cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Verleevdheid
Karakteristieken
Ene den as verleevd is, dech onwies völle an 'n geleevden en wil der veur in et gewear kommen as anderen der lellike dinge oaver zegt. Der könt wiedgoande vörme van vreugde en wanhoppe ontstoan, ofhangend van of de verleevdheid wal of nich weerzieds is. Nauw bekekken könt biekommende geveulens van passie en leevde zo stark wean dat et op ne verslaving lik. Deur mekander is der bie verleevdheid grote passie of verwondering veur een ander menske. Leu dee as et noch nich eerder metmaakt hebt, kan et verwesseld worden met fantasie of ne konstruktie van romantische fictie.
Verleevdheid is wat anders as leevde. Bie leevde hoovt et nich per se um anraking en noabieheid te goan en kan iemand ook op ofstand leevde veulen. Ene den as verleevd is, hef ne starke behoovte um aait bie den anderen te wean en em al dan neet op seksuele wieze an te raken. Verleevdheid kan op 'n doer wal ummesloan in leevde.
Kenmarken
Verleevdheid geet aait samen met nen groten antrekkingskracht noar nen ander. Andere kenmarken zint de behoovte an beantwöarding, angst veur ofwiezing, ne nich te behelpen verleagenheid in de nöagte van de geleevde, en as der gin anwiezingen veur weaderziedse verleevdheid komt, vaak et indenken dat den anderen hemelik ook wal verleevd is mar dat nich löt zeen. Dat allens wat den ander dut, veur ne verdekte leevdesverkloaring anzeen kan worden.
In wat gevallen verwient alle andere geveulens van twiefel en gevoar noar 'n achtergrond. Alle handelingen, gedachten en geveulens dreit um 'n geleevden, minder mooie kanten wordt vergetten.
Eenziedig denken en inbeelding
Nen verleevden brech allens in et leaven weerum op ne(n) geleevde(n). Bie allens wat den verleevden dut, meant deegenne at et better is as 'n geleevden der bie is. Bie allens wat der gebeurt, wördt et noar de geleevde herleided, zölfs as de geleevde der niks van weet.
Fantasieën van de geleevde oaver (te) wiedgoande ideeën, geet de verleevde an veurbie. Mangs wördt achterof fantaseerd, bieveurbeeld oaver ne handeling of gebeurtenis wat de verleefde as bewies zut dat de geleefde weerzieds verleevd is. Mangs verzint verleevden situaties woarvan as ze hopt dat et ook in et echt zo zal goan, al is et mangs onwoarskienlik.
Wat fantaseert zo slim dat et in et echt nich veur te stellen is. Kans op ofwiezing is dan groot, wat töt wanhoppe en in wiedgoande gevallen zelfs töt zelfdoding kan leiden.
Starke verleevdheid kan ook de dreume van 'n verleevden sturen, den as der dan stark emotioneel van wakker kan worden. Ne hoaste veurbieje verleevdheid kan deur nen starken dreum weer vanniejs opwellen.
Angst veur ofwiezing
Deur dizze angst höldt de verleevdheid op den doer vanzölf op as et nich beantwoord wördt. Zelfs as beide zieden interesse hebt in mekander kan et nog zo wean dat et op niks oetdreit, umdat beide partiejen meant dat ze te slim van mekander verskilt en zik terugtrekt.
Hoppe
Verleevdheid ontsteet enkel as der ook hoppe bie is. De hoppe kump nargens anders vandan as oet de wunsk van 'n verleevden. Van doaroet geet nen verleevden kieken en spuren noar anwiezingen of der weaderziedse geveulens bint. Iedere beweaging en oetsproake van 'n geleevden wördt oaverdacht en bekekken of der nen kans is.
Nen verleevden nemp allens wat een ander dut in zik op.
Et kan lange doeren veur nen verleevden deurhef at 'n geleevden niks weerum veult. Veural as den lesten der niks oaver zeg.
Oetwarking op et lief
Lieflike kenmarken van verleevdheid zint verheugden härtslag, beavingen, blood trekt vort oet et gezichte, blozen, verwieding van de pupillen en algemene zwakheid. Nen verleevden is bommelig, kumt neet good oet de wöörde, is verleagen en in de warre. Wat leu wordt der zelfs zeek of duzelig van of kriegt kopzearte. Der zint gevallen bekend dee in de begouwnis völlen.
Zorgen en jachterigheid um et kenboar maken van de geveulens en de gevolgend doarvan maket mangs bange. Dit kan nog slimmer worden as 'n geleevden der bie is. Al kan dat ook positief oetpakken.
Verleevden hebt mear hormonen en energie in et lief. Et geveul kan zitten in de börste, onderin 'n hals, 'n boek ("vlinders in 'n boek") en mangs ook in et gestrid. Doar hoovt 'n geleevden zölfs nich bie te wean.
Seksualiteit
Belangriek bie verleevdheid is seksuele antrekkingskracht, al dreit et doar nich in heuvdzaak um. Et wördt vake zeen as prettige biekomstigheid. Kaal lieflik verlangen wördt 'lust' neumd. As een stel in weerziedse verleevdheid oavergeet töt seksuele handelingen, kan et verleevdheidsgeveul nog starker wörden.
Verleevdheidsfantasieën zint nich etzölfde as seksuele fantasieën; verleevdheidsfantasieën goat aait oaver dinge dee in et echt ook könt gebeuren. Iemand met verleevdheidsfantasieën hef der gin grip op. Seksuele fantasieën roop iej zölf op en könt ook boeten de verleevdheid umgoan of zik betrekken op anderen as 'n geleevden.
Praissen
250px|thumb|De koart van Praissen ien 1914, woarvan allend t aler oostelkste dail t stamgebied Praissen is Praissen (ook wel Praisen of Proezen; Duuts: Preußen; Oald Praissisch: Prūsa; Pools: Prusy; Litaauws: Prūsija; Latain: Prussia, Borussia of Prutenia) was n laand ien Midden en West Uropa dat mit noam ien aachttiende en negentiende aive n grode rol speulde ien Uropese schiednis. t Het bestoan tot 1945.
Norn
Norn kean verwiezen noar:
Prusen (deurverwiezing)
Prusen kan verwiezen naor:
Meizeumpjen
250px|thumb|Meizeumpjen 't Meizeumpjen (Bellis perennis) is een kleine, overblievende plant die maximaol 15 centimeter hoog wort. De blaojen staon allemaol in een wortelrozet en bin spatelvormig. De rand van 't blad is ekarteld. An 't eind van de bloemstengel staot één bloemheufdjen. Disse is maximaol 2,5 cm groot en bestaot uut een haart van gele buusbloemen, mit een krans van witte straolbloemen. Zolang 't niet vriest, bin ze 't hele jaor in bleui an te vienen. Oek worren der meizeumpjes gebruukt veur de siertuun. Dit bin cultivars mit grote bloemen.
Vortplanting en verspreiding
Meizeumpjes planten zich ongeslachtelijk vort deurdat zich in de oksels van de blaojen ziedstengels vormen die kunnen uutgreuien tot een niej rezet. Die stengeltjes worren niet zo lang, waordeur meizeumpjes dichte matten kunnen vormen. De plant plant zich oek vort via zaojen.
Hie komt van oorsprong alleen veur in Europa en Zuudwest-Azië, mar het zich oek in are delen van de wereld verspreit, zoas Noord- en Zuud-Amerika. In heel West-Europa is ie algemeen. In 't Verenigd Koninkriek schient ie achteruut te gaon deur een schimmelinfectie.
Gebruuk
Meizeumpjes hen een symbolische betekenis. Ze gellen as symbool veur maagdelijkheid en daormee samenhangend veur Maria. Ze worren vaak deur kienders eplukt die der dan een ketting van maken.
Ekelogische betekenis
De plant komt veul veur in greslaanden. Veural in gazons komt ie vaak veur. Eigenaars denken hier verschillend over. Sommigen vienen dat der gezon alleen uut gres heurt te bestaon en bestriejen ze. Are minsen genieten van 't fleurige gezon, en deur de veule bloempjes en de schik die kinders deran kunnen hen. Oek greuit 't meizeumpjen veul in baarmen en in boerengreslaand, dat wel veur de begrippen van vandaag de dag vrie uutvoerig beheerd moet worren.
Bökkers
Bökkers is een rockbänd üüt et oaverysselske Salland, med as vöärman Hendrik Jan Bökkers (1977). De formaty is in 2010 begünd as coverbänd van de achterhookske grup Normaal under de name Bökkers Dut Normaal. De band hevt nou ouk een eigen ryge leedtys in et sallandske dialekt eskreaven en espöäled. Wårmed se up siksülv te stån kwamen.
Lüde segget mangs dat Bökkers 'et nye Normaal' is. Der sit oavereynkumsten in de musikale styl en in et gebrüük van neadersassisk, mar Hendrik Jan Bökkers hevt sik üütespröäken teagen et läbel burenrock vöär syn bänd.
In 2020 beslöyt de band uut mekaar te gån. De bandleaden hadden verskillende ideen oaver musikstyl. Ne afskeidstour wör epland, mär kunde döär COVID-19 nit döärgån. Undertüsken hevt vöärman Hendrik Jan Bökkers anekundigd med 'n nye bandbesetting wyder te gån. See gåt nye musik maken en ouk weyr opträden.
Bändleaden
Vrogger:
Albums
Bökkers hevt verskillende albums uutebrached: en et livealbum
Dårnöäst bint verskillende singles verskeynen. 3 november (2017) kwam et volgende album üüt:
In 2019 is et nye album üütekommen under de name Leaven in de brouweri-je. De klip is upenömmen in de fabrik van Grolsch.
Gotisch
Gotisch is n uutstorven Germoanse sproak dij proat waar deur Goten. t Is veural bekìnd van "Codex Argenteus", n zèsde aiwse kopie van vaaierde aiwse biebeloverzetten, en is ainege Oost-Germoanse sproak mit n redelk grote bemoakenschop aan schriefsels. Aal aandre, zoas Boergondisch en Vandoals binnen bekìnd van nait meer as aigennoamen ien historische dokumenten.
As n Germoanse sproak is t Gotisch dail van Indo-Uropese sproakenfamilie. t Is de Germoanse sproak mit oldste bewoarde tekst, môr het gain levende noazoaten. Oldste tekst uut t Gotisch komt uut vaaierde aiw. Ien zèsde aiw waar dizze sproak aal minder proat worden, dails deur n militère neerloag teugen Fraanken, dails deur isoloatsie en deur de eliminoatsie ien Itoalie. Sproak hold staand ien Iberisch schieraailaand tot ien aachtste aiw, en Fraankische schriever Walafrid Strabo het schreven dat t nog aal proat waar bie monden van Donau en op t Krim ien neugende aiw. Omreden dizze sproak zo laank heer opschreven waar, is t n belaankrieke sproak veur vergeliekende sproakenkinde. t Is allain nait wis of dat oldere (van noa neugende aiw) haandschriften eerliek Gotisch binnen.
Klaanken
t Is meugelk om in dij gooi tou bepoalen hou of dat t Gotisch van Ulfilas uutsproken waar, veurnoamelk deur vergeliekende fonetische rekonstruksie. t Is ok bekìnd, omreden Ulfilas ien zien overzetten zo goud as meugelk perbeerde Griekse orizjineel tou volgen, dat ai schriefkonvensies volgde van Grieks uut dij tied. Omreden t Grieks van dou biester goud bekìnd is, is t meugelk veul van uutspraak tou rekonstrueren van overzette teksten. Doarbie komt dat de menaaier woarop nait-Griekse noamen ien Griekse biebel schreven worden, en ien Ulfilas zien biebel, zeer veul zegt.
Mitklinkers
Gotische mitklinkers binnen deurentied èndklaankverhard. t Het n haileboel sisterklaanken (allewel veul doarvan mangs haalfklinkers wezen kinnen, t is swoar dij tou schaaiden) dij ontstoan binnen deur klaankveraanderens dij soam Wet van Grimm en Wet van Verner nuimd worden, en dij karakteristiek binnen veur Germoanse sproaken. Wat ien de Germoanse sproakengroep uniek is, is de dij nait ien  veraanderd is. t dubbel schrieven van mitklinkers môkt dat docht wordt dat der ien Gotisch laanke mitklinkers waren: atta "voar", kunnan  "kennen" (Nederlaands kennen, Duuts kennen, Sveeds: kunna).
1982
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in dit jaor
Rekelhuzen
__STAOTIESEDEURVERWIEZING__
Wetering
Wetering kan wezen:
Voorst (darp)
Voorst is n darp in de gelieknamige Gelderse gemeente Voorst, waorvan Twelle de heufdplaatse is. Allewel Voorst de naamgever is van de gemeente steet t gemeentehuus niet in Voorst, mar in Twelle. t Darp had in 2015 rond de 2.750 inwoners. In t darp steet de mölle De Zwane.
Q-liner
thumb|right|250px|n Q-liner bus van Arriva thumb|right|250px|Qliner routes ien Noord Nederlaand
De Q-liner is n komfortoabele bus dij veur vlot openboar vervouer zörgen ien de noordelke pervìnzies van Nederlaand. De maiste Q-liners heuren bie t busbedrief Arriva en Connexxion.
Slinge
De Slinge is de name of bi'jname veur twee beaken in den Achterhook:
Kasteel Doorwerth
thumb|250px|De 15de eeuwse poorte van den [[veurburcht]]
Kasteel Doorwerth is nen waterburcht in de uterweerden van den Rien noabi-j et darp Doorwerth, in de Nederlandse previnsie Gelderlaand.
De vrolike wetenschap
Nietzsche stelden dat wenneer der 'n demon an oe zollen verschienen en oe zollen openbaren dat alles zich oneandig herhaalt, ie eerst wanhopig en bi'jna gek zollen wödden, mar daornao, naoda-j oe derin hebt berust, zol lewen in de vrolike wetenschap da-j alles al iens edaon hebt. Di-s 'n ultiemen gelukzaligheid volgns Nietzsche.
Kasteel Doorwerth
Geskiednis
In 1430 verkreg Reinald van Homoet et kasteel en ging doar staevig uutbreiden. De doaropvolgende eigenoaren van et kasteel verblaeven doar moar zelden en dit is woarschienlek ene van de redenen dat Doorwerth nog ne zeer middeleeuws andoonde uutstroaling hef. Dat et kasteel et rampjoar 1672 heelhuuds oaverlaefd hef is te danken an de meujte van den toonmoaligen eigenoar, Anton van Aldenburg, nen belangrieken Deensen edelman.
De vrolike wetenschap
De vertaling van P. Hawinkels van §108: Ni'je gevechten. '' - Toen Boeddha dood was, vertoonden men nog eeuwenlange zien schaoduw in 'n grot, - 'nn ienormen huveringwekkende schaoduw. God is dood: mar zo as de meanslike eerd now ienmaol is, zult der misschiene nog millennia lange grotten bestaon waorin men zien schaoduw vertoont. - En wi'j - wi'j mut ok nog zien schaoduw overwinnen!''
Hier verwes Nietzsche naor 'n concept van Plato: de allegorie van 'n grot. A-j oen helen lewen vast-ebönden in 'n grot leeft, met achter oe 'n vuur waor meansen veurlanges loopt, dan ken ie allene mar de schaoduw die op de wand veur oe wöd eprojecteerd. Die schaoduwen bint oen warklikheid en ie kent niets aans. Wenneer ie lös-emaakt wödt en 't vuur ziet, de meansen en zölfs het licht van buuten, dan zö-j niet kunnen wennen en terugge willen.
Iene en aander wördt nog dudelijker met 't veurbeeld van de vissen in de viever. Vissen in 'n viever leeft mar in 'n beparkte dimensie. Wenneer 't regent ziet zi'j vrömde cirkels an de oppervlak die ze wellicht wel tracht te verklaoren deur middel van 'n God. Wi'j mèènsen weet echter dat dit gewoon de regen is, een meteorologisch verschiensel, umdat wi'j in een dimensie meer leeft.
Kasteel Doorwerth
Et gebouw
Et oldste deel, ebouwd deur Berend of Hendric van Dodeweerd, besteet uut nen rechthookegen wontoorn van rundumme 10 bi-j 15 meter den eurspronkelek umgracht was en noo nog is te herkennen as den oostvlöggel van vandage. Den zudeleken vlöggel wierd durende de 14de eeuwe teggen et kleine kasteele an-ebouwd en later volgen doar nog meer uutbreidingen. Den massieven wontoorn an den noordvlöggel met ziene uutkreggende toorntjens op de hookpunten, wierd durende de 15de eeuwe ebouwd. Zi-j wet echter neet wanneer. Der wöd an-enommen dat Reinald van Homoet verantweurdelek is veur dizze undernaeming umdat der raekeningen bestoat uut de joaren 1435-1436. Doarin wöd esprokken van omvangrieke bouwundernaemingen. Wal is zeker dat van Homoet verantweurdelek is veur talrieke uutbreidingen zoas et uutbreiden van den zuudvlöggel en et verplaatsen van den heufdingang. Ok den veurburcht kump in anleg uut de 15de eeuwe.
De vrolike wetenschap
De dolle meanse
De beroemsn tekste uut dit wark is waorschienlik De dolln meanse, waorin Nietzsche God nie allinnig veur dood verklaort, mar ok de dood van God in metsleppnd proza verklaort:
Maria-Hoop
thumb|Ingaangsbord van Maria-Hoop Maria-Hoop (Limburgs: D'n Deelgaard) is een dörp in 't midden van de previncie Limburg. 't Dörp ligt in 't oosten van de rivier de Maas en in 't zuden van Roermond, in een veld- en bosgebeed. 't Het ongeveer 1.400 inwoners en heurt bie de gemeeinte Echt-Susteren.
De vrolike wetenschap
De dolle meanse
§125 De dolle meanse.''- He-j 't eheurt van de dollen meanse, die op kloarlichte morn 'n lanteern opstaak, op de markt gungen lopen en onopholdlik reup: 'Ik zuke God! Ik zuke God!' - Umdat der doar juuste völle van de luu bi'jeinstön die nie an God geleufden, verwekten he 'n groot gelach. 'Of dach ie dat he kwiet ewörden is?' vreug der iene. 'Is he verdwaald as 'n kind?' vreug 'n aander. 'Of hef he zich verstopt? Is he bange veur oons? Is he vort egaone? Naor 't butenlaand vertrukken?' - Zo reupen en lachen zi'j deur mekare. De dollen meanse sprung midden tussen eur in en deurboorden eur met zien kieken. 'Woar God hen is?' Reup e uut. 'Dat za-k jullie zeggen! Wi'j hebt 'm edood - jullie en ikke! Wi'j allen bint zien moordenaars! Maa hoe he-w dit edaone? Hoe he-w de zee kunnen leugzoepen? Wie gaf oons de sponse um de horizunne uut te veejgen? Wat he-w edaon, toe wi'j disse aarde van heur zunne löskoppelden? In wökke richting beweegt zi'j zich noe? In wökke richting bewege wi'j oons? Vort van alle horizunnen? Valle wi'j nie an iene stuk verdan? En wel achterwaorts, ziedwaorts, veurwaorts, naor alle kaanten? Is der nog wel 'n boven en beneen? Dole wi'j nie as deur 'n oneandig niets? Aosemt oons de ledige ruumte in 't gezichte? Is 't nie kolder ewörden? Is nie veurtdurend nacht en stieds meer nacht in antocht? Mut der smorns gin lanteerns wörden an-esteuken? Heure wi'j nog niets van 't gedruis der doodgravers die God begraaft hebt? Roeke wi'j nog niets van de godlike ontbinding? - ok goden raakt in ontbinding! God is uut de tied ekommen! God blef uut de tied! En wi'j hebt 'm edood! Hoe zö-w oons troosten, wi'j moordenaars? 't Heiligse en machtigse dat de weerld töt dusverre bezeten hef, is onder oons messen verbloed - wie wist dit bloed van oons of? Met wat veur water kö-w oons reinigen? Wökke zoenoffers, wökke heilige speulen zö-w mutten bedeanken? Is nie de grootte van disse daod te groot veur oons? Mutte wi'j niet zölf goden wörden um heur waordig te schîên? Nooit was der 'n grootre daod - en wie der ok nao oons geboren wördt, umwille van disse daod beheurt hi'j töt 'n hoogre geschiedenisse dan alle geschiedenissen die töt dusverre ewes bint!' - Hier zweeg de dollen meanse en keek opni'j zien toeheurders an. Ok zi'j zwegen en kekken bevrömd trugge. Eandlik wörpen he zien lanteern op de grond, zodat denne in stukkies sprungen en uutdeuven. 'Ik komme te vrog,' zee e toe, 't is mien tied nog nie. Dit ongeleufliken gebeuren is nog onderweg. 't Maak 'n umweg - tis nog nie töt de oren der meansen deur edrungen. Bliksem en donder hef zien tied neudig, 't licht der gesternte hef tied neudig, daoden hebt tied neudig, ok naodat ze daone bint, umme ezîene en eheurt te wörden! Disse daod is nog stieds verder van eur of as de verste gesterntn - en toch he-w heur zölf verricht!' - Men vertelt verder, dat de dollen meanse diezölfden dag nog verschiedene karken binnen-edrungen is en doar zien 'requiem aeternam deo' an-eheven hef. Naor buten ebracht en ter verantworing ereupen zol e telkens allinnig mar 't volgnde antwoord hemmen: 'Wat bint disse karken eaglik nog, as zi'j niet de graven en gedeanktekens Gods bint?
Maria-Hoop
't Was tot 2003 eein van de vief kernen van de gemeeinte Echt, nou eein van de negen van de gemeeinte Echt-Susteren.
Kasteel Doorwerth
Et gebouw
De leste grote uutbreiding vund plaatse halverwaege de 16de eeuwe met et uutbreiden van den zuudvlöggel en den bouw van den massieven zuudwest toorn (den in de 18de eeuwe esloopt wodden um in de 19de eeuwe wier te wodden op-ebouwd.
Spoken
Van kastele Doorwerth is éen raegelmoatig weerummekeernd spookverschiensel bekand. Der zol in et kasteel den geest runddwoalen van n deerntjen dat vrogger binnen de muurn van et kastele verhungerd is. Zi-j wöd et meest ezeen in den noordvlöggel, in et biezunder de jachthalle.
Heed (laandschap)
thumb|De grote en bargachtige "Elspeetse Heed" tussen [[Elspeet en Vierhouten]] thumb|Kalmthoutse Heed in bleui Heed is n laandschapvorm dat veural besteet uut dwargstruken van de heedfamilie en de kreiheedfamilie. Heed kömp veur in veul delen van de wereld, mer verdwient rap en wördt in Europa as zeldzaam ezien. Behalven in Nederlaand en België greuit t mit name in de kuststrook van West-Europa, t Verenigd Koninkriek en Ierlaand. t Is n typiese plaantensoort dat zich thuusveult in streken mit n zeeklimaot, mit n hoge luchtvochtigheid, niet al te warme zoemers en gien strenge wienters.
De natuurlike verspreiding van heed besteet uut ontkalkte delen van t (duunlaandschap) (veural in Noord-Nederlaand), gebargtes boven de boomgrens en de raanden van hoogvenen. De heed in t binnenlaand is n kultuurlaandschap ontstaon deur t verdwienen van voedingsstoffen deur begrezing en t aofplaggen van zaanderige gronden. Uut stuufmeelonderzeuk is ebleken dat der oek in t binnenlaand altied wel heed veurkwam, mer de grote boomloze heedvelden en de zaandverstuvingen bin ontstaon deurdat meensen in de middeleeuwen meer schapen bin gaon houwen.
Verspreiding
In Nederlaand koemen heedvelden veur op zaandgronden (oostelik Frieslaand, Zuudoost-Groningen, Drenthe, Overiessel, Gelderlaand, oostelik Utrecht, t Gooi, Noord-Braobaant, Noord- en Zuud-Limburg, de Waddeneilaanden en in de kalkarme duungebieden in t noorden van Bargen in Noord-Hollaand.
Plaanten
De dreuge heed is grotendeels begreuid mit bezemheed (Calluna vulgaris) en bochtige smele (Deschampsia flexuosa). Veerder koemen der oek korsmossen veur zo as rendiermos- en bekertjesmos. Kenmarkende struken bin de brem (Cytisus scoparius) en de jeneverbezen (Juniperus communis). Veural op de Waddeneilaanden, en veerder in t noorden van Nederlaand en op de Veluwe kömp oek kreiheed (Empetrum nigrum) veur.
Bie de vochtige heed bin de dopheed (Erica tetralix) en de pupenstro (Molinia caerulea) de dominantste soorten. Aandere soorten van de vochtige heed bin t vliegevangertjen (Drosera rotundifolia), de gagel (Myrica gale), de klokjesgensiaan (Gentiana pneumonanthe) en de benebreek (Narthecium ossifragum).
Bie de vennen en hoogvenen op de heed zie'j n bonke amparte plaanten.
Dieren
thumb|240px|n Jonge zaandeverdesse te herkennen an de oogvlekjes Veur de beesten van de heed is de struktuur van petansie. t Karakter van de heed mut open ween, mer plekken mit open zaand, pupenstro en wat bomen en struken die verspreid staon, biejen de dieren n grotere keuze an mikromilieu um te zunnen of te schulen, as grote uniforme stukken heed. As der dooie bomen op de heed blieven liggen schept t oek goeie milieus veur alderhaande amparte dieren. t Zunnige en warme mikroklimaot van de heed is van grote petansie veur de anwezige reptielen en insekten.
Heed is veural belangriek veur reptielen zo as de zaandeverdesse, de levendbaorende everdesse, de bliende slange, de gladde slange, de ringslange en de adder. Adder en levendbaorende everdesse hebben n veurkeur veur vochtige heed. De zaandervedesse en de gladde slange koemen zwat allinnig veur op heedvelden. Aofhankelik van de dreugte van de heed koemen der oek veule amfibieën veur, zo as heedkikker, brune kikker en rogstreeppadde.
Op de heed he'j aordig wat amparte insektesoorten, zo as t heurentjen, de biejenwolf, sluupvliegen, miereleeuw, zaandbiejen, mestkevers en alderhaande soorten sprinkhaonen en vlinders.
De beesten bin vertegenwoordigd in de vorm van haozen, knienden, reeën en harten, vossen en verschillende soorten muzen.
Wat voegels angeet mu'j denken an de zwat uutestörven korhoenders, de weer toenemende nachtzwaoluw, de roodborsttapuit, de boompieper en de veldleeuwerik. De klapikster is n klauwiersoort die oek flink in antal achteruutegaon is deurdat de heedoppervlakte aofeneumen is en deur de achteruutgang van de rest van t boeren open laandschap.
Geschiedenisse
De heedvelden ontstungen an t einde van de middeleeuwen. De aofelegen gebiejen wördden overdag begreesd deur schapen die snaas in de stalle bleven, waorvan de bojem jaorliks mit varse heedplaggen bedekt wördden. De stalmest wördden jaorliks naor de akkers ebröcht, die daordeur zeutjesan hoger wördden. Disse vorm van laandbouw mit de kenmarkende esdarpen en heerdgangen bleef tot t einde van de 19e eeuw bestaon. In 1898 was nog ruum 20% van t oppervlakte van Nederland "weuste grond" en t bestung veurnamelik uut heed.
Vandage de dag
thumb|Heedveld bie [[Haovelte|Havelte]]
Bedreidingen
Heed in Nederlaand kömp tegenswoordig steeds meer onder drok te staon, onder aandere deur rekreasie en militaere aktiviteiten. Mer oek deurdat der alsmar meer behoefte is an ruumte veur wegen, bebouwing en industrie. Deur de opkomst van de industrie, intensieve veeteelt en t verkeer vanaof de jaoren 1950 is de uutsteut van stikstofoxiden en zweveldioxideverbiendingen heel arg toe-eneumen. Vanaof t begin van de jaoren 70 kwam hier vanuut de laandbouw nog n grote toename van de ammoniakuutsteut bie. Op ekosysteemnivo leiden dit tot n toename van voedingstoffen en verzuring. Dit hef n negatief effekt ehad op t klassieke heedbeeld zo a'w t van "vrogger" kennen. De heed is verschrikkelik an t vergrezen. Oek bin veule van de krujensoorten, korsmossen en mossen an t verdwienen. Disse aofname van de plaantendiversiteit hef drekte gevolgen de dierenwereld. Op de heedvelden wörden bieveurbeeld veule minder vlindersoorten an-etröffen as eerder.
Beheer
t Beheer van de overblievende heedvelden is veural van de meens aofhankelik. Hierveur is t schaap n goeie hulpe um de heed te onderhouwen. De beste maniere um de heed kort te houwen is deur t op bepaolde tiejen te plaggen. Mer disse maniere is te duur en wördt daorumme vake niet edaon, mit as gevolg dat veule heedvelden "vergrezen" mit plaanten zo as de bochtige smele (Deschamsia felxuosa) en de pupenstro Molinia caerulea.
n Aandere methode is t aofbraanden van de heed. t Braanden wördt veural toe-epast as beheersmaotregel op terreinen van Defensie waor plaggen risiko's oplevert vanwegen meugelike munisieresten. Veur veule diersoorten is dit natuurlik schaolik, mer n sprinkhaone as de kleine vrattenbieter kömp allinnig veur in op heedterreinen die op disse maniere beheerd wörden.
Op grote schaole plaggen kan arg naodelig ween veur de fauna, umdat de struktuur van t terrein arnstig an-etast wördt. t Mut dan oek mit maote gebeuren en op n kleine schaole. Zolange as de heed niet te arg vergreest is t oek goed meugelik um van tied tot tied wat opslag van bomen vort te haolen. Oek te veule begrezing is merakels schaolik veur de typiese heedfauna. Disse dieren geven de veurkeur an n struktuurrieke umgeving waorin naost de wat ouwere heed oek pupenstro en wat struken en open plekjes bin.
Heed as halfnatuurlik laandschap
Heed op de zaandgronden in t binnenlaand is n oud en deur de eeuwen evormp halfnatuurlik laandschap. t Is as laandschapstype deur de meens beïnvleud; de deur meensen eleien begrezing was namelik n veule meer as de van nature veurkoemende begrezing. Onder invleud van de van nature veurkoemende begrezing zollen n antal heedgebiejen geheel of gedeeltelik overgaon in aandere, komplexere ekosystemen zo as n mengeling van greslaand en bos. De heed is namelik n vrie eenvoudig (leger) ekosysteem waor, as de umstaandighejen daor goed veur bin, gres en bomen zullen greuien. Op disse maniere bin oek veule heedgebiejen in Nederlaand verdwenen. Tegenswoordig wördt mit veule begrezing deur bieveurbeeld kuddes schapen, Schotse hooglaanders en wilde peerden de heed redelik goed open ehöllen, en kriegen grezen en bomen gien permanente vat op t gebied. n Aandere meenselike ingrepe um de heed in staand te houwen is t aofbraanden van heedgebiejen.
Natuurlik is liekewels n relatief begrip; der bin zat aandere natuurtypen in Nederlaand die oek niet natuurlik bin. Zo bin veeruut de meeste bossen in Nederlaand ontstaon deur anplaant; disse bossen dienden as produksiebos of as jachtgebied. Oek leegveenmoerasgebiejen en vennengebiejen bin vake niet helemaole natuurlik ontstaon, of wörden ten minsen deur meenselik ingriepen in staand ehöllen. Daorbie vergeleken löt de beheersvorm mit zwaore begrezing op de heed toch belangrieke overeenkomsten mit de oorspronkelike, natuurlike begrezing zien deur edelharten, elanden, oerossen enz. t Veurnaamste verschil is de verschraoling die ontstung deur t voortdurend verdwienen van voedingsstoffen, deurdat de schapenmest en aofeplagden heed verzameld wördden um de akkers op de nenk te bemesten.
Panorama
thumb|770px|none|Bleuiende heed bie Ede
Harry Nijhuis
Harry Nijhuis (De Lut) is wetholder in de gemeynde Loster. Töt 2018 was hee konsulent van de twentske språke vanuut de TwentseWelle.
Hee höld sik gangs med et bewåren en uutdragen van de twentske språke, güng langs skolen üm uutleg te geaven oaver lespakketten in et twentsk, en gavven selv twentske kursussen. Ouk gavven hee et böken 'Twents voor beginners' uut.
Slingeplas
Den Slingeplas is ne vri-jetiedsplas oostelek van Breevoort. De oppervlaakte van et meer bedreg rundumme 250 m2.
NAVO
thumb|200px|Vlagge van de NAVO thumb|200px|Lidstaoten van de NAVO De Noord-Atlantische Verdragsorganisaotie (NAVO) (Engels: NATO, North Atlantic Treaty Organisation; Fraans: OTAN, Organisation du traité de l'Atlantique nord), in de tied van de oprichting ok wal 't Atlantisch Pact enuumd, is een nao de Tweede Wereldoorlog in 't ende ezet militair bondgeneutschop det bestiet uut de Verienigde Staoten, Canada, de mieste Europese laanden en Turkije.
't Doel van de NAVO is uutienezet in 't Noord-Atlantische Verdrag, det op 4 april 1949 in Washington etiekend wördden. 't Sleutelartikel daorvan is artikel vieve, det de lidstaoten verplicht um een anval op ien lidstaot op te vatten as een anval op alle lidstaoten. De NAVO wördden opericht wegens de militaire dreiging van de Sovjet-Unie, mar tiedens de Kolde Oorlog is der nooit een beroep op edaone. Wal hebt de VS 't verdrag inereupen nao de anslagen van 11 september 2001.
Nao 't uutienvalen van de Sovjetunie richtten Ruslaand en nog een köppel veurmaolige sovjetlaanden in 1992 de Collectieve Veiligheidsverdragorganisaotie op, die eziene wördt as tegenhanger van de NAVO. Ruslaand wördt deur de NAVO nog aldeur beschouwd as ien van de grootste militaire dreigingen veur de NAVO-laanden. As antwoord op de Russische annexatie van 't Oekraïense Krim-schierelaand in 2014 stelde de NAVO een speciale macht van 5000 troepen samen, die elegerd is op basissen in verscheiden Oost-Europese lidstaoten. Ok praotten de lidstaoten of um binnen tien jaor (vanof 2014) minstens 2% van elk zien bruto binnenlaands product uut te geven an defensie, wat veurhen een informeel streven was.
Slingeplas
De umgeaving
thumb|400px|left|Den Slingeplas bi-j Breevoort
NAVO
't Heufdkertier van de NAVO zit in Brussel.
Diskografy van Bökkers
Hyronder is en lyste te seen met de diskografy van Bökkers, en sallandske rockband. Vanof 2010 syn er eyn livealbüm üütebracht en ses stüdioalbüms (töt 2021).
Heetveld
Heetveld is een dörpien in de gemiente Steenwiekerlaand in de Nederlaandse perveensie Overiessel. Op 1 jannewaori 2006 woonden d'r 310 meensen.
Heetveld lig kotbi'j Et Klooster. Et dörp is te berieken via de N331 tussen De Sluus en Veno. Veur voorzieningen is Heetveld ofhaankelik van omliggende kernen.
In Heetveld hej et geologisch monument 'de Zaandkoele'. Daor is op een mit holtsnippers en schulpen emeuken kaorte van Skandinavië de herkomst van verschillende soorten zwarfkeien an-egeven. Ok is d'r een kleine ofgraving mit een keileemwand.
Zölfmoord
thumb|200px|right|De zelfmoordenaar deur Édouard Manet Zölfmoord is de benaoming veur 't opzettelijk beëindigen van 't eigen lèven. Suïcide is een synoniem, en wördt veul gebruukt in een juridische of akkedemische context. 't Mederne eufemisme zölfdoding wördt veurnamelijk gebruukt in kringen van hulpverleners. De termen kunnen ok overdrachtelijk gebruukt wörden, wanneer der gien spraoke is van een echte moord mar bieveurbeeld van verrinewering van de eigen rippetaosie of carrière. Zölfmoordacties kommen vake veur bie depressieve lu, of lu die liejen an een ongenezelijke ziekte. Tegeswoordig heur ie ok steeds vaker van zölfmoordterroristen zoas dat gebeurde in de VS, en veural ok in 't Midden-Oosten.
Femilie (verwanten)
Femilie of parmetaosie is de groep meensen waormee je drek of indrek verbunnen bin deur middel van één of meer ouwer-kiend-relasies. Zo hef iederene ouwers, dit neumen we de eerstegraodsfemilie.
De aandere kienders van de ouwers bin breurs en zussen. De ouwers van de ouwers bin groepouwers (groepvaors en groepmoors). Groepouwers wonnen as tweedegraodsfemilie ezien.
De meensen waor de nooms en meuies mee etrouwd bin, bin vormen van an-etrouwen femilie. Hulie kienders bin neefjes en nichjes, en de beginpersoon is oek een neve of nichte van hulie. Veur de noom(s) en meuie(s) is de beginpersoon oek een neve of nichte.
Parmetaosie verwies meestentieds naor de vere femilie.
Grunnegs
right|250px|thumb|Grunnegs ien Nederlaand
t Grunnegs (ook Grönnegs of Grunnegers) is de versoamelnoam veur de Friso-Saksische dialekten dij proat worden ien en om de provìnzie Grunnen tou. t Is n toal dij heurt tou t Leegsaksisch, ain van de twij erkende streektoalen van Nederlaand. Binnen dizze Leegsaksische streektoal vörmt t Grunnegs, soamen mit t Oostfrais n apaart kluster Noordwest-Saksische dialekten. Dizze apaarte stoates het t Grunnegs-Oostfrais te daanken aan de ienvloud van t Frais (zai t heufdstok Ontstoan). Ien historisch opzicht proat man ook wel van Nijgrunnegs of Nij-Nijgrunnegs, wat de verwottern mit t Nederlaands aangeft.
Toalaigensheden
Zo as al nuimd, vörmt t Grunnegs soamen mit t Oostfrais n apaarte groep binnen t Leegsaksisch. Dit het onderaandere te moaken, mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten. t Maist kenmaarkende van t Grunnegs binnen de twijklanken, dij zowel Frais as Westfeels van oart binnen en dij bestoan ien laange en körte vörms. Veur n oetgebraaid overzicht van toalkundege aigensheden van t Grunnegs, zai de zieden van de Grönnegse toalwiezer.
Toalgebied
t Grunnegs wordt proat ien haile provìnzie Grunnen, de kop van Drint sikkom tin noorden van gemainte Azzen, tin oosten van Hondsrog (de veenkelonies) en t oostelke dail van de Fraise gemainte Köllumerlaand c.a. om en bie de lougen De Pomp, Köllum, Boerum en Muntjeziel. Om en bie de lougen Moarum, De Wilp en De Penne wordt noast t Grunnegs ook Frais proat. Ien Köllum wordt noast t Grunnegs ook t Stadsfrais proat, dat nait hail veul òfwiekt van t Westerkertaaierse dialekt van doar.
Sprekersaantel
t Grunnegs wordt proat deur om en bie 60 persìnt van de mìnsken ien de provìnzie Grunnen, woaronder n groot dail ollere minsken. t Aantel sprekers komt hierdeur op om en bie 205.000 mìnsken. Ien de provìnzie Drìnte wordt t Grunnegs deur om en bie 90.000 mìnsken proat en ien de gemainte Köllumerlaand deur om en bie 5.000 mìnsken. Hiermit komt t sprekersaantel op om en bie 310.000. Worden Stad en Hoaren nait mitrekend, den zol t sprekersaantel oplopen tou om en bie 80 persìnt.
Veur de ollern is t Grunnegs maisttieds de moudertoal. Nog n hail ìnde olle Grunnegers kinnen naauwlieks fesounlek Nederlaands, omreden zai t gewoon binnen om Grunnegs tou proaten. Vrouger wör der ook les geven ien t Grunnegs omdat schoulmeester zulf ook nait goud Hollaands kon. Tot ongeveer de joaren 60 tou, was t hail normoal ien Grunnen om t Grunnegs as eerste toal te hebben en t Nederlaands as twijdent. Veur de maiste luu onder de 65 joar is t Grunnegs de twijde toal. Ook tegenswoordeg nog, wordt t Grunnegs veul proat onder de jeugd, mòr nait meer t zuvere Grunnegs. Doch kaizen veul olders der tegenswoordeg veur om heur kinder Nederlaandstoaleg groot te brengen, woardeur t sprekersaantel deellopt en zai mainen dat man mit t Hollaands as eerste toal hoger ien de soamenleven komt.
Verbondschop mit aandere toalen/dialekten
t Grunnegs is naauw verbonden mit t Drints, t Westlaauwers Frais, t Nederlaands en hail wied t Deens en t Oldenbörgs. t Grunnegs is hail naauw verbonden mit t Oostfrais en t Selterfrais.
De verwaantschop mit t Oostfrais is zo staark dat t Grunnegs en t Oostfrais sumtieds zulfs as ain toal zain worden. n Goud veurbeeld van dizze verwaantschop binnen de dialekten ien de lougen Schaanze ien Grunnen en Bonnen ien Oostfraislaand, dij vrouger hailmoal overainkwammen mit ainander, mòr tegenswoordeg wat meer oet nkander gruid binnen. n Groot verschil tuzzen Grunnegse en Oostfraise dialekten is t lainwoord. Ien t Grunnegs kommen veul vergrunnegsde Nederlaandse lainwoorden veur. Ien tieds binnen ien t Oostfrais veuraal veul Duutse lainwoorden te vinden, aal wazzen dit vrouger, sikkom tot aan de verainen van Duutslaand tou, veurnoamelk Nederlaandsen. Toch binnen der nog wel dusdoaneg veul Nederlaandse worden over ien t Oostfrais dat de Oostfraizen deur aander Duutsers sums zulfs haalve Nederlaanders nuimd worden. Tot aan de Twijde Wereldkraig tou was de reloatsie tuzzen Grunnen en Oostfraislaand hail goud. As de waarkgelegenhaid ien Oostfraislaand beter was, gingen aarbaaiders vanoet Grunnen noar Oostfraislaand tou en as de waarkgelegenhaid ien Grunnen beter was, den kwammen de Oostfraizen dizze kaant op. Doarom zugst ook dat ien t olle Grunnegs, veuraal t olle Oldambtsters, n hail ìnde Duutsege woorden zaten en dat de oetsproak sprekend op t Oostfrais leek. Deur de joaren hìn binnen dizze oostelke ienvlouden der laanksoam oet goan en is t Grunnegs aal meer noar t Nederlaands tou gruid. Der binnen zulfs olle luu dij ien t tegenswoordege Oostfrais, veuraal t Raaiderlaands, heur olluu weerheuren. Zo zeden luu ien Grunnen, veuraal t Oldambt, vrouger gain "op" mòr "oep", gain "proaten", mòr "prouten", gain "vertèld", môr "vertjèld" en gain "vrauwger", môr "vrjoouger". Ien t Oostfrais is t liek aansom. Zee man doar vrouger van "mòr" of "man", nou is t "oaber". Doar woar vrouger "bünnen" zègd wör, zègt man nou, ook ien t Raaiderlaand, aal meer "sünd".
Behaalve de lainwoorden komt tegenswoordeg de woordenschat van t Grunnegs en t Oostfrais nog wel grotendails overain. Woorden as "lutje" (lüttje), "scheuvel" (Schöfel), "beune" (Böhn), "loug" (Loog) en "genoat" (Garnaat) kommen, wat de oetsproak aangaait, hailmoal overain. Grunnegers en Oostfraizen kinnen mekoar over t aalgemain den ook goud verstoan. Toch is t zo dat as n Grunneger ien Oostfraislaand komt, dat er den voak begunt op zien Hoogduuts. Dit komt deurdat noa de twijde wereldkraig de grup tuzzen Duutslaand en Nederlaand psychologisch aandikt is. Dit het tou gevòlgen had, dat de Oostfraizen gaauwer as Duutsers zain wörren as dat zai as Oostfraizen beschaauwd worden. Ook het t der mit tou doun dat veul Grunnegers nait goud waiten dat man ien Oostfraislaand binoa dezulfde toal proaten. Doarnoast is t ook zo dat dialekten oetstaarven, woardeur man nait bie elkenain meer terècht kin mit de streektoal.
right|thumb|250px|De diftongontwikkeln van ie en oe noar ai en ou ien t Leegsaksische dail van Noord Nederlaand Ien t westen het t Grunnegs n lichte verbondschop mit t Westlaauwers Frais. Ien t Westerkertierse dialekt het man veul woorden dij ien de rest van Grunnen voak nait veurkommen, môr wel ien Fraislaand. Veurbeelden hiervan binnen mem (moeke/mouder), leit (ligt) en jem (joe). Ook kent t Westerkertaaiers veul toonhoogteverschillen dij typisch binnen veur t Frais, mòr nait veur de aander Grunnegse dialekten.
Ien t zuden gaait t Stadjeders over ien t Noordvelds dat ook voak tou de Grunnegse dialekten rekend wordt. Dit dialekt gaait weer over ien t Midden Drìnts. De belaangriekste overgang is dijent van "ai" noar "eei" noar "ie" en dijent van "ou" noar "oou" noar "oe". De grìns tuzzen ou en oou (dat oetsproken wordt as de Grunnegse "oo") wordt zain as de grìns tuzzen t Grunnegs en t Drìnts.
Klassifikoatsie
Zo as oet t stok hierboven al bliekt, het t Grunnegs reloatsies mit aal omringende toalen en dialekten. Dit zörgt der veur dat de toalklassifikoatsie nogal wat problemen mit hom mit brengt. Toalkundegen binnen t der nait volledeg over ains, hou of man t Grunnegs presies nuimen mout. Der binnen den ook verschaaidene theorieen:
Dialekten
250px|right|thumb|Grunnegse dialekten
Van ain Grunnegs kin nait proat worden. t Bestaait oet 8 lutje dialekten dij wel n dudelke ainhaid vörmen, môr doch wel verschillend binnen. De dialekten dij van oldsheer onderschaaiden worden ien t Grunnegs binnen:
Over t aalgemain kin man zèggen dat de dialekten ongeveer overainkommen mit de olle politieke grìnzen binnen de provìnzie. De olle Ommelanden binnen dails zichtboar. t Oldambtsters wordt anders nait allend ien t Oldambt proat, môr ook ien t oostelke dail van t Fivelgo, ook wel bekend as t Duurswold. t Stadsgrunnegs en t Noordvelds wazzen vrouger middelkerwies ain dialektgroep, mòr deur ienvlouden van t Drìnts op t Noordenvelds en ienvlouden van t Hoogelaandsters op t Stadsgrunnegs binnen zai laanksoam oetnkander gruid. t Dialekt van Hoaren, Eel-Potterwold en Glimmen kin as overgangs dialekt zain worden.
Ien tegenstèllen tot de maiste aander dialektgroepen ien Nederlaand, bestoan der ien Grunnen binoa gain echte dörpsdialekten. De Grunnegse dialekten binnen veurnoamelk streekdialekten. Dit komt woarschienlek deurdat, veuraal ien t klaaigebied van noordelk Grunnen, dörpen reloatief dicht bie nkander liggen. Ook was der vrouger al nait dusdoaneg veul bedrieveghaid dat dörpen heurzulf redden konden zunder kontakt mit aander dörpen. Op de zaandgronden was dit aans. t Zudelke dail van t Westerkertaaier worden meer verschaaidene dialekten proat en van oldsheer haar Westerwòlde wel dörpsdialekten. Ien de lèste 150 joar binnen de dialekten aal dichter noar mekoar tougruid. De ainhaid van de noar mekoar tougruide dialekten nuimt man n regiolekt.
Noast geogroafische veschillen binnen der ook verschillen tuzzen leeftiedsgroepen en tuzzen de verschillende loagen van de moatschoppij en de verschaaidene affeers.
Hieronder staait n tabel mit de verschaaidene dialekten en ongeveer t aantel sprekers doarvan:
t Aantel sprekers van t Westerwôlds is baseerd op de proaters van t mengdialekt van t olle Westerwôlds, t Oldambtsters en t Veenkelonioals. t Aantel sprekers van olle Westerwôlds ligt enkeld om en bie 200 of zulfs minder. Dit mengdialekt is aigelks gewoon Oldambtsters, mit hier en doar n Westerwòldse ienvloud, zo as de u veur o (bv. 'bukse' veur 'boksem' of 'hum' veur 'hom').
Swahili
Swahili (in t Swahili: Kiswahili) is ne Bantoesproake dee't duur verskeaidene inheeme groepn sprökn wörd dee't langs de kuste van de Indiese Oseaan leawt, van noord Kenia töt noord Mozambiek, en ook de Komoroseilaandn. t Wörd ook duur meenderheaidsgroepn esprökn in Mauritius, Oman, de Seysellen en Somalië. Skoonwal mer vief miljoen leu t as modersproake hebt, zeent dr in totaal mear as 100 miljoen sprekkers. Dit keump umdet t is ne nasjonale of offisjele sproake van veer laandn: Tanzania, Kenia, Oeganda en de Demokratiese Republiek Kongo. t Wörd in n groot deel van Oost Afrika gebroekt as ne lingua franca. Dit hef te maakn met völle haandelskontaktn in t verleedn.
Grunnegs
Dialektvergelieken
Der binnen n aantel kenmaarken dij de Grunnegse dialekten van elkander schaaiden dut. Dizzent binnen zo veul meugelk hieronder oetdrokt:
Swahili
t Swahili was de oorsproonkelike sproake van t volk Swahili (Waswahili), dee't laanks de oostkuste van Afrika leawn tusken zuud-Somalië en noord-Mozambiek.
Grunnegs
Dialektvergelieken
Dialektverschillen binnen t Grunnegs
Oldfrais
right|400px|thumb|t Fraistoalege gebied om en bie t joar 1000 Veur de geschiednis van t Grunnegs mouten wie omgoan noar de Middelaiwen, n poar aiwen noa Kristus. Noa de grote vòlkerwandel, wazzen de oorspronkelke Frisii soamensmolten mit aander vòlker, onder aander mit de Sjouken. Doaroet was n soort van Proto-Fraise kultuur ontstoan, dij as loatere vèrzie de Oldfraise kultuur haar. Logischerwies wör der dou ook Oldfrais proat. De dou ontstoane Fraizen, begonnen de haile Noordzeekost van de noudoagse Zais-Westfloamse grup, tot ien Denmaark tou, te domineren. Middelkerwies waren zai ook ien Hadeln en Ditmaarzen. De toal dij doudestieds proat wör, was onder tou verdailen ien Westlaauwers Frais, Oostlaauwers Frais en Noordfrais, dat op zokzulf weer ontstoan wezen zol oet t Oostlaauwers Frais, dou dijent de noordelke kuststreken koloniseerden. t Noudoagse Grunnen ligt aan de oostkaant van de Laauwers. t Grunnegs is den logischerwies ook ontstoan oet t Oostlaauwers Frais. Dit dialekt, dat tegenswoordeg nog proat wordt ien de Duutse gemainte Selterlaand, wör proat ien de Ommelanden en t Oldambt en ien Oostfraislaand. Middelkerwies ook ien Stad, mòr dij zol vòlgens Heeroma al veur de 11. aiw "ontfraisd" wezen. Ien t dörp Westeremden (op t Hoogelaand) is n aivenholtje (taxus) vonden mit n körte roenen ienschriften der op, dij dateert oet de 7. aiw n. Kr.:
Swahili
Umskriewing
Swahili heurt wat struktuur angeet bie de Sabaki-tak van de bantoesproaken, ne grote groep sproakn dee't in n groot deel van Afrika sprökn wordt op t zuudn van de Sahara. Oawer doezend joar kontakt met verskeaidene aandere sproakn hebt beheurlik invlood ehad op de wöardeskat van t Swahili. hierduur hef t Swahili rechtevoort Perziese, Arabiese, Portugese, Duutse en Engelse wöarde. Vuurbeelde hiervan zeent kitabu ('book' oet Arabies); mvinyo ('wien' oet t Portugees); shule ('skole' oet t Duuts) en baisikeli ('fietse' oet t Engels). Oet t soort leenwoard blik t karakter van n invlood wat Swahili kreeg van de verskilnde kultuurn. Oet t Arabies kömn völle wöarde oawer geleuf en haandel. t Portugees gavn t Swahili völle kultuurwöarde dee't de Waswahili nit keandn, zo as wöarde vuur wien en terme oet kaartspöllekes. De meeste Engelse leenwöarde zeent van noa de Industriële Revolusie. Ne keep lefti is bv. ne rotonde (ze jaagnt meestal leenks). Mangs wörd dit woard ook wal verswahiliest noar pita kushoto, wat ne letterlike ummezetting is.
Grunnegs
Oldfrais
none|300px|Roenenschrift op t aivenholtje van Westeremden [[Ofbeelding:Buurbrief1.jpg|300px|thumb|De Buurbraif van n Daam, bron: trankiel.com ]]
Swahili
Umskriewing
Ondaanks disse grote invloodn zeent de groondstruktuurn en de groondwöardeskat van t Swahili nog aait Bantoe. t Wörd wal es vergelekn met t Engels; Dr zeent onmeundig völle wöarde leend, mer dee zeent allemoal an epast noar de eegne oetsproake en met eegne vervogings. Doarumme is Swahili nog aait ginne mengsproake. t Gebeed woer't ze Swahili kuiert is zo oetgestrekt det dr verskeaidene lokale variaantn onstoan zeent. t Kiamu-dialekt wörd bv. esprökn op t eilaand Lamu an de Keniaanse noordkuste, wat wier verskilnd is van t Kimvita-dialekt oet Mombassa. t Standaard Swahili is Kiswahili Sanifu, wat egroondt is op t Kiunguja-dialekt wat ze kuiert in Zanzibar in Tanzania. In disse variaant wörd les egeewn op de skooln en gebroekt in de media.
Klaankbeskriewing
Swahili is apart oonder de zudelik Afrikaanse sproakn, umdet t gin lexikaaln toon mear hef (met oetzeundering van t Mvita-dialekt).
Grunnegs
Oldfrais
Noast dat der twij transchriften van de roenen binnen, kinnen geleerden t ook nait ais worden over de betaikenis van t stok. Ien noudoags Grunnegs zollen de vertoalens wezen:
Swahili
Kleenkers
Kiswahili Sanifu (standaard Swahili) hef vief kleenkers:, , , , en. De oetsproake van t foneem /u/ zit tusken de [u] en [o] van t Internasjonaal Klaankenskrift in. Kleenkers wordt nooit verzwakt, of t non wal of nit klemtoon krig. De kleenkers wordt as volgt oet esprökn:
Grunnegs
Oldfrais
n Aander belaangriek Oldfrais dokumìnt is de Buurbraif oet 1327 dou n Daam stadsrechten kreeg oet de vergoadern van de Opstalboom bie Auwerk.