cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grolle
Grolle (Nederlands: Groenlo, older Nederlands: Grol) is ne stad in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Tot 1 januari 2005 was Grolle ne eigen gemeente. Op 1 januari 2006 had Grolle samen met et buurtschop Zwolle 10.067 inwonners.
Ontstoan
thumb|left|upright=0.5|'t Olde wapen van Grolle (17e Eeuw). Grolle is ontstoan an ut beginne van de 7e eeuw, zo rond ut joar 610, toene de Saksen in den Achterhook gingen wonnen en zich bi'j et riviertje de Slinge (Grolse Slinge) vestigden. De olde name Groenlo (Grunloh, Gronloo), zol er op duden dat d'r n greun bos in de buurte was. Dat is ok de verkloaring veur ut olde woapen van Grolle, ne greune boom. Veur de reste was ut een grote drekkige bende rond Grolle, woar haost gin deurkommen an was. Pas in de negene eeuw wodden de stieve Saksische leu in Grolle veur ut eerst Christelek, deur de Kattelieke pastoors oet Münster, woaronder Ludger. In 809 wodden de eerste parochiekarke in ebroek enommen, eneumd noar den heiligen Calixtus en ontstond ut karspel Grolle. Van oet disse karke in Grolle, wodden later in de umliggende plaatsen karken op-ericht, zoas in Borklo, Eibargen, Lechtenvoorde. Grolle heurden bi'j ut Groafskop Lohn, moar toon de heerlijkheid Borklo zich afskeiden, kwam Grolle in ut bezit van de Heren van Borklo.
Stadsrechte
Grolle greujden en wodden as stad steeds belangrieker, en doarumme wodden wallen um de stad ebouwd. In 1236 kocht Graaf Otto II van Gelre Grolle (en heur rechtsgebieden) van Hendrik van Borculo. Ut platteland um Grolle blif bi'j de heerlijkheid Borklo. Tien joar later wol Herman van Lohn de macht oaver Eibargen, Nee, Grolle en Geesteren an de Graaf van Gelre oaverdragen, moar toon wodden dudelek dat hee hierveur neet de rechte had. En zo gebeurden ut dat dizze gebieden, met oetzondering van Grolle, neet in de hande van Gelre vielen, moar bi'j de heerlijkheid Borklo bleeven. En zo was Grolle in 1246 ne Gelderse exclave ewodden, umringd deur de heerlijkheid Borklo en Lechtenvoorde. Op 2 december 1277 krig ut stads­rechten (van Graaf Reinoud) van Zutfent (sloet II no. 991), en wodden ut één van de stemheb­bende steden van ut kwarteer Zutfent. Vanaf dee tied ging ut hard veuroet met de welvaart in Grolle. De stad was al vrog een han­dels­cen­trum an de weg Duuts­land - Holland, woarlangs de Hanzekoopleu gingen met eur handel. Zo kwam ut dat der een bleuj­end gildewe­zen ontstond in Grolle. Um Grolle wieters te beschermen, wodden in 1334 ne mure rondum de stad ebouwd. In 1550 wodden in opdracht van Karel de Viefde de wallen op-ehögd en ne grachte an-elegd.
De eerste berichten dat ne richter en skepenen in Grolle bunt, kump oet ut joar 1265. Der waren 6 roaden, van wee 2 burgemeesters en 4 skepe­nen. De richter van Grolle ontving zien commissie van de landdrost van ut Graafschap Zutfent. Dit schient der op te wiezen dat ok Grolle, net as Doezebarg en Lochem, vrogger tot ut land­drost hef eheurd. Vanof 1406 ­heurden ut tot ut leengebied van de bis­köp­pe van Münst­er. Net as in Lochem en Deutekem, bunt völle stukk'n kwiet oet ut richterlek archief, wat meskien leg an de geweldadige tieden van den Tachtigjoarigen Oorlog. thumb|right|Belegeringe van Grolle in 1606 deur Spinola
Tachtigjoarigen Oorlog
Ut vormden in de 16e en 17e eeuw ne starke veste, dee as grensstad vake wodden belegerd, veural in den Tachtigjoarigen Oorlog. In 1595 wodden de stad deur Maurits van Oranje belegerd, moar toen wol ut neet lukken de stad in te nemmen. Tiedens ziene veldtochte van 1597 probeerden hee ut opni'j en toen veroverden hee Grolle. Grolle blif bi'j de Staatsen tot ut in 1606 heroverd wodden deur de Spaan­se troepen onder Spinola. Tussen de belegeringen deur wodden de stad wieter en wieter oet-e-bouwd met ni-je en hogere wallen en grotere grachten. Noa twintig joar Spaans te wean, wodden Grolle in 1627 bele­gerd en her­overd deur Frederik Hendrik. In 1672 wodden ut veur de letste keer belegerd en inenommen deur de bisschop van Münster, bi-j-enaamd Bommen Berend in verband met zien oorlogszuchtige karakter. Hee holden de stad bezet tot 1674. In dizze tied wodden de meesten van de mure en wallen afebrokken.
Wieters
Heden ten dage bunt in Grolle nog steeds bastions, grachten en kanonnen te vinden. Ut Grols Kanon boaven op de Kanonswal in Grolle is nen symbool veur de stad. De gemeante hef ut veurnemmen om Grolle zo good as meugelek weerumme te kriegen in de vorm as de belegeringe van 1627. Doarum is in 2008 de vorm van de grachte anepast en bunt er tien ni'je kanonnen neer ezet langs de grachte.
Het bier Grolsch is veur ut eerst in 1615 in Grolle e-brouwen deur Willem Neerfeldt, en dat is Grolsch blieven doon tot ut bedrief in 2004 un ni-je brouweri-j openden in Bokel, bi-j Eanske. In 2005 is de produktie in Grolle helemoale stop-ezet en wodden den olden brouweri-j af-ebrokken. Bi-jnoa vier eeuwen biergeschiedenis in Grolle wodden doarmet af-eslotten.
In Grolle hef lange tied ok völle Jödden in de stad ehad, moar noa den Tweede Wereldoorlog was de Joodse gemeenschop bi'jnoa verdwenen. De synagoge is ne woonhoes ewodn. In ut Grolsche dialect bunt nog Jiddische woorde te vinden, zoas jofel (mooi) en sjikse (meiken). De Schoolstraat in Grolle verwiest neet noar ne school, moar noar de sjoel (synagoge).
Kultuur
Grolle is deur de invlood van Münster en de Spanjaarden oaverwegend katteliek, ut hef neet met edoan met de Reformasie. Doarum wod duftig an carneval en karmis edoane en gif ut völle cafés in de stad.
Te zeen in Grolle
thumb|right|De grachten in Grolle, met nen kanon op de veurgrond.
Groenlo hef als olde stad spul um te bekieken wat verwis noar de historie van de stad. Hier ne lieste met wat bezeensweerdegheden:
Evenementen
Hierunder ne kleine lieste van de grootste Grolse evenementen:
De Halve Moane
Ut grootste park in Grolle, de Halve Moane, leg in ut noorden van de olde binnenstad. Ut maaktendeel oet van de vestingwarken en was ooit eigendom van ut gasthoes, wel er tuunen hef anelegd. Hierdeur kon de gemiente dit gebied neet gebruken veur woningbouw. Doarumme is dit gebied ut best bewaard ebleven van de vesten. In ut park is nen hertenkamp evestigd. Ne raveliene ku'j op via ne brugge en doar hebt zee ne vogeleiland van emaakt. In 2008 bunt er plannen um ut park te verploatsen, um op dizze wieze nen vrij schootsveld te maken, zo as ut was in 1627.
Economie
Bierbrouwer Grolsch was lange tied ut belangriekste bedrief in Grolle dat zorgden veur warkgelegenheid. Ut biermark, verneumd naar Grolle (de naame betekent dan ok letterlijk ‘oet of van Grolle’) is eeuwenlang in de stad ebrouwen, moar vanaf 2005 is de hele productie van ut bedrief verplaatst naar Bokel bi-j Eanske.
Een ander beurs-enoteerd bedrijf in Grolle is Nedap, onder meer bekend van de stemmachines die ebroekt wodt bi-j verkiezingen.
Van 1947 tot 2001 is un kartonnagefabriek in Groenlo evestigd ewest onder verschillende namen: Apeldoornsche Cartonnagefabriek N.V, Monocon, Sweetheart en Polarcup. De fabriek was Europa's grootste plastic bekerproducent. Moderbedrief Huhtamaki van Leer slot en verplaatsten de fabriek in 2001, waarbi-j meer als 200 banen in Grolle verdwenen.
Onzevaoder
Et Onzevaoder of Onzevaor is een christelik gebed. Et wort oek wel et Gebed van de Heer eneumd en is één van de bekendste gebejen in de kaark en de christelike tradisie.
In et Grieks heet et Onzevaoder Η Κυριακή Προσευχή (i Kuriaki Prosefchi) en in et Latien Pater Noster of Oratio Dominica. Volgens et evangelie het Jezus Christus et zelf an zien volgelingen eleerd. In de Biebel is et gebed te vienen in - de langere versie van - Matteüs 6:9-13 en - een wat kortere versie - in Lukas 11:2-4. Over et algemeen gao'w uut van de langere versie.
Volgens rabbien Aron Mendes Chumaceiro valt uut de inhoud de Joodse oorsprong van et Onzevaoder op te maken. De eerste vars is gedeeltelik Jesaja 63:15-16; Ezeciel 36:23 en 38:23, de tweede vars Obadja 1:21 en 1 Samuel 3:18, de daarde vars uut Spreuken 30:8, de vierde vars uut Sirach 28:2. De vars "en lei ons niet in verzeuking" staot niet in et Ouwe Testament, want "t denkbeeld, dat God een mins in verzeuking brengt, gaot tegen de volmaakte rechtvaordigheid en liefde van God in", aldus Chumaceiro. "Verlos ons van et kwaod" komt uut Psalm 119:133. Et slot is woordelik uut 1 Kronieken 29:11.
Oudste versie
De oudste teksten van et Onzevaoder die overeleverd bin, bin eschreven in et Koinè-Grieks. Der is oek een Aramese versie van et Onzevaoder (de taol van Jezus), mar dat is warschienlik niet in et dialekt dat Jezus sprak en kan dus oek niet de oorspronkelike versie wezen.
Griekse en Latiense versie
{|
Koinè-Grieks
=== Transliterasie van et Koinè-Grieks ===
Nedersaksiese versies
Et Nedersaksies wort (haost) niet in de kaark of thuus in gebejen gebruukt, daorum bestaot der oek gien standerdversie van et Onzevaoder in et Nedersaksies. As uutgangspunt veur de meeste Nedersaksiese vertaolingen is de Staotenbiebel gebruukt, mar de niejere versies hen de Nieje Nederlanse Biebelvertaoling as uutgangspunt.
In de meeste Nedersaksiese dialekten bestaot der gien "U"-vorm. Veur gebejen an God (in et dialekt) kiezen partie luui derveur um et toch an te houwen, mar a'j naogaon dat der zoveul taolen bin die disse vorm oek niet hen (en dus oek niet gebruken), is et beslist niet respektloos um gewoon Jie (mit een heufdletter) te gebruken. Et gebruuk van U komt eigenliks gewoon deur de grote Hollandse invleud op onze streektaol.
Grunnigs
Versie zo as die in de Grunningse Biebel steet:
Veluws
{{Kolommen
Nunspeets
}}
Riessens
Riessen steet bekeand as slim geriffermeerd. Der is in Riessen völ verskel oawer et gebroek van et Riessens in et geleuf. Der beent leu dee't zeggent det et nit heurt, of det een Hollaandsen versie good genog is. Aanderen zeggent det et hierduur juust persoonliker wördt. Doarumme besteet der feailik ginnen officiëlen oawerzetting van et Oonzenva. Oonderstoande versie gef allene wier wo et der in et Riessens oet zol können zeen.
Vechtdals
Eschreven in et Vechtdals, rondum Hardenbarg. Der is veur et Sallaands nooit gien Biebelvertaling uutekommen.
Nederlandse vertaolingen
Umdat der in de meeste kaarken en in de huushouwens van luui die een Nedersaksies dialekt praoten gien dialekt gebruukt wort veur gebejen, wort de Nederlandse versie meestentieds gebruukt.
Nieuwe Bijbelvertaling (NBV)
}}
{{Kolommen
Vertaoling zo as et Vlaanderen gebruukt wort
}}
Et Onzevaoder in de vrogge middeleeuwen
De Heliand is een religieus epies gedicht over et leven van Jezus Christus, eschreven in et Oudsaksies, umstreeks et jaor 825. Oek in disse tekst komt et Onzevaoder an bod tiejens de Bargrede. Hieronder de Oudsaksiese tekst en de vertaoling van Jaap van Vredendaal.
{{Kolommen
Vertaoling van Jaap van Vredendaal
}}
Verschil tussen protestanten en katholieken
In et Onzevaoder, zo as et gebruukt wort deur protestanten, kommen alle drie de onderdelen van een gebed terug:
Winter Guard International
WGI is op ericht duur zes leu in San Francisco: Don Angelica oet Niej Jersey, Shirlee Whitcomb oet Zuud-Kalifornië, Stanly Knaub oet Seattle in Washington, Bryan Johnston en Marie Czapinski oet Chicago in Illinois en Lynn Lindstrom oet Arlington Heights in Illinois. Zee richten de eerste klasse van WGI op, de ofdeling Vlagndreein. De tweede klasse, indoor percussion, wör pas in 1992 op ericht.
WGI wör op ericht as ne extra wedstriedverbaand tusken de hoogseizoenn duur. De leu dee't metdoot an WGI, komt vake oet n Drum & Bugle Corps. Disse korpsn doot in de weentermoanden nit zovölle. Vandoar at dr as teegnhanger vuur de leefhebbers wat in t weenter organiseerd is. Ook umdet de colorguards en t slagwoark vake ne oonderstönnde rolle hebt, is WGI de geleagnheaid um as colorguard of slagwoarkgroep es echt te loatn zeen wa'j in hoes hebt.
WGI steelt vaste regels en kriteria op, leawert oonderwies en hulpe, en regelt wedstriedn op regionaal, laandelik en internasjonaal nivoo.
Burj Khalifa
Den Burj Khalifa (arabisk: برج خليفة‎, arabiske uutspråke: [bʊrd͡ʒ xaˈliːfa], Toren van den Kalyf) is nen wulkenkrabber in Dubai in de Vereynigde Arabiske Emiraten. Med ne tiphöygde van 829,8 meter en dakhöygde van 828 meter (sunder antenne mär med nen spryt van 244 meter) is den Burj Khalifa et höygste gebouw van de wearld, seyd et in 2009 den top kreag. Dårmed sköät et Taipei 101 vöärby, wat dårvöär et höygste gebouw was.
Anvang
Den bouw van den Burj Khalifa begünde in 2004. Vyv jår later, in 2009, stünd de butenkante. Et höyvdraamwark besteyt uut ewåpend beton. En deyl van et stål kümt uut et Palast der Republik in Berlyn, et vöärmålige oustdüütske parlement. Et gebouw güng in 2010 lös as deyl van en gröäter bouwprojekt med name Downtown Dubai. Et is bedoold as pronkstükke vöär en groutskålig untwikkelingsgebeed vöär gemengd gebruuk. De readen vöär et bouwen is dat de regeyring de ekonomy minder afhangelik van öäly wolde maken en üm Dubai meyr internationale bekendheid te geaven. Et gebouw heateden anvangelik Burj Dubai, mär wör as eyrbetöyn ümmenöömd når den leider van Abu Dhabi en president van de Vereynigde Arabiske Emiraten, Kalyf bin Zayed Al Nahyan. Abu Dhabi en de regeyring van de VAE leynden Dubai geld üm öäre skulden af te betalen. Et gebouw bröäk verskeidene höygderekords, sou as 'et höygste gebouw van de wearld'.
Untwarp
Den Burj Khalifa is untwörpen döär Adrian Smith van Skidmore, Owings & Merrill, et bedryv wat ouk de Willis Tower en One World Trade Center untwörp. Hyder Consulting was den uutvoorder, NORR Group Consultants International Limited leidden de architektuur van et projekt. Et untwarp is afleided van de islamitiske bouwstyl uut de streake, wat byvöärbeald ouk terügge is te seen in den Grouten Moskee van Samarra. Et gebouw hevt dree vlöägels, dee as in nen Y-form up mekander anslutet. Dårmed wördt et woan- en hoteluppervlak vergrout. Ne centrale pille med stütpilaren en vlöägels höldt et gebouw oavereande. Dat is afekeaken van de Tower Palace III, med as verskil dat alle upwaertse verplaatsingen in et middenstükke geböäret, behalve wat noudtrappen in de dree vlöägels. Den Burj Khalifa is anekleyded med materiaal wat Dubais heate summertemperaturen teagenhöldt. Et gebouw hevt 57 liften en 8 rultrappen.
Dartmoor
250px|thumb|Oetzich öp [[Sharpitor vanof n River Meavy.]] Dartmoor is een laankheade-gebeed in et zuden van Devon in Engelaand. Et besleet 954 km² en steet onner natuurbeskearming as Nasjonaal Park.
Burj Khalifa
Untvangst
Den Burj Khalifa wördt wearldwyd bewunderd en hevt heyl wat prysen wünnen. Smet up de faam sint de untelbåre klachten van gastarbeiders uut Süüdasie, dee as en grout deyl van et bouwvolk uutmakeden. See hadden et van slechte warkümstandigheiden, laege loanen en et gebruuk üm paspoarten van arbeiders achter te holden töt et wark klår was. In 2011 wör der melding maked van vöäle selvmoarden under butenlandske warkers dee neet vordmöägen.
Dartmoor
Et granietene hooglaand keump oet de Karboontied. Et laandskop hef völle heuweln en beargen woarop ofdekte granietene heuweltöppe bint, dee tors hett. Hierin leaft et grötste deel van Dartmoor. Et heugste peunt is High Hillways dat 621 meter boawn zeenivo lig. In et hele gebeed ligt völle archeologiese skatten.
Gaasterlaand-Sloten
Gaasterlaand-Sloten (Nederlaans: Gaasterland-Sloten, Fries: Gaasterlân-Sleat) was een gemiente in de perveensie Frieslaand. t Had 10.186 inwoners (1 november 2013, bron: CBS) en een oppervlakte van 209,29 km², waorvan 114,06 km² waeter. Op 1 jannewaori 2014 gong de gemiente op in de ni'je gemiente De Friese Meren.
Dartmoor
Dartmoor wörd verzörgd deur de Dartmoor National Park Authority, woarvan de 22 leadn keuzen wordt deur Devon County Council, plaatselike distriktröade en deur de regearing.
Gaasterlaand-Sloten
De gemiente lag an et Iesselmeer in et zuden van de perveensie. In de gemiente lag de streek Gaasterlaand. De gemiente ko'j berieken via de N359.
Ontstaon
De gemiente is nao de gemientelike herindieling op 1 jannewaori 1984 vormd deur de fusie mit de veurmaolige gemientes Gaasterlaand, Sloten en een klein diel van Hemelumer Ooldeferd.
Dartmoor
Et leager gebrok delen van Dartmoor al mear as 200 joar as skeetbane. Bezeukers majt oaveral vrie roondlopen, behalve in et skeetbaangebeed. Et is ne geleefde stea bie toeristen. De organisasie dee wearkt an toerisme in Dartmoor is et Dartmoor Partnership.
Gaasterlaand-Sloten
Ontstaon
Anvankelik was Gaasterlaand de naeme van de ni'je gemiente, mar al nao aanderhalf jaor, in juni 1985, wodde de naeme wiezigd in et Friestaelige Gaasterlân-Sleat.
Dartmoor
Tors
200px|thumb|n [[Hookney Tor.]] Dartmoor steet bekeand um zinne tors - heuweltöppe met groondgesteente, dee in dit soort granietlaand mangs nen roonden vörm annemt. Mear as 160 heuwels in Dartmoor hebt et woord "tor" in öaren naam. Et woord hef ginne verbaand met of der ok echt nen tor op et heuwelken steet, mer keump van Kumries tẁrr of twr (groop, bult).
Gaasterlaand-Sloten
Belangriekste plakken
De gemiente Gaasterlaand-Sloten beston uut Sloten, ien van de Friese elf steden, en dattien dörpen. De Nederlaanse naemen weren de officiële. Et heufdplak was et dörp Balk.
Dartmoor
Tors
De tors bint et middepeunt van een joarliks evenemeant wat Ten Tors Challenge het. Hierbie loopt um de 2400 leu van tusken de 14 en 19 joar old ofstaanden van 56, 72 of 88 km tuskn tien tors via meardere weagen.
Gaasterlaand-Sloten
Belangriekste plakken
De plaknaembodden bin in de hiele gemiente twietaelig Nederlaans en Fries. Omdat de gemiente een veurkeursbeleid veur de Friese naemen propegeerde, wodden de Nederlaanse naemen onder de Friese naemen vermeld.
Stad en dörpen
Antal inwoners per woongebied op 1 jannewaori 2011: Bron: webstee van de veurmaolige gemiente
Dartmoor
Tors
De heugste peunten in Dartmoor an de noordkaant bint High Hillways met ne heugte van 621 m boawen zeenivo en Yes Tor met ne heugte van 619 m boawen zeenivo. De heugste peunten in et zuden bint Ryder's Hill met ne heugte van 515 m boawen zeenivo, Snowdon met ne heugte van 495 m boawen zeenivo en nen naamlozen heuwel met ne heugte van 493 m boawen zeenivo. De meest bekeande tor is woarskienlik Haytor.
Streume
200px|thumb|n [[West Dart River bie Hexworthy.]] De hoge groonden van Dartmoor vörmt et wellengebeed van de meeste rivieren in Devon. Disse hebt nich allennig et laandskop verannerd, moar bint ok aait ne krachtwelle west veur industriën as tinmienen en steenofgreawingen.
Et gebeed daankt zinnen naam an den River Dart, den as met den East Dart River en West Dart River begeent en dan enen stroom wordt bie Dartmeet. Et streumt et gebeed oet bie Buckfastleigh, streumt dan deur Totnes woar et oetspreadet in nen ría, woarnoa et de zee ingeet bie Dartmouth.
Vennen
200px|thumb|Aune Mire. Der vaalt völ mear reagen in Dartmoor as in et umliggende leeglaand. Deurdat et grötste deel van et laand bedekt is met vette loagen ven, wörd den reagen neet subiet opzöagen, moar laankzaam verspreadet, woardeur et gebeed hoaste nooit dreug steet. In strekken woar et water bie mekaar keump, könt gevöarlike moddekoelen of driefzaandstukken ontstoan. Wat van disse wordt oawergreuid met lechtgreun mos en stoat biej de umwonnenden bekeand as feather beds (Tweants: vearbedden) of quakers (Tweants: bewers) umdet ze oe onner de veut beewt. Disse stukken ontstoat deurdat sphagnum-mösse oawer et water hengröait wat in de granietrotsen bie mekaar streumt.
De begröaiing van de vennen haank of van et soort en de stea. Dekven hef völ pluumgräs, zeg, beenbrek en tormentil op steas woar as et mear as 2000 mm in et joar reagent. Sphagnum-mös gröait op de nattere steas. De dalvennen wordt oawergröaid deur rusn en sphagnum met heade en zunnedauw.
Klimaat
Met de rest van Zuudwest-Engelaand hef Dartmoor een heanig klimaat wat deur mekaar natter en milder is as annere steas in et laand met dezölfde heugte. Bie Princetown, wat kats in et midden van Dartmoor lig op ne heugte van 453 meter, bint januwoari en februwoari de köldste moanden met deursnee temperaturen um de 1 °C. Juli en Augustus bint de wöarmste moanden met deursnee temperaturen van 18 °C. A'j et nöastlegt nöast Teignmouth, wat an de kuste op 32 km van Dartmoor of lig, bint de deursnee temperaturen in Dartmoor 3 °C en 2,6 °C kölder, en op Dartmoor vrös et deur mekaar vief moal vaker. Op de heugste stukken in et noorden van Dartmoor gröait allens mer 175 dagen lang, terwiel as et in annere delen van de zuudkuste van Engelaand mangs wa 300 dagen wean kan.
Reagen wörd vake in verbaand zeen met Atlantiese depressies of met verdaamping. As et zommer is, verdaampt der mangs völ water oet Dartmoor woarvan dan reagenwolken komt. In disse tied van et joar tref iej der dus völle reagen- en donnerskoers. De natste moanden bint november en desember en op de heugste stukken vaalt der in deursnee mangs mear as 2000 mm. Dit is wenig a'j et nöastlegt nöast de 800 mm in t legere laand roond et streumgebeed van de River Exe, wat in de reagenskaduw van Dartmoor lig. Et gef der vake snee, moar umdat et zo hoge lig, kan et hier vaker veurkommen as umliggende gebeden.
Prehistorie
Et grötste deel van et prehistories achterbliefsel in Dartmoor geet weerum noar et Neoliet en de vrogge Broonstied. Deur de völle oawerbliefseln oet de Broonstied is et deankboar at in dissen tied völ volksstamn noar Dartmoor trökn bint. De grote Broonstiedvealden dee deur zoneumde reaves duursneden wordt, besloat 10.000 beunder van de leagere delen.
Et klimaat van de Broonstied was wöarmer dan vandage en et grötste deel van wat noe laankheadlaand is, was vrogger bos. De leu oet dee tied vungen an et bos um te houwen en maakten de eerste noaberskoppen. De meestbroekte methode was verbraanding, woardeur een groot weilaandslaandskop ontstund. Stukken woar as greunte en groan nich gröaien wol, wörden broekt veur vee. Deur de joarhonnerden wör hierdeur de laankheade grötter en verzoerden de earde.
Noa een paar doezend joar begön et klimaat minner meeld te wörden en gung et volk vort, woardeur et gebeed onbewoond achterbleef en oardig onverstoord bleef töt disse tied. Den hogen zoergroad in de earde hef der veur zorgd dat d'r ginne meanskelike resten mear bint, moar deur et graniet bint de boerderiejen en annere monumeanten good bewoard blevven.
Huttenkringe en steenkisten
Der bint ongevear 5000 oawerbliefsels van hutkringe oet den Broonstied dee der nog aait stoat, zölfs noadat ze deur reuvers deur de joaren hen oet mekaar haald bint um de tradisjonele steenwallen te maken. De kleanste bint ongevear 1,8 m in duursnee en de grootste könt wa 5 moal zo groot wean.
Wat hebt der L-vörmige verandaas um et hoes tegen weend en reagen te beskearmen. De beste veurbeelde hiervan veend iej bie Grimspound. Gelearden nemt an dat ze vrogger ne kegelvörmige kap van törf of heui hadden, dee steund wör deur balken.
Der bint ok honnerden steenkisten - Neolitiese huneberre-achtige grafkellers.
Frey
Freyr, ok wel Frey , Frø , Fricco  Froði (Froðr op 't Oaldnoors betekkent vruchtbaar, wies) en Yngvi-Freyr enuumd, is n Noordsn falliese god van de manlike seksualiteit. Hi'j is 't twennigie breur van de godinne Freya, n latere vörme van n grote godinne Frigg.
Zien name betekkent heer, geliek as Freya's name frauwe betekkent, verwaant an n naame van de Indiese godinne Priya, heur name döt ok frauwe betekkenen.
Iwan Spekenbrink
Iwan Spekenbrink (15 februari 1976) is nen neaderlandsken wylermanager, den den ploogmanager van Team DSM is sinds de uprichting van de ploog in 2005. Hy was ouk den vöärsitter van de AIGCP t/m 2021 sinds hy dårvöär verköäsen wear in 2015.
Nyguinea
thumb|300px|Ligging van Nyguinea thumb|300px|Nen raggiana-paradysvoagel, ne inheymske soorte van Nyguinea Nyguinea (Tok Pisin: Niugini; Hiri Motu: Niu Gini; indonesisk: Papua, vanoldsher Irian) is et up-eyn-nå gröätste eiland van de wearld. Med ne uppervlakde van 785,753 km² is et et gröätste eiland up et südelik halvrund. Et is underdeyl van Melanesie en de süüdwestelike Groute Oceaan en ligt up 150 km van Australie. Ouk verskillende kleinere eilanden up et westen en ousten höyret der by an. De oustelike hälvde van et eiland valt under den unafhangeliken ståt Papua-Nyguinea. Et westen, ouk bekend as Westnyguinea of Westpapua, is deyl van Indonesie.
Anno 2021 woanet der sou'n 11 miljoon lüde up et eiland. Dee sint te verdeylen in ungeväär dusend verskillende volker, med eavenvöäle verskillende språken. Volgens Ethnologue sint der in Papua Nyguinea 826 språken en in indonesisk Papua noch es 257, wat et totaal up 1073 språken bregt. Dårmed is Nyguinea wat språken angeyt et meyst verskeidene gebeed van de wearld.
Med 0,5% van et totale wearlduppervlak is et eyne van de rykste gebeden wat leavensförme angeyt. Vöäle deers en planten dee der leavet kummet nargens anders vöär en sint noch neet beskreaven döär de weatenskap. Nyguinea wördt vake selvs bestempeld as 'håste' en wearlddeyl up sikselv.
Namen
Volgens Anton Ploeg kümt et woord papua uut et maleisk e papua of pua-pua, wat 'karduushår' bedüdet, verwysend når et slim krusende hår van de inwoaners. Ne andere verklåren, geaven döär Sollewijn Gelpke in 1993 is dat et van et biakske sinneke 'sup i papwa ' kümt; 'land under de undergånde sünne'. Dat verwist når de eilanden up et westen van Voagelkop, töt sou wyd as Halmahera. Den name Papua wör lykesteld med dit gebeed en vöäral med Halmahera. Sou nöömden et de portugesen do as se dit deyl van de wearld koloniseerden.
De neaderlanders, dee later under Jacob le Maire en Willem Schouten kümmen, nöömden et Schouteneiland. Later wör dat enkel noch gebruked vöär de noordelike eilanden boaven Papua, dee noch altyd Schouteneilanden heatet. Do as de neaderlanders et deyl makeden van Neaderlandsk Oustindie nöömden se et Nieuw Guinea.
Den name Irian wördt in et indonesisk gebruked en slöt tegelyke up et eiland en de indonesiske provincy. See nöömden et Irian Barat (Westirian) en later Irian Jaya (Provincy Irian). Den name wör in 1945 döär Marcus Kaisiepo inestelled, bröder van den eyrsten gouvernöör Frans Kaisiepo. Et kümt uut de språke biak van Biakeiland en bedüdet 'upkummen' of 'upkummenden geyst'. Irian wördt ouk in andere språken gebruket, sou as Serui, Marauke en Waropen. Dee name wör töt 2001 gebruked, wårnå Papua weader officieel in bruuk küm. Ümdat de naam Irian nu döär den indonesisken ståt upelegd wördt, willet de inwoaners et neet meyr gebruken.
Landbeskryving
duum|335x335px|Höygdekaarte van Nyguinea, wårup as et oustwestelike hougland düdelik te seen is. Et nyguineaske eiland ligt up et noorden van Australie, besüden den evenaar. Et ligt ineslöäten tüsken de Arafurasey up et westen en de Stråt van Torres en de koraalsey up et ousten. Mangs wördt et bestempeld as et meyst oustelike eiland van den indonesisken archipel. Et ligt up et noorden van Australie's Top End, den Gulv van Karpentari en et skyreiland Kaap York en up et westen van de Bismarck-archipel en de Solomonseilände.
Politik is et eiland in twey deylen verdeyld. Et westen beslöt twey indonesiske provincys: Papua en Westpapua. Et ousten is et vasteland van et land Papua Nyguinea.
Den förm van et eiland wördt vake vergeleaken med nen paradysvoagel (dee ouk up et eiland vöärkummet). Dit gevt de twey uutenden van et eiland öären naam: et noordwesten wördt wal Voagelkop enöömd en et süüdwesten Voagelstart.
Et landskap van Nyguinea wördt bepåld döär de Nyguineaske Houglanden, nen bargkeaten van 1600 kilometer den as et eiland van oust når west döärlöpt. Vöäle van disse bargen sint meyr as 4000 meter houge. De westerhälvde hevt de höygste bargen van Oceanie. Et höygste punt is Puncak Jaya, med 4884 meter. De boumlyne ligt rund de 4000 meter. Up de höygste bargen ligget gletsjer s, dee al seyd minstens 1936 kleiner wordet. Wyders gevt et noordelik en südelik ouk noch kleinere bargkeatens. Behalve in de höyger liggende deylen heyrst der et heyle jår döär en warm, vuchtig klimaat. In et noordousten kümt mangs en reagenseisoon vöär.
En ander vöärnaam kenmark sint de uutstrekkede südelike en noordelike laeglanden van hunderden kilometers. Hyr groiet laeglandreagenwolden, uutestrekkede watergebeden, savannes en wat van de gröätste mangrovewolden van de wearld. Ouk ligt hyr et Nationaalpark Lorentz, wat up de wearldarvgoodlyste van UNESCO steyt. De noordelike laeglanden wordet in et westen dröygetrökken döär de Mamberamo en in et ousten döär de Sepik. De vöärnaamste rivyren in de südelike laeglanden sint de Digul in et westen en de Fly in et ousten. Et gröätste eiland uut de küste is Dolak, wat kort by de munding van de Digul ligt.
Alexander Lodewijk Lesturgeon
thumb|right|150px|A.L. Lesturgeon
Alexander Lodewijk Lesturgeon (Venlo, 16 oktober 1815 - Beilen, 18 juni 1878) was ien van de vrogste verzamelaars van streektaalwoorden en -zegswiezen.
Predikaant
Zien va was militair ingenieur en wördden ien 1821 overeplaotst naor Koevern ien Drenthe. De zeune studeren theologie ien Grönning en was predikaant ien Hesselen, Vledder en Sweel. As predikaant streed hi'j teugen draankmisbruuk. Ien zien standplaatsen richtten hi'j leesgezelschappen en rederijkerskamers op.
Dichter
Lesturgeon begunnen mit 't skrieven van Nederlaandse gedichten. Mit zien Grunningse studievrunden skreef-e Dichterlijk Mengelwerk (1836) en nog drie anonieme bundels, waorvan-e d'r ién "een naoogst van erotica uit onzen jongelingstijd" nuumt. Later gaf-e nog twee stichtelijke bundels uut. Hi'j weur benuumd töt lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde ien Leiden.
Skrieverije aover Drenthe en ien 't Drèents
thumb|left|250px|Staandbeeld ien [[Koevern van "de Drie Podagristen", zoas heur Lesturgeon en zien mede-schrievers Van der Scheer en Boom nuumden.]] Lesturgeon waarkten mit an de publicatie Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, door Drie Podagristen (1842-1847), een cultureel reisboek aover Drenthe (podagristen bint mèensen mit jicht an de tonen). Zien mede-skrievers waren Harm Boom en D.H. van der Scheer. Mit Boom skreef Lesturgeon ok Een Drenthsch gemeente-assessor met zijne twee neven op reis naar Amsterdam, in 't voorjaar van 1843. Dielen van dit boek bint, net as dielen van Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst, ien 't Drèents eskreben.
Drèentse woordenliesten en vertaling
Ien de Drentsche Volksalmanak, een blad veur stökkies aover Drèentse taal, geschiedenis, volkskunde en schrieverije, plaotsen Lesturgeon zien Proeve van een woordenboekjen van den Drentschen tongval (1844). Vervolgartikels op disse proeve stunden ien de almanaks van 1845 töt en met 1850. Lesturgeon vreug hulp van de lezers bi'j 't verzamelen van Drèentse woorden, mar veule enthousiasme was er niet veur zien liesten.
Ien 1874 kwaamp 't Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon uut, daoras Lesturgeon de eerste Drèentse vertaling ooit van een stökkien uut de biebel ien plaotsen (de geliekenis van de verleuren zeune, ien 't dialect van Sweel).
Veurbield uut zien wark
Uut Lesturgeon zien artikeltien Inne gengelderei:
Manito
Manitu, Manito, Manitou of Manit is een belangryk begrip in de traditionele religy van de Algonkin-språken van noordamerikaanske indianen. 'Manito' is et allesümvattende rådsel, de groute kracht, den in alle weysens, dinge, handelings en verskynsels is. Manito wörd ouk wal beskreaven as alles-beselend, dat et dich in verskillende förms en in verskillende tyden sich uut.
Tandem
Tandem kan verwiezen naor:
Manderoog
Manderoog, Mandø of Manø (oetsproken as: Mèn-eu) is een Deens waddenaailaand, en is t klainste bewoonde waddenaailaand van Denmaark. t Aailaand ligt tussen Reumeroog en Fanoog. t Aailaand besloat 8 vierkaante kilometer en der wonen enkele tientallen bewoner.
t Omdiekte aailanad is bereikboar via twai wegen dij bie hoogwoater nait tougankelk binnen. Allend aan de westzied bevindt zok n dunenrie.
Likwiditeat
Likwiditeit (Nederlaands: liquiditeit) beskrif wodöanig een bedrief kan bliewen betalen. Doarbie is der onderskeid tusken veranderlike (dynamische) en vaste (stoatische) likwiditeit. Ne gode likwiditeit beduudt dat iej een hoog vermeugen hebt um wat te kopen.
Veranderlike likwiditeit kik of der oawer nen bepoalden tied mear of minder geld binnenkump dan der oetgeet. Doarvuur stelt bedriewe vuurof ne likwiditeitsbegroting op. Vaste likwiditeit drukt oet of een bedrief in de eerstvolgende tied met öare umleupmiddel rond kan kommen. Et gef dree kengetallen um vaste likwiditeit te bepoalen: current ratio, quick ratio en waarkkapitaal.
Big Log
Big Log is een nommer ezungen deur de Britse zanger Robert Plant en beheurt töt de bluesrock/poprock. Het nommer is in juli 1983 uut egeaven as eerste single van et album The Principle of Moments.
Samen met Robbie Blunt en Gerald Woodroffe hef Plant dit nommer eskreaven. Het was zien eerste succesvölle hit in zien solocarrière sunds hi'j uut Led Zeppelin is vot egaon. De videoclip van et nommer is in Nevada en Californië op enömmen. Het nommer is ook in et videospöl Grand Theft Auto V (GTA V) te vinden.
Zundert
Zundert is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is et lyknamige Zundert. Der woanet 21.988 lüde up ne uppervlakde van 121,21 km². Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint Rijsbergen, Wernhout, Klein-Zundert en Achtmaal.
Anthony Christiaan Winand Staring
Anthony Christiaan Winand Staring (Gendringen, 24 jannewaori 1767 – eigen landgood De Wildenborch in Vodden, 18 augustus 1840) was nen Nederlandsen dichter.
Laevens-löppe
Staring was nen romantiesen dichter in hart en nieren, ene van de weinege dichtende Nederlanders dee-t doarumme bekend stoat. Et romantiese in zien wark betröf dat woar-t e ovver schreef (legenden, beschrievingen van de natuur) en ok de wieze waarop e dat deed (geveuleg en humoristies). Staring blonk oet in de dichterleke vertelkunst. Een good veurbeeld doarvan is zienen "Jaromir-cyclus", moar ok met "Marco" en "De hoofdige boer" wodden e bekend. Völle waardering hef e neet ehad, onder meer umdut zien literaire wark zwoar te begriepen zol waen.
Laandnommer
Et laandnommer is dat diel van et tillefoonnommer dat verwiest naor een specifiek laand. Bie et bellen naor et butenlaand wodt in et keuzen nommer et laandnommer veurofgaon deur de internationaole toegaangskode.
Naost de laandnommers die naor lanen wiezen, bin d'r ok speciaole laandnommers.
De wereld is opdield in 9 regio's: Noord-Amerike (1), Afrika (2), Europa (3 & 4), Zuud-Amerike (5), Australië en Antarktika (6), Oost-Europa (7), Azië (8), Midden-Oosten (9).
Alle lanen bin vervolgens veurzien van een eigen laandnommer.
Zoas mit alle tillefoonnommers kan een laandkode niet een veurvoegsel wezen van een aandere laandkode, dus bi'jgelieks omdat d'r een laandkode 7 is (veur Ruslaand en Kazachstan), kan de laandkode 71 niet meer toekend wodden.
Laandkodes wodden bi'jtieden wiezigd. Doe laandkode 37 van Oost-Duutslaand vriekwam nao de verieniging mit West-Duutslaand, wodden de kodes 370–379 toekend an verschillende lanen die nog gien eigen laandkode hadden, zoas Andorra en lanen die votkwammen uut de veurmaolige Sovjet-Unie.
Band (samenleaving)
Een band of bandsamenleaving is de meyst eynvoldige wyse van samenleaven by mensken. Wat hyr körtby kümt is de groutfamily, klan of sibbe, wat besteyt üüt neet meyr as 30 töt 50 man.
Alle tyden so'n betty bint bands jager-gadderaar lüde. Der is een årdige gelykheid tüsken de mensken; se hebbet geyn last van 'ledders' en as der eyne wat houger steyt as een ander is dat mar tydelik, neet te arven. Et volk levt sleppend, vöärsöt sichsülven van wat se nöydig bint en hebbet noit te vöäle. Dårümme besteyt der ouk amper-an handel en ümdat wetten en reagels neet vaste ståt, hebbet se ouk geyn behoovde an skryven. Se hebbet geyn polityke groupen en hebbet geyn vasten leider, wülk eköäsen wörd nå syn gode dåden. Beslissings wördet ait demokratisk of-epråt.
Olde Iesselstreek
Olde Iesselstreek (Nederlands: Oude IJsselstreek) is ne gemeente in den Achterhook (ut oosten) en de Liemers (ut westen). De gemeente is ontstoan noa de gemeenteleke herindeling op 1 januari 2005 uut een samenvoeging van de veurmoalige gemeentes Gendringen en Wisch.
Op 28 juni 2006 stemde de gemeenteroad in met ut ni-je gemeentewoapen. Het woapen besteet uut dri-j delen. Ut boavenste deel is de rode leeuw van de vroggere gemeente Wisch, ut middelste deel stelt de Olde Iessel veur dèn deur de gemeente slingert en ut onderste deel bunt de dri-j ringen uut het vroggere gemeentewoapen van Gendringen.
Olde Iesselstreek hef een oppervlak van 138,09 km² en op 1 jannewari 2019 39.273 inwoners (bron: (CBS).
Sinds 1 januari 2008 is het gemeentehuus in Vasseveld eslotten en bunt alle ambtenaren warkzaam in het gemeentehuus van de vroggere gemeente Gendringen. Vasseveld is doarmet geen heufdplaatse meer van de gemeente.
Kernen
Bontebrug, Breedenbroek, Engbargen, Etten, Gendringen, Haelweg, De Heuven, Iesselhunten, Megchelen, Milt, Netterden, Rafelder, Sillevolde, Sinderen, Terborg, Ulft, Varsselder-Veldhunten, Vasseveld, Voorst, Vriezelaar, Wals, Warm, Westendarp, Wieken en Zeek.
thumb|links|Gemeente Olde Iesselstreek
Pol
Pol of De Pol kan verwiezen naor:
Helgolaands
thumb|De Noordfriese dialekten t Helgolaands (eigen naeme: Halunder) is t Noordfriese dialekt van t eilaand Helgolaand (Helgolaands: Lunn). Omdebi'j n darde van de Helgolaanders praot Helgolaands, dat bin omdebi'j de 500 meensken. t Dialekt wordt dan ok mit uutstarven bedreigd. Toch bin der nog altied kiender die t praoten en is der op t eilaand n protte andacht veur t Helgolaands.
Noordfries
Helgolaand was wiedweg t eerste eilaand dat tiedens de Friese expansie in de middelieuwen koloniseerd wordde - de rest van Noordfrieslaand volgde laeter pas. t Dialekt van Helgolaand liekt, ondaanks t grote isolement waorin de eilaanders verkeerden, redelik op 'e dialekten van Föhr, Amrum en Sylt (t Fering, Öömrang en Sölring) die tegere t Eilaand-Noordfries vörmen. Meer as aandere Eilaand-Noordfriese dialekten is t Helgolaands deur t Duuts beïnvloed. Dit zal grootkaans mit de tragiese geskiedenis van t eilaand van doen hebben. t Eilaand is tot twie keer toe ontruumd tiedens beide wereldoorlogen en de Helgolaanders hebben op t vaastelaand in ballingskop leefd. Hierdeur kreeg t Hoogduuts al vroeg n belangrieke posisie in de Helgolaander gemienskop.
Kenmarken
Butelings zeggen vaeke dat Helgolaands "Deens" klinkt. De korte, krachtige klaanken van t dialekt wordt niet deur iederiene skier vunnen. t Helgolaands is veerder n redelik normaol Noordfries dialekt. t Is niet biezunder konservatief. t Onderskeidt him wel van de aandere Noordfriese dialekten deur t behoold van de uutgangen -e en -en.
Klaankleer
In de uutspraoke van t Helgolaands valen n peer dingen op. Zo as in vule Friese dialekten bin der onder de klinkers stiegende twieklaanken, bi'jgelieks in tuaan (ti'je), dat ongeveer klinkt as "twaan". Veerder typies is dat bepaolde slotklaanken vort laoten worden (-r en -d) of inkeld deur de neuze uut te spreken (-n). n Groet as "mogge", skreven as gud mooin, wordt zo meerstal uutspreuken as gu mooin. Veerder typies bin de twieklaanken oa in bg. hoad, heufd, die ongeveer klinkt as "owa", en eä, bg. in meär (meer), die zwat klinkt as oeë of uhhe.
Bi'j mitklinkers moeten sprekers van t Duuts heur dervan bewust wezen dat kombinaosies as sp- en st- gewoon as in t Nederlaands uutspreuken worden, dus zonder de karakteristieke Hoogduutse palaterisering. Veerder opvalend, mar niet verrassend veur n Fries dialekt, is t veurkommen van sk- in plak van sch-, ok in lienwoorden, dus skeff veur "skip" (liend van t Duutse Schiff).
Vörmleer
Helgolaandse woorden kunnen in t enkelvoold of meervoold staon. Meervoolden in t Helgolaands kunnen op verskillende manieren tot staand brocht worden. t Gebrukelikst is -e of -en (-n) as aachtervoegsel: suaak (wange) wordt suaaken, teän (taand) wordt teäne en tuaan (ti'je) wordt tuaan'n. Veerder bin der n protte meervoolden op -er: hoad - hoader (heufd - heufden), iaarem - iaaremer (aarm - aarms) en t onriegelmaotige kin - künner (kiend - kiender). Ok aandere onriegelmaotigheden kommen veur; t meervoold van man (man) is zo mansli (liek as t Stellingwarfs en t Friese manlju).
n Biezunder kenmark van t Helgolaands is t aachtervoegsel -mens, bi'jgelieks in mundaimens: op maondag, maondags. Op 'e zelfde maniere zeggen ze ok taisdaimens enzovoort.
Zinsbouw
n Op t eilaand bekend sjibbolet is t onzinzinnechien en en hi en hin hi en her hin hi en en hi. Dat betekent zovule as "n ente had n hond had en heur hond had n ente had." Wi'j hoeven vanzels niet uut te duden dat dit zinnechien weinig leert over de echte grammatika van t Helgolaands. Zinnen as de fremmen froie djam oawer faini wedder iip Lunn ("de gasten verheugen heur in t biestere weer op Helgolaand") geven n eerliker bield. In disse zinne vaalt op dat t lidwoord nao t veurzetsel oawer vortlaoten wordt. Dit verskiensel komt vaeke veur in t Helgolaands. Lidwoorden worden vaeke vortlaoten of verzwakt tot n tussenklaank as -t- (uut deät, t [het]) of -n- (uut en, n [een]).
Tellen
iaan
Reiderlaand (streek)
right|thumb|Lokoatsie van t Reiderlaand (rood) over noudoagse koart
Helgolaands
Tellen
tau
tree
Reiderlaand (streek)
t Reiderlaand (Duuts: Rheiderland) is n laandstreek in t grènzgebied van Nederlaand en Duutslaand, onderdail van de Nederlaandse provìnzie Grunnen en t Duutse distrikt Leer in Oostfraislaand.
Helgolaands
Tellen
schtjuur
fiu
Reiderlaand (streek)
t Reiderlaand omvat aan Nederlaandse ziede de lieknoamege gemainte Reiderlaand, t noordelke dail van de gemainte Wedde-Bennewold, t oostelke dail van de gemainte Scheemde en de gemainte Winschoot. Historisch heurt t Nederlaandse dail van Reiderlaand tegenswoordeg bie t Oldambt.
Helgolaands
Tellen
sös
seeben
ach
neägen
Reiderlaand (streek)
t Reiderlaand wordt soms as Ommelaand zain, mor het noeit de offisjele stoatus van Ommelaand kregen.
Helgolaands
Tellen
tain
Reiderlaand (streek)
Kenmaarkend veur t gebied is t vlakke en wiede laandskop. Doarnoast stait t Reiderlaand politiek bekènd as n gebied van extremen, aan de aine kaant sosjoaldemokroatisch (t Duutse gedailte), en kommunistisch in het Nederlandse dail.
Helgolaands
Tellen
elben
twallow
Reiderlaand (streek)
Geschiednis
t Raaiderlaand was in de Middelaiwen n hail welvoarend haandelsgebied aan de monden van de Ems totdat deur n reeks overstromens in de vieftiende en zèstiende aiw n groot dail van t gebied zoch aan de zee priesgeven moz. Veul dörpen verdwenen onder t woater van de hierdeur ontstoane Dollart. Tuzzen de zestiende en de negentiende eeuw wuiren grode dailen van de Dollart weer deur indieken as polderlaand truggewonnen. In de wiede polders ontstonden de grode groanbedrieven woar de streek bekènd om stait.
In de tied van t Keunenkriek Hollaand wuir Oostfraislaand bie Nederlaand vougd as 10. provìnzie. Grunnen zag dou de kans om zien grènze deur te trekken tot de Ems tou, woardeur t Reiderlaand weer bie Grunnen heurde. t Wuir doe bie Westerwolde vougd en vörmde t kwartaar dat soms Reiderlaand nuimd wuir en soms Westerwoldingerlaand. Dit het de Stad loater gedailtelek weer mouten inlevern.
Helgolaands
Daegen van de weke
taisdai
Reiderlaand (streek)
Groanrepubliek
t Reiderlaand is veural bekènd worden deurt t bouk De Groanrepubliek van Frank Westerman. Ook t bie beheurende en lieknoamege laidje van Alex Vissering het dit gebied op de koart zet.
Helgolaands
Daegen van de weke
medderweeken
tünnersdai
Reiderlaand (streek)
Groanrepubliek
thumb|left|Reiderlaand om t joar 1300.
Helgolaands
Daegen van de weke
fraidai
senin
sendai
Vandaege, gister, morgen
dollung (vandaege)
mollung (vanmorgen)
illung (vanaovend)
jüster (gister)
mooin (morgen)
oawermooin (overmorgen)
Kleuren
bli (blauw)
road (rood)
giil (geel)
witt (wit)
swaart (zwart)
gri (gries)
green (gruun)
Familie
ool'n (oolders)
voor (heit)
mem (memme)
memi (memmie)
oot (grootmoeder)
groovoor (grootvaeder)
oti (beppe)
gogo (pake)
Persoonlike veurnaemwoorden
ik, mi (ik, mi'j)
di, di (ie, jow)
hi, hem (hi'j, him)
dji, her (zi'j, heur)
deät (t)
wi, is (wi'j, oons)
djüm (jim)
USB
thumb|200px|Et algemeyne USB-bealdmark
Helgolaands
Persoonlike veurnaemwoorden
dja (zi'j)
Tekstfragmenten
t Oonzevaeder
USB
Universal Serial Bus (USB) is en industrystandaard vöär kabels, konnektoren en protokollen vöär verbindingen, kommunikaty en ströymanvoor (interfacing) tüsken komputers, by-apparaten en andere komputers. Der sint vöäle verskillende ården van, med 14 verskillende ansluters. USB-C is de nyste variant.
Helgolaands
Tekstfragmenten
Heeregot, ii Foor, dear Di bes uun'e Hemmel!
USB
De USB-standaard besteyt seyd 1996 en wördt beheyrd döär de USB Implementers Forum (USB-IF). De veer geslachten van USB-varianten sint: USB 1.x, USB 2.0, USB 3.x en USB4.
Helgolaands
Tekstfragmenten
Haili skel wees Diin Neem.
USB
Standaardisaty
USB is bedoold üm de ansluting van by-apparaten en persöönlike komputers te versimpelen. Dat is sou wal vöär weadersydse kommunikaty as elektrisken kracht. Et hevt vöäle andere koppelingen vervüngen, sou as seriele en parallelle poarten. Et is de standaard wörden up ne groute verskeidenheid an apparaten, sou as tikplanken, müse, videokamera's, printers, mobile telefoons, harde skyven en netwarkadapters. USB-anslutingen vervanget ouk voordan vaker uplaadkabels vöär draegbåre apparaten.
Helgolaands
Tekstfragmenten
Diin Rik lat keem,
Diin Wel skel djülle
uun'e Hemmel en iip'e lir.
Ii doagelik Brooad du is dollung,
en ferdjiuw is ii Skül,
as wi ferdjiuw wel din'n uun ii Skül stun.
En feere is ni wech fan Diin Wai.
Foor moake is frai fan Büsterkens!
Amen!
Now volgt t eerste artikel van de Universele Verklaoring van de Rechten van de Meenske in t Helgolaands:
''Alle Mensken sen frai, likwörti en med de sallowski Rechten geboorn. Djo hoa Ferstant en Geweeten medfin'n en skul arker as Bruurs uundjintreed.''
Alle meensken worden vri'j en geliek in weerdighied en rechten geboren. Ze hebben verstaand en geweten mitkregen, en moeten mekeer as breurs behaandelen.