cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schutteri-je
Verleaden
De schutteri-je of et schuttersgilde was n soort burgerwacht of tröpken soldoatn dee in de Middeleeuwn wodden op-ericht um de stad of et darp te bescharmen bi-j nen anval en de orde te holden bi-j oproer of braand. Zie waren mangsmoal groepeerd volgens et woapen dat zi-j bruukten: de handboage, de vootboage of et gewear. Eure oefenplaatse, ok wal dolen geneumd, hadden zie mangs op vri-je ruumtes binnen de stad, kortbi-j de stadsmuren.
Vandage
Vandage bunt der nog schutteri-jen, moar zi-j hebt alleneg nen folkloristiesen taak. Dee schutteri-jen holdt joarleks verskillende keren nen optocht en scheet met nen buks. Iedere regio hef ziene eigen gedragsreagels rundumme et scheten.
Der bunt schutteri-jen dee meujte hebt um eur gilde leavend te holden. Veur völle gilden is den anwas van ni-je en jonge leaden n vroagstuk. Een warkzoam ledenbestaand is unmisboar um dizze kultuurhistoriese tradisie in leaven te holden. Met initiatieven als het Kinder-OLS en de Sjottesjool wordt al prebeerd um dit veur mekare te kriegen.
De schutters
De schutteri-je was onmisboar veur et plaatselek gezag, umdat dee officieren wödden beneumd deur et stadsbestuur. Um toe te treaden tot de schutteri-je mössen zie in stoat wean de uutrusting te betalen: den anschaf van n woapen en uniform. Den voandrig was mangs nen ongetrouwden kearl, den kapitein neet altied ofkumsteg uut de wiek. Et uutdenen van dee tied blek mangs nen opstap te wean tot andere, belangrieke posten. Bi-j toerbeurte (ene kere in de moand) leep den schutterswacht under leiding van nen officier. Et streaven was dat op elke 100 inwonners dree tot de schutteri-je zollen beheuren.
Doopsgezinden waren in den 16den, 17den en 18den eeuwe uut-eslotten van nen taak in de schutteri-je en betaalden doarumme döbbele belasting. Kattelieken wödden too-eloaten tot de leagere umgeaving. Leu in deenst van de stad, zoas den veurgänger, den stadsdokter, den skoolmeister, den köster en de bier- en turfdraegers hoofden neet te denen. (De bier- en turfdraegers mösten in-ezat können wodden bi-j et braandspuutgilde um de pompe te bedenen). Ok van jödden in de stad wöd geen gebruuk emaakt. In de stad Grün bestoand de merkwoardege bepoaling dat "zönnen van kappers gene officieren in de schutteri-je konden wodden".
Neergang in de 18de eeuwe
In 1748 eisen de Dolisten van stadholder Willem IV de officieren te loaten beneumen deur de burgeri-je. Willem IV weigerden, toon zie et in sommige wieken neet ens kon wödden oaver de wieze van warving. In de tweede helfte van de 18de eeuwe was de schutteri-je in-eslaopen en oaverweagend prins-ezind. Doar wodden mangs ene keer in et joar oefend. Et blek ok nog meugelek umme zich uut te kopen veur et wachtlopen. Doar kwam völle genöäl op de organisasie. De patriotten hebt in 1783 probierd de schutteri-je ni-j leaven in te bloazen of ne andere meugelekheid op te richten. In völle steadn ontstoanden genotschappen in et woapenoefenen, vri-jkorps of vri-jwillige schutteri-jen, woarvan iederene lid kon wödden. De officieren wödden ekozzen deur stemmen. Dee oefenende veurgängers en koopleu wödden deur prins-ezinden uut-ejouwd. In Grün warkten et vri-jkorps "Voor Onze Duurste Panden" samen met de Gröninger Schutteri-je. right|200px|Et Underscheidingsteekn veur langduregen dienst as officier der Schutteri-je Et stelsel van schutteri-jen warkten neet meer noar tevreadenheid noa 500 joar. Der is in de Franse tied nog joarenlang esteggeld um et vroagstuk op te lossen. Uutendelek wodden under könning Willem I de völle beroopsmoateger politie op-ericht. De schutteri-jen bleaven oefenen en wödden, net as de noa et opheffen van de schutteri-je in-estelden laandweer en laandstorm, as ne bruukboare onderstönning bi-j krieg en opstaanden ezene. Könning Willem III gelassen in 1855 dat de officieren van de schutters n Underscheidingsteekn veur Langduregen Dienst zollen kriegen noa 15 joar dienst. Dit teekn was in vörm geliek an dat van de officieren van et leger moar lint en materioal verskilden. Dee schutteri-jen wödden pas in 1901 op-eheaven.
Uutvoering schutterstaken
Veur et in bedrief holden van ne batteri-je (trop) kanönnen was ne hele schoare soldoatn neudig. Den kern van alles wodden evormd deur bemanningsleu van dee kanönnen. Dizze leu mössen in et vri-je veld wödden bescharmd teggen anvallen van ruters en vootsoldoaten. Doarveur waren doar de piekeniers mit eure lansen van 5,5 meter. Wieter waren doar den voandeldraeger, den tamboer en den batteri-jkommandant. Elk kanon stoand op n understel, affuut eneumd. Beleageringsaffuten hadden grote wielen woardeur zie makkelek te verplaatsen waren. Dit soort geschut had twee wielen en ne zo-eneumde groandskuppe an de achterkante um tröglöppe teggen te goan tiedens et vuren. Ne schutteri-je had mangs ok n rolpeerd. Dit affuut hef n veertal kleinere wielen en was anvankelek veural op skeape te vinden. Den terögslag van dit woapen wodden teggen-egoane deur et met n flink touw vast te binden bieveurbeeld an nen boom, of an ringen in den stadswal. Later wodden ok dit soort op vestingwarken ebruukt.
Nog altied bestoat der in Nederlaand en België schutteri-jen dee de olde tradisies in ere holdt.
thumb|250px|Bestuursleaden van den Amsterdamsen schutterscompagnie St. Sebastian
Schuttersstuk
Ne schutteri-je leet zich as et eaven kon op n skilderi-je vereeuwegen. Zie gingen veur den skilder stoan dee den opdracht kreg de heern zo mooi meugelek uut te beelden. Een veurbeeld van zo'n schuttersstuk is den Nachtwacht. Ieder lid van de schutteri-je betaalden den skilder, ofhänkelek van de plaats dee-t e innam op et skilderi-je. De schutteri-je was oaverigens neet zo bli-j met den aflöp: in plaatse van nen trop fiere en ordeleke kearls slilderden Rembrandt neet wat hi-j zag. Ernst van de Wetering verkloarden in 2006 dat den Nachtwacht ''... in zekere zin is mislukt en dat möt hi-j ewetten hebben. Rembrandt wol zowal den chaos van deur mekaar lopende leu skilderen, as et plaatsnemmen op riege zoas op alle veurgoande schuttersskilderi-jen oet dee tied .'')
Polder
200px|thumb|right|[[Poldermölle, let op et verskil in waterstand veur en achter de mölle]] 200px|thumb|right|[[Noordoostpolder,in-epolderd tussen 1936 en 1942, underdeel van de zuderzeewarken]] Nen polder is n gebeed dat leager ligt asn et umrengende water en woarvan den waterstand kunstmoateg ereageld kan wödden. Polders wodt in et algemean deurkruust mit watergangen. Veur de waterhuusholding is et neuder dat de sloten good deur könt streumen. Um hiervan zeaker te wean wodt de gravens 2 keer per joar bekekken: der wöd bekekken of et water deep genög is en of der geen waterplanten in et water stoat. Eigenoaren van laand grenzend an water bunt verplicht um eure sloten te bekieken.
Nen polder is ne waterstoatkundege eenheid, dat wil zeggen dat et geen verbinding hef mit et butenwater behalve deur kunstwarken. Ne poldermölle of gemaal (mangs meerdere) reagelt et polderpeil; deur inloaten kan (vers) water wödden binnen eloaten. Nen polder is umrengd deur ne waterkering.
In delen van nen polder kan n hoger peil wödden ereageld, mit behulp van stuwen.
Nederlaand hef rundumme 3 doezend polders. De helfte van et polderoppervlak in Europa ligt in Nederlaand. Der bestoat verskillende soorten. De 3 belangrieksten bunt de dreugmakeri-je, de indieking en de ontginning. Ne dreugmakeri-je is ne inpoldering van open water, bieveurbeeld n meer of plas, dat letterlek is dreug-emaakt. Ne indieking is ne inpoldering van geti-jdengebeed längs de kuste of nen revier. Hierbi-j geet et um n gebeed dat al tiedelek dreugveel en deur indieking veur altied dreuge blif en in kultuur ebrach kan wödden. An de kuste geet et mangsmoal um kwelders, längs den revier um veurmoalege uuterweerden. Ne ofgroaving is in kultuur ebrachten woosten groand, biev. n veurmoaleg brook-, veane-, heide- of duungebeed. Dit hooft genen polder te wean: hier is allenig sproake van as et gebeed veur altied bemalen mot wödden.
Wettensweerdegheden
Nederlaand wöd in binnen- en butenlaand mangs verbunden mit polders. Dit wöd uut-edrökt deur et Engelse gezegde: God created the world, but the Dutch created Holland. alsmet deur et Poldermodel veur ne kenmarkende Nederlandse benoadering van de politiek.
Jeffrey Spalburg
Jeffrey Spalburg is nen akteur, skriewer, komediant en muzikaant oet Hengel in Tweante. Hee woont rechtevoort in Amsterdam.
Hee hef twee eegne komiese theatershows oonder n oarm (Brommers Kiek'n en Spiekerboks) en is in 2013 gangs met zin doarde programma Thuus. Spalburg mag gearne muziekmaakn en dan vuural hiphop. Hee hef n antal joar ervaring as MC en met eegne raps. Eand 2012 köm van zin theatershow zinne single Hengelo-o-o oet, n reggaenommer oawer zinne jeugnd in Tweante.
Zinne shows kriegnt gode reaksies. Hee dut völle toern in Neerlaand met Thuus, mer ook in Suriname en Kurasou. Wieders is he te zeen as Wesley in de strekkomedie Groote Markt 30 van RTV Oost.
Grunnegs D
Grunnegse woorden dij begunnen mit D oet t Grunnegs woordenbouk.
Norik
Norik (Nederlands: Noordijk) is n buurtschap in de gemeente Berkelland in de Nederlandse provinsie Gelderland.
Friderico-Francisceum
Et Friderico-Francisceum (FFG) is ne Duutse schole in de stad Bad Doberan in Mekelenborg-Vuurpommeren. De schole is operichtet in 1879.
Geesteren
Geesteren kan verwiezen naor:
Diem
Diem (Nederlands: Didam) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.
Tot 1 januari 2005 was Diem een eigen gemeente, doarna wodden het as gevolg van de gemeenteleke herindeling samen-evoegd met de buurgemeente Bargh tot Montferland. Ut darp Diem wodden al rond ut joar 800 enuumd.
Schutteri-jen
Diem steet bekend as de schuttersgemeente van Nederland. Op het gebied van de vroggere gemeente Diem bunt zeuven schutteri-jen:
Op het gebied van de schutteri-j spölt vooral Schutterij Loil Vooruit uut het darp Lool op dit moment een grote rol, aangezien disse vereniging de afgelopen 3 jaar moar liefs 2 keer de Euregio schutterskoning hef meugen leveren.
Carnaval
Ook om zien carnavalsoptocht is Diem bekend. Alle joaren trekt op carnavalszondag de bonte stoet vanuut Lool en Den Diek noar t gemeentehuus in Diem.
De karken van Diem
Op plaatse woar now de katholieke Mariakarke steet, hef toen al een karke estoan. De tegenswoordige karke, dèn in de middeleeuwen ebouwd is, wordt ok wal de "kathedraal van de Liemers" enuumd, vanwaege de laat-gotische bouw. Met de Reformatie wodden de karke eigendom van de altied klein gebleven protestante gemeente.
In de joaren '50 van de 20e eeuw stelde de gemeente Diem an de protestanten veur: de karke afbrekken of restaureren. Dit vanwaege de bouwvallige stoat van ut gebouw. De protestante gemeente was te klein um de karke te kunnen onderholden, loat stoan te kunnen restaureren. De pastoor van de katholieke Martinuskarke hef toen een actie op touw ezet um de karke te kunnen oavernemmen en te restaureren. In 1956 wodden de karke an-ekocht en restaureerd, noadat de protestanten kort noast de karke eure eigen ni-je karke hadden ebouwd. Vanaf dat moment had Diem twee katholieke karken, de st. Martinuskarke en de Mariakarke.
De St. Martinuskarke was ne waterstoatskarke dee in 1850 ebouwd wodden. Umdat de karke in de joaren '70 van de 20e eeuw te bouwvallig wodden, is hi-j in dèn tied vervangen deur een moderner karkgebouw. Deur de terugloop in de karken mos ut karkbestuur in ut begin van disse eeuw ne moeileke beslissing nemmen: één karke sluten. Dat is de vri-j ni-je Martinuskarke ewodden. In de zommer van 2006 is de karke af-ebrokken um plaatse te maken veur ut woonproject "Meulenvelden" in ut verni-jde centrum.
Ossemart
De ossemart is een tredisionele mart in de Veluwse gemeente Putten. De ossemart wort altied ehouwen op de tweede woensdag van de maond oktober. Op de ossemart worren der naost de gewone dingen oek een kwak verkocht veur 't boeren leven, zoas demonstraosies veur dorskasten. Deurdat 't veural een boers evenement is, wort der op disse mart alderbarstensveul Putters epraot, 't Putters wort daorum oek wel de tweede voertaal van de ossemart eneumd.
Tirool (gebeed)
thumb|right|250px|Oostnrieks en Italiaansk Tirool noa t [[Verdrag van Saint-Germain (1919)|Verdrag van Saint-Germain]] Tirool is ne historiese regio in Mildn-Uropa en besteet oet de Oostnriekse deelstaat Tirool, met as heufdstad Innsbruck, en t Italiaanske Zuud-Tirool.
Vrogger maakn t deel oet van de groafschop Tirool van t Healige Roomse Riek en völ t oonder t aartshertogdom Oostnriek. In de Fraanske tied (1795-1813) kwam t in de haandn van Fraankriek en zien bondgenoot Beiern. Onder leiding van Andreas Hofer kwam t Tiroolse volk in disse tied in opstaand. Noadat t Healige Roomse Rijk in 1806 ontbeund wördn, maakn Tirool deel oet van t keizerriek Oostnriek en later van t Oostnriekse deel van Oostnriek-Hongaarnlaand.
Noa n Eerstn Weerldoorlog wördn Tirool opdeeld in t Oostnriekse Tirool en t Italiaanske Zuud-Tirool (vandaag-an-n-dag ne Italiaanske proveensie, officieel Bolzano-Zuud-Tirool neumd). Seend t Verdrag van Saint-Germain besteet t Oostnriekse Tirool oet twee deeln: Noord-Tirol en t kleanere Oost-Tirol, t gebeed roondum Lienz.
Oaverigens wördn de Italiaanske proveensie Trentino, doo t nog biej Oostnriek heurn, vrogger ok wal Welsch-Tirool neumd.
Gelderse oorlogen
thumb|280px|Striedende parti-jen in [[1515: Bourgondiese Nederlanden Gelre, Freeslaand, Oost-Freesland en Grunningen met de Ommelaanden]]
Under de Gelderse Oorlogen wödt ne riege oorlogen verstoan tussen de Habsburgse Nederlanden: Hollaand, Vloanderen, Broabant, Henegouwen under leiding van de Hartoagen van Bourgondie an de ene kante en Gelre, Grunnen en Freeslaand, under leiding van Karel van Gelre an de andere kante. De Geldersen oorlogen duurden van 1502 tot 1543 en könt wodden ezeen as n zi-jtoneel van nen veul groteren stried um de heerschoppi-je in Europa tussen Frankriek en Spanje, den veural in Italie wodden uut-evochten, de Italiaanse Oorlogen.
Inleiding
Den stried kenmarkten zich deur et untbraeken van groten stried tussen de laegers. In plaatse doarvan waren der völle schermutselingen, plundertochten en hinderloagen. Moar de uutwarking van den oorlog was veur de bevolking arg groot. De vi-jandigheden beparkten zich neet alleneg tot Gelre, moar in vri-jwal alle Nederlanden was wal oorlog, met as heugtepunt de plundering in 1528 van Den Haag deur den Geldersen veldheer Maarten van Rossum.
Stried in Freeslaand
Als den gouverneur van Freeslaand Joris met den Board in 1514 Grunnen belaegert, wödt eerst Edzard I van Oost-Freeslaand, en wieter in den tied ok Karel van Gelre um hulpe evroagd. Noadat Joris is trög edrongen tot in Freeslaand, verköch dizzen et gebeed an Karel V, den wier met tröppe uut Hollaand, Zeelaand, Vloanderen, Henegouwen en Broabant kump, um Freeslaand in te nemmen. De Freezen kwamen hierteggen in opstand under leiding van piraat Groten Pier, den in dee tied Hollandsen darpen plunderden. Den Hollaandsen skeepvoart op de Zuderzee had hier völle van te lieden. De Freezen wodden in euren stried teggen de Bourgondiesen eholpen deur Gelre, Oost-Frieslaand, et Oaversticht, Grunnen en de Ommelaanden under leiding van Karel van Gelre, den wier ansluting had met Frans I van Frankriek. In 1517 wus Karel V Oost-Frieslaand buuten den krieg te holden; hi-j slot vrae met Edzard I van Oost-Freeslaand en erkenden zien groandgebeed. Den stried ging in tussentied langzaam wieter.
21 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 21 meie
Gelderse oorlogen
Oaversticht en Ommelaanden
Tiedens den Italiaansen Oorlog van 1521 - 1526 maakten Karel van Gelre ebruuk van zien bondgenotschap met Frans I van Frankriek um zich uut te loaten roopen tot heer van de Ommelaanden en in éne meujte deur bezetten hi-j et Oaversticht (1522). Et joar doarop wodden hi-j in-ehuldigd in de stad Grunnen en Drenthe. Dit was meugelek umdat den macht hier in hende was van heernboeren, heufdelingen, dee nog wal ens wesselden van partie. Karel van Gelre wodden steund deur de heufdelingen van de Vetkopers. Dit alles brech um in stried met den deur Karel V an-estelden Georg Schenck van Toutenburg den in 1524 Freesland under zien gezag wist te kriegen (dat um-evörmd wierd tot den Heerlekheid Freeslaand).
Nedersticht en Oaveriessel
Later bezetten Karel van Gelre et Nedersticht. Den Utrechtsen biskop Hendrik II zocht anhang bi-j Karel V, den um wol helpen as e zienen waeldleken macht zol ofstoan (et Sticht Utrecht). Uutendelek stemden Hendrik in en tekkenden in 1528 et Traktoat van Skoonhaoven, wat den oaverdracht volbrech. Den Geldersen moarschalk Maarten van Rossum veel doarop Den Haag an en plunderden de stad, wat leidden tot ne verharding van den krieg; Karel V was noe vastbeslotten Karel van Gelre te versloan. Hetzelfde joar won van Toutenburg de Oaveriessel op Gelre.
Op 3 oktober 1528 zollen Karel V en Karel van Gelre de Vrae van Gorkem tekkenen, woarin wodden beslotten dat den letsten Grunnen, de Ommelaanden en Drenthe moch holden; et verdrag wodden echter nooit undertekkend.
Slag bi-j Heiligerlee (1536)
In 1536 kwam et tot nen krieg bi-j Heiligerlee tussen de Geldersen en de Bourgondiese (Habsburgers) under leiding van van Toutenburg, den de oaverwinning kreg. Hiernoa mos Karel van Gelre de Vrae van Groave tekkenen, woarbi-j hi-j ofstaand mos doon van de Grönninger gebeden en Drenthe (dizzen wödden hiernoa um-evörmd tot de Heerlekheid Grunnen en et Laandskap Drenthe).
Val van Gelre
In 1538 kwamp Karel van Gelre oet de tied. Willem V van Kleef volgden um op as hartog van Gelre en verzetten zich ok teggen Karel V. Bi-j et Traktoat van Venlo in 1543 mos hi-j wier zienen titel ofstoan; Gelre veel zo uutendelek im hende van Karel V. Hiermet was et onstoan van den Zeuventien Previensien n feit, en kwam der en ende an de Gelderse Oorlogen.
Gevolgen
De Gelderse oorlogen kwamen tot ende met ne oaverwinning veur de Bourgondiese Nederlanden. Hierdeur kwamen alle Nederlanden under éen centroal gezag, dat van Karel V van et Heilige Roomse Riek. Veur et ontstoan van et Nederland van vandage was den uutkomst van de Gelderse Oorlogen van groot belang. Et ontstoan van nen Nedersaksischen stoat bestoande uut Gelderlaand, Oaveriessel, Drenthe, Grunnen en Freeslaand was veurkommen. In plaatse doarvan ontstoand tiedens den Tachtigjoarigen Oorlog, ne halve eeuwe later, de splitsing tussen de Habsburgse Nederlanden in noord en zuud.
Lengel
Lengel is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Lengel ligt vaste tegen 's-Heerenbarg. Net as alle darpen in de gemeente hef ok Lengel zien eigen schutteri-j. Disse schutteri-j organiseert de joarlekse karmis in Lengel in oktober. Disse karmis is de letste van ut joar in den Achterhoek en wordt ok wal de knollenkarmis eholden, umdat in oktober ok de knollen uut de grond wordt ehaald.
Cycloon van 1 juni 1927
In 1927 was der in den Achterhook nen zwoaren cycloon. Dizzen cycloon was zwoar, moar had ne smallere bane as den van 10 augustus 1925, den Borklo etroffen hef. Den cycloon begon as nen gewonen storm, moar richen toen al völle schaa an.
Naamgaeving
Den name cycloon klopt eigenlek van gin kante. Et verschiensel zol aelek windhoos, wervelwind of wervelstorm of tornado motten heten. Dit umdat nen cycloon een ander woord is veur orkaan, windkracht 12 en hoger dus, wat aelek allene moar veurkump in de tropen.
Ook wöd der vake esprokken over "den cycloon van Neede". Dat is ok onzin, want et geweld is al achter Lechtenvoorde begonnen en ging deur tot an de Noordzee in Duutsland, anderzieds hef zienen veurganger in 25 ok nen verkeerden naam, den begon al onder Nijmegen, en kwam ok an et ende boavenin Duutsland.
Kilder
Kilder is een darp in de gemeente Montferland, in de previnsie Gelderland in Nederland. Et darp was onderdeel van de vroggere gemeente Bargh en hef 1460 inwonners (2004).
Departement van de Dommel
Het Depärtement van de Dommel was een depärtement die van 1798 töt 1801 bestund in de Bataofse Republiek. De heufdstad was 's-Hertogenbosch.
Kilder
Et darp ligt op vief kilometer afstand van Deutekem en op vieftien kilometer van et Duutse Emmerik.
Departement van de Dommel
Het depärtement bestund uut veurmälige gewesten Bataofs-Braobaant (zunder de Baronie van Breda), Gelderlaand ten zuden van de Waal en een klein stökkien van Hollaand (krek onder Gorkum).
Kilder
Op Eerste Pinksterdag 2005 kwam Kilder in het ni-js deur et neerstorten van een vliegtuug in de weilanden tussen Kilder en et kortbi-j gelaegen Loerbaek.
Departement van de Dommel
In 1801 wieren de ni'je depärtementen van 1798 wier vot edaone toen het Bataofs Gemenebest wier op ericht (Staotsbewind). De gebieden van het depärtement kwamen in de ni'je depärtementen Bataofs-Braobaant, Gelderlaand en Hollaand.
Kilder
Kilder steet bekend um zien rieke verenigingslaeven. Voetbalclub s.v. Kilder, sportverening s.v. Wilskracht, toneelvereniging Vrolijk, schutteri-j Sint Jan Kilder en de muziekverenigingen Sint Jan en de Joepiebloazers bunt hier veurbeelden van.
Veluwse taalwiezer
Dit is de Veluwse taalwiezer van Wikipedie. Hier staon zaken beschreven as grammatika, woorden, uutspraak, spelling, uutdrokkingen en plaatsnamen in de verschillende Veluwse dialekten die tot t Nedersaksies beheuren. De Zuud-Veluwse dialekten wörden hier niet beschreven umdat disse dialekten, die tot t Zuud-Gelders erekend wörden, niet Nedersaksies van aord bin.
Informasie veuraof
t Veluws is n Nedersaksiese dialektgroep die op de Veluwe espreuken wördt. t Veluws hef twee heufdonderverdelingen, namelik West- en Oost-Veluws, veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialekt, vake is der oek nog es n dialektverschil binnen n darp, stad of buurtschap.
Zo zegen ze in t West-Veluws bv. wulen warken (Nunspeet) of wulie warken (Putten, Elspeet) en in t Oost-Veluws wuloe wärkt (Hattem) of wie warkt (Voorst).
Uutspraak
Hieronder staon n antal letterkombinasies en de uutspraken.
Vanaof Putten tot an ongeveer Hoenderloo wörden de uutgangen: -ben, -ken, -men (en gao zo mer deur) uutespreuken zo as ze eschreven wörden (dus bv., , ), in sommige geval wördt de <n> in-eslikt, en in aandere gevallen juust de <e>, dit gebeurt niet arg konsekwent.
Spelling
Veur t Veluws besteet der gien spelling die offisieel is vastesteld, dit is zo bie de meeste Nedersaksiese dialekten, hier bin nog gien offisiële spellingssystemen veur emaakt, mer de relatief nieje schriefwiezer "Algemene Nedersaksiese Schriefwieze" ku'j der prima veur gebruken, of aanders de Iesselakkedemiespelling, die ontwikkeld is veur t Noord-Overiessels, Sallaands, Vechtdals en t Oost-Veluws.
Uutgangspunten
Uutwarkingen en meer regels hieronder.
Woorden die eindigen op -en
Dit wördt altied voluut eschreven, de tussen-n wördt allinnig eschreven a'j 'm heuren.
Open lettergrepen
Liek as in t Nederlaands en de aandere Nedersaksiese dialekten, hef t Veluws gien klinkerverdubbeling bie warkwoorden mit open lettergrepen:
Ao of oa?
In t Veluws besteet der gien twiefel: altied ao. Dus praoten (praten) en graojen (graden) en oek schaopen (schapen) en aoverheuren (overhoren). A'j de a en de o as twee amparte klanken uutspreken is der in t Veluws dus n klinkerbotsing, disse klinkerbotsing zal niet zoveule veurkoemen mer in dat geval schrief je n koppelteken, zo as in t woord grammatika-onderwies, in bv. Laos/Laotiaans (La·os/La·o·ti·aans) ku'j t gewoon zo laoten, umdat t hier geet um n exoniem (n butenlaandse benaming veur n plaotse of laand), mit n vernedersaksieste anpassing veur t bievoeglike naamwoord, de taal of inwoener(s). Umdat de oa n aandere klank vertegenwoordigt mu'j oek hier op de koppeltekens letten, wulen schrieven dus: auto-alarm (en gíén autoalarm, zo as dat in t Nederlaands edaon wördt). In partie aandere schriefwiezen zie'j op de Veluwe oek soms oa veur de ao.
Darde persoon enkelvoud
Veur de darde persoon enkelvoud in persoonlike en bezittelike veurnaamwoorden bestung vanouds gien amparte vrouwelike vorm bie t verwiezen naor personen: dit was 'hie/hij/hee' (hij), 'um' (hem), 'zien' (zijn), 'zienend' (het zijne), zo as in aandere Nedersaksiese gebieden. Onder invloed van t Nederlaands bin de vrouwelike vormen 'zie/zee', 'eur', ' 'eure' oek veur personen in-evoerd. An t begin van de 21e eeuw verwees nog mer n haandjenvol meensen naor vrouwluui mit 'hie', 'hij' of 'hee'.
Olden Eibargen
Olden Eibargen (Nederlands: Olden Eibergen) is ne buurtschop in de gemeente Berkelland in de Nederlandse previnsie Gelderland.
Veluwse taalwiezer
Wie en julle
''Veur de veurnaamwoorden 'wie/wulen' (wij) en 'julen' (jullie) bin der n groot antal plaotselike verschillen. Daorumme vie'j hieronder n overzichte van de woorden die hierveur gebruukt wörden, en waor ze gebruukt wörden. In t onderstaonde overzichte bin de plaotsen Amersfoort, Hooglaand en Leusden op-eneumen, mer in disse plaotsen is t dialekt zo goed as uutestörven. In woorden as wul(i)e of wull(i)e enz. is de uu-klank of u-klank vake niet zo goed te heuren, daorumme bin der oek plaotsen waor wulie en wullie naost mekaar gebruukt wörden. Veur meer hierover zie t boek 'Taal in stad en land - Veluws, Urkers en Utrechts' van Harrie Scholtmeijer.''
Darde naamval (datief)
* Oens gebruken ze in t zujen van de Veluwe, bv. in Putten en Niekark.
Wörden (worden)
De <rd> in wörden/wördden/ewörden wördt assimileerd tot n <n>, dat betekent dat t uutespreuken wördt as: (e)wönnen.
Hebben
De <dd> in hadden wördt assimileerd tot n <n>, dat betekent dat t uutespreuken wördt as: hannen.
Worren (worden)
* Umdat de stam in t Putters gien d het, schrieven wulie hie wort.
Lidwoorden
In t Veluws gebruken we de zelfde lidwoorden as in t Nederlaands, in t plat wördt t meestentieds aofekort eschreven, umdat al die aofkappingstekens zo'n onrustig beeld geven wörden ze niet eschreven. De lidwoorden maggen oek voluut eschreven wörden (zo as in t Nederlaands), der bin dus twee meugelikhejen:
-lik
t Achtervoegsel, dat in t Nederlaands eschreven wördt as -lijk, wördt in t Veluws eschreven as -lik:
-ing
In t Veluws wördt t achtervoegsel -ing t zelfde eschreven as in t Nederlaands. In sommige dialekten he'j oek nog t achtervoegsel -ige:
Kleuren
* In t West-Veluws zegen ze overal greun, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze gruun zegen. In t Oost-Veluws zegen ze veural gruun, mer in de gemeente Elburg wördt der greun ezeegd, en in de gemeente Voorst koemen gruun en greun allebeie veur.
Getallen
In de Oost-Veluwse dialekten en t Nunspeets he'j nog altied de e-apokope, dit is n deftig woord veur de -e achter n woord (zo as in veertiene) mer de meeste West-Veluwse dialekten hebben dat niet (meer) en daor zegen ze dan veertien.
* In t West-Veluws zegen ze overal vuuf/vuuftien/vuuftig, behalve in de umgeving van Hoenderloo waor ze de variaant vief/vieftien/vieftig hebben. In t Oost-Veluws heur je overal de ie-uutspraak, behalve in de gemeente Elburg waor je de uu-uutspraak heuren.
West-Veluwse dialekvergelieking
Gao mit de muuspijl over de steerntjes hinne um de infermasie dee derbie heurt te bekieken.
Veluwse plaotsen en buurtschappen
Hieronder vie'j n overzichte van alle plaotsnamen in t Veluws. Plaotsnamen die niet vermeld staon bin hoogstwarschienlik gelieke an de Nederlaandse namen. A'j der ene niet bie zien staon, zet 'm der gerust bie.
Net buten t Veluwse taalgebied
Disse plaotsnamen bin zo as ze in Barneveld/Scharpezeel uutespreuken wörden. Waort je: t dialekt van Scharpezeel völt net buten t Nedersaksies, mer bie aandere indelingen der weer net binnen.
Kwel
250px|thumb|right|[[Venkoelen, n deur groondwoater veud stroomdalven biej Venlo.]] Kwel is groandwater dat under drök uut de groand kump.
In et algemeen untsteet kwel deur nen undergroandsen waterstreum van n hoger elaegen gebeed noar n laeger elaegen gebeed. De greutte van et debiet wöd beschraeven deur de wet van Darcy, woarin de deurloatendheid van de materioalen ne rolle spölt.
Kwel kan zich ofspölle oaver ofstaanden van een paar meter tot völle kilometers. Kwelwater vörmt bronnen. In n ni-jerwets ontwaterd gebeed wöd kwelwater mangsmoal weg-evongen in gravens veurdat et in et maaiveld an de oppervlakte traedt. Dit is éne van de eurzoaken van verdreuging van de natuur.
Kwel hef mangs ne biezunderen waterkwaliteit. Veural depe kwelstreumen dee-t eeuwnlänge deur den boadem hebt estreumd, bunt voodselarm en mangs kalkriek. Dit leidt tot biezunderen flora. Ne plante as waterviolier geldt as kwelindikator.
De voodselarme uutstroaling van olde kwel wödt wieter verstarkt deurdat et mangs iezerholdend is. Iezer bindt den meststof fosfoat woarmet velden bemest wodt en mek et kwelwater minder geskikt veur planten dee veur eure greuj stark op de anwaezigheid van fosfoat leunt.
Kwel wöd ok wal an-eduud as achterloopsheid of underloopsheid woarbi-j dizze uutsproaken mangs in samenstelling met kunstwarken wodt ebruukt, terwijl kwel vaker wödt ebruukt in samenstelling mit dieken en natuur.
Dorskast
250px|thumb|Een stilstaonde dorskast Een dorskast wort gebruukt veur 't dorsen van graon. Veur de opkomst van de zelfriejende meidorser worde der gebruuk-emaakt van een stilstaonde dorskast, die 't dorsen mit de dorsvlegel vervung. Daornaost waren der nog mit de hand bediende dorskasten.
Maltees
t Maltees (in de tael zels: Malti) is de tael die op Malta spreuken wodt. Et Maltees is de ienigste Semitiese tael die in et Latiense alfabet, mit extra leestiekens, schreven wodt. Ok is et de ienigste Semitiese tael die a'j van links naor rechts schrieven.
Et Maltees is ontstaon uut et Arabies naodat de Arabieren Malta in 870 veroverden. Et eilaand Malta het wegens zien strategiese ligging daornao nog vule veroveraars zien, die allemaole heur bi'jdrege an et Maltees leverd hebben. De helte van de Maltese woordeskat het et van et Italiaans en Sisiliaans leend; tussen de zes en de twintig persent van de woordeskat komt uut et Engels. Der bin ok Latiense en zels nog inkelde Puniese woorden beweerd bleven in et Maltees.
De tael is sund 1 meie 2004 ien van de offisiële warktaelen binnen de Europese Unie. Daornaost is et Engels ok een offisiële tael van Malta.
Abchazie
duum|Ligging van Abchazie in Europa. Et land ligt krekt ten westen van Georgie. rechts|duum|Abchazie duum|Et Ritsamear. Abchazie is een bargachtig gebeed mid een subtropisk klimaat. Et gebeed steyt ouk bekend üm syn stranden. Abchazie (abchazisk: Аҧсны Apsny, georgisk: აფხაზეთი Apchazeti, russisk: Абха́зия Abchazia, armeensk: Աբխազիա Abchazia) is een neet-erkende ståt mid een uppervlakde van so'n 8.600 km² eleagen in de Kaukasus. De höyvdstad is Suchumi. Andere städen binnen under andere Gagra an de küst van de Swarte Sey, dat vöäral bekend stünd turistenbestemming in de sovjettyd.
Abchazie wördt döär een bült landen erkend as een autonome republik van Georgie en döär anderen as een unafhangelik land, et formde vöär de val van de Sovjetuny de Abchaziske Autonome Sovjetrepublik (Abchaziske ASSR) binnen de Georgiske SSR. Nå een upstand in jåren 1990 had et groutste gedeylde van et gebeed sik de facto losemaked van de rest van Georgie. Dit gebeed wördt vandage de dag militäär bestüürd döär Rusland. Abchazie gebrüükt de russiske rubel as betaalmiddel. Sinds 2006 givt Rusland ouk russiske paspoorten üüt an abchaziske börgers.
De totale bevolking van Abchazie in 1989 wördde eskatted up ungeväär 525.000, wårvan 240.000 georgiers, 93.000 abchazen, 80.000 russen, 77.000 armeniers en 15.000 gryken.
Vanweagen gevechten in et vöärst van de jåren '90 wördden etniske georgiers in et gebeed verdreaven üüt et groutste gedeylde van Abchazie, en de rebellenregering weigert se to te stån üm weader te keyren nå höär olde wuunplaatsen. Ungeväär 40.000-60.000 etniske georgiske vlüchtelingen hebben sik sinds 1998 in de Gali-provinsy evästigd, nådat dit gebeed weader in handen kwam van de centrale regering.
Et totale antal inwuners van Abchazie is unseaker, mär wördt eskatted up ungeväär 200.000.
Ståten dee Abchazie en Süüdossetie formeel as unafhangelik erkend hebben
De unafhangelikheid van Abchazie wördde samen mid dee van Süüdossetie erkend döär Rusland up 26 augustus 2008, later hebben Nicaragua, Venezuela, en de dree kleine eilandståten in de Stille Oceaan Nauru, Vanuatu en Tuvalu de twey regios as unafhangelik erkend.
Bestüürlike indeyling
Abchazie is verdeyld in söäven distrikten (abchazisk: араион, araion; russisk: район, rajon):
thumb|left| 1) [[Gagra 2) Gudauta 3) Suchumi 4) Gulripsji 5) Otsjamtsjyra 6) Tkvarchel 7) Gali ]]
De höyvdstad Suchumi maakt geen deyl üüt van een distrikt. De distrikten kennen as underverdeyling de stad (ақалақь, akalak'/город, gorod) en et darp (ақыҭа, akyta/село, selo).
Voegelmelk
De voegelmelk (Ornithogalum) is een geslach van bolgewassen in de Aspergefemilie, mar vuil vrogger onder de Hyacintenfemilie. De Latiense naam Ornithogalum is ofkomstig van een ouwe Griekse plaantenaam, dee voegelmelk beteken (ornithos = voegel, gala = melk).
Alle voegelmelksoorten bin wettelijk bescharmd!
Botanische beschrieving
De trosvormig egroepeerde bloemen staon op stelen dee ontspringen in de oksels van lancetvormige, schutblaojen. De bloemen hem zes kroonblaojen, mit op 't midden van de achterkaante een dujelijk herkenbare greune strepe. De deusvruch bevat zwarte zaojen.
De voegelmelksoorten hem een 3 cm breje bol, waorvanuut kleinere ziedbollen kunnen ontstaon. De lienvormige blaojen greuien hieruut vort. Ze bin wat vleizig.
De vruch is een zeshoekige deuze.
Verspreiding
De meeste soorten bin inheems in Zuud-Europa en Klein-Azië, al bin der oek een antal soorten inheems in Zuud-Afrika.
Gebruuk
De bollen van de plaante bin eetbaar, vergeliekbaar mit schorseneer.
Taxonomie
't Geslach hef ongeveer honderd soorten, waorvan der een viertal in de Lege Lanen veurkoemen.
Dit bin:
Neutenschaiten
Neutenschaiten is n vôlksbroeken ien de pervìnzies Drìnt en (veural) Grunnen om en bie Poaske. t Is bie neutenschaiten de bedoulen n rieg waalneuten mit n stoalen of stainen koeggel van n lien ôf te schaiten.
Speulveld
Op n zo plat meugelke vlouer, bie veurkeur haard saand, laim, beton of holt, wordt n zo liek meugelke lien trokken mit n laange van sikkom drij tot vaaier meter. Mit regelmoatege tuzzenôfstand (± 10 sm) worden doarop dwaarslientjes trokken. Op elk kruus dat zo ontstaait wordt n waalneut ploatst.
t Aantel neuten woarmit begonnen wordt, wordt ienlègd deur de dailnemers.
Sumtieds wordt as speulvèld n braide plaank of aander holten speulbred broekt, mit doarop de lienen en de neuten. Bie t speulen ien hoes kin de lien worden oetzet mit ôfplak. Hierop kinnen de neutpositsies mit n stift markeerd worden. n Twijde lien, parallel op sikkom 50 sm ôfstand baidt den ploats aan de bieploatste neuten en munten (vrouger sìnten). n Laminoat-, parket- of gaitvlouer is oetstekend schikboar veur n spel ien hoes.
GUILTYY
De dailnemers begunnen mit n even aantel neuten of t aantel neuten dat zai oet n vurreg speul overholden hebben.
Spiering
thumb|250px|Spiering De spiering (Osmerus eperlanus) beheurt tot de femilie van de spieringen (Osmeridae). Vrogger worde der veural evist op spieringen in de Zujerzee (wat noen 't Iesselmeer is) deur Veluwse vissers uut Harderwiek, Bunschoten en are plekken die an de zee laggen, noen worren spieringen niet zo vaak meer egeten.
Neutenschaiten
GUILTYY
De dailnemers goeien om de beurten mit n stainen of stoalen koeggel, dij net zo groot is as n jeu de boules balletje.
Spiering
Algemeen
Disse vis komt veur in zowel zeut as zout waoter en is een echte scholevis. Hie houdt van grote open waoters zoas 't Iesselmeer, mar komt oek in de Amsterdamse grachten veur. Een zoutwaoterspiering wort tot 30 cm lang en 8 jaor oud terwiel de zeutwaoterspiering meestentieds niet ouwer as 3 jaor wort en niet langer as 14 cm. De spiering is 't typesoort veur de femilie Osmeridae.
Neutenschaiten
GUILTYY
Zai stoan hierbie aachter n dwaarslien op ainege ôfstand van t aine oetìnde van de heufdlien. De goeier perbaaiert zo veul meugelk waalneuten aan de aachterkaant van de lien ôf te goeien, rekend vanôf de goeier, dij maisttieds aachter n van teveuren bepoalde lien staait.
Elten
Elten is en an den noordover van den Ryn eleagenen düütsk dörpken in de gemeynde Emmerik dat dicht teagen de neaderlandske grens is eleagen in de büürte van Lobith.
Neutenschaiten
GUILTYY
t Speul is ôflopen as aal neuten van de lien goeid binnen.
Spiering
Ekelogische betekenis
Veur de voortplanting trekt de spiering in scholen de revieren op. De spiering is bezig mit een terugkeer; deur de overbevissing op baors en snoekbaors is der volop ruumte veur de spiering. Umdat de spiering vergeliekbaore umstandigheden neudig het veur are annedrome soorten, is de spiering een goed meetinstrement um te zien of de umstandigheden eschikt bin veur soorten as de zalm, fint en zeeforel.
Neutenschaiten
Dik en dun
t Is de bedoulen de neuten vanôf de achterste ôf noar de veurste van zien stee ôf te schaiten.
Spiering
Ekelogische betekenis
De populaotie in de Schelde en langest de Zeeuwse kust is verdwenen. De zoutwaoterspiering komt veural veur in de Waddenzee en in de Eems-Dollard-trechtermond. In Engeland kwam de spiering terug naodat 't zuurstofgehalte van 't waoter verbeterde.
Neutenschaiten
Dik en dun
As n speuler bieveurbeeld de aachterste twij neuten wait tou roaken wordt sègd dat hai dik goeid het. Hai mag dizze neuten en aals wat op de bieheurende dwaarslien ligt, dus n aander neut of sìnten, hebben.
Elten
Et behöört töt den deylståt Noordryn-Westfålen en ligt noordwestelik van et düütsken Emmerik en süüdwestelik van et neaderlandsken 's-Heerenbarg. Houg Elten (82 m) ligt up de uutlopers van et in Neaderland eleagenen Montferland.
Neutenschaiten
Dik en dun
As hai ain of meer neuten oet t midden van de rieg roakt, zunder ook de aachterste te roaken, dan wordt sègd dat hai dun goeid het. t Aantel neuten dat hai roakt het, inklusief wat op de bieheurende dwaarslienen ligt, mout hai biezetten op dwaarslienen noar keuze. As n speuler nait aan zien "betoalensplicht" voldoun kin of wil, kin hai zoch oet t speul trugtrekken. De speuler geft dit aan mit de oetsproak "Ik geef mie ôf".
As hai dik en dun gooit betaikent dit dat hai ain of meer neuten oet t midden van de rieg roakt het en ook in elk geval de lètste oet de rieg. In dit gevaal wint en verlus hai niks en wordt aals weer truglègd.
Elten
Geskydenis
Et dorp is an dree kanten umgeaven döär Neaderland. Up 23 april 1949 is et ter kompensatsy vöär de düütske besetting tydens den Tweyden Wearldoorlog an Neaderland too-eweasen. Dit hevt edüürd töt 1 augustus 1963, doo et weder düütsk wear.
Vandage is Elten en dorp wår inwöäners van düütsken en neaderlandsken avkumst såmen ne hechte gemeynskap vörmet. De neaderlandske 'grensarbeiders' bünt vöäral warksåm in de regio Arnhem.
Neutenschaiten
Dik en dun
Hiernoa is de volgende speuler aan bod. In de run van t speul wordt de rieg neuten op de lien dus aal körter, môr t aantel neuten op de dwarslienen lopen op as er noar veuren tou komt.
Elten
Butternacht
Van de oavergang van Neaderland når Düütskland hebbet vöäle eksporteurs eprofiteerd. Up 31 juli 1963 plaatsden sy vöäle vrachtwågens med too eksporteren goder (vöärnamelik butter) in et neaderlandsken Elten. Den völgenden dag stunden de vrachtwågens med de goder, sunder nen meter too hoven ryden en (et wichtigsten) sunder nen cent an invoorrechten too hoven betålen, in Düütskland. Den vermodelyken winst bedroog 50 töt 60 miljoon gülden. Dit was vulkommen legål. Disse gebeurtenis hetet den Eltener Butternacht.
Verkeer en vervoor
Elten is bekend as grensoavergang wår den neaderlandsken A12 anslutet up den düütsken A3.
Neutenschaiten
Alternoatieven
In onderling verzin kinnen ôfwiekende regels ôfsproken worden:
Elten
Verkeer en vervoor
Per büs is Elten vanuut Emmerik bereikbår med NIAG-büslyn 94 en vanuut et neaderlandsken Zevenaar en Lobith med büürtbüslyn 566 van Breng.
Elten had tüsken 1856 en 1966 en station an de spoorlyn Arnhem - Emmerik. Sinds 1 juli 2019 is der et nyen station Elten.
See ouk
51.87111°N, 6.15972°W
Nolnkoor
t Nolnkoor is n köppelken kearls oet de umgewing van Hoksebarge in Tweante dee't in t Tweants zingen doot. t Nolnkoor besteet oet zeuwn breurs van Morsinkhof, dee't vuural um karnaval muziek maakn doot, en optreadn doot op buurt- en bedriefsfeestn. Ene van de breurs is Karel, den't ook allenig optreadn dut as Karel van de Kate.
Öare webstea is volledig in t Tweants op esteeld. Ze zeent doarmet heugstwoarskienlik uniek op de wearld.
Volkswagen
thumb|250px|Volkswagen logo thumb|right|400px|VW Golf V 2004 Volkswagen (vake of-ekort as VW) is t belangriekste automoark van de Volkswagen Group. Volkswagen hef twee modeln in de top vief van de meest verkochte auto's ter wearld ooit; de Volkswagen Kever en de Volkswagen Golf (staand van zaakn 2004).
t Begin van Volkswagen
t Begon allemoal biej dn Oostnrieksn professor en auto-ingenieur: Ferdinand Porsche. Disn har al in 1922 plann veur nen goedkoopn auto veursteld, moar geneen zag t zittn, zelfs zin toenmoalign boas Austro-Daimler nich. Toew Porsche biej Mercedes-Benz oaver zinnen goedkoopn droomautoo begon, betekendn dat dat ze nich saamn vedan gingn. Porsche probeerdn het biej under meer NSU en Zündapp, woar nen oantal preufmodelln moakt wurdn. Hiej begun veurzich, en krug in 1934 van Adolf Hitler 'den opdracht 'nen "Kraft durch Freude"-waagn te ontwarpn, nen waagn veur t volk. t Programma van iezn veur disn autoo waarn fors. Den KdF-wagen mus nen topsnelhied van 100 km in t uur kunn haaln; mus twee volwassenn en nen kleann kunnen mèt nemn, of dree soldaatn en nen mitrailleur; mus nen löagkeuldn motor hebn; möcht maximaal tusn de 6 en 7 lieter benzine per 100 kilomeeter broekn; en nich mear kostn as 900 Reichsmark.
Wangeroogs
Geskiedenis
Eertieds was Wangeroog n isoleerd eilaand waor t Nedersaksies niet deur kon dringen. t Fries was dan ok lange tied de ienigste tael op t eilaand. t Dialekt heurde tot t Oostlauwers Fries, krek as t Wurstfries, t Harlingerfries (dat spreuken wordde in t Oostfriese Harlingerlaand en dus niet n Nederlaandse naeme is veur t dialekt van Harlingen) en t Selterfries. Disse klassifikaosie wordde maekt op grond van historiese kriteriums, want de dialekten weren onderling amper verstaonber.
De situaosie van t kleine tal sprekers, minder as duzend meensken, was tot t midden van de 19e ieuw stabiel. Dat veraanderde hard naodat t eilaand in de winter van 1844 op 1845 deur n stormvloed overstroomde. Der vunnen meer van zoksoorte stormvloeden plak waordeur de inwoners van Wangeroog meerdere keren evakueerd wordden mossen. De meerste inwoners van Wangeroog gongen naor Varel op t vaastelaand, waor ze n ni'j dörpien stichtten, Ni'j-Wangeroog. De bevolking vul liekewel uut mekeer, partie gongen weeromme naor t oolde eilaand, aanderen bleven in t ni'je dörp wonen. Ok kwammen der ni'je bewoners van t vaastelaand op t eilaand wonen. Hierdeur wordde de toekomst van t dialekt staorigan onwisse. Almar meer meensken gongen in die tied over op t Nedersaksies dat ze om heur henne heurden. Omdebi'j 1930 gong t tal sprekers almar veerder aachteruut en verleur t Wangeroogs heur funksie as eilaandtael. De laeste twie sprekers kwammen in 1950 uut de tied.
Eigenskoppen
t Dialekt van Wangeroog was, deurdat t eilaand relatief isoleerd was van de aandere eilaanden en t vaastelaand, butengewoon konservatief. Zo had t Wangeroogs as ienigste West-Germaanse tael an de oostkaante van de Noordzee de 'th'-klaank beweerd. Bi'jgelieks in t woord 'drieje': thrê. Ok n protte eindklaanken zonder klemtoon bin beweerd bleven in t dialekt. Bi'jgelieks in t woord schüpu dat 'skippen' betekent. Dat komt in de Germaanse taelen veerder allienig veur in t Ieslaands en t Faeröers.
Onderzuuk
Amateuronderzuker H.G. Ehrentraut begon in de eerste helte van de 19e ieuw mit t onderzuken van t Wangeroogs. Ehrentraut begon in 1837 mit t doelmaotig vaasteleggen van t dialekt. Zien anpak was redelik wetenskoppelik te numen.
Onderzukers van t Fries hebben nao t uutstarven van de tael informaosie kregen uut bronnen van benaemen Ehrentraut. Ien van disse onderzukers, de Fries Pyt Kramer, vun in de jaoren negentig meer as duzend mit de haand skreven bladzieden in t Wangeroogs. Op disse bladzieden staon n protte sprokies in t dialekt. Deur dit materiaol is t Wangeroogs goed beweerd bleven.
Stadsrechten
Stadsrechten waren in et middeleeuwse Europa biezundere (veur)rechten dee an ne plaatse wödden too-ekend.
Howal hier mangs meerdere rechten (zoas marktrecht, tolrecht en et recht um stadsmuren te bouwen) under wödden verstoan, ging et feajlek um et recht van de stad op eigen rechtsproak. An burgerleu wierd et recht verleend euren zaak te bepleiten veur nen rechtbank van "gelieken" in plaatse van underworpen te wean an et recht van den landheer. Feajlek is der dus sproake van stadsrecht en neet van stadsrechten. In n ofzunderlek veurrecht kon ok et recht op wetgeaving (keur) wödden egevven en et recht um eigen scholten en stadsbestuurders te beneumen. Stadsrechten waren nen trad in de untwekkeling van et rechtsstelsel in et Europa. Mit et vort goan van et feodaal stelsel en et toonemmende belang van den centroalen (rechts-)stoat kwam der ok n ende an et stadsrecht.
24 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 24 meie
Stadsrechten
Achtergroand
Al under de Romeinen verkreg Nimweage marktrechten. Vanof et joar 1000 wierden veurrechten deur laandsheern an neaderzettingen egoavn. Mangs in ruul veur geld, mangs bewust um steadnvörming te bevorderen. Vanof de tied dat dizze veurrechten in éne kere in n totaalpakket wödden an-eboden, spreakt wi-j van stadsrechten. Stadsrechten maken van ne neaderzetting ne antrekkeleke vestigingsplaatse veur koopleu. Van den economiesen bleuj den hiervan de uutkumste was, profiteerden den heer deur et heffen van belastingen.
thumb|200px De eerste Nederlaandse plaatse dee, in olde geskriften van et Bisdom Utrecht uut 956 as stad vermeld steet is Deventer. De plaatse was al in de 2de helfte van de 8ste eeuwe ontstoan moar wöd dus ruum 200 joar later al as stad eneumd. Woarschienlek is et eerste deel mit stadsrecht veur Deventer in de 1ste helfte van de 11de eeuwe op-esteld. De stad verkreg dit recht van den Duutsen keizer, ok de steadn dee doarop volgden: Grunning, Utrecht en Stavoren verkreggen eure rechten van den Duutsen Keizer. De rechten van de aandere Nederlaandse steadn wödden namens him verleend deur feodale heern. Alle steadn waren schatplichteg an dizze heern, ze vörmden ne gans belangrieke bronne van inkomsten veur dizze heern. Der bunt wal völle plaetse in Nederlaand woar den anvang tot et opstellen van dee rechten uutging van de bevölking van dee plaatse zelf.