cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bertrand Russell
Filesofie en wiskunde
Ok over zien rèdenen um agnost te wèzen schreef e boeken. In zien betoog Why I Am Not a Christian (vertaald as Waorumme ik gien christen binne) valt hi'j de belangriekse argumenten veur 't bestaon van 'n god an en kump töt de conclusie dat d'r gien enkele noodzaak is umme an te nem dat d'r een god bestiet. Ok betoogt e dat religie meer kwaolijke dan goeje gevölng hef. Hi'j beschouwen zichzelf as vri'jdèènker en waar van miening dat mèènsen zich nie mut laoten leiden deur traditie of heilige boeken, ma dat zi'j met hun eing verstaand töt kennis mut köm. Tevens lanceerde hi'j 'n argument dat bekend stiet as Russells theepot, um 't onfalsifieerbare karakter van godsdienstige opvatting' an de kaoke te stellen.
Ok op 't gebied van seksualiteit had e 'n veur die tied zeer onconventionele opvatting. Zo zaag hi'j gien enkele rèden umme bi'jveurbeeld seks buten 't huwelijk immoreel te vinden. Iets kon volngs Russell allene immoreel wèzen wenneer 't aanderen schaadt, en dat waar volngs 'm bi'j seks buten 't huwelijk nie et geval. Hoewel zulke opvattingen teengwoordig vri'j normaal evunden wödt, kwam Russell d'r regelmaotig deur in de problèmen.
In de verzaomelingenleer is de Russellparadox naor 'm enuumd. Disse paradox giet over de verzaomeling van alle verzaomelingen die zichzelf nie bevat, met de vraog of disse verzaomeling zichzelf now wel of nie bevat. Iene bekend veurbeeld is de zelfreferente barbier: scheert 'n barbier die allene mèènsen scheert die zichzelf nie scheert, zichzelf, of nie? Naor anleiding van disse paradox bint onder aander typenlogica's ontwikkeld, en is d'r veule onderzuuk edaon umme te proberen disse tegenspraak op te lössen, töt Kurt Gödel uuteindelijk antonen dat dat principieel nie mogelijk is.
8 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 8 febrewaori
Barrevelds
't Barrevelds is een West-Veluws en Utrechts dialect dat esproken wort in de gemeente Barreveld. 't West-Veluws is een overgangsdialect tussen de dialecten uut 't oosten, 't westen maor ok uut 't zujen, 't Betuws (Zuud-Veluws) het veul meer van disse zujelijke kenmaarken, maor boven disse grens kommen sommige van disse kenmaarken ok nog veur.
't Gebied waor ze Barrevelds praoten lei krek boven 't Betuwse taolgebied, 't het dus ok wat meer zujelijke invloejen as bieveurbeeld 't Putters, vergeliek 't Barreveldse stukske maor mit 't Putterse stukje. 't Barrevelds het net as 't Niekarks en 't Putters de uutgang -tsje veur 't Nederlanse uutgang -tje.
Umdat Barreveld kortbie Utert lei, het 't ok bult invloejen vanuut 't Uterts een veurbeeld hiervan is de ao in woorden as maoken. In aandere Veluwse dialecten is dat meestal maken. Een aander veurbeeld is de uutspraok van 't woord kussen dat op de grens van Gelderland en Utert mit -ng uut-esproken wort, dus as: kussing, in de rest van de Veluwe is dat meestal kussen.
Beukestad
thumb|right|Beukestad Breevoort Een beukestad of bookestad is een darp of stad dat zich als dusdoanig hef uut-eropen vanwaege de völle pröttel- en tweedehandsbookwinkels dee'j doar kunt vinden. De bekandsten is 't Britse Hay-on-Wye. In mangse Europese laanden bunt ze te vinden, zoas Frankriek (Montolieu en Bécherel) en Zwitserlaand (St.-Pierre-de-Clages).
Ina Müller
Ina Müller (Köhlen (Cuxhaven), 25 juli 1965) is een Duutse zangeres, grappenmaakster, schriefster en praotsjowprissentatrice. Ze wuur bekend deur heur optredens in het grappenduo Queen Bee en heur prissentatie van Inas Norden en Inas Nacht. Met Queen Bee haar ze in 2004 een gastrol in de film Schöne Frauen.
Queen Bee
Queen Bee was een Duuts duo dat grappen en muziek veurtbracht hef, veur een deel in het Platduuts maor ok weh in het Duuts. Het duo bestun uut Ina Müller en Edda Schnittgard.
Ina Müller
Leem
Müller wuur as vierde in een boerengezin met vief dochters geboren. Naodat ze van schoele kwam gung ze an het wark as apothekersassistente op het Waddeneiland Sylt en daorna in Bremen.
Queen Bee
Beschrieving
Ze traden op vanaf de zummer van 1994 met meziek en heldere, soms wat vinnige teksten. Onderwerpen die ze keuzen waren bijveurbeeld geslachtsgemienschap, een tweede verholding d'rnoast en daogse wissewassies vanuit het oogpunt van vrouwluu van Noord-Duutse oorsprung.
Ina Müller
Leem
Ze wuur bekend met het grappenduo Queen Bee dat ze in de summer van 1994 samen met Edda Schnittgard oprichtte. Op 12 december 2005 deu ze heur afschiedsveurstelling in dit duo.
Queen Bee
Beschrieving
De kwebbelgrage Ina Müller stun - vooral bij optredens met mèensen d'rbij - miestal op de veurgrond. Edda Schnittgard speulde met van achter heur tengeltangel en luut juust een huul andere aard zien, met onversteurbare gebaren en gezichtsuutdrukkings.
Ina Müller
Leem
Sins 2002 warkt ze an eigen projecten, veural in het Platduuts. Toen ze nog jonger was schreef ze veur het langlopende radioprogramma op de NDR Hör mal 'n beten to.
Van 2005 tot 2009 prissenteerde ze de docusoap met de titel Land & Liebe en later de praotprogramma's Inas Norden en Inas Nacht. Daornaost was ze veul te zien op uutzendingen van de NDR en later ok op andere zenders. Inas Nacht wodt sins 2009 herhaald op de landelijke zender ARD.
Queen Bee
Beschrieving
In 2004 speulden ze met in de film Schöne Frauen. Het jaor d'rop stopten ze met zien beiden.
Ina Müller
Leem
In februari 2006 begun ze heur tweede allentoptreden, Ina Müller liest und singt op Platt. In de herfst van dat jaor gung ze op tournee onder de titel Weiblich, ledig, 40, vertaald Vrouwelijk, allentstaond, 40. Ze woont in de tussentied samen met zanger en liedtiesschriever Johannes Oerding met wie ze sinds 2009 ook samen op de bühne stiet.
In februari 2009 prissenteerde ze veur de ARD de gala-uutzending ter ere van de honderdste verjaordag van Heinz Erhardt. In oktober van dat jaor kwam de NDR met heur programma Stadt, Land, Ina! In 2011 en 2012 prissenteerde ze veur de ARD de uutreiking veur de meziekpries Echo; in 2012 wun ze veur't eerst ok zelf twee Echo's. Verder was ze het Duutse jurylid veur het Eurovisieliedtiesfestival van 2011.
Boxtel
Boxtel is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höydsteade van de gemeynde is et lyknamige dorp Boxtel. Der woanet 30.807 lüde up ne uppervlakde van 64,85 km². De gemeynde ligt an de rivyr de Dommel.
Andere dörpe, kerne en nåberskappen in de gemeynde sint nöäst Liempde en Lennisheuvel:
1646
thumb|right|Stanisław Koniecpolski
Ronde Blesse
De Ronde Blesse is een buurtschop in de gemiente Stienwiekerlaand, in de Nederlaanse perveensie Overiessel. De buurtschop lig ten zuudoosten van De Blesse, een dörp in de Friese gemiente Weststellingwarf.
Wezep
Wezep is een darp an de noordelijke rand van de Veluwe, in de Nederlanse previnsie Gelderland.
Ronde Blesse
De Ronde Blesse hef gien kern en bestaot uut een koppel losse boerderi'jen teugen de perveensiegreens mit Frieslaand an. De buurtschop is in de 19de ieuw ontstaon, kot nao de vestiging in die kontreien van 'e kelonie Willemsoord (in 1820 deur de Maotschoppi'je van Weldaodigheid).
Mit et dorp Willemsoord en buurtschop De Polle is de Ronde Blesse verienigd in et Dorpsbelang Willemsoord De Pol en Ronde Blesse, gewoonlik ofekot tot Dorpsbelang Willemsoord.
Wezep
Wezep is een jonk darp dat veurnamelijk nao de Tweede Wereldoorlog ontstaon is. De darpskärke, ien van de oldste gebouwen, is van 1862 en is een paor keer herbouwd.
Wezep hef ook een eigen stesjon. de treinen rieden tussen Zwolle via Amesfoort naor Utrech en stoppen op alle tussen-elegen stesjons.
Wezep wordt ok wel Wèzep of Wezepe eneumd deur de oldere meesen uut 't darp.
Zwil
Zwil is ne roewe, harte verdikking van de boetenste hoedloage. Zwil ontsteet as et vel völle druk of wriewing te verdoeren krig. Zwil zorget der vuur det de hoed neet kapot geet.
Ontstoan
Zwil keump et meeste vuur oonder veute. Mer ook leu dee as völle met de haande woarket, kriegnt zwil in de haanden. In de bouw, bie automonteurs of fietsenmakers, mer bie ook tradisjonele beropen as boer en reetdekken. Leu dee as muziek maakt, köant ook zwil in de haanden kriegen. Gitaar- en vioolspöllers kriegnt harte vingertöppe van et kniepen in de snoaren. Slagwoarkers van conga's, bongo's of aandere haandtrommen köant zwil in de haanden kriegen van et houwen. Zwil keump hier good van pas, umdet et zearte vortneamp.
Nedersaksies
In et Tweants zeent der meardere zegswiezen met zwil.
Askwoonsdag
Askwoonsdag is den dag wanneyr as de Katolike Vastentyd begünt. Dissend is sessenveertig dage vöär Påske. Officieel het den dag Den dag van de aske, mar ümdat et ait up nen woonsdag is, wörd et ait Askwoonsdag enöömd. Et kümt neet in den Bybel in vöär.
In Katolike strekken wörd de weakende te vöärend Karnaval evyred. Dat höldt up med dissen woonsdag, wår as de Vasteltyd begünt. Dit duurt officieel 40 dage, so as ok Jesus 40 dage in de wöäste rundedwaled hadde sunder etten. De sesse sündagen de tüsken höärt der neet by, dårümme duurt et sessenveertig dage van Askwoonsdag töt Påske.
In vöäl strekken is et tydensk de deenst in de karke noch gewoon ümme een krüsien van aske up uwen vöärkop te krygen, dissen dag. De aske kümt van de palmpåsken-takke, dee as gebrüked bint up Palmsündag et jår der up. Dissend bint nu dröyge en wördet. Dit steyt symbool vöär unse starvelikheid, dee as Jesus Christus up eheaven hevt med syne upstanding med Påske. U med aske låten beströien steyt in den Bybel ouk wal vöär et hebben van berouw. Mar aske betekkend ouk ny leaven, ümdat aske den grond vrüchtbaar maakt. Ouk hevt aske een betekkenisse van reinigen, vrogger wörded der med aske ewasken. Düs et gebrüük üm u med aske te låten beströien, hevt al disse betekkenissen. De gelöyvigen belyded hyr med dat sy mar aske bint, en töt aske süllet wearümme gån. Mar de Vastentyd müt u de ogene setten up Jesus, den as up eståne uut de doud is.
Van older was et de gewöänte ümme tydensk et vasten mar eyne måltyd den dag te etten, en u disse heyle tyd up et påske-mystery en uwen medmenske te richtten gån. Teagenwoordig doot lüde anders soort vasten. So willet junger meyr milieu bewüster doon, so as zo weinig as möägelik de auto te pakken. Of lüde willet socialer weasen döär neet alleyne mar up de telefoon te kyken. Sommigen süllet veertig dage geyn alkohol nemmen. Et geyt der ümme dat wat u ait of leidet, dat y dår vöär veertig dage ofstand van nemt. So sül y seen dat y disse dinge neet echt nöydig bint, mar dat der belangrykere dinge in de wearld bint. Y krygt de tyd ümme u te richten up uwen wåre roping.
Vöäl meyr protestanten doot de låtste tyden dissen dag ouk as startskot vöär de Vastentijd.
Tom Stamsnijder
thumb|right|200px|Tom Stamsnijder Tom Stamsnijder (Almelo, 15 mei 1985) is nen prof-wielrenner oet Eanter in Tweante, Neerlaand. Hei dut fietsen bie de ploog van de Rabobaanke. Hei hef t fietsen van gennen vrömden; zin vaa is Hennie Stamsnijder, oold-wearldkampioen veeldrieden.
Zinne eerste oawerwinning was dat hei de eerste plaatse haalden bie t NK Cyclocross Kattegorie 7. Doarnoa wör hei Neerlaands Kampioen Tiedrieden bie de niejelingen. Doarop köm he te rieden bie de amateurploog van de Rabobaanke, woernoa't he drei joar later profrenner wör bie de Gerolsteinerploog.
1189
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1189.
Oosterskellings
t Oosterskellings of Aasters is t Friese dialekt dat spreuken wordt op t oostelike part van t Friese Waddeneilaand Terskelling, in de dörpen Oosteraende, Hoorne en Lies. t Wordt tegenwoordig niet meer zovule spreuken, en t antal sprekers leit rond de 150 tot 200 meensken. De overbleven sprekers bin veurnaemelik oolderen. t Sprekersantal nemt de laeste tientallen jaoren dan ok gauw of.
t Oosterskellings is nauw verwaant an t Westerskellings, t dialekt van t westelike part van Terskelling. De beide zusterdialekten worden van mekeer skeiden deur t Midslaands, t Hollaandse dialekt dat spreuken wordt op t midden van Terskelling.
Geskiedenis
Lange tied is anneumen dat Oost- en West-Terskelling vri'j jonge kolonies op n in wezen Hollaandstaelig eilaand weren, van Friezen die oorspronkelik uut de Zuudwesthoek ofkomstig weren. Mar tegenwoordig wordt anneumen dat de taelsituaosie zo as t now is op Terskelling, mit twie Friese dialekten op 'e uutaenden en n Hollaands dialekt in t midden, veroorzaakt is deur n ieuwelange overheersing deur Hollaand van t oorspronkelik hielendal Friestaelige eilaand. Daornaost was Midslaand t bestuurssentrum en is de bevolking daor staorigan verhollaandst. Hier moet bi'j opmurken worden, dat Terskelling eerst in 1942 n onderdiel van de perveensie Frieslaand worden is; veur die tied beheurden t ieuwenlaank tot Hollaand.
thumb|left|De lokaosie van t Oosterskellingse dialekt in t Friese taelgebied Behalven n starke invloed van t Hollaands is der in t Oosterskellings ok n lichte Noord-Germaanse invloed weeromme te vienen. I'j kunnen annemen dat dat voortkomt uut t feit dat de Terskellingse maotskoppi'je ieuwenlaank op 'e zee oriënteerd was - mit viskeri'je en haandel as veurnaemste inkomstebronnen - waor kontakten mit Skandinaviese laanden of luden uut die kontreinen geriegeld bi'j veurkwammen. n Veurbield van die invloed is bi'jgelieks t woord "jeure" veur "doen". Vergeliek t Deense "gøre", t Zweedse "göra" en t Noorse "gjøre", waorbi'j bedocht worden moet dat in de Noord-Germaanse taelen, behalven t Deens, n "g" veur in "ø" uutspreuken wordt as in j-achtige klaank.
Verskillen mit t Standerdfries
De beide zusterdialekten Westerskellings en Oosterskellings lieken arg op mekeer, hoewel der ok dudelike verskillen binnen. Mar mit t Standerdfries bin de verskillen vule groter, hoewel ok weer niet zo groot dat de onderlinge verstaonberhied in geveer komt. Die verskillen zitten m veural in de woordeskat, bi'jgelieks "ta" veur "heit", "poeë" veur "beppe" en "kiwyt" veur "ljip" (kiewiet). Mar t grootste verskil is lichtkaans te bekennen in de klaankleer. Zo zeggen ze in t Oosterskellings "trea" veur "trije" (drie), "jiw" veur "leaf" (lief), "snjoon" veur "sneon" (zaoterdag) en "hoeng" veur "hûn" (hond). Veerder is t Oosterskellingse ekwivalent van de Friese "sk" de in t Fries niet veurkommende klank "sch", bi'jgelieks "schiep" veur "skiep" (skaop), "schôd" veur "skaad" en "schruwër" veur "skriuwer" (skriever).
Ok de spelling wiekt nogal of van t Standerdfries. An t aende van woorden wordt de letter "g" skreven waor t Standerdfries "ch" het: vergeliek "berg"-"berch" en "trog"-"troch". Veerder worden de stomme "r" en "l" niet skreven: vergeliek "east"-"earst" en "sôt"-"sâlt". Ok wordt t in de Friese spelling behoolden verskil tussen de "â" en de "ô" niet weergeven; t Oosterskellings skrieft veur beide "ô": vergeliek "ôd"-"âld". Krek zo wordt de "o"-klaank van "hok" altied mit n "o" skreven: vergeliek "fon"-"fan". Ok wordt de lange "ú" (van "drúf") skreven as "uu", liek as in "huus", "hûs". Butendat komt de letter "û" niet veur; disse klaank wordt altied skreven as "oe". Aandersomme kommen der verskillende twieklaanken veur die t Standerdfries niet kent:
Galapagoseilaanden
thumb|Ligging van de Galapagoseilaanden thumb|Detailkaorte van t archipel thumb|Galapagoseilaanden thumb|t Eilaand Santa Cruz vanuut t vliegtuug thumb|n Zeeleguaan (Amblyrhynchus cristatus) op t Galapagoseilaand Santa Cruz, bie Puerto Ayora De Galapagoseilaanden (Spaans: Islas Galápagos, offisieel Archipiélago de Colón) is n groep eilaanden die verspreid liggen in de Stille Oseaan ter heugte van de evenaar. Ze liggen in open zee op ongeveer duzend kilometer van de westkust van Zuud-Amerika en beheuren staotkundig tot Ecuador.
De eilaanden bin geologies ezien stijl jonk: n paor miljoenen jaor oud. Ze bin van vulkaniese oorsprong. Der koemen veule unieke dieren en plaanten veur, die per eilaand vake tot verschillende soorten ontwikkeld bin.
Ontwikkeling van t dierenleven
Vanwegen de aofgelegen ligging van de eilaanden bin de Galapagoseilaanden niet deur biester veule dieren van t vastelaand ekoloniseerd. Dieren die in de loop der tied ankwammen bin onaofhankelik van der soortgenoten op t vastelaand veerder evolueerd. Zo kree'j veule endemiese soorten (soorten die allinnig daor veurkoemen). De spesifieke woenumgevige, en t feit dat der zwat gien roofdieren waren, leverden der eigen biedrage an de aord van de seleksiedrok: n koppel voegels konnen daordeur niet meer vliegen, zeeleguanen ontwikkelden anpassingen um onder waoter te kunnen grezen op zeewierbaeren, de laandschildpaojen wördden alderbarstends groot, en de darwinvinken nammen n kwak verschillende ekologiese staandplaotsen in, mit veural anpassingen in de grootte en vorm van der snavels. Der kömp oek n pinguïnsoort veur, de galapagospinguïn. De enigste roofvoegel is de galapagosbuzerd. Veerder hef t n kleine populasie van (gewone) flamingo's (Phoenicopterus roseus). Oek is der n grote verscheienheid an zeevoegels waoronder blauwvootgenten, roodvootgenten, fregatvoegels, golfalbatrossen, zwaoluwstartmeeuwen, störmvoegels en pelikanen. n Paor riesterotten bin de enigste inheemse knaagdieren. Ze beheuren tot de geslachten Aegialomys, Nesoryzomys en Megaoryzomys, die samen ongeveer vuuf soorten in de archipel hebben.
Geschiedenisse
De Galapagoseilaanden wördden in 1535 ontdekt deur de Dominikaanse bisschop Tomás de Berlanga uut Panama naodat zien schip uut koers eraakt was en aofdreef. De eilaanden waren onbewoend, hoewel Thor Heyerdahl in de jaoren 50 rapporteerden dat e Zuud-Amerikaans diggelwark evunnen zol hebben, waorover etwiefeld wördden. De Galapagoseilaanden heuren sinds 12 febrewaori 1832 bie Ecuador.
Charles Darwin bezöcht de Galapagoseilaanden mit t onderzeuksschip Beagle in september 1835 en bröcht der ongeveer vuuf weken deur mit t bestuderen van de geologie en biologie van vier van de eilaanden. Oek deur wat e antröf tiejens dit bezeuk an de eilaandengroep ontwikkelden Darwin zien evolusietheorie. De darwinvinke, die naor hum verneumd is, is n bekend veurbeeld van t ontstaon van variasies in soorten deur arfelike anpassingen volgens de evolusietheorie. Hierdeur bin soorten op aofgelegen eilaanden en eilaandengroepen veur biologen n spesifiek andachtsgebied ewörden.
Sinds 1959 bin de eilaanden n nasionaal park. Dat zelfde jaor wördden oek de Charles Darwin Foundation op-ericht, die zich bezighölt mit t instaandhouwen van de natuurlike toestaand van de eilaanden. Oek de oseaan derumheer is uutereupen tot zeereservaot. Sinds 1978 staon de eilaanden op de wereldarfgoedlieste van de UNESCO en in 1981 wördden dit mit t zeereservaot uutebreid.
Klimaot
t Klimaot op de Galapagoseilaanden is hete en dreuge en wörden veural bepaold deur de kouwe Humboldtstreum in de oseaan die aofkomstig is van Antarktika. In partie jaoren veraanderen rond desember de zeestreumingen in de Grote Oseaan n hortjen, in die perioden wörden warmer waoter uut t gebied ten oosten van Indonesië an-evoerd. Dit warmere waoter is veul minder rieke an voedingsstoffen en de tiejelike wieziging van de zeestreumen zörgt derveur dat de vissen massaal doodgaon. Dit verschiensel wörden El Niño eneumd.
Bevolking
De Galapagoseilaanden is een van de weinige plekken in de wereld zonder n inheemse bevolking. De grootste etniese groep besteet uut Ecuadoriaanse mesties, n mengeling van Spaans en indiaans. Ze kwammen rond de tweede helfte van de 20e eeuw an van t Ecuadorese vastelaand. Der is oek n groot antal blanken, veurnamelik van Spaanse aofkomst.
In 1959, woenden der zo'n 1.000 tot 2.000 meensen. In 1972 was dat 3.488. Rond de jaoren tachetig steeg dit tot zo'n 15.000 meensen. In 2012 telden t archipel zo'n 26.640 inwoeners.
Vuuf van de eilaanden bin bewoend: Baltra, Floreana, Isabela, San Cristóbal en Santa Cruz.
Problemen
In 2001 bedreigden lekkende olie van n estraande tänker t ekosysteem van de Galapagoseilaanden.
Deur de komst van de meens, en de al dan niet opzettelik deur de meens mee-ebröchten (en in t verlejen evöngen) dieren is t naor kwetsbaore ekosysteem slim bedreigd. n Antal van de unieke soorten is al verdwenen. n Verwilderde geitenpopulasie hef grote schao toe-ebröcht an de inheemse flora en fauna van de eilaanden Santiago en Isabela. Tussen 1997 en 2006 wördden der in totaal ruum 150.000 geiten eruumd, zodat daor gien geiten meer veurkoemen en de natuur zich redelik goed hersteld hef. De rest van de unieke eilaandsoorten is bedreigd en wörden noen wel zörgvuldig beheerd. Toerisme brengt hierveur n polle geld binnen, mer is op zichzelf oek weer n bedreiging veur t ekosysteem.
Postbridge
300px|thumb|right|De clapperbrögge kömp woarskienlik oet n 13n joarhönnerd. 300px|thumb|right|De clapperbrögge vanof de asfaltweggebrögge.
Postbridge is n noaberskop in t heart van Dartmoor in Devon in n parish Dartmoor Forest. t Leg laanks de B3212, önnevear halfwegge tuskn Princetown en Moretonhampstead.
Postbridge leg nöast n East Dart River, den eann van de twea wichtigste ziejdstreume van n River Dart is. t Besteet oet n kleain antal huuskns, nen weenkel, nen bar en n toeristninformoasiesentröm van t nasjonoal park.
Postbridge is t best bekant veur zin veurbeald van ne olde clapperbrögge oawer n stroom. De earste verwiezign noar de brögge kömt oet n 14n joarhönnerd. Men gelöf det de brögge in n 13n joarhönnerd baawd is öm pakpeardn n stroom oawer te könn loatn goan. Oft dröagn disse peardn tin met as bestemmige t mienstädskn Tavistock. De clapperbrögge steet d'r noe-an-n-dag noch immer, dreks nöast de niej-an-legde wegge veur de asfaltwegge.
Skemer
300px|thumb|right|Nen deemster in [[Eanske.]] 300px|thumb|right|Deemster. 300px|thumb|right|Zönnesönnergang. 300px|thumb|right|Skemer. 300px|thumb|right|Skemer in [[Lissabon.]] 300px|thumb|right|Wölke biej nen skemer. Skemer (ok wa: deemster, skemerige, moarn-/oawnddoester) is nen toostaand woarbiej d'r nen oawergang van lich noar doester öf van doester noar lich ploatsvönd. Dit kömp veur biej deemster (moarngloorn) en zönnesönnergang (valoawnd). Tiedns skemer is n himmel mangs wa verlicht, moar is de zönne önner de horizönne.
Der bint verskillende gröade van n skemer:
Doardeur is der öp n zekker moment ginne verstreujige van t zönnelich mear te zeen. In de zömmer steet de zönne öp breadten van mear as önnevear 48°N in n noch zo dich önner de horizönne det n astronomiezen oawndskemer dreks oawergeet in n deemster en t nich ech doester wör. Dit kömp deurdet de zönne dan minner as 18° önner de horizönne steet. Nautiese skemers brengt mangs in junie en julie lichtende nachwölke met zich met.
Doer van n skemer
Veurbealdn van n doer van n burgerlikken skemer öp 20 juni:
Verlichigestied
Met betrekkige töt skemer is n antal tieden definieard dee de greanzen tusken de verskillende seurte skemer angef. Dit is biejveurbeald wichtig in n zeavoart öf biej militeare operoasies. De ofkörtigen bint (in kronologiese völgorde en in t Neerlaands zooa't an-skriewn is in de offisjeale beukskens):
BNMS: begin nautische morgenschemering
ENMS: einde nautische morgenschemering
BCMS: begin civiele morgenschemering
ECMS: einde civiele morgenschemering
BCAS: begin civiele avondschemering
ECAS: einde civiele avondschemering
BNAS: begin nautische avondschemering
ENAS: einde nautische avondschemering
DNS: duur nautische schemering
DCS: duur civiele schemering
n ENMS en n BCMS doot duudlik dezölfde tiedspönt anduden, net zooas ECAS en BNAS. ECMS is deemster en BCAS is zönnesönnergang. n Skema van boawn-nöamde ofkörtigen met de spesifieke tieden veur n antal däta hett n verlichigestabel.
Woarneamige
Burgerlikken skemer: t Mensklik oog is in stoat zönner inspannige drökt skrif te leazn. Deule könt woar-nömn wörn, richten is möglik en der bint weainig öf biejnoa ginne belemmerigen veur militeare operoasies.
Nautiezen skemer: ömtrekke van objekte dee boawn de horizönne oetstekt könt woar-nömn wör. De horizönne is duudlik zichboar. Beweagende veurwärpe könt öp önnevear 300 meter woar-nömn wör. Navigoasiesterren bint zichtboar.
Astronomiezen skemer: Visuele woarneamige is nich möglik. t Verskil tusken astronomiezen skemer en völlen doester is alleanig an te geffen in de woarneamigesmöglikheaid van n antal sterren.
Bewölkige
Tiedens n skemer in n vreugen moarn röak t zönnelich nich dreks t eardöppervlak. t Zönnelich reflekteart teagn heuge wölke. Dee bint mangs de cirrus-greupe (heugen groop), as de zönne dicher biej de horizönne kömp wör doarnoa de alto-greupe (mirregroop) en doarnoa de stratus-greupe (loagen groop) belicht.
As dan de zönneströale de stratusgreupe beskient, kömp ok n earsten zönnestroal öp n Eard. Biej n deemster zölf wör as löatste de stratus-groop beskienen zooas nimbostratu en stratocumulus. Det kömp deurdet disse wölke zich mangs loag boawn n groond beveendt.
Citroen
Citroen kan verwiezen naor:
Skemer
Bewölkige
In teagenstellige töt de situoasie biej deemster krie'j biej zönnesönnergang earst de stratus-greupe, doarnoa de alto-greupe en as löatsten de cirrus-greupe, woarnoa t astronomies doester is. Tiedens n inzet van n skemer bint alleanig de allerhealderste objekte an n himmel zichboar, zooas n Moan den ok oawerdag zichboar kan wean, en n Oawndster öfwa n planeet Venus.
Healder
A't skemerig is biej healdern weader krie'j mangs earst nen gealen glood, de zönne bevönd zich dan kats net önner de horizönne.
Noarmoaten de zönne steads nen gröttern hook makt wör t steads duusterder. n Himmel wör dan reud töt vermiljoon tötdet de zönne steads nen gröttern hook makt. Doarnoa is t biej healdern weader a vlöks ok astronomies doester. Söms zee'j önner de horizönne nen lichblaawn glood boawn de horizönne hangn, dan is der weainig voch anweazig. Dit verskiensel kömp alleanig biej zwoar dreugen weader veur, zooas in n zömmer. Dit kömp veur a noar veurn a'der völ stof anweazig is; stof verstreuj t zönnelich better.
Skemern
n Längen skemer wör in Neerlaand gezellig vönden. Mensken stekt dan nog ginne lich öp öf bint der zuunig met. Dit wör skemern nömn. Der besteet zölfs nen spesjoalen term veur n laamp den t earst in n woonkimmer an-stökn wörm, det is n skemerlaamp.
Basshunter
Basshunter is de artistename van Jonas Erik Altberg (geboaren up 22 december 1984, Halmstad, Sweden), is een sweedske sanger, musikproducent en DJ. Syn groutste hit binnen Europa was "Boten Anna" dat in Neaderland de summerhit van 2006 was.
Breedtegraod
De breedtegraod is saomen mit de lengtegraod een geografische positieanduding in bolcoördinaoten. De breedtegraod van een plekke op eerde is de hoek die de verbindingslien tussen die plekke en 't middelpunt van de eerde mit 't vlak van de evenaor maakt. De breedtegraod varieert van 0° tot 90°, mit de toevoeging NB (noorderbreedte, in 't noorden van de evenaor, op 't noordelijk halfrond) of ZB (zuderbreedte, in 't zuden van de evenaor, op 't zudelijk halfrond). Een graod (°) wördt onderverdeeld in 60 menuten ('), 1 menuut wördt onderverdeeld in 60 secondes (").
Leo-Stichting
De Leo-Stichting (ok wel Klein-Borklo) is n klein darp twee kilometer ten zuden van Borklo. Et lig in den Geldersen Achterhook, kortbi'j de buurtschop Diekhook.
Geskiedenisse
Et darp is in de 18e eeuwe ebouwd deur de Rooms-kattelieke karke. Et was t landgood De Drietelaar oet de arven van Wessel van Eyll, nen Rooms-Kattelieken karkmeister oet Zutfent. In 1898 wier t darp deur de Rooms-Kattolieke karke ingewi'jd as opvangplaatse en opvoedingsgesticht veur jongs dee-t neet langer thoes wonnen konden. Het heetten toon nog Leo-Gesticht.
De Fraters van Utrecht nammen in 1908 het onderwies oaver van de Broeders van Amsterdam. Zee stichtten onder meer ne Tuinbouwskole en ne Technische Skole
Tot in de joaren zeuventeg van de 20e eeuwe is dit internoat eblevven. Bi'j dit internoat was ok ne skole, huze veur de gäste, huze veur de fraters, nen kapel en nen fratertuin. Doarnoa kreg et ne bestemming as justitiële inrichting, nog altied veur jongeleu dee-t um verskeidene gronden neet thoes wonnen könt.
In de joaren zesteg en zeuventeg nammen groepsleiders goandeweg de plaatse in van de fraters. Zee wodden noar Borklo e-lokt met nen wonning, in ne tied dat der in Nederland sproake was van wonningnood. Zo kwam-p der op t terrein n wieksken met 24 huze, dee-t vanof de joaren tachteg op de vri'je markt verkocht wodden. Vanaf begin joaren tachteg trokken de fraters zich steurig meer weerumme oet het bestuur van de Leo-Stichting.
Teggenswoordeg gebroek
Op dit moment is Leo-Stichting, noast nen woonwiek, n internoat onder de vlagge van 's Heeren Loo, woar opsköttelingen, net zo good jongs as deerns, op-evangen wodt. Hoowal der verskeidene organisaties deur de joaren hen Leo-Stichting bestuurd hebt, is het noo meer as 100 joar n internoat woar jongeren op-evangen wodt.
Der bunt dree stichtingen aktief:
Fort
thumb|300px|[[Engelse schans bi'j Lechtenvoorde]] Een fort is n militair gebouw of kampement dat is in-ericht um nen trop soldaoten te harbargen en te verdaedigen teggen vi-jandeleke strieders. Een fort is mangs veurzeen van ne afwisselking van muren, päölkes, wallen, grachten en toorns. Et is altied n zelfstandig, an alle zieden verdaedigbaor objekt.
Et woord fort kump van 't Latiense woord fortis (stark). Dat woord is verwaant an et Nederlaandse 'fortificatie' (Nedersaksisch: verstarking).
Der bunt verskeidene soorten verstarkingen as vestingen, stellingen en schaanzen.
Eerde
thumb|Eerde thumb
De Eerde (symbool: ; aalgemaine noam en Latainse: Terra) is n objekt in os zunnesysteem, dat vanof de zunne de daarde planeet is. t Is tot nou aan tou t aineg bekende hemelobjekt woar leven is. Der leven planten, daaier en mikro organismes. Man vermoudt dat de Eerde om en bie 4,57 miljard joar leden ontstoan is.
Soamenstellen
thumb|Eerde De Eerde bestait oet de volgende loagen:
Atmosfeer
De atmosfeer is de loag om de eerde woarin de grootste houveulhaid gassen zoch bevinden. t Bestait oet de volgende stoffen: stikstof 78,08%, zoerstof 20,95%, argon 0,93%, woater 0% tot 4% (daamp, wolken), kooldioxide 0,037%, neon 0,018% en hailium 0,0005%. In de atmosfeer bevindt zoch t maiste leven. Doarom is de atmosfeer dail van de biosfeer.
Eerdoppervlak
t Eerdoppervlak is de körst van de Eerde. t Is om en bie de 30 km dik en bestait vernoamelk oet sillizium (zaand) en andere stolgestaintes. Enkeld 30 persìnt van t eerdoppervlak is begangboar veur mìnsken. De overege 70% is woaterdekt (ozeoan, zee). De maiste levente organismen leven op t eerdoppervlak deur de swoartekracht. t Eerdoppervlak is opbaauwd oet ploaten.
Zai ook: plaotentektoniek.
Eerdmantel
De eerdmantel is t gebied tuzzen de körst en de kern. t Bestait vernoamelk oet iezer en magnezium. As eerdploaten van mekoar of schoeven, den kommt der magma (smolten gestainte oet de mantel) noar boven. Dit nuimt man vukanisme. As magma boven t oppervlak kommt, wordt t lava nuimd.
Eerdkern
De eerdkern is t binnenste van de eerde. t Bestait oet n legeern van iezer en nikkel. In de kern bevindt zoch de maiste swoartekracht. Net zo as de mantel, is de kern vluiboar. De kern zörgt veur n magnetisch vèld om de eerde, dij t vrakst is op de polen.
Satellieten
thumb|De [[Maone (eerde)|moan, gedailtelk verdusterd]] De Eerde het n aantal satellieten om zoch hìn dwirreln, woarvan ain natuurleke: de moan, ook wel Luna nuimd. Dit is n vrij grode moan dij in ain moand om de eerde hin dwirrelt. De moan draait om zien aigense as, ook in ain moand, woardeur wie op eerde enkeld ain kaande van de moan zain kennen. Noast de moan het de eerde ook n aantel kwasisatellieten woarmit de eerde n boanresonansie het. Doarvan is (3753) Cruithne mit n deursnid van 5 km 't grootst.
Ons Gelderland
Ons Gelderland (Ons Gelderlaand) is 't volkslied van Gelderlaand.
Verwolde
Verwolde is n gebeed in de Gelderse gemaente Lochem, oostelik van t darp Laorne en ne eigen gemaente tot an 1854.
Ons Gelderland
Ons Gelderland
De tekse en meziek is van C.J.C. Geerlings.
Verwolde
t Tweede deel van den name, -wolde, verwis naor t eursprukelike moerasbos an den voot van den stuwwal, dat in de middeleeuwen veur t grootste deel ekapt zol waen. In t gebeed bevund zich t landgood met denzelden name, waorvan de historie terugge geet tot an de late middeleeuwen. Middelpunt van t landgood is t 18e-eeuwse Hoes Verwolde. De familie Van der Borch had eeuwenlang t landgood en t hoes in de hände, totdat t hoess in 1982 verkocht worden an de Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen.
Ons Gelderland
Geldersch Volkslied
De tekse is van Jan van Riemsdijk en de meziek is van Rombout van Riemsdijk.
1188
thumb|Munt 800 joar Breevoort.
Anubis (god)
upright|thumb|Anubis Anubis was een god in de Egyptische mythologie. Hij wönnen of-ebeeld mit de kop van een jakhals of as een jakhals. Jakhalzen wanen aosèters en werschienlijk zol de associaotie mit dit dier eerder ewest wezen um de doden te bescharmen van verrineweren.
De god was verantwoordelijk veur de balseming en de verdediging van de begraafplaatsen. Hij gidste de doden deur de onderwereld naor de troon van Osiris. Daorbie ston hij de esturvene bie toe 't hart eweugen wönnen.
Hij was de onwettige zeune van Osiris en Nephthys, de zus van Isis. Isis had ontdekt dat Osiris heur bedreugen had, mar Nephtys die 't kiend niet wol uut angst veur heur echtgenoot Seth had 't verburgen. Isis vun Anoubis en verzurgde hum. Anubis zol der ok veur zurgen dat Osiris opniej tot lèven kwam en disse zo de eerste mummie was.
Verwolde
t Kasteel is op de riege in bezit ewest van de volgende geslachten:
Oet disse families kwamen de heren van Verwolde, dee bestuurlike macht hadden ovver de geliek eneumde heerlikheid tot an de afschaffing dervan in 1795.
Jeneawer
thumb|Hollaandsen groanjeneawer - nen jongn-jeneawersoort woervan't n alkohol vuur 100% oet groan keump
Jeneawer of kloarn is nen stoarkn draank den't emaakt wörd in België, Neerlaand en bepoalde deeln van t noordn van Fraankriek (oonder n naamn genièvre), in Engelaand as "gin" en t noordwestn van Duutslaand ("(Ostfriesischer) Korngenever" of simpel "Korn").
Van oorsproonk geet t um moutwien woer't oftreksels van de jeneawerbeaze bie wördn edoan. Seend t eande van t 19e joarhoonderd hef jeneawer ook vuurgestokte ethylalkohol. In Neerlaand wordt de jeneawers woerin dissen neutraaln alkohol t meeste vuurkeump jongn jeneawer of ooldn jeneawer eneumd. Koornwien is nen jeneawer den't vuural op moutwien baseerd wörd. Vake doot ze koornwien nog n zetn riepn op heultne vaatn. In België neumt ze det dan beleagn jeneawer of elagerde jeneawer. Jeneawer met neutraaln alkohol neumt ze in België kortweg jeneawer, of in Waalnlaand peket. In Tweante wörd jeneawer ook wal kloarn eneumd, umde'j dr duurhen köant kiekn. Dr zeent nen hoop aandere soortn draank te kriegn, mear jeneawer is t ennigste det volledig kloar is.
Oorsproonk
Al in de middeleewn ha'j in de Neerlaandn stoarkn draank, en dan vuural distilleerdn wien, dus braandewien. Dr wör probeerd um duur distillasie van skraal beer aksienzen terugge te winnen, woerduur't n eersten koornbraandewien ontsteund. Disse distillasies wördn gebroekt as medisien en wördn völ gebroekt tiedns de pestoetbraakn dee't in de middeleewn duur Europa gungn. Dr wördn völle kruudn bie edoan woervan't de leu meandn det ze geneaskrachtig warn. Vuural jeneawerbeaze was slim geleefd. Noa ne bepoalde tied wör dr vuur t stokn van zukke koornbraandewien gin beer mear gebroekt, mear n vergist groanbeslag.
Wonnear at n naamn jeneawer vuur t eerst gebroekt wör is nit bekeand. Ene van de verkloarings is det professor Franciscus de le Boë Sylvius in 1650, tiedns t probeern um n vochtofdriewend geneasmiddel te veenden, nen jeneawerbeasdraank stokn wat'e genièvre of genova neumdn.
Duur keuning-stadhoolder Willem III, den't tiedens zin Engelse keuningskop probeerdn n haandel met Neerlaand op n heuger plan te kriegn, wör t spul oonder n naamn gin ook geleefd in Engelaand. Engelse stokkers probeerdn t noa te maakn, mear konn de juuste bestaanddeeln nit veendn, of de juuste ofstemming doarvan, woerduur't dr in Engelaand n niej soort draank ontsteund, wat non dus gin eneumd wörd.
Kafeegebroekn
In t kafee wörd jeneawer aait oet n borrelgleasken edreunkn. Det is n kleain gleasken woer't 4cl ingeet. De meestgebroekte glasvörme zeent t kelkjen, n tölpvörmig glas met n stelken en n veutjen, en t shot glas, n kleain whiskeygleasken. t Is normaal um zovölle in te geetn det dr nen kop boawn t gleasken oetkeump. Umdet zon vol glas nit zoonder sopn te verplaatsn is, wörd eerst t gleasken kort vuur n klaant ezat, en dan pas de jeneawer in eskeunkn, an de toafel. n Klaant neamp dan t eerste slukn zoonder t gleasken an te raakn.
Bie de goodkeupere jeneawers is t mangs gebroek t spul zo koold meugelik op te deenn. Vake wörd zonne fläske in de vreeskiste bewoard, en t gleasken is ook bevröarn. Dit is feaitelik nit good vuur n smaak. Gemiddelde jeneawers wordt in de koelkaste bewoard, en de bettere jeneawers op kamertemperatuur.
In wat kafees is t gebroekelik det as t leste betn oet de fläske nit genog is um t gleasken te vuln, det dan n klaant t börtjen vuur niks mag hebn. Det neumt ze nen twiefelder of kasteleainsborrel.
n Pilsken met nen kloarn dr nöast neumt ze in Neerlaandse kafees nen kopstoot.
Mangs wörd n gleasken jeneawer in n glas beer ezeunkn en zo tegelieke op edreunkn. Det neumt ze nen duukboot. Dit wörd ook wal met aandere soortn stoarkn draank edoan.
Jeneawer in Grönningn
Grönningn wörd ok wal t 'laand van de jeneaver' neumd, umdet dr in de stad Grönningen van ooldsher jeneawerstokkeriejn zeent, dee öare marktleaidersplaatse töt in de hele proveensie oetbreaidn. Teegnswoordig is der nog mer ene oawer. t Dreenkn van jeneawer was hier töt an de Tweede Wearldoorlog zo gewoon det t oaweral bie edreunkn wör, van verjöardeage töt groowes en van slachtfeesten töt 's oawends noa t woark. Zölfs vrouwleu dreunken vroger jeneawer in oawervlood. Van ooldsher wörd in Grönningn jeneawer edreunkn oet n gleasken wat bolvörmig van oonder is, noar t midden hen smaller wörd en boawenan nen trechtervörm hef.
A'j vroger gin jeneawer metdreunkn (dus a'j wat aans nömn) wör det as onbeleawd ezeen. Vuural bie slachtfeesten woer alle noabers oeteneugd wörn. Noadat der n bol vleais van t voarken of esneedn was, wör der n bortjen enömn en dat bie elken bol. Bie verjöardeage wör der vroger allenig mer jeneawer edreunkn en töt de Tweede Wearldoorlog eignlik gin beer. Noe wörd mear beer edreunkn as jeneawer. Teegnswoordigs is de dubbele graanjeneawer t populearst, vroger was de oolde graanjeneawer t meest in trek.
Lengtegraod
De lengtegraod is saomen mit de breedtegraod een geografische positieanduding in bolcoördinaoten. De lengtegraod is de hoek tussen 't vlak deur een punt en de umwentelingsas van het bolvormig lichaom en 't vlak deur de nulmeridiaon of referentiemeridiaon. Veur de coördinaoten op eerde varieert de lengtegraod van 0° tot 180°, mit de toevoeging OL (oosterlengte, in 't oosten van de nulmeridiaon, op 't oostelijk halfrond) of WL (westerlengte, in 't westen van de nulmeridiaon, op 't westelijk halfrond). Wanneer een teken toe-ekend wördt, wördt oosterlengte as een positieve weerde en westerlengte as een negatieve weerde weer-egeven.
Kongo-Brazzaville
Kongo-Brazzaville, De Republiek van de Kongo of de Kongo-Republiek (Fraansk: République du Congo) is een laand in Midden-Afrika. Et greanzet an vief aandere laanden: Gabon (en den Atlantiesen Oseaan) in et westen; Kameroen in et noordwesten; de Mid-Afrikaanse Reppubliek in et noordoosten; de Demokratiese Republiek van de Kongo in et oosten en zuden; en et Angolese boetenrot Kabinda in et zuudwesten. De naam Kongo-Brazzaville is ne samentrekking van de Kongorivier en Brazzaville, de heuwdstad van et laand. Doar wont ook ongevear een kwart van alle 4,5 miljoen inwonners van et laand.
Dit politieke eawenwicht en de oontwikkeling van hydrokarbon hebt Kongo-Brazzaville de op dree noa grötste ölliestoaten van den Guinesen Golf emaakt. Et laand is verhooldingswies rieke, mer et weagennet en deenste köant nog fleenk better. Den öllie-opbrengst wörd onearlik verdeeld.
Vuur-koloniaal
Roond ongevear 1500 v. Kr. verdrungen Volker met Bantoesproaken, dee as oaweral stammen stichtten in de tied van de Bantoe-oetbreading, de pygmeeën, de oolde inwonners van de strekke. De Bakongo, ne Bantoestamme dee as ook in delen van et hudige Angola, Gabon en de Demokratiese Reppubliek van de Kongo wonden, zorgen vuur verboonden en strieden in disse laanden. Verskeadene Bantoe-könninkrieken (oonder mear et Kongo-, Loango- en et Anzikoe-riek maakten haandelsverboonden töt in et streumgebeed van de Kongorivier.
Den Portugesen ontdekkingsreaziger Diogo Cão köm an in de Kongo in 1484. Der onsteund al rap haandel tusken de binnenlaandse Bantoes en Europese haandelsleu. Der wör haandeld in verskillende massagoderen, materialen en leu dee as oet et binnenlaand evöngen warren. Noa joarhoonderden as belangriek middelpeunt vuur transatlantiesen haandel begunnen de Europeanen et streumgebeed van den Kongorivier steelselmoatig te koloniseren, woerduur as de macht van de Bantoes verdan ofnöm.
Fraanske kolonie
Et noordelike laand boawen de Kongorivier wör Fraansk groondgebeed in 1880 noa een verdrag tusken den Italjaans-Fraansken verkenner Pierre de Brazza en stamheuwd Makoko van de Batekestamme. Disse Kongokolonie wör eerst Fraans Kongo neumd en doarnoa Midden-Kongo in 1903. In 1908 maken Fraankriek der Fraans Ekwatoriaal Afika (AEF) van, met Midden-Kongo, Gabon, Tsjaad en Oebangi-Chari (de hudige MAR). Ze maken van Brazzaville de federale heuwdstad. De eerste 50 joar wör de ekonomie vuural drewen duur et oethalen van natuurlike groondstoffen. Vake warren de woarkumstaandigheden neet best; bie et anleggen van de Kongo-Oseaanspoerliene noa den Eersten Wearldoorlog, zeent noar skatting 14.000 leu ummekömmen.
Toen as Fraankriek oonder Nazi-Duutslaand völ in den Tweeden Wearldoorlog, was Brazzaville de simboliese heuwdstad van Vrie Fraankriek tusken 1940 en 1943. De Brazzaville-Vergoaring van 1944 was den anvaank vuur nen tied van grote veraanderingen in et Fraanske behear van kolonies. Kongo har der fleenk baat van at der noa den oorlog mear geeld vrieköm vuur verbettering en oetbreading van koloniaal besteur en weagennetten. Et lea ja mooi midden in de AEF en Brazzaville was de grötste stad. Et kreeg ook lokaal besteur noa at in 1946 de groondwet wör an enömmen woermet as de Veerde Reppubliek van Fraankriek ontsteund.
De Fraanske groondwet wör in 1958 nog es an epast, woerduur as de Viefde Reppubliek van Fraankriek ontsteund en de AEF op ehewen wör. Alle lidstoaten doarvan wörren onofhaankelike kolonies van de Fraanske gemeenskop. Hierbie kreeg Midden-Kongo de naam De Kongo-Reppubliek. Ze gavven öare eerste groondwet oet in 1959. Onvreade tusken de Mbochi-stam (dee as achter Jacques Opangault steunden) en de Balalis dee pro-Fulbert Joeloe warren, zorgen in februwoari 1959 vuur een antal opstaanden in Brazzaville. Et Leager van Fraankriek mos der an de passe kommen um et wier heanig te kriegen.
Noa-kolonialen tied
thumb|left|[[Alphonse Massamba-Débats wol der met ne eenpartiejenstoat (1963–1968) ne politiek-ekonomiese strategie van "wetenskoppelik socialisme" duur kriegen.]] Kongo-Brazzaville wör volledig zelfstaandig op 15 augustus 1960. Folbert Joeloe wör den eersten presideant, tötdet tegenstaanders nen Dreedaagsen Opstaand opzatten en um der achterhen deden. Et Kongolese leager nöm et laand oawer en steelden ne vuurlopige börgerregearing in met Alphonse Massamba-Débat an et heuwd.
Oonder de groondwet van 1963 wör Massamba-Débat vuur vief joar as presideant ekeuzen. Oonder zin beweend nöm de regearing "wetenskoppelik sosjalisme" an as de oetgangspeunt vuur de groondwet. In 1965 gung Kongo verboonden an met de Sovjetunie, de Volksreppubliek Sjina, Noord-Korea en Noord-Vietnam. De regearing halen ook een poar hoonderd Kubaanse soldoaten noar et laand um leagereenheden op te leaden. Disse soldoaten hulpen de regearing in 1966 nen stoatsgreep te vuurkommen. Dissen stoatsgreep wör eleadet duur valskoarmjagers dee trouw warren an den tookomstigen presideant Marien Ngoewabi. Toch lukken et Massamba-Débat neet um bepoalde institusjonele, stam- en ideologiese problemen in et laand op te lössen. An zinne regearing köm plötsling een eande bie nen geweeldlozen stoatsgreep in september 1968.
thumb|right|302x302px|[[Marien Ngoewabi veraanderen de naam van et laand noar de Volksreppubliek van de Kongo, et eerste Marxisties–Leninistiese laand in Afrika. Hee wör ummebracht in 1977.]] Marien Ngoewabi, den as bie den stoatsgreep bie was, wör presideant op 31 december 1986. Een joar later reup Ngoewabi de eerste Volksreppubliek van afrika oet, de Kongo-Volksreppubliek. Hee veraanderen ook de naam van de Nasjonale Revolusiebeweaging noar de Kongolese Arbeaderspartieje (PCT). Hee oawerleawen nen stoatsgreep in 1972, mer wör ummebracht op 16 meart 1977. Der wör ne tiedelike regearing op ezat met ne Militeare Partiej-Kommissie van 11 leden. Joachim Yhombi-Opango wör presideant. Twee joar doarop wör hee of ezat en wör Denis Sassoe Ngwesso den niejen presideant.
Pascal Lissoeba, den as den eersten verkeuzen presideant van Kongo was tusken 1992 en 1997, wol de ekonomie vriejer maken met hulpe van et IMF. In juni 1996 zatten et IMF de haandtekening oonder een dreejoarig plan vuur groondige verbettering en steund op et peunt um ne joarlikse oawereenkomst an te goan, toen as der nen börgeroorlog oetbreuk op de helfte van 1997.
De demokratiese oontwikkeling van Kongo leup van et spoer toen as Lissoeba en Sassoe nen machtstried angungen in de Börgeroorlog van de Kongo-Reppubliek. Spanningen leupen op toen as de verkiezingen der ankömmen. Op 5 juni umsingelden stoatssoldoaten van Lissoeba et kaamp van Sassoe in Brazzaville. Sassoe bevöl zinne "kobra's" (zinne knokploge) um tegenstaand te beden. Der ontsteund nen stried wat veer moand doeren zol en völle van Brazzaville kapot maken. Doarnöast kosten et nog es tiendoezenden börgers et leawen. Vrog in oktober kreeg Sassoe hulpe van et sosjalistiese regime van Angola. Mid-oktober völ de regearing van Lissoeba en reup Sassoe zik oet as presideant.
De presideantsverkiezingen van 2002 verleupen neet heel zuwer. Sassoe wun met 90% van alle stemmen. Zinne twee belangriekste tegenstaanders, Lissoeba en Bernard Kolelas wörden eheenderd um met te doon. Den ennigsten aanderen geleufweardigen tegenstaander, Andre Milongo, reup zinne volgers op um de verkiezingen te boycotten en treuk zik terugge.
In januwoari 2002 wör der ne volksstemming eheulden oawer nen niejen groondwet. Den köm der duur, woerduur as den presideant nieje meugelikheden har. Zo wör zinnen presideantstied verlengd noar zeuwen joar en der köm ne vergoaring met twee kamers. Internasjonale toozichthoolders gavven an at ze de presideantsverkiezingen en de volksstemming skimmig veunden. Dee leken wat op de eenpartiejstoat van vroger. Noa de presideantsverkiezingen wör der wier evöchten. Disse keer tusken stoatstroepen an de ene kaante en rebellen oonder Pastor Ntoemi an de aandere kaante. In april 2003 wör der een vreadesverdrag oondertekend.