cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Søren Kierkegaard
Zien filosofie
Met zien literatuur wol Kierkegaard de lezer n spiegel veurhoolden dennen, 'wanneer der n aap in kek, der gien apostel spiegelt'. Zien spesifieke existentialisme löt zich illustreren an t volgende sitaat: t Is allemaole waor wat de filosofie zeg: t leven mut achterwaorts wörden begreppen. Maar dan verget men de tweede zinne: dat t veurwaorts mut wörden elaefd. Wat n zinne. Hoe dieper a'j der over naodaenkt, uutaenlik is t zo dat t leven tiedens t aardse nooit helemaole wördt begreppen, juuste umda'k nooit volledig rust kan kriegen um die posisie in te nemmen: achterwaorts.
n Mooie start um met t wark van Kierkegaard te begunnen is zien boek 'Eufening in t Christendom'. t Verdient anbeveling um zich de Deense taal aegen te maken um de subtiliteiten van Kierkegaard uutweidings te können waorderen.
Bier
thumb|right|Brouwkettels in ne brouweri'je. thumb|right|Bierflessen wodt in kratten verpakt Bier is nen alkoholiesen drank, emaakt uut groanen zoas hop, garste en tarwe. Mangs wodt ok nog vruchte too-evoegd, zoas karsen bi'j kriekbier. Et maken van bier wödt brouwen enuumd. Der bunt verskillende wiezen um bier te brouwen. Meestentieds wöd bier ebrouwen uut garste, hop, water en gist, moar et wöd ok ebrouwen uut beveurbeeld ries (in Japan), maïs (in Zuud-Amerika) of peerdemelk in Kirgizië (kumis).
Völgens RTV Oost en RTL Nieuws ligt de bierconsumptie in Twente 't heugste van Nederland.
West Maas en Waal
West Maas en Waal is ne gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 85,84 km² (woarvan 4,34 km² water). Et gemeentehoes steet in Beneden-Leeuwen. De gemeente wöd deurkruust deur den N322, den verbindingsweg A27 en A50/A73.
De gemeente West Maas en Waal is ontstoan in 1984 noa de herindealing van de gemeenten Appeltern, Dreumel en Wamel.
Hertem
220px|thumb|right|Ligging van Hertem in de gemeante Boorn
Hertem of Hettum (Nederlaands: Hertme) is n doarp in de Tweantse gemeante Boorn in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Hef ongeveer 200 inwonners en t wördt umgeavn duur buske. Mildn in Hertem is n oopnlochttheater te veendn, wat de meeste leu noar Hertem trekt.
UNESCO
UNESCO is ne towyde organisaty van de Vereynigde Natys wat sik gangs höldt med wearldvreyde, bestryding van årmood, duursame untwikkeling en bemiddeling tüsken kulturen. Dat doot se döär sik te richten up skolen, weatenskap, kultuur en kommunikaty. De UNESCO is egrunded up den 16. november 1945 med et höyvdkantoor in Parys. Lid van de organisaty sint 193 ståten.
De name UNESCO is ne afkörting vöär et engelske United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, de Edukative, Weatenskappelike en Kulturele Organisaty van de Vereynigde Natys.
De UNESCO hevt vyv richtpunten: underwys, natuurweatenskappen, sociale weatenskappen, kultuurstudys en kommunikaty. Dårbinnen understüttet se projekten dee lüde leasen en skryven leyret, bedet techniske upleidingen, stimuleert weatenskappelik undersöök, beskarmet unafhangelike media en persvryheid, besküttet regionale en kulturele geskedenisse en promotet kulturele verskeidenheid.
Binnen wearldkultuur en weatenskap hevt UNESCO de lätste jåren et warkveld wat uutebreided når umsetwark van wearldliteratuur. Ouk settet se internationale samenwarkingsprojekten up üm Wereld-Arvgood te beskarmen, up te kummen vöär menskenrechten, brengt de digitale wearld körter by mekander, en stichtet oapen kennisgemeynskappen vöär informaty en kommunikaty. Eyne van de projekten wat UNESCO egrunded hevt is Education For All (Underwys Vöär Ydereyne).
UNESCO steyt under regeyring van de Generale Kunferency, wat besteyt uut lidståten en deylneamende leaden. Dee kummet alle twey jåren by eynander üm et programma en budget vaste te leggen. Ouk keset se dan leaden vöär den Uutvorenden Råd dee as UNESCO's wark leidet, en wyset nen Direktöör-Generaal an den as UNESCO's höyvdvöärsitter is. UNESCO is lid van de Untwikkelingsgrup van de Vereynigde Natys, en samenwarkingsverbund van VN-agentskappen en bedryve dee as de Duursame Untwikkelingsdolen wilt halen.
Indonezie
Indonezie is n republiek, bestoande uut n groot aailandengebied in Zuudoost-Azie. t Ligt tuzzen t Zuudoost-Azioatische vastelaand en Austroalie, en tuzzen de Indische en Stille Ozeoan. In t noorden grènst t ook aan de Zuud-Chinese Zee. Indonezie grènst aan Malaizie op t aailand Borneo, aan Papoea-Nij-Guinea op t aailaand Nij-Guinea, en aan Oost-Timor op t aailaand Timor. In t zuden grenst t aan Austroalie. De heufdstad is Jakarta. De grootste aailanden binnen Java, Sumatra, Borneo, Celebes en Nij Guinea.
Nutter
220px|thumb|right|Ligging van Nutter in de gemeante Deenkellaand Nutter is ne boerschop in de Tweantse gemeante Deenkellaand in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Lig ten noordwestn van Oatmörsken. Töt de gemeentelike herindeling van 1 januari 2001 heurn de boerschop biej de gemeante Deankaamp. Op 1 januari 2006 har de boerschop 196 inwonners.
Umdat der in t Nutterveald grafbealtn bint veundn, is bekeand wördn dat t gebeed roondom Nutter al in de steen- en de broonstied bewonnd wördn.
Indonezie
Geschiednis
Veur de tied van de Verainde Oostindiese Komnij (VOK, VOC in t Nederlaands) en veurdat de Hollaanders Indonesie nomen as kelonie, bestonden der tuzzen de 7e en 14e eeuw in Indonezie op verschaaidene stees, n aantel verschillende keunenkrieken. Dizzent waren veuraal hindoeistisch en boedistisch. Loater kwam hier de islam bie, via de haandel en gruide uut tot de belaankriekste religie in Indonezie. Indonezie is den ook t grootste moslimlaand van de wereld. In de tied van de VOK waren de Hollaanders der de boas en meuken n ìnd aan de bestoande keunenkrieken. Indonesie wuir doe Nederlaands Indie nuimd. De Japanners meuken op heur beurt n ìnd aan Nederlaands Indie, tiedens en noa de Twijde Wereldoorlog. De Hollaanders wuiren opsloten in kaampen en de Indonesiers wuiren dwongen om de Japanners mit te helpen.
Toal
Indonezie kint n huil ìnde toalen, veural in Papoea, môr ook op Celebes en de maiste andere aailanden. Op Java en Bali binnen de verschillen hail wat klainer. Van alle toalen dij de maiste van heur proaten in Indonezie hebben, is t grootste duil Austronesisch. Mit sikkom 750 sproken toalen mout Indonezie wat aantel toalen aangaait allend in Papoea-Nij-Guinea zien meerdere zain.
Sofia
Der wont al seend 7000 joar vuur Kristus leu op de stea woer as rechtevoort Sofia lig. De meeste Bulgaarse grote universiteaten, kultuurhuze en bedriewe zitt in Sofia. Sofia is ene van de meest geunstige steaden van de wearld um een bedrief op te starten, vuural in de IT. Dit hef vuural met lege belastingen te maken en een onmeundig rap netwoark.
In 2013 was Sofia ook ene van de meest betaalboare heuwdsteaden um te bezeuken.
Toeristen komt noar Sofia vuur de Alexander Nevsky-kathedroale en ne hele riege an musea.
Innsbruck
thumb|right|250px|t Goaldn dak van t balkon van de Fürstenburg Innsbruck is de heufdstad van de Oostnriekse deelstaat Tirool. t Is noa Weenn, Graz, Linz en Salzburg de greutste stad van Oostnriek. In 2006 har de stad 117.342 inwonners. De gemeante Innsbruck, ne zölfstandige stad (ok wal Statutarstadt neumd in Oostnriek), hef ne öppervlakte van 104,91 veerkaante kilometer.
De stad is ongeveer 800 joar oald en lig aan de riviere de Inn. De naam Innsbruck kömp oet t Latien. Vrogger hetn de stad Oeni pons of Oenipontum, woarbiej Oenus stun vuur wat now Inn het; pons is t Latiense woord vuur brugge. De brugge oaver de Inn was vrogger van groot belang vuur de handel vanoet Italiën en Zwitserlaand noar Duutslaand. Doarduur stoat der in de stad nog völle Middeleeuwse gebouwn, woaroonder de Fraanciskaanse Hofkirche en de Fürstenburg, n kasteel met n balkon met n goaldn dak.
De Olympiese Winterspeeln wördn tweemoal in Innsbruck hooldn, in 1964 en in 1976, doo de stad de organisasie oavernam van de Amerikaanse stad Denver.
Rien
thumb|Rien Den Rien (Duuts: Rhein, Nederlaands: Rijn, Fraans: Rhin, Retoromaans: Rein, Zwitserduuts: Rhy, Ripuarisch: Rhing) is mit 1320 kilometer ene van de langste revieren van Europa. Doarvan ligt 800 kilometer in Duutsland, zoas ok et grootste deel van et streumgebeed (120.000 van de 185.000 km²) op Duuts grondgebeed ligt. De name van den Rien kump woarschienlek van et Indo-Europese *rei dat "streumen" betekent.
Laanden
Den Rijn/Rien ontsprönk in Graubünden, in de Zwitserse Alpen, en döt op riege zes landen an:
Tussen Bazel en Breisach am Rhein, ne afstaand van rundumme 60 km, is den Rijn/Rien ne ondepe reviere mit völle streumversnellingen. Ten westen doarvan is n bevoarboar kanaal egroaven. Men sprekt van den 'Olden Rien' en den 'ni-jen Rien'. Et lange eilaand doartussen is Fraans gebeed. Den 'Olden Rien' is dus ne grensreviere, en de bevoarboare 'ni-jen Rien' ligt in Frankriek.
Doarnoast maakt delen van Italië, België en Luxembarg deel uut van et totale streumgebeed van den Rien.
Naamgeaving
thumb|Kaart van et streumgebeed Den Rien is lange, streumt deur verskillende laanden en taalgebeeden. Verskillende deale hebt nen eigen name - wat mangs verwarring kan oplaeveren (welken Boavenrien? welken Niederrhein?).
Van Zwitserlaand deur Duutsland noar Nederlaand heet den Rien op riege:
Noa Wiek bi-j Duurstede geet den Rien offisjeel wieter as Lek, Nie-je Maas en Ni-jen Waterweg, moar den name 'Rien' leaft veurt in:
Vertakkingen in Nederlaand
In ziene revierdelta vertakt (splitst) den Rien völle, en verdealt doarbi-j zien water. Den Waal draegt twee daarde van den ofvuur van de Boven-Rien, et Pannerdens Kanaal de reste.
Tot an den diek (middeleeuwn) waren der meer splitsingen. De kleinere streumen - in de Romeinse tied mangs nog grote revieren, moar in de middeleeuwn al stark an et verzaanden - wierden geliektiedeg mit de bedieking of-edamd. Veurbeelden bunt den Krommen Rien en Olden Rien, den Utrechtsen Vecht, den Linge, den Hollaandse Iessel. Noast den Waal blef alleneg den Lek oaver as revier-streum.
Waal, Lek en den Maas mundt alle as estuaria uut in de Noordzee. De haavns van Rotterdam ligt in dit gebeed (Ni-jen Waterweg). Et meeste van et Rien- en Maaswater bereikt de Noordzee langs den Ni-jen Merwede (egroaven), en den (veurmalege) estuaria Hollaands Deep en Heringvleet.
Zi-j revieren
Belangrieken zi-jrevieren van den Rien bunt den Aare in Zwitserlaand, en den Neckar, den Main, den Moezel, den Lahn, den Ruhr en den Lippe in Duutslaand. Al dizze revieren, op den Aare en den Moezel noa, mundt van de beskrieving van et ontstoan en de gedoante van bargen en dalen an de rechterkante in den Rien uut.
Linksriens mundt under aandere et zi-j riveertjen den Kalflack bi-j Emmerik uut in den Rien.
Historie en olderdom van den Rien
As grote reviere is den Rien, noar eerdkundege moatstaven, vri-j jung. Tiedens et Mioceen en et vrögge Plioceen was den Rien ne kleine reviere dee de brookgebeden in de umgeaving van et Köln van noe afwaterden. Dizze brookgebeeden lagen toon dichte bi-j de kuste woardeur den Rien inderdoad ne kleine lengte had. Deur de warkzaamheid van de Baltiese Reviere of ok wal Eridanos wödden de kustliene steeds wieter noar et Noordwesten eschovven woardeur de underlöppe van den Rien langer wierd. Mit den trögwarking gingen uutendelek ok de brookgebeden vort. De reviere vergreutten doarnoa streumopweerts et streumgebeed. Dit gebeurden veurnamelek tiedens et Plioceen en et Pleistoceen. Et streumgebeed wierd uutgebreid noar Midden- en Zuud-Duitslaand en et noorden van Zwitserlaand. Dit ging veural ten koste van et streumgebeed van Rhône en Donau. Ok delen van et Maas-streumgebeed bunt deur den Rien inenommen (rivierontheufding), bi-jveurbeeld de boavenlöppe van den Moezel. Et veraanderen van de revierstreumgebeedn in midden Europa hönk samen mit tektoniese beweagingen (veural under invlood van de vörming van de Alpen).
Tiedens et Vrög Pleistoceen en Midden Pleistoceen streumden den Rien deur Nederlaand deur de previnsies Gelderlaand, Oaveriessel, Freeslaand en Noordhollaand noar et Noorden hen en mundden in de Noordzee uut bi-j ne kustliene dee in et Noorden van Nederlaand of nog Noordeleker lag. Dit was zowal et geval tiedens interglacialen, woarin den zeespegel op vergeliekboare heugte lag as noe, as tiedens glacialen woarin den zeespegel völle tientallen meters laeger stond. Tiedens de meeste iestieden lag et Zuden van de Noordzee doordeur dreuge. Revieren as IJzer, Maas, Schelde en Thames wierden tiedens dizze laege zeespegelstanden zi-j riveeren van den Rien.
Tiedens éne of meer Midden Pleistocene iestied(en) bunt de ieskeppe van Scandinavië en Skotlaand samen-evleujd tot éne grote ieskappe woardeur ofvleujing van et revierwater noar et Noorden wödden teggen eholden. Et revierwater wödden mit et smeltwater van dizze Noordeleke ieskeppe n smeltwatermeer dat deur nen dorpel ter plaatse van et Nauw van Calais van noe 'oaverleep' noar et Kanaal. Deur afslieten van laand deur de warking van wind, ies, streumend water en de zee van et ofvleujende smeltwater wierd dizzen dorpel wieter verleagd. As gevolg van dizzen toostaand leep den vröggeren Rien tiedens de doarop volgende iestieden deur et Nauw van Calais van noe en Het Kanaal en mundden uut in den Atlantiesen Oceaan ten Noordwesten van Bretanje, woarbi-j ok Fraanse revieren as den Somme en den Seine en Britse Solentreviere (Dee noe vort is) as zi-j reviere wödden openommen. Dizzen toostand was nog tiedens de letsten iestied (et Weichselien) anweazig.
De ligging van de Rien-delta noe in Nederlaand (Waal, Nederrien) is oaverarfd uut de leste iestied. De Rientekke van noe bunt in Nederland (neet de egroaven dele) tussen de 1700 en 4000 joar eleaden ontstoan (en rundumme 1100-1300 n.Chr bediekt en of-edamd).
Tiedens et Pleistoceen moar veural noa et verdwienen van de Baltiese Reviere rundumme éne miljoen joar eleden hef den Rien in midden Nederlaand ofzettingen neerelegd, eerst veural ZO-NW deur Limbarg en Broabant, later meer Z-N deur Oost Nederlaand (Veluwe, Achterhook, Flevolaand) tot in Freeslaand - en steeds in de Noordzee uut-emund. Den Rienofzettingen bunt mangsmoal good te zeen an de kenmarkende samenstelling. Veural de zwoare mineralen bunt doarbi-j van belang. De samenstelling van dee zwoare mineraleninhold van Rienzaanden weerspeegelt de historie van de reviere. Elke boavenstreumse vergroting van et streumgebeed veugden de uut dat gebeed kenmarkende mineralen an et zaand toe. Dizze veranderingen weerspegelt neet alleneg de historie van de reviere, zi-j bunt ok n heel belangriek hulpmiddel in de Nederlaandse stratigrafie. Umdat van sommige gebeurtenissen dee boavenstreums plaatse vindt ne olderdom bekend is en dizze gebeurtenissen in de mineraalinhold zichtboar bunt, bunt dizze olderdommen ok toopasboar op de Riensedimenten dee-t in Nederlaand bunt of-ezet. Enkele lithostratigrafiese eenheden dee op ofzettingen van den Rien beröst bunt de vörming van Sterksel, vörming van Urk en den vörming van Kreftenheye.
Steaden
Op zienen tocht streumt den Rien langs, en mangs deur, ne groten trop steaden. Dizze steden stoat hierunder eneumd, mit doarbi-j den over woarop ze ligt. Bi-j steaden an beide overs steet den ziede mit et centrum eerstmoal eneumd.
Langs den Rien
Langs den Rien in Zwitserlaand ligt de volgende steden.
In Frankriek ligt an den Rien:
In Duutsland ligt an den Rien: Wat kilometers ten westen van Emmerik geet den Rien Duutsland uut en streumt dizzen Nederlaand binnen.
Nederlandse grenze
Nen belangrieken plaatsname in verband mit den Rien is veur Nederlaanders ok Lobith: bi-j dizze plaetse zol de reviere Nederlaand binnenkommen. Vrögger lag Lobith inderdoad an den Rien, moar in de löppe van de eeuwn is langs et stuksken reviere tussen Emmerik en Arnem verkorting noa verkorting ewest, zodat Lobith noe neet meer an de reviere ligt.
Een aander darpjen is juust esplitst deur de löppe van den Rien van noe: Spiek. En toon vanof 1817 den rechterover van et darp, samen mit Lobith, van Duuts (Kleefs) grondgebeed Nederlaands grondgebeed wierd, verlöt den Rien bi-j Spyk (op den Duutsen linkerover) Duutslaand, en kump den Rien bi-j Spiek (op den Nederlaandse rechterover) Nederlaand binnen.
Nog n darpsken dat an de grenze ne belangrieke plaetse innam: Tolkamer. Den name van et darp kump uut de tied dat doar skippers dee vracht vervoerden van Duutslaand noar Nederlaand tol mössen betalen, den zo-eneumden Tol Kamer.
Lobith, Tolkamer en Spiek beheurt sinds 1985 tot de gemeente Rijnwaarden.
Inhold
thumb|Verdealing van den ofvoer oaver de Rientekke in Nederlaand, under normale umstendegheden
Oaver et algemean wödt de verdealing van den ofvoer oaver de verskillende Rientekke, den Waal, den Nederrien en den Iessel, deur Riekswaterstoat eregeld. Veural de waterdeepten op de Waal bunt van deurslaggeavend belang veur de skeepsvoart, dus bi-j leage ofvoeren kriegt dee veurrang.
Veilegheid
De Nederlaandse revierdieken möt waaterstaanden kunnen weerstoan dee hooguut eenmoal in de 1.250 joar kunt bestoan. Veur zeedieken besteet ne veiligheidsheugte eenmoal in de 10.000 joar. Tiedens de heugwaters van 1995 mössen echter uut grote gebeden in de Betuwe en aandere revierpolders in Gelderlaand rundumme 200.000 mensen wödden evakueerd umdat den diek under aandere bi-j et darp Ochten et dreigden te begeaven. Et debiet bedroog toon 13.000 m³/s.
Tussen noe en 2015 nömp de ovverheid moatreageln om de kanse op oaverstreumingen neet groter te loaten wödden, ondanks de verwochte klimaatveraandering. Ende 2006 wierd de PKB-fase kloar emaakt en gemeenten, previnsies en waterschoppen goat anvangen mit de uutwarking van de plannen. De moatregelen bunt bedoold as investering in de veiligheid en den leavenskracht van et revierengebeed. Et untwarp Ruumte veur de Reviere is in et leaven eropen om te zorgen dat der meer water deur den Rien kan wegstreumen (minder kans op oaverstreumingen) en dit ok op ne ekologische, duurzame wieze te doon.
Plannen veur et inrichten van grote oaverlöpgebeeden bunt zowal in Nederlaand as in Duutsland veurlopig neet hoalbear blekken.
Leagterekord
Den waterstaand van den Rien bi-j Tolkamer bereiken op 21 september 2003 een leagterekord van 7,06 m boaven NAP. Et leste leagterecord kump uut 17 augustus 2003 toon den Rien nen staand bereikten van 7,16 m boaven NAP. Ende september 2003 wierd den staand nog leager en schommelden dizzen rundumme 6,90 meter boaven NAP, den leagsten staand ooit emeaten.
Dizzen leagsten waterstaand in vergelieking mit NAP betekent neet dat nog nooit eerder zo weineg water deur den Rien hef estreumd. Dat toch n rekord is bereikt kump deur de boademligging van den Rien. Den revierboadem bi-j Lobith daalt deur erosie rundumme twee centimeter in et joar en snid doarmet as et woare in in et laandskap. Deurdat den boadem daalt, daalt et waterpeil vanzelf met. Ok bi-j dizzen leagen waterstaand van net wat meer dan 7,00 m boaven NAP vuurt den Rien nog ruum 800 m³/s of. Tiedens et leagwater in september 1991 was den ofvoer vergeliekboar, moar bedroog den waterstaand in vergelieking mit NAP nog 7,16 m. Dat was toon n rekord.
Wat voardeepte veur de skeape angeet is et verskil tussen den emeaten waterstaand en de boademlegging van de reviere van belang. Deurdat beiden deur de boademdaling in ongeveer dezelfde moate worden beïnvleud heeft bodemdaling weinig effekt op de voardeepte. Der wodden daarumme in 2003 wal een leegterekord in den waterstand, moar gin leegterekord in voardeepte bereikt.
Waterkwaliteit
thumb|De munding van den Rien
Midden joaren zestig was et water in den Rien stark vervoeld. Der wierd völle ongezuverd ofvalwater in eloosd deur de völle huusholdens en bedrieve langs de reviere. De vervoeling was zo stark dat nagenög al et leaven uut den Rien vort was. De waterkwaliteit van den Rien kreggen den andocht van milieugroeperingen, media en ovverheden. Veur Nederlaand was den waterkwaliteit ok van unmiddelek belang umdat der water uut den Rien wierd in enommen om doar drinkwater van te maakn. De vervoeling deur streumopwearts eleagen gebeeden vormden doarbi-j n groot vroagstuk.
Der kwamen steeds strengere reagels en et water wierd steeds meer ezuverd veur et oavertollege waoter wödden of-evleujd. Ok wierd der een internationaal oaverleg in et leaven eropen deur de laanden dee in et streumgebeed van den Rien lagen: Nederlaand, Duitslaand, Fraankriek en Zwitserlaand. Hier wödden ofspraken emaakt um den waterkwaliteit hoger te kriegen.
Nen sprong veurweerts wierd emaakt noa n ongeluk bi-j et chemiebedrief Sandoz in Bazel in 1986. Bi-j dit ongeluk streumden grote bulten giftege chemicaliën den Rien in. Deur den groten andacht dee dit kreg in de media, wierden bedrieven en overheden an-espoord um den anpak van de vervoelingen en de veiligheid te verbeateren. Ene van de hardnekkegste problemen waren de lozingen van zalt deur de kalimienen in Fraankriek. Zalt is meujlek uut et water te zuveren en vormden een vroagstuk veur den inname van drinkwater in Nederlaand. Anno 2004 bunt ok dizze lozingen beheurlek trög ebracht zodat den kwaliteit van et Rienwater zo verbaeterd dat doar plannen emaakt bunt om den zalm weer uut te zetten in den Rien. Noe krig thermiese verontreineging deur keulwater meer andacht
Natuur lengs den Rien
Op de groonden lengs den Rien komt verskillende wilde plantensoorten veur dee in Nederlaand kenmarkend wodt evonden veur dit gebeed. Völ kump uut Midden- en Zuud-Europa en bunt noar alle woarschienlekheid deur et Rienwater an-evoerd. Boavendeen bunt de zaandgroonden dee deur den Rien bunt of-ezet in verholding kalkriek, wat ok gunsteg is veur völle soorten. Dizzen soorten wodt binnen de Nederlaandse floristiek eneumd mit streumdalsoorten.
Stoatus van natuurmonument
Deur den Duutsen deelstoat Noordrien-Westfalen is veur den Rien et moatschoppelek anzeen van Natuurmonument anevroagd. Et ontwarp Gelderse poorte, n samenwarking tussen Nederlaand en Duutslaand, is ne skoolveurbeeld van natuurontwikkeling. De belangenteggenstellingen bunt grote, umdat ne hogere waardering veur den natuur kan leiden tot meugeleke anpassingen veur skeepvaort en waterbeheer.
Me at the zoo
thumb|500px|De hiele video Me at the zoo (Nedersaksisch: Ik in de dierentuun) is et oldste en daormet et eerst uploade fiilempie op YouTube. Et fillempie is zaoterdes 23 april 2005 um 20:31:52 PDT upload deur et kenaal jawed van Jawed Karim, ien van de oprichters van YouTube. De video is op enömmen deur Yakov Lapitsky in de dierentuun van San Diego. In et fillempie ku-j zien hoe Jawed Karim uutlegt hoe mooi de alderbärstends lange slurven bint van de groep ölliefanten waoras e veur stiet. Et fillempie duurt 19 seconden.
Volgens de Los Angeles Times: "As the first video uploaded to YouTube, it played a pivotal role in fundamentally altering how people consumed media and helped usher in a golden era of the 60-second video."
Knippe
thumb|right|300px|Ne knippe met verskeaidene väks Ne Knippe is n buulken of täsken woerin at geeld bewoard wörd. Aandere wöarde hievuur beent portemonnee wat van t Fraanse: porte (dreagn) + monnaie (meuntgeeld) ofkeump, en portefeuille, woerin at feuille breefgeeld beteeknt. In t Tweants wordt disse wöarde as gräpken nog wal es bie mekoar edoan: portemoknippe. Aandere wöarde beent geeldbuul of beurze.
n Naamn knippe keump woarskienlik van de oolderwetse sloeting dee't op wat oolde knipn zat. Det warn twee iezerne pennkes dee't achter mekoar haakn, woerduur n buul wat an de knippe zat of eslötn was. Um de knippe lös te doon mossen de pennekes laanks mekoar hen eskeuwn wordn.
Rechtevoort wordt knipn zo in-edeeld det dr beaide meunt- en breefgeeld in kan. Ook wordt dr spesjale väks emaakt woerin a'j betaalkaartn in köant skoewn. Mangs hebt ze zelfs spesjale väks vuur t riebewies en de OV-joarkaarte vuur studeantn.
Knipn bestoat in verskeaidene vörme, mear de meest gebroekelike beent de wat kleaindere modeln dee at in n boksntuk estökn köant wordn. Knipn vuur vrouwleu verskilt mear in grötte, umdet dee t deenk nog was es in n haandtäske doot.
Neersassies
t Neersassies keant n antal oetdrukkings dee at met de knippe van doon hebt. As ene bv. völle mut betaaln, kan'e zegn: Det dut mie zear in de knippe. Kleaingeeld bie mekoar zeukn wörd ook wal in de knippe krabn eneumd, en as dr betaald mut wordn, doot leu de knippe trekn.
Keie
thumb|250px|Een mure emaak mit keien Een keie of een baksteen is een kunsmaotige steen, dee emaak wonnen van klei en kan eventueel 'vermagerd' wonnen mit zaand, de klei wonnen in een vorm edaon en of-ebakken in een speciale novend mit een temperetuur van 900 tot 1.200 ºC (ofhankelijk van de kleisoorte), hiernao wonnen 't paor dagen of-ekoeld, um scheuren en barsen te veurkoemen. In warmere lanen wonnen de keien vake edreug deur de zunne, dit duurt meestiends twee of dree dagen. Een keie wonnen gebruuk um gebouwen, muren of wegen mee te maken. Je kunnen in de plaose van keien oek betonnen bestaoting legen. Keien kunnen emaak wonnen deur mesines of deur meensewark, in Europa gebeurt dit meestentieds mit mesines, terwiel 't in de armere lanen meestentieds mit meensewark edaon wonnen.
Nije kiek op Paulus
De meest op 't ooge springnde verni'jing is eur kiek op de typiese pauliniese "warken van de wet". Voolgens exegeten die deankt op de meniere van de Reformator Maarten Luther, slöt dit op 't perberen Gods gunst te verdienen deur 't strak-an naoleven van de mozaiese wet, of meer algemien: regels die deur de karke wörd op-elegd. De deankers van de Ni'je Kiek stelt echter dat disse kiek op de Tora nie is terugge te vinnen in 't Jeudendom van n eersten eewe. De tarm "warken van de wet" slöt voolgens eur op n nationalisties misbruuk van de, op zichzölf goeie, wet van Mozes: Paulus' geleufsgenoten perbeerden deur disse nao te leven zich te onderscheiden, mar maakten t zo nie-Jeuden onneudig muilik zich bi'j t (toe nog grotendeels Jeudse) kristendom te voegen.
Keie
Bie 't bouwen van een mure of een gebouwen wonnen cement gebruuk as een soorte van liem, 't cement is tussen de keien deur haos altied zichbaor en wonnen oek wel de voege eneumd.
Nije kiek op Paulus
Disse en aandere verni'jende interpretaties van de Ni'je Kiek led töt n meer 'Jeudse' Paulus en n kiek die simpathieker stiet tegenover t Jeudendom. Iene van de belaangen van disse stroming is dan ok n weerwoord te bieden tegen on-Jeudse of zölfs stiekume antisemitiese lezings van Paulus die voolgens eur sunds de Reformatie gebruuklik bint onder protestaanten. Kritieken, waoronder de konservatieve theoloog John Piper, vreest echter dat deur eur heugere weerdering van de Jeudse wet Gods genaa wördt onder-ewerdeerd.
Pierre Bonnard
Pierre Bonnard was een fransk postimpressionistiske skilder, geboaren up 13 oktober 1867 up Fontenay-aux-Roses - üüt de tyd up 23 januari 1947 up Le Cannet.
Bonnard wördt döär syn klörige rüümdes ouk wal de lätste der impressionisten enöömd. Mar syn manere van warken verskilden inholdelik med den van de impressionisten; wår impressionisten een indrük van een moment wolden låten seen, dår könden Bonnard mangs jåren an de komposity gangs weasen te veranderen.
Leaven
Pierre Bonnard döäde een rechtenstudy an de Sorbonne in Parys van 1886 töt 1889 en een künstupleiding up 1888/89 an de Ecole des Beaux-Arts en vervolgens an de Académie Julian.
Up 1890 satten hee kört in militäre deenst, wår as med stoppeden ümme de heylen tyd as künstenaar künnen gån warken.
Maas
thumb|Maas Den Maas (Frans: Meuse) is ne revier in West-Europa. Heure lengte is rundumme 925 kilometer. Zi-j wöd evood deur raegenwater, woardeur den waterofvoer vri-j stark kan veraanderen. De reviere streumt deur dree landen: Frankriek, België en Nederland. In Nederland is den Maas de zudelekste van de grote revieren
Löppe van den Maas
"Moder Maas" (of Meuse in et Fraans) untsprunk in Frankriek bi-j Pouilly-en-Bassigny op et Plataeu van Langres (ne belangrieke waterscheiding: de bronne van den Seine en den Marne ligt hier ok). De revier deurkruust de Fraanse Ardennen en Lotheringen noar et noorden hen en geet veurbi-j de staedn Verdun en Sedan, vanof woar zi-j bevoarboar is. In Givet, zudelek van Dinant geet zi-j veurbi-j de grenze mit België.
Den Maas bög bi-j Namen (samenvleujing mit den Samber) of noar et oosten en bereikt deur Andenne en Hoei (Huy) den grootsten staedeleken trop an heure löppe: Luuk en umgaeving. Veurbi-j dit industriegebeed bögt den Maas of noar et noorden um veurbi-j Wezet de Nederlandsen grenze te bereiken. Bi-j Eijsden is den Maas aeven grensrevier, moar bi-j Maastricht hef den Maas Nederlands groandgebeed an beide kaanten. Maastricht ligt op beide oovers, moar de olde stadskern is op den linker. Tussen Borgharen / Lanaken en Thorn / Kessenich vörmt den Maas (doar dan ok Grensmoas eneumd) de grenze tussen Nederlaand en België, ok dee tussen Nederlaands Limburg en Belgies Limburg. Et bochtege Limburgsen pad deur et stadjen Maaseik, woar zie streumofweerts wier bevoarboar is, wödt veur de skaepvoart of-esneden deur et Julianakanaal an de oostkante. Veurbi-j Kessenich ligt den Maas helemoal op Nederlands groandgebeed: doar volgt nen weg woarlengs as gevolg van de grindofgroaving n groot antal meren bunt, de Maasplassen. Grootste stad is hier Roermond, op den rechter- (Oost) oover. Tussen Heel en Buggenum wöd den voarweg van den Maas wier in-ekort deur et Lateroalkanaal, dat elaegen is an de Westkante.
Den Maasweg volgt doarnoa min of meer de grenze mit Duutslaand, dee de revier tot op enkele kilometers noadert. Hier ligt Venlo, noa 's-Hertogenbosch en Maastricht de grootste Nederlandse stad an den Maas. De meest oosteleke maasdraej ligt bi-j et plaetsken Arcen. Iets noordeleker, vanof Vierlingsbekke, geet den Maas de grenze met Noord-Braobant vörmen, en vanof Mook ligt neet Limburg, moar Gelderlaand op den rechteroover. De revier mek hier ne gans ruume bochte noar links richting et westen. Deur et hier elaegen Maas-Waalkanaal kan den Waal bi-j Nimwaege bereikt wodden. Op 's-Hertogenbosch noa ligt doar gin grote staedn, wal n tröpken olde vestingstaedn: Grave, Ravestein, Megen en Heusden.
Ter heugte van et gehucht Sint Andries stoand vrogger den Maas mit den Waal in verbinding. Rechtevoort wodt beide revieren van mekare scheiden deur den Heerenweerdensen Ofsluutdiek.
Bi-j Heusden splitst den Maas zich in twee: den Ofgedamden Maas (nog altied de Braobants-Gelderse proveensiegrenze) was in vrögger tieden de verbinding mit de Merwede en doarmet mit den Ni-jen Maas en den Ni-jen Waterweg den Olde Maas. Teggenwoordig streumt et Maaswater vanof Heusden in westeleke richting deur den Bargschen Maas en den Amer noar et Hollaandsch Deep, nen veurmoalegen zeaerm.
Oaverstreumingen
Den Maas is ne raegenrevier woarvan et peil stark ofhänkeliek is van raegen. Et water, dat dizze riveer bi-j Borgharen anvoert, is veurnoamelek ofkumstig van neerslag in de Belgiese Ardennen en Noord-Frankriek. De loage op den undergroand van et Maasgebeed is neet dik genog om völle water bargen te können. In den winter höld doarnoast de begreujing weineg water teggen. Et vocht verdampt hoast neet, woardeur alle water wegstreumt. De natuurleke oneffenheid van et Maasbekken is groot, zodat et water mit grote snelheid wöd of-evoerd. Ne kombinasie van dizze umstandegheden kan tot nen watervlood leiden en oaverstreumingen vereurzoaken.
In Nederlaand kwamen bieveurbeeld hoge waterstaanden veur rundumme de joarwesseling van 1993/1994 en in januari 1995. In beide veurvallen wodden den hoogwatergolf veurof-egoane deur ne lange tied van ruum nen moand stöäreg deurgoanden en mangs unmundeg harden raegen. Doardeur raken et brongebeed van den Maas verzoadegd mit water. Under dee umstandegheden raegeert den Maas rapper en hefteger op ni-jen groten neerslag. Den zwoaren raegen dee et streumgebeed van den Maas ende januari 1995 kreg, was den "droppel dee den emmer deed oaverlopen".
De natte tied, dee ende januari 1995 tot oaverstreumingen leidden, begun ne moand eerder en gaf 350 mm, ruum twee keer zovölle as normaal. Op enkele dagen kreg et streumgebeed van den Maas gemiddeld meer as 30 mm in éen etmoal en plaatselek 70 mm. In 1995 raegenden et veural vanof 21 januari hard: in Wallonië veel 300 mm in 10 dagen, dree keer de normale hoevölheid. In et beginne van den raegenval was den boadem in Heug België nog bevroarn, woardeur et water nog sneller wodden of-evoerd. Boavendeen kwamen deur den deuj völle smeltwater vri-j van de bulten snee dee begin januari 1995 waren evollen. Nen wal gans nare samenlöppe van umstaandegheden.
Deur dee oaverstreumingen verlegden de Maasbedding zich mangs. Zo beheurt et gehucht Boyen no bi-j Stokkem en Uikhoven, dat vrögger deel was van de Nederlaandse gemeente Geulle, noe tot Maasmechelen. Hetzelfden gebeurden mit Kotem en Boorsem.
Belangrieke plaetse an den Maas
Verdun, Sedan, Charleville-Mézières, Dinant, Namen, Hoei, Luik, Maastricht, Maaseik, Roermond, Venlo, Arcen, Bargen, Cuijk, Gennep, Grave, Wiechen Boxmeer, Ravenstein, Lith, 's-Hertogenbosch, Heusden.
Rotterdam is evestigd an den Ni-jen Maas.
Belangriekste zi-jrevieren van den Maas
Frankriek: Chiers, Bar, Semois
België: Bocq, Semois, Viroin, Lesse, Samber, Mehaigne, Hoyoux, Ourthe, Jeker (Wallonië:Geer), Voer.
Nederlaand: Jeker, Voer, Geul, Roer, Swalm, Niers, Dieze, Raam, Itterbeek.
Aandere zi-jrevieren van den Maas
Frankriek: Vrigne, Goutelle, Audry, Manises
Verlechting
thumb|upright|As höyvd van de portugeeske oaverheid setten den [[Sebastião José de Carvalho e Melo, 1ste Markies van Pombal|Markies van Pombal starke sociaal-ekonomiske hervörmings döär, inspireerd döär et Verlechtingsdenken]]
De Verlechting of eywe van de reade was ne kultureel-filosofiske denkrichting dee in Europa rund de 17. eywe begünde. Selv nådenken, kennis uutwesselen en weatenskap wörden as höyger good seen. Et was en weaderwoord up strak uplegde gelöyvsregels. Wysbegeyrde en wyderdenken wörden meyr waerd. De reyde wil blouts feiten kennen, wo verbörgen at dee ouk sint. Verlechtingslüde güngen et an teagen bygelöyv, misbruuk van recht in karke en ståt, miskenning van andersdenkenden en wolden wisse grundrechten vöär alle lüde.
Oorsprung
Den oorsprung der van kan vünden worden in et denken van René Descartes, den med syne uutspråke cogito ergo sum (ik denke, düs ik sin) de nådrük legden up nådenken vöär uselv. Ouk Baruch Spinoza spöälden ne groute rul
In de Renaissance hadden de lüde vöäral keaken når de verholdingen tüsken god en de menske. Nu vünden se dat de natuur dårby neet genog bekeaken was. In de Verlechting hadden se vöäle interesse in de natuur en dan vöäral wolden se kyken of se der vaste regels in kunden untdekken.
Vöärin de 17. eywe warren Verlechtingsfilosofen vöäral druk med lüde wårm krygen vöär weatenskap, söken når kennis, wårheid, gelük en vulmaaktheid. In de tweede hälvde van de 18. eywe begünden se nå te denken oaver ekonomy, sociology, upvoodkünde, antropology en land- en volkerkünde.
Måtskappeliken groi döär de Verlechting
De Verlechting geldt as eyne van de vöärnaamste beginselen under de wyse wårup as de westerske wearld samenleavt. In dee tyd bolterden et et algemeyne denken oaver gelöyv, filosofy, kunst, weatenskap en politik kats te ünstersteböäventen. In dee tyd selv saggen de lüde De Verlechting neet as afbakend tydperk, mär as måtskappeliken gang dee et nåleaven waerd was. Dårmed untstünd ouk et vöäruutgangsgelöyv. Döär de Verlechting kunde de samenleaving döärgroien når meyr eygen untwikkeling vöär en menske selv, lyke rechten en achtig vöär vrouwlüde, karke en ståt uut mekander en nen meyr wearldwyden blik. In de Verlechting untstünd et idee at alleman lyk is, dat lüde lyke rechten hebbet en börgerrechten, mär ouk 'vrydenken', klassik liberalisme, socialisme en anarchisme.
Insekt
thumb|250px|Insekt ([[pennevoegels|zommervogel)]] Insektn (Insecta) bint n klasse van de geleedpotigen (Arthropoda). Mit 925.000 beschreavn soortn is t mit ofstaand de grootste groep van deern. Alle andern soortn deern biej mekare bint nog nich zoo soortnriek as de insektn; ongeveer 70% van de ruum ienmiljoen beschreavn deersoortn beheurt töt de insektn. Eschat wordt dat der veule honderddoezndn töt n poar miljoen soortn nog nich ontdekt bint.
Insektn leavn op t laand en in zeutwater, n poar soortn leavn in zee, mer hier neamn de kreeftachtign de plaats van n insektn hoast hilndal in. Sommige insektn speuln n direkte rol in t leavn van de mens, zooas biej t oaverbrengn van ziektn as vektor, t verzameln van honnig, of duur t opeatn van de oogst, mer ok duur de bestoeving van voedingsgewassen. De wetenschop dee zik mit de bestudering van insektn gangholdt is de entomologie.
Vught
Vught is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is et lyknamige Vught. Der woanet 26.797 lüde up ne uppervlakde van 34,69 km². Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint Helvoirt en Cromvoirt.
Horde
thumb|250px|Horde thumb| Rhinanthus minor
De horde (Rhinanthus minor) is een plaante uut de bremraapfemilie (Orobanchaceae) en is een halfparresiet op gres en graone. De horde is de kleinste van zien soorte in de Benelux-lanen. Bie onderscheid is de 1 millimeter grote taand van de bovenlippe belangriek. 't Is wit, mar kan oek vake paors-blauwachtig ween. In dat geval mag 't neet langer as breed ween.
Doornestruke
thumb|275px|Doornestruke thumb|275px|Doornestruke De doornestruke (Ulex europaeus) is een giftige struke uut de vlinderbloemenfemilie (Fabaceae), 't is giftig deurdat 't cytisine bevat. De doornestruke steet op de Nederlaanse Rooie Lieste van plaanten as vrie zeldzaam en maotig of-eneumen. De struke hef (zoas de naam al angeef) doorns, 't is een greunblievende struke dee plaoselijk veurkump op zaandgrond, heed of in de dunen. In pertie gebieden bin ze iezelig zeldzaam. Biejen koemen vake of op de goudgele, geurende bloemen. Bie anraking schieten de bloemen stuufmeel of op de bezeukende insekken. Rechop greuiend kan de doornestruke een heugte bereiken van dreje meter, mar de struke blif op onbeschutten of begrezen plekken een stuk leger.
Horde
De plaante wonnen tien tot vuuftig centimeter hoge. De donkergreune blaojen bin lancetvormig tot eirond en de raand dervan is ezaag en ze staon de heeltied twee-an-twee (tegenover mekaar) an de vierkaantige stengel. Op de stengels zitten meestentieds zwarte streepjes.
Doornestruke
Blaojen
De blaojen bin ereduceerd tot greune, naoldvormige doorns van 1,5 tot 2,5 centimeter lange. Ze bin diep-egreuf en stief. Jonge blaojen bin dreetallig en in dat staodium nog zach en veur dieren eetbaor.
Horde
De horde bleuit van mei tot september. De bloemen bin plat en geel. De bloemen bestaon uut twee lippen, waovan de bovenste lippe wit of an weerskaanten een blauwe taand hef. De schutblaojen bin donkergreun en hemmen dreehoekige tanen. De bloemekrone is één tot aanderhalve centimeter lange en hef een losse keel.
Doornestruke
Bloemen
De vlindervormige bloemen bin goudgeel en hemmen een lengte van ongeveer 1,5 cm. Ze bin bevestig an korte, fluweelachtige stelen.
Horde
't Zaod is rond en bruun en hef rondumme een vleizige raand. As de plaante beweeg, maken de rollende zaojen een rammelend geluud.
Doornestruke
Vruchen
De doornestruke draag zwarte peulen dee ene tot tweje centimeter lange wonnen. Ze bin behaord. As ze riep bin bars de peule los zodat de zaojen vriekoemen. Disse zaojen bin giftig.
Duutske mondoarden
thumb|Duutske mondoarden De Duutske mondoarden sint n groep Germoanske sproaken on dialekten woarvan de standertsproaken Nederlandsk on Duutsk entwikkelt sint. De Duutske mondoarden worden sproken in de Nederlanden, Belgien, Luxemborg, Duutsland, Frankriek, De Swits, Oosterriek on Italien.
Heufdgroepen
De Duutske mondoarden sint eindeilboar in heufdgroepen:
T Veen
Deur veul minsen wort t Veen as stad ezien en oek zo eneumd, mar wat ze vaak vergeten is dat t Veen nooit stadsrechten ehad het. t Veen was tot de tweede helft van de 20e eeuw verdeeld over twee provinsies, Utrecht en Gelderland: Utrechts ('Stichts') t Veen en t Gelderse Veen (Gelders Veenendaal). Eerst in 1960 wordde t Veen deur n grenskorreksie één gemeente mit n oppervlakte van zo'n achttien vierkante kilometer en (toe nog) ruum drieëntwintigduzend inwoeners.
Minnesota
Minnesota (uutspreaken as minne-SOU-ta) is eyne van de 50 ståten van Amerika. Et höyrt by et Midwesten, ne kulturele streake en de Groute Mearen, ne geografiske andüding. Up den 11. mei van 1858 tröäd et as 32. ståt to töt et Amerikaanske Verbund. Den ståt hevt heyl wat mearen, wårdöär et de byname drägt van "Land van de 10.000 mearen". Et officiele ståtsmotto is L'Étoile du Nord (fransk vöär Steare van et Noorden).
T Veen
Tegenswoordig is t Veen n antrekkelike vestigingsplaots veur bedrieven vanwegen de ligging an de A12, in t midden van Nederland. Deur de stad loopt t Valleikanaol, oek wel bekend as de Grift of de Grebbe.
Paulus
Paulus (Oaldgrieks: Σαούλ, Saul en Σαῦλος, Saulos en Παῦλος, Paulos; Hebreews: שאול התרסי, Šaʾul HaTarsi, "Sjaoel van Tarsus") (Tarsus, um n naobi'j 3 - Rome, 64 of 67) was voolngns 't Ni'je Testement 'n suksesvolle missionaris van 't vrogge kristndom. In de laandn rondumme de Middellaandse Zee, veural op wat noe Turkije en Griekenlaand is. Hi'j is iene van de eerste theoloongn uut de geschiedenisse van 't Kristendom. Paulus haarn waorschienlik 'n jeudse moe en 'n Romeinse vaar. In de katholieke karke, de orthodokse karken, de koptiese en armenesen en ok de anglikaniese karke wörd he as Heilign vereert.
T Veen
t Veen was de Fietsstad van Nederland in 2000 en enomineerd in 2002 en 2008. In 1997 was t Veen zelfs de Greunste Stad van Europa en in 2004 de greunste stad van Nederland.
Paulus
leven en wark
Veur de karke is Paulus belangriek ewest. In Haandelings van de Apostels he-j over hum te leesn. Eerst hiettn e nog Sjaoel. Daor e in n begun 'n vervoolger waarn van de aldereerste kristn-jeudn. Töt dat e 'n maol op Damascus an göngn umme kristenn op te pakkn. Onderweg wörddn e van zien peerd op-esmettn en evangn deur 'n stark licht. 'n Stemme uut n hemel vreug toe an hum worumme as e Hum vervoolngn. Toe hef e zich bekeerd. Waor nao e deupt is bi'j Ananias. Daor hef e de name Paulos an-enömmn. Hiernao wörddn e 'n stark veurvechter van 't Kristlike geleuf. Buutn Palestina hef e völle nie-jeudn bekeerd. 'n Bulte gemientn kwaam op zien name te staon. In de Biebel bint in 't Ni'je Testement 13 maol brievn die an hum toe-edaone wöd. Hi'j nuumdn zichzölf apostel (van de volker). Hi'j wörddn later dan ok de 13e Apostel enuumd.
Mien Westerkwartier
Mien Westerkwartier is n stichten dij zich bezighol mit e toal en geschiedenis van t Westerkertier. Ien t Westerkertierse toalgebied wordt niet zo veul schreven, zongen en verteld en doarom is t doel van de stichten de toal van de streek te verzoamelen, bewoaren en Westerketierders dij ien t Westerkertiers schrieven n eigen stee te geven. Dit doet de stichten deur toalcursussen te geven of deur mensken te stimuleren om ok te goan schrieven of dichten in t Westerkertiers. Doarnoast hol de stichten zich bezig met streektoalmuziek en annere vörmen van cultuur die typisch bennen veur t Westerkertier.
Minnesota
In et noorden grenset den ståt an de kanadeeske provincys Ontario en Manitoba, in et noordousten an Michigan en Wisconsin, up et süden an Iowa en up et westen an Noord- en Süüddakota.
Wat uppervlak angeyt is Minnesota den up 11 nå grötste en up inwoanertal den up 21 nå ümvangryksten ståt van Amerika. Souwat 55% van de inwoaners woanet in et verstädelikte gebeed wat Minneapolis en Saint Paul verbindet. Dee ståt dårümme bekend as de Tweylingstäden. Dit gebeed is et middenpunt vöär vervoor, handel, industry, underwys en ståtsregeyring. Andere belangryke verstädelikte gebeden in Minnesota sint Duluth, Mankato, Moorhead, Rochester en St. Cloud.
Wat landskap angeyt besteyt den ståt uut westelike prairies dee nu stark bebuurd wordet. In et süüdousten stünd dicht louvbusk, wat rechtevoord erodet is en nu bebuurd of bewoand wördt. Et dünbevolktere noorden wörd gebruked vöär mynbouw, holtbouw en vermaak.
Dusenden jåren vöärdat de europeanen der kömmen, wör Minnesota al bewoand döär verskillende Inheymske Amerikanenvolker. Franske verkenners, kristelike sendelingen en vellenhandelslüde tröäken et gebeed in rund et 17. jårhunderd. See löypen dår de Dakota-, Ojibwe- en Anishinaabe-volker teagen et lyf. Vöäle van wat nu Minnesota is, höyrden oorsprunglik by Fransk Louisiana. De Vereynigde Ståten kochten et oaver in 1803. Meyrdere herindeylingen volgden. Minnesota in hüdigen form wör inskreaven as den 32. ståt van Amerika up den 11. mei van 1858. Lyk as vöäle andere ståten in de Midwestenstreake bleav Minnesota altyd dünbevolked en must vöäral leaven van buren en holtkap.
De minnesotaanske döärsneyde leavensstandaard is eyne van de höygsten van de Vereynigde Ståten. enkel Massachusetts en Connecticut hebbet ne höygere index. Wyders is den ståt eyne med de höygste gråden van underwys en rykdom. De ekonomy is de lätste jåren verskeidener wörden, med ne verskuving van enkel burenbedryve en grundstofwinninge når (financiele) deenstverleyning. De bevolking van Minnesota besteyt noch altyd vöär et gröätste deyl uut nåwas van skandinaviers en düütskers, mär de lätste jåren kommet der ouk vöäle lüde uut Asie, de Hoorn van Afrika, et Middenousten en Latynsk Amerika by.
Paulus
leven en wark
Latere apologeetn en karkvaars hebt veural gedachtn uut zien brievn gebruukt. Daor bint völle dogma's uut ontstaone. Disse stroming nuumt ze ok wel Paulinisme. Hier uut bint alle noe nog bestaonde karkn uut onstaone. Zo haarn e aandere ideen over de Tora as de aandere Apostels. Zo mos 't Evangelie ok naor de nie-jeudn hen. Met Jakobus (leider gemiente Jeruzalem) hef e ok 'n maol trammelaant ehad. Worumme as Jakobus veurstaander waarn veur 't behoald van de jeudse wettn en tradisies. Jakobus wolln de Tora ok bi'j de nie-jeudn hemmn, Paulus nie. 't Is veural Paulus ewest worumme as 't kristndom zich ofdeud van 't jeudndom. Paulus hef de Tora en de jeudse traditsies uut-ewisselt veur geleuf en vergivving van zundn (deur 't kruus).
Esport
Esport (ouk bekend as elektroniske sport, e-sport of eSport) is nen vörm van sport med videospöllen. Esport wördt vake hölden in strak ümlynde multiplayer-wedstryden, vöäral tüsken professionele (betaalde) spöälers of manskappen. Online en offline wedstryden warren al länger deyl van de videospölkultuur, mär töt vöär 2000 vöärnamelik tüsken amatöörs. Dat veranderden do as online mediaströymen möägelik wör en spöälers öäre wedstryden up online videokanalen as YouTube en Twitch kunden deylen. Teagen 2010 was esport een belangryk deyl van de videospölindustry en spölmakers richteden öäre spöllen seyt dee tyd steyds vaker up de professionele esport-subkultuur.
De meyst gebrukelike soorten spöllen vöär esport sint online vechtarena-multiplayer (MOBA), first-person shooter (FPS), vechtspöl, kaarten, battle royale games en realtime strategy (RTS). Vöäle spöälde spöllen sint League of Legends, Counter-Strike, Super Smash Bros., StarCraft en Fortnite. Tournamenten so as et Wearldkampioonskap League of Legends en vechtspölwedstryden as Evolution Championship Series (EVO) en de Intel Extreme Masters wordet oaver rechtstreykse uutsendingen oaver de heyle wearld bekeaken. Dee geavt ouk et prysengeld weg an de winners. Den wearldkampioon Fortnite 2019 güng med € 2,7 miljoon når huus.
De vråge blivt of esports as seriöse sport eseen müt worden. Toch wordt der steyds vaker wedstryden organiseerd en undersöchten et Internationaal Olympisk Kommittee al es of et by tokumstige Olympiske evenementen kan worden med enöämen. Ouk hebbet steyds meyr traditionele sportklubs ne esportafdeyling. Een antal amerikaanske universiteiten geavet al börsen uut vöär studenten dee in et universiteitsmanskap wilt spöälen.