cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konfusius
Umdet dr ginne tekste oawerbleewn zeent woervan Konfusius as skriewer anweezn kan wördn, en "zinne" ideejn vuural wördn oet eweidt in tekste dee't skreewn wördn in de tied tusken zinnen dood en t begin van t Sjinese Keizerriek in 221 VK, zeent völle geleardn bange um völle annames an Konfusius zelf too te skriewn. Zinne oonderwiezings kö'j veendn in de Gesprekn van Konfusius (論語), ne verzameling aforismes, dee wör saamn esteld noa Konfusius' dood. Vuur zowat 2000 joar wör dr edacht det hee de skriewer van alle Vief Klassiekers (五經) was, zo as de Klassieke Ritueeln (禮記) en de Leante- en Harfstannaaln (春秋). De begeensels van Konfusius hadn ne tradisjonele Sjinese groondslag, wörteld in oolde tradisies en geleuf. Hee was groot vuurstaander van starke familiebaandn, t earn van vuuroolders, respekt van keender vuur de ooldn (en volgens latere oetleggings van vrouwleu vuur öare mansleu), en de familie as ideaalbeeld vuur regearing. Hee bedacht t walbekeande begeensel: "Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet," ene van de ooldere versies van de latere Gooldn Regel.
Naam
n Naam Konfusius is ne latiniseerde vorm van zinne oorsproonkelik Taiwaneesn naam K'ong-foe-tzi (孔夫子, Kǒng Fūzǐ), wat "Meaister K'ong" beduudt (Sjin. 孔子, Kǒng Zǐ, Wade-Giles: K’ung-tzǔ)
Kapelle (gebouw)
Soorten kapellen
Bidkapelle - Kollegekapel - Dagkapelle - Deupkapelle - Gildekapelle - Grofkapelle - Kasteelkapelle - Kloosterkapelle - Knekelkapelle - Koorkapelle - Mariakapelle - Sakramentskapelle - Stroalkapelle
Konfusius
Leawn
De vuurooldn van Konfusius warn groondbezitters in n stoat Song. Zin oawergrotvaar kon skoonwal duur politieke doonderieje neet bliewn en mos vluchten noar Lu. Doar köm de familie finansjeel aal mear op t gat. Konfusius mos seantn verdeenn as veehooder. t Grötste deel van zin leawn was he perseunlik learaar. Hee veund t doarbie belangriek um leu an te zetn tot good wark en good fatsoen. Hee har oeteindelik mear as 3000 studeantn, woarvan dr 70 as zeer klook bekeand steundn. Hee treuk met zinne studeantn duur verskeidene Sjinese stoatn. Doar wör he aait good ontvöngn, mer de hearsers deedn weainig op zinne learings oet.
Konfusius hef zinne ideejn nooit in t echt oet könn voorn. Hee hef mer eankele moanden ne hoge funksie had, woarbie he krimineeln mos strafn en de openboare orde mos bewaarn. De leste joarn van zin leawn was he vuural drok met t bie mekaar gaddern en bewarken van beuke oawer geskiedenisse, odes, ritueeln en muziek. Disse interesse gavn he ook an zinne studeantn met, um tradisies vaste te legn. Zinne studeantn warn onmeundig belangriek vuur t verspreidn van zinne ideejn noa at hee oet de tied köm.
Ideejn
Duur de reurige tiedn van de Tied van Leante en Harfst was dr ruumte vuur männe um te probeern regearnde macht te kriegn. Dit wol Konfusius ook zelf, mer det dreug he ook zinne studeantn op. Gode studeantn mosn volgens Konfusius macht kriegn. Zin oonderwies gung doarumme vake oawer pollitieke veardigheedn. Konfusius zinne ideejn steundn vake lienrecht teegnoawer de doomoalige staandenmoatskoppieje. Hee meann at van nature alman geliek was. Hee veund det hoge pöste in enömn mosn wordn duur bekwoame leu met verstaand van zaakn, en en neet duur adelike leu dee't t baantjen oawernömn van öare vaars. Toch was Konfusius ginnen opstaandeling. Hee wol gearne at de stabiliteit van de Westelike Zhou-dynastie wierköm, woarin iederen staand duur konvensies, ritueeln en seremonies was bepoald. Hee was dus nit per se teegn de adelike hearskoppieje. Hee adviseerdn vake gode en bekwoame leu um zik bie öare legere posisie dale te legn. Wat det angeet, gung Konfusius teegn de deankwiezes van zinne tied in. Hee wör vake umskreewn as "den kearl den't dut woarvan hee weet dat t nit meugelik is". Ritueeln mosn volgens Konfusius nit zomear oetvoerd wördn "umdet det non een keer mut", mer met oprechte inleawing, zo as bv. t respekt wat keender vuur öare vaar en moor mosn hebn. Dit geuld dan ook vuur de nöaste familie en van doar oet ook noar de hele samenleaving. hee gebreuk hierbie t begrip ren as heugsten vorm van zorg vuur t welzijn van aandern. Leiderskop kon doarumme volgens Konfusius allene mer good oet evoerd wordn as leu disse zorg hebt. Nen heuger eplaatsten mut dus echt van zinne oondergeschikten hooldn, umdet ze allene mer objekt van leefde köant wean.
Invlood
Zinne deankwieze benoadrukn de perseunlike en besteurlike moraal, orde, respekt vuur oewn mearderen. t Wördn vuural geleewd um de grote rolle dee't Konfusius toodachten an de tradisjonele Sjinese ummegangsnormen. Konfusius wörd eard duur learaarn, studeantn en konfusiaann. Disse leste groep hef ook völle konfusiusteampels bouwd.
Konfusius zinne ideejn kreegn nit allene völle noavolging in Sjina, mer ook in Japan, Korea en Vietnam. Zinne Gesprekken is ne verzameling van gesprekn dee't he har met studeantn en dee't beundeld zeent noa at he oet de tied köm. In t book stoat de belangriekste ideejn van um. Mer t bekeandst is zinne verzameling van de Leante- en Hoarfstannaaln.
Visigoten
thumb|200px|Een [[votiefkroon, deur de Visigotische keunink Rekkeswinthus (estörven in 672) an de kathelieke karke eschunken]] thumb|300px|Visigotische ummezwarvings thumb|300px|De Visigotische karke [[San Pedro de la Nave in Zamora, Spanje]] De Visigoten (Latien: Visigothi, Wisigothi, Vesi, Visi, Wesi, Wisi) waren ien van de Gotische volken, die op heur beurte diel uutmaakten van de (oost-)Germaanse volken. Ze speulden in de late oldheid een belangrieke rolle op 't Europese toniel, as ien van de 'barbaarse' volken in de Grote Volksverhuzing die bijdreugen an de val van 't West-Romeinse Riek. Ze kwamen voort uut eerdere Gotische groepen, waoronder een grote groep Thervingi, die vanof 376 't Romeinse Riek binnenedrungen waren en de Romeinen hadden helpen verslaon in de Slag bij Adrianopel in 378.
Ummezwarvings en vestiging in de Romeinse gebieden
De naoberverholdings tussen de Visigoten en de Romeinen waren wisselnd; dan weer was der stried, dan weer sleuten ze verdragen wanneer of det uutkwaamp. In 376 völlen de Visigoten de Balkan binnen en vestigden heur in Thracië en Moesië (Servië mit Bulgaarse en Roemeense contreien an de benedenloop van de Donau). Onder Alarik I plunderden ze Rome in 410. Daornao begunden ze meer blievend dale te strieken, veureerst in zudelk Gallië (Aquitanië). Daor leefden ze as foederati van de Romeinen, een verbond det in 418 töt stand kwaamp.
Visigotische Riek
Al rap kregen ze verschil mit de Romeinen en zetten ze heur eigen Visigotische Riek op, mit as anvaankelke heufdstad Toulouse. Vervolgens breidden ze heur macht uut naor Hispania ten koste van de Sueben en de Vandalen. In 507 wördden de Visigoten uut Gallië ewupt deur de Fraanken, die heur onder Clovis I versleugen in de Slag bij Vouillé. Hiernao was 't Visigotische Riek beparkt töt Hispania en bezaten de Visigoten nooit meer laand baoven de Pyreneeën, mit uutzundering van Septimania.
Geleuf en wetten
In of rond 589 bekeerden de Visigoten onder Reccared I heur van 't Arianisme töt 't Niceense christendom. Dit en alderhaande aandere geleufszaken wördden eriegeld op de Concilies van Toledo, waorvan der van de viefde töt in de zeuvende ieuw een stok of dartig plaatsevunden. Staorigiesan namen de Visigoten de cultuur van heur Hispanoromeinse onderdaonen aover. Heur wetboek, de Lex Visigothorum (det in 654 klaor was), schafte de lange treditie van onderscheiden wetten veur Romeinen en Visigoten of. Toen der ienmaol gien wettelk onderscheid meer was tussen Romani en Gothi, raakten dizze groepen mit 'n beiden bekend as de Hispani.
Naolaotenschop
Verscheiden Visigotische karken bint bewaard ebleven. Ok wördt der deur archeologen nog aldeur Visigotische keunst weerevunden; de riekste vondst is de Schat van Guarrazar die in de 19de ieuw bij Toledo evunden wördden. De vier of vief steden waorvan bekend is det de Visigoten ze op 't Iberisch schiereilaand esticht hebt waren de ienige neie steden in West-Europa tussen de val van 't West-Romeinse Riek en de opkomst van de Karolingen.
Henk Graaskamp
Henk Graaskamp (Eibargen, 24 augustus 1935) is nen Achterhooksen schriever.
Zien olde leu kwammen van Wenters uut Kotten en Miste. Vanaf zien tiende jaor schreef Henk breefkes en dat is altied zo ebleven. Een tied lang had hee elke wekke in De Graafschapbode een stuksken Op de koffie bij boer Graaskamp. Later schreef Henk een vervolgverhaal in Ons Platteland. Et Staring Instituut maakten der een book van, Een boer is niet van gister. Daorop volgen de uutgaove Alles gaat voorbij.
Determinisme
Determinisme is in de filosofy de andüding vöär et idey dat alles wat der is en wat der geböärt kümt danks oorsake-gevolg. Yts is so as et is, ümdat de geböärtenisse te vöärend dat so bepåled hevt. Alles wörd döär de vöärige geböärtenisse bepåld en niks steyt lös in et geheyl. De geböärtenissen nú skikt wear wat der hyrnå sol kummen. Et eyne ding brengt et andere vöärd. By sommige denkers geyt dat so verre dat mensken heylemåle niks geyn vrye wille hebbet, mar underheavig bint an de gang van alles. Vrye wille besteyt düs neet.
Een bekenden determinist is Baruch Spinoza. Den, as jöyde, güng God verbindden med (de) natuur. Hy had et dan ouk neet van God as een persone, mar skreav ait: God/Natuur.
Old Averiest
thumb|300px|'t Karakteristieke karkien op Old Averiest Old Averiest is een dörpien ien de Nederlaanse gemiente Hardenbarg in 't noorden van de previncie Oaveriessel, krek onder de previncie Drenthe. Töt an de gemientelijke herindieling van 2000 beheurden 't dörp töt de gemiente Averiest.
Ligging en umgeving
Old Averiest lig an de zuudkaante van 't previnciaole grèensreviertien de Riest, een paar kilometer ten noordwesten van De Balk. Naor de Riest, die as ten oosten van 't dörp streumt, is Old Averiest vernuumd ('Averiest' = oaver de Riest). Deur 't dörp löp de weg van De Balk hen Möppelt.
De umgeving van Old Averiest is laandelijk. Ie kunt d'r best kuiern, onder meer hen 't Spoekmeertien. 't Meertien, in een dichte bos elegen, is een uutstekende visviever.
Gebouwen en begraafplaatse
In de midden van 't dörp stiet 't olde hervörmde karkien, waorskienlijk al in 1290 ebouwd. Daor gef de Stichting Konserten Oud-Avereest regelmaotig koffieconcerten. Tingoaver 't karkien lig de Wheem, een netuurinformaotiecentrum van de Laandschop Oaveriessel. Van hieruut kuj excursies ondernimmen in de streek rond Old Averiest, 't Riestdal.
Wieder lig d'r een begraafplaatse mit de graven van ien Britse en twei Kannedese vliegeniers die as in de Tweide Wereldoorlog in dizze streek bint ummekomen.
Taal
De streektaal van Old Averiest is 't Zuudwest-Zuud-Drèents, det bi'j 't Nedersaksisch heurt.
Citaot
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> achter de Wheem, meidoorn 't jongenszwiet prikkelt heur lief en zinne snoevend naor umdale
de Wildenbarg, gele brem zij wil zien locht wel stelen op zuuk naor nectar en meer 't hart as 'n gek tekeer
Uut 't gedicht ondergaon [old averiest] deur Ria Westerhuis, in Drents Letterkundig Tiedschrift Roet, zummer 2008, blz.22
Van Deinse Instituut
t Van Deinse Instituut, vestigd in Eanske, was een stichting (rechtervoort opgoan in TwentseWelle) die as doel had meer te weetn te komn oaver t heedn en verleedn van Tweante. t Instituut deu dat duur middel van studie en dokumentatie. Interessegebeedn waarn strekkultuur, volkskunde, strektaal, kultuurgeschiedenis en t laandschop van Tweante.
Oprichting
t Van Deinse Instituut wör opricht op 1 juni 1996 oet de Stichting Twente Akademie en de Vereniging Oudheidkamer Twente. Ze wör verneumd noar Jacobus Joännes van Deinse, schriever van t Tweants volksleed.
Samengoan met TwentseWelle
In 2006 is t Van Deinse Instituut met Museum Jannink en Natuurmuseum Enschede fuseerd in t museum TwentseWelle, dat in 2008 lösdoan is. Doarvan wör in 2018 de name wiezigd in De Museumfabriek.
Sevenem
thumb|Et centrum van Sevenem-darp Sevenem is ne stad en vroggere gemeente in Nederlands-Limburg. De stad heurt sund 2010 bi'j de gemeente Horst an de Maas. Sevenem ligt an de raand van den Peel.
Geskiedenis
Vanof olde tieden is Sevenem n boerndarp. Al in et bronzen en iezeren tiedpark was doar sproake van bewonning, wat blik uut n antal vondsten uut dee tied. Et oldste skrift woarin Sevenem wöd geneumd is nen ofloatbreef uut 1317 dee ok den patroonheiligen van de karke neumt: Fabianus en Sebastianus.
Heerlekheid
In 1674 wodden Sevenem ne zelfstaandege heerlekheid, dee beheurden bi-j et Oaverkwarteer van Gelre of Spaans Opper-Gelre. Tiedens den Spaansen Suksessieoorlog wodden et deur Prusiese tröppe bezet, en zo blef et as deel van Prusies Opper-Gelre rundumme ne eeuwe lange Duuts (tot 1814). In 1836 lukken et de inwonners van Sevenem wier um ne zelfstaandege gemeente te wodden.
Vanof 1745 wodden (eerstmoal kleinschoalig) an-enevangen mit et ofgroaven van de wooste groanden. Vanof 1938 wodden et ofgroaven groot an-epakt, hierdeur ontstaond n ni-j karkdarp: Evertsoord (op-eleaverd in 1959).
Teggenwoordeg
De vroggere gemeente Sevenum bestaond oet Sevenum, Krönenbarg en Evertsoord. Sund 2010 is de gemaente op-egaone in de gemaente Horst an de Maas. In meert 2008 blek uut n referendum dat 59% van de inwonners der den veurkeur an gaf neet meer zelfstaandeg te blieven. Daornao is Sevenem mit de gemeente Horst an de Maas, de darpen Meerlo, Tienraij en Swolgen samen egaone onder de bestaonde name van de gemeente Horst an de Maas, dee daormet völle groter is eworden. De gemeente Sevenem had ne oppervlakte van 45,62 km² (woarvan 0,16 km² water), en was veur 80% laandbouwgroond.
Dialekt
Sevenum ligt vlakbi-j et sniepunte van de Uerdinger liene (ik/ich) en de koud/kalt-isoglosse. Doarmet is et Sevenems n oavergängsdialekt tussen Noord-Limburgs, Limburgs en Braobants. Zee ok dizze kaarte van et Kleverlaands.
Streektaal.net rekkent Sevenem-darp en Krönenbarg nog tot et Limburgs, moar Evertsoord al tot et Noord-Limburgs.
Karke Sevenem
De karke van et darp Sevenem is ebouwd tussen 1954/1955. De karke was kloar op 15 oktober 1955. Den name is H.H. Fabianus en Sebastianus. De Sevenemse karke is ne provinsioal en gemeentelek monument.
Maarkelsebrook
thumb|right|200px| Maarkelerbrook op de kaarte van de gemeente Hof van Tweante
t Maarkelsebrook is ne boerskop bie Maarkel in de gemeente Hof van Tweante, in Tweante. t Völ töt an de gemeentelike herindelige van 2001 oonder de gemeente Maarkel. t Ligt op t zuudwesten van Maarkel, tusken de skipbekke en de greanze met n Achterhook.
Bie ne volkstelling in 1840 har Maarkelsebrook 29 huze met 175 inwonners. Bie disse volkstelling wör t ook wal Maarkelerbrook eneumd. In n Oaweriesselsen atlas steet nog aait Markeloschebroek, umdet vuur veeldnaamns de skriefwieze nooit is verniejd.
De leu oet Maarkelsebrook neumt zikzelf de Brookleu. Ze hebt ne egene buurtverenige, dee't verskeaidene aktiviteiten organiseren doot, zo as de plaatselike revue, met joarlikse oetvoerings, dee't terugge goat töt 1980. Disse aktiviteiten wordt vake eheulden in de plaatselike legere skole, de Brookskole.
Den Helder
Den Helder (Westfries: Helder) is de noordelekste gemeente op het vaastelaand van de Nederlandse previnsie Noord-Hollaand. De streke woar Den Helder ligt neumt zi-j de 'Kop van Noord-Hollaand of Noordkop'. De gemeente had vanof 1 december 2007 58.036 inwonners op ne oppervlakte van 178,83 km² woarvan 133,42 km² water. In de stad zelf wont rundum 45.000 leu.
Geskiednis
De meiste inwonners van de gemeente Den Helder wont in de geliekeneumde stad, rundum 44 doezend leu. De belangriekste dealn van Den Helder bunt Ni-j Den Helder, De Schooten en de Helderse binnenstad. De aandere inwonners van de gemeente wont in de kernen Julianadorp (rundumme 15.000) en in Huusduunen (rundumme 1000). Dizze kernen wodt noe as wieken ezene, umdat ze kort bi-j de stad Den Helder ligt. Huusduunen is het eurspronkeleke Den Helder; later kwam naobi-j Huusduunen nen tweeden kern. Dizzen wierd Helder eneumd en dat is et begin ewest van het hudege Den Helder.
Helder en et grondgebeed van de hudege gemeente Den Helder beheurden in de vrögge Middeleeuwn tot de Gouw.
In de Fraanse tied wierd begonnen met den anleg van nen marinehaven. Ok noa het vortgaon van de Fraansen in 1815 blef de marine in Den Helder, dee et uutbouwden tot heur belangriekste steunpunte. Loater kwam Julianadarp doarbi-j. Den Helder is eigenlek een vri-j ni-je gemeente met nen olden eursprong.
Betekenis name
Sommige leu legt de eursprong van den naam in een zeegat eneumd Helledore, wat "deure noar de helle" betekent. Weagens de 'strategiese' plaatse van et zeegat, wat noe et Marsdeep wöd eneumd, zol dit ne helle ewest wean veur vi-jandeleke scheape dee de Zuderzee opvaarn wollen. Moar miskien een fabel, starke praotjes, 'propaganda' of een verhaaal rundum dit gebeed. Dit is ok weerumme te vindn in de ni-jere name Den Helsdeur Den name Helder verwis meer als woarschienlek noar Helle/Helde, wat 'helling' of 'afloapend stuk laand' betekent, of 'Helre', wat ne 'kleine zandegere rugge' is. Den Helder heetten veurhen ook 'Ni-jendeep': de inwonners neumt ze nog steeds 'Ni-jendeepers'. Zi-j wod ok wal 'Jutters' eneumd.
Algemeen
Den Helder is bekand as den thuushaven van de köninkleke 'marine' dee nen belangrieken warkgeaver veur de stad en umgeavink is. De meiste marine-warkzaamheden bunt dan ok in of noabi-j de stad: de meiste kriegscheepn hebt doar euren thuushaavn. Doarnoast gif et ok nen onderholdsscheepswarf, bunt er meerdere warkplaetse en opleidingen en is noabi-j de stad ok nog n marine-vleegveld en ne marinierskazerne op Tessel.
Op 22 januari 2005 brak der braand uut in et monumentale veurmalige stadhoes van Den Helder an de Karkgrachte. Noe is et hoes weer in de olde stiel restaureerd. Et hoes is ebouwd in 1851 in art deco stiel. In de joaren '20 is doar ok een weeshuis ewest.
Den vuurtoorn van Den Helder wöd Langen Jaap eneumd en steet bi-j Huusduunen. Dizzen vuurtoorn is den langsten geetiezern vuurtoorn van Europa (63,45m). Den 16-ziedigen toorn is ebouwd in 1877. Het lech kon op 1 april 1878 ontstokken wodden.
Stelling Den Helder
De Stelling van Den Helder is Nederlands oldste militairre verdeadigingsliene. Den anleg van et eersten fort van de Stelling van Amsterdam begon pas in 1880, zo’n 65 joar noa et kloarkommen van et belangriekste deel van het verdeadiginks bouwwark in den Kop van Noord-Hollaand. In vergelieking met de liene rundum Amsterdam hef de Helderse liene wál een militair gebruuk ehad. Moar, de letsten joarn is neet veul edoane om de Stellink van Den Helder te beholden. De gemeente is veurneamens de Stellink weer zichtboar te maakn. De tröpkes forten langs de stellink wödt verni-jd. De Liniediek wöd weer beater zichtboar emaakt en möt een mooi wandelgebeed wodden en boavendeen völle vri-jetiedsmeugelekheden goan geavn.
Hvítá (Borgarfjörður)
250px|thumb|right|De [[Hraunfossar in n Hvítá a't weenter is.]] n Hvítá is nen 117 km längn stroom öp Ieslaand. Öp Ieslaand bint d'r meardre streume met n noam Hvítá (Ieslaands veur Witn stroom). Det kömp deurdet völle streume öp Ieslaand smöltwoater van gletsjern metnemn. Deur t sedimeant det d'r inzitt, hebt zee nen griezn töt mölkaachtign kleur. n Hvítá in t Borgarfjarðarsýsla is nen stroom in t westn van Ieslaand. n Stroom hef zinne kwelle in t Hallmundarhraun en pörs zich via n Barnafoss n stökskn de deepte in. n Stökskn streumofwoarts goat de Hraunfossar n stroom in. Doarnoa ström n stroom deur t dal Hvítárdalur öm oetendlik in n fjord Borgarfjörður oet te kömn.
Norn (sproake)
Norn is ne Indo-Europese sproake van n Noord-Germaansen tak oet de Germaanse sproaknfamilie. t Heurt van ooldsher met t Ieslaands, Faeröars en Noors töt de West-Skandinaviese sproakn, teegnoawer Zweeds en Deens, wat Oost-Skandinaviese sproakn eneumd wordt. Kortns is dr oonderzeuk noar edoan, en wordt de Skandinaviese sproakn in edeeld as Eailaandskandinavies en Vastelaandsskandinavies. t Noors wörd dan met Zweeds en Deens as groep ereknd, umdet ze mekoar redelik köant verstoan, duurdet t Noors de leste hoonderden joarn völle van t Deens hef oawer enömn, en doarduur wieter van t Faeröars en Ieslaands is of komn te stoan. Norn wörd vake op ene liene zat met t Faeröars, umdet ze völle eegnskopn an oetsproake en grammatika met mekoar deelt. Wat leu meant zelfs det ze mekoar konn verstoan.
Dr beent nit völle geskriften mear, mer t wörd edacht det t Norn ne gedeelde herkomst hef met Faeröars en de Vestnorske dialektn van Noorweagn.
Geskiedenisse
t Is nit precies bekeand wonnear at Norn oet is estörven. De leste sprekkers stamt noar verluudt oet t neegnteende joarhoonderd, mer t is woarskeinliker det de sproake al op zin beloop was an t eande van t achtteende joarhoonderd. De mear of eleagne eaileandkes Foula en Unst wordt vake an eweezn as de leste plekn (töt an 1893) woer't t esprökn wör, mer dan was t nit mear as leu dee't oolde zinnkes oet n kop harn eleard, zo as stuks oet verskes of gedichen. Walter Sutherland oet Skaw in Unst, den at in 1850 oet de tied köm, wordt ezeen as de leste modersprekker van t Norn. t Ennigste wat dr nog oawer is van t Norn is gedeeltes van de wöardeskat, zo as plaatsnaams, en naams vuur plaantn, deers, t wear, geveul en wöarde vuur viskerieje.
Dr wördn ook Noorse dialektn esprökn op t vastelaand in Skotlaand (bv. in Caithness), mer dee warn woarskeinlik al verskeaidene joarhoonderden oet estörven vuurdet Norn det dee. Doarumme neumt wat geleardn det "Caithness Norn", mer doar wil nit iederene an. Van Caithness Norn is nog meender bekeand as van t Orkney of Shetlaand Norn. Dr beent hoaste ginne geskriftn oawer ebleewn. Dr besteet nog ne versie van t Oonze Vaar en ne ballade.
Hulst (gemeente)
Hulst (Zeeuws en Oostvlaams: Ulst) is ne gemeente in de Nederlaandse proveensie Zeelaand. Et hef 27.556 inwonners (1 jannewoari 2020). Noa de gemeentelike herverdeling van 2003 beslöt et non et hele oosten van Zeeuws-Vlaanderen.
Norn (sproake)
Klaankn
De klaanklear van t Norn is nit met vastigheaid te bepoaln duurdet dr mer zo weainig vuurbeeldmateriaal van is, mer de algemene dinge köant vastelegd wördn duur t weainige wat nog wál oawer ebleewn is. Norn har völle eender met zuudwestelike dialektn van Noorweagn, zo as bv. t stemhebnd wordn van de stemloze klaankn (/p, t, k/ wördn /b, d, g/) vuur kleenkers an of dr tuskenduur. Dit was dan vuural zo in t Shetlaand Norn; in t Orkney Norn völle meender. n Aander kenmoark was t veraandern van /θ/ and /ð/ (de th-klaankn in "thing" and "that") noar [t] and [d].
Hulst (gemeente)
Wonkerne
In de gemeente Hulst, dee neumd is noar de grötste stad, ligt nog veerteen aandere döarpe:
Norn (sproake)
Grammatika
Skoonwal t lastig is völle met zekerheaid te zegn oawer Norngrammatika, geewt wat geskriftn an det t zinn har zoonder oonderwoarp, wat völle vuurköm in west-skandinaviese sproakn.
Nynorn
Op t internet beent wat leu gangs um t norn wier leawndig te kriegn, wat ze Nynorn neumt. Öar idee is um t op dezelfde wieze of te leaidn van oolde tekste en wöarde en te loatn herleawn as t Kornies oet Cornwall.
Wieters wörd Norn op Shetlaand en Orkney mear as ceremonie ebroekt, zo as in de liefsprökke van Shetlaand: "Með lögum skal land byggja" (Met wet wörd laand ebouwd).
Vuurbeeldtekst
De volgende stuks beent Norn en oold-Noorse versies van t Oonze Vader, n kristelik gebed:
Háifoss
250px|thumb|right|Háifoss. Den Háifoss (Hogen Waterval) is met zinne 122 meter heugte enen van de heugste watervälle van Ieslaand (den heugsten is den Glymur. Hee lig vlakbie den vulkaan Hekla in et zuden van et eailaand. Den Fossá kömp oeteandelik oet in den Þjórsá, enen van de grötste, moar neet te bevoaren gletsjer-rivieren van Ieslaand. Kort bie den Háifoss vaalt den 100 m hogen Granni de deepte in.
Norn (sproake)
Vuurbeeldtekst
Ne Shetland "guddick" (roadsel) in t Norn, wat Jakob Jakobsen heurdn op Unst, t noordelikste Shetlandeailaand, in de joarn van 1890. t Zelfde röadselke is ook bekeand op de Faeröar-Eailaandn.
t Antwoord is ne koo. Veer titn hangt, veer peute goat, twee hoorns en twee oorn stoat umhoge, twee oogne wiest de weg noar t veeld en eenn start keump dr zweeind achteran.
Ófærufoss
250px|thumb|right|Ófærufoss. den Ófærufoss is nen waterval in den Eldgjá (vuurkloof), nen groten kloof in et zuudmiddeln van Ieslaand. Töt 1993 stöndn hier ne natuurlike brugge, moar den is deur nen storm instört.
Gljúfurárfoss
250px|thumb|right|n Gljúfurárfoss. Den Gljúfurárfoss is nen waterval in de Vestfirðir in Ieslaand. Hee ligt ongevear 10 km op et noorden van Dynjandi, woar as den Gljúfurá in et Arnarfjörður streumt.
Ankh Gussinklo
Ankh Gussinklo (1947, op den 'Heisterkamp' in Lintel) is een Achterhookse schriefster.
Ze was den tweeden uut ne trop van zeuven. Ze is etrouwd, hef dree kinder en vaer kleinkinder. Het schrieven van gedichten veur brulften en andere gebeurtenissen in de naoberschop is eur met den paplaepel in egotten, dat deed eur moder namelek völle. Ton ze zelf een jaor of vieftiene was, leet eur moder eur dee gedichten ok schrieven, umdat ze 't der mangs zelf te drok veur had.
Elburgs
't Elburgs is een Nedersaksisch dialek dat esproken wördt in de stad Elburg van de gelieknamige gemeente. 't Dialek lig op de overgangsgrens tussen 't West- en Oost-Veluws, mar wördt tot 't Oost-Veluws erekend. Dit kump onder aandere deurdat 't an de old-kaante lig van de oud/old-isoglosse.
In Doospiek, een dorp binnen de gemeente Elburg wördt der Doospieks esproken, dit lig tussen 't Elburgs, Nunspeets en 't Urkers in. 't Elburgs is samen mit 't Nunspeets en 't Doospieks een ampart groepjen binnen de Veluwse dialekken, der bin een antal olde klanken in beweerd ebleven zoas de /ee/ dee tussen de [ee] en [ie] in lig, de /oo/ dee tussen de [oo] en [oe] in lig en de /uu/ dee tussen de [uu] en [u] in lig. Der is ook een oldheidkundige verenige, Arent Thoe Boecop, dee zich bezigholt mit 't Elburgs en de Elburgse cultuur, disse verenige hef ook een boek uut-ebröngen onder de naam Elburgs Woordenboek.
Boergondisch (tael)
Et Boergondisch is een uutsturven Oost-Germaanse tael die spreuken wodde deur de Boergondiërs.
Et was een levende tael in de vrogge middelieuwen en wodde doe in Zuudoost-Gallië spreuken deur de Germaanse minderhied, die de heersende klasse in dat gebied was. Disse tael is lichtkaans al veur et jaor 700 uutsturven, doe de Germaanse minderhied et Gallo-Romaanse dialekt van de meerderhied van de bevolking overnam.
Et Frankisch-Comptoise dialekt van et Fraans is verwaant an et Boergondische dialekt, dat spreuken wodt in Boergondië, en wodt zien as een diel van de Boergondische groep van de Gallo-Romaanse dialekten.
Diemen
thumb|right|260px|De Olddiemerloane verbund Diemen-Noord met Diemen-Centrum Diemen is ne plaatse en gemeente in de Nederlandse previnsie Noord-Hollaand.
Indeling
Diemen wöd deursneaden deur et Amsterdam-Rienkanaal en de reviere Diem. De Diem besteet uut twee delen, wat ok de name van Diemen verkloart. Diemen besteet uut veer delen: Diemen-Noord, Diemen-Centrum, Diemen-Zuud en et butengebeed. Et bewonde deel van Diemen ligt vri-jwal helemoal ten zuden van het Amsterdam-Rienkanaal en ten westen van de Diem. Ten oosten van de Diem ligt Overdiemen, an weerszieden van et kanaal.
Natuur
Ok hef Diemen natuurgebeeden. Zi-j bunt de oavvergank van laandelek noar steadelek gebeed. Neumensweerdig bunt et Diemerwold, et Penwold, Park Spoorzicht en den Diemer Viefhook. Et Diemerwold is een jong wold dat stuksken bi-j betjen is an-elegd tussen 1992 en 1996. Een deal doarvan is et 'Telegraafbos', eschonken deur et gelieknamige ni-jsblad. Park Spoorzicht is een natuurpark in et centrum van Diemen. Den Diemer Viefhook is bescharmd natuurgebeed en doar ligt ok et fort Diemerdam dat deel uutmek van de Stelling van Amsterdam.
Monumenten
De gemeente Diemen hef elf Rieksmonumenten en éen previnsie monument.
Megaride
thumb|right|200px|Blik up Megaride en de burg Castel dell'Ovo Megaride is en klein eiland in de Tyrreniske Sey, vöär de küste van Italie. Et is rechtevoord en underdeyl van de stadswyke San Fernandino in Napels. Et sit med nen ård dyk med dåroaver nen autoweg an et vasteland vaste. Et eiland wördt souwat geheyl döär de burg Castel dell’Ovo innöämen. Der ümhen ligget noch wat kleine woanhüse.
Volgens de legende wör hyr de greekske Sirene Partenope begraven.
J.J. Uilenberg
Jan Jantinus Uilenberg (ok Oelenbarg) (Zuudwolde, 10 meert 1881 – Potterwold, 20 jannewaori 1962) was een Drèentstalige en Nederlaandstalige schriever, onderwiezer en veurdrachtskeunstener.
Oelenbarg was de zeune van een onderwiezer en publicist. Op de Riekskweekschoele in Stad kreeg e onder meer les van L. Leopold, iene van de samenstellers van de bekende bloemlezing Van de Schelde tot de Weichsel, Nederduitsche dialecten in dicht en ondicht, en van Hindericus Scheepstra, schriever van Ot en Sien. Vanof 1902 gaf Oelenbarg les op Veenoord en in Den Haag en Medemblik. Vanof 1922 was e heufd van de ulo op Smilde.
Veur de Drèentse verieningen in de grote steden dreug e zien wark veur. Vanof 1929 had e in Maandblad Drenthe wark staon, waoronder liedteksten, Drèentstalige verhalen en stokken daor as e in opkwaamp veur schier en nuver Drèents. Ien van zien liedteksten was 't onofficiële volkslied Mijn Drenthe. Ok hervertelde-n-e Drèentse treditionele verhalen, zoas de legende van Ellert en Brammert.
Tiedens de Duutse bezetting wördden Oelenbarg lid van de Kultuurkamer, zodet e kun blieven publiceren. Ok wördden e sympathiserend lid van de NSB. Dizze zaken kwamen hum nao de oorlog op gevangenschop, een boete en een publicatieverbod töt 1951 te staon.
Wat uut zien wark
<blockquote style="font-style: italic;"> Op 'n aovend in 't leste van de Meert kwaamp de holtdoeve bij de akster an de deure. — "Goeien aovend." — "Ook goeien aovend, ie bint nog late op 't pad." — "Ja, en ie bint nog late op." "Koomt erin en smiet oe dale. Wat breng ie veur neis?" — "Ik brenge gien neis, maar ik wol oe wat vraogen." — "Zo, — daor kooi late met an, — ik wolle net hen bedde." — "Ja, ik kome in donkern, want gien mèense hef der wat mit neudig." — "Maar de oele en de vrouwe die hebt oe eziene, want die bint altied late op." — Ja, det week wel; de oele die zat op 't hoogste paoltien van 't karkhof. Ik deenke, det hij naoprakkezeerde over de prèke van 'n zundag, want hij verkeert 'n boel in de toren en op de karkenzolder. En zien vrouwe die zat in 't oelenbröd van Freerk Tiemes op moezen te kieken." —
Uut: 'Waorumme de doeve 't nusselen niet leerde, en altijd Ro-koe röp', in: Jan Poortman (samenstelling) (1940), ''Uut en um oes olde laandschop. Leesboek voor school en huis'', Assen: Van Gorcum & Comp., N.V.
Waterplat
't Waterplat (Duutse schriefwieze: Waterplatt) is de name van een groep dialecten binnen 't Graofschopper plat, 't Platduuts det ze praot in de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. 't Graofschopper plat heurt bi'j de Westfaolse groep van 't Platduuts.
Daoras de revier de Vechte löp, nuumt ze de spraoke van de Graafschop Waterplat. 't Liekt stark op 't Vechtdals van de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. 't Verkleinwoord vörmt ze mit -ie. Deur de handelsvaort op de Vechte had de Graofschop Benthem nauwe handelsbaanden mit Zwolle en kwammen d'r naost invloeden van 't Nederlaands ok Sallaanse/Vechtdalse taalinvloeden in 't Graofschops.
't Waterplat praot ze op Schüttrupp (daoras 't Schüttrupper Platt het), Nothoorn, Ni'jenhoes, Hoogstede en Emmelkaamp.
Aandere dialecten in de Graofschop Benthem hebt een verkleinwoord mit -ke en sluut meer an bi'j 't Noordoost-Twèents. Dizze dialecten nuumt ze ok wal Heuvellaander plat (Duuts: Hügellandplatt).
Vergelieking Waterplat en Vechtdals
West-Overiesselse spelling, evolgd deur de (Sass'sche Schrievwies)
Zuud-Hollaand
thumb|Zuud-Hollaand thumb|Satellietfoto van de [[Rijn-Maasdelta, waorop de Zuud-Hollaandse eilanen te zien binnen]]
Zuud-Hollaand (Nederlaans: Zuid-Holland) is een perveensie in West-Nederlaand an de Noordzeekust. Et is ien van de dichtstbevolkte en meest industrialiseerde gebieden in Nederland. De perveensie is zoe'n 3.403 km² groot. De perveensie het roem 3,7 miljoen inwoners (2011), waormit Zuud-Holland de bevolkingsriekste perveensie van Nederlaand is. De heufdstad van de perveensie is Den Haag en de grootste stad is Rotterdam.
Angreenzende perveensies bin Zeelaand in et zuden, Noord-Braobaant in et zuudoosten en Gelderlaand en Utrecht in et oosten. De noordgreens wodt vormd deur de perveensie Noord-Hollaand, waormee Zuud-Hollaand tot de grondwetswieziging van 1840 ien perveensie Hollaand vormden. In et westen greenst de perveensie an de Noordzee.
Eilanen van Zuud-Hollaand
Et zudelike gedielte van de perveensie Zuud-Hollaand bestaot uut een antal eilanen die in de Rijn-Maasrivierdelta liggen. Alhoewel de eilanen technisch zien omringd wodden deur rivieren, kenaolen of aandere waeteren, bin de meerste eilanen goed mit de rest van de perveensie verbunnen.
De eilanen die tot Zuud-Hollaands beheuren binnen:
Gemienten
De 50 gemienten van Zuud-Hollaand per 2023:
Libië
Libië (Arabies: ليبيا Lībiyyā), offisjeel de Grote Libies-Arabiese Sosjalistiese Volks-Jamahiriyah (Arabies: الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى Al-Jamāhīriyyat al-°Arabiyyat al-Lībiyyat ash-Sha°biyyat al-Ishtirākiyyat al-Uzmā) is n loand in Noord-Afrika. t Loand ligt op t oostn van Tunesië en Algerieje, in t westn van Egypte, op t noordn van Niger en Tsjaad, in t noordwestn an Soedan en op t zuudn van de Middellaandse Zee. Doarduur ligt t op t zuudn van Italië en Grieknloand.
Loandsbeskriewige
De heuwdstad is Tripoli, ne haawnstad in t noordwestn an de Middellaandse Zee. n Groot deel van t loand heurt bie de Sahara bie an. t Loand hef featelik niks gen mearn of riviern. Van alle 1.759.540 kilometer in t kwadroat an Libiese groond is alns loand. Dr wörd ewaarket an n soortemeant keunstmoatige rivier, den't van oonder de Sahara t loand water mut tauvoorn. In t noordn an de zee hef t loand n Middellaands Zeeklimaat, vearder hef t loand n dreug weusteklimaat. Doarumme lignt de belangriekste steadn in t noordn.
t Loand is opdeeld in 34 baladiya, wat zovölle beduudt as gemeentes, strekn of proveensies, skoonwal al disse strekn duur mekaar enömn allemoal grötter zeunt as heel België of Neerloand.
Stoatsindelige
t Loand is ne sosjalistiese reppubliek, met Moammar Al-Qadhafi as Gids van de Revolusie.
Opstoand 2011
Noa ne ummeweantelige in Tunesië in 2010 en nen gelukten volsopstoand in Egypte in januwoari 2011 gungn op n 16den februwoari ook in Libië verskeadene doezenden leu de stroate op um te protesteern teegn Qadhafi. In verskilnde steadn wörd ezegd det bie reln wal hoaste 1000 leu umme zeent ekömn, mer doar is gen zekerhead oawer. De wierstoand begun in t noordoostn van Libië in en roond Benghazi en oandere steadn in Cyrenaica, later ook in t noordwestn van t loand woer't Qadhafi's invlood kleander is as in de heuwdstad, mer sleug later ook oawer noar gedeeltes van Tripoli. Skoonwal langs Al-Jazeera en tellefongesprekn de wearld kunnig wör oawer n opstoand in Benghazi, blif dr nog völle ondudelik vuur de westerse berichtgiewige, umdet de regearige gen verslaggiewers taulöt in t opstoandgebeed en t internet dr achterhen edoane hef.
Op 17 meert 2011 steeldn de Veiligheidsroad van de Vereanigde Naasies met resolusie (besloet) 1973 ne no-fly zone in en steund t gebroek tau van 'alle neudige middeln' um Libiese börgers te beskaarmen. n Saamnwaarkingsverboand van westerse loanden, seend 31 meart oonder NAVO-gezag, hef seend 19 meart zowat alle deage vleegtuugbombardemeantn edoane op Libië, woerbie ok börgers umme zeunt ekömn, zo as Saif al-Arab Qadhafi (den in 1986 al gewoond was ewörden bie n oander bombardemeant duur de VS ) en dreie van Qadhafi's kleankeender. Vief wekke later gavn nen NAVO-topman indirekt tau dat Gadaffi n doelwit is.
Anvang juni steurn Froankriek de rebeln in de Nafusa-baargen woapens en munisie tau, Qatar bewoapenden de rebellen in Banghazi.
Vanof middeln juli warn dr massademonstroasies vuur de regearing, op 29 juli bombarbeerden de NAVO de Libiese tillevisie.
Volksbeskriewige
Libië is ene van de dunstbevolkte loandn op de wearld, met drei man te veerkoante kilometer in t noordn en mear een man te veerkoante kilometer in de rest van t loand. Zowat iederene woont an de kuste, woerduur at ongevear 90% van t hele loand löag steet.
t Libiese volk is ne mengeling van oorsproonkelike Baarbervolkn en Arabiern dee't later noar t loand hen treukn. Dr zeunt kleane Toeareg- en Toeboestamn, dee't heuwdzakelik in t zuudn wont en n roondtreknd bestoan hebt. De meeste boetnloanders komt heuwdzakelik oet de umlignde Afrikaanse loandn, vuural Egypte, Tunesië, mer ook oet Zuud-Afrika.
Sproake
De sproake met de meeste sprekkers van Libië is t Arabies, en is ook de offisjele loandssproake. Doarnöast wörd nog völle de Baarberse dialekte sprökn, dee't gen offisjele erkennige hebt. Wat Libiërs keant ook Italjaans, mear det zeunt vuural de euldere leu. Ook t Engels is wal bekeand, vuural in de gröttere steadn.
Roosendaal
Roosendaal is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is de lyknamige stad Roosendaal. Der woanet 77.201 lüde up ne uppervlakde van 107,16 km².
Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint Wouw, Heerle, Nispen, Wouwse Plantage en Moerstraten.
Nåberskoppen sint:
Heuvellaander plat
't Heuvellaander plat (Duuts: Hügellandplatt) is de name van een groep dialecten binnen 't Graofschopper plat, 't Platduuts det ze praot in de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. 't Graofschopper plat heurt bi'j de Westfaolse groep van 't Platduuts.
't Heuvellaander plat hef een verkleinwoord mit -ke en slöt in dit en aandere opzichten an bi'j 't Noordoost-Twèents. Ze onderscheidt 't van 't Waterplat, det 't verkleinwoord vörmt mit -ie en anslöt bi'j 't Vechtdals.
Podcast
Nen podcast is ne gelüüdsupname wat oaver internet of up nen gelüüdsdraeger belüsterd worden kan. De upname kan en radioprogramma weasen, mär ouk vöäredragene korte verhalen kummet vöär.
De uutsendingen untstünden do as et amerikaanske technologybedryv Apple de eyrste digitale geluudsdraeger, de iPod, up de markt brachten. Et woord Podcast is dan ouk ne samenstelling van iPod en et engelske broadcast (uutsending). Oarsprungelik was de bedoling üm nen podcast up nen iPod of anderen geluudsdraeger te setten, sou dat den tohöyrder der up eygene tyd en wyse når lüsteren kunde. Rechtevoord sint vöäle podcasts ouk rechtstreyks oaver internet te ströymen en hoovt se neet meyr eyrst binnenehaald te worden.
In nen podcast kan et oaver van allens en noch wat gån. Et hangt der mär net vanaf wat den uprichter der van maket. Ouk magt de makers heylemål selv weaten wo vake se der eyne maket en wo lange as ne upname duurt. Mangs drait nen podcast üm gesprekken med gäste, mangs is der en vast koppel lüde wat et an mekander küret, mär ouk lüde dee as ne ård kolumn-achtige podcasts maket. Wat podcasts wordet vulleydig improviseerd, anderen volget en strak uuteskreaven verhaal. Mangs is nen podcast bedoold üm anderen wat by te brengen, mangs ouk gewoan vöär de wille.
Gröttere podcasts kryget geld van bedryve üm underwyl reklame te maken. Dårmed kan et ne inkumstenbrunne weasen vöär de makers.
Med de kumst van de klookfoon en ströymingsdeenste as Spotify en iTunes is podcasten en podcast lüsteren en populäär tydverdryv ewörden. In et neadersassiske gebeed sint verskeidene podcasts te belüsteren. Seet dårvöär de lyste van neadersassiske podcasts.
Derk Jan ten Hoopen
Derk Jan ten Hoopen (Nee, 1943) is een Achterhookse schriever.
Nao ziene studie worden hee hoesarts in het Drentse Zuudwolde en daor wont e nog altied. Hee schrif regelmaotig in De Moespot, 't tiedschrift van 't Verbond van Nedersaksische Dialektkringen.
Zien wark is ok te laezen in bundels as Den Tillefoon (1997), Flonkergood en Mo'j 's kieken wah'n schrievers (1999). In 1999 verscheen zien aerste eigen beukske Soms zit ik zomaor onder 'n boom en in 2001 Gedachtenzaod, beide met dialectgedichten. Hierveur kreeg e in 2002 de Kunst- en Cultuurpries Oost-Gelderland Jaromir.
Boergondisch
Boergondisch kan verwiezen naor:
Karel Diederik Schönfeld Wichers
thumb|right|Karel van 'n Notåris Karel Diederik Schönfeld Wichers (Naarden, 1901 - Ryssen, 1993), better bekend under syne skeldnamen Kårel/Karel van 'n Notåris was kandidåt-notåris, mär in Ryssen en ümstreaken vöäral bekend as skryver van et eyrste vulleydige wöördebook van et ryssenske dialekt (1959) en de twentsk-neaderlandske en neaderlandsk-twentske wöördeböke (1979). Hee was nen bröder van Herman Schönfeld-Wichers, ouk nen bekenden skryver.
Döär dat hee sik afsünderden in et wold rund Ryssen, is der verholdingswys weinig oaver em bekend.
Leyven
Schönfeld-Wichers har in Amsterdam eleyrd vöär advokåt (Meyster in de Rechten), en vöär notåris in Den Haag. Et verhaal wil dat hee up den dag van syne officielle anstelling köys vöär een vry leaven, under et motto "lever vryheid as geld". Hee tröäk sik terügge in 'n bos, wår as hee selv ne boomhütte bouwd har. Dat gebröäk hee as syn woanhuus. Syn bröder Herman bouweden later ouk een hüüsken in etselvde bos. Do as Herman nå Grönningen verhüseden, verwesselden Karel syne hütte vöär den van Herman.
"Menear Karel", so as ryssenders em nöömden, höld van de anweasigheid van anderen, mär nit üm selv in de belangstelling te stån. Hee organiseerden regelmåtig musikåvenden, wår hee dan selv med synen trekkebüdel verskes medspöllen deyd en underwyl de domålige jöägend uuthöyrden oaver de ryssender språke.
Van ne olde Renault-vrachtwage makeden hee de allereyrste camper, den as hee de Kueklkoare (köykelkåre) döypeden. Dårmed tröäk hee reygelmåtig med künnigheid (meysttyds junge lüde) döär Europa (u.a. med Harm uut Ryssen). Geld verdeenden se dan döär seisoonswark te doon, so as byvöärbeald druven plükken by de wynburen in Frankryk. Disse reisen beskreav hee in synen bündel Raejsbreewe oet de Kueklkoare (Reisbreve uut de Köykelkåre). Ne andere reise voorden em in 1955 når Sicilie, wåroaver hee in 1985 et book Noar 't Vuerspiejige Aejlaand (Når et Vüürspyige Eiland) skreav.
De Köykelkåre is upekocht döär een stel ryssenders dee as et ding upelapped hebbet. Se hebbet der ouk öäre sleaphüttenvereynige når enöömd.
Bekendheid
De meyste bekendheid kreag Schönfeld-Wichers med syn wöördebook van et ryssenske dialekt van vöär 1959, wårvöär hee syne eygene skryvwyse uutdachten. Disse skryvwyse was slim fonetisk, up neaderlandsken grundslag. Samenestelde wöörde en "neaderlandske" wöörde löät hee vort. Ouk was hee den eyrsten vöärsitter van de lokale heymkündevereynige. Et wöördeböken was bedoold as 'instap vöär et ryssensk'.
Schönfeld-Wichers was een unmündig sekuur man. Nå vöäle upmarkingen en anwysingen van andere ryssenders skreav hee in 1970 noch een byvoogsel by et wöördeböken. Dat löät hee uutgeaven in De Driemaandelijkse Bladen van et Nedersaksisch Instituut van de ryksuniversiteit Grönningen. In dat byvoogsel stünden noch vöäle meyr wöörde en uutdrükkingen. Et böken is al jåren uutverkocht, mär wörd in 1996 in kleine antallen vannys edrükked üm te vyren dat de Stichting Oudheidkamer Riessen 45 jår bestünd. Et byvoogsel wör hyrby nit upenöämen, mär beide sint nu online as pdf te krygen.
In 1979 köm hee med et uutgebreide Woordenboek Nederlands Twents wårin as hee syn nye byvoogsel van 1970 selv in verwarked har. Nöäst oaversettingen van wöörde gavven hee ouk uutgebreide kulturele beskryvingen. De nit-ryssenske twentske wöörde "verryssenskeden" hee, ümdat dat volgens em et oorsprunkelike twentsk was en de andere soorten ne "verkörte uutvoring." Dåruut bleak syne starke gevöölsband med Ryssen en et ryssensk. Et geavt een good beald van et ryssensk, Ryssen en Twente in de vroge 20. eywe, mär en akademisk bookwark kan et dårdöär nit enöömd worden.
"'...Maar bij de bovenbedoelde verkorting gaat het om iets heel anders, namelijk het weglaten van 'e'-s die juist wél betekenis hebben in het woord. Het zijn, grammatikaal geordend, de volgende:"
"[...]'"Wat ryssenders proberet al jåren een standbeald vöär Schönfeld-Wichers in Ryssen te krygen, mär dår wil de gemeente noch nit an. As klein protest steyt dårümme syne foto in de nye uutgave van et ryssenske wöördeböken.
Skryvwyse
Karel bedachten syne eygene skryvwyse, üm dat den vöär et (ryssensk) twentsk noch neet bestünd. Hee hanteerden as basis et hollandsk vöär de klank-letterverbindingen, mär wydters was de skryvwyse slim up klank erichted. Toch was Schönfeld-Wichers nit künnig med et Internationale Klankenskrivt. Hee höld der reakening med dat syne leasers meysttyds mär kört når skole güngen en enkel een beaten hollandsk harren leyren leasen en skryven. Dår probereden hee by an te sluten. In syn Woordenboek Rijssens Dialect deade hee in et Voorwoord by yderen afsünderliken klank nen uutleg.
''Bij de spelling heb ik mij een tweeledig doel gesteld, namelijk de woorden goed weergeven, zoals ze werkelijk uitgesproken worden en een eenvoudig geheel van regels te volgen, met vermijding van tekens, die niet beslist nodig waren. (...)''
''Een in het Rijssens veel voorkomende klank is die van het Engelse "but" of het Duitse "Köpfe" als ze kort, en van het Franse "soeur" of het Engelse "world" als ze lang is. Door dialectschrijvers wordt voor de korte meestal het Duitse teken "ö" gebruikt, Maar verschillende overwegingen hebben mij er toe gebracht dat niet te doen. Deze klank is namelijk geen variatie van de "o", maar van de "u"; tussen haar en "u" van bv. "put" bestaat een soortgelijke betrekking als tussen de "o" van "los" en die van "dof". Daarom gaf ik de voorkeur aan het teken: "ù". De lange klank kan dan volgens de algemene regel (achtervoeging van een "e") weergegeven worden door "ùe", terwijl men bij het Duitse teken dan zou moeten komen tot "öe", dat onduidelijk is en aan de "oe" of aan "ooee" doet denken. Ook is bij het schrijven het zetten van een ' eenvoudiger dan van ".''
Koarel skreav as vöärbeald wöörde as wùere. Üm leysers te låten wennen an synen styl, skreav hee achterin et wöördebook een kört verhaal, vulledig in dee spelling.
Een ander kenmark is et radikaal vordlåten van den stummen -e, selvs vöär -r en -l. In boavenstånd stükken ståt byvöärbeald de wöörde oondrduure (underdöäre), zomroawnd (sommeroavend) en achtr (achter).
Uutwarking
thumb|232x232px|De Weawr. Vöärbeyld van wandversyrige med Karel syne skryvwyse.|alt=
Schönfeld-Wichers was den eyrsten den as syne ryssenske skryverye officieel uutgavven. En ümdat hee een heyl antal junge gäste begeleiden dee as later in Ryssen en vöär de språke invloodryke lüde wörden, so as Harm Agteresch en Gerrit Kraa, kreag syne skryvwyse al gau voot an den grund. Der was ja nit wat anders. Syne skryvwyse wördt töt up den dag van vandage noch ebruked in officiele naams so as de sleaphüttenvereynige De Kueklkoare, postseygelversamelgruup  'n Poszeagl, de meyste skealdnaams en geavelversyringen.
Poldernederlaands
Sociolinguïst dr. Jan Stroop (geboren in 1938) hef et woord Poldernederlaands veur et eerst gebroekt um et verskiensel an te duden.