cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Darten
Et bord is verdeyld in väkkes rund en middenpunt, med allemål ne verskillende püntenwaerde. An et begin van et spel hevt yderen spöäler 501 of 301 punten, afhangelik van wat se vöäraf beküerd hebbet. Döär de pylen klook in de verskillende väkkes to smyten, nemt et antal pünten af. Wee as as eyrste uutgooit (d.w.s. alle punten kwyt is), wint et spel. Üm et lastiger to maken, müt de lätste smette in den butensten ring landen (wat dübbele waerde gevt). Dat kost anders noch wal höyvdrekkenen.
Et is nen typisken kroogsport, wat is uutedacht up de britske eilanden. Vandår dat de meyste termen ouk in et engelsk sint. De regels van de sport wordet vastelegd döär de World Darts Federation (WDF).
Et bord
De waerdes van de 20 radialen sint neet lykmåtig oaver et bord verdeyld. Den 20 sit middenvöär boavenan, mär de 19 sit linksunder net uut de midden. Den butensten ring (den double) up en dartbord leyvert ne verdubbeling van de punten up. Den middensten ring (de triple) ne verdreevoldiging.
De underverdeyling hevt de WDF nu oficiääl vastelegd, mär leyverden vroger noch wal es disterye up. Et hüdige stelsel wördt toodicht an nen timmerkearl uut Lancashire, Brian Gamlin, den as et uutdachten in 1896 üm dårmed slechte wörpe af to straffen. Of et wår is is en tweyden. De verdeyling is altyd al verskillend eweasd oaver tyd en steades. Rekkenkündig bekekken is de hüdige indeyling noch neet sou verkeyrd un hebbet spöllers by et missmyten noch de meyste kans üm noch wat to raken wat nit to slecht is. Et beste dartboard, dår sint heyle undersöke når edån.
Volgens de officiäle WDF-reagels müt en dartbord up 1,73 meter höygde hangen, emetten vanaf den bullseye.
De pylen
Darters gebruket döärgåns pylen van ungeväär 15 töt 20 centimeter lange. Se wordet rechtevoord meysttyds emaked kopper of metaalallooien, en beståt uut ne pünte, et lyv (barrel), nen skacht un nen start med dree of veer plastik vlöägels. Et lyv hevt vake nen torpedo-form, den dikke is by de pünte en når achteren hen taps toolöpt.
Boltzmanns brein
Boltzmanns brein verwist når ne filosofiske denkprove wårin en heylal besteyt med dårin eyn bewüst weasen. Dit weasen, et brein, untsteyt by toval döärdat lösse deylkes in et heylal döär mekander dryvet un en bewüstweasen formet, a'j mär lange genog wachtet. Et brein hevt en vulleydig besef van (un herinneringen an beleavenissen van) en leaven van vroger töt nu.
As de tyd unendig is, is et heyl wårskynlik dat yder menske up disse aerde feitelik neet meyr is as en brein in de rüümde wat tovallig prikkelingen krigt as of et echt besteyt. Ouk as of et up dit ougenblik en neadersassisk Wikipedia-artikel lest.
Et idee is bedacht döär un enöömd når den oustenryksken natuurkünnigen Ludwig Boltzmann, den as sik beasig hölde med termodynamyk (warmdeleyr) un de dåran verbündene entropy.
Hee meynden dat allens wat in en eslöäten, afebakend stelsel vöärkümt, når wanorde neigt. En ebröäken ei (wanorde), byvöärbeald, kan neet weader heyl worden (orde). Mär as de tyd unendig is (en oapen stelsel), wördt et statistisk bekeaken möägelik dat et af en to vöärkümt. Sou kan et ouk geböären dat deylkes dee in en heylal dryvet precys up de gode wyse in mekander grypet un tydelik en brein formet, med gedachten, gevölens un ervaringen.
Bolzmann leavden in nen tyd at der noch gin bewys was vöär den oorknal. Natuurkünnigen debatteerden vöäle oaver et untstån van et heylal un of et wal of neet unendig was.
Den uplössing
De uplössing van de denkprove is dat et vöäle lastiger un statistisk unwårskynliker is dat en enkel brein sik formet dan ne earde wårin sik breinen untwikkelet dee künnet evolueren. Et menskelik brein is neet ineynen untstån, mär en gevolg van miljonen jåren untwikkeling un anskarping.
Vüür
duum|Vüür Vüür is en verskynsel dat sik vöärdoot as brandbare matery üp houge temperetuur med en oxidator in anraking kümp. Vake wördt et brüket vöär ofheaten of by et kokken.
Geskydenisse
Der binnet brüüksspouren in süüd-Afrika evönden dee töt meyr as 1 miljoon jår terügge edateyrd wördet, mär meysttyds binnet see neet ölder as 400.000 jår.
Sküttrup
Sküttrup (hougdüütsk: Schüttorf) is ne stad in de Gråfskup Bentheym, in et uterste süüdwesten van den düütsken deylståt Neadersassen. Et ligt ungeväär 10 kilometer oaver de grense med Neaderland, un kortby et bundsland Noordryn-Westfalen. Med alle andere gemeyndes förmt de stad de samengemeynde Sküttrup. Et is de öldste stad van de gråfskup. Up den 31. december 2021 woanden der 12.934 lüde up ne uppervlakde van 19,45 km2.
Geskedenisse
By lokaal graevwark vöär ne nye spoarlyne wör en vrouwenbut evünden wat dateerd wör up 2000 jår vk. Ouk kortby liggende gravhöävels düdet up dusenden jåren vaste bewoaning.
Üm de kerstening wyder an to jagen wörden buren uut et franske Calais en Boulogne in de 8. un 9. eywe når et gebeed estüürd. Der woanet noch altyd familys med achternamen dee dårnår vewyset, sou as Hermeling, Hummert en Wanning. Dee sint afeleid van de noordfranske woansteades Hermelinghen, Humbert un Maninghen.
Toch steyt Sküttrup pas as eyrste in 1154 up ne oorkunde, as Scuhtthorp, Scutorpe, Scuttorpe un Scotdorpe. Wåras den name vandan kümt is neet heylemåls klår. De verklåringen loupet uuteyne: wat meynt der dat et wat med nen dam in de nåbyliggende Vechte to maken hevt, anderen meynt dat et verwist når de beskütting van den (neet meyr bestånden) burcht Altena. Ne heyle andere verklåring is dat et solde verwysennår de scuti of scoti, de middeleywske name van de yren. In de nöägde van Sküttrup sint olde yrske ringkrüse vünden, wat to denken gevt dat der yrske monniken eweasd hebbet. Ouk de olde stadstwyke 'Schottbrink' solde dår up wysen.
In 1296 kreag Sküttrup stadsrechten van den Graaf van Bentheym. Se vatten et medeyne an üm der ne 1400 meter lange stadsmüre ümhen to bouwen. De stad wör ouk lid van de Hanse.
Bekende lüde
Disse lyste gevt lüde dee in Sküttrup ewoand hebbet of der geboaren sint, dee later bekend ewörden sint.
Jakob Middendorp
Jakob Middendorp (latyn: Jacobus Middendorpius) (1537, Oatmörsken, Twente – 13 January 1611, Köln) was nen katholiken godgeleyrden en karkenman, weatenskapper en geskeedkündigen uut Twente.
Leaven
In 1576 skreav hee syn wark De celebrioribus universi orbis Academiis, wat lange gölde as en vöärnaam oaversicht van de geskedenisse van höyger underwys in Europa. Dårmed gavven hee feitelik ne ård blauwdruk vöär wo as höyger underwys förmegeaven worden must en lange ouk evolged is. Et book volgden teoryen van Annius van Viterbo, nen later untmaskerden fantast, wårdöär et book nå Middendorps leaven händigan uut de graty völ.
In 1580 wör Middendorp eköäsen as deken van Sünte Maria ad gradus in Köln. Dree jår later küm der dunderye in et aartsdekanaat: prince-biskop Gebhard Truchsess von Waldburg, nen jungeren ädelman den as minder vöär syne oavertüging bisskop was ewörden as vöär syne knippe, wör verleevd up Agnes von Mansfeld-Eisleben, ne protestantske ädelvrouwe. Vöär öär güng hee oaver up et Kalvinisme. Hee wolde van syne kölner landeryen en sekulyr hartogdom maken, med godsdeenstlykheid vöär syne underdånen. Dat untkeatenden den Kölsken Oorlog. Middendorp makeden sik uut de vöte en gavven nen set les an verskillende instellingen in et butenland. Do as den Kölsken Oorlog vöärby was küm hee weader når Köln, wår hee et meyste van syn wydere leaven ewoand hevt.
in 1596 wör hee deken van Sünt-Andries en in 1601 kanunnik van de kölske katedrale.
Van 1580 töt '81 was Middendorp rektor van de universiteit van Köln. In 1602 wör hee eköäsen as vice-kanselyr döär hülpbisskup Ferdinant van Beieren.
In 1611 küm hee uut de tyd. Hee ligt begraeven in de karke van Sünt Andries.
Wark
As skryver was hee et bekendst van syn wark De celebrioribus universi orbis Academiis, libri II, en pioneerswark in de geskedenisse van underwys en universiteiten. Hee beskreav neet blouts de geskedenisse van skolen en universiteiten, mär probeerden et begin en de spreid van geystesweatenskappen under jöäden en kristenen te beskryven. Volgens Middendorp begün et skolen in Italie en wal in vrog-bybelske tyden. Volgens em gavven Noach al les up en publicum Vetuloniae gymnasium (oapenbår gymnasium) en was Sünt Petrus rektor van nen publicum sacrarum literarum gymnasium (en oapenbår gymnasium van heilige geskrivten) in Rome. Volgens em was kristelik underwys döärslaggeavend eweasd üm beskaving en et wåre gelöyv de wearld rund te krygen en et bevästigden min of meyr dat et kristendom in Rome was begünnen.
Ouk van syne handene sint:
Hongaarsk
alt=Dist of hu lang europe|rechts|344x344px
Et Hongaarsk (Hongaarsk:Magyar) is en uraalske språke dee as moderspråke vöärnamelik in Hongarenland mär ouk in vöäl ümliggende landen spröäken wördt. Et wykt stark af van andere ümliggende språken, want et kümt neet vort üüt et proto-indo-europeesk.
Karakteristiken
Hongaarsk sit wat grammatika angeyt vernemstig in mekander. Et hevt heyl wat nåmvallen, warkwoordsförme en andere verbügingen dee tyd, tostand, stemme en bepåldheid angeavet. Dat maakt Hongaarsk ne üütdagende språke üm to learen vöär spreakers van indo-europeeske språken souas engelsk en düütsk. De språke hevt ouk nen readelik vry woordverskot, wat tolåt üm verskillende deylen van nen sin to benådrükken.
Eyn van de meyst upvallende eygenskoppen van hongaarsk is vokaalharmony, dee de köäse van klinkers in wöörde reagelt. In et hongaarsk wördet de klinkers indeyld in twey gropen: üütspröäken vöär in den mond (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) en achter in den mond (a, á, o, ó, u, ú). De klinkers in nen woord müttet allemåle eygenst groop weasen.
Île Amsterdam
Île Amsterdam (Fraanse oetsproak: [ilamstəʁˈdam]), ok bekant as Amsterdam-eiland, Niej-Amsterdam, Nouvelle Amsterdam öf seempel Amsterdam, is n eailaand nöamnd noar de stad Amsterdam in Neerlaand. t Leg in t zuudn van n Indiesen Oseoan. t Is önnerdeal van de Fraanse Zudelike en Antarktiese Gebeden en vörm sammen met Île Saint-Paul, det 85 km noar t zuudn leg, ean van de vief distriktn van t territorium. Zinn boasis, t Martin-de-Viviès-önnerzooksstasion, vreuger ok wa Camp Heurtin en doarnoa La Roche Godon, en de eanigste neerzettige öp t eailaand, is de heufdstad van t territorium en hus roond de 30 (non-permeneante) inwönnern dee warkt in biologiese, meteorologiese en geomagneatiese studies.
Öntdekkige
t Eailaand wörn öp 18 moart 1522 deur n Baskies-Spoansn öntdekker Juan Sebastián Elcano öntdekt, önnerweg öp zinne reais veur globoale sirkumnavigoasie. Hee döa doch nich t eailaand nen noam gefn. Noadet Neerlaandsn kapiteain Anthonie van Diemen t eailaand nöch ön-nöamd veendn, nömn e't noar t skip woaröp e zat, Nieuw Amsterdam, öp 17 juni 1633. De earste woar-nömn laandige was in desember 1696 deur n Neerlaander Willem de Vlamingh.
18n joarhönnerd
Fraansn kapiteain Pierre François Péron (nich te verwarn met François Péron) zeg det e d'r lea van 1792 töt 1795. De Memoires van Péron, woarin e zinne ervoarign beskrif, bint oet-brach in bepärkte öploage en bint noe-an-n-dag n duur verzoamelveurwarp. In de vreugere däge was d'r verwarrige oawer welk eailaand Amsterdam en welk eailaand Saint-Paul was. In febrewoari 1793 veendn Sir George Staunton an boord van t H.M.S. Lion öp t zuudlikste van de twea eailaandn nen zeahöndejoager met vier oare männe öp zinne wegge öp China an. Det eailaand hett noen Saint-Paul.
19n joarhönnerd
In n harfst van 1833 döa't Britse skip Lady Munro skipbreuk liedn öp t eailaand en de 21 oawerleawndn wörn twea wekn loater deur n zeahöndejachtskip red.
In jannewoarie 1871 döa Heurtin, nen Fraansn inwonner van Réunion, ne pögige öm ne neerzettige te moakn öp t eailaand. Noa zeawn moandn doar wes te wean kömn zee met de konklusie det öare pögign öm vea te holdn en greunte te verbaawn vruchtleus warn en gungn zee trögge noar Réunion, woarbiej zee t vea achterloatn öp t eailaand.
De eailaandn Île Amsterdam en Île Saint-Paul wörn veur t earst claimed deur Martin Dupeyrat veur Fraankriek in 1843. Echter, n gouverneur van Réunion wiezn de goodkeurige van disse aksie of en Fraankriek kriegn de formeale kontrole pas in oktober 1892.
20n joarhönnerd
De eailaandn wörn önnerdeal van Madagaskar in 1924 en wörn dös ne Fraanse kolonie. n Earstn Fraansn boasis öp Amsterdam was moakt in 1949 en hetn Camp Heurtin. n Global Atmosphere Watch hef nöch immer ne anweazigheaid öp t eailaand.
Geogroafie
t Vulkoanies eailaand is nen potensjeal aktievn vulkoan met de loatste oetbarstige in 1792. t Hef ne öppervlokte van 55 km² met t längste stök van eann kaant van t eailaand noar t oarn 10 km langn, en geet zoo heuge as 867 m öp Mont de la Dives. t Heuge sentroal gebeed van t eailaand, met ne heugte van boawn de 500 meter, met de piekn en kalderä, steet bekant as Plateau des Tourbières. De klifn an de westköste van t eailaand, dee oawer de 700 meter heug wean könt, stoat bekant as de Falaises d'Entrecasteaux.
Klimoat
Île Amsterdam hef n mild, oseoanies klimoat, met nen mirldn joarliksn temperoatuur van 13 °C, reagnval van 1.100 mm, anholdnde westerweendn en heuge vöchtigheaidsnivoos.
Flora en fauna
Mear informoasie:Gemoatigde graslaanden van Amsterdam en Saint-Paul
Vegetoasie
250px|thumb|right|Phylica arborea-boom. Phylica arborea-beume kö'j öp Île Amsterdam veendn, nen beumesoort dee'j ok öp Tristan da Cunha en Gough veendn könt, moar neargns oars in n wearld kö'j öar in t loagbos veendn zoo-a'j t hier könt. t Hetn t Grand Bois, det vreuger oawer t heale loaglaand van t eailaand te veendn was töt n 19n joarhönnerd, en woarvan noen slechs ach kleaine stökskn oawerblieft.
Vögel
t Eailaand is de hoezige van n endemiesn Amsterdamalbatros, den iej alleannig öp Plateau des Tourbières veendn könt. Oare zeldzoame vögelseurte bint n Grötten Joager, Arktiesen Stern en n rotspinguïn. n Amsterdameand is noen oet-störwn, net zoo-as n antal broodpopuloasies van störmvögel. t Seent-Helenafezäntske is hier introduseard. Zoowa't Plateau des Tourbières en de Falaises d'Entrecasteaux bint Wichtige Vögelgebeedn nöamd deur Birdlife International, de loatste veur öare grötte broodkolonie van Indiese geelsnoekensalbatrösse.
Zoogdiere
D'r bint ginne origineale laandzoogdiere öp t eailaand. Subantartkiese zeabeern en zuudlike zea-olifaantn broodt öp t eailaand. Introdusearde zoogdiere bint hoesmoes en broenen rat. D'r bin verwilderde kätte.
Nen distinktn soort vea kö'j ok öp t eailaand veendn. Disse kömt of van vief introdusearde diere dee met Heurtin metkömn tiedns zinne körte pögige öm t eailaand te wonnen in 1871, en in 1988 warn d'r a 2.000. Noadet zee d'raachterkömn de't vea t eailaand skoade andöa baawn zee n hekke woardeur t vea alleannig nöch öp t neurdlike deal van t eailaand roondloopn kän.
Lieste van heufdsteaden
Dit is ne Lieste van heufdsteaden. Doar wordt ook heufdsteaden van ofhankelike gebeden, neet-zelfstandige stoaten en verbundene of umstreadene stoaten bie meterekkend.
De heufdsteaden in disse lieste zint openömmen in de internationale ISO 3166-1 standaard of heurt bie de lieste van stoaten met beperkte erkenning.
Sovereine stoaten en woarnemmende stoaten binnen de Verenigde Nasies stoat dikke edrok.
Jamusukro
Jamusukro wör in 1983 de officiäle höyvdstad van Ivoorküste, skounwal der in de vöärige höyvdstad, Abidjan, noch altyd verskillende politike ambten sittet. Vöär 2011 höyrden wat nu et distrikt Jamusukro is by de Meyrenstreake. Et distrikt is in 2011 upericht. Et is upedeyld in de afdeylingen Attieguakro un Jamusukro. Allens tohoupe hevt et distrikt 169 neadersettingen.
Öllie
Öllie, Eulie of Eulje kan noar meardere dinge verwiezen.
Kairo
Kairo is meskeen et bekendst vanweage de piramides van Gisa, dee as der kort by ligget. Ouk wördt et wal es de stad van de dusend minaretten enöömd, ümdat der souvöäle moskeen un andere islamitiske bouwwarken ståt.
De stad ligt handig an de Nyl, de grötste rivyr van Afrika, un is dårdöär al eywen en vöärnaam handelscentrum in de streake.
Neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog
miniatuur|Affiche uut 1945: 'Vöär unse verdrönken polders, verneelde havens, spoorweagen en steden verlangt et neaderlandske volk düütsk grundgebeed sunder düütskers'. De neaderlandske anneksatsy van düütsk grundgebeed nå den Tweyden Wearldoorlog was ne operatsy van de neaderlandske regering üm düütsk grundgebeed to verkrygen as skadevergoding vöär eleden oorlogsskade in den Tweyden Wearldoorlog. In oktober 1945 vroog de neaderlandske regering van Düütskland ne skadevergoding van 25 miljard gülden, skonwal in februari van dat jår up de Konferentsy van Jalta al bepåld was dat herstelbetålingen enkel in natura wearen egeaven en neet in geld ("likwide middelen"). Neaderland wül vöäl grundgebeed, mår bynå alles wear döär de geallieerden aveweasen, ümdat der weder nen stabilen düütsken ståt mos kommen. Uutendelik kreg Neaderland 70 veerkante kilomeater en sou en 10.000 inwöäners derby. In de jåren 1960 wearen byna alle grenswysigingen terüggedreaid, behalve den Duuvelsbarg by Nimweagen, wårvan de 3 veerkante kilomeater vöärmålig düütsk grundgebeed by Neaderland blev höyren.
Bevryding
De Studiegroep Gebiedsuitbreiding stelden allerlei warkgropen in dee oaver öäre studybevindingen en rapport uutbrachteden. Et eindoordeel van de Staatscommissie ter Bestudering van het Annexatievraagstuk söl gröytendeels ebaseerd wörden up de resultaten van disse studygroop. Et Nederlandsch Comité voor Gebiedsuitbreiding sorgden vöär de publikatsy van de vorderingen van de studygroop döär et uutgeaven van brochures en et holden van leasingen. Et anneksatsyvraagstük leideden töt heavigge diskussys, wårdöär bepaalde groperingen öäre eigen lyn trökkeden en under andere de Annexatiecommissie van de Stichting voor den Landbouw uprichteden.
Ekwatoriaal Guinea
Ekwatoriaal Guinea (spaansk: Guinea Ecuatorial; fransk: Guinée équatoriale; portugeysk: Guiné Equatorial), officiääl de Equatoriaalguineyske Republik, is en land an de westküste van Midden-Afrika. In 2021 woanden der 1.468.777 lüde up ne uppervlakde van sou'n 28.000 kilometer in et veerkant.
Vöär dat et unafhangelik wör, was et de kolony Spaansk Guinea. De hüdige name verwist når de steade wåras et to vinden is: kort by den eavenaar un an den Guineesken Gulf.
Ekwatoriaal Guinea hevt twey deylen: en vasteland un eilandendeyl. By de eilanden höyret Bioko un et vulkaaneiland Annobón. Dat lätste eiland is et eanigste deyl van et land wat under den eavenaar ligt. Et eiland Bioko ligt et meyst noorderlik. Dår ligt ouk de höyvdstad van et land: Malabo. Tüsken beide eilanden ligt de eilandståt São Tomé un Príncipe. Et vasteland, Rio Muni, grenst an Kameroon in et noorden un Gabon in et süden un ousten. Dår ligt ouk Bata, de grötste stad van et land. Ouk Ciudad de la Paz, de tokumstige höyvdstad van et land, is der to vinden. Rio Muni höyret ouk wat kleine eiländkes by an, sou as Corisco, Elobey Grande un Elobey Chico. Et land is aneslöäten by de Afrikaanske Uny, Francophonie, OPEC en de CPLP.
Nå de unafhangelikheid van Spanje in 1968 wör Ekwatoriaal Guinea regeyrd döär Francisco Macías Nguema, President vöär et Leaven. Den wör van de trone stot döär synen neave Teodoro Obiang Nguema Mbasogo, den as noch altyd president is. Butenlandske wårneamers nömet beide presidenten diktators.
Seyd de tweyde hälvde van de jåren '90 van den 20. eywe is Ekwatoriaal Guinea eyne van de grötste öälyståten van Afrika. Et is dårmed et rykste land van Afrika a'j de man rekkent. Wat bruto binnenlandsk produkt (BBP) un koupkracht angeyt is et land up papyr 43. van de wearld. Mär de rykdom wördt oaver en klein köppelken lüde verdeyld. Et land steyt 144. up de untwikkelingsindex. Minder as de hälvde van de lüde hebbet skoun drinkwater un 7,9% van de kinder halet de vyve neet.
As vöärmålige spaanske kolony is spaansk noch altyd de officiäle språke van et land nöäst fransk. In 2010 is der ouk portugeysk by eköämen. Et is et eanigste land wår spaansk ne officiäle språke is (nöäst de groutendeyls unerkende Sahrawi Arabiske Demokratiske Republik). Et is ouk de meyst-espröäkene taal (flink meyr as de andere beide officiäle språken). Volgens et Instituto Cervantes kan 87,7% van de lüde good spaansk.
Ekwatoriaal Guinea hevt ne autoritäre regeyring. Et steyt to book as eyne van de slimste steades up de wearld wat menskenrechten angeyt. Volgens Freedom House's jårliksen skouw is et et slimste van et slimste wat politike un börgerrechten angeyt. Reporters Without Borders nöömt Obiang as eyne van de röyvers van perskvryheid. Menskenhandel is en grout probleem. Et Trafficking in Persons Report van de Vereynigde Ståten wist Ekwatoriaal Guinea an as brunne un bestemming vöär slachtoffers van dwangarbeid un sekswark. Et verslag skrivt ouk dat et land "neet voldüt an de minimale standaarden üm menskenhandel te untmodigen, mär et probeert der wal wat an te doon."
Vesoul
Vesoul is ne stad in de veurmoalige provincie Bourgogne-Franche-Comté in et oosten van Frankriek.
Dzjengis Khan
duum|13.-eywsk portret van Dzjengis Khan
Dzjengis Khan of Tsjingis Chaan (geboaren as Temüdjin, ± 1162 - 25. augustus 1227) was grundlegger un eyrsten Grouten Chaan (keiser) van et Mongoolske Ryk, et gröätste ryk in de geskydenisse nå synen doud. Hee brachten meyrere mongoolske volker by mekander un wör uuteröäpen töt de algemeyne heyrsker van de mongolen: de Dzjengis Chaan. Med de meyste stammen van Noordoust Asie under syn bewind begünde hee de mongoolske invallen. Sou wüst hee uutendelik groute deylen van Eurasie in to neamen. De mongoolske horden kümmen sou wyd up et westen an as Legnica in et westen van Polen en sou wyd når et süden as Gaza in Israel. Hee was selv by de veldtochten teagen de Qara Khitai, Khwarezmia, de westelike Xia en Jin-dynastien. Syne generaals oavervöllen underwyl et middeleywske Georgie, Cirkassie, Kyvske Rus en Volga-Bulgarye. Up et lätste van syn leaven beslöög et Mongoolske Ryk en grout deyl van Middenasie en et hüdigendaagse China.
Nöäst syne militäre sukcessen wördt Dzjengis Khan epreysen üm syne invoring van mongoolsk recht, wat gelöyvsvryheid vöärskreav un belöyning når wark. Ouk voorden hee et uyguurske skrivt döär. Mongolen van vandage an den dag seet em as de grundlegger van Mongolie döärdat hee de verskillende rundtrekkende volker by mekander bracht. Döärdat hee ouk de Syderute vulleydig beheyrden, makeden hee uutwesseling tüsken Noordoust Asie, et islamitiske Süüdwest Asie un et kristelike Europa makkeliker. Dår wör de heyle wearldekonomy better van, un hülp der ouk by dat volk wyder leyrde kyken as et eygene dörpke.
Name un titels
Volgens et book De geheime geskedenisse van de mongolen kreag Dzjengis Khan syne geboardename, Temüjin (chinääsk: 鐵木眞; pinyin: Tiěmùzhēn), van et tatarenstamhöyvd Temüjin-üge, den syn vader net evüngen had. Et was deyl van de kultuur üm, as ymand underwörpen was, ouk synen name af to neamen un vord to geaven.
Dzjengis Khan, wat 'alheyrsker' bedüdt, is nen eyretitel. Et is ne upblåsing van den titel Khan, wat mongoolsk is vöär stamhöyvd. Van et vöärvoogsel Dzjengis wördt edacht dat et van et turkiske woord tengiz kümt. Dat bedüdt 'sey', wårmed as med den titel letterlik 'sey van nen heyrsker' emeynd wördt.
De skryvwyse van den name löt sik lastig vaste leggen. Engelske geskeedkünnigen gebruket noch wal es Chingis Khan of Chinggis Khan, in düütske skryvwysen is et vake Dschingis Khan. Dat sint allemål benöäderingen van et mongoolsk, wat in et cyrillisk eskreaven wördt: Чингис хаан. Dat wördt uutespröäken as [t͡ʃʰiŋɡɪs xaːŋ]: TSJYNG-gis chaang.
Leavensloup
Temüdjin had gode wörtelen: hee was den eyrsten söäne van Hoelun, de tweyde vrouwe van syn vader Jesügei. Den was stamhöyvd van de Bordjigin, en rundtrekkend volk in et hüdige Mongolie. Synen ådeliken achtergrund makeden et makkeliker vöär em üm belangryke lüde achter sik to krygen un de verskillende mongolenvolker to vereynigen.
Junge jåren
Temüdjin groiden up med dree bröders (Qasar, Hachiun un Temüge), eyne süster (Temülen) en twey halvbröders (Behter un Belgutei). Et nomadenleaven was neet makkelik.
Do as he neagen was, gavven syn vader em vord üm to trouwen med syne tokumstige bruud Börte van de Khongirad-stam. Dår must he eyrst denen under et huusholden töt hee med 12 jår kunde trouwen. Underweg weaderümme küm syn vader ne tatarenstamme teagen, dee al lange teagenstanders van de mongolen warren. See nöydigden em uut üm med to eaten, sogenaamd uut gastvryheid, mär se deaden em wat döär et eaten un hee löät et leaven. Do as Temüdjin dat höyrden meldden hee sik subit by syne olde stamme üm stamhöyvd to worden, mär dee wolden der niks van weaten. Se smeyten em en syne verwanten uut de beskarming van de stamme.
De jåren dårup leavden et gesin in armood. Se atten vöärnamelik wilde vrüchten, ossenkadavers, marmotten en ander klein wild wat Temüdjin en syne bröders vüngen. Ünderwyl höyrden se verhalen van syn moder, Hoelun, oaver wo as de verskillende stammen mekander voordan dwars leaden. De hüweliken warren nöydig üm underling wat vreade to bewåren. Ouk gröttere verbanden warren nöydig üm Mongolie stark to holden. Deyls döärdat syn moder ouk behöylik vechten kunde, wüst Temüdjin later sou vöäle volker to oaverwinnen.
Temüdjin syn ölderen halvbröder Behter begünde sik underwyl voordan meyr as stamöldsten to gedraegen. Dat stünd de andere jungs niks an un et wör voordan slimmer. Et löyp uut de hande by ne jachtpartye. Temüdjin un syn bröder Qasar deaden Behter doud.
Percy Liza
Percy Liza (Chimbote, 10 april 2000) is nen Peruaansen voetbalspöller.
Hee is anvaller en spölt sund 2019 veur t eerste van Club Sporting Cristal.
Paddestool
thumb|De [[vlegeswam, en bekende paddestool]]
En paddestool is et vleisige, spoordragende vrüchtlichaam van en skimmel, dat in de regel boavengrundsk groit, ofwel up de grund, ofwel up de vodingsbron van en seakere skimmel, lykas en boum. Paddestolen bestån in de regel üüt en steale en en hood, en vake en andersklörige verbreydinge boavenup de steale. De underkante van de hood hevt kywachtige spleaten, de lamellen, wår as de sporen groien. Anders as wat vake edocht wördt, binnen paddestolen mär en klein deyl van de feitelike skimmel, dee vöär et groutste gedeylde under de grund sit en üüt skimmeldråden besteyt.
Paddestolen stån derüm bekend dat se mirakels vlugge groien, wat eleided hevt tot de seagswyse "as paddestolen üüt de grund reisen". Eyrtyds wördden dee vlugge groi, de amparte, sumtyds souwat obscene formen en de velle klören, as unnatuurlik eseen. Dårdöär wördden paddestolen vake in verband ebröcht mid touverderye en hekserye. En kringe van paddestolen (veroorsaked döärdat de undergrundske skimmeldråden mid mekare verbünden binnen), kwam dårdöär bekend te stån as en heksekringe. Ouk in en heyle bülte namen van paddestoolsoorten see jy disse beskryvinge weader, lykas de gewoane hekseboleet, de satansboleet, de düvelsbroudrussula, et swaevelkopjen (swaevel verwist ümmers nå de hel) en et elfenbankjen, al binnen der ouk sat "unsküldigere" namen, bv. ekertjesbroud, de parelamanit en de groute parasolswam.
Paddestolen wörden vake egeaten, en party soorten, bv. de sjampion, wörden selvs kommercieel ekweaked. Et is lykewels leavensgevårlik vöär leaken üm selv up paddestolenjacht te gån, ümdat en bülte soorten fråi vöäle up mekare lyken, en party alderbarstends giftig binnen, terwyl andere paddenstolen sunder problemen egeaten künnen wörden. Elk jår beswyken der, ouk in Neaderland, weader lüde an paddestolenvergiftiging. Et vakgebeed van de biology dat sik beasighöldt mid de study van paddestolen (en skimmels) hit de mykology.
Stonehenge
duum|359x359px|Stonehenge Stonehenge is en vöärhistorisk monument up de Vlakde van Salisbury in et engelske Wiltshire, sou'n 3 kilometer up et westen van Amesbury. Et monument is nen dübbelen kring rechtupstånde sandsteynene keien van ungeväär 4 meter houge un 2,1 meter breyd. De keien weaget ungeväär 25 ton. Se sint an de boavenkante med mekander verbünden med liggende steynder. Den binnensten kring förmet kleinere natuursteynder. Dårbinnen ståt vrye sou-nöömde trilitonen: twey loggere, rechtupstånde blükke van sandsteyn verbünden med mär eynen lattensteyn. Stonehenge is vervallen, mär is uutelynd richting de upkummende sünne by de summerse sünnewende.
Archeologen meynet dat Stonehenge tüsken 3000 töt 2000 vöär Kristus ebouwd is. Den ölderdom van den ümliggenden aerden kring un gröppe, wat by mekander de öldste fase van et bouwwark was, müt rund 3100 vöär Kristus anlegd weasen. Koalstofdatering gevt an dat de eyrste natuursteynder tüsken 2400 un 2200 vK upericht sint, al künnet se der good al vanaf 3000 vK henebracht weasen.
De grötste keien lyket uut West Woods sou'n 26 kilometer wyderup to kummen, den binnensten kring natuursteynder un den altaarsteyn kummet uut Wales (230 kilometer wyderup).
De britten seet Stonehenge as et vöärnaamste kulturele kenmark van öär land. Et steet seyd 1882 under monumentensküt, vanaf et ougenblik at de eyrste döärslaggeavende wetgeaving vöär historiske gedenkteykens in et Vereynigd Köäningryk der döär küm. Seyd 1986 steyt et ouk by up de wearldarvgoodlyste van UNESCO. Stonehenge höyrt de britske Kroune un wördt beheyrd döär English Heritage. Et ümliggende land höyrt de National Trust.
Wåras Stonehenge vöär deenden is neet düdelik. Nöäst en stearenkykerssteade un heylend centrum kan et ouk nen doudenakker eweasd hebben. Der sint butafsettingen vünden dee to dateren sint töt 3000 vK, do as de eyrste gröppe un wal anelegd wörden. Andere spoars düdet der up dat dat noch 500 jår sou bleav.
Naamherkumst
In de Oxford English Dictionary steyt ne anhaling van Ælfric syne wöördelyste uut de 10. eywe, wårin henge-cliff as skarpen, rechtupstånden steyn wördt egeaven. In de 11. eywe wördt eskreaven oaver stanenges of Stanheng "neet wyd van Salisbury", wårmed "hangende steynder" wördt bedüüdt. Volgens Christopher Chippindale syn wark Stonehenge Complete kümt de name Stonehenge van oldengelsk stān (steyn) un of hencg (skarneer, engelsk: hinge, ümdat de liggende topsteynder 'skarneert' up de stånde steynder) of hen(c)en wat hangen kan bedüden.
Et woord 'henge' is up sikselv kummen to stån as andüding vöär vergelykbåre prehistoriske gedenksteynder.
Bouw
duum|264x264px|Kaarte van Stonehenge, med nummers vöär de steynder. De swarte kringe sint gäter vöär steynder dee as der nooit estån hebbet. Vöäle is der noch altyd undüdelik oaver Stonehenge. Dee wat et bouwden skreaven der neet by wårümme of wodöänig. Dat hevt to verskeidene volksverhalen leided.
De steynder ståt uutelynd up sünsundergang in et winter, un sünsupkumst in de summerse sünnewende. Et stükke land hyr leade al in de gode richting. Et kan weasen dat et em dårümme jüüst hyr must weasen. Der sint oaverblyvselen van eslachte deers evünden, wat kan andüden at lüde hyr vöäral vöär et winter kümmen un neet sou seyr vöär et summer. Toch blivt et wyders noch giswark.
Ouk de wyse wårup as de bouwlüde et anvatteden is neet geheyls düdelik. Lange wör emeynd at gewoane lüde sunder hülpmiddelen nooit sükke groute moppen van keien kunden versleapen. Dat leidden töt fantasyverhalen oaver butenaerdske hülpe of tydreisen. Toch is anetöynd at nen simpelen A-hefboum, selvs med prehistorisk materiaal, toch heyl wat gewicht in de höygde krigt.
De meyste kenners meynet at de keien vervoord sint döär se te rullen oaver ne bane van runde balkens. Ne andere warkwyse dee vöäle weatenskoppers underskryvet is ne årt sleyde den as voord etrökken wör oaver derenvet. Dat wör in 1995 al es med sukses beweysen kort by Stonehenge in de büürde, med ne keie van 40 ton. Ne grupe van 100 helpers drükkeden un tröäken de keie oaver ne strekke van 29 kilometer vanaf de Marlborough Downs.
Gebruuk
Ouk wårvöär Stonehenge deenden is neet düdelik. Et mag weasen dat et ne stearenkykersteade is ofwal ne årt religiöös spül. In de 1960'er jåren beskreav Gerald Hawkins nauwköärig wo as Stonehenge uutkeyk up nen weaderkeyrigen kring van 56 jår vöär de sünne un måne.
Unlangs sint der twey nye teoryen uutedacht. Geoffrey Weinwright un Timothy Darvill meynden at Stonehenge en heylend centrum of bedevårtsoord eweasd kan hebben, ne vöärhistoriske versy van Lourdes. Volgens öär verklårt dat wårümme as der souvöäle vergroide of ungelükkige lüde begraeven ligget - dee meynden hyr beater to künnen worden. Mär ouk Weinwright un Darvill meynden at et wellicht vöär meyrere dinge togelyke bruked hevt eweasd, sou as anbidding van de vöärolden.
Uut undersöök blikt at wat van de begraevenen neet uut de nöägde kümmen. En jüngen neet vöäle ölder as 10 jår wat der rund 1550 vK begraeven wör, groiden up rund de Middellandse Sey. Nen metaalbewarker van 2300 vK, den as se den Boagskütter van Amesbury nömet, küm uut de düütske vöärhöävels van de Alpen. De "Boscombe Bowmen" kümmen wårskynlik uut Wales of et franske Bretanje.
Volgens Mike Parker Pearson was Stonehenge möägelikerwyse underdeyl van en grötter rituääl landskop, verbünden an Durrington Walls. Hee meynden, Durrington Walls Henge was ne steade vöär de leavenden un Stonehenge vöär de douden. Dan was ne rituäle reise langs de rivyr de Avon deyl van en oavergangs- of grovengebruuk van leaven når doud, üm de vöärolden un den verstörvenen to eyren. Beide teoryen beståt al seyd de 12. eywe, do as Geoffry van Monmouth de steynder heylende krachten toskreav un med et idee küm at Stonehenge ne ård gedenkteyken van gravsteynen was. Wyders meynt Parker Pearson at et en symbool vöär vreendskop en samenkumst eweasd kan weasen. Dat baseert hee up et idee dat in de tyd van den bouw vöäle van de vöärhistoriske volker in Groutbrittanie kultureel tohoupe kümmen.
Wat der ouk vöär teoryen beståt, et is düdelik at et uutlynt med de sünnewende. Dat kan to grundslag eleagen hebben an heyle religiöse gebruken.
Ouk untdekkeden undersökers van de Royal College of Art in Londen dat de natuursteynder "vrömde klankeygenskoppen" hebbet. A'j der up hauwt, klinkt der en hard galmend geluud. Sükke keien wordet vake vünden in de Carn Melyn-keaten van Presili. Et dörpke Presili van Maenclochog (Welsk vöär steynbelle) gebröäk disse natuursteynder töt in de 18. eywe as karkklokken. Dit is, meynt et koppel undersökers, wårümme de keien sou nen ende van de steade heisterd wörden, ne groute underneaming in dee tyd. In wat olde kulturen hebbet klinkende keien mystike of heylende krachten. Dat likt Darvill syne gedachte to understöänen dat Stonehenge en heylend centrum was.
Rechtevoord trekket et vöäral turisten, druiden un anhangers van ny heidendom.
Boekarest
duum|315x315px|De binnenstad van Boekarest dut wat an [[Paries denken.]] Boekarest (Roemeens: București, oetsprekken as boekoe-RESJtj) is de heuwdstad en tegelieke ook grötste stad van Roemenië. Der wont 1,7 miljoen leu in de binnenstad. Met alle vuursteaden der bie steet 'n teller op 2,2 miljoen.
Boekarest wördt zeen as Roemenië's middelpunt vuur kultuur, geldzaken, vermaak en media. Et hef wiedergoanden invlood in heel Oost- en Zuudoost-Europa, ook wat onderwies, toerisme, onderzeuk, technologie, verpleging, kunst, mode, sport en politiek angeet. Binnen Roemenië ligt et in et zuudoosten, an de rivier de Dâmbovița, op minder as 60 km noordelik van de Donau en de grenze met Bulgarije. Beide binnen de EU en Zuudoost-Europa is et ene van de drokste steaden.
De stad is bekend um de völle klassieke bouwwarken, woerduur as et ook wal bekend steet as et Paries van et Oosten.
Balkan
duum|296x296px|Kaarte van de Balkan duum|296x296px|De Balkan in et blauw anegeaven up ne kaarte van Europa
De Balkan is ne streake in et süüdousten van Europa. Wat der precys wal en neet by höyrt, hangt af van wee a'j et vråget. De name kümt van de Balkanbargen dee as döär heyl Bulgarye loupet. In et noordwesten ligt de Balkan an de Adriatiske Sey, an de Ioniske Sey in et süüdwesten, de Aegeiske Sey in et süden, de Türkske Stråt in et ousten un de Swarte Sey in et noordousten. De noordelike grense is et meyste verskel oaver. Et höygste punt is den barg Musala med 2925 meter, in et bulgaarske Rilagebargde.
Vake wordet de volgende landen as Balkanståten anerekkend: Albanie, Bosnie en Herzegovina, Bulgarye, Kroatie, Grekenland, Kosovo, Montenegro, Noordmacedonie, Rumenie, Servie en Slovenie. De oppervlakde wördt vake skattet as 666.700 km2. Der wounet sou'n 60 miljoon lüde. Wat deylen van Italie ligget technisk bekeaken ouk up de Balkan, mär dat land wördt neet medereakend.
Et idee vöär nen Balkanstreake küm van den düütsken geograaf August Zeune in 1801. Hee meynden (untorecht) at de Balkanbargen de vöärnaamste bargkeatene van Süüdoust Europa warren. Dee löypen van de Adriatiske Sey töt de Swarte Sey. In de 19. eywe was de term Balkanskiereiland synonym vöär Rumelie, de europääske provincys van et Ottomaanske Ryk. Et was vöärnamelik ne politike indeyling un neet sou seyr geografisk. Dat wör noch verstarked döär de stichting van et Yugoslaviske Köäningryk vöärin de 20. eywe.
De natuurlike grensen van et Balkanskyreiland stemmet neet med den uutleg van et woord skyreiland. Geskeedkünnigen küret vake oaver de Balkan as ne streake. De term hevt nen slechten byklang ekreagen. Dårümme gebruket de geleyrden rechtevoord lever de name Süüdoust Europa.
Senegal
Senegal (officiääl de Republik Senegal) is en land in West-Afrika. Et is in et noorden nåbers med Mauritanie, med Mali in et ousten, Guinea in et süüdousten un Guinea-Bissau in et süüdwesten. Up et westen ligt den Atlantisken Oceaan. Senegal umslut souwat et heyle Gambia, en land wat up de overs van de Gambiarivyr ligt un wat et südelike senegaleeske Kasamance van de rest skeidet. Up sey grenst Senegal an Kaapverdie. De höyvdstad is Dakar.
Senegal is et meyst westelik liggende vasteland van Afro-Eurasie, de "Olde Wearld". De name hevt et land van de rivyr de Senegal, den as de noordelike un oustelike grense formet. Et hevt en typisk sahelklimaat, mär med en reagenseisoon. Et land is souwat 197.000 kilometer in et veerkant, un der woanet 17 miljoon lüde. Et is ne unitäre presidentiäle republik. Seyd de unafhangelikheid in 1960 steyt et land as eyne van de meyst stabile landen van Afrika to book.
Unafhangelikheid kreag et land do as et olde koloniale Fransk West-Afrika vryegeaven wör. Vanweage dee geskydenisse is fransk der de officiäle språke, mär blout en händkevul lüde versteyt et. De rest küert by mekander sou'n 30 språken, wårvan wolof de meyste sprekkers hevt; sou'n 80% van de lüde kent et as eyrste of tweyde språke. Nöäst fransk is et dårmed de lingua franca van et land. Lyk as andere nåkoloniale afrikaanske ståten is Senegal ne smeltkruse van språken un kulturen. De grötsten sint wolof, fula un serer. De meyste senegalesen sint anhangers van den islam.
Senegal is anemarked as en årm land med houge skulden. Up de wearldwyde unwikkelingsskåle steyt et 170. De meyste lüde warket an de küste as buur of viskerye. De anderen sittet vöärnamelik in de mynbouw, turisme un deensten. Der sint nauweliks delfstoffen to vinden. Souwat de hälvde van et ståtsgeld geyt når underwys. Et land is aneslötten by de Afrikaanske Uny, de Vereynige Natys, de Ekonomiske Gemeynskop vöär Westafrikaanske Ståten (ECOWAS), de Francophonie, de Islamitiske Samenwarking un de Gemeynskop van Sahelsaharaanske ståten. Internationaal is et land et bekendst ümdat et et eindpünt is vöär de Parys-Dakar Rally.
Hogen Verteagenwoordiger van de Unie veur Butenlaandse Zaken en Veiligheidsbeleid
Den Heugen Verteggenwoordiger van de Unie veur Butenlaandse Zaken en Veiligheidsbeleid (HR) is de heufdkoördinator en verteagenwoordiger van et Gemeanskoppelik butenlaands en veiligheidsbeleid in de Europese Unie (EU). Op dit ogenblik is dit Catherine Ashton. De funksie wörd ook wal es Minister van Butenlaandse Zaken van de EU neumd.
De bane is ontstoan deur et Verdrag van Amsterdam en wörren toon Heugen Verteagenwoordiger veur Algemeen Butenlaands en Veiligheidsbeleid neumd. Et weark wör 10 joar lang doan deur Javier Solana. Et Verdrag van Lissabon veraanderen de zaak. Doarnoa kon den verteggenwoordiger ok biej de Europese Kommissie zitn en kriegen t ok nen zetel in n Road Algemeane Zoaken en Externe Betrekkigen (RAZEB). Noa t Verdrag van Lissabon wör de posisie hölpen deur n Europesen dienst veur extern öptreden (EEAS) den in 2010 moakt is.
Titelen
n Heugen Verteagenweurdiger hef n formealen titel Heugen Verteagenweurdiger van de Unie veur Butenlaandse Zoaken en Veiligheidsbeleid. Vreuger was t n Heugen Verteagenweurdiger veur Algemean Butenlaands en Veiligheidsbeleid en zollen, önner de Europese Groondwet, n Unieminister veur Butenlaandse Zoaken wean. Dissen loatsten titel wör noch steads broekt deur kommentateur en media in n vörm van EU-minister van Butenlaandse Zoaken ömde't better herkenboar is veur de luusteröar.
Röllen
Woar butenlaands beleid geliek is tusken lidstoaten van de EU kän n Heugen Verteagenweurdiger sprekken veur de EU in det beleidsgebeed, zoo-as biejveurbeald önnerhaandelen in n noam van de lidstoaten. n Heugen Verteagenweurdiger koördinear t wark van de Spesjoale Verteagenweurdigers van de Europese Unie en hef ok oare röllen zoo-as antiterrorismekoördinoator.
Nöast det-e de EU verteagenweurdig öp internasjonoale fora en t koördinearen van t Algemean Butenlaands en Veiligheidsbeleid en t Algemean Veiligheids- en Defensiebeleid is n Heugen Verteagenweurdiger ok:
Völgens veurstellen dee in 2009 moakt bint deur t Zweedse EU-presidentskop zöl n Heugen Verteagenweurdiger de kontrole hebben oawer t personeel en budget van n EEAS en zöl-e ok de grötte van det budget angeffen. n Heugen Verteagenweurdiger is verantweurdelik veur t anwiezen van EEAS-personeel en veur t kontrolleren van t algemean butenlaands beleid (oars as haandel, öntwikkelige en vergröttige, dee sammen met de Kommissie moakt mött wörren) inklusief veiligheidsinisjoatieven en t dealen van informoasie. Desöndaanks - ok a kän n Heugen Verteagenweurdiger veurstellen moaken - mött de beslissigen nöch moakt wörren deur de leden van n Road. n Heugen Verteagenweurdiger mött zichzölf ok oetleggen veur t Europese Parlemeant.
Met n greuj in n rol van n Heugen Verteagenweurdiger, en met öare oetslöttige van n Europesen Road, bint de nasjonoale Ministers van Butenlaandse Zoaken önzekker oawer öaren rol teagenoawer n Heugen Verteagenweurdiger. Biej ne informeale gadderige in Finlaand was opperd det zee zolt können warken spesjoale gezaanten in noam van n Heugen Verteagenweurdiger. Det hef n steun van Ashton dee zeggen det, zoo lange as de EU met eane stimme sprök, t nich oetmakket wee der an t proaten is.
Benoamige
n Heugen Verteagenweurdiger wör benöamd deur n Europesen Road met nen kwalifisearde mearderheid, moar öm n rol te können oeteufenen in de Kommissie, veura as Vise-presideant, mött n Heugen Verteagenweurdiger veur t Europese Parlemeant kömmen öm önnervröagd te wörren en wör dan önnerheffig an goodkeurigesstemmige van t Parlemeant angoande de veurgestelde Kommissie.
n Boasismoandsaloaris van n Heugen Verteagenweurdiger steet öp 130% (heuger as nen vise-presideant moar meender as nen Kommissieveurzitter) van n heugsten groad vann burgerdienst van de EU (groad 16, step 3), wat oetkömp öp €23.006,98. Der bint oare tooloages doarboawenöp ömdet alle oare warkveurwoarden veur n Heugen Verteagenweurdiger öp dezölfde liende as dee van de Kommissie stoat.
Skiednisse
De posisie was introduseard önner t Verdrag van Amsterdam en wörren vuld deur Javier Solana. t Begönnen as ne posisie met völle mear beparkigen in n ömvang as dee van noe-an-n-dag dee in 2009 me't Verdrag van Lissabon moakt is. Teagenweurdig völ Catherine Ashton disse posisie.
Solana
200px|thumb|right|[[Javier Solana met Bill Clinton en Madeleine Albright.]] 200px|thumb|right|Javier Solana met [[Russiesen Presideant Dmitry Medvedev.]] t Verdrag van Amsterdam introdusearden de posisie van Heugen Verteagenweurdiger van Algemean Butenlaands en Veiligheidsbeleid öm de EU öp t wearldtoneel te verteagenweurdigen. t Wörren beslötten det n Sekretoaris-Generoal van n Road n Heugen Verteagenweurdiger wean zöllen. Det betekkenen det n Sekretoaris-Generoal öp det moment, Jürgen Trumpf, n earsten Heugen Verteagenweurdiger was, moar det duren moar veur n poar moanden.
n Earsten permanenten Heugen Verteagenweurdiger was Javier Solana, veurmoaligen Sekretoaris-Generoal van de NAVO. He wörren benöamd öp 4 juli 1999 in Keulen as Sekretoaris-Generoal van n Europesen Road en as Heugen Verteagenweurdiger. Hee nömmen de posisie öp 18 oktober 1999, vlok noa't öntslagnemmen van de NAVO. De posisie had n budget van €40.000.000, woarvan t measte noar Balkan-operoasies gungen. Tiedens zinne amtsperioode wörren de posisie zwoar vergröt woarbiej n antal oare funksies kombineard wörren öm ok in de funksie van n Heugen Verteagenweurdiger te können. Vanof 25 november 1999 was-e ok benöamd as Sekretoaris-Generoal van de West-Europese Unie (WEU), öm t oawerdroagen van de verantweurdelikheaden van dee organisoasie öp t Gemeanskoppelik Butenlaands en Veiligheidsbeleid te oawerzeen. In 2004 wörren zin 5-joarig mandoat herniejd. Hee bekömmen ok veurzitter van t Europese Defensieagentskop.
De Administroasie - Clinton zeggen in mei 2000 det Solana de volbrengige was van t bereumde verlangen van Henry Kissinger öm n telefoonnömmer te hebben in Europa öm met te können proaten. In desember 2003 döa Solana n Europesen Veiligheidsstrategie bekant moaken, woarin de wichtigste prioriteten oetean-zet en de heufdbedreigigen teagen de veiligheid van de EU identifiseard wört - inklusief terrorisme. Öp 25 moart 2004 benöamen Solana Gijs de Vries as antiterrorismekoördinoator veur t GBV, en sketsen zinne plichten as t stroomlienden, örgoanisearen en coördinearen van t vecht van de EU teagen terrorisme.
Öp 21 jannewoari 2002 hef Solana zegd det de gevängene in Guantánamo Bay as kriegsgevängene behaandeld önner de Geneefse Konvensie. De EU hef zegd det-e höp öm nen oaren krieg as de Iraakse invasie te vermieden deur mirre van det en tookömstige önnerhaandeligen, en Solana hef zegd det de meujlikste momenten van zinn boan warren toon t Vereanigd Könnigriek en Fraankriek - de twea permanente leden van n Veiligheidsroad van de Europese Unie - t doar nich met eans warren. n Zoo-nöamden Vilniusbreef, ne steunverkloarige van de Oost-Europese laanden veur t dool van de VS van Iraakse régimevoarige, en n Breef van aacht, nen oawereankömstigen breef van t VK, Italië en zes oare tweaderaankslaanden, wörren oawer t algemean zeen a't loagwoaterpeunt van n GBV. Solana öperearn as nen stillen diplomoat en veenden zichzölf oft an n kaant duuwd in önnerhaandeligen en zönden öp önmeugelike missies.