is in t Naildal. De beschoaven gong ten onder noa de verovern van Egypte deur Alexander de Grote in 332 v. Kr. De belaangriekste faktor in t overleven van de beschoaven was de irrigoatsie van een laandbaauwgebied rond de Nail. Hou struktureerd dizze moatschappij was, wordt dudelk deur de tempels, mastaba's en piramides dij dizze grode beschoaven noaluit.
Toal en schrift
100px|left|thumb|n [[Obelisk mit hieroglieven]] De oldste versloagen van de Egyptische toal dateern uut sikkem 3000 veur Kristus. t Egyptische schrift wuir veuraal kenmaarkt deur de symbolische figuurn, de zonuimde hieroglieven. t Is nait wizze of de Egyptenoarn de eersten waren mit n schreven toal en of zai de eersten waren dij simbooln bruukten om dizze toal vaast te leggen. Ook is t nait wizze om wat veur reden de Egyptenoarn hieroglieven bruukten.
Hieroglieven waren taikens van haile doagelkse dingen. Veurbeelden binnen woater, ogen, aarms, laiven, enz. Loater in de tied wuir t schrift wat aanpast, zodat t makkelker te schrieven was. Dit schrift wuir Demotisch nuimd. n Demotische letter was n versimpelde versie van n bepoald hieroglief. Dit schrift wuir enkeld deur de hoger geploatsden bruukt en beheerst.
Belaangrieke ploatsen
Egypte was opdaild in Noord -en Zuudegypte. Baaide wuiren as apaarte gewesten zain, moar heurden wel bie mekoar en harren dezölfde farao (op enkele uutzönderns noa). Noordegypte har as offisjele heufdstad Memphis, dat non n stadsdail van Kairo is en Zuudegypte har as offisjele heufdstad Thebe, dat tegenswoordeg bekind staait as Luxor.
Andere belaangrieke ploatsen in t olle Egypte waren Alexandrie, Rosetta, Giza (non dail van Kairo), Heliopolis (ook dail van Kairo), Amarna, Abydos en Sakkara.
Heersers
thumb|Dodengebelschop van Toetankhamon
t Olle Egypte wuir bestuurd deur n farao vanoet ain van de heufdsteden. De farao wuir zain as de zeun van de zunnegod (ra, re, aton of amun) en wuir dus ook as god behaandeld. As hai/zai begroaven wuir, kreeg hai almoal gold mit en dreug n dodengebelschop. De farao's vuilden zochzölf ook goddelk en luiten dus ook grode beelden vanzochzölf moaken. Veurbeelden hiervan binnen de Kolossen van Memnon en de Abu Simbel van Ramses II.
Vernuimde farao's binnen:
Religie
upright|thumb|[[Anubis (god)|Anubis]] De olle Egyptenoarn geleufden in n hail ìnde goden dij elk heur aigense funksie harren. De Egyptische goden waren maisttieds mìnzen mit darenkoppen. Horus was bieveurbeeld een valk en Anubis een jakhaals. Der waren oetzönderns, Isiris en Hapi waren bieveurbeeld hailmoal minz en de Aton was n zunnedisk mit aarms en n slangenkop. Hieronder staait n liest van vernuimde Egyptische goden:
Grunnegs (grammoatiek)
De grammoatiek van t Grunnegs is ain van de typisch-heden dij t Grunnegs, Grunnegs môkt. Veul dingen verschillen van t Nederlaands en t Leegsaksisch, môr kommen sums ook wel ais overain mit de aander Leegsaksische dialekten of t Frais.
Bezittelk veurnoamwoord
t Bezittelk veurnoamwoord krigt man deur de -ent aachter dizze gentieven vot te hoalen. Zo krigt man t volgende liestke
As t onderwaarp of t objekt woarop t bezittelke veurnoamwoord slog, veur t bezittelk onderwaarp staait, kriegen aander toalen der 's aachter. t Grunnegs vougt hier gewoon t bezittelk veurnoamwoord aachter. Dit wil allend in de daarde perseun enkelvold. Bieveurbeeld:
Woordorde
Ôf en tou is de woordorde in t Grunnegs wat aans as in t Nederlaands.
Hulpwaarkwoorden
In t Grunnegs wordt, net as in de maiste andere Leegsaksische dialekten, t hulpwaarkwoord aachteraan in de zin zet.
Tiedwoorden
Bie kombinoatsies van waarkwoorden as "lopen zain" (zien lopen), "zain lôten" (laten zien), "regenen goan" (gaan regenen), "wachten stoan" (staan wachten) en "denken doun" (doen denken) (tiedwoorden) wordt ien t Grunnegs de voltoeide tied gewoon môkt mit n voltoeid dailwoord. Ien t Nederlaands wordt dit doan deur t haile waarkwoord twij moal te broeken. Dit is n veurbeeld van t Fraise karakter van t Grunnegs. Veurbeeld:
Mitwaarkend objekt, liedend objekt
Ien de maiste toalen komt t liedend objekt veur t mitwaarkend objekt. Ien t Grunnegs is t voak aansom. Bieveurbeeld:
Veurzetsels ien vroagzinnen
Ien t Grunnegs kin n vroagzin noeit begunnen mit n veurzetsel. Allend de vroagwoorden kinnen as eerste woord broekt worden. Man vragt dus nait "Ien wèlk laand binnen wie?", môr zol eerder sèggen "Wèlk laand binnen wie ien?", woarbie ien eventuweel ook nog wel ais votlôten worden kin.
t Veurzetsel hoft nait aaltieds aan t ìnde van de zin te kommen. Dit gebeurt veuraal mit zinnen dij n gezegde hebben dij bestaait oet meerdere waarkwoorden. Bieveurbeeld: "Voor hoeveel mensen moet ik koken?" wordt "Houveul luu mout ik veur koken?". Of "Aan welke tafel wil je zitten?", wat wordt: "Wèlke toavel wolst aan zitten?".
Lopen te..., Zitten te...
Ien t Grunnegs broekt man de oetdrokkens lopen te ... en/of zitten te ... nait. As man ien t Nederlaands zol sèggen: "Wat loop je weer te zeuren, zeg!", zol man dat ien t Grunnegs vertoalen as "Wat soest ja (aal) weer!". Deurdat dizze oetdrokken votvaalt, veraandert ook de woordorde. t Haile waarkwoord dat der biepakt wordt (ien dit gevaal zeuren-soezen) wordt op stee zet van lopen of zitten ien juuste vörm. As man dus de zin "Aan hoeveel genodigden zat je te denken?" vertoalt, krigt man "Houveul mìnsken dochtst aan?". Hierbie wordt ook de regel van de vurrege paragroaf broekt.
Er - der/ter
t Nederlaandse woord er (Grunnegs der of ter), is t vrumdste woord van de haile toal. Grunnegers holden over t algemain ook nait van der. Doarom wordt zo veul meugelk perbaaierd om dat woordke te omzielen. Hai mag wel broekt worden, môr dat hoft nait (zo as de maiste Grunnegers t lôten). As der veuraan ien zin komt, zo as ien sègswieze er zijn, den wordt t woord wel broekt. Veurbeeld:
Sums mout man de haile zin omgoeien om der te ontwieken en sums zulfs n hail aander woord broeken. Dit broeken van aander woorden gaait maisttieds automoatisch. Veurbeelden:
Spreektoal
n Typische aigenschop van Grunnegers en Oostfraizen is dat man ien de spreektoal nait aaltied heur zinsorde goud het. Deurdat man gaauw proat en veul in körte tied zèggen wil, worden zinnen sumtieds nait haildaal ôfmoakt of zègt man dingen twij of drij moal ien ain zin.
Dubbel waarkwoord
"Mien man dij zee vanmörn nog, hai zègt "Ik heb guster even bie hom keken", zègt er."
Hier wordt drij moal n vörm van t waarkwoord "zèggen" broekt, wat normoalerwies overbodeg liekt. Ien de spreektoal is dat hail normoal.
Dubbel liedend veurwaarp
Ien dizze zin wordt twij moal n liedend veurwaarp gebroekt "der" en "wat je aal zèggen". Dit komt deurdat man zèggen wil van "Ik wait der niks van", môr man het al deur dat de aander zèggen gaait van "Woar waitst doe niks van?", dus den beantwoordt man dij vroag direkt.
"Mien olheer dee dat vrouger aait, dij dee dat, törf hoalen mit koar"
Ien dizze zin wordt drij moal n liedend veurwaarp gebroekt, môr doarbie wordt t lèste dail van de zin verkört ien verlieken tou t Nederlaands. Ien t Nederlaands zol man zèggen "Mijn vader deed dat vroeger altijd, hij ging turf halen met de kruiwagen". Dat man "hij ging" der bie zet, heurt veur Grunnegers juust weer dubbel op.
Zo was dat
"Vrouger was t zo, dat der kwam aaltied n schip mit boeskolen. Zo was dat aaltied."
Olle mìnsken dij over vrouger proaten, zèggen voak twij moal n vörm van "zo was dat". Dit zègt man om te benoadrokken dat dat doudestieds hail normoal was en dat zai dat echt mitmoakt hebben.
Soamentrekkens
Doarnoast worden ale woorden dij ien t Nederlaands -e of -en worden kinnen (zonnebloem, paardenbloem, koninginnedag) schreven as -en: zunnenbom, peerdenblom, keuneginnendag. De oetsproak kin zowel -n as -e wezen (keuneginndag, keuneginnedag), aal wordt de -n t maiste broekt.
Voltoeid dailwoord
In t Grunnegs kin t voltoeid dailwoord op twij wiezen môkt worden:
wieze 1
Deur n voltoeide tied te môken in kombinoatsie mit n vörm van hebben of wezen. Bieveurbeeld: "ik heb fietst".
wieze 2
Deur t haile waarkwoord te nemen mit de voltoeide tied van "doun" en n vörm van "hebben". Bieveurbeeld: "ik heb fietsen doan". Dit wordt allìnd broekt as de beschreven gebeurtenis nait laank leden stee von. De zin "ik heb fietsen doan" wordt ien t Nederlaands den ook vertoald as "ik heb zojuist gefietst". t Kin ook broekt worden as doarveur n aander gebeurtenis beschreven wordt en dat de gebeurtenis tin opzicht van de dij veurege gebeurtenis nait laank leden is, bieveurbeeld: "wie hebben guster om 1 uur swommen en om twaalf uur nog even fietsen doan".
Zai ook Doun.
Kriegen, kregen, had hebben
Bie t waarkwoord kriegen wordt, vrumdelkerwies, voak n vörm broekt van n aander waarkwoord. "Kriegen" is toalkundeg zain n vörm (de toukomstege vörm) van hebben. Ien t Grunnegs broekt man den ook, noast t korrekte kregen hebben de vörm had hebben as voltoeide tied van kriegen. Dit komt zulfs t maist veur. Bieveurbeeld:
Lidwoord
In t Grunnegs worden de twee lidwoorden de en (he)t bruukt. Net zo as in t Nederlaands is de veur manleke en vraauwleke woorden en het veur onzaaidege woorden. Het wordt voak ofkört tot 't.
t Lidwoord is ain van de verschillen tuzzen t Noord -en Westgrunnegs (Hoogelaandsters, Westerkwartaars) en t Oost -en Zuudgrunnegs (Oldambtsters, Veenkolonioals). In t Zuudoosten wordt t lidwoord maisttieds wel bruukt en in t Noordwesten maisttieds nait.
Veurbeeld:
-lijk
t Nederlaandse aachtervougsel -lijk wordt in t Grunnegs vertoald mit: -liek(s), -lek(s) of -lk(s). Veurbeelden:
-ig, -erig, -eleg
In de Nederlaandse aachtervougsels -ig, wordt de -i vervangen deur n -e. Ook ken de e veur de klinker stoan goan, woardeur de -i vervaalt. Veurbeelden:
-ing
In t Grunnegs wordt t Nederlaandse aachtervougsel -ing vertoald mit -en of -eng. De -en is de maist-bruukte. In woorden dij ìndegen op -ering wordt de regel volgd dij zegt dat de -n aan de -r vast komt. In t woord Groningen vaalt de en vot omdat der al -en te stoan komt deur de -ing. Zölfstandege noamwoorden dij in t Nederlaands ìndegen op -ing (en in t Grunnegs dus op -en of -eng) kriegen in t meervold n -s der aachter. Veurbeelden:
-schap
t Nederlaandse aachtervougsel -schap wordt in t Grunnegs vertoald mit -schop of -skop. t Is streekgebonden welkent bruukt wordt. Veurbeeld:
Bievougelke veurnoamwoorden
Bievougelke veurnoamwoorden worden maisttied mokt oet biewoorden. Biewoorden binnen woorden as old, nij, rood, gruin, groot, lutje, goud, enz. Veur elk woord verschilt de vervouging:
Veurbeelden van bievougleke veurnoamwoorden
* De betaikenis van t woord schier ken vergeleken worden mit dij van t Duutse schön. t Ken noamelk betaikenen: mooi, leuk, knap, netjes en fijn.
-sk
In t Grunnegs worden summege woorden nogal ais vertoald mit doarin de -sk kombinoatsie. Dit is n overbliefsel van t Frais. De kombinoatsie -sk wordt veural bruukt bie de Nederlaandse letterkombinoatsie -sch. n Veurbeeld is de ploatsnoam Vriescheloo, dat in t Grunnegs Vraiskeloo is. Ook summege woorden dij in t Middel-Nederlaands mit -sch schreven wuiren, worden vertoald mit -sk. n Veurbeelden hiervan binnen was, wens en vis, in t Middel-Nederlaandse wasch, wensch en visch. In t Grunnegs is dit dus wask(e), wìnsk en visk.
Ook summege bievougelke noamwoorden worden nog mit -sk schreven. In ploatsnoamen woar t woord fries of vries in veurkomt, mit as aachtergrond n geschiednis dat te doun het mit Fraislaand, den wordt fries of vries mit fraisk of vraisk vertoald. t Twìntse ploatske Vriezenveen wordt den ook vertoald mit Vraiskenveen en de ploats Frieschepalen bie De Wilp over de grìns wordt vertoald mit Fraiskepoalen.
Extroa klinker
In tegenstellen tot t Nederlaands, kommt der allend bie de ik-vörm n extroa klinker in n waarkwoord as "lopen". Asmis wordt dizze extroa klinker ook wel votlôten. Dus wordt de vervougen van lopen:
Bie lastege waarkwoorden as wonen en hopen wordt der bie de enkelvoldege vörms ook n extroa klinker touvougd.
Meervold
In t Grunnegs wordt, net as in t Nederlaands, t meervold vörmd deur de letters -(e)n en -s. Voak wordt n woord dij in t Nederlaands -en het, in t Grunnegs mit -s vervougd, zo as vörms (vormen), bedoulens (bedoelingen) en eerdappels (aardappelen). Noast dizze twij vörms binnen der ook oetzönderns dij n apaart meervold hebben. Veurbeelden binnen:
Bievougelke en zölfstandege noamwoorden
In t Grunnegs kin in de maiste gevaaln n zölfstandeg noamwoord aachter n bievougelk noamwoord votvalen. In stee doarvan wordt der n -(en)t aachter t bievougelk noamwoord plakt. Dit kin allend bruukt worden as de andere spreker wait woar t om gaait. Dit kin aans allend bie meervold of n keuze oet meerdere dingen. Veurbeeld:
Ditzölfde gebeurt ook bie getaln as der mit zien veur te stoan komt. Hieronder staait n overzicht:
As der zegt wordt "zienent" kin dat ook voak betaikenen "zien hoes", vergeliekboar mit t Engelse "his place" of "...'s". Zai de zegswiezen veur n veurbeeld.
Verlutken
t Lutker moaken van woorden gaait in t Grunnegs mit hèlp van de aachtervougsels -(s)ke, -(t)je of -chie. De maist bruukte is -ke, mit söms n extroa s veur de oetsproak. -chie wordt veuraal bruukt in t Veenkelonoals. t Grunnegse verlutken van woorden is verwant aan dij van de omliggende dialekten:
Van waarkwoord noar zulfstaandeg noamwoord
As aine van n waarkwoord n zulfstandeg noamwoord môken wil, dut man dat ien t Grunnegs deur de stam van n waarkwoord tou nemen en doar -(je(d))erij aachter tou zetten. Bieveurbeeld:
Zo as t lèste veurbeeld aangeft, kinnen woorden mit de oetgang -ij ook t produkt wezen dat oet de haandeln komt of dij bie de haandeln zìntroal staait. Voak hebben woorden dij op dizze wieze môkt worden wel n negoatieve bieklaank. Bieveurbeeld as aine zègt dat er aal loperij om zien hoes hìn het, betaikent dit voak dat der veul luu om zien hoes tou lopen en dat er der last van het.
Tjako van Schie
thumb|Tjako van Schie an de [[tengeltangel.]] Tjako van Schie (Koevern, 17 april 1961) is een Nederlaanse pianist en componist. Hi'j is correpetitor an het Konservatorium van Amsterdam en hef verscheiden (solo)recitals in binnen- en butenlaand egeben. Ok hef hi'j veur de radio en de tillevisie ewest.
Sund 1999 warkt Van Schie ok as gastunderwiezer an 't conservatorium van Porto (Portugal). In 2001 meuk hi'j een tournee deur de Volksrippebliek China  en gunk mit 't Orquestra Portuguesa de Saxofones, ok bekend as Vento do Norte, uut optreden deur Nederlaand en Portugal. Hi'j hef begeleider ewest van verscheiden muzikaanten.
Naost pianist is Van Schie wieder nog componist en arrangeur. Hi'j hef eschreben veur alderhaand bezettings en ensembles en hef bestaonde meziek arrangeerd; zo meuk hi'j een arrangement van Robert Schumann zien concert veur piano en saxofoonensemble.
Van Schie hef zien opleiding ehad an 't conservatorium van Zwolle en sleut zien meziekstudie of mit zowal een underwies- as een solistisch diploma bi'j de pianopedagoog Ben Smits. Daornao hef e nog verscheiden masterclasses evolgd, under andere bi'j de New Yorkse pianist Jacob Lateiner.
Van Schie woonde lange tied op Ni'jlusen in Oaveriessel en woont vandage de dag in Drenthe.
Groningers in Opstand
Groningers in Opstand was de maist suksesvolle Grunneger actie ooit op droad, opstart op 30 dezember 2013 deur Bram Reinders oet Farmsum tegen t sloeten van Aldel en t stoppen van t gaswinnen.
Vesten
right|thumb|Vesten [[Boertang ]] right|thumb|Vesten [[Naarden ]] n Vesten, is t middel om n stad, n kestailn of zölfs n laand te verdedegen tegen vaiaandelke invlouden. Der binnen drij soorten te onderschaaiden: vorten, kestailn en vestenssteden.
Moate (muziek)
Ne (Muziek)moate is nen term wat wörd gebroekt in bladmuziek, um an te geewn det n stukn tied wörd op-edeeld in stuks van geliekn doer. Duur meardere moatn achter mekoar te zetn, ontsteet n muziekstuk.
Vesten
Der binnen hail veul soorten vestens. t Soort haangt voak ôf van de tied woarin e baauwd is.
Moate (muziek)
Ne standaard Westerse muziekmoate besteet oet veer teln per moate (stuks met geliekn doer), wat wörd eskreewn as 4/4. Dit neumt ze dan nen "veer-veerde moatsoort", "veerkwartsmoate", of kortweg veer-veerde. Nen noot van één tel het dus in disse moate nen kwartnoot.
Vesten
In de vrougste tieden wuiren maauwers baauwd van natuurstain. Loater, rond t begun van de middelaiwen, kwam ook de techniek van t inmetseln van kaaien. Rond t joar 1500 baauwde man vestens dij tegenswoordeg nog te zain binnen. Dit is n vesten mit n maauwer dij in steernvörm om t objekt hìn baauwd is. Om dizze maauwer wuir n gracht groaven. De punten van dij steern wuiren bastions nuimd.
Veul steden dij vrouger n vestenstad waren, binnen nau boeten heur vesten gruid en hebben de vesten as historische binnenstad.
Moate (muziek)
De BPM, wat bie de meeste muziekstukke wal vermeeld steet, gef an wo vlot of wo laankzaam o'j de stuks mutn teln. Ofhaankelik hiervan kan n muziekstukke dus zo vlot espöld wordn as at t meanselike lief toosteet.
Muziek maakn geet feaitelik krek as brökn bie heuwdrekn: 1 moate besteet oet 4 kwartnootn, en dus oet 8 achtste nootn, 16 zesteende nootn, ezw.
4/4
8/8
16/16
Zovölle nootn köant slim drok wean vuur t oge, doarumme wordt ze vake verbeundn met strepe: per kwart-tel kö'j 4 zesteende nootn maakn. Doarumme wordt zesteende nootn vake in groepkes van veere an mekoar verbeundn.
Aandere moatsoortn
Westerse muziek keant ook nog aandere moatsoortn, met mear, of meender as 4 teln in de moate. de meest vuurkomnde zeent de 2/4, 3/4, 3/8, 6/8, 9/8 en 12/8. Al disse moatsoortn hebt as kenmoark det ze óf in 2, óf in 3 geliekmoatige deeln zeent op te splitsn.
Wienjewoolde
thumb|upright|Klokkestoel Wienjewoolde (Nederlaans: Wijnjewoude, Fries: Wynjewâld) is een dörp in de gemiente Opsterlaand in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et dörp dat tussen Oosterwoolde en Drachten in leit het omdebi'j 2.050 inwoners. Et is ien van de ooldere boerenederzettings in Opsterlaand en leit op de hogere zaandroggen. De omgeving is parkachtig en daordeur rekreatief antrekkelik. Zo hej' Duurswoolder Heide in et oosten van Wienjewoolde.
Geschiedenis
De dörpen Wienjeterpe en Duurswoolde bin in 1974 saemenvoegd tot ien dörp mit de naeme Wienjewoolde.
Op et karkhof staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.
Poaskearls
right|thumb|Beeld van de Poaskearls in Oatmörsken De Poaskearls bunt vri-jgezelle, kattelieke kearls uut Oatmörsken, dee ne belangrieke rolle spölt in et Poasfest aldoar. Zi-j bunt herkenboar an nen langen reagenjas en hood.
Énen dag veur Poasen (Stillen Zaoterdag) köndigt den stadsumroper um 12 uur 's meddags et poasfest an. Um één uur veurt poaskoaren noar et noabi-j eleagen Springendal um dennenholt te halen veur et poasvuur. Rundumme 19:00 uur kump ze weerumme en veurt noar de poasweide veur den opbouw van et poasvuur. Op Eersten Poasdag (zundag) maakt ze um 8:45 uur en 14:15 uur nen rondgäng um de karke en zingt doarbi-j poasleder. Um 17:00 uur is den anvang van et vlöggeln: hand-in-hand, de Poaskearls veurop, goat de inwonners van Oatmörsken (belangstellenden en kiekleu) in ne langen riege deur de stad (en deur enkele kefees!) noar et marktplein um ofwesselend twee poasleder te zingen (dee stöareg herhaald wodt) en doarnoa de kinder dreemoal op te tillen woarbi-j ok dreemoal "hoera" eroopen wöd. Um 20:30 uur wöd et poasvuur deur de poaskearls an-estokken.
Armenië
Armenië (in t Armeens: Հայաստան (Hayastan), offisjeel de Reppubliek Armenië (Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetut’yun), is een boargachtig laand in et zuden van de Kaukasus. De VN rekkent Armenië bie West Azië. Et ligt op et oosten van Turkije, op et zuden van Georgië, op et westen van de de fakto onofhaankelike Reppubliek Nagorno-Karabak en Azerbeidjan, en op et noorden van Iran en de Azerbeidjaanse Autonome Reppubliek Naksjivan.
Armenië is een demokraties laand met ne kultureel verleden wat nen onmeundigen eande wierumme geet. Tusken 500 en 600 vuur Kristus wör al et Satrapendom van Armenië stichtet noa de val van Oerartoe. In et eerste joarhoonderd vuur Kristus köm Armenië op zin heugtepeunt van macht oonder Tigranes den Groten. Armenië was et eerste laand wat et Kristendom as stoatsgeleuf annöm tusken et 3e en et 4e joarhoonderd (offisjeel 301), Eskatte doatums ligt tusken de 284 en 314. Der was een Armeens preensdom en later keuninkriek met den naam Silisies Armenië an de Middellaandse Zee tusken et 11e en 14de joarhoonderd
Tusken et 16de en 19e joarhoonderd kömmen Oost- en West-Armenië wesselend oonder et Ottomaanse en Parziese Riek. Tegen 1850 wör et oosten van Armenië in enömmen duur Ruslaand, terwiel as et westen nog aait oonder de Parzen völ. Tiedens den Eersten Wearldoorlog wörden de Armeniërs oonder de Ottomanen stelselmoatig oet emoordt in de Armeense Volkermoord. Noa 600 joar stoatloosheid kregen de Armeniërs onofhaankelikheid in 1918, mer de Eerste Reppubliek Armenië wör in 1920 al bezat duur de Sovjet-Unie. Det doerden töt 1991.
Armenië is lid van de Euraziatiese Ekonomiese Unie, den Europesen Road en de Organisasie vuur Gedeelde Zekerheid. Et laand erkeant de onofhaankelike reppubliek Nagorno-Karabak.
Afon Ogwr
300px|thumb|n Ogwr biej Pen-y-cae, ten neurdn van Pen-y-Bont ar Ogwr. 300px|thumb|n Ogwr in Pen-y-Bont ar Ogwr. 300px|thumb|Stapsteann biej [[Castell Ogwr, net streumöpwöards van woar n Afon Ewenni in n Afon Ogwr strömt.]] 300px|thumb|n Afon Ogwr-estuoarium leg biej [[Aberogwr en strömt in t Bristol Channel, laanks n bekant straand det Traeth-yr-Afon hett.]] n Afon Ogwr (Engels: River Ogmore) is nen stroom in Zuud-Kumrië den bekant steet biej viskers. t Geet oawer t algemean van noord noar zuud vanof Dyffryn Ogwr en Gilfach Goch, laanks Pen-y-Bont ar Ogwr en Ogwr. n Afon Ogwr begint biej Craig Ogwr (527 m boawn zeenivo) as n Ogwr Fawr veurde't samngeet met Ogwr Fach biej Melin Ifan Ddu. n Afon Llynfi, n Afon Garw en n Afon Ewenni in zin estuoarium bint alle ziejstreume van n Afon Ogwr. n Stroom mönd oet in n zea biej Aberogwr en biej de zaandduune van Merthyr Mawr.