cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolivia
Volk
In Bolivië wont heel wat verskillende volker bie mekander. De meeste Bolivianen zint mestiezen, ne mengeling van Europeanen en inheemsen, woerbie as et mear op et inheemse antrekt as et Europese. In et distrikt Santa Cruz wont ook nog een paar doezend mennonieten. Bie ne telling in 2018 gavven ongevear 68 percent an dat ze mesties warren. Ongevear 44 percent neumen zik inheems, meestal op grond van öare sproake. De meesten neumen dan et Quechua of et Aymara.
Natuur
Ook hef et 2.900 verskillende deersoorten. In 2020 wör der nog ne nieje slangensoorte ontdekt. Et nationale deer van Bolivië is de lama.
Sproaken
Et Plautdietsch hef zo'n 70.000 sprekkers in Bolivië.
Geleuf
Bolivië is bie wet geleufsloos. Iederene mag geleuven wat he wil. Toch is 78% van de inwonners Rooms-Katholiek en 19% Protestant. Zo'n 3% hank inheemse geleuve an, de rest dut nargens wat an of weet et nog neet.
Leager
Et Bolviaanse leager besteet oet nen landmacht, luchtmacht en, ondanks dat et neet an water ligt, ne marine. In totaal besteet de leagermacht van Bolivia oet zo'n 32.000 manskoppen.
Sproaken
Aymara, Araona, Baure, Bésiro, Canichana, Cavineño, Cayubaba, Chácobo, Chimán, Ese Ejja, Guaraní, Guarasuawe, Guarayu, Itonama, Leco, Machajuyai-Kallawaya, Machineri, Maropa, Mojeño-Ignaciano, Mojeño-Trinitario, Moré, Mosetén, Movima, Pacawara, Puquina, Quechua, Sirionó, Tacana, Tapieté, Toromona, Uru-Chipaya, Winhayek, Jaminawa, Joeki, Joerakaré en Zamuco.
Vuurdat de spanjolen et innömmen, heurden et Andesgedeelte van Bolvia bie et Inkariek bie an. Et noorden en oosten wonden onofhankelike stammen. De Spaanse conquistadors treuken et gebeed binnen in de 16e eeuwe vanoet Cusco en Asunción. Onder Spaans koloniaal behear wör Bolivia besteurd duur de Real Adiencia of Charcas. De Spaanse riekdom hadden ze vuural te danken an et zilver wat ze oet Bolivia halen. In 1809 volgen 'n eersten oproop vuur onofhankelikheid, woernoa as et land 16 joar oorlog har. Doar köm de Republiek Bolivië oet voort, eneumd noar Simón Bolívar. De twee volgende eeuwen most et land verdan mear land inleaveren. Onder mear de kustliene raken ze kwiet an Chili in 1879. Töt 1971 was et een oardig stabiel land, töt Hugo Banzer met hulpe van de Amerikaanse CIA nen stoatsgreep pleegden en zelf diktator wör. Banzer mos niks hebben van links-socialistische tegenstand en leut heel wat Bolivianen martelen en vermoorden. Hee wör ewipped in 1978, mär van 1997 töt 2001 köm hee wier as demokratisch ekeuzen president van Bolivië. Van 2006 töt 2019 was et heanig op politiek gebeed, woerduur as de ekonomie antreuk.
Nepal
Naam
Volgens volksverhalen köm der nen Hindoestaansen healigen "Ne" in et Katmandoedal wonnen. Ne besköarmden et dal ("pala" in de Pali-sproake).
Verleden
Zo'n 500 vuur Kristus warren der verskeadene kleane könninkriekskes en stämme in et zuden. Oet ene van disse hearsende families köm den preens Siddhartha Gautam (meestal skatt tusken 563–483 vK), den as later zinnen titel der achterhen deed um een sober leawen te volgen. Hee wör bekeand as de Buddha ("Den Ontwaakten" or "Den Verlichten"). Et wörd annömmen at den zeuwenden Kirata-könning, Jitedasti, um dee tied regearen deed. Tegen 250 vK kömmen de zudelike strekken oonder besteur van et Maurianenriek in et hudige Noord-India. Et wör nen belangrieken stoat oonder et Goeptariek in et veerde joarhoonderd.
Nepal (in et Nepalees: नेपाल), offisjeel de Federale Demokratiese Reppubliek Nepal is een laand in Zuud-Azië. Et hef ne oppervlakte van 147.181 km2 en der wont ongevear 27 miljoen leu. Et ligt in de Himalajaboargen, in et noorden tegen Sjina en vuur de rest in eklemd tusken India. De heuwdstad en grötste stad is Katmandoe.
Nepal is een ontwikkelingslaand woer as de leu weainig verdeent. In 2014 steund et op de Volkontwikkelingsindex op plaatse 145 van de 187 laanden. Völle inwonners hebt slim honger en leawt in oarmood. Toch hef et laand redelik wat trädte vuuroet emaakt, umdet de regearing zik der op hef vaste betten um et laand vuur 2022 et steampel minst oontwikkelde laand oet te wisken.
Laandbeskriewing
Boargbeklimmers komt gearne noar Nepal um de hoge en oetdagende töppe, zo as de Mount Everest. Den is lechter vanof de Nepalese kaante te beklimmen.
Naam
Den laandsnaam hef denzelfden oorsproonk as den naam van et Newar-volk. De wöare "Nepāl", "Newār", "Newāl" en "Nepār" zeent allemoal vörme van etzelfde woard, mer dan met iets nen aanderen klaank. Nepal zol oet et Sanskriet stammen en de deftige vörm wean. Newar is de wat volksere variaant oet et Prakriet. In Tistung, een dal op et westen van Katmandoe, veunden gelearden een opskrift oet 512, woerin as et zinneke "groten an de Nepals" steet. Doarmet zol verwezen wörden an beaide et volk en et laand.
Verleden
Veundste oet de steentied teunt an at der al 11.000 joar leu in de Nepal-strekke woont. Et laand wörd al neumd in verskeaidene heuwdstukke van de Hindoestaanse geskriften, de Veda's. Volgens Gopal Vansawali warren de eerste intrekkers in et gebeed de Gopalen, woernoa as achtereen de Mahispala en de Kirati kömmen. Disse Tibet-Burmese leu leawden noar verluudt der 2500 joar eleden. Der is liekewel gin arkeologies bewies vuur en et ennigste de'w der van weet, is in later tieden dale skrewen.
Eardplaten
Duurdet et Indiase wearelddeel en et Euraziatiese tegen mekoar op klappern in de Paleogeentied (en rechtevoort nog aait), ontsteund de Himalaja en et Tibetaanse Hooglaand. Nepal lig pal in dit botsingsgebeed.
Politiek
Nepal is de leste twentig joar besteurlik onmeundig rap veraanderd. Töt an 1990 was Nepal ne absolute monarchie. In det joar veulden zik Keunink Birendra slim oonder druk zat duur ne kommunistiese volksbeweaging. Hee stemden in met ne grootskoalige politieke hervörming, duur der ne parlementeare monarchie van te maken. Den keunink was dan stoatsheuwd en den premier regearingsheuwd.
Eardplaten
Oet een oonderzeuk in 2014 bleek at der duursneewies um de 750/140 en 870/350 joar ne grote eardbewing in oost Nepal keump. Een oonderzeuk oet 2015 teunden ne terugslag van 700 joar an tusken eardbewingen. Et oonderzeuk beweart ook at der duur tektoniesen drukoawerdracht een verbaand is tusken de eardbewing van 1934 en den van 2015. Ze volget een vast eardbewingspatroon.
Middeleeuwen
Vuur in et 12de joarhoonderd, kömmen der leaiders op oet et zuden, woervan as den achternaam op et Sanskriete achterplaksel malla eandigden ("worstelder"). Disse könningen regearden de volgende 200 joar, woernoa as et könninkriek in mear as 20 stöatjes oet mekoar völ. Achterin et 14de joarhoonderd köm der ne nieje Malla-familie op in et Katmandoedal, woermet as een groot deel van et hudige midden van Nepal wier bie mekaar köm. In 1482 wör et laand op edeeld in dree könninkrieken: Katmandoe, Patan en Bhaktapoer.
Politiek
Eand 2007 skreef de tiedelike regearing een vuurstel oet um van Nepal nen federalen republiek te maken, met nen presideant as stoatsheuwd. Op 10 april 2008 steunden de Maoisten boawenan, mer neet met ne seempele mearderheaid. Et nieje parlemeant nöm den niejen wet met ne grote mearderheaid an stemmen an. Keunink Gyanendra har 15 deage um zin paleis in sentraal Katmandoe oet te goan.
Verleden
Der is oardig wat dale skrewen oawer et könninkriek Nepal duur den bekeanden Sjinesen Boeddhistiesen pelgrimsmonnik Xuanzang, roond et joar 645 CE. Der is völle oawer et verleden van Nepal in de steender van et Katmandoedal graveerd.
Laandbeskriewing
Nepal hef vief seizoenen: zommer, monsoen, hoarfst, weenter en vuurjoar. De Himalaya heuld de koolde weenterweend van Midden-Azië tegen en vörmet de greanze vuur de monsoenweend. Et laand was vroger dichtbegröaid, mer oontbossing in alle strekken hef der vuur zörget at ofbrokkeling, verskoewing en ofkalving van de leafumgewingen een groot probleem is wörden.
Naam
Ne aandere verkloaring zeg at de wäorde "Newar" en "Newari" volkse oetsproaken zeent, dee as komt van de verbasting van P noar V/W en L noar R.
Indeling
thumb|Distrikten van Nepal
Van 1768 töt 2008 was Nepal ne monarchie oonder de Shah-familie. Doarvuur warren et verskeaidene lösse stöatjes, töt at Prithvi Narayan Shah ze bie mekoar kreeg. Noa den tien joar doerenden Nepalesen Börgeroorlog en wekkenlange protesten van alle politieke metbeslissers, köm der ne 12-peuntenofspraak. Bie de verkiezingen van den 28sten mei 2008 wör massaal stemd tegen de monarchie en vuur ne federale reppubliek met meardere politieke partiejen. Et blif nog aait lastig um der an te wennen, mer de 12-peuntenofspraak heuld töt non too staand.
Indeling
Nepal is opdeeld in 14 zones en 75 distrikten, bie mekoar zat in vief ontwikkelingsstrekken. Elk distrikt hef een vast distriktsheuwd den as toozut op noaleawing van de wet en oetvoering van de regearingstaken. De vief strekken en veerteen zones zeent:
Ongevear 81,3% van de leu is Hindoestaans, et heugste antal van alle laanden. Vanoet et verleden is der 9% Boeddhisties. Wiedters is 4% Mohameddaans, 3,1% Kiranties en 1,4% Kristelik. Ongevear 0,4% van de leu doot der an animisme. Een groot deel van de leu, vuural dee in de boargen wont, rekkent zikzelf mangs Hindoestaans en mangs Bhoeddisties, umdet beaide geleuwe ruumte vuur mekoar loat.
Laandbeskriewing
Nepal is 800 kilometer laank en 200 kilometer breed. Et wörd meestal indeeld in dree eardriekskeundige strekken: Boargen, Heuwels en Terai. Disse ekologiese streppels loop van et oosten noar et westen en wordt vertikaal duursneden duur de grote rivieren van Nepal, dee as van et noorden noar et zuden streumt.
Nepal hef vief klimaatstrekken, dee met de heugte met veraandert. Oonder de 1200 meter is et (sub)tropies, tusken 1200 en 2400 meter is der een gemoatigd klimaat, tusken 2400 en 2600 meter een koold klimaat, tusken 3600 en 4400 meter een subarkties klimaat en boawen de 4400 meter een arkties klimaat.
Politiek
Nepal har twee kamers, met een Hoes van Ofveardigden (de Pratinidhi Sabha) en den Nasjonalen Road (de Rastriya Sabha). Et Hoes van Ofveardigden har 205 leden dee as rechtstreeks duur et volk ekeuzen warren. Den Nasjonalen Road har 60 leden: 10 dee anwezen warren duur den keunink, 35 dee ekeuzen warren duur et Hoes van Ofveardigden en de aandere 15 dee ekeuzen warren duur nen kiesroad van steaden en döarpe. De regeartied kon vief joar doeren, mer ook duur den keunink vuurtieds of ekapt worden. Alle Nepalezen van 18 joar en eulder meugen stemmen.
Op den 27sten mei 2012 lukten et den Vergoaring neet um met nen niejen groondwet te kommen. Presideant Baburam Bhattarai kondigden in nen nasjonaal oet ezeunden toosproak nieje stemroondes an: "Wie könt nich aans as teruwgoan noar et volk en doaroet nen neien road te zeuken um oonzen groondwet te skrieven." Ene van de grötste knelpeunten was de vroage of de Nepalese lidstoaten indeeld worden mut noar et volk wat der leaft.
Leafumgewing
Op de leegste stukke lig et Gröslaand van Terai-Duar. Dee sloett an op et Suptropiese Himalajabos, wat tusken de 500 en 1000 meter heugte vuurkeump. Tusken 1000 en 2000 meter heugte tref iej Subtropies noaldbos.
Naam
Et woard "Newar" as verwiezing noar "Inwonner van Nepal" wör vuur et eerste broekt in een geskrift oet 1654 in Katmandoe. Den Italiaansen Jezuïet Ippolito Desideri (1684-1733), den as in 1721 noar Nepal treuk, skreef at de inwonners van Nepal Newars heten. Der wörd wal es beweard at "Nepal" ne versanskriesering van "Newar" is, of det "Newar" nen niejeren vörm van "Nepal" is.
Leafumgewing
Duur de grote heugteverskillen zeent der in Nepal verskillende leafwearlden, van Tropies gröslaand an de greanze met India töt tropies woold en konifeerwoolden in et Heuweldeel, töt gemengd woold op de flaanken van de Himalaja, töt grös- en lege buskes töt rotsen en ies op de heugste töppe.
Verleden
Verskeaidene hoonderden joaren gungen der oawerhen en Nepal wesselden van et ene riek in et aandere. Oeteandelik in et elfde joarhoonderd köm Nepal oonder et Tjaloekiariek, oet zudelik India. Dee drungen et Hindoeïsme der duur, woerduur as et Boeddhistiese laand slim veraanderden.
Naam
In oetsproake wörd de leste konsonaant vortloaten en den kleenker verlengd: "Newā" vuur Newār ofNewāl en "Nepā" vuur Nepāl.
Leafumgewing
A'j nog heuger komt, wör et klimaat van oost noar west verdeeld duur de Gandaki-rivier. Op et oosten is et vaker reagenachtig en der leaft mear deers en plaanten. Et westen is dreuger en meender soortriek.
Eardplaten
De Indiase plate skof met 50 mm per joar alverdan noordeliker in verhoolding met Azië. A'j de grötte van de eardblukke noagoat, is det beheurlik rap; ongevear twee moal zo rap as de snelheid woermet as de neagels van een meanske gröait. Den dikken Indiasen korst dok oonder de verhooldingswies meender stoarken Tibetaansen korst, woerduur as de Himalaja op edrok wörd.
Politiek
Op den 26sten juni van 2008 verkloarden premier Girija Prasad Koirala, den as seend januwoari 2007 stoatsheuwd was, det he zol oftreaden op den dag at den eersten presideant van et laand ekeuzen zol wean. De eerste kiesronde was op 19 juli 2008. Hieroet köm Parmanand Jha as winner noar vuurten, mer ginene van de kandidoaten kreeg alle neudige 298 stemmen bie mekoar. Doarumme wör der et volgende joar wier estemd. Ram Baran Yadav van de Nepalese Kongrespartieje versleug Maoist Ram Raja Prasad Singh met 308 van de 590 stemmen. Noa den zinne inzwearing as presideant op 23 juli 2008, gavven Koirala zinnen baan op.
Et boargachtige noorden van Nepal hef achte van de tiene hoogste boargen van de wearld. Den hoogsten boarg, de Mount Everest (in et Nepalees Sagarmāthā, eskrewen as सगरमाथा) is der doar enen van is. Der zeent mear as 240 töppe heuger as 6000 meter. Et zudelike deel, Terai, is vruchtboar en vochtig.
Politiek
Nepal is ene van de weanige Aziatiese laanden dee as der den doodstraf achterhen edoan hebt. en et eerste laand wat homohuweliken toolöt.
Laandbeskriewing
De Heuwelstrekke (Pahad) lig oonder de hoge boargen. De töppe van disse strekke ligt tusken de 800 en 4000 meter hoogte. Ze goat geleadelik oawer van subtropies klimaat oonder de 1200 meter noar alpklimaat boawen de 3600 meter. De boargketten de Mahabharat vörmet de zuudgreanze van disse strekke, met ofwesselend subtropiese rivierdalen en "heuwels" töt an de noordgreanze. In de dalen hiervan wont de meeste leu. De Boargen (Himal), dee deel zeent van de grote Himalaja, vörmet et noorden van Nepal. Hier lignt de heugste boargen van de weareld, woeroonder de 8848 meter hoge Mount Everest op de greanze met Sjina. Der zeent nog zeuwen aandere boargen heuger as 8000 meter in Nepal: Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Kanchenjunga, Dhaulagiri, Annapurna and Manaslu.
Leafumgewing
Vanof 1500 töt 3000 meter wörd et gemoatigd bosriek: de Oostelike en Westelike Himalajawoolden. Duur mekoar geeldt: wo heuger a'j komt, wo dunner de begröaiing.
Lesoto
Lesoto (/ləˈsoːtoː/ lə-SO-to, eygen uutspråke [lɪˈsʊːtʰʊ]), officiääl et Köäningryk Lesoto, is en ineslöäten land binnen Süüdafrika. Et ligt in de Malotibargen, de höygste bargkeatene van südelik Afrika. Et beslöt ne vlakde van ungeväär 30.000 kilometer in et veerkant un der woant ungeväär 2 miljoon lüde. De name Lesoto löt sik min of meyr ümmesetten as "Land van de soto".
Unafhangelikheid
Nen militären oaverdrachtsråd gavven uutvorende macht an Köäning Moshoeshoe II, den as töt dan to enkel ceremoniääl köäning was. In 1987 must hee et land uut, ümdat hee en manifest eskreaven had wårin as hee anspråke makeden up meyr macht dan wat de militäre regeyring toesegd had. Synen söäne Letsie III wör köäning in syne plaatse.
Grundstoffen
Diamanten wordet ewünnen in de mynen vna Letšeng, Mothae, Liqhobong, and Kao. Med mekander haalden dee in 2014 sou'n 240.000 karaten diamant uut de grund, med ne waerde van sou'n € 280 miljoon. Diamanten uut de Letšeng-myne sint in döärsneyde € 2038 de karaat waerd, wårmed as de rykste diamantmyne van de wearld is.
As vöärmålig britsken krounkolony Basotoland kreag et de unafhangelikheid van et Vereynigd Köäningryk up den 4. oktober van 1966. As vulleydig sovereinen ståt is et lid van de Vereynigde Natys, et Gemeynebest, de Afrikaanske Uny en de Südelik-Afrikaanske Untwikkelingsgemeynskop.
Unafhangelikheid
Nå weader nen ståtsgreyp wårby nen nyen generaal et land leidden, wör de macht oaveredragen up ne demokratisk eköäsene regeyring van de BCP. Moshoeshoe II was inmiddels weader in et land, as gewoanen börger. Köäning Letsie III wolde em gaerne weader köäning maken, mär dat wör neet aksepteerd. Letsie III deade dårup nen ståtsgreyp. Nå wat hen en weader wör Moshoeshoe II in 1995 toch anesteld as köäning. Syne heyrskoppye duurden neet lange, want en jår later verungelükkeden hee in en verdacht autoungelükke.
Dröygde
Üm water te spåren verslabakket de lüde mangs de persöönlike versorging, wat regelmåtig töt tyfus un diarree leidet. Ouk müt vrouwlüde un mäkens länger loupen üm water to halen, wårmed as se meyr kans maket verkracht to worden. Dröygde drivt lüde når de stad of Süüdafrika. En rapport skrivt dat tüsken juli 2019 un juni 2020 meyr as 600.000 lüde döär de dröygde to weinig to eaten hadden döär "teagenvallende ougste un dårdöär stygende ettensprysen."
Klimaat
Up wat steades reagent et döärgåns meyr as anderen, un et löpt uuteyne van 500 mm töt 1200 mm jårliks. Den summerdag, tüsken oktober un aptril, reagent et et meyst. Et heyle land krigt gemiddeld 100 mm reagen de månd. In juni reagent et et minst.
Unafhangelikheid
In 1966 wör Basotoland unafhangelik van et Vereynigd Köäningryk un güng voordan as Lesoto. De Nationale Basotopartye (BNP) leidden et land tüsken 1966 un 1970, wårnå der nen ståtsgreyp küm.
Gesundheid
Seyd 2008 steyt Lesoto boavenan med et höygste selvmoardcyfer van de wearld.
Unafhangelikheid
Januåry 1970 verlöär de BNP de eyrste verkesingen van de Basoto Kongrespartye (BCP). Eyrsten minister Jonathan wol dår neet an, un löät alle partyleiders van de BCP upsluten. Dee kümmen in upstand. Anhangers löäten sik trainen in Libye üm et Bevrydingsleager van Lesoto to förmen. Wat volgden was nen guerillaoorlog.
Münte
In Lesoto betalet se med loti (meyrvold: maloti) wat eyn up eyne uutewesseld kan worden med de süüdafrikaanske rand. De münte is ouk geldig in Süüdafrika, Eswatini un Namibie. Vöär 100 maloti koup y € 5,14.
Unafhangelikheid
In 2014 was der weader nen ståtsgreyp, wårmed eyrsten minister Thomas Thabane et land uut must vlüchten. Up 19. mei 2020 tröäd hee officiääl af nå månden van andringen nådat hee as verdachte wör anemarked vöär den moard up syne ex-vrouwe. Moeketsi Majoro volgden em up.
In 1997 küm der verskel in de BCP, wårdöär sik en koppelkan afskeidden as de et Lesoto Kongres vöär Demokraty (LCD). Ne meyrderheid van de BCP volgden em, wårmed se medeyne ne nye regeyring förmden. In 1998 wünnen se de verkesingen weader, al was dår neet alleman gelükkig med. Der untstünden protesten. Uutendelik must et leager van Botswana der tüsken kummen. Protesten wörden noch slimmer do as et Süüdafrikaanske leyger de süüdafrikaanske vlagge heys up et köäninglik paleis. Do as dee sik törugge tröäken in 1999 was de höyvdstad når verlüüd "kompleet kort ehöwwen".
Basotoland
Trekboers uut de Kaap meldden sik an de westelike grense van Basotoland en seaden at se recht up land hadden. Ouk probeerden se et land to koloniseren. Moshoeshoe teykenden en verdrag med de britten, dee et ny evästigde Oranjerivyrgebeed innöämen. De hellige boers greapen når de wåpens, mär wördden oaverwünnen in 1848. Dree jår later verslöög et basotoleyger en britsk leyger by Kolonyama. En jår later wör noch weader nen britsken anval afeslån. Moshoeshoe wüst der diplomatisk uut to kummen med de britten. In 1853 verslöög hee de Batlokoa. In 1854 tröäken de britten vord uut et gebeed, wårdöär de Boers weader kans meynden to maken. Dat leidden töt de Vryståt-Basoto-oorlog. Moshoeshoe rakeden dårin en deyl van et westelike laegland kwyt. Den lätsten oorlog med de Boers wüst Moshoeshoe af to winnen döär de britske köäniginne Victoria te vrågen üm Basotoland en britsk beskarmd gebeed to maken in 1868.
Ekonomy
De meyste lüde in Lesoto leavet van wat se selv verbouwet of wat der van warken in Süüdafrika an centen weaderümme kümt. Lesoto is van ne vöärnamelik burenegemeynskop händig an ne laegere middelbåre inkummensekonomy ewörden döär natuurlike brunnen to verkoupen un wåren te fabriceren. Döär den uutvoor hebbet en deyl van de lüde nu 'meyr to besteaden'. In 2008 was et döärsneyde inkummen de man ungeväär € 78 de månd.
Dröygde
By tyden kan et der slim dröyge weasen, wat grouten invlood hevt up et leaven van vöäle lüde. De meysten müt et ja hebben van et buren vöär eygen onderhold. Ouk de wyse van buren maket et mangs alleyne mär slimmer.
Gelöyv
Et grötste deyl van de lüde, sou'n 95%, is kristelik. Dårvan geyt 49,4% når de roumsk-katolike karke, de andere grötste grupe is protestants med 18,2%.
Landbeskryving
Lesoto ligt tüsken längdegråd 28° un 31°S, un breyddegråd 27° un 30°E. ungeväär 12% van et land kan bebuurd worden un 75% van de lüde woant up den buur, wårmed et bloutsteyt an grunderosy; når skatting 40 miljoon ton grund geyt jårliks verlöären an erosy.
Grundstoffen
Wat grundstoffen angeyt müt Lesoto et hebben van water un diamanten. En antal rivyren, wårvan de Oranjerivyr de bekendste is, hebbet de brunne in de bargen van Lesoto. Dee gebrukt et land üm elektriciteit up to wekken un togelyke geld to verdenen an den uutvoor van water un stroum når Süüdafrika. Et projekt steyt bekend as de Lesotho Highlands Water Project.
Gesundheid
In döärsneyde wordet kearls in Lesoto neet ölder as 51 un vrouwlüde neet meyr as 55. Kinderstarvde ligt rund de 8,3%.
Landbeskryving
Lesoto beslöt 30.355 km2. Et is den eanigsten ståt in de wearld wat in syn geheyl boaven de 1000 meter ligt. Et laegste punt up 1400 meter höygde is düs et höygste laegste punt in en land van de wearld. Meyr as 80% van et land ligt boaven de 1800 meter. Lesoto is ouk et südelikste un grötste land wat vulleydig in en ander land ligt un löt dårmed Vatikaanstad un San Marino achter sik.
Basotoland
Undertüsken kreagen de britten un hollanders et med mekander in et mot. De hollanders tröäken vord uut de Kaap, de Oranjerivyr un de dåruut voordkummende Vryståt Oranje. Moshoeshoe I nöydigden franske sendelingen uut üm in Morija to kummen un dår en skrivtform vöär et Sesoto uut to denken un dinge in sesoto af to drükken. Eyne van de sendelingen, Casalis, hülp ouk as oaversetter by butenlandse saken un diplomaty. Hee wüst geweyren lös to küeren teagen de uptrekkende europeanen un et griquavolk.
Dröygde
In 2007 must Lesoto de noudtostand uutroupen üm internationale hülpe to krygen teagen de dröyde. Et reagenseisoon van 2018 en 2019 was ne månd to late un der völ ouk minder as as anders.
Basotoland
In 1822 untstünd Basotoland as unafhangelik land under köäning Moshoeshoe I. Moshoeshoe was nen söäne van Mokhachane, en upperhöyvd uut de Bakoteli-lyne. Hee förmden syne eygene stamme en wör leider rund 1804. Tüsken 1820 un 1823 leidden hee syne stamme når den barg Butha-Buthe un slööt verbunden med vöärmålig teagenstanders üm starker te weasen teagen de Lifaqane van Shaka Zulu tüsken 1818 un 1828.
Ekonomy
Lesoto hevt med edån an de African Growth and Opportunity Act (AGOA). Dårmed is et nu den grötsten uutvoorder van kleyder når de Vereynigde Ståten van südelik Afrika. Afneamers sint under meyr Foot Locker, Gap un Gloria Vanderbilt. In 2004 registreerden sik de 50.000. medwarkster, wårmed et land vöär de eyrste keyr meyr fabrikswarkers as regeyringswarkers had. Nå 2011 sakkeden et antal weader döärdat ouk andere landen med güngen doon un de wearldwyde financiäle krisis.
Volk
In Lesoto woanet ungeväär 2.281.454 lüde. En verendeyl dårvan woanet in de stad, de rest up den buur. Ungeväär 60% is tüsken de 15 un 65 jår old. De meyste lüde, sou'n 99,7% seet sikselv as basoto, en bantuvolk. Lesoto is eyne van de weinige afrikaanske landen wee't selv de grensen bepåld hebbet in steade van koloniale machten, wårdöär der nauweliks lüde van andere stammen woant. De basoto låtet sik wal underverdeylen in de Bafokeng, Batloung, Baphuthi, Bakuena, Bataung, Batšoeneng un Matebele.
Klimaat
Ümdat et sou houge ligt is Lesoto wat köler as andere streaken up disse breydtegråd. De meyste reagen valt by dunderskuurs in et summer. Maseru un ümliggende laeglanden wördt et mangs 30 °C in den summer. Up de laeglanden kan et ouk töt −7 °C vresen. In de houglanden töt −18 °C. Tüsken mei un september kan et der ouk snyen, up de höygere töppe et heyle jår döär.
Basotoland
In 1869 teykenden de britten un de boers en verdrag by Aliwal Noord, wårmed de grensen van Basotoland vasteleaden. Moshoeshoe syn köäningryk was ineynen de hälvde sou grout. Dårnå verplaatsden de britten alle kantoren van Moshoeshoe syne höyvdstad Thaba Bosiu når en politykamp in Maseru, an de noordwestelikegrense. Uutendelik wör de heyle regeyring van Basotoland in 1871 oavereplaatsed når de Kaap. Up den 11. määrt 1870 küm Moshoeshoe uut de tyd, wårmed et land medeyne ne kolony wör. Under koloniaal bewind güng et et land korrekt etselvde as andere besette gebeden. Dat was ne groute verneadering vöär de basoto un gavven genog anleiding vöär de Skeetoorlog van de Basoto tüsken 1880 un 1881. In 1884 wör de streake de krounkolony Basotoland. Maseru de höyvdstad. Et stünd under direkt beheyr van nen governöör, et dagelikse reilen un seilen was in handen van stamhöyvde. In 1905 wör der ne spoarlyne legd wårmed Maseru aneslöäten wör up et spoarwegnet van Süüdafrika.
Venceslaus Ulricus Hammershaimb
Venceslaus Ulricus Hammershaimb (Uutspråke: //, 25. määrt 1819 - 8. april 1909) was nen luthersken dominee up de faröereilanden. Hee is bedenker van de moderne skryvwyse van et faröösk, de språke van de eilanden. De skryvwyse is egrunded up den van et yslandsk, wat net as et faröörsk afstamt van et oldnoordsk.
Afkumst
In 1723 störv den domåligen landvoogd van de farööreilanden, Diderich Marcussen. Jørgen Frantz von Hammershaimb wör as vervanger evrågd un nöäm syn wark oaver. Sou as et in dee tyd höyrden, trouwden hee etselvde jår noch med Marcussen syne weddevrouwe. Dee störv veer jår later, wårnå Jørgen Frans trouwden med Elisabeth Kristine Samuelsdatter Weyhe, de in 1712 in Sandavágur geboarene dochter van Løgmaður (eyrsten minister) Samuel Lamhauge. Med öär hadde hee neet minder as 13 kinder. Eyne dårvan was Wenceslaus Hammershaimb (1744-1828). Den volgden synen vader up as landvoogd do as den in 1765 störv. Et jår der up trouwden Wemceslaus Hammershaim med Armgard Maria Svabo, de süster van Jens Christian Svabo. Se kreagen ses kinder, wårvan eyne den lateren jurist Jørgen Frantz Hammershaimb (1767-1820). Den wör in 1806 benöömd töt løgmaður. Synen ambtswoaning was de buurderye á Steig in de woanplaatse Sandavágur up et eiland Vágar. In 1813 trouwden hee med Armgard Maria Egholm. Up den 25. määrt 1819 kreagen see nen söäne, den as se Venceslaus Ulricus nöömden. Al en jår later küm Jørgen Frantz uut de tyd. Weddevrouwe Armgard Maria must vertrekken uut de ambtswoaning. See tröäk med öäre kinder når Tórshavn, wåras se noch lange van nen weddevrouwenbyslag leavden.
Leavensloup
Venceslaus Ulricus Hammershaimb groiden up in de stråten van Tórshavn. Hee woanden recht teagenoaver et kantoor van synen groatvader Wenceslaus, den as em leyrden leasen. Et skryven leyrden hee van syn groatvader synen sekretaris, Jens Davidson. Hee kreag privaatunderwys van de Tórshavene gemeyndepreester Pram Gad. Den saggen at Hammershaimb heyl wat under de mütse had un seade syne moder at se em når Dänemarken hen must doon vöär beatere skoling. In 1831, do as Venceslaus twaalv jår was, nöäm syn moder em dårümme med når Köypenhaven. Töt 1839 güng Venceslaus når de Borgerdydskole in Christianshavn.
Lesoto
Unafhangelikheid
In 1998 was der ne wårneamende politike autoriteit anesteld üm et politike stelsel van et land to bekyken. See kümmen med en ny politik stelsel up basis van verholding. De olde 80 verköäsen seatels bleaven, mär der kümmen noch es 40 seatels by dee når verholding van de verkesingen evüld solden worden. Dit solde mütten verseykeren dat ouk de opposity in de regeyring med kan doon. In mei 2002 wörden verkesingen ehölden, dee de LCD wün med 54%. Ouk dee uutslag wör neet aksepteerd, un der wör vrågd üm ne hertelling van de stemmen.
Venceslaus Ulricus Hammershaimb
Leavensloup
Anslutend güng he hen studeren an de universiteit van Köypenhaven, wåras hee in 1840 afstudeerden up de väkke teology un noorske språken, med name yslandsk. Sou wör hee ouk künnig med yslandske studenten un med name Svend Grundtvig kunde hee et good med vinden.
In 1867 wör Hammershaimb eköäsen as provoost van de faröör, med seatel in Nes. En jår eyrder was hee al lid van et Løgting (et laegerhuus), wåras hee dree ambtstermynen as politiker warkeden. As provoost had hee et recht üm der by to sitten sunder eköäsen to worden. Togelyke was hee ouk lid van de skolendirekty. Soudöänig hülp hee in 1870 in Tórshavn ne leyrarenupleiding in de beynen. Ouk wüst hee in to stellen dat vanaf 1872 alle kinder boaven de söäven de skole musten afmaken. In 1878 tröäk hee weader når Dänemarken, üm dår up et eiland Seeland in wat karken vöär to gån. In et jår 1893 küm hee noch eynmål weader når de Faröör hen. Wo unwys härtelik at se em untvüngen was ne gode måte van wo houge as se em inmiddels hadden. Datselvde jår güng hee med pensioon un tröäk in 1897 nå Köypenhaven, wåras hee up den 8. april van 1909 uut de tyd küm.
In 1862 wör Hammershaimb dominee in Nes up et eiland Eysturoy. Et huus van synen vöärganger was sou ne olde bråke dat hee subit updracht gavven üm en ny huus to bouwen. Syne vrouwe deade de bouwplannen vöär et huus uutteykenen. Et geld vöär den bouw küm ouk van ne vrouwe: ne alleynstånde mär skynbår ryke nichte van Hammershaimb (Jomfrú Schrøter) woanden der by in. See was ne dochter van Mariane Sophie Hammershaimb (1773-1828), Hammershaimb syne tante. Hammershaimb leynden souwat 4000 däänske ryksdaalders van öär, teagen ne jårrente van ses procent oaver achtentwentig jår. Et nye huus hadde teen kamers. Ne beste kaste vöär dee tyd. Up et presidentshuus nå was et langen tyd et grötste huus van de Faröör. Et verhaal geyt at vrouwe Hammershaimb selvs alle kamers nen name geaven hadde. Al in November 1863 was et huus torechte. Vandage den dag steyt disse buurderye bekend as de Gamli Prestagarður á Nesi (Olden preestergården van Nes). Seyd de jåren 1990 is et en museum.
Et jår dårup, 1856, wör in mei in Kvívik synen öäldsten söäne Hjalmar geboaren. Den wör later noch vöär korten tyd Sorinskrivari, ne ård rechter.
Et faröörsk
In 1846 gavven Hammershaimb syne skryvwyse uut. Et was ne etymologiske skryvwyse. De klinkers (vokalen) warren afleidingen van eskreaven yslandsk. Se stünden neet vöär nen vasten klank; vaste letterkombinatys wörden up yder eiland anders uutespröäken. Den eth (Ð) wördt selvs up gin enkel eiland uutespröäken, mär se skryvet em toch ümdat he et oorsprungelike woord seen löt. Dat dea Hamemrshaimb up anråden van Jón Sigurðsson, nen yslandsken unafhangelikheidsleider, den as syne "Bemerkninger med Hensyn til den Færøiske Udtale" (Upmarkingen med betrekking töt de faröörske uutspråke) eseen had.
Leavensloup
In 1847 must hee vöär syn eksamen. As upeleided teologe küm hee en heyl jår weader up de eilanden. Hee güng voordan med wat he in 1841 begünnen was: faröörske volksverhalen versamelen. Ouk was he begünnen de verskillende dialekten up to skryven. Dee wörden vöär dee tyd enkel küerd, neet eskreaven. Summer 1853 güng hee weader voordan med syn undersöök. Ditmål skreav hee der oaver in et Antikvarisk Tidsskrift.
Et faröörsk
Ooit spröäk alleman up de eilanden oldwestnoordsk, as afstammelingen van de noorske kolonisten. Tüsken de neagende un vyvteende eywe untstünd en düdelik eygen soort faröörsk, wat wårskynlik noch to verstån was vöär spreakers van oldwestnoordsk. Ouk solde et kortby et norn van de Orkney- unShetland-eilanden liggen. Mär sou'n 300 jår töt de 19. eywe völlen de eilanden under et köäningryk Dänemarken-Noorweagen. Däänsk was de språke in de karke, up skole un de regeyring.
Leavensloup
Hammershaimb un syne vrouwe hadden acht kinder, wårunder den skeypsbouwer Gunnar Hammershaimb (1862 - 1947).
Et faröörsk
Hammerhaimb meynden dat dit de eanigste wyse is wårup de dialekten van de eilanden by mekander kunden kummen, undanks dat et wat kunstmåtig was. Ouk kreag hee wat teagengas ümdat et noch wal lastig in mekander stöäk. In 1889 stelden Jakob Jakobsen en paar versimpelingen vöär üm et körter by de spröäkene språke to krygen, mär nen språkråd hölde in 1895 et meyste teagen. Hammershaimb syne prakkisatys bleaven oaverende. Tüsken 1886 un 1896 gavven Hammershaimb syn vöärnaamste wark uut: Færøsk Anthologi. Dårin stünd ne beskryving van de eilanden un de inwoaners, ne gaddering van verhalen un gedichten in et faröörsk un ne uuteynsetting van de grammatika. In et tweyde deyl stünd ne wöördelyste van Jakobsen.
Leavensloup
Augustus 1855 trouwden hee in Köypenhaven med Elisabeth Christiane Augusta Gad, de dochter van syn vrogeren leyraar, Pram Gad. Den olden Gad was al seyd 1846 vöärganger in Köypenhaven. Et junge stel tröäk weaderümme når de Faröör. Hammershaimb kreag ne anstelling as dominee up et eiland Streymoy (Ströymouge) med ambstwoaning in Kvivik. Syne oldjårspreyke van den 31. december 1855 was der eyne vöär in de böker: hee löäs uut den Bybel in et faröörsk, wat domåls noch undenkbår was. Et solde noch töt 1939 duren töt et faröörsk et däänsk officiääl as karkenspråke vervüng.
Faröörske skryverye
Ne nye sammeling nationaal-faröörske literatuur kreag förm nådat de skryvwyse officiääl wör anenöämen. Dat küm nå ne verstarking van nationalistiske gevölens, wårmed et faröörske parlement in 1852 van de grund küm un in 1856 et handelsmonopoly van de däänske kroune der achterhen edån wör. In de tweyde hälvde van de 19. eywe begünden de faröers literäre warken to skryven. Ouk de eyrste faröörske krante, Føringatíðindi, küm van de grund in 1890. De språke kreag ne voordan vöärnamere steade. Nå den Tweyden Wearldoorlog wör faröörsk de officiäle språke van de Farööreilanden..
Anne Frank
duum|Anne Frank up en klassenportret Annelies Marie (Anne) Frank (Frankfurt am Main, den 12. juni 1929 – Bergen-Belsen, february 1945) was en düütsk un later ståtenloos jöädsk mäken. See wör nå öären doud in den Tweyden Wearldoorlog wearldberoomd döär et dagbook wat se byhölden had do as se versköälen sat in et Achterhuus an de Prinsengracht in Amsterdam. Der wördt emeynd dat see störv an vlaktyfus in february van 1945, do as se in et koncentratykamp Bergen-Belsen sat. De neaderlandske regeyring hevt skounwal de officiäle starvdåtum up den 31. määrt 1945 esat. Öär dagbook is nå öären doud uutegeaven un geldet as eyne van de meysteleasene böker van de wearld. Internationaal is Anne Frank et symbool van de holocaust ewörden; et stelselmåtig uutmoarden van ses miljoon jöädske lüde in den Tweyden Wearldoorlog.
Leavensloup
Anne Frank wör as jüngste dochter geboaren in en liberaal-jöädsk gesin. Vader Frank warkeden vöär de familybanke. Ekonomisk güng et al neet best in Düütskland, mär do as de nationaalsocialisten in Düütskland in 1932 an de macht kümmen, beslöäten de Franks når Neaderland hen to vlüchten. Dår begünde vader Frank en eygen bedryv in pektine, en styvselmiddel vöär eatensmiddelen. Se kümmen torechte in ne wyke van Amsterdam wåras meyr düütske jöäden hen evlücht warren. De olden makeden sik groute sorgen oaver wat der in Düütskland allemål an de hande was, mär löäten dår når de kinder niks van marken. Anne vermakeden sik best un had al rap anspråke in de büürde.
Anvang van den oorlog
Vanaf den düütsken inval un besetting van Neaderland in 1940 kreagen de jöäden voordan meyr regels upelegd. Anne küm in 1941 in de eyrste klasse van et jöädsk lyceum, net as öär süster. Vanaf 25. november van dat jår wörden alle düütske jöäden de nationaliteit afenöämen. Sou wör Anne Frank ståtslous. Vader Frank weigerden sik nå den oorlog weader düütsk to nömen un löät sik in 1949 töt Neaderlander naturaliseren.
Herinneringssteades
Verskillende stichtingen un museums holdet de herinnering an Anne Frank leavend. In Neaderland he'j et Anne Frank Huis, beheyrd döär de Anne Frank Stichting. Dee stichting düt seyd kort samenwarken med et Anne Frank Zentrum in Berlyn. In 1963 richteden vader Otto Frank et Anne Frank Funds up vanuut Basel in Switserland. Dat funds geyt oaver de uutgaverechten un skryvsels van Anne Frank. See geavet et dagbook uut in verskeidene språken. Ouk understöänt et funds wearldwyd projekte vöär menskenrechten, racisme, diskriminaty un antisemitisme. Wyders is et betrökken by de Bildungsstätte Anne Frank in Frankfurt am Main. In Stad Nyjork in de Vereynigde Ståten sit et Anne Frank Center for Mutual Respect.
Underduken
Vanaf den 1. mei van 1942 must Anne Frank net as alle jöäden ne geale jöädensteare draegen. Up den 12. juni 1942 wör Anne Frank dartene. Vöär öären verjöärdag kreag se et dagbook wat later sou beroomd ewörden is. Dree wekke later must se al underduken; süster Margot had nen uproop ekreagen üm in Düütskland to kummen warken. See döäken under in et Achterhuus, en deyl van et bedryvspand van öär vader wat der speciaal vöär inrichted was. Der in un uut kunde enkel döär ne döäre achter ne bokenkaste. Et warkvolk in et bedryv wüst nargens van, up nen enkeling nå. De butenwearld wör wysemaked dat et gesin evlücht was når Switserland.
Skryverye
Anne Frank dea öär dagbook skryven as of et breven warren an ne versünnene vreendin Kitty. See skreav: "Ik sal u, hoap ik, allens künnen inflüsteren wa'k noch by nüms ekünd hebbe en hoape da'j nen grouten stüt vöär my weasen sölt."
Andere skryverye
Nöäst Het Achterhuis skreav Anne ouk 34 korte verhaalkes. Dee güngen oaver öären skooltyd, geböärdenissen in et Achterhuus un selvversünnen spröäkskes. Dat hebbet se uutegeaven under de titel Verhaaltjes, en gebeurtenissen uit het Achterhuis.
Anholding
Nå meyr as twey jår underduken wörden de underdukers untdekked un egreapen up den 4. augustus van 1944. Lange wör emeynd dat se verråden warren, mär döär wee bleav altyd en mystery. In 2016 küm de Anne Frank Stichting med en undersöök wåruut bleak dat et wårskynlik by toval eweasd was. De dagbookpapyren wörden evünden un bewård döär Miep Gies, eyne van de helpers van de underdukers. See hoapeden de papyren ooit noch weader an Anne Frank weaderümme to geaven.
Skryverye
Nå at de skryvster un öäre family verröäden warren, bewården helpster Miep Gies de dagbookpapyren. Enkel Anne syn vader Otto kunde et vernetigingskamp nåvertellen. Gies gavven et dagbook an em. Otto Frank deade et book in 1947 uutgeaven under den titel Het Achterhuis. Dårin satteden hee neet enkel Annes vannys eskreavene verhalen, mär deade der ouk vanaf dagteykening 29. määrt 1944 ouk de oorsprungelike dagbookteksten van Anne by. Mangs hevt hee stükken wat Anne selv vordelåten had in de vannys eskreavene stükken, toch weader inevoogd. Het Achterhuis is uutegroid töt eyne van de meyst eleasene böker up de wearld.
Andere skryverye
In 2004 küm et Mooie-zinnenboek uut. Anne löäs vöäle tydens et underduken. Öär vader had öär aneråden üm stükken oaver te skryven wat öär rakeden of wat see mooie sinnen vünd. De meyste sinnen kümmen uut böker vöär vulwassenen, in et neaderlandsk, düütsk un engelsk. In et book ståt afdrükken van öär eygene handskrivt med de afedrükkede tekst der nöäst. Et handskrivt was al eyrder to bekyken in et Anne Frank Huis un in et butenland, mär was noch neet eyrder afedrukked. Ouk hevt Frank noch wat gedichten eskreaven dee as nooit ebündeld sint.
Afvoor når de kampen
Ümdat de Franks neet vrywillig 'hen warken' egån warren når Düütskland, wörden se in Kamp Westerbork in nen strafbarak esat. Dår kreagen se minder to eaten un musten harder warken as andere gevangenen. Den 3. september 1944 wörden de Franks un de andere underdukers up et lätste jöädentransport når Auschwitz esat. Up den 5. september küm den trein an in vernetigingskamp Auschwitz-Birkenau. De acht underdukers döärstünden de berüchte eyrste selekty vöär de gaskamers. De kearls en vrouwlüde wörden apart esat. De kearls musten når Auschwitz I, de vrouwlüde når et vrouwenkamp Birkenau. Anne kreag nå verloup van tyd skorf. See wör apart esat in nen specialen skorfbarak. Süster Margot güng vrywillig med öär med üm öär to verpleygen.
Underduken
Nöäst de Franks sat der ouk de family Van Pels, ne vader un moder, un söäne Peter underedöäken. Later küm dår ouk nen tandarts Pfeffer by. Al disse lüde wörden under skuulnaams höyvdpersonages in de dagböker van Anne. Ümdat se sik oaverdag muusstille musten holden, wör et dagbook voordan belangryker vöär Anne. See skreav der in oaver de dagelikse gang van saken in et Achterhuus, de angst üm untdekked to worden, öäre voordan starkere gevölens vöär Peter, verskel med öäre olden un andere underdukers un öäre wünsken üm skryvster to worden. Vanuut et raam was et eanigste stükken natuur was se seen kunde nen grouten kastanjeboum, den as later de Anne Frankboum solde worden. Up Radio Oranje deade nen minister nen uproop üm dagböker up te stüren, soudat herinneringen an den oorlog bewård kunden worden. Anne Frank gavven der gehöyr an döär öäre olde dagböker weader oaver to skryven up nye velle papyr. Undertüsken deade se ouk noch öär eygene dagbook byholden. In teen wekke had se 324 velle vul, mär vöär at se et good en wal kunde afrunden wör se arresteerd. Öär lätste dagbookanteykening was van 1. augustus 1944.
Herinneringssteades
Wyders sint der tallose stråten, skolen, un andere gedenktsteades nå Anne Frank vernöömd.
Dinosauriers
Grötde
Wårümme se sou grout wörden, künnet geleyrden verskeidene readenen vöär versinnen: beskarming teagen jagers, minder energyverbruuk en lange leavensspanne. Mär et grötste vöärdeyl kan med eaten to maken ehad hebben. Gröttere deers verwarket eaten better as kleinen, ümdat eaten länger in et verteyringsstelsel blivt. Dårümme künnet se ouk better up eaten wat minder voodsaam is. Sauropoden wordet vöärnamelik weaderevünden up steades dee in öären tyd dröyge warren of en dröyg seisoon hadden. In sükke strekken was et handig üm groute öppers eaten wat nauweliks voodsaam was når binnen to warken.
Grout en klein
duum|343x343px|Dinosaurierskeletten in en museum Dinosaurussen of dinosauriers (in populäre språke vake ofekörted töt dino’s) sint ne diverse grup van de kruupdeers. De öldste vündste stammet uut et trias, den tyd tüsken 243 en 233,23 miljoon jår eleaden. Toch sint de geleyrden et noch neet eyns oaver et precyse begin van de eyrste dinosauriers.
Et eyrste weatenskoppelike undersöök
Europeeske en amerikaanske weatenskoppers kreagen der al gauw pleseer an üm disse "groute fossile kruupdeers" to undersöken. In 1841 köm den engelsken paleontoloog Sir Richard Owen met den name "dinosaurier". Dårmed doolden hee up de "afsünderlike grupe van sauriske reptilen" dee voordan vaker in Engeland en de rest van de wearld herkend wörden. Den term stamt van oldgreeksk δεινός (deinos) 'verskrikkelik, krachtig of angstwekkend grout', en σαῦρος (sauros) 'reptyl of kruupdeer'. De taksonomiske name wördt vake seen as ne verwysing når de tanden, klauwen en andere angstwekkende kenmarken, mär Owen wolde vöäral når de grötde van de deers verwysen. Owen had in de gate dat de oaverblyvselen van de Iguanodont, Megalosaurus en Hylaeosaurus vöäle gemeyn hadden en wolde se as afsünderlike taksonomiske grupe vöärstellen. Med goodköäring van Prince Albert, den kearl van Köäniginne Victoria, stichtden Owen et Nationaalhistorisk Museum in Londen. Dår kunde hee ne nationale versameling van dinosaurierfossylen en andere biologiske en geologiske bysünderheiden låten seen.
Vöäle dinosaurussen hadden groute krounen en höärns as versyring, anderen untwikkelden en butenwaerts skelet of steakels. De oaverleavende lyne dino’s van vandage den dag (vöägel) hebbet vake kleine lyve ümdat se en vlegend bestån leidet. Vöäle prehistoriske dinosauriers (beide vlegend en neetvlegend) hadden groute lyve. De gröätste sauropode dinosauriers kunden wal 39,7 meter grout worden en sou’n 18 meter houge. See warren de gröätste landdeers van alle tyden. Vöär vöäle soorten geldet en bewåringsvöäroordeyl: der wördt emeynd dat alle dinosauriers unwys grout warren, mär groute bütte blyvet better bewård töt se fossiliseerd sint. De meyste dinosauriers warren in döärsneyde sou rund de 50 centimeter lank.
De eyrste as soudöänig erkende fossile vündste stammet uut de 19. eywe. Den name ‘dinosaurier’ (‘verskrikkelik kruupdeer’) wör bedacht döär Sir Richard Owen in 1841 üm nen vasten term to hebben vöär disse “groute fossile kruupdeers”. Vanaf den tyd sint herstelde dinosaurierskeletten vöär museums rund de wearld groute turistentrekkers wörden. Dinosauriers sint neet neyr weg to denken uut populäre kultuur. Med öären ümvang en öäre angstwekkende en unvöärstelbåre verskyning sint se geleevde underwarpen vöär böker en films, sou as Jurassic Park en Godzilla. En temapark in et neadersassiske gebeed is Dinoland Zwolle. Döärdat se sou populäär sint, is der ouk vöäle geld vöär ny undersöök. Nye untdekkingen kummet regelmåtig in de media vöärby.
Grötde
De grötste en swöärste dinosaurier van de bekende, goodbewårde skeletten was Giraffatitan brancai (eyrder indeyld by de Brachiosaurus). Oaverblyvselen der van wörden untdekked in Tanzania tüsken 1907 en 1912. Bütte van vergelykbåre dinosauriers wörden invoogd in et skelet wat nu in et Museum vöär Natuurkunde in Berlyn steyt. De stellage is 12 metere houge en 21,8 töt 22,5 meter lange. Et deer müt tüsken de 30 en 60 ton ewöägen hebben. De langste vulleydige dino is de Diplodocus, van 27 meter. Den wör upegraeven in Wyoming in de Vereynigde Ståten en uutestald in et Natuurhistoriske Museum van Carnegie in Pittsburgh. De längste dino uut good fossyl materiaal steyt in et Museo Municipal Carmen Funes in Plaza Huincul in Argentinie: de Argentinosaurus is 39,7 meter.
Dinosaurussen warren van oorsprung tweybeynig. Toch sint der heyl wat veerbeynige soorten evünden. Ouk warren der soorten dee, as se wolden, up beide wysen uut de vöte kunden.
Dinosauriers warren en sint verspreid oaver yder wearlddeyl, beide in noch leavende soorten (vöägel) en uutestörvenen. In de eyrste hälvde van den 20. eywe, noch vöärdat vöägel ouk by de dinosauriers ereakend wörden, meynden de meyste weatenskoppers dat dinosauriers tråg en koldblodig warren. Undersöök vanaf de söäventiger jåren weys uut dat dinosauriers aktive leavens hadden med ne verhöygde verbranding en meyrdere eygene kenmarken vöär sociale uutwesseling. Wat warren grasers, anderen jagers. Uut undersöken blikt ouk dat alle dino’s eier leaden en dat beide de vlegende en neetvlegende dino’s vake en nöst bouwden.
Et eyrste weatenskoppelike undersöök
Achterin de 17. eywe beginnet engelske weatenskoppers bütte to beskryven wårvan as wy nu weatet dat se van dinosauriers sint. Eyn butdeyl, wårvan as nu bekend is dat et en Megalosaurus-dybeyn is, wör in 1676 uut ne kalksteyngrove haald by Cornwell kortby Norton in Oxfordshire. Robert Plot, skeidkündigen bie de Universiteit van Oxford en eyrsten beheyrder van et Ashmolean Museum, kreag et but in de büsse en beskreav et as eyrste in syn wark The Natural History of Oxford-shire (1677). Hee saggen dat et den underende was van en dybut van en grout deer. Ouk begreyp hee dat et völs to grout was üm van en töt dan to bekende deersoort to weasen. Hee meynden dårümme dat et van en unwys grout menske weasd must hebben, sou as nen titaan of anderen ård röäse uut de volksverhalen. Edward Lhuyd, nen måt van Sir Isaac Newton, skreav Lithophylacii Britannici ichnographia in 1699. Dat was et eyrste weatenskoppelike stükke oaver wat nu as dinosaurier bekend steyt. Hee beskreav nen tand van ne sauropode, "Rutellum impicatum," wat in Caswell by Witney in Oxfordshire evünden was.