cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nedersaksische literetuur töt 1900
De 19e ieuw
De textielondernemer Benjamin Blijdenstein (1780-1857) is mit 't Twenther Brulf'teleed van 156 varsregels (1836) de eerste die wat in 't Twèents dicht. Een fragment:
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Nen Griikschen glans op Twentsch gedicht Zol glynstren oaverbeudig, As op nen pyrok slecht en slicht, Grofneudig en spierdreudig, Een gould' of zulv'ren passement: Wy kallet as we et bynt 'ewent.
Aandere schrievers pakt vrog uut mit volledige bundels in de streektaal, zoas Wilhelm Bornemann (1766-1851) mit Plattdeutsche Gedichte (1810, viefde drok in 1843) en die zien naovolger Friedrich Wilhelm Albrecht mit Plattdeutsche Gedichte von einem altmärkischen Landmann (1817). Georg Nicolaus (Jürgen Niklaas) Bärmann kump mit En Höög- un Häwel-Book för'n plattdüütschen Börger un'n Buren (1822), evolgd deur Dat grote Höög- un Häwel-Book: Dat sünd Dichtels, Rymels un Burenspillen in hamborger plattdüüdscher Mundart (1827).
De almanakschrievers
In de Overijsselsche Almanak voor Oudheid en Letteren van 1837 stiet een bewarking van een gedicht van Ludwig Uhland deur Johannes Henricus Behrns (1803-1883) uut Eanske: Leed van 'nen olden bèddelman, een 'typisch romantisch gedicht vol zelfbeklag'.
De Drei Podagristen (Drenthe)
Drei anfieteraors van de schrieveri'je in Drenthe - in 't Nederlaands en in 't Drèents - waren de uutgever D.H. van der Scheer (1791-1859), de journalist Harm Boom (1810-1885) en de predikaant A.L. Lesturgeon (1815-1878). Zi'j publiceerden in 1843 't eerste diel van een riege reisverhalen onder de titel Drenthe in vlugtige en losse omtrekken geschetst door Drie Podagristen. Podragristen bint lu mit voetjicht; de drei zolden in Bad Bentheim an 't kuren ewest hebben en van daoruut te voet en mit de koetse een reize deur een diel van Drenthe emeuken hebben, al hebt ze dit waorschienlijk niet warkelijk zo edaone. In heur verhalen bint Drèentstalige dialogen te vienden.
'' 'Zij waren bepaald geen enghartige regionalisten, maar eerder ruimdenkende kosmopolieten, die, in overeenstemming met de toenmalige tijdgeest, de Romantiek, en vanuit een brede internationale oriëntatie, erkenning zochten voor het streekeigene, dus ook voor streektaal en streekliteratuur. Ze onderzochten, studeerden, schreven, zetten anderen aan tot onderzoek, studie en schrijven, ze ontwikkelden publicatiekanalen (uitgeverij, krant, almanak). De Drentse literatuur is begonnen.' ''
In de eerste uutgaove, uut 1836, van Van der Scheer zien Drent(h)sche Volksalmanak stund 't eerste gedicht in 't Drèents, van een anonieme 'Drenther': Zaomensproak over 't Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem. Partie lu mient ten onrechte det Het hunnebed te Borger van Willem Seymour Mulder, in 1853 in de almenak Drenthina ezet, 't oldste Drèentstalige gedicht is.
Van der Scheer deu in 1851 zien komische schetse ''Ho Baos Julfring meende den Duvel in hoes te hebben. 'n Verhaol dat ofgrieslik mooi is en t'Emmen is veurvallen''. Van Harm Boom stunden as fulleton in de Provinciale Drentsche en Asser Courant twei vertelsels oaver Berend en Jaaije Veltink  'oet 't Emmer Karspel'  - 't eerste hielemaole in 't Drèents; 't tweide in 't Nederlaands mit Drèentse dialogen. De populaire vertelsels bint verscheiden maolen in boekvörm edrokt.
Lesturgeon zien Drèentse verhaal Inne Gengelderei stund in de beroemde bloemlezing ''Van de Schelde tot de Weichsel. Nederduitsche dialecten in dicht en ondicht'' (1882), samenesteld deur Joh. A. en L. Leopold. In dezölfde bloemlezing stunden van A.A. Steenbergen (1814-1900) een bulte vertellegies en gedichten oaver mythische onderwarpen in 't Drèents van 't Ogeveine en Dwingel. Zo schreven de Podagristen en aandere schrievers nog meer vertelsels en gedichten in de streektaal.
De dörpsnovelle
De romantische dörpsnovelle - vake eerst as fulleton in de kraante verschenen; mangs hielemaole in de streektaal, mangs mit allend de dialogen in de streektaal - weur een blievend populair genre en bepaalden veur 't grootste diel van de twintigste ieuw 't kerakter van de Nedersaksische prozaschrieveri'je.
De Platduutse klassiekers
In Duutslaand weur in de 19e ieuw 't schrieven in de streektaal an-ejaagd deur een hiele riege schrievers, daorvan d'r een köppel te boek stiet as makers van grote literetuur. In de Nedersaksische schrieveri'je in Nederlaand bint intied gien schrievers van vergeliekber fermaot op-estaone. Onder de bekendste exponenten van de 19e-ieuwse Platduutse literetuur bint, op volgörde van geboortejaor, Fritz Reuter, John Brinckman en Klaus Groth. Zi'j hebt niet allend in eigen laand invloed ehad, mar hebt ok Nedersaksische schrievers in Nederlaand inspireerd.
Fritz Reuter
Fritz Reuter (1810-1874) kwaamp uut Stavenhagen in 't hudige Mekelnbörg-Veurpommern. Hi'j studeerden an de Universiteit van Jena en kwaamp in 1833 um poletieke redens in 't gevang; in 1840 kwaamp e vri'j.
Reuter zien eerste uutgaove was de bundel Läuschen un Riemels (Anekdotes en riemen, 1853), evolgd deur een tweide verzameling in 1858. De bundel weur aordig positief ontvangen en op-evolgd deur Polterabendgedichte (1855) en De Reis nach Belligen (1855). Dit leste wark is een humoristisch gedicht oaver de aventuren van een köppel Mekelnbörger boeren die hen België wilt um achter de geheimen van een hoogontwikkelde beschaving te kommen, mar die nooit op heur bestemming ankoomt.
Reuter weur uutendelijk voltiedschriever. Zien belangriekste warken bint wieder Kein Hüsung (dörpsepos, 1858), Hanne Nüte un de lütte Pudel (varzen, 1860) en een riege vertellegiesbundels: Olle Kamellen, Ut mine Festungtid, Ut mine Stromtid, Dörchläuchting (1860-1866). 't Bint slim leventige mementopnaomes uut Reuter zien eigen umgeving en de Duutse geschiedenis, zoas de opstaand tegen Napoleon. Zien verzameld wark kwaamp in de jaoren 1860 uut en van zien beste wark, Ut mine Stromtid, verscheen in 1878 een Engelse ummezeting. Reuter zien schrieveri'je waren de mèensen, ok buten 't Nedersaksische taalgebied, bezunder drok op. Zo populair hef nog niet weer iene ewest wel Nedersaksisch schrif. De hooglerer Duuts Wolfgang Stammler hef eschreven: ' 't Personage van inspecteur Bräsig (in de Stromtid) is in de eretempel van de wereldliteretur op-eneumen, daoras de staandbeelden van Don Quichote en Dr. Faust naost Reinke de Vos en Tiel Oelenspiegel staot.'
John Brinckman
200px|thumb|left|'Kasper Ohm up sin Ross' (Rostock), een beeld uut de 19e-ieuwse Platduutse literetuur John Brinckman (1814-1870) uut Rostock kwaamp - krek as Fritz Reuter, mar minder lange - in de gevangenis um poletieke redens. Hi'j perbeerden een ni'j leven te begunnen in de Verienigde Staoten, mar keerden uut wèenst of um gezondheidsredens terogge hen Mekelnbörg. Daor was e onderwiezer.
Vanof 1854 schreef Brinckman Nedersaksische gedichten en vertellegies. Meer en meer volk kwaamp mit zien wark in de kunde, mar pas nao zien dood kwaamp 't grote succes. Onder zien warken bint Kasper Ohm un ick (zien herinnerings as baandrekel in Rostock, 1855-1868), Vagel Grip (gedichten, 1859), Voß un Swinägel (vertellegies, 1854), Mottche Spinkus un de Pelz (humoristisch verhaal oaver Jeuden in Güstrow) en Von Anno Toback (zeevaardersroman). Zien verzamelde wark weur in 1900 uutegeven.
De criticus Paul Fechter hef oaver John Brinckman eschreven: 'Zien beroemdste boek 'Kasper Ohm un ick' stiet naost - en diels zölfs baoven - [Fritz] Reuter zien 'Stromtid'. In de persoon van de olde kaptein Pött, de ienige waore Oostzeevaarder uut de Duutse fictie, zit meer kracht ... as in Onkel Brösig of zien schöpper.'
Klaus Groth
Klaus Groth (1819-1899), een schoelmeister uut Heid in Dithmarschen, schreef de dichtbundel ''Quickborn. Volksleben in Plattdeutschen Gedichten ditmarscher Mundart'' (1852). Hi'j weur d'r vortdaolijk bekend mit. In zien gedichten drokt Groth 't noordelijke plattelaandsleven uut. Zien leesders wördden heur bewust van de uutdrokkingskracht en de esthetische kaante van de streektaal. Groth vund det wat de spraoke an abstraherend vermogen tekortscheut, vergoed weur deur de zinnelijke trefzekerheid d'rvan.
In Kiel warkten Groth mit perfesser Karl Müllenhoff an 't opschrieven van de Platduutse grammatica en spelling. Hi'j schreef ok vertellegies en jeugdherinnerings. Hi'j weur in 't Hoogduuts vertaald en zag zien verzameld wark verschienen. De componisten Johannes Brahms en Arnold Schönberg hebt veule van zien liedties op meziek ezet.
De 20e ieuw: veuruutblik
De 20e ieuw zag niet votdaolijk een mederne ontwikkeling van de inhold en stiel van de Nedersaksische literetuur. D'r weur nog lange verdan eschreven in de treditie van de dörpsroman: de lofzaank van 't plattelaand, mit de blik op 't verleden. In de jaoren vieftig beud een körtdurende Nedersaksische taalbeweging meugelijkheden veur de ontwikkeling van specifiek literaire schrieveri'je, mar de inhold weur nog niet direct revolutionair. Eerst in de jaoren tachtig kwaamp d'r een tegenbeweging van partie jongere schrievers die de boek vol harren van de oldmoodse schrieveri'je. Van doe af begunden warkelijk de in alle opzichten mederne Nedersaksische literetuur.
River Lumburn
250px|thumb|right|n River Lumburn. n Lumburn is n streumsken öp Dartmoor in Devon, Englaand. t Is nen ziejstroom van n River Tavy.
Johanna van Buren
thumb|300px|Johanna Frederika van Buren Johanna Frederika van Buren (enuumd Jehanna) (Heldern, 20 december 1881 — Omm, 17 jannewaori 1962) was een Oaveriesselse dichteres die schreef ien 't Helderns, een oavergangsdialect tussen 't Sallaans en 't Twents.
Maagien
Zie is geboren ien een tummermansgezin. Heur va kwaamp al twei jaor nao heur geboorte uut de tied; moe, Johanna en heur breurtien trökken bi'j heur grootolders ien. Van 1900 töt 1919 waarkten Johanna as thuusneister op 't dörp en leidden zie maagies op veur dit beroep. Heur gezondheid was labiel, zie mus hard warken en veur heur ziekelijke moe zörgen. Toch zol zie miestal goed te passe ewest hebben. Nao 't hengaon van heur moe ien 1919 gung zie op 't postkantoor warken.
De leedties
Vanof heur moe zien dood dichtten Johanna intensief, mar pas ien 1927 begunden zie heur gedichten te publiceren. Ien december van 't veurgaonde jaor was heur gedicht An oonzen oalen toren, oaver de toren van de Heldernse dörpskarke, ien 't Twentsch Volksblad ofedrokt:
De Heldernse bezörger Aalders speulden 't vars deur naor 't Twentsch Zondagsblad ien Almelo, waor as ze Van Buren vreugen elke weke een gedicht veur 't blad te schrieben.
Töt 1961 schreef zie elke weke een gedicht - det zie een 'leedtien' nuumden - veur 't Dagblad van het Oosten (de latere name van 't Twentsch Zondagsblad; now het de kraante Twentsche Courant Tubantia). Vanof det moment had zie een publiek van um-en-bi'j honderdduzend leesders, die machtig drok waren op heur leedties. Zie schreef oaver onderwarpen die de mèensen anspreuken, maar niet op een banale meniere. Naost dörp- en streekgedichten schreef zie veule netuurpoëzie en gedichten oaver actuele onderwarpen, de jaorcyclus en allerhaand anekdotes. De mèensen zagen heur vake oppe fietse deur 't Twèentse en Sallaandse laand ummegaon um inspiratie te vienden.
Vanof um-en-bi'j 1950 leut zie mangs marken det 't wekelijks oflevern van een leedtie heur zwaor völ. Ien 1954 wol zie d'r nog 't liefst mit uutscheiden, mar daor is 't nooit van ekomen. Ter ofwisseling hef zie heur herinnerings an 't Heldern van vrogger veur de kraante opeschreven.
Heur variaant van 't plat kenden gien schriftelijke traditie, en zie ontwörp d'r zölf een consequente en leesbere spelling veur. De spelling van heur gedichten hef tot vandage nog een opmarkelijke uutwarking. De taalkundige Jan Nijen Twilhaar, die as 't Helderns van huus uut praot, völ 't op dat ze niet gespeld waren zoaj 't Helderns uutspreekt. Veur, of deur, 't ien Twente evestigde Dagblad waren de klaanken van de leedties consequent vertwentst: uut wördden oet, giet wördden geet, härt kwam as hart terogge enzowieder. Deur heur grote invloed wordt heur vertwentste spelling deur iederiene die nou Helderns schrif nog gebruukt. Zo kuj dizze spelling ok vienden ien 't ien 't Helderns vertaalde vertellegien Poppenjans geet varen uut Jipke en Jannöaken. Dit zul eigenlijk Poppenjans giet varen mutten weden.
Literaire wardering
Ien een stok oaver Johanna van Buren ien de Stentor, een regionale Oaveriesselse kraante, nuumt Nees Westerhout heur 'onbetwist de grootste streekdichteres die ons land heeft gekend.' De dichteres zölf was volngs hum 'nogal laconiek over de kwaliteit van haar verzen', mangs zöls 'op het laatdunkende af.' Westerhout schrif ok:
Hendrik Entjes schrif ien zien veurwoord bi'j heur Verzamelde gedichten (kiek bi'j Publicaties):
Ien heur leedtie Noew zink dan umtrent zeumtig joor schreef Johanna van Buren:
Karakter
Johanna van Buren was een soliste en hef altied vri'jgezel ewest, hoewel zie een paar gepassioneerde liefdes ekend hef. Um 1910 schreef zie daoroaver gedichten ien 't Nederlaands. Heur eerste liefde had een aander maagien heur ofeneumen en veurtaan duren zie gien verholding meer an te gaon uut angst veur een ni'je teleurstelling.
Zie bezöcht vake as ienigste vrouwe historische lezings, had völle contact mit schrievers en journalisten en was, terwijl zie van huus uut Nederlaands Hervörmd was, haoste oecumenisch eöriënteerd. As kunsternaores hef zie heur nooit veuredaon.
Op heur seubentigste en tachtigste verjaordagen hebt ze Johanna van Buren uutebreid ehuldigd; bi'j de twiede geleengheid kreeg Almelo een Johanna van Burenstraat. Ien heur leste lebensjaor verhuusden zie naor een bejaordenhuus ien Omm. Zie störf zoas zie eleefd had: allennig op heur kamer.
Johanna heur speur
De honderdste verjaordag van Johanna van Buren, ien december 1981, is herdacht mit een standbeeld op 't Kerkplein van Heldern, de uutgave van Johanna F. van Buren: dichterschap en dialect (bewarkt proefschrift van Jan Bouwhuis) en de meer as duzend Verzamelde gedichten (zie Publicaties). Ok wördden de Stichting Johanna van Buren opericht, die um de drei jaor de Johanna van Buren Cultuurprijs uutrek an iene die hum slim verdienstelijk mak veur de Oost-Nederlaandse streekcultuur. Onder anderen Marga Kool, Joke Wanschers-Eshuis en Bennie Jolink hebt dizze pries ewunnen.
Ien 't Heldernse dörpsmuseum De Valkhof is 't Johanna van Buren Gedichtenmuseum evestigd, mit onder meer een diaklaankbeeld, fotomateriaol en lectuur.
Ask en Embla
In de noordske mytology waren Ask en Embla de eyrste mensken, döär Odin, Vili en Vé üüt een stük holt esköäpen dat sy up et wearldstrand vünden, nådat de skepping begünnen was. Ask en Embla wördden enömed in de Völuspá.
Et bint eigenlik twey symboliske namen vöär boumen of gröiwysen (Ask beteakent Es en Embla beteakent Iep of Slingerplant). In de oldnoordske skryverye is et wal vake de gewöänte ümme mensken med boumen te vergelyken, vöäral in de Edda.
Et wöärdtyn boum bedüüdt tegelyke steyvigheid (vgl. " nen boum van nen kearl"), leavenskracht (vgl. "stark as nen boum") en vrüchtbaarheid ("med nen stamboum"). Ask en Embla bint düs twey belangryke leavensbegünnen.
N Oosterhof (Riessen)
thumb|300px|n Oosterhof Havezate n Oosterhof is n kasteel in Riesn, in Tweante. t Wörd vuur t eerst eneumd op ne verkoopakte oet 1334 as Schultengoed Gerlovic van Johan van Thije. Zo t kasteel dr non oetzut is vuur n groot deel te daankn an ne verbouwing oet t 18e joarhoonderd.
Geskiedenisse
In 1475 wörd t ekocht duur t geslacht Van Langen, det an n eande köm in 1637. In dissen tied kreeg t kasteel mear bekeandheaid umdet Prins Maurits dr völle köm um op jacht te goan. In 1637 wör kollenel van de Stoaten van Oaveriessel Ernst van Ittersum oarfgenaam van n Oosterhof en t bleef in de femilie töt 1900. n Lesten oet disse liene, Frederik Alexander van Ittersum, den't n Oosterhof oarvn in 1848, köm oet de tied op 21 oktober 1900. Toew gung alns oawer op zin zuster Louise, den't etrouwd was met Jonkheer Hendrikus A.D. Coenen. Töt 1959 bleef t in de femilie. Teegn dee tied was de havezate al zo of etakeld det dr nog nauweliks in ewoond kon wordn. In 1960 verkochn n lestn bewonner, Barones van der Borch tot Verwolde, t hoes en alle groond an de gemeente Riesn, woernoa't t hele spulken wier op elapt wör.
Ask en Embla
Üüt dit lätste kün y ofleasen dat et noch neet direkts ümme 'gewoane' menskrlike weasens geyt, mar ümme een soort leavensbasis of blauwdrük vöär verder leaven (nen vergangboum).
N Oosterhof (Riessen)
Geskiedenisse
Doarnoa wör t töt an 1987 gebroekt as opleaidingsgebouw vuur kroamvrouwleu. Doarnoa wör t oawer edreagn noar de spesjaal doarvuur op erichte Stichting Havezate Oosterhof.
Gebroek
t Grötste deel van n Oosterhof wörd non gebroekt duur t Riessens Museum. n Aander gedeelte wörd gebroekt duur de Kreenk Woarkgewers van Riesn.
In t rechter bouwhoes zit n arzietektnkantoor, en in t leenker bouwhoes zit seend 2002 t Internasjonaal Brandwearmuseum, en n deel van de verzameling van t Riessens Museum.
Binn de singels van n Oosterhof is nen grootn hof an elegd, den't duur de Gemeente wörd oonderhooldn. Dissen hof is lös vuur iederene, en is ne geleefde stean vuur trouwfotoos.
Quảng Bình
De provìnzie Quang Binh (tỉnh Quảng Bình) is een Vietnamese provìnzie, ain van de zes provìnzies van de regio Bac Trung Bo.
t Natsjonoale park Phong Nha-Ke Bang ligt ien dizze provìnzie.
De provìnzie is verdaild ien zes arrondisemìnten en het Dong Hoi (Đồng Hới) as heufdstad.
Meerlo-Wanssem
Meerlo-Wanssem is ne gemeente in Nederlaands Limburg. De gemeente is in 1969 ontstoan, hef 7718 inwonners (bron: CBS) en hef ne oppervlakte van 39,41 km² (woarvan 0,89 km² water).
Karnen
Blitterswiek, Gei-jsteren, Meerlo (gemeentehuus), Swolgen, Tienray en Wanssem.
Geschiedenis
Meerlo, Wanssem en de andere darpen beheurden bi-j et Oaverkwarteer van Gelre of Spaans Opper-Gelre. Tiedens den Spaansen Sukcessieoorlog wodden et gebeed deur Prusiese tröppe bezet, en zo blef et as deel van Prusies Opper-Gelre rundumme ne eeuwe lang Duuts (tot 1814).
Karibisk gebeed
De Kariben ov et Karibisk gebeed is nen oceanisk gebeed van den Atlantisken Oceaan, de Karabiske See, med völle eilanden in et midden van Amerika. Et gröytsten deyl wördet ereakend töt Noordamerika.
Wapse
Wapse kan wezen:
Woordenboek van de Overijsselse Dialecten
t Woordenboek van de Overijsselse Dialecten (of ekortt: WOD) van de Iesselakademie gef n oawerzicht van de wöardeskat van Tweante, Sallaand en t Laand van Vollenhove. t WOD is nit in edeeld op alfabet, mer op bepoalde thema's, zo as 'het huis', 'eten en drinken' en 'kleding'. Wöarde dee't volgens sprekkers bie mekoar heurt, stoat in t WOD dus ook bie mekoar oonder n thema.
Der is vanof 1998 töt an 2007 duur verskeaidene leu oet heel Oaweriessel met ewoarket, duur lieste in te vullen met vroagen oawer öar lokale dialekt. Hieroet wörden zeuwen delen van t WOD emaakt:
28 jannewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 28 jannewaori
Piramide van Kheops
right|180px|thumb|Piramide van Kheops De Piramide van Kheops of de Grode Piramide is ain van de zeuven klassieke wereldwonder. De piramide van Kheops was tot en met de 15e aiw t hoogste gebaauw ter wereld.
De piramide van Kheops môkt duil uut van n komplex van drij grode piramides en zes leutjen. De grode piramides binnen dij van de faraos Kheops (of Khoefoe), Khefren (of  Khafra) en Mycerinus (of Menkaure). Zie wuiren baauwd tuzzen 2551 en 2472 veur Kristus en binnen dankzai heur zeer stabiele konstruksie goud bewoard bleven. De boetenste witte kalkstainloag is in de loop van de tieden grotenduils verdwenen, omdat de stainen in de Middelaiwen bruukt binnen veur andere baauwwaarken, woaronder de stad Kairo. De opdrachtgever veur dit moetwekkend baauwwaark was farao Kheops dij tuzzen 2587 en 2564 veur Kristus regeerde. De piramide was beduild as graf en stelde de heuvel veur woarop de zunnegod Ra stoan har dou hai de andere goden en godinnen schoapen har.
De piramide van Kheops wordt voak in verband bracht mit spirituele filosofien, ook wel pyramidologie nuimd.
De baauw
right|thumb|Grode Galerij (foto: [[Peter Prevos)]] thumb|Gaange Aan de grode piramide wuir middelkerwies meer as 20 joar waarkt, môr in tegenstelln tot wat veul mìnzen denken waren t gain sloaven dij deraan waarkden môr betoalde aarbaiders. Der wuiren leutje gravvies vonden bie t plateau van de piramides. Dizze groaven waren versierd mit bogen, pleisterwaark en walschilderns. Boven de ingaang van dizze groaven gong n stuk kalkstain mit doarop de noam en de titel van de persoon dij in t graf lag. Dit wiest erop dat de waarkers hoogploatste personen waren.
t Binnenste van de piramide bestond uut ploatselke kalkstain en doarboven wuir n loag van polijste kalkstain legd woardeur de piramide leek te klandern in t zunlicht. De top wuir ôfdekt deur dekstainen dij meugelk van gold waren. Vandoag de dag is dij toploag huilmoal votsleten. De menaar woarop zai baauwd wuir is aands nog n groot roadsel. De maiste geleerden denken dat de stainen noar boven brocht wuiren via n trans dij aan de boetenkaande van t piramide laanksluip. Wat ook opvaalnd is, is de verholden met de piramides van Mycerinus en Khefren. As man de stand van de piramides vanuut de lucht bekik, stoan zai presies liek mit de gördelsteerns Alnitak, Alnilam en Mintaka van t konstelloatsie Orion en is de grootte ook vergeliekboar mit de kloarhaid van dizze steerns. Dit bewiest dat de Egyptenoarn veul wozzen van wiskunde en steernskunde.
Binnende struktuur
De oorspronkelke ingaang van de piramide bevindt zuch aan de noordziede. Dizze ingaang was in de oldhaid open, môr wuir deur eerdbevens weer verbörgen. In de 10e aiw het n Aroabische schatgroaver n nèje ingaang in de noordziede môkt en zo tougang geven tot de binnende struktuur. Vanuut de ingaang lop n doalnde gaange om en bie 1 m² deur tot in de rotse onder de piramide tou. De gaange komt uut in n nait ôfmôkte ondergrondse ruumte. Op t doalende gaange sloet n omhoog goande gaange aan, dij uutìndelk laaidt tot de grafkoamers. Dizze gaange is ook huil klain en was oorspronkelk van de doalende gaange ôfsloten deur middel van granieten pluggen. De omhoog goande gaange komt uut in de galerie, n imponeernde konstruksie in t midden van t piramide. De galerie gef tougang tot twij grafkoamers. De koamers binnen huil verschillend van eerd en in gain van de koamers binnen resten vonden van n utegste. n Intressant detail in aalbaaide koamers is de aanwezeghaid van zonuimde luchtschachten in de noord- en zuudwanden. De schachten binnen enkeld 25 sìntimeter braid en hoog. De schachten in t onderste koamer stoppen midden in de piramide. Körtleden onderzuik met n robotkamera het aantoond dat dizze gangen naargens uutkommen. De schachten in de bovenste koamer goan deur de huile piramide hìn, vandoar dat zai luchtschachten nuimd worden. Gain enkel ander Egyptische piramide het zulke schachten.
Zoal van Archieven
Ain van de meugelke koamers dij de archeologen nog aantreffen zellen kinnen is de zonuimde zoal van archieven.
Der is n duil van waitenschoppers, mit aan t hoofd t medium Edgar Cayce, dij mainen dat t baauwwaark dateert uut 10.000 veur Kristus en baauwd is deur Atlantiers. Dizzent zollen in ain koamer allerlij dokumenten verbörgen hebben.
Der bestoan anders ook meer waitenschoppelke gegevens dij dizze theorie ondersteunen. n Oale tekst uut t Oale Egypte vertelt ons noamelk over n farao dij op zuik gong in de piramide om der de wieshaid van Thoth te vinden. Dizze verhoaln binnen wieder overleverd en de Grieken mainden dat de piramide t graf was van de god Hermes.
De aanhang veur de theorie van verbörgen koamers bleef bestoan bie de Aroabiern. Zo leut de kalief Al-Mamoen om en bie 820 n gat môken om in de piramide op zuik te goan noar verloorn kennes. Ook onder nèjmoodse egyptologen bestond de drang om op zuik te goan noar verbörgen kennes.
Schatten
De maiste farao's wuiren utegd mit aalmoal weerdevolle schatten. In de piramide van Kheops wuir aands weinig tot niks vonden, omdat der al grafrovers op bezuik wèst waren. Noast de piramide wuir aands n zeer goud bewoarde zunnebark vonden. Dit was de boot woarmit t lichoam van Kheops vervouerd wuir noar zien graf. Wat ook schier om waiten is, is dat der musschain nog n farao in de piramide begroaven was: onder t baauwwaark, tuzzen de grode gaange en de twaide grafkoamer, von man n uuthaauwen ruumte woarin musschain n farao uut n eerdere dynastie begroaven lag.
Tollebeek
thumb|250px|De plaotselijke supermarkt van Tollebeek Tollebeek is een durp in de gemiente Noordoostpolder van de Nederlaandse previnsie Flevolaand, tussen Urk in Emmeloord. Et durp ad op 1 januari 2009 zo'n 2.149 inwoeners in is ien van de leegst elegen dielen van de Noordoostpolder.
De ofstaand tussen Tollebeek in Urk is duur eutbreiding van et vissersdurp in de Noordoostpolder steeds kleaner an et worren. Zo vallen verskillende dielen van et beutengebied niet maar onger Tollebeek. In Tollebeek woenen ok vuul oud-Urkers.
Tollebeek vierde in 2007 et veeftigjaorig bestaon.
An de raand van Tollebeek stot een ouwe barak eut de teed dat de Noordoostpolder op-ebouwd worde. De barak beoorde tot kamp Tollebeek, waor an et eand van de jaoren 40 in 50 polderpioniers verblieven. Dit was ien van de vule kampen waoreut de pioniers de polder opbouwden. Waorskeenlijk ging et ier om een woenbarak. Et kleane gebouw is de ienigste over-eblieven barak in de Noordoostpolder. Rondomme de barak is informatie te vingen over et leven in et kamp. Tugenwoordig zit er een plaotselijke dartverieniging in et gebouw.
Sevinkmölle
200px|thumb|Sevinkmölle De Sevinkmölle of Den Zorg is ne windmölle eleagen kort bi'j t Hilgelo an de Meddoseweg in Meddo, gemeente Wenters in de previnsie Gelderland. Et is ne ronde stenen beltmölle oet 1867.
In 1916 wodden de mölle deur slechten bouwkundegen stoat stil-ezat. De möllen is doarnoa verkocht an J.W. Helder, den eur hef loaten maken. Doarnoa is de mölle tot 1928 in bedrief ewest. In dat joar weajden tijdens nen storm de wieken van de mölle. Daarna wodden de mölle gebroekt as onderkommen veur ne mechaniese maalderi'je en as opslagplaatse van de Coöperatieve Landbouwvereniging Wenters.
Tot 2000 hef de Sevinkmölle der slecht bi'j estoane. Noa de restauratie van 2000 - 2001 wodden de mölle op 30 juni 2001 in bedrief esteld deur minister Annemarie Jorritsma, zelf möldersdochter.
De mölle hef oldhollands gevloch met nen vloch van 25 meter en is veurzeen van n koppel maalstenen, woarmet op vri'jwillege basis groan emalen wöd. Wieters wödt de benedenverdeping van de mölle as ontvangstruumte veur t noast-eleagen pannekookrestaurant gebroekt.
29 jannewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 29 jannewaori
Achterhookse warkwoorden
Hier volgt ne lieste van onregelmaotige Achterhookse warkwoorden.
Slaopen
In sommige plaatsen wordt slaopen ok wal as regelmaotig warkwoord vervoegd, de veleden tied is dan: ik slaopen veur ik sliep
Waen (zun)
N.B.:
Synthesizer
thumb|De [[Minimoog uut 1970 was de eerste in winkels verkochte synthesizer.]] Nen synthesizer (ouk wal skreaven as synthesiser) is en elektronisk musikinstrument wat geluudssignalen voordbregt. Synthesizers maket geluud döär syntese van elektroniske signalen. Döär beinvloding van et signaal med filters, envelopes en oscillators künnet heyl nye gelüden emaked worden, mär ouk bestånde instrumenten unmündig nauköärig nåbootsed.
Gebruuk
Vake wordet syntesizers bespöäld up en klavyr wat is afleided van traditionele instrumenten as piano's en örgels. Ouk sint se vake via MIDI te bestüren langs digitale instrumenten en software, wårdöär as se håste unmisbår wörden sint en kenmarkend vöär sou'n beaten alle elektroniske musikstylen as dance, en drum en bass. Ouk traditionelere musikstylen as jazz, rock en pop hebbet der flink med rundekspirimenteerd.
De bekendste vöärbealden van synthesizers sint de moog en de juno.
Kloosterhaar
Kloosterhaar is n kleain doarp oet de gemeente Hardenbarg in Sallaand. t Ligt op t zuden van Bruchterveald, kort bie de Duutse greanze. In Kloosterhaar keump de proveensjale weg 341 oet op de N343. Bie Kloosterhaar liggent de Engbertsdiekvennen.
Weuste
thumb|right|250px|[[Rub al Khali, in Saoedi-Arabië, ne weuste met zaandduunn]] thumb|right|250px|Atacama, [[Chili]] thumb|right|250px|De 10 grötste weustes van de wearld ([[Antarktika nit met ereknd)]] Ne weuste is n laandskop of strekke wat zo weainig neerslag krig, det dr de meeste plaantnsoortn neet op leawn köant. De meeste weustes hebt n gemiddelden joarliksen neerslag van meender as 400 mm. Ne algemene oetleg maakt oonderskeaid tusken rechte weustes, dee't meender as 250 mm in t joar an neerslag kriegnt, en halfweustes of steppes, dee't tusken 250 mm en 400 - 500 mm kriegnt.
Weustes kö'j ook umskriewn as gebeedn woer't meer water verlöarn geet duur verdaamping as wat dr vaalt an neerslag. In Köppen's klimaatverdelingsstelsel wordt weustes verdeeld as BWh (hete weuste) of BWk (gemoatigde weuste). In Thornwaite's klimaatverdelingsstelsel wordt weustes indeeld as verdord tropies klimaat.
Nöast hete weustes köant dr ook nog ieskoolde weustes wean, zo as op de zuudpool.
River Walkham
250px|thumb|right|n River Walkham biej [[Buckator.]] n Walkham is nen stroom woarvan de kwelle öp Dartmoor leg in Devon, Englaand. t Ström laanks Horrabridge en önnevear 5 km vearder mönd t oet in n River Tavy. t Is dös nen ziejstroom van n River Tavy.
Noordelik halfroend
right|250px|De eerde vanuut t noorden t Noordelik halfroend is t gedeelte van de eerde in t noorden van de evenaar.
De meeste werelddelen, behalve Australië en Antarktika, liggen geheel of gedeeltelik op t noordelik halfroend. Afrika en Zuud-Amerika liggen veur n gedeelte op t zujelik halfroend en de Indonesiese eilanden bin t enigste deel van Azië dat oender de evenaar leit. t Noordelik halfroend is dan oek veul bevolkter as t zujelik halfroend.
Op t noordelik en zujelik halfroend bin de seizoenen krek aarstum. De zoemer begint hier op of roend 21 juni, de dag die in t noorden van de Kreeftskeerkring de langste dag van t jaor is. De kortste dag en t begin van de wienter is um en naobie 22 desember.
Op t noordelik halfroend staot de zon smirregs, behalve in t gebied tussen kreeftskeerkring en de evenaar as t zoemer is, altied in t zujen. De zon beweegt der, a'j naor t zujen kieken, in de loop van n dag van links naor rechts.
Eswatini
Eswatini, officiääl et Köäningryk Eswatini (en töt 2018 bekend as Swasiland) is en ineslöäten land in südelik Afrika. Et grenst up et noordousten an Mosambyk en is vöär de rest ümslöäten döär Süüdafrika. Med 200 kilometer van noord når süüd en 130 kilometer van oust når west is Eswatini eyne van de kleinste landen van Afrika. Toch hevt et en afwesselend klimaat en landskap, varierend van kuul en bargryk hougveld töt heyte en dröyge laegveld.
De meyste van de 1.160.164 inwoaners sint swasi's. Ouk de wydverbreidste språke is swasi (wat se selv siswati nömet). Et köäningryk wör midden 18. eywe sticht under leiding van Ngwane III. Et land en de swasi sint enöömd når Mswati II, nen köäning in den 19. eywe under wee as et land et grundbesit uutbreidden en vereynigden. De hüdige grensen wörden vastelegd in 1881, do as de race üm Afrika begünde. Nå de Tweyde Boeroorlog wör et land as Swasiland vanaf 1903 en beskarmståt van et Britske Ryk, töt at et unafhangelik wör up den 6. september 1968. April 2018 wör de name officiääl veranderd van Köäningryk Swasiland når Köäningryk Eswatini, når de name dee de swasi der selv vöär bruket.
De regeyring is de lätste reine monarchy van Afrika. Et wördt al seyd 1986 regeyrd döär Köäning Mswati III. Et land hevt alle vyv jåren verkesingen üm et Huus van Vergåring en de Senaat te bepålen. De hüdige grundwet stamt uut 2005. Umhlanga, nen reeddans in augustus/september, en incwala, nen köäningsdans in december/january, sind de vöärnaamste geböärdenissen van et land.
De swasi's hebbet te kampen med groute gesundheidsvrågstükken: HIV/AIDS en (in mindere måte) tuberkulose kummet vöäle vöär. Når skatting 26% van de vulwaskenen hebbet HIV. In 2018 had Eswatini de up 11 nå laegste leavensverwachting van de wearld med 58 jår. In döärsneyde hevt Eswatini ne junge bevolking, med ne mediaanleavtyd up 22 jår. Sou'n 35% van bevolking is 14 jår of junger.
Geskedenisse
In Eswatini sint spoars vünden van menskelik handelen dee terüggevoret töt de vroge steyntyd, sou'n 200.000 jår weaderümme. Vöärhistoriske rotskunst van sou'n 27.000 jår weaderümme is verspreid oaver et land te vinden.
De oldst bekende bewoaners warren khoisan jager-gadderaars. Dee wörden groutendeyls verdrüngen döär de Nguni by de groute Bantutrek. Disse volker kümmen van de groute mearenstreake in oustelik en middenafrika. Vanaf de veerde eywe vindet geleyrden spoars van ysergebruuk. Al vöär de elvde eywe kümmen lüde med sotho- en nguni-språken in de streake te woanen.
Swasikolonisten
De swasi, dee as noch ngwane (of bakaNgwane) heatden vöärdat se Eswatini intröäken, woanden an de rivyr de Pongola. Dårvöär woanden se in de streake rund de Tembe by et hüdigendaagse Maputo in Mosambyk. Döärdat se voordan med et ndwandwe-volk oaverhoup leaden tröäken se wyder når et noorden. Ngwane III stichtden syne höyvdstad by Shiselweni an den voot van de Mhlosheni-höävels.
Under köäning Sobhuza I stichtden de ngwane öären höyvdstad by Zombodze, middenin et hüdgie Eswatine. Dårby lyvden se de olde stammen in dee al bekend stünden as de swazi en emakhandzambili (dee van wyderup).
Eswatini dankt den name van de latere köäning Mswati II. KaNgwane, ne alternative name vöär Eswatini, kümt van Ngwane III. Mswati II was nen strydersköäning den as et grundgebeed van et lang tweymål sou grout makeden. De emakhandzambili-stammen wörden oorsprungelik med vöäle vryheiden inelyvd, mär Mswati drüng dat vanaf 1850 terügge. Dårmed wör öären invlood minder. Et land wör voordan uutebreid med nye innames of döärdat meyr volker sik anslöäten. Disse latere tovogingen wörden emafikamuva nöömd.
Neaderlandske en britske oaverheyrsking in den 19. en 20. eywe damden et selvbestüür van de swasi voordan wyder in. In 1881 underteykenden de britten en dokument wårmed de swasi unafhangelik warren undanks de race üm afrika. Ouk by de Konventy van Londen in 1884 wör et noch es bevästigd.
Döär skimmige toseggingen oaver landheyrskap en bykumstige mineralen kreag et land vanaf 1890 ne dreehooksregeyring tüsken de britten, neaderlanders en de swasi. In 1894 wör Swasiland nen beskarmståt under de süüdafrikaanske republik. Dat bleav sou töt under Ngwane V de Tweyde Boeroorlog uutbröäk in 1899.
December 1899 küm köäning Ngwane V uut de tyd, do as de Tweyde Boeroorlog an de hang was. Synen upvolger Sobhuza II was veer månd old. Swasiland had mär sydelings med den oorlog te maken, med wat lechten stryd tüsken de Britten en de Boers töt an 1902.
Wespe
250px|thumb|De koneginne van de gewone wespe Tot de wespen of wepsen wonnen alle insekken erekend uut de orde Hymenoptera en onderorde Apocrita, dee gién biejen, hommels of eemten bin. Oek zaagwespen wonnen as amparte groep ezien naos alle aandere wespen umdat ze een totaal aandere verrichtingsleer hem. Wespen vormen dus gien eigen groep zoas een orde of een femilie. Ze bin een onderdeel van de biej-achtigen, en de twee superfemilies waortoe alle wespen beheuren, umvatten oek de eemten, dee nauw an de wespen verwant bin. De verwantschappen binnen de Hymenoptera bin soms iezig meuilijk te volgen, een veurbeeld is 't feit dat alle biejen uut een femilie van graofwespen bin ontstaon.
Der bin veule verschillende soorten wespen: pepierwespen speulen een rolle bie de bestuving van bloemen en 't verdelgen van insekken; sluupwespen bie de biologische bestriejing van plaaginsekken en galwespen zurgen veur meestentieds bolvormige vergreuiingen an blaojen.
Oceanië
thumb|300px|Oceanië ([[orthografische projektie)]] thumb|300px|Kultuurzones binnen Oceanië Oceanië (ok wel Australazië) is een werelddiel dat bestaot uut et kontinent Australië en een best antal eilanen in de Grote Oceaan en de Indische Oceaan. Grote eilanen in et werelddiel bin Australië, Ni'j-Guinea en Ni'j-Zeelaand en, ofhaankelik van 'e definitie, de Molukken en Sulawesi. Disse eilanen bin zoögeografisch (wat soortementen organismes anbelangt) van Azië escheiden deur de denkbieldige Wallaceliende.
In engere zin bestaot Oceanië allennig uut de eilanen in 'e Grote Oceaan ten oosten en noordoosten van Australië. Miestentieds verdielen zie disse leste regio etnologisch in drei fikse eilaandgroepen: Polynesië, Melanesië en Mikronesië.
Plaanten en dieren
Oceanië is ien van de grote ekozones ter wereld, dat wil zeggen een zone waorbinnen de plaanten en dieren relatief belangrieke ekologische overienkomsten mit mekaer hebben. Geografisch lig et werelddiel miest op 'e Pacifische Plaete. Australië hef de miest diverse laandschoppen van alle eilanen in Oceanië, mit woestijnen, bargen en tropisch regenwold.
Omdat Oceanië qua ofstaanden en bereikberheid aordig isoleerd is, bin der hiel wat endemische plaante- en diersoorten (die aj wieder nargens vienen). Veugels bin der veule, omdat die aanders as de mieste dieren van eilaand tot eilaand konden vliegen. Oceanië is de ienige regio in de wereld waor zeugdieren leven die eier leggen; een veurbield daorvan is et veugelbekdier.
Haoste 70 procent van de buideldieren op eerde komp van oorsprong uut Oceanië. Grote roofdieren bin der niet, waordeur buideldieren zoas de rooie kangoeroe arg groot konden wodden.
Meensen
De eerste meenselike bewoners van Australië, Ni'j-Guinea en de grote eilanen krek ten oosten daorvan kwamen daor veur meer as 60.000 jaor an. Europese ontdekkingsreizigers verkenden Oceanië veur et eerst in de 16de ieuw. Deur de komst van Europese kolonisten gonk et sociale en politieke laandschop van Oceanië fiks op 'e schoppe.
In de Tweede Wereldoorlog wodden der in Oceanië slim evochten, heufzaekelik tussen de Verienigde Staoten en Australië an de kaante van de geallieerden en Japan an de kaante van de asmogendheden. De mieste Oceanische lanen bin representatieve demokratieën mit een meerparti'jenstelsel en een parlement. Veur de eilaandstaoten in de Grote Oceaan is toerisme een belangrieke bron van inkomsten.
Dinkelweite
thumb|Riepe dinkelweite op de akker thumb|Dinkelweite Dinkelweite, dinkel of spelt (Triticum spelta) is n eenjaorige plaante uut de grezefamilie (Poaceae) uut t geslacht weite (Tricitum). t Is n graonsoort, die al véúr 7000 v.Chr. verbouwd wördden, en wörden ezien as n primitieve soort van de moederne weite. t Is veural verwant an de hybriden emmerweite en eenkoren.
Geschiedenisse
Dinkelweite kömp meugelik uut t Middenoosten, mer waor t noen krek vandaon kömp is niet wisse. In de middeleeuwen wördden t al verbouwd in Zwitserlaand, Duutslaand en in Tirol. In de jaoren dernao is t verdröngen deur de moederne weite, umdat t niet epeld hoefden te wörden en n hogere opbrengst had. De leste jaoren wörden t liekewel weer populaerder in de biologiese laandbouw, deurdat der minder mest neudig is as bie weite, beter tegen ziektes kan en n zogenaamde harde korrel mit n hoog glutengehalte, wat mooi uutkömp bie broodbakken. Dinkelweite tiert best op arme, kalkrieke grond.
Gluten
Der is nogal wel es verwarring of der noen wel of gien gluten in dinkelweite zit, mer dat zit der dus wel in. Vergeleken mit de moederne weite zit der zelfs meer gluten in, wel is t zo dat disse vorm van gluten beter verteerbaor is waordeur t minder problemen gif as gewone weite. Deurdat der gluten in dinkelweite zit is t niet geschikt veur meensen mit seuliakie of glutenintoleransie. Deur de nauwe verwantschap an gewone weite is t niet geschikt veur meensen mit n weite-allergie.
Projekten in Nederlaand
Sinds enkele jaoren wörden dinkelweite oek weer in Nederlaand verbouwd. Meestentieds warken telers, meulenaars, bakkers en leveransiers binnen een bepaolde streek samen an de produkten. Twee projekten wördden uutevoerd in Limburg (onder de naam Kollenberger Spelt) en rond Pieterburen. Laoter gungen ze t oek in aandere plaotsen verbouwen.
In t butenlaand
Dinkelweite wörden tegenswoordig verbouwd in Schwaben (rassen: Bauländer Spelz, Schwabenkorn), Zwitserlaand, Oostenriek (rassen: Hubel, Ostro) en België (rassen: Hercule, Redouté, Rouquin). Aandere rassen die in Duutslaand eteeld wörden bin Emilius, Franckenkorn (ontwikkeld deur n zekere Franck, zonder verbaand mit t laand Franken), Holstenkorn en Oberkulmer Rotkorn.
Vietnam
Vietnam (Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Socialistiese republiek Vietnam) is een kommenistisch laand in Oost-Azië.
Vietnam het zoe'n 86 miljoen inwonners en een oppervlakte van omdebi'j 331.690 vierkaante kilometer. De heufdstad van et laand is Hanoi. De greutste stad is Ho Chi Minhstad.
Steden
De heufdstad van Vietnam is Hanoi (ok wel Hà Nội nuumd).
Vietnam bestaot uut vuuf overhiedskontroleerde gemientes:
Ho Chi Minh stad is mit 6,5 miljoen inwoners de grootste stad van et laand en is ok de daddegrootste van de Indochina (nao Bangkok en Thailand).
Berkoop
Berkoop (Nederlaans: Oldeberkoop, Fries: Aldeberkeap) is een dörp in de gemiente Ooststellingwarf. Et dörp hadde zo'n 1.800 ienwoners in 2012. De bi'jnaeme veur een ienwoner van Berkoop is tobbeschieter of tonneschieter.
Ligging
Et Ooststellingwarfse dörp leit in et zuden van Frieslaand, omdebi'j twaelf kilemeter noordoostelik van Wolvege. Et dörp leit vlakbi'j et kruuspunt van de N351 mit de N353. De ofstaand naor de Kuunder (Kuunderkanaol) in et noorden en de Lende in et zuden is in beide gevallen ongeveer aanderhalve kilometer. De Prinsewiek verbient et noorden van Berkoop mit et Kuunderkanaol.
Geschiedenis
Berkoop is et ooldste plak in Zuudoost-Frieslaand. De Bonifatiuskarke wodde in de 12e ieuw bouwd en wodde laoter verschillende keren uutbouwd. De eerste schriftelike verwiezing d'r-naor komt uut 1228. Friese strieders kwammen toen bi'j 'Brokope' bi'j mekeer om Drenthe binnen te valen. In 1593 wodde bi'j de Lende de Bekhofschaans bouwd as onderdiel van de Friese waeterlinie. Tussen 1812 en 1855 was Berkoop et hoofdplak van de gemiente Ooststellingwarf. In 1979 wodde een kenon vunnen van de oolde Bekhofschaans, en wodde in 1981 in et dörp daelezet.
Kultuur en toerisme
thumb|De Prinsewiek mit jachthaven. Et instituut veur de Stellingwarfse tael, de Stellingwarver Schrieversronte, is vestigd in Berkoop. "Open Stal" is een jaorlikse keunstmanifestaosie op verschillende lekaosies in et dörp. Disse keunst- en kiekroute wodt al sinds 1971 holden. An de noordkaante leit een kleine jachthaven. De Prinsewiek verbient disse jachthaven mit de Kuunder.
Nigeria
thumb|300px|Nigeria op de kaarte van Afrika Nigeria, offisjeel de Federale Reppubliek Nigeria is ne federale groondwettelike republiek met 36 stoatn en et federale heuwdgebeed Abuja. Et laand lig in West-Afrika en hef greanzen met Benin in et westn, Tsjaad en Kameroen in et oostn en Niger in et noordn. Op et zuudn greanst et an den Guinesen Golf in den Atlantiesen Oseaan.
Op de stea wat non Nigeria is, warn vroger verskeaidene keuninkriekn. Et hudige Nigeria keump oet de Britse kolonisasie van disse strekke, an et eande van et 19de töt begin 20ste joarhoonderd. Nigeria wör saamn evoogd oet et Noordelike en Zudelike Nigeriaanse Beskoarmd Gebeed. De Britn zorgn vuur administratieve en wettelike instellingn, mer beheuldn de oolde stamnverbaandn. In 1960 köm Nigeria oonder eegn besteur, mer al noa eankele joarn onsteund doar nen börgeroorlog. Seend den tied hef Nigeria aait wesseld tusken demokraties ekeuzene börgerregearingn en militaire diktatuurn. In 2011 wördn de eerste redelik earlike en vrieje verkiezingn eheuldn.
Nigeria wörd vake n "Afrikaansen Reus" eneumd, vanweage de völle leu wat dr wont en redelik stabielen ekonomie. Dr wont 174 miljoen leu. Doarmet is et et drokste Afrikaanse laand en zeuwndedrokste laand van de wearld. Dr wont mear as 500 verskilnde volker. De grötste doarvan zeent de Hausa, Igbo en de Yoruba. Ongevear de helfte van de inwonners is Kristelik. Dee wont in et zuudn en middeln van et laand. Iets meender as de aandere helfte zeent Mohammedaann, dee as heuwdzakelik in et noordn en zuudwestn wont. De rest van de inwonners doot an tradisjonele en inheemse geleuwe, zo as et Igbo- en et Yorubageleuf.
Naam
Dr wörd emeand det n naam "Nigeria" vuur esteeld is duur de Britse journaliste Flora Shaw. n Naam verwis noar de rivier de Niger, den as duur et laand streumt.
Ooldheid
De euldste terrakotta-figuurn dee as in et laand eveundn zeent, komt van et Nok-volk. De Kano en Katsina oet et noordn hebt ne geskreewne geskiedenisse dee terugge geet töt roond et joar 999. Verskeaidene Hausa-keuninkriekn en et riek Kanem-Bornu verdeenn good an haandel tusken Noord- en West-Afrika. In et noordwestn leaidn de Fulani oonder Usman dan Fodani et Fulani-riek tusken et 19de joarhoonderd töt an de kolonisasie van 1903, doo as et laand verdeeld wör in verskeaidene Europese kolonies. De Yoruba-keuninkriekn Ife en Oyo in et zuudwestn van Nigeria wördn et belangriekst in et 12de en et 14de joarhoonderd. Geleufsverhaaln oet et Yoruba zegnt det in Ile-Ife et meanske ontstoan is en det et de euldste beskawing van de wearld is. De euldste teekns van inwonning komt oet et neegnde joarhoonderd. In Ife wördn van terrakotta en broons figuurkes emaakt. Et riek van de Oyo leup in de beste deage van West-Nigeria töt an Togo. Et keuninkriek Benin lea in et zuudwestn van Nigeria. De macht van det Benin was et stöarkst tusken et 15de en 19de joarhoonderd. Ze hadn invlood töt an de stad Eko (dit is nen naam oet et Edo, dee later veraanderd wör noar Lagos duur de Portugeezn).
In et 10de joarhoonderd begun et Nri-keuninkriek van et Igbo-volk. Det bleef bestoan töt 1911, doo as de Britn et innömn. Et was ene van de euldste keuninkriekn in Nigeria. Nri wör besteurd duur de Eze Nri, wat n soort paus-keunink vuur de Igbo was. De stad Nri wörd ezeen as de beginplek van de Igbokultuur. De steadn Nri en Aguleri, woer't de Igbo-skeppingsverhaaln ontstoan zeent, lignt in et gebeed van de Uneuri-stam.
Van oorsproonk wördn gevangene leu in oorloogn slaawn emaakt duur öare oawerwinners. Meestal mosn ze met noar de oawerwinners laand. Doar mosn ze dan woarkn en wördn ze heanig an assimileerd in de aandere kultuur. Doo't de Europeaann met gungn doon, nömn ze de slaawn meestal met noar de Nieje Wearld, woer't ze as woarkkrachtn in ezat wördn. Pas doar wördn Afrikaanse leu heanig an ne klasse op zikzelf, vuural in de Verenigde Stoaten. Heanig an wör de vroage noar slaawnkrachtn grötter as de vroage noar godern. Oeteandelik wördn letterlik hele Nigeriaanse volksstamn met evoord noar Amerika en et Karibies gebeed.