cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tennessee
Tennessee keump oet de Watauga Oawereenkomst, ne greansoawereenkomst oet 1772, wat algemeen wörd ezeen as de eerste groondwettelike regearing ten westen van de Appalachen, The State of Tennessee is rooted in the Watauga Association, a 1772 frontier pact generally regarded as the first constitutional government west of the Appalachians. Wat non Tennessee is, was vroger deel van Noord Carolina, en later van t Zuudwestelike Territorium. Tennessee wör as 16de stoat too eloaten töt de Unie op 1 juni 1796. t Was de leste stoat den't too treu töt de Confederasie van Amerika toew't n oorlog begun in 1861, en de eerste stoat den't noa n oorlog wier bie de Unie köm. Tennessee leawerden de meeste soldoaten vuur t Confederasieleager van alle stoaten. In de stoat wör ook slim diskrimineerd. Zo is der in 1866 de Ku Klux Klan ontstoan in Pulaski, en in 1968 wör der Martin Luther King dood edoan in Memphis. In t 20ste joarhoonderd wör Tennessee van heuwdzakelik boernestoat ne wat diversere stoat, mangs ehulpen duur federale organen zo as de Tennessee Valley Authority. Vroo in de joaren '40 van t 20ste joarhoonderd wör Oak Ridge ebouwd um t Manhattan Project te huzen; ne stea woer't uranium wör verriekt um n eersten atoombom ter wearld te bouwen.
In Tennessee is de countrymuziek ontstoan, wat ne belangrieke rolle hef espöld in de oontwikkeling van rock en roll en de eerste bluesmuziek. Beale Street in Memphis wörd duur völle ezeen as de geboortestea van de blues, met mezikaanten zo as W.C. Handy, den't al in 1909 dee optreaden in bars. In Memphis ha'j ook Sun Records, ne platenmoatskoppieje woer't muzikaanten zo as Elvis Presley, Johnny Cash, Carl Perkins, Jerry Lee Lewis, Roy Orbison en charley rich öaren loopbaan in de muziek begunnen, en woer't rock en roll onsteund in de vieftiger joaren. De 1927 Victor opnames oet Bristol wordt ezeen as t begin van countrymuziek. en n opkomst van de Grand Ole Opry in de dartiger joaren zorgen det Nashville t centrum van de countrymuziek wör.
Tennessee's grötste wellen van inkomst zeent oonder mear boeren, fabrieken en toerisme. Tabak, katoen en sojabonen wordt t meeste verbouwd en de produkten dee't t meeste oetvoord wordt zeent oonder mear chemikaliën, vervoorstuug, en elektriese apparaten. t Grote Smoky Mountains Nasjonale Park, t drokst bezochte nasjonale park van de VS ligt in t oosten van de stoat, en n deel van t Appalachiese Spoer löp ongevear t zelfde as de greanze tusken Tennessee en Noord Carolina.
Oetgoande verbeendige
Offisjele Stoatswebstea
Lawine
thumb|300px|Poedersneilawine in de [[Himalaya's bij Mount Everest in de buurte]] Een lawine is een bulte snei die rap van een helling umdale gled of kukelt, beveurbield van een heuvel of een barg. Lawines kunt ontstaon deur alderhaande factoren die knap lastig te veurspellen bint. De directe oorzaak is een toename van drok op de sneilaoge, beveurbield deur een wintersporter of een dier, of legere sneivastigheid deur regen of wamer weer.
Der wördt onderscheid emeuken tussen lawines die uut dicht opien epakte snei bestaot en veroorzaakt wördt deur 't instörten van een legere, zwakke sneilaoge, en lawines van lösse snei. As de snei ienmaol an 't schoeven kump, giet 't vake fluks almar harder en nemp de massa en hoeveulheid snei toe mit det der onderweg meer snei egrepen wördt. As een lawine rap genog beweg, kan der locht mit de snei vermengd raken, waordeur aj een poedersneilawine kunt kriegen.
Lawines kunt elk moment van 't jaor veurkomen, mar ontstaot veural in de winter en in 't veurjaor. De eerste schiere dag nao sneival is deurgaons barre risicovol. Grote lawines kunt ies, vlinten en bomen mitsleuren. Hiele dörpen kunt bedolven raken, mar ok een kleine lawine kan dodelijk wezen aj onder de snei koomt. In barggebieden beheurt lawines töt de slimste gevaoren veur leven, have en goed, det der wördt alderhaande maotriegels eneumen umme lawines tegen te gaon.
't Begrip lawine gebruukt ze ok as bij een eerdverschoeving aandere zaken massaal umdale koomt pleren of schoeven, beveurbield stienen of drek.
Kansas (duurverwiesziede)
Kansas kan verwiezen noarː
Nedersaksisch G
Hier stoat woorden die of in 't Nedersaksisch mit G begunt oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord.
De Fofftig Penns
thumbnail|De fofftig Penns live in Hambörg, 2010 De Fofftig Penns (De Vieftig Pennings) was ne dreeköppige Platduutse muziekgroep. De dree jongs oet Bremen-Noord, Malte Battefeld (Riemelmeester Malde) oet Vegesack, Jakob Köhler (Kommodige Jaykopp) oet Grambke en Torben Otten (Plietsche Torbän) oet Aumond, zeent in 2003 bie mekoar ekömn um Hip-Hop- en Funk-leedkes met Platduutse tekste te maakn. Öarn naam keump van n Amerikaansen rapper 50 cent, umdet den zin nommer "P.I.M.P" vuurbeeld was vuur t eerste nommer van de Fofftig Penns.
Sloes
Sloes of Sluus kan meardere zaken anduden:
De Fofftig Penns
December 2003 hebt ze öar eerste single "P.I.N.T" oet ebracht en meart 2004 öar tweede single "Jungkeerls (P.I.N.T.)". Vuur beaide nommers zeent ook videoklips op enömn. Noa vief moand skeaidn ze dr wier met oet.
Januari 2008 kömn ze wier bie mekoar um t eerste echte album op te nemn, den't in t zommer van det joar kloar was. t Eerste nommer was as single oetbracht wör was "Platt", wat duur verskeaidene DJs in NoordDuutslaand en Berlien regelmoatig edreeid wör. In öare 'pauze' zeent ze oawer skakeld noar ne stiel wat ze zelf elektro-hiphop neumt. De Fofftig Penns hebt ook n eegn Platenlabel: Kommodig Grambke.
"Dat gifft hüüttodaags so veel Rappers dee mer bloots över Geweld, Drugs un Vrouwlüüd snacken köönt. Wat dat ok anners geiht, dat wüllt wi de Lüüd, ok öllere Lüüd, wiesen." Vertelt Riemelmeester Malde de pärs. "Kommodig" in "Kommodig Grambke" is ne lange neuze noar t "Aggro" in "Aggro Berlin". Det is n platenlabel met rappers, dee gearne met geweld umme goat. "Al dee aggressie, det doot vie bespotn".
In 2018 skeiden ze der met oet.
Nakend wiefjen
't Nakend wiefjen komt oorspronkelijk uut West-Azië en 't Middellanse Zeegebied, mar 't komt veerder in zwat heel Europa veur (behalve in 't noorden).
De plant veult zien eigen 't beste thuus op vrie vochting bojems van leem of klei. Soms kommen ze oek wè veur in de wei of in de bossen.
De plant het oender de groend een krokusachtige knol zitten. Twee keer in 't jaor komt 't plantjen boven de groend uut. 's Harests staot de plant in bleui mit lichtpaorse of roze bloemetjes. 's Leintes het 't plantjen stevige blaojen mit vruchthouwende stengels.
Gebruuk
In de volksgeneeskunde wort de plant gebruukt tegen geling. In de middeleeuwen wordde de plant ezien as een toverkruud. 't Dragen van de knol zou beschaarming biejen tegen de pest.
't Nakend wiefjen is iezig giftig en het op baosis van dreuggewicht 0,3 tot 1,2 percent colchicine. Colchicine is een oud ontstekingsremmend middel dat goed tegen jicht waarkt. De therepeutische breedte hiervan is mar klein (dat betekent dat der mar een klein verschil is tussen een waarkzame en een giftige dosering). Oek wordde 't spul wè gebruukt tegen kanker.
Zwömbad
thumb|350px|Een zwömbad in [[Hong Kong mit baodemlienden die de banen angeeft, en een badmeister in zien gestoelte]] Een zwömbad is een grote waterholdende kupe, deurgaons in de vloere of de grond inemesseld, um in te zwömmen of veur aandere wateractiviteiten zoas spullegies of gekheid mit vrunden. De baodem is vake onkaant, mit een ondiep ende daor aj in kunt staon en een diep ende um te duken.
Soortementen
Ie hebt aoverdekte zwömbaden (binnenbaden) en openlochtzwömbaden (butenbaden), en ze kunt particulier of openbaar wezen. Openbare baden wördt vake mit gebruukt veur schoelzwömmen en aoverige zwömles.
Wieder bint der semi-openbare zwömgelegenheden, zoas in hotels en op campings, en hej therapiebaden, beveurbield in ziekenhuzen en kuuroorden. Oceaanlieners kunt heur eigen zwömbad an boord hebben.
Kansas
Kansas is nen stoat in de Verenigde Stoaten van Amerika. Et heurt bie et Midwesten van de VS. De heufdstad is Topeka en de grötste stad is Wichita.
Zwömbad
Soortementen
Een ondiep zwömbad det bedoeld is veur klein grut nuumt ze een pierenbad. Deurgaons tref ie die naost een dieper bad veur oldere kiender en veur volwassenen.
Kenmarken
Inemesselde baden bint gewoonlijk verveerdigd van beton, netuurstien, metaol, plestiek of glasvezelverstarkte keunststof. Ie hebt ze in alderhaand vörmen en groottes, mar typisch bint ze rechthoekig en standaardiseerd. De grootste zwömbaden hebt olympische ofmetings. Riegels veur sportzwömbaden bint vastesteld deur de Fédération Internationale de Natation (FINA).
Kansas
Den stoat is eneumd noar et Kansavolk, nen stam van Inheems Amerikaanse leu dee as der et eerste wonden. Diss leu neumt zikzelf de kką:ze. Det zol "leu van de weend" beduden of "leu van de zuderweend", mer et is woarskienlik neet de oorsproonkelike naam. Inwonners van Kansas wordt "Kansanen" neumd. Kansas was doezenden joaren et laand van verskeidene Inheems Amerikaanse stämme. In et oosten wonden disse leu vake in döarpe in de rivierdalen. De stämme oet et westen treuken roond en deden völle jagen op bison. Europese Amerikanen kömmen pas noa 1830, mer dee toostreum nöm noa 1850 rap too, toen as de oorleuge oawer slawendriewerieje oetbreuken.
Zwömbad
Kenmarken
Bij 't zwömmen, in 't bezunder bij 't spörtzwömmen, wördt vake baanties etrökken; daorumme bint veul zwömbaden in banen opedield deur nylon koorden mit drievers of deur kleurpetronen op de baodem. Veur 't duken kunt der duukplaanken wezen. Bij (semi-)openbare baden zit der ien of meedere badmeisters langs de kaante um te kieken as de riegels nao-eleefd wördt, en um hulpe te verlienen as een zwömbadgebruker in neud rak.
In 't water zit miestal chloor tegen bacteries. 't Water kan verwarmd wezen, wat in 't bezunder een kenmark is van bubbelbaden en van baden die gebruukt wördt veur balneotherapie en hydrotherapie.
Kansas
Toen as in 1854 Kansas offisjeel lös edoan wör vuur kolonisasie duur de regearing, maakten vuur- en tegenstaanders van et slawendriewen det ze der kömmen um oet te vechten of Kansas nen Vriestoat of slawenstoat wör. Doarduur was geweeld dageliksen kost, umdet disse groepen et regelmoatig met mekoar in et mot harren. Den stoat kreeg zelfs den naam Bleeding Kansas (Blodend Kansas). De tegenstaanders van et slawendriewen kregen oeteandelik de oawerhaande op den 29sten januwoari 1861. Kansas wör lid van et Verboond as nen vriestoat. Noa den Börgeroorlog gröaiden et inwonnertal van Kansas rap, toen as alverdan mear intrekkers de prairiegroond in bouwlaand veraanderden.
Skouwen-Doewenlaand
Skouwen-Doewenlaand (Nederlaands: Schouwen-Duiveland, Zeeuws: Schouwen-Duveland) is een eilaand en gemeente in de Nederlaandse proveensie Zeelaand. Der wont 33.858 inwoners (1 jannewoari 2020) op ne vlakte van 488,21 km² (met 258,14 km² water).
Kansas
Rechtervoort is Kansas ene van de bestboerende stoaten van Amerika. Den stoat hef grote eugste van groan, mais, sorghum en sojabonen. Met 213.000 km² is Kansas den 15den grötsten Amerikaansen stoat. Der wont ongevear 2,9 miljoen leu. Et heugste peunt is de Zunnebloom, nen boarg van 1232 meter hoge.
Jan Boer
thumb|right|Buste van Jan Boer op zien geboortedörp Röttem, deur Greet Grottendieck Jan Boer (Röttem, 1899 – Stad, 4 jannewaori 1983) was een Nederlaandse onderwiezer en een Grunningstalig en Drèentstalig dichter en schriever.
Zien va was bakker, mar mus een paar jaor nao de geboorte van Jan um gezondheidsredens uutscheiden mit 't ambacht. Hij wördden keuterboer in Delthoezen, waor as Jan opgruide.
Schrieverije
Op zien achttiende verschenen Boer zien eerste gedichten. Vanof 1922 stund zien wark mit grote riegelmaot in Maandblad "Groningen". Van 1947 töt 1949 was Boer zölf redacteur van dit tiedschrift. Zien eerste dichtbundel, Nunerkes, kwaamp in 1929 uut, illustreerd deur de Grunninger keunstener Jan Altink. Wieder schreef Boer verhalen veur 't Neisblad van het Noorden die later ebundeld wördden, tenielstokken en opstellen.
As directeur van de kweekschoele op Möppelt kwaamp e in de kunde mit 't Drèents. Hierin schreef e gedichten onder 't pseudoniem Maaike, ontliend an een leerlinge die hum hölp mit de Drèentstalige schrieverije. In 1956 wees de bespreker Gerriet Wilms in tiedschrift 't Swieniegeltje Jan Boer an as vervaardiger van de gedichten van 'Maaike'.
Ok in 1956 wördden Boer veurzitter van de Grunneger Schrieverskring. In 't zölfde jaor kreeg e van 't stadsbestuur van Grunning de Hendrik de Vries-pries. Hij kwaamp uut de tied nao een laank ziekbedde.
Wat uut zien wark
[...]
Schimmen, dei mit schriwgeluden ainzoamhaid en kolle duden, Heur bie veurboat aal beruden Veur benauwde winternacht, Dei nou naarms rust meer vienen, as onthaimde swaarvers swienen Ien begaisterende lienen laans bedoarde wolkenjacht.
Skouwen-Doewenlaand
Oawer den Brouwersdam en den Grewelingendam kom iej op Goeree-Overflakkee. Oawer de Oosterskeldekering en de Zeelaandbrugge kom iej in Noord-Bewelaand. Der is hoaste gin heugteverskil en völle delen lignt oonder zeeheugte. Op de westelike peunte is ne doenenriege, woervan as de heugste doene 42 meter boawen de zee oetstek. Der komt vuural den zommerdag völle (Duutse toeristen. In de plaatse Renesse komt jonge möage op de verskillende jeugndcampings gearne vakaansie hoolden.
Jan Boer
Wat uut zien wark
Uut: 'Miwwen', in: Jan Boer (1954), Roemte en Voart, Stad: Spiering
Skouwen-Doewenlaand
Kernen
De leu van Skouwen-Doewenlaand wont oawer verskeidene wonkernen verspreid. Beaide Zierikzee en Brouwershawen hebt in et vergangene stadsrechten kregen. Wiedters he'j der de boerskoppen Beldert, Briejdoarp, Borgsloes, Kapelle, Elkerzee, Looperskapelle, Moriaanshoofd, Niejerkarke ('t Schutje), Niej Haamstea, Schuddebeurze en Westenschouwen. Et roadhoes van de gemeente steet in Zierikzee.
Jeruzalem
thumb|300px|Jeruzalem mit in de veurgrond de [[Rotskoepel]] Jeruzalem (Hebreeuws: יְרוּשָׁלַיִם, Yerushaláyim; Arabisch: القُدس, al-Quds) is een stad in 't Midden-Oosten, de de-facto-heufdstad van Israël, al wördt der ok deur de staot Palestina anspraok op emeuken. Israël hef der de belangriekste aoverheidsgebouwen staon. Jeruzalem lig op een heugte in 't Judeagebargte tussen de Middellaandse zee en de Dooie zee. 't Is ien van de oldste deurlopend bewoonde steden ter wereld, die teroggegiet op 't darde millennium veur Christus.
Zwartemeer
Zwartemeer is een dorp in de gemiente Em, provinsie Drenthe, an de Duutse grens.
Geschiedenis
Zwartemeer is als dorp ontstoan in 1871 ten zuuden van het Swarte Meer. Dit was een 100 hectare groot veenmeer dat de eursprong was van de Runde en bie de ontginning verdwenen is. De kolonisten waren grotendeels afkomstig uut de katholieke gebieden van Twente en van over de Duutse grens, woardeur de huudige bevolking in overgrote meerderheid een katholieke achtergrond hef en d'r veul Duutse achternamen in het telefoonboek te vinden bunt. Zwartemeer is een veenkolonie, oorspronkelijk bestoande uit lintbouw langs de Kamerlingswieke, een zuudelijke vertakking van de Verlengde Hoogeveense Voart. Later is het dorp naar het noorden 'opschoven' met neibouw langs de Verlengde Hoogeveense Voart zölf. Veural noa de Tweede Wereldoorlog is het dorp uitbreid met enkele neibouwwieken.
Veurziening
Zwartemeer hef een openbare ('t Swarte Meer), een Rooms-Katholieke (De Banier) en een protestants-christelijke basisschool (de Proam), sporthal De Eendracht woar veurnamelijk in handbalt wordt en sportpark De Koel, woar de Zwartemeerse Boys speulen, het Sportlandgoed woar a'j golfen en paintballen kunt, een Spar supermarkt met postagentschap en wat andere winkels en horecagelegenheden. Het gef d'r drie kerken: de Nederlands-Hervormde kerke aan de Mollemastroat, de Rooms-Katholieke Verrijzeniskerke en een Gereformeerde kerke. Aan het zuudeinde van de Kamerlingswieke, woar het oorspronkelijke dorp Zwartemeer ontstoan is, stiet de oale Rooms-Katholieke Sint-Antoniuskerke uit 1921. De kerke, nouw een rieksmonument, wordt bruukt veur tentoonstellingen, katholieke gebedsgroepen en zo af en toe een Tridentijnse H. Mis. In 2002 ontstön d'r wat lokale commotie, umdat in deze katholieke veenbasiliek de omstreden Priesterbroederschap Sint Pius X een Mis opdroeg.
Geografie
De umgeving van het dorp kenmarkt zich deur landbouwgebied (veenontginningen) en een klein bos ten noorden van de Verlengde Hoogeveense Voart. Ten zuuden van het dorp lig het laatste grote hoogveenreservaat in Zuudoost-Drenthe, het Bargerveen. Aan de andere kaant van de laandsgrens liggen ook nog veengebieden. Het dorp ligt aan de A37 (Hoogeveen - Duitse grens), die pas is uutbouwd tot snelweg. In Duitsland slöt de weg aan op de Duitse A31, de noord-zuud verbindingsader tussen het Ruhrgebied en Oost-Friesland.
Sport
In 1955 maakte de Voetbalvereniging Zwartemeer de overstap noar het betaald voetbal. In 1966 werden de amateurs en de profs gescheiden en gingen de laatsten verder onder de naam Sportclub Drenthe. In 1971 werd het betaalde voetbal beëindigd. In 1954 is handbalvereniging Hurry Up opricht, een verenining die al gauw in de hogere regionen van het nederlandse handbal speulde en noast E&O de miest bekende Drentse handbalploeg is. Het huidige Hurry Up hef 5 herenteams en 3 damesteams. Het eerste herenteam speult dit joar in de nederlandse eerste divisie, het eerste damesteam speult Regioklasse A. Elk joar organiseert Hurry Up het Fokke de Vries toernooi, vernuumd noar de veurzitter die eind joaren 90 verongelukte. Het toernooi genöt grote bekendheid en was de afgelopen joaren bezöcht deur zowel nationale eredivisieploegen als ok internationale teams, zoas de reserves van Duutse eredivisionist Nordhorn.
Viefheerenlaanden
Viefheerenlaanden (Nederlaands: Vijfheerenlanden) kan verwiezen naor:
Nominatief
Den nominatief (Latien: nominativus) is den eersten naamval, dat is t onderwarp in ne zinne. In t Nedersaksies en Nederlaands kump dat nog t beste tot oetdrukking in de verbuging van t perseunlik veurnaamwoord.
De verbugingen van t perseunlik veurnaamwoord (Achterhooks) ik-ie-hee-zee-wi'j-ieluu-zee stoat in den nominatief.
Norðurland eystra
Norðurland eystra (Noordlaand-oost) is eann van de acht regioonn van Ieslaand en leg in t neurdn van t laand. t Hef 28.555 inwönnern (2006) en ne öppervlokte van 22.695 km². De heufdstad van n regioo is de stad Akureyri.
Westerskellings
De beide Friese zusterdialekten worden van mekeer skeiden deur t Midslaands, t Hollaandse dialekt dat spreuken wordt op t eilaand. t Is tegere mit t Westerskellings sund t midden van de 20e ieuw stark in verval raekt, omdat de tael haost niet meer deurgeven wordt an de kiender. De overbleven sprekers bin veurnaemelik oolderen.
Geskiedenis
Daorbi'j fungeerde Midslaand ieuwenlaank as t bestuurssentrum en op die maniere zol de bevolking daor en in omliggende dörpen en buurtskoppen mittertied staorigan verhollaandst wezen, liek as dat op t Friese vaastelaand in de steden ok gebeurde. Hoe veerder ie van t bestuurssentrum of kwammen, hoe kleiner de invloed van de Hollaandse bestuurstael was, zo behoolden de plaetselike dialekten van de westelike en oostelike uutaenden van Terskelling heur Friese karakter. Wel had t Midslaands op t eilaand de funksie van n soortement van lingua franca, n algemiene omgangstael, die niet inkeld de Midslaanders zels beheerste, mar liekegoed de luden van West-Terskelling en de Oosteraende. Op die maniere dreug t Midslaands bi'j an n verhollaandsingsperses dat ok in de beide aandere dialekten dudelike sporen naoleuten het.
Staotus
t Westerskellings geniet op Terskelling gien offisiële staotus of erkenning. Ok in de perveensie Frieslaand beskikt t as Fries dialekt niet over erkenning los van de Friese standerttael, en deurdat t Westerskellings aordig veer van t Standardfries ofstaot, betekent de offisiële staotus die t as dialekt dervan in prinsipe dielt, in de praktiek niet zo vule. Hoewel t Westerskellings informeel zonder bezwaor as ien van de streektaelen van Frieslaand zien kan worden, is t mar de vraoge of dat wettelik ok tot de meugelikheden beheurt, in acht neumen dat mit "streektaelen" in de Friese kontekst seins verwezen wordt naor de niet-Friese dialekten in Frieslaand. As ofwiekend dialekt van t Fries, mit zien offisiële staotus, liekt t Westerskellings n betien tussen de wal en t skip in raekt te wezen.
Hoewel in Frieslaand sund 1980 onderwies van t Fries op basisskoelen verplicht is, het de gemiente Terskelling daor vri'jstelling veur, en vullen de skoelen op t eilaand de zo vri'jkommen tied in mit lessen "hiemkunde", over de Terskellingse kultuur. Der wordt liekewel gien spesifiek onderwies in t Westerskellinger dialekt verzorgd, ok al wordt dat an de oostkaante van t eilaand veur t Oosterskellings wel daon.
Arizona (duurverwiesziede)
Arizona kan verwiezen noar:
Westerskellings
Taelgebruuk
Van 1931 of was t veural de Westerskellinger Gerrit Knop (1873-1949), die him veur t behoold van t Westerskellings inzette. Dat deed hi'j mit de publikaosie van verskillende boeken en artikels, en deur zien mede-eilaanders an te vieteren om krek as him korte verhaelen en gedichten in t eigen dialekt te skrieven. Tevens was hi'j de drievende kracht aachter de uutgifte (in 1935) van t eerste Westerskellinger leesboek (veur skoelkiender), t zonuumde Schylgerlaner Leisboek, waorin trouwens alle drie de dialekten van t eilaand behaandeld wordden. Nao zien dood verskeen van Knop in 1954 t boek De Spraakkunst der Terschellinger Dialecten, waorin hi'j slim sekuur de drie Terskellingse dialekten op taelwetenskoppelike wieze perbeerde vaast te leggen.
Sprekers
t Westerskellings wordt vanoolds spreuken in de vlekke West-Terskelling en omkrieten, waormit t taelgebied t westelike uutaende van Terskelling beslat (vandaor de naeme "Westerskellings"). Ongeveer halverwege tussen West-Terskelling en de buurtskoppen Hee greenst t Westerskellingse gebied an t Midslaandse taelgebied. Neffens n skatting uut 2004 zol t Westerskellings doe nog spreuken worden deur zoe'n 400 meensken, die zo goed as allegere oolderen weren. Zodoende nemt t tal sprekers van dit dialekt de laeste tientallen jaoren staorigan veerder of.
Verskillen mit t Oosterskellings
De beide zusterdialekten Westerskellings en Oosterskellings lieken slim op mekeer, hoewol der ok dudelike verskillen binnen. Daorbi'j gaot t benaemen om aandere klaanken en in mindere maote om onderskeid op t gebied van woordeskat. Wat de klaankverskillen angaot t volgende veurbield:
Verskillen mit t Standerdfries
t Onderskeid tussen t Westerskellings en t Standerdfries is vule groter as dat mit t Oosterskellings, hoewel ok weer niet zo groot dat de onderlinge verstaonberhied now drekt in geveer komt. De verskillen liggen mar veur n klein diel an de woordeskat, mit woorden as ta ("heit"), poeë ("beppe") en kiwyt ("kiewiet", Standerdfries: "ljip"). Des te meer onderskeid is der op t gebied van de klaankleer. Zo het t Westerskellings vormen as trea ("drie", Standerdfries: "trije"), jeaf ("lief", Standerdfries: "leaf"), snjong ("zaoterdag", Standerdfries: "sneon"), hoeng ("hond", Standerdfries: "hûn") en dir ("daor", Standerdfries: "dêr"). Veerder is de Westerskellingse ekwivalent van de Friese konsonantekluster [sk] (sk van "skoalle") de in t Fries niet veurkommende [sx] (sch van school), bgl. in schiep ("skaop", Standerdfries: "skiep"), schôd ("skaad") en schroeër ("skriever", Standerdfries: "skriuwer").
n Aandere klaank die in t Standerdfries ontbrekt is de twieklaank "ae", liek as in twae ("twie", Standerdfries: "twa"), dat uutspreuken wordt as [a.ǝ], ongeveer zo as in t Duutse woord Nahe. Veerder worden verkleiningsvorms bi'j heufdwoorden die aendigen op l, n, t en d saemensteld deur der t achtervoegsel -tse (in plak van "-tsje") derbi'j te doen. Vergeliek veur de bovenstaonde zaeken bgl. dit fragment uut t Westerskellinger volkslied:
Ok de spelling van t Westerskellings wiekt n pietsien of van t Standerdfries. Zo komt de letter g an t aende van woorden veur, waor t in t Fries an t aende van n woord vervangen wordt deur de ch; vergeliek borg ("barg", Standerdfries: "berch") en trog ("deur", Standerdfries "troch"). Veerder worden de stomme r en l niet skreven; zo skrieven ze in t Westerskellings east ("eerst", Standerdfries: "earst") en sôt ("zoolt", Standerdfries: "sâlt"). Ok wordt t in de Friese spelling behoolden onderskeid tussen de â en de ô niet weergeven; in t Westerskellings skrieven ze veur beiden ô, liek as in ôd ("oold", Standerdfries: "âld") en sôn ("zeuven" of "zaand", Standerdfries: "sân"). De â wordt dan reserveerd veur de a-achtige klaank in bgl. mâlheid ("mâlheid"). Butendat komt de letter û niet veur; disse klaank wordt altied skreven as "oe". Aandersomme worden der zes letters bruukt die t Standerdfries niet kent:
Aanderstaelige invloeden
Behalve de invloed van t Hollaands-Friese Midslaandse dialekt en laeter van t Standerdnederlaands het t Westerskellings ok aanderstaelige invloeden ondergaon. Zo ston t, benaemen in de 17e ieuw en 18e ieuw, de tied dat der op 'e Waddeneilaanden n protte an walvisveert daon wordde, ok onder invloed van Skandinaviese taelen, liek as t Zweeds, t Deens en t Noors. Ok de ieuwenlange negosie an de Oostzee speulde in dat opzicht n grote rolle.
Veurbieldtekst
Hieronder n veurbieldtekst van t Westerskellings, n fragment uut t veurwoord van t Woddenboek fan et Westers, deur K.F. van der Veen: ''Dut is et easte woddenboek fan et Westers, de Fryse tongslag fan et dorp West op Schylge. Et Westers is ien fan de trea tongslaggen fan et eilôn. De oaren binne et Meslônzers, un Frys-Nederlands mingdialekt, en et Aasters, dat wer un Frys dialekt is en et meeste op et Westers liket, al binne der wol feschillen. Et woddenboek besteet út twae delen: un Nederlands-Westers woddenlijst, alfabetys op et Nederlands, en un Westers-Nederlandse woddenlijst, alfabetys op et Westers. Yn et woddenboek binne un lytse fiifduzend Wester wodden ferworket, yn wezen mar un lyts deel fan de folsleine woddenschat.''
''Et woddenboek is schrouwn trog Martha van Wichen-Schol. Yn maart 1980 stjoerde ja mi et easte begin fan et woddenboek tò. Dat bestong út un lijst mei de Nederlandse wodden yn dut woddenboek di mei de letter A beginne en dirachter et fertaalde yn et Westers. Ja schrouw dirbi dat se de lijst op oanwizingen fan C. Roggen gestalte jouwn hi. Ik doog har te witten dat de Fryske Akademy bli mei har ynbring waar en wi hoopten op et ferfolg. Yn de maanden en jieren dirnei komen op deselde wiize alle letters klear. De leste letter koom yn oktober 1983 op et Coulonhús, dus so'n trea en un half jier nei de easte letter.''
Börger-Oring
Kernen
De gemiente Börger-Oring hef 25 officiële kernen. 't Gemientehoes zit in Eksel.
Antal inwoners per woonkern op 1 jannewaori 2004:
Overige officiële kernen:
Iezertied
thumb|245px|Noa-ebouwde boerderi-je uut de Iezertied op et Reijntjesveld in Drenthe thumb|Zuud-Nederlaandse bronzen iezertied gordelhöäke - noa-emaakt in kopper
De iezertied is de tied in de prehistorie dee volgden op de bronstied.
De iezertied is de jungste tied van de prehistorie. De juuste tiedsanduding van de iezertied is ofhankelek van de kultuur en geogroafiese ligging.
In West-Europa is dit van rundumme 800 veur Chr. tot de Romeinen noar de leage laanden komt (rundumme et beginne van onze joartelling. In zudeleker streaken (et Midden-Oosten et oosteleke Middellandse Zee-bekken) was den oavergang wat vrögger ( vanof rundumme 1200 v.Chr.). Den oavergäng van de bronstied noar de iezertied is in dee streake samen egoane met grote politieke verschoevingen.
Den name iezertied duudt op et völvuldig gebruuk van Iezer bi-j et maken van metoalen veurwarpen. Iezer hef verskillende veurdelen teggenoaver brons:
De veurdelen zorgden doarveur dat bi-j veurkeur iezer wodden ebruukt veur allerlei woapens (veural et zwoard) en gereedschop. Het noo minder belangrieke brons wöd um-esmolten tot sieröä en sierveurwarpen (veural armbanden en peerdentuug).
Kenmarkende underdeale uut de iezertied - dee in mindere moate of helemoal neet veurkwammen in de bronstied- bunt:
Een könningsgrof uut Oss (rundumme 500 v.Chr.) bevatten biezunderen grofgiften en is et grootste dat ooit in West-Europa is evonden (52 m. deursnede!).
Deur handel kwammen der nog andere veurwarpen noar Nederlaand. Opvallend bunt de zogeneumde bronzen situlae (emmers) dee in Centroal-Europa wodden emaakt um wien te mengen met water (n kenmarkend Romeins/Grieks gebruuk). Der bunt der in Nederland 9 evonden.
Umdat iezer völ rapper corrodiert dan brons en kopper bunt völ iezeren veurwarpen dee neet under gans veurdelige umstandigheden in den boadem lagen hoast helemoal vergoan.
Noord-Korea
Noord-Korea is n land in t noorden van t Koreaanse skiereiland, in t noardoosten van Azië. Den offisiële name van Noord-Korea is de Demokratiese Volksrepubliek Korea, 조선민주주의인민공화국 in t Koreaanse skrift (Hangeul) en 朝鮮民主主義人民共和國 in Chinese karakters (Hanja). Umsgevear 3,3 miljoen van de rond de 24 miljoen inwonners laeft in de heufdstad Pyongyang.
Haorlemmerliede en Spaornwolde
Daornaast besteet der bedrievigheid in de gemeente. De industriegebeden van Halfweg en Spaorndam bunt zoveul in greutte to-enommen dat zi'j neet meer in ne kenschetse van de gemeente meugt ontbrekken.
De gemeente besteet uut de volgende plaetse:
Geschiedenis
De gemeente Haorlemmerliede en Spaornwolde is ontstaon op 8 september 1857 deur samenvoging van de gemeenten Haorlemmerliede en Spaornwolde. t Oorspronkelike veurstel was um de ni'je gemeente Haorlemmerliede te neumen. Onder drök van verzeuken van inwonners van Spaornwolde is hieran den name Spaornwolde to-evoogd. Dit umdat Spaornwolde wietweg t oldste darp van dee twee was en ok al eeuwenlange as sentrum op t gebeed van godsdeenst en onderwies veur darpen in de umgaeving deenden.
Op 27 september 1863 bunt de gemeentes Houtriek en Polanen Halfweg en umgaevink en Zuudschalkwiek (teggenwoordigen wiek Schalkwiek in Haorlem Zuudoost to-evoogd. Nao de inpoldering van t Holtrak, n deel van t IJ, in 1874 kwam der n groot stuk land bi'j: de Holtrakpolder.
Op 1 mei 1927 was der ne ni'je indaeling van de gemeentegrenzen rondumme Haorlem, waorbi'j de gemeente Haorlem duftig wierd uutebreid. Den gemeenten Schoten en Spaorndam gingen op in de gemeente Haorlem. Veur Haorlemmerliede en Spaornwolde betekkenden dit dat de Weerderpolder, en daelen van de Veerpolder, Zuderpolder en de Romöllepolder an Haorlem wierden of-estaon.
Op 1 oktober 1963 wierd de rest van dizze polders an Haorlem aoveredragen. Hierbi'j wierd t darpsken Zuudschalkwiek dele van de gemeente Haorlem.
In 1963 en 1970 is n groot deel van de Holtrakpolder aoveregaon naor de gemeente Amsterdam. Dit ging neet zunder stried. Zo wierd Ruugoord, naodat de oorspronkelike bewonners vort waren egaone, bewond deur teggenstanders van de inname. Ok den tomaoligen börgemeister Frank IJsselmuiden hef zich altied fel uutelaoten teggen de uutbreiding van t Amsterdamse Havengebeed.
Bisschopsschaanze
thumb|218px|De Lichtmis mit de contouren van de Bisschopsschaanze op de topografische kaorte van 1934 De Bisschopsschaanze, ok wal de Roevènerschaanze, is een veurmaolig verdedigingswark en hudig waterhuusholdkundig wark an De Lichtmis, een buurtskop in de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. Bi'j De Lichtmis koomt de A28 en de N377 èvenas de gemientes Zwolle en Stappest bi'j mekare. De schaanze lig in de gemiente Stappest ten zuden van Roevène.
Mit de Bisschopsschaanze hebt ze tweimaol - zunder succes - eperbeerd um de Münsterse prins-bisschop Christoph Bernhard von Galen (Bommen Berend) d'rvan te weerholden um hen Noord-Nederlaand te marcheren.
Eerste innaome
De opvatting det ze in 1592 al een verdedigingswark bi'j De Lichtmis nuumt bi'j een veldtocht van Maurits van Oranje zien leger hen Stienwiek is niet juust. Pas rond 1635 hebt ze hier een weg hen Zwolle an-elegd. Dit karrespeur, det wieder op 't noorden an gunk via Roevène en Stappest, was in die tied ien van de weinige begaonbare routes deur 't vène naor de noordelijke pervincies. De bisschop van Münster dreigden in 1665 de Rippebliek der Zeuven Verienigde Nederlaanden binnen te vallen. Langes de ni'je weg wördden daorumme in 1665 een schaanze op-ewörpen. 't Was niet veule meer as een opheuging mit een grachte d'rveur. In de vesting lag een garnizoen van 250 musketiers en 2 kenonnen.
De bisschop, die as Coevern en Asselt niet an wol vallen umdet hum daor veul kenonnen wachtten, keus de route via Stappest. De verdediging van de vestige wör ebreuken deur een list. De Münsterse saldaoten deuden heur veur as Nederlaanse verstarkingstroepen deur 't Wilhelmus te speulen mit det ze in 't tweiduustern ankwammen. De schaansverdedigers bint evlucht; bi'j de inname völlen ien dode en twei gewonden.
Een cronike van den greven van Benthem
In de kroniek wördt een bulte schreven oaver de bisschoppen van Utrecht; de onbekende schriever hef hum veural ebaseerd op de Chronographia, een kroniek van de Utrechtse bisschoppen en Hollaandse graven deur Jan Beke. De kroniek van de graven van Benthem beschrif ok de Slag bi'j Aone (1227), waor de Drenten de Utrechtse bisschop Otto van Lippe versleugen, en 't geleufslèven van Beernd van Benthem, iene van de oprichters van 't Klooster Frenswegen bi'j Nordhorn.
Fragment
Zo begunt 't (een paar woorden bint tussen rechte haakies verklaord):
Bisschopsschaanze
Tweide innaome
In 1668 meuk de regering van de Rippebliek plannen umme de schaanze te verstarken tègen ni'je anvallen, allewal veur de oaverheid de prioriteit bi'j de vloot lag. De anbesteding van 't warkien, een 'viercante royale fortresse met vier bolwerken', leup mis. In 't rampjaor 1672, toe as de rippebliek inienen bedreigd wördden deur de Engelse keuning, de Fraanse keuning, de bisschop van Keulen en de bisschop van Münster, mus de schaanze d'r as de wiedeweerga asnog kommen.
De verstarking, begund in april 1672, kwaamp te late. De bisschop van Münster kun de schaanze in juni mit weinig muite opni'j innemen. Zien leger roofden en moordden op 't plattelaand en eisten slim hoge bedragen as oorlogsbelasting. Dit geld mus eliend wörren en kun oaver honderd jaor betaold wörren. Eerst op 17 augustus hebt ze de bisschop bi'j Grunning töt staon ebrocht.
In 1688 gungen de saldaoten van de vesting vort. De schaanze har now gien militaire functie meer. De grond gunk oaver van huurder op huurder intied det de regering 't fort in eigendom höld. In 1854 hebt ze de schaansgrachte dempt. De contouren van de schaanze bleven zichtbaor in 't slotenpetroon.
Accentuering van de schaanze
In 2007 hef 't Waterschop Groot Sallaand ten noorden van de Dedemsvaort en ten oosten van de A28 in 't kader van 't vergroten van de waterbarging de contouren van de Bisschopsschaanze accentueerd. De smalle slooties bint in de veur schaanzen kenmarkende stèernsvörm töt tien mèter verbried en accentueerd mit behulp van een rietkrage. Deur de sloten brieder mar ok minder diep te maken, wördt de waterbarging verbèterd. Oavertollig regenwater wördt zo tiedelijk op-eslagen en mit vertraoging of-evoerd hen legere gebieden. Mit ondiepere sloten verdreugt de grond niet in de zomer.
't Schouwpad van zo'n twei kilomèter bi'j de sloten langes, det 't waterschop veur onderholdswark gebruukt, is vri'j toegaankelijk as kuierpad en veurzien van informaotiebrödties oaver waterbeheer en 't vleden van de Bisschopsschaanze.
Kopzeerte
Kopzeerte is n geveul van zeerte in de kop. Iederene hef wel es last van kopzeerte, mer as t langer duurt kan t oek n symptoom ween veur meer of minder arnstige ziektes. As n kopzeerte niet deur aandere dingen kan koemen, mut der medies onderzeuk edaon wörden. In Nederlaand is t volksziekte nummer ene.
Kopzeerte zit niet in de harsens. De zeningen rond de harsens wörden bie n kopzeerte te veule eprikkeld. Soms verwiejen de bloedvatten in t harsenvlieze zich. Oek kunnen de zeninguuteinden verschillende stofjes aofgeven, die n steriele ontstekingsreaksie op gang brengen. Dit is n ontsteking zonder bakteriën of virussen. Dit leit tot t ophopen van vocht en nog meer uutscheiding van disse stofjes, die de kopzeerte argerder maken.
Oorzaken
Kopzeerte kan daornaost veroorzaakt wörden deur:
Behaandeling
Kopzeerte as symptoom kan verhölpen wörden deur:
Medisienen
Der bin n antal medisienen um kopzeerte tegen te gaon. De bekendste bin:
Bie t gebruuk van medisienen tegen kopzeerte mu'j je waoren veur medisienaofhankelike kopzeerte. Bie disse vorm van kopzeerte is der n verslaving op-etrejen of bi'j gewoon ewend eraakt an t medisien. Hierdeur vermindert t medisien de kopzeerte niet meer, mer wördt de kopzeerte argerder as t medisien niet in-eneumen wördt. t Ontwennen van medisienaofhankelike kopzeerte kan n langdurig en pienlik proses ween. In tegenstelling tot wat veule luui denken, kan t oek veurkoemen a'j n lange tied of te veule parasetamol of aspirine innemen.
Meugelike alarmsymptomen
Bie disse gevallen wördt der an-eraojen naor n dokter te gaon.
Genitief
Genitief (Latien: genitivus) is den tweeden naamval, en gif in de meeste spraoken an dat iets een bezit is of t wörd of-edwongen deur bepaolde veurzetsels. As n zelfstaandig naamwoord of eigenname as bi'jveugelik naamwoord ebroekt wörd kum der meesttieds nen -s achter (Dat is Jans hoes). Bi'j veurnaamweurde besteet der ne verbuging: mien-ow-zien-ezw. Ie könt in t moderne Nedersaksies (en ok völle aandere moderne spraoken) vake in stae van de verbuging te broeken 'van' neerzetten nao t woard waor t naor verwis: Dat is t hoes VAN Jan. Dat in teggenstelling tot t Oergermaans waor altied t woord veraanderen.
Alabama (duurverwiesziede)
Alabama kan verwiezen noar:
Westerwoolde (streek)
250px|thumb|Laandschop van Westerwoolde Westerwoolde (of: Westerwooldingerlaand) is n gebiet in t zuudoosten van de provinsie Grönnen rund de revierkens Westerwoldse Ao, Ruten Ao en Mussel Ao. t Heurt pas zeit 1619 bi Grönnen en dus ok bi de Nederlanden. Westerwoolde haar immer n eigense identiteit, man hef dat in de loop der eiwen verloorn. Dei eigense identiteit is veural veroorzaokt deur de isoleerde liggen van t gewest. In de Middeleiwen waar Westerwoolde enkeld ein zaandrog, in t midden van twei grote venen. t Gaf man twei deurgangen naor Duutsland (bie Traopel en Boertang), ein naor Dreinte (bie Roswinkel) en ein naor Grönnen (bie Wedde).
t Gebiet wordt oft as Ommelaand anduden, man hef nimmer de offisjele staotus van Ommelaand had.
Westerwoolde waar laank n apaarte heerlekheid. t Hef ook n eigens kasteil (de Wedderbörg) en haar n eigens gerichtshoof (bie Vlagtwedde). De heerlekheid is n ander gebiet as t geograofische Westerwoolde. Hierunder zugt man twei kaorten van Westerwoolde, waorup beide gebieten angeven wordt.
Mìnzen oet Westerwoolde wordt meisttieds Wolgens of Westerwooldingers nuimd.
Kameel
thumb|Kameel Nen kameel in een deer uut sentraal Azie. Hee hef twee bulten op de rugge, anders as den dromedaris den der ene hef.
Peerd
thumb|n Vul met zien moe t Peerd (Equus caballus) is n edomestiseerd hoefdier uut de orde van de onevenhoevigen, iene van de zeuven hudige soorten uut de familie van de peeardachtigen (Equidae). De Latiense woorden equus en caballus betekent overigens alletwie "peerd". t Peerd wördt veurnamelik eholden as riej- en lastdier.
n Klein peerdtien nuumt ze n kedde of een kidde, n peerdtien kleiner as 1.45 meter wördt ok wel n ponny enuumd. n Vrouwchiespeerd hiet n mere, n männechiespeerd hiet n hingst en t kleintien van t peerd hiet n vul. n Elubte hingst nuumt ze n ruun.
Rassen
Ovver de hiele wereld bestaot der völle verschillende peerdenrassen. Oorspronkelik bestunden der gien peerdenrassen in de Ni'je Wereld, die bint pas nao de kolonisasie daorhen ebrocht. Bekende peerdenrassen uut de Lege Landen bint:
Arkansas (duurverwiesziede)
Arkansas kan verwiezen noar:
Rhaan
Kattegerie:Plaatse in Oaveriessel
Rhaan
Strigilis
thumb|right|350px|Griekse hoedschrapers van brons, 490-350 veur Christus, mit daornaost een drinkschale mit een atleet die humzölf schonemak, uutestald in 't archeologisch museum van Madrid thumb|right|300px|Eerste-ieuwse Romeinse strigiles mit zalfpottien Een strigilis (Latien veur 'schraper', van stringere, schrapen; meervold strigiles) was een rondebeugen metaolen hoedschraper die de olde Grieken, de Etrusken en de Romeinen gebruukten um 't lief schone te holden. In 't Oldgrieks hiette 't geval στλεγγίς (stlengís).
Gebruuk
De strigilis bestund uut een haandvat en een hol, kroemebeugen lemmet van iezer of brons. Ie wreven oe in mit läkker roekende eulie en schraapten dan de hoed schone mit de strigilis, waorbij voel, stof en zwiet mitkwamen. Veural nao sportwedstrieden en nao hiete baden was det gebrukelk.
De Romeinen begunden pas late ziepe te gebruken, een product det ze in verbaand brachten mit de Kelten en Germanen. Griekse atleten hadden de gewoonte um heurzölf mit eulies in te smeren, die ze nao de wedstried ceremonieel ofschraapten. De schraper wördden ok wal veurofgaond an 't bad en zunder eulie gebruukt, zodet de hoed beter kun aosemn en dooie hoedcellen vurteschraapt wördden. De arts Hippocrates vun dit een wat roege warkwieze en reud 't gebruuk van een sponsien an, bename in 't geval van hoedandoeningen.
Rieke meisters leuten heur schoneschrapen deur heur slaven. Ok peerden wördden mit een strigilis schonemeuken.
Strigiles in de keunst
Strigiles bint vake ofebield op diggelgoed (alabastra of aryballoi), miest samen mit sponzen en euliekrukies of -vatties. Wieder was de apoxyomenos of schraperd - een athleet die een strigilis gebruukt - een bekend motief in de Griekse bieldhouwerije.
Harderwieker ruut
Harderwieker ruut kan verwiezen naor:
Eeln en Rhaan
Eeln en Rhaan beent twee boerskopn dee't aait saamn eneumd wordt, in de Neerlaandse proveensie Oaweriessel, in de gemeente Healdern. De boerskopn hebt tehope ongevear 569 inwonners. Dr stoat heuwdzakelik boerderiejn en de Jan Barbierskole an de Ommerweg.
Korea
Korea is n skiereilaand in t noardoosten van Azië.
Korea besteet uut de volgende laanden:
Delaware (duurverwiesziede)
Delaware kan verwiezen noar:
Konjugaatsie
Konjugaatsie (Nederlaands: vervoeging) is t veraanderen van den vorm van n warkwoord as de wieze, tied, vorm, persoon, geslacht of aspekt veraandert. t Is wat te vergelieken met t veraanderen van naamweurde in verskeidene naamvallen, maor dat wörd verbuging of deklinaatsie eneumd.
Neet alle vörme van konjugaatsie komt in t Nedersaksies veur, bi'j umzettingen oet andere spraoken dee't ze wal kent wordt dan hulpwarkweurde ebroekt, of t wörd neet um-ezat, zoas bi'j ne aandere konjugaatsie veur geslacht.
Wieze
Hiermet wörd an-egovven hoo't den sprekker teggenovver t oet-esprokkene steet. Veurbeelden:
Tied
Teggenwoordige / verleden / volteuid / onvolteuid / tookumstig (ankommend)
Geslacht
In t Nedersaksies is der gin konjugaatsie (dus veraandering van t warkwoord), dee't ofhunk van t woordgeslacht. Verbuging (dus verandering van naam- of lidweurde) naor geslacht is wal dudelik anwaezig, met meer verskil tussen mannelike en vrouwelike weurde as in t Nederlaands (verskilt wal per variaant, in Achterhooks en Twaents meer as in beveurbeeld West-Veluws).
Dus:
Konjugaatsie: gin verskil in geslacht:
Deklinaatsie (verbuging): wal verskil
Slag op de Hardenbargerheade
De Slag up de Hardenbargerheyde (ouk wal es den Vergettenen Veldslag enöömd), was nen veldslag in den Tachtigjårigen Oorlog. De Slag wörde leyverd up den 17. juni 1580 up de heyde by Hardenbarg tüsken en Ståts leyger van Filips van Hohenlohe un Spaanske leygers. Hyrby köämen meyr as 1600 soldåten uut de tyd.
Verloup
Op den darden määrt van 1580 köäs Stadholder Sjors van Lalaing (Gråf van Rennenbarg) vöär de spaanske kante. Ümdät den regeyrden oaver Grönningen, Freesland, Dreante un Oaveryssel, warren de Ståtsen bange dat alle sassisk-neaderlandske städen (med ne roumske meyrderheid) syn vöärbeald volgen solden un den upstand van de Ståtsen neet meyr solden helpen. Dårümme beleygerden de Ståtsen Grünnen måndenlange, wårby as se alle hülpe gebruken kunden. Filips van Hohenlohe, nen leygerbaas, wolde gaerne trouwen med den dochter van Willem van Oranje. Dat küm Van Oranje good uut. Hee vünd et good, as Van Hohenlohe em helpen solde med alle vechterye. Hohenlohe was net in Oldenzel un wör up den 15. juni up eröäpen üm med et beleg van Grünnen to helpen.
Van Hohenlohe en syne kavalery maakten dat hee dårhen köm, mär by Kovern höärden see van et volk dat der nen trop Spanjaarden under Maarten Schenk van Lingen når Zwolle trök. Dår warren de Swollenåren teagen den köäning in et geweyr eköämen. Hee draiden rap ümme med syn leyger en güng up Hardenbarg an. Up de ' venebrugge', en dröyg stükke land tüsken twey morassen by Hardenbarg (rechtevoord ne buurskop van Hardenbarg), tröffen de beide leygers mekaar. Hohenlohe höäld der geyn reakening med dat sinne soldåten doudmöä warren van et vöäle vechten en reisen. Et leyger begünde düs al möä an den stryd.
Stryd
In den nåmiddag van den 17. juni 1580 besköät Hohenlohe et leyger med kanonnen. Nen koppel spaanske speerrüters wördden medeyne eraked. Dårümme nöm ne andere spaanske eynheid de beyne. Hohenlohe stüürden der syne rüters achteran. Dårmed köämen see tüsken de spanjaarden en wördden ümsingeld. 1500 van Hohenlohes soldåten köämen uut de tyd, underwyl as Schenk minder as 100 man verlöäs. Hohenlohe sölv en nog en antal anderen wüsten vord to kummen.
Nåsleyp
Leygers kreagen altyd slecht betaald, of mangs helemål neet. Üm dät up to vangen, bestöälen un plünderden de soldåten reagelmåtig de buren in de büürde, wårby as see ouk flink söäpen. Vöär et gewone volk makeden et neet uut wee der teagen wee vöcht. De buren hadden der flink den buuk van vul dat see voordan oavervöllen wördden döär soldåten un begünden öär eygene leyger; de Wanhopigen. By Gramsbargen tröf Van Hohenlohe's vlüchtende leyger en köppelken van de Wanhopigen. Met stökke, seisen en hoivörken vlöägen see Von Hohenlohe's leyger an. Dät güng öär eyrst good af, mär Van Hohenlohe's leyger wüst sik to herpakken en slachteden 700 buren af tüsken Döätekom un Rålte. Hee trök nåtyds nog jåren döär Tweante, Salland en den Achterhook un löät steades as Almelo, Dealden, Goor un Deepen afbranden.
Jan Poortman
Jan Poortman (De Wiek, 1 oktober 1897 - Möppelt, 1984) was een Drèentse skriever en onderwiezer, die te boek stund as kenner van de geskiedenis van zuudwest-Drenthe. Hi'j perbeerden ok de interesse veur Nedersaksische literatuur, inclusief die van Duutslaand, an te fietern.
Opleiding en vrog wark
Poortman weur geboren in een boerengezin en deu de onderwiezersopleiding in Möppelt. Tussen 1919 en 1924 gaf e les in De Rieverst, De Wiek, Aduard en Möppelt. In dizze leste plaatse weur e in 1924 heufd van de skoele. Ok gaf e les an de Handelsaovendskoele, intied det e studeerden veur de akte m.o.-Nederlaans. Wieder warkten e as verslaggèver en fulletonskriever veur de Meppeler Courant, de NRC en een riege noordelijke kraanten.