cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gerrit Wolsink
Naodat e met crossen estopt was worden e tandarts en daornaost had e verskeidene funksies in de sportweerld.
Erelieste weerldkampioenskop motorcross
thumb|Wolsink in 1979 op Suzuki
Geografie
Geografie of eardrekskunde (Oldgrieks: γεος (geos), earde en γραφειν (grafein), (be-)skrieven) is ne wetenschoppeleke discipline dee zich bezighölt met t bestudeern van t eardoppervlak, t in kaarte brengn van vormn van bi-jveurbeeld kultuur, t plantnleavn en de diernweald, gebroek van t milieu en verkeer en t beskrieven van t landskop oaveral op de weald.
Geografie is te onderscheidn van de geologie, dee de chemische en fysische eigenschappn van de eardkorste bestudeert.
Neidrèents
Neidrèents is de term veur neologismen - nog niet zo lange leden uuteprakkezeerde woorden - in 't Drèents. Dizze neologismen wördt wal bedacht veur stoere woorden, mangs van vrömde ofkumst, of veur de aordigheid of as gekheid.
Veurbeelden van Neidrèents bint openeumen op de webstee van de organisatie Drentse Taol en in heur uutgaove De Taolkraant, en in 't boekien Taalgids Drenthe (kiekt bi'j de rifferenties). Dizze neologismen bint Midden-Drèentse vörms. De mieste bint samenstellings van Drèentse woorden die al bestaot. Vake mut die samenstellings schier klinken deur medeklinkerriem, zoas wat + wuj + wichie = watwujwichie (receptioniste/tillefoniste), of klinkerriem, zoas liekbekieker (patholoog). Partie Neidrèentse woorden gebruukt typisch Nedersaksische uutgangen, zoals oetperbeerderij (try-out).
1429
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1429:
Ente
thumb|Een vliegende ente Ente is de algemene naam veur een antal soorten voegels uut de femilie van de entachtigen (Anatidae). Alle soorten uut de Anatidae wonnen "enten" eneumd, behalven de soorten uut de onderfemilie Anserinae, de ganzen en zwaonen. Enten bin veurnamelijk waotervoegels, meestentieds kleiner as der verwanten, de zwaonen en de ganzen, mit een kortere nekke, en kunnen in zeut én zout waoter leven. De Tadorninae, waortoe onder aandere de bargente beheurt, houwen 't midden tussen de ganzen en zwaonen.
Enten wonnen soms verward mit verscheiene soorten neet-verwante voegels mit vormen dee derop lieken, zoas dukers, futen en rallen as meerkoet en waoterkiepe. Soms wonnen mit 't woord "ente" allinnig de vrouwtjesenten bedoeld. Een mannetjesente heet een "woerd".
Verzunnen enten
De ente is al lange een dier dat vake gebruuk wonnen in verhaolen, veural veur kienders. Een paor veurbeelden bin:
Onderverdeling
De enten bin in-edeeld in verschillende onderfemilies van de entachtigen en vertegenwoordigen dus neet een vaste taxenomische groep. Hier volg de indeling van de voegels dee as enten ezien wonnen:
Femilie Entachtigen (Anatidae)
29 oktober
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 29 oktober
Zeevang
Zeevang is ne streake en vroggere gemeente in de Nederlandse previnsie Noord-Hollaand en hef ne oppervlakte van 54,34 km² (woarvan 16,66 km² water). De gemeente Zeevang mek deel uut van de plusregio Stadsregio Amsterdam. De streake ligt sinds olde tieden in Westflinge. En wöd ok wal under de regio Waterland erekkend, al beheurt et der van eursprong neet bi-j. Ok is de gemeente Zeevang bekend deur et Reddingsstation Zeevang.
De gemeente is in 1970 ontstoan noa opheffing van de olde gemeenten Beets, Kwadiek, Middelie, Oosthuzen en Warder.
Darpen in de gemeente
Darpen/Gehuchten:
Liemers (dialect)
't Liemers gebruukt ze wal as verzamelname veur de dialecten van de Liemers, een streek in de Nederlaanse pervincie Gelderlaand grofweg maank de Rien, de Iessel, de Olde Iessel en de Duutse grèenze.
Zeevang
Darpen in de gemeente
Noaberschop:
Liemers (dialect)
Aord
De Liemers kuj mit een noordwest-zuudoost-diagonaol taalkundig opdielen in de Olde Iesselstreek (ten oosten van de liende; löp buten de Liemers wieder deur naor 't noorden) en de Zuudwestelijke Liemers. De Olde Iesselstreek is een oavergaankszone maank de Nedersaksische dialecten (Achterhooks en Oost-Veluws) in 't noorden en de Nederfraankische ('t Kleverlaands of Zuud-Gelders) in 't zuden. D'r koomt een bulte isoglossen bi'j menare.
Zeevang
Darpen in de gemeente
(De schuun stoande plaatsnamen tussen höäkskes bunt de Westfreese benamingen, dee neet geliek bunt an de officiële benamingen.)
Liemers (dialect)
Aord
De Zuudwestelijke Liemers heurt qua taal bi'j 't Kleverlaands. De taalkundige Lex Schaars nuumt 'de invloed van het Nedersaksisch [...] geheel uitgespeeld in de Zuidwestelijke Liemers'.
Zeevang
Uutgoande verwiezingen
thumb|left|200px|Straote in Oosthuzen
Liemers (dialect)
Baanden mit 't Achterhooks
Partie Liemersen viendt van heur taal det die bi'j 't Achterhooks heurt.Bron neudig D'r is een treditionele (talig-)culturele baand maank de Liemers en de Achterhook.
De Dialectkring Achterhook en Liemers wördden op-ericht in 1957; dizze kring was mit-oprichter van 't Verbond van Neersasse Dialectkringen (1966) en mit-initiaotiefnimmer van de internationaole streektaalbundel Alles Plat(t) (2002).
Schrieveri'je in 't Liemers
De onderwiezer Arnold Tinneveld (1907-1977) tiekenden in de taal van Diem een köppel volksvertellegies op, onder de Nederlaanse titel Vertellers uit de Liemers (1976).
Jan Willem Denkers (1917-1995) uut Geestern skreef verhalen mit een humoristische pointe. Ze bint ebundeld in  't Beuksken van Hendrik Jan (1978) en Hendrik Jan schrif vedan (1979).
1430
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1430:
1428
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1428:
Kuuskalf
Een kuuskalf of een veers is een jonge koe. As een jonge koe veur de eerste keer een kuusjen op de wereld ezet het op een ouwerdom van twee jaor, wort ze een kuuskalf eneumd.
Naor oengeveer drie maonden naodat een kuuskalf een kuusjen ekregen het, wort de kuuskalf weer vruchtbaor en kan ze opniej edekt of kunstmaotig bevrucht worren. As 't dier op een ouwerdom van drie jaor veur de tweede keer een kuusjen kriegt, wort ze pas een koe eneumd.
Albertus van Raalte
Albertus Christiaan van Raalte (Wannepervene, 17 oktober 1811 - Holland, Michigan, Verienigde Staoten, 27 juli 1876) was een geriffermeerde domeneer die mit een groep Nederlaandse emigraanten naor Amerika trök en in 1846 de stad Holland in Michigan stichtte. Hi'j speulde daor een belangrieke rolle in 't oprichten van Hope College.
Emigratie
In de jaoren 1840 was Europa in neud wègens de eerappelziekte. Ok was d'r onvrede onder 't volk oaver de belastingmaotregels van de oaverheid. Daorumme begunden Van Raalte te prakkezeren oaver emigratie, een ideaal det in die tied oaver Europa wi'jden. Mit zien Achterhoekse collega domeneer Anthony Brummelkamp schreef e een pamflet oaver emigratie en verspreidden det onder zien volgelingen en aandere dielen van de bevolking. In de eerste plaatse wol e naor Nederlaands-Indië of Zuud-Afrika, mar uuteindelijk verkeus e de vri'jheid en ruumte die Amerika beud. In 1846 vertrök e mit een groep mèensen, veurnamelijk uut Ommen en Heldern.
Eerst wol e naor Wisconsin, want daor kwamen aordig optimistische berichten weg van Achterhoekse laandverhuzers. Mar onderweg, nao een zwaore, störmachtige oavertocht, besleut e op advies van de domeneer van Albany umme naor Michigan te gaon. Daor stichtten e in 1846 de stad Holland.
In 1847 en 1848 kwamen meerdere groepen naor Holland, onder aandere uut Zeelaand, de Graofschop Benthem, Oaveriessel, Grunning en Frieslaand. De eerste jaoren waren slim zwaor veur de ni'je kelonie. Veul laandverhuzers störven deur ontbering en ziektes.
Warkzemheden in Michigan
Van Raalte was niet allennig domeneer: hi'j was advecaot, bestuurder, kedasterambtenaor, financieel deskundige, rechter. Hi'j deud alles veur zien volgelingen. Partie mienden det e de touwgies te strak in haanden had en det e hum de buze vulde: hi'j verkocht de grond an zien volgelingen duurder as de pries die de Amerikaanse oaverheid vreug. Hi'j verdedigden zien methode umdet d'r karken, schoelen en een weeshuus mussen wörden ebouwd.
Van Raalte sleut hum an bi'j de Nederlaands hervörmde karke in Amerika, die al bestund sinds 1628. Daor was niet iederiene bliede mit: de olde karke hadden ze in Nederlaand juust mit alle narigheid achter heur elaoten en now gunk Van Raalte d'r weer bi'j. In 1857 mus Van Raalte anzien hoe as de eerste scheiding een feit wördden: die tussen de Reformed Church in America en de Christian Reformed Church.
In 1851 was e betrökken bi'j 't oprichten van Hope College, een schoele in Holland veur opleiding töt leraren en domeneers. Mitiene stichtten de Christian Reformed Church 't veule bekender ewörden Calvin College in Grand Rapids.
In 1871 kwaamp Van Raalte zien vrouwe uut de tied. Gedurende zien hiele lèven had e an heur een grote steun ehad. In 1876 störf e zölf op 65-jaorige leeftied.
1 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 1 november
1427
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1427:
30 oktober
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 30 oktober
Butenplaatse
thumb|Butenplaatse Frankendael in den Watergraafsmeer|right Ne butenplaatse was, in de 15de tot de 20de eeuwe, n (zommer)verblief veur rieke stadsleu.
Oarhoes
Oarhoes (Deens: Aarhus) is n hoavenstad legen aan de noordoostkost van Jutlaand, op t vaastelaand van Denmaark. De stad het 256.108 ienwoners (2013) en is doarmit de op ain noa grootste stad van Denmaark. Oarhoes beheurt tot de regio Midden-Jutlaand (Midtjylland) en ligt aan de Oarhoesbocht ien t Kattegat.
Butenplaatse
Rieken staken eur geld in under andere landbezit. Um dit winstgaevend te holden wodden der op dee laanderi-jen boerderi-jen ebouwd, dee verpacht wodden. Dee boerderi-jen wodden mangsmoal veurzeen van nen aparten heernkamer, nen oavervleudegen kamer, den deur den laadheer zommers gebruukt wodden veur zien verblief doar. Boerderi-jen mit nen heernkamer wodt mangs höfstede eneumd. As den eigenaar riek genog was, wodden der ok wal n apart verblief, n buutenhuus, noast de boerderi-je op et laandgood ebouwd. Uutendelek untwikkelden dizzen veurtgäng zich vanof de 16de eeuwe in den bouw van oavervloodige butenplaetse met grote siertuunen. In den noabi-je umgaeving stoand dan vake nog ne aparte boerderi-je. Den pachter bewarkten et oaverige laand, en zörgden veur etten veur de zommergäste van de buutenplaatse.
Buutenplaetse lagen mangsmoal in mooie gebeeden dee tegeliekertied ok good vanuut de stad bereikbaar waren, zoas an den Vecht, den Amstel, in et Kennemerlaand, an den Vleet en an den duunraand bi-j Wassenaar en Den Haag. Ok in polders as de Watergraafsmeer en den Beemster kuj butenplaetse vinden, net as op Walcheren. In de 19de eeuwe kwamen ni-je gebeeden in trek woar butenplaetse wödden sticht, zoas den Utrechtsen Heuvelrugge en et gebeed rundumme Arnem.
Oarhoes
Noam
Ien de middelaiven wör de stad Arhus nuimd. Ien Ieslaandske kronieken sprak man ok van Áróss. Dizze noam is n soamenstellen van de woorden ār en ōss. De schriefwieze van de noam wör bie de Deenske spellenvörmens van 1948 van Aarhus ien Århus veranderd, mor op 1 jannewoarie 2011 is de olde schriefwieze Aarhus de standoard worden. De nije schriefwieze Århus is aanders ok goud bleven. De gemainte zölven het kozen veur Aarhus. De noam wor ien t Deens nait oetsproken as aarhus mor krekt as ien t Grunnegers: oarhoes.
Butenplaatse
Buutenplaetse wodt mangs an-ezene veur kastelen, moar n kasteel is oaver et algemeen n adellek bezit, moar ne buutenplaatse was meesttieds eigendom van börgerleu. Völle kastelen bunt in de 17de eeuwe wal in butenplaetse veranderd, zoas kasteel Kasteel Marquette te Heemskarke.
Oarhoes
Stadsdailen
n Aantel boetenwieken van Oarhoes binnen:
Butenplaatse
Bekande butenplaatsbezitters waren Constantijn Huygens en admiroal Cornelis Tromp.
Den kern van ne butenplaatse was et heernhoes, n stoatig huus woarin den eigenoar en zien gezin zommers verblaeven. Doarumhen lag nen plezeertuun woarin ewandeld kon wödden, met bieveurbeeld fonteinen, en staandbeelden. Mangsmoal ok ne oranjerie met butenlandse plaanten en andere plezeer bringende zaken, zoas n theehuusken, voggelhuus of schelpengrotte. Bi-j de butenplaetse heurden ok mangs nen boerderi-je of bos.
Halverwaege 19de eeuwe raakten de buutenplaetse uut den trek, en wödden zie mangsmoal ok te duur um alleneg in de zommertied te bewonnen. In sommige gebeeden gingen dee butenplaetse vort, in aandere plaatsen stoat ze der nog wal veul, al wodt de meesten noe et hele joar deur bewond.
In de joaren 90 van de 20de eeuwe nam den overheid den eersten trad um ni-je butenplaetse tot untwikkeling te bringen. Een veurbeeld is Scholtenszathe in Klazienaveen.
Canon van Nederlaand
Butenhuze bunt op-enommen in den canon van Nederlaand. De commissie-Van Oostrom hef butenhuze as éne van de vieftig underwarpen op-enommen dee neet in de geskiednislessen op de Nederlaandse skolen meugt untbraeken.
Ellert en Brammert
thumb|Ellert en Brammert bi'j 't gelieknamige museum op [[Schoonoord (Drenthe)|Schoonoord]] Ellert en Brammert bint twei beuze reuzen uut een bekende Drèentse sage. De sage wördt in verscheiden variaanten verteld en duukt veur 't eerst op in de Annales Drenthiae (1660) van domeneer en geschiedschriever Johan Picardt.
De bekendste variaant vertelt van twei reuzen, Ellert en Brammert, die op de heide woont en veurbi'jgangers berooft en zölfs vermoordt. Deur draoden mit bellegies oaver 't heideveld te spannen, weet de rovers det d'r een slachtoffer langskump. Op een dag neemt ze een een maagien uut een dörp in de buurte gevangen. 't Kiend mut 't huus van de reuzen hemmel holden. Ze holdt heur zeuven jaoren vaste en in die jaoren krig ze zeuven kiender, die allemaole deur de reuzen vermoord wördt.
As ien dag Brammert van huus is, vrag Ellert an 't maagien um hum te scheren. Mit 't schaarpe scheermes sned ze hum de keel of en vlucht. As Brammert thuuskump en ontdekt det zien breur vermoord is, giet hi'j raozend achter 't maagien an. Hi'j hef heur haoste te pakken as ze 't olderlijk huus beriekt. In heur angst röp ze "Elp!" en slat de deure achter heur dichte. (Naor heur noodkreet wördt de latere buurtschop Elp enuumd.) De aandere dag ontdekt heur volk een grote biele in de deurstiel: Brammert hef heur net emist. De bewoners verwoest heur huzen en heur laand en trekt een ende vört um veilig te wèden.
De sage hef een internationaol bekend motief, det van de roversalarmbelle. Ellert en Brammert staot mangs ok bekend as vader en zeun. Heur huus zol een ondergronds hol op 't Ellertsveld ewest hebben. Partie vertelt d'rbi'j det Ellert en Brammert hunebedbouwers waren. Op 't Ellertsveld lig ok de (grotendiels of-egraven) Brammershoop. De Encyclopedie Drenthe Online schrif det 't Ellertsveld en de Brammershoop vernuumd bint naor de rovers; volgens de onderzuker van volksverhalen Ruben Koman bint de namen van de rovers waorschienlijk uuteprakkezeerd naor anleiding van de niet meer begrepen eerdriekskundige namen Ellertsveld en Brammershoop.
Ten Post
thumb|Olle Widde thumb|Brug over t [[Damsterdaip]] Ten Post is n dörp in vrougere gemainte Ten Boer in Fivelgo. t Heurt bie de gemainte Ten Boer, aan de N360 van Stad noar Delfziel en het om en bie 900 ienwoners.
Opa
n Opa of grotva (groffaa) is nen kearl den at de vaa is van oew vaa of moo. Zinne vrouwe of leawnsgezellin is oew grotmoo. Iedereene hef veer geneetise grootooldn. n Naamn opa (in alle Tweantse lokale variaantn) wörd ook vake as skeeldnaamn gebroekt vuur jongs of kearls dee-t nöalt, of dee-t eulder köjert as wat ze beent, of vuur ene den at n aander belearnd ansprekt.
De vaa van n grotva wörd oawergrotva eneumd. Den zin vaa het bet-oawergrotva.
Plaanken
thumb|300px|Plaanker Plaanken (van t Engelse planking), mangs ook wal The Lying Down Game enuumd (t platligspel) is ne rage woerbie luu zik op ongebroekelike pleatse plat op n boek legnt met de aarme strak langs t lief (as of ze in de hoolding stoat, mer dan vlak), en zik doarbie loatt fotograferen. De fotoos wordt dan op sosjale netwaarke zat. t Is ne wearldwiede rage wat is oawerweaid oet Australië.
Oorsproonk
Plaanken is begunnen in Australië in 2009. t Wör nog neet zovölle doan, tötdet t wearldwied andacht kreeg duurdet n 20-joarigen Acton Beale van zuuwn hoge te pletter völ noa at hei wol plaanken op de ballustrade van n balkon. Der besteet ne offisjelle facebook-ziede vuur plaankers, dee at op t ogenblik van skriewen al van 233.767 noar 233.824 leedn is egoan.
Waarkwieze
Een persoon geet op ne ongebroekelike plek (leewst openbaar, zo as op stasjons, träppe, staandbeelde en op de stroate) zoonder ankondiging vuurof vlak op n boek lign en hoold doarbie de aarme strak langs t lief. Vrienden van de plaanker maakt der dan nen foto van en zett den op t internet.
Gevoar
t Plaanken kan gevoarlik wean, umdet fotoos van plaanken op gevoarlike plekke heuger weardeert wordt. Dit zet völle luu an um tevölle risiko te nemmen. Dit hef der al tau leadt det op 15 mei 2011 t eerste deudelike plaankslachtoffer is evöllen.
Augustus Pablo
Horace Swaby (21 juni 1954 - 18 mei 1999), better bekeand as Augustus Pablo, was nen Jamaikaansen reggae-artiest en pianospöller. Hee begun as pianist in de joarn '70 van t 20ste joarhoonderd. Hee was woarskienlik n eerstn den as ne melodika as n echt en belangriek instrumeant gebreuk in zinne muziek. Hee steund ook bekeand um zin anhangerskop van t rastafarianisme.
Leawn en woark
Swaby wör geboorn in St. Andrew, Jamaika in 1954 en leardn t örgel te bespöln in Kingston College School. Doarduur wör he later vake vroagn um in de opnamestudioos de örgelpartiejn in te spöln. Op n gegeewn memeant leendn um n meakn ne melodika. Hee wör zo wies met t deenk det he nooit wier zoonder op pad gung. Hee wör ook kunnig met Herman Chin Loy, den as eerst bie zinne neawe Leslie Kong in den zin plaatnzaak beverly's woarken, mear later zin eegne zaak Aquarius begun in Half Way Tree. Tusken 1971 en 1973 nöm Swaby plaatn op as "Higgi Higgi", "East of the River Nile", "Song of the East" en "The Red Sea" vuur Chin-Loy's Aquarius Records. Chin Loy gebreuk vuur zin opnames woerin n örgelspöller zat n naam Augustus Pablo, en Swaby nöm den naam oawer.
Duur Augustus Pablo wör t gebroek van de melodika in reggae machtig populair. Dit instrumeant wör doarvuur feailik alleene gebroekt duur keenderskooln in Jamaika um de wichter muziek te learn. Rechtevoort is t n hoast onmisboar instrumeant in vuural dubreggae.
Hee richtn de plaatnmoatskoppiejn Hot Stuff, Message en Rockers op. Den lestn was inspireerd duur t Soundsystem Rockers van zin breur. Hee leawerdn völle bewoarkings van euldere, bestoande nummers.
In de joarn '80 gung t um wat meender, mear hee maakn wal n good oontvöngn live-album.
Op 18 mei 1999 störf Pablo Augustus an ne klaplonge. Hee wör 44 joar oold. He har al längerder las van de spierzeekte Myasthenia Gravis.
Hee hef nen dochter Isis en n zönne Addis.
Internationoale Plietsiepetten Kolleksie
thumb|t veurmoalege station thumb|t veurmoalege station
De Internationoale Plietsiepetten Kolleksie is n aalgedurege tentoonstellen van n internationoale kolleksie van plietsiepetten in t veurmoalege station Slochter van t Woldjerspoor in Slochter. De kolleksie is aigendom van de ofdailen Grunnen van de International Police Association.
Noast de sikkom 1500 verschillende plietsiepetten oet meer as 220 laanden, binnen der under meer ook verschaaiden plietsie-uniförms, haandboeien en plietsie-emblemen te bewondern.
De Nederlaandse kolleksie petten bestaait oet oale helms oet de 19e aiw tot aan de petten van vandoage de dag. De kolleksie bestaait wieder oet petten van aandere Europese laanden en oet de rest van de wereld.
Appelsche
thumb|Appelsche thumb|Aeckingerzaand thumb|Klokkestoel Appelsche is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf in Nederlaand. Et dörp had op 1 jannewaori 2006 4.953 inwoners.
Geschiedenis
Appelsche wodt veur et eerst in 1247 as Appels vermeld in de boeken van et Aartsbisdom Utrecht. Et beston ieuwenlange allienig uut een klein antal boerderi'jen rond de Boerestreek, en de buurtschoppen Aekinge, Terwissche en De Bult. Et esdörp lag inklemd tussen dreuge zaanderige heide en nat vene, doe nog de Appelschester- en Fochtelervenen genaemd. Rond 1450 wodde leidieken anlegd om et zoere lekwaeter ofkomstig van et vene uut de akkers te weren.
Vanof 1827 breidt et dörp mit de komst van duzenden Friese warkluden uut in de turfwinning, en ontstaot et hudige dörp. De sociaole omstandigheden bin liekewel slim min, en tegen de tied dat turf veul minder opbrocht as stienkool brekt d'r in 1888 onder de veenwarkluden een grote staeking uut. Dit is et begin van orgeniseerde staekingen in Nederlaand.
Omkrieten en toerisme
Et dörp leit an de raand van et Nationaol Park Drents-Friese Woold, een belangrieke toeristetrekker. Hiernaost zorgen in de zoemermaonden ok de Opsterlaanse Kompejonsvaort (as onderdiel van de Turfroute), en de attraktieparken Duinenzathe en Miniatuurpark Appelscha veur veul bezuuk. Ok komen in de omkrieten van Appelsche pingoruïnes veur.
Buten Appelsche leit et bezukerscentrum Drents-Friese Woold van Staotsbosbeheer. Op et karkhof staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.
Krek buten Appelsche is de bosbarg te vienen, waor in 2003 et renoveerde eupenlochttheater opni'j eupend wodde.
Opmarkelik
In Appelsche vienen sund 1933 de Pinksterlaanddaegen plak, een jaorliks annerchistisch festival.
Veerder het Appelsche veur zoveer bekend is de ienigste heksenopleiding in Nederlaand. Heks Margarita van Rongen verzorgt de opleiding. In september 2005 kwam disse opleiding in et ni'js omdat de Belastingdienst vund dat de kosten veur de ienjaorige opleiding oftrekber weren. Dit leidde tot Twiede Kaemervraogen.
Weadewinde
miniatuur|Weadewinde thumb|Weadewinde De weadewinde (Calystegia sepium, synonym: Covolvulvus sepium) is en vaste plante üüt de windefamily (Convolvulaceae) en hevt en groute witte blome. Et is in Neaderland de groutste inheymske blome. Ümdat et vake vöärkümt up allerlei ungewünsde plaatsen, wördt de weadewinde vake as en rüütsoort eseen.
Döärdat de akkerwinde en de weadewinde årdig up mekare lyken wörden se vake mid mekare vorward, in de volksmund wörden beide planten in et neadersassisk anedüded mid pispotjen, of en variant dårvan.
Vorspreidingsgbeed
De weadewinde kümt vöär in de gemåtigde klimaten van et noordelike halvrund sou as in Europa, Asie, Noordwestafrika, Noordamerika en in landen mid en gemåtigd klimaat in et südelik halvrund sou as in Australie, en Argentinie in Süüdamerika.
Kenmarken
De weadewinde hevt en lange dünne, rygende, rechtsümwindende stengel, dee richting de sünne groit. Et drait sik üm andere planten hinne, in en döär heggen en rikkinge. Et kan en längde bereiken van ungeväär twey tot dree meter. Under de grund sit en wurtelstekke, wårvanüüt en bült sköäten nå boaven skyten.
Bloi
De weadewinde steyt in bloi van juni tot an de harvst. Et hevt dan en (vüüv tot söäven centimeter) witte (pis)potformige blome. De blome bloit mär eyne dag, slüt sik as et düüster wördt of as et reagent. De döäsvrücht hevt eyn tot veer såden.
Grol
Grol (Nederlaands: Grolloo) is een esdörpien in 't zuudwesten van de gemeeinte Aa en Hunze in de Nederlaandse previncie Drenthe. 't Lig op de Rolderrug, an de N376 tussen de dörpen Raol en Scheloo.
Oosterd oet ligt de Grollooërkoelanden, ten noorden van 't dörp lig 't boscomplex Grollooërveld en ten zuudoosten 't Grolloërveen, diel van de boswachterije Grol.
Grol telden op 1 jannewaori 2008 795 inwoners.
Groep fan Auwerk
thumb|300px|De Ynterfryske flagge, moakt deur de Groep fan Auwerk De Groep fan Auwerk is n bewegen dij strubbeln noar n zölfstandege dailstoat van n Nij-Fraislaand ien Europa. Dizze nije dailstoat is faitlieks haildail nait zo nij, moar hail old. Fraislaand was vrouger veul groter dìn non t geval is. Ok Grunnen en n groot dail van Noordduutslaand heurde bie Groot-Fraislaand.
Nij-Fraislaand
De laanden dij bie dizze nije dailstoat, Nij-Fraislaand, heuren zellen, binnen noar idee van de Groep fan Auwerk:
Geschiednis
De organisoatsie begun ien 2003. Ien dij tied haar de Groep fan Auwerk heur punten ok oetainzet en begun de straaidt noar de onôfhaankelkhaid van de Fraize regio. Ien t joar 2005 is de Groep begunnen mit n poar politieke aksies. Ain doarvan is t aanvroagen van de Fraize nasjonaliteit bie t provìnziehoes ien Laiwert. Ok wol de Groep geern dat de Fraize laandkode op nummerbredjes te zain wör. Dit zol te zain wezen as de letters FRY op t blaauwe gedailte van n nummerbred. De bedoulen aachter dizze aksies is bewustworden van de Fraize nasjonaliteit veur elkenaine dij ien de Fraize dailen wonen. Op 23 septimber 2006 haar de Groep de Ienterfraize vlage prezenteerd. Ien juni 2009 is n nije versie prezenteerd (spottend ok wel de sjitskiifflagge (schietschiefvlage) nuimd). Dizze vlage kin broekt worden ien alle Fraize regio’s. De vlage is offisjeel aannomen moar het gain offisjele stoates.
Ok veur t Platduuts, dat onder aandere in Oostfraislaand sproken wor, is n aigen vlage moakt. Dizze vlage hait de Noordlandflagg (Grunnegs: Noordlaandvlage). Ok is der n ontwaarp moakt veur de intersaksische vlage.
Une
Une ([yːnə], Nederlans: Oene) is een darp in 't noordoosten van de pervinsie Gelderland. 't Darp maak deel uut van de gemeente Epe. Une hef ongeveer 1.500 inwoners. Une is verbunnen mit Epe via de Eper-/Unerweg, en lig binnen de stedendriehoek Apeldoorne - Dèventer - Zwolle.
Une is onder andere bekend eworden deurdät 't darp 't centrum was van de mkz-uutbraak in 2001, waorbie in heul Nederland 260.000 dieren of-emaak mossen worden.
In Une steet ok een ampät gothische kärkien dät ontstaon is uut een romaans kärkien uut de 12e eeuw. De dwarsvleugel dateert uut de jaoren vuuftig van de 20e eeuw.
Sinds vergangen joar (2011) hef Une een Kulturhus woar de dokter, openbare basisschole en völle vereniges (biev. de meziek) in eplaats bint. De Uner bevolking was besunder groots met de koms van dit gebou.
Nordic noir
Kenmarken
't Taalgebruuk van de Nordic noir is rechtdeurzee en giet metaforen uut de wege. Vake is 't verhaal in een somber laandschop esteld. De stemming is duuster en moreel ingewikkeld. Dizze soort schrieverije bieldt een spanning uut tussen de schienber kalme, onreurige aord van de Scandinavische maotschoppije, en de utings van moord, vrouwenhaat, verkrachting en racisme die beschreven wördt as verschiensels onder de oppervlakte. 't Genre vörmt een contrast mit de whodunit-stiel, zoas de moordmysteries die esitueerd bint in Engelse laandhuzen.
Naovolging op tillevisie
Deur de populariteit van de Scandinavische misdaodroman is ok 't genre van de Scandinavische krimi opekomen in films en tillevisieseries. Veurbielden daorvan bint de Deense serie Forbrydelsen, daor as een Amerikaanse bewarking van kwaamp onder de name The Killing, de Britse serie (onder Zweedse regie) Marcella, en de Zweeds-Deense serie The Bridge.
Naovolging in aandere talen
Schrievers in aandere talen as de Scandinavische hebt heur ok laoten inspireren deur 't genre van de Scandinavische misdaodroman. Zo beschrif Anne Doornbos in de Drèentstalige thriller De Paddenvanger (2018) een grimmig Drenthe, det opeschrökken wördt deur een köppel moorden op jongelu en daor as rechtsradicalisme de kop opstek. In ''De man die Russisch preut. Het inspecteur Rossing dossier (2021) kump, krek as in De Paddenvanger'', inspecteur Freek Rossing veur. Ditmaol mut e hum bugen aover de moord op een hoge mitwarker van gas- en euliewinningsbedrief de NAM. Dizze tweide scandithriller van Doornbos speult miest in de umgeving van Gies.
Ko
thumb|250px|Een ko in 't weilaand kortbie [[Gossel|Gorssel]] thumb|250px|Een antal koon in 't weilaand in de umgeving van [[Junne]] Een ko is een vrouwelijk rund, 't mannetjen heet een bolle. Tot één jaor wonnen een ko een kalf eneumd; daornao tot de volwassenheid heet 't bees een pinke.
Een ko is een zoogdier mit vier magen en kan hierdeur heur voedsel nereken. De ko kan in de periode dat ze melk geef, zwat 25 liter melk anmaken. Per jaor geef een Nederlaanse ko ongeveer 7.400 kilo melk. Eén liter melk weeg 1.030 gram. Sommigen koon kunnen in der leven wel 100.000 liter melk anmaken.
Tegensworig wonnen de gemiddelde melkko op 5,8 jaor eslach en vervungen deur een veerze (kokalf), vake mit een beter genetisch vermeugen.
Op dit mement wonnen deur de sector melkveehouwerieje, in samenwarking mit een antal orgenisasies uut de fokkerieje eprebeerd um koon te fokken dee een hogere ouwerdom bereiken kunnen. As de melkpreduktie ummeneer geet, wonnen koon meestentieds of-evoerd um eslach te wonnen. Een ko kan (vanzelf as ze neet eslach wonen) een ouwerdom van 20 jaor haolen.
De vrouwelijke ko hef een geer waormee ze nao de geboorte van een kalf der jong kan voeden.
Franekerediel
Et heufdplak is Franeker.
De verleuren zönne
thumb|"De verleuren zeune", eskilderd deur [[Rembrandt van Rijn]] De verleuren zönne is ien van de bekendste parrebels uut 't Nieje Testement. 't Is eschreaven deur de evangelist Lucas. De geliekenisse wördt verteld deur Jezus Christus.
Een va ef twie zöns. De jongste zönne eist zien ärfenisse op, verkwist 't en keert berouwvol weerumme. Hij wördt deur de va feestelijk ontvangen. Dit maakt de oldste zönne jeloers. Hij hef jao altied trouw ewest. De va wiest de oldste zönne terechte: 't is goed um de weerummekeer van de 'verleuren' zönne te vieren. (Lucas 15: 11-32).
Rembrandt van Rijn ef de weerummekeer van de verleuren zönne verbeeld in een skilderie dät noe in de Hermitage in Sint-Petersburg hangt.
De verleuren zönne is ok in verskillende Nederlanse dialecten vertaald.
Lohues & the Louisiana Blues Club
thumb|300px|Daniël Lohues, veurman van Lohues & the Louisiana Blues Club Lohues & the Louisiana Blues Club was een Nederlaands-Amerikaanse bluesband, actief van 2003 töt en mit 2005, mit Daniël Lohues as muzikaal brein. De liedteksten bint in 't Drèents.
Franekerediel
Stad en dörpen
De vroggere gemiente Franekerediel bestaot uut zeuventien officiële keernen, waorvan de stad Franeker vereweg de grootste is. De Nederlaandse naemen bin de officiële.
Antal inwoners per woonkeern :
Lohues & the Louisiana Blues Club
Toen de band vervolgens gunk toeren, vunden der wat wiezigingen in de bezetting plaatse. Veurjaor 2005 wördden der een tweede album openeumen, Grip. Hierop speult Candy Dulfer mit op saxofoon. De titel van dit album kump van 't gelieknamige nummer, aover de duvel die grip kreg op de ik-persoon. Van dit album kwamen as singles de nummers 'Waailappe Blues' en 'Zydeco' uut.
Heer (feodalisme)
Den heer, mangs ok wal vrouwe, was in et Ancien Régime den heerser van ne heerlekheid. Hi-j was deurgoans nen leenman van et landsheerleke gezag boaven um. In de Nederlanden kon dat nen graaf, nen hartog, nen prins-biskop of nen vorst-abt waen. In et geval dat den keizer dreks boaven den heer stoand en dizzen dus geen hiërarchiese binding had met ne "tussenliggende heerschoppi-je", proat wi-j oaver nen bannerheer of ok wal van ne "rieksunmiddelleke heerlekheid". Dit waren mangs gans machtige leu dee zich met nen gooden afloop wisten te verzetten teggen den invlood van den hartog of den graaf van et umringenden gebeed en zo eure unafhankelekheid wisten te bewaoren.
Ene van de weinige helemoal zelfstaandig eblaeven heern was den van heerlekheid Ravenstein. Ne andere untwikkeling kenden de zelfstandig eblaeven heerlekheid Mechelen, waor uutèndelek deur oaverarving den keizer zelf ok heer van Mechelen wierd. Iets soortgelieks gebeurden naodat den biskop van Utrecht zien waeldleke heerskoppi-je had oaver-edaone an Karel V. Utrecht, Grunnen en Oaveriessel wodden ok heerlekheden met den keizer zelf als heer. Dizze "hoge" heerlekheden gingen bi-j de ofzwering van den Spaansen könning oaver op de Stoaten-Generoal van de Veraenegde Previnsien.
Noa de ofschaffing van et Ancien Régime, dit is bi-j den inname van de Oostenriekse Nederlanden of bi-j de instelling van de Batoafse Republeik in 1795, wodden alle heerleke rechten op-ehaeven. Veur n klein deel wodden dee under könning Willem I wier hersteld, zoas et jachtrecht en et visrecht. Et oaverheidsgezag (et recht um funksionaorissen te beneumen) verloor den heer veur altied in 1830 bi-j de invoering van de Belgiese Groandwet of in 1848 bi-j de invoering van de Nederlandse gemeentewet. Et warkeleke ende van de heerleke rechten in Nederland kwam in 1923 met de ofschaffing van de heerleke wildrechten.
Lifte
thumb|Een goedernlifte Een lifte of lift is een verticaal transportmiddel veur personen, apperetuur of andere dingen. De lifte besteet uut een esloten ruumte mit wanden en een vloere, äs 't waore een soort kabbenet. Disse kabbenet is vastemaak an staolkabels, waordeur 't naor boven of naor beneden ehaald kan wodden. Deur op een knoppe te drukken ku-j mit lifte mee naor een hogere of leger elegen verdieping. De lifte wodt äs een verticale verkeersruumte ezien, in tegenstelling tot een horizontale verkeersruumte (dit bint bieveurbeeld de gangen).
De lifte bestond al in de tied van de Romeinen. Zo had Keizer Nero een lifte in zien peleis. Veule eeuwen later liet Koning Lodewiek XV van Frankriek in zien peleis een lifte bouwen um zien minnares, de Gravinne van Châteauroux, te bezeuken, die een verdieping hoger woonde.
Een lifte wodt vake gebruukt in flats en bie ketoorgebouwen.
1482
thumb|right|262px|Maria van Bourgondi'je
The Abyss (band)
The Abyss was een Zweeds black metal band (side-project) die van 1994 töt 1998 bestund. De leden kwamen van de Zweeds death metal band Hypocrisy. Zie hebt twie albums emääkt. The Other Side was hun eersten album en die is emääkt in The Abyss studio.
Monaco
t Vorstendom Monaco (Principatu de Munegu in t Monegaskies of Principauté de Monaco in t Frans) grenst an Frankriek en de Middellandse Zee. t Dwargstaotjen het n oppervlakte van nog gien 2 km² en het n kleine 32.000 inwoeners. Daormee is dit t dichtstbevolkte land ter wereld. Monaco is ontstaon op 8 jannewaori 1297.
Indeling
t Verschil tussen de staot en de stad Monaco is zuver theoreties, umdat de staot mar uut één stad bestaot, mar der is wel n bestuurlike indeling. De stadstaot is verdeeld in zes quartiers (wieken): Monte Carlo, La Condamine, Fontvieille, Le Larvotto, Les Moneghetti en Monaco-Ville, de leste is de ouwe vestingstad en wort daorum soms ampart van de heufdstad eneumd.
Bevolking
In Monaco woenen meer butenlanders as Monegasken. Van de inwoeners is 16% Monegask; 47% van de inwoeners het de Franse nasionaliteit; en van de overige 36% van de inwoeners is n belangriek deel Italiaans.
Geografie
t Vorstendom van Monaco is t op één-nao-kleinste onofhankelike land ter wereld naor Vatikaanstad. t Leit an de kust van de Middellandse Zee, 18 kilometer in t oosten van Nice, vlakbie de Italiaanse grens, en is umsingeld an drie kanten deur t Provence-Alpes-Côte d'Azur-gebied van Frankriek. Monaco bestaot uut n smalle strook land langerst de kust an de voet van de heuvels die t begin van de Alpen vormen. t Hoogste punt van Monaco is "Le Rocher" op 140 meter heugt.
Beleg van Breevoort (1672)
thumb|300px|Breevoort deur [[Jan de Beijer op 14 augustus 1743]] thumb|Lodewiek XIV duum|Bernhard von Galen thumb|Breevoort met vestingwarken thumb|Markt van Breevoort deur [[Jan de Beijer op 14 augustus 1743]] Et Beleg van Breevoort in 1672 was n beleg van 12 juni 1672 tot 19 juni in et rampjoar 1672 deur generaol st.Paul uut Münsterland in et Gelderse Breevoort in opdrach van den Biskoppe van Münster (Bommen Berend) wat n ende mos maken an den macht van de Republiek der Zeuven Veraenegde Nederlanden.
Veurgeskiednis
Den veurspood van de Republiek der Zeuven Veraenegde Nederlanden was nen doorn in et oge van de Fransen Zunnekönning Lodewiek XIV den verskillende moalen prebeerden um dizzen te ondermienen. In 1672 spanden Frankriek samen mit Engelaand en de bisköppe van Münster en Köln um de Republeek ne lesse te laern.
Den kracht van de Republiek lag bi-j den Hollaandsen vloot, moar an et laandlaeger wodden neet völle andach eschonken, onderhold an vestingwarken wodden verwoarloosd, en de grensstaedn langs den Rijn zoas Rijnbark, Rees, Wesel, Emmerik waren volgens afsproak deur genög soldaotn bezet, maor den gevechtskracht had neet völ meer um et lief.
Den moarschalk Condé Turenne, met den könning Louis XIV trokken end mei 1672 mit n laeger van 120.000 soldoatn deur et Luukse Laand noar Bonn woarbi-j staedn Orsoy, Burik, Rijnbark, Wesel, Rees en Emmerik as riepe peern in den maand veelen. Johan de Witt nöttelden "As Rijnbark verloarn is, zo is ons gansen laand verloarn". Et kossen neet et ganse laand, moar wal et halve laand, en Johan de Witt zien laeven.
Bommen Berend den zien oge al op de heerlekheid Borklo had loaten vallen, moar doar toon mit n blauw oge vanof kwam, wol altied nog wraak. Deur den Fraansen könning waren um Borklo, Lingen en de veroaveringen in Grunnen en Freeslaand beloafd, moar boavendeen alles noordelek van de Iessel mocht e braandschatten. 1 juni 1672 was veur um den dag van wraak en veel e met ziene Münsterse tröppe vannuut Noordhoorn et grondgebeed van de Republiek binnen. Zie makte zich in korte tied meister van staedn: Oldnzel, Oatmörsken, Almelo, Daeldn, Goor en Borklo en slogen et beleg veur Grolle dat noa ruum ne waeke wodden oaver egoaven. Et volgende dool was Daemter, moar Bommen Berend leet zich noa völ andringen (Hi-j dacht dat et nen vergaefsen peuging zol waen, umdat den veste Breevoort te stark was) toch oaverhoalen. Ne laegerofdeling van 2000 soldoaten wol den peuging wal woagen, en zi-j wonnen!
Breevoort in 1672
De plaatse Breevoort, midden in en brook elaegen, was nog altied nen strategiesen hindernis. De vestingwarken waren under Maurits van Oranje uutebouwd noar de ni-jste raegels van vestingbouwkunde. Et kasteel was noo binnen den stadswal etrokken, umringd deur 6 starke bastions en 2 ravelienen. De Stadsgrachte was op zien smalst 40 meter vol met waoter stoand, en ok neet dreuge te kriegn, en magazienen beheurlek egevuld (in teggenstelling tot andere vesten) mit 18.000 pond buskruut en 60.000 l rogge. Et garnizoon wodden evörmd deur 2 vendels van soldoaten under leiding van Baron de Truzes en kapitein Hendrikck van Asbeck. Et vendel van Jan Brouwer had zich bi-j et laeger van grave van Stirum motten ansluten, woardeur de totale starkte nog moar 500 soldaoten was, mit de Schutteri-je van Breevoort bestoande uut 50 leu, woarvan de helfte ni-jelingen waren under leiding van Adriaen van Keppel, nen drost den neet arg geliefd was under de burgerleu. Hoowal doar ruum voldoonde kruut en koggels waren, was et neet al te best mit de kanonnen. Der stoanden der nog 20 dreigend op den wal, moar noa et eerste salvo sprongen der moar leefst 4 uutmekare, doarbi-j de bedieningsleu verwondend. Van anderen waren affuuten zo rot, dat de zwoare kanonnen derdeurhen zakten no et ofscheten. Met völ kunst en vleegwark wödden nog 4 kanonnen inzetboar emaakt.
Ne vrömde belaegering
Op 12 juni slogen de Münsterse et beleg veur de stad. Onder leiding van generoal st. Paul. Et was ne gans vrömde belaegering dee neet volgens de regels van den kriegskunst verleep. De stad wodden namelek neet of-eslotten veur den butenwaeld. Veur de Aalterpoorte wodden batteri-jen op-esteld, en groven soldaoten zich in, moar an de andere kante stoand de Misterpoorte wied los, zodat laandleu en burgerleu tiedens et beleg in alle veiligheid deurgang hadden. Tegeliekertied stoanden de kriegsleu van et Münsterse laeger tot an de knene in et water in de loopgraven. Toon et laeger van Bommen Berend begun te scheten, veural met mortieren vereurzaken et meer schrik as schaa bi-j de burgerleu. Deur de helse vuurwarken verloorn 2 boern en 1 kind et laeven, en raken ene vrouwe beide beene kwiet. Een peerd wodden deur nen bom 30 meter oaver et magazien esmetten. De slechtbetaolde soldoaten binnen de muren zagfen et wat dage an. De stemming onder de burgerleu sloog umme toon geruchten gingen dat de Münstersen de stad wollen bestormen. Zi-j hadden grös emaajd op de Aalter Esch um de grachte te dempen, moar dat was wal nen umslachtige wieze um ne vestingstad binnen te kommen, veural umdat de Misterpoorte wiet los stond.
Oavergave
Veurdat ok moar enen soldoat et laeven elaoten had, wöd de stad oaver-egevven op de meest eervolle wieze an de Münstersen. Van Keppel en zien tröppe mochten met vlegend voandel en sloande trommels vort goan, mit brandenden lonten in de hende, koggels in den mond, met boaven en under geweer, zi-j mochten 2 kanonnen metnemmen, vuurzeen van kruut en koggels, an alle wapens beheurenden bi-j et vendel. Et vervoer wodden zelfs edoane deur de Münstersen, en wodden begeleid tot an Wansveld of Doezebarg. Veur burgerleu was de belangriekste veurweerde dat de stad neet plunderd mocht wödden. Moar dat gebeurden in latere tieden mit nen umweg deur middel van zwoare belastingen. De Münsterse bezetting duren bi-jnoa 2 joar en in mei van et joar 1674 trokken de Münstersen tröppe weer vort uut den Achterhook.
Ziepe (gemeente)
Ziepe (Westfries: Sìpe, Soip/Zoip) is ne polder en veurmaolige gemeente in den kop van de Nederlandse previnsie Noord-Hollaand, et ligt doar veur et grootste dele in et olde gewest Texla en n klein deel (rundum Callantsoog) in Westflinge en hef ne oppervlaakte van 116,34 km² (woarvan 2,17 km² water).
Darpen in de gemeente
Darpen/gehuchten:
Ontstoan Ziepe en de gemeente
Den polder van noe, Ziepe-en Hazerpolder wierd in 1597 in-epolderd, doorveur was et n paar eeuwen lange een stroomgat, geneumd de Ziepe. Den polder was den anvang veur de uutendeleke gemeente Ziepe. Dizze was neet zo groot as noe. Et darp Petten was tot 1929 ne zelfstaandege gemeente, doarna ging et op in de gemeente Ziepe. En de gemeente Callantsoog, dee evormd wierd deur Callantsoog, Abbestede en Groote Keeten, was tot en mit 1989 ne zelfstaandege gemeente, doarnoa was zi-j an-eslotten bi-j de gemeente Ziepe.
Melk
thumb|250px|Glas melk Melk is n vloeistof (n emulsie van vetdruppels in wäter) die an-emääkt wört deur vrouwelike zoogdieren die net n jong op de weerld ezet ebben. Melk bestet uut vetten, eiwitten, laktose en zolten. De melk die meinsen anmäken numen we zog of moejermelk. Veur de produksie van melk veur de voedingsindustrie wört miestal koemelk gebruukt. Ien liter koemelk weg 1.030 gram. Op veul kleinere skaole wörren geitemelk en skaopemelk gebruukt. In onder aandere Ruslaand wört ok peerdemelk emääkt.
Vetge-alten
Melk waor gien vet uut e-ääld is wört volle melk enuumd. t Deruut älen van ongeveer de älfte van de vetten uut de melk levert alfvolle melk op. In maogere melk zit nog minder vet. Dit levert de volgende vetge-altes op (uutedrokt in gram vet per liter melk):
Verwärking
thumb|t Melken van n koe Rauwe melk wört in de zuvelfabriek bewärkt um t langer oldber te mäken en de kwaolike bakterieën te doden. n Groot naodeel groot dervan is dat n bulte goeie stöffies, die elpen bie t verteren van melk, ook verleuren gaon en dat de smääk achteruut get.
Uut melk kunnen verskillende zuvelprodukten emääkt wörren. Veurbeelden bin o.a. joggert, kärremelk, angop, verskillende vlasoorten, keze, botter, enz. Bi'j sommige dervan wört de melk efermenteerd. Fermentasie is n proses waorbi'j de melksukers ummezet wörren in melkzuur, waordeur t miestal beter verteerber wört. Ook is t n bron van goeie bakteriën veur de därms.
Rauwe melk
Rauwe melk mag in Nederlaand allienig rechtstreeks bi'j de boer ekocht wörren, i'j mut t lös verkopen (dus niet in n flesse of n pak), en i'j mut zien koper dudelik mäken dat de melk tuus veret mut wörren, toch gebeurt dat niet altied umdat vule boeren veurstaander bin van t drinken van rauwe melk, zo as dat vrogger ook altied gebeurde. Rauwe melk ef n aandere smääk as melk die epasteuriseerd is, over t algemien vienen de mieste meinsen t beter smäken. Rauwe melk ef n ogere voedingsweerde as epasteuriseerde melk. Deur veretting gaon ettegevulige bestaanddielen in de melk verleuren, waoronder vitamine C en vitamine E, mär ook bio-aktieve eiwitten, zo as lysozyme, laktoperoxidase, laktoferrine, transferrines en immunoglobulines. Disse stöffies verstärken t ofweersysteem (immuunsysteem) en ebben antibakteriële en antivirale aegenskoppen. Verskillende studies laoten zien dat kienders die rauwe melk drinken minder dempe bin en minder last ebben van uutslag en allergieën zo as euikoortse.
In rauwe melk zitten ook kwaolike bakteriën, zo as Escherichia coli, bacillus cereus, Listeria monocytogenes en Staphylococcus aureus. Ze kunnen gevaorlik wezen veur meinsen waorbi'j t ofweersysteem verzwakt is, zo as oldere meinsen, zieken, zwangere vrouwluden en jonge kienders. Mär over algemien lek t derop dat t drinken van rauwe melk juust positief is veur de gezondeid, niet allienig vanwege de goeie stöffies die derin zitten mär ook deurdat t ons ofweersysteem bezig oldt. Um rauwe melk veur iederiene veilig te mäken en de goeie aegenskoppen te be-olden kunnen milde bewäärmethodes gebruukt wörren. Veurbeelden daorvan bin paskalisasie (ogedrokbeändelige) of Pure Pulse.
Laktose-intoleransie
thumb|Laktose-intoleransie over de weerld Der bin meinsen die allergies bin veur koemelkeiwit, dat numen we dan n koemelkallergie. Dit komt veural veur bi'j zoegelingen en jonge kienders. Miestal ebben ze ier op lätere leeftied gien last meer van. 2 tot 6% van de zoegelingen ef disse allergie. Veur disse meinsen en veur meinsen mit n laktose-intoleransie is der ook n melkvervanger van plaantaordige oorsprong bi'jveurbeeld op basis van soja, dit numen we sojamelk. Disse melk bestet uut vet, wäter en eiwitten, mär soja (en dus ook sojamelk) is minder geskikt veur mannen deurdat der fyto-oestrogenen in zitten, n vrouwelik ormoon dat onder aandere veur borstvorming zörgt bi'j mannen. Aandere melkvervangers bin: ävermelk, amandelmelk, äzeneutemelk (of aandere neuten), riestemelk (deur riestemelk zal de bloedsukerspiegel wel stärk stiegen). Bi'j koemelkeiwitallergie kan ook geitemelk egeven wörren. Umdat ook ier laktose in zit elpt t niet bi'j laktose-intoleransie.
t Merendiel van de meinseid, eskat op 75 tot 81%, is laktose-intolerant, ook in de westerse weerld (waor väke veul melk edrönken wört) bin meinsen väke laktose-intolerant zonder t zelf te märken.
Melk goed veur de botten?
Melkprodukten älen meer kalsium uut de botten as ze toevoegen. Uut onderzuuk is ebleken dat der meer botontkalking veurkomt bi'j oldere vrouwen die melkprodukten gebruken as bi'j vrouwen die dat niet doen. Um genog kalsium binnen te kriegen ku'j dus beter aandere voedingsbronnen gebruken, bi'jveurbeeld: sterkärsen, spitskool, Chinese kool, rääpstielen, äzelneuten en zeegruunten. t Probleem mit botontkalking in Nederlaand ef meer te mäken mit n vitamine D-tekort umdat vitamine D elpt bi'j de opnäme van kalsium uut de därms.
Trivia
Je kunnen zelf bekieken o'j laktose-intolerant bin deur twie dägen gien melk, melkprodukten of aandere voeding/drank mit laktose derin te eten of te drinken, op de därde dag drink je n iel glas melk, as dit veur problemen zörgt (bv. last van de mäge) dan wee'j da'j laktose-intolerant bin. Ook bin der testen te kriegen waor ie t goed mee meten kunnen.
Egbert Meyers
Egbert Meyers (artiestenname van Egbert Albertus Meijers) (Grol, 15 juni 1948) is een Drèentse tekstdichter, vertaler, skriever, liedtiesmaker, zanger, programmamaker en prissentator.