cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Roevène
thumb|250px|De hervörmde karke op Roevène thumb|300px|[[Slagenlaandschop rond Roevène tussen de Wereldoorlogen, mit de hervörmde karke]] thumb|250px|De laatste melkbus deur E. van Heck (eplaatst in 2002) Roevène (Nederlaans: Rouveen) is een dörp in de gemiente Stappest in de Nederlaanse pervincie Oaveriessel. In 2006 lèèfden d'r roem dreiduzend mèènsen. Mit 't naoberdörp Stappest is Roevène een veurbield van lintbebouwing an de Olde Rieksweg, die as zo'n acht kilometer laank is en van 't wegenkruuspunt De Lichtmis in 't zuudwesten töt in Stappest in 't noordoorsten löp.
In 't centrum an 't Kerkplein hej de grote Hervormde karke. Wieder bint d'r nog een köppel protestaantse karken. De lekaole middenstaand veur de dagelijkse beneudigdheden is goed verteengwoordigd, mar d'r bint gien grote winkelketens. D'r is een jonge dörpskern. Mit 't uutbreidingsplan Rouveen-West III bouwt ze veural in eing beheer sund 2004 een bulte ni'jbouwwonings.
Op Roevène hej drei basisskoelen. Veur 't voortgezet onderwies gaot de kiender naor skoelen in plaatsen as Stappest, Möppelt, Iesselmuun, Kampen, Ni'jlusen en Zwolle.
Cultuur
In vergelieking mit Stappest is 't antal vrouwlu det nog in klederdracht löp bedudend leger. Nog wal beholdt ze op 't dörp de zundagsröst.
De Roevèènsen hebt heur eing volkslied, Bi'j de grote watertoren, in 1972 eskreven deur Jan Kruidhof. De watertoren slat op de olde watertoren an De Lichtmis (krek ten zuden van Roevène), now een restaurant. An De Lichtmis lig ok 't olde verdedigingswark de Bisskopsskaanze, ok wal de Roevènerskaanze.
Citaot
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Stoer stiet nog de olde toren eeuwen bint d'r langs egaon Zelfs hef hi'j ien bange dagen al een stormvloed ies deurstoan Stoer stoat nog de olde ieken dikke reuzen langs de weg Mar het blieft nog steeds de "boompies" zo as de Roevèènsen zegt Stoer is 't volk ok van Roevèène vlietig veur het daagluks brood En kump iene ien ellende helpt hum d'ààndern uut de nood
Uut Hendrik Sterken zien gedicht 'Drie-eenheid'. In: J.P. van den Berg c.s. (1986), ''Van Reestdal tot Beentjesgraven. Van Kievitshaar tot Kievitsnest'', Zwolle: Natuur en Milieu Federatie Overijssel, blz. 53
Fraizenkuur
n Fraizenkuur is n kuur over de Fraizen, maisttieds môkt deur n Grunneger. Nait allend Grunnegers en Fraizen dudden dit, woardeur t binoa n aalgemaine benoamen worden is veur n kuur over n andere kultuur of vôlk. Hierbie gaait t voak om buurlanden en etnische groupen. Hieronder stoan n poar veurbeelden.
Fraizen
De Grunnegers môken t maist kuurn over de Fraizen.
Bayern
Bayern worden voak deur hail Duutslaand in de sjaik nomen. Voak worden zai hierbie op heur aigens dialekt aansproken.
Oostfraizen
In tieds dat de Duutsers in t aalgemain maisttied kuurn môken over de Bayern, môken de Bayern zölf kuurn over Oostfraizen.
Bèlgen
Over Bèlgen binnen t veuraal de Nederlanders dij de kuurn môken. De bedoulen bie dizze kuurn is dat de Bèlgen n dom imago kriegen.
Nederlaanders
Kuurn over Nederlaanders worden veuraal môkt deur Bèlgen. Zai willen t imago doarmit opbaauwen/verstaarken dat Nederlaanders zuneg binnen.
(Dizze leste kuur wordt ook môkt over de Grunnegers.)
Skotten
De Skotten binnen maisttied de bok bie de Duutsers. Ook bie dizze grappen is t de bedouln dat man dat man denkt dat de Skotten zuneg en aarm binnen.
Westhoekers
Et Westhoekers is de naeme veur een dialect van et Stellingwarfs dat ze praoten in de zuudwestpunt van de gemiente Weststellingwarf, in 't zuudoosten van Frieslaand. De plakken waor ze Westhoekers praoten bin Spange, Sliekenborg, Scharpenzeel en De Langelille.
Disse vorm van et Stellingwarfs liekt nog aorig veul op de dialekten van de Overiesselse plakken De Kuunder en Blankenham, die niet veerof liggen. Bi'jtieden numen ze in Stellingwarf 't dialekt van disse Overiesselse plakken ok Westhoekers.
Vlagge van Gelderlaand
thumb|right|250px|Vlagge van Gelderlaand (ratio 9:13; de facto 2:3) De vlagge van Gelderlaand is ne horizontoale dreekleure in de kleuren (vanof boaven) blauw, geal en zwart. De vlagge wodden op 15 april 1953 deur Previnsiaole Stoaten vast-esteld.
Et zinnebeeldegen
De dree kleuren bunt of-eleid van et woapen van Gelderlaand. Dit woapen teunt n schild dat wöd edroagen deur twee leeuwen. De linkerhelfte van et schild teunt den golden leeuw den in ne latere uutvoering van et woapen van et Hartogdom Gelre op n blauw schild stoand. De rechterhelfte hef den zwarten leeuwe van Gulik, den vanof de 14de eeuwe ok deel uutmek van et Gelderse woapen, umdat de hartoagen van Gulik et gezag oaver Gelre verkreagen. Dizzen leeuw wöd op nen golden achtergroand weer-egoaven. De dree kleuren blauw, gold (geal) en zwart staot dus centroal in et Gelderse woapen en bunt doarumme de Gelderse kleuren.
Untwarp
De heugte-breedteverholding is officieel 9:13, ne ungebrukeleke verholding. In de praktiek holdt zi-j mangs de gebrukelekere verholding van 2:3 an, dee ok van toopassing is op de Nederlandse vlagge.
Geskiednis
In de rundumme eerste 15 joar noa den Tweeden wealdkrieg gingen de Nederlandse previnsies eure vlaggen anneamen. De previnsie Gelderlaand wol op groand van et previnsiewoapen ne blauw-geal-zwarte vlagge, mit nen hartoghood op de geale middenbane. Dee mös et olde hartogdom Gelre zinnebeelden, woaran de previnsie zienen name hef ontleend. Den Hogen Road van Adel was echter teggen de opnaome van nen veurstelling op de dreekleure, woarnoa de vlagge van vandage is an-enommen.
De vlagge wodden op 15 april 1953 an-enommen deur middel van de uutgave van et vlagbesluut in et Previnsioal Blad van Gelderlaand. Et untwarp kon op algemeane instemming rekkenen van de leaden van de Previnsioale Stoaten.
Tankenbarg
thumb|300px|Et kupelken up den Tankenbarg thumb|Uutsicht vanuut den kupel med sicht up [[Düütskland]] thumb|Burenspülleken op den Tankenbarg
Den Tankenbarg is nen höävel van 85,1 meter höygde. Hee ligt in de twentske gemeynde Lösker, up et noordousten van Oldensele. Et is het höygste punt van den provincy Oaveryssel en den dardehöygsten barg van et vasteland van Neaderland.
Den stüwwal van Oldensele
In et Saalien drükkeden ne dikke låge landys bevröärene lågen sand en keien vöär sik uut. Sou untstünd nen stapelden fuker in et landskap, wat den oldenselsken stüwwal wör. By Oldensele is der wal slim höygdeverskil in. Up et süden löpt en noordsüüdfuker en up et noorden ne oustwestfuker. De noordelike strekkingslynen slutet an up den stüwwal van Oatmörske. De pleistocene afsettingen sint groutendeyls döär versakkingen vordgleaden. Dårdöär ligt den tertiären grund rechtevoord an de uppervlakde. Den heylen rygel stüwwallen van Oldensele hebbet flink wat geologiske en geomorfiske kenmarken wat undersökers slim interessant vindet.
Kupel en oorsprung
Up de noorderflanke van den Tankenbarg löät domålig börgermeister J.F. Peese Brinkhorst in 1844 en sithüksken bouwen med en bulförmig dak en en grout krüüs. In 1905 wör et upeknapped en in 1955 vervöngen döär en metseld bouwsel med tipdak. Dat had architekt Jan Jans sou bedacht. Toch nöömt se et by Oldensele noch altyd et kupelken.
Under de Romantik van de 19. eywe meynden (of wolden) lüde dat rund et leaven van Kristus hyr nen tempel vöär Tanfana stünd, ne germaanske gudinne van vrüchtbårheid. Dat solde dan den tempel weasen den as in 14 nå Kristus döär de Romeinen under leiding van veldheyr Germanikus korthöwwen wör. Achterup den kupel steyt dårvan ne anhaling uut en verslag van den romeinsken geskeedkünnigen Tacitus. Inmiddels sint de geleyrden et der oaver eyns dat dat geheyls neet kan, ümdat denselvden Tacitus ouk beskreav wåras de Romeinen allemål hentröäken en Oldensele was dår neet by. Geskeedkünnigen J. van der Worp meynet dat et neet kan, mär tegelyke kan et volgens A.G. de Bruyn wal good weasen dat se in Twente de gudinne Tanfana vereyrden en dat ouk up de Tankenbarg wal deaden.
South Tawton
300px|thumb|Huuze in South Tawton. South Tawton is n dörpskn en civil parish an n noordraand van Dartmoor in Devon, Englaand.
Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers
t Erfgoedcentrum Achterhoek en Liemers is n instituut veur de kultuur en streaktaal van den Achterhook en de Liemers. Op 1 juli 2011 is t ontstaon deur t samengaon van t Staring Instituut met t Achterhoeks Archief.
't Instituut höld zich bezig mit geschiedenisse, straektaal, volksgebruken, natuur en laandschap. t Dut onder meer onderzeuk naor straekkultuur en gif publikasies uut in en aover de straektaal. t Hef ne eigen bibliotheek met informaatsie oet gemaentearchieven, genealogiese informatie (familieonderzeuk) en informaatsie ovver gebouwen as karken en boerderi'jen. Wieter hef t informaatsie ovver staeden en dorpen, veraenigingen en n oetgebreid ofbeeldingenarchief. t Centrum onderstönt ok projekten uut de eigen straeke.
17 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaots op 17 febrewaori
East Dart River
300px|thumb|De Woatervalle in n West Dart. n East Dart River is eann van de twea wichtigste ziejstreume van n River Dart in Devon, Englaand.
Zinn welle leg westlik van Whitehorse Hill en lichlik ten zuudn van Cranmere Pool in Dartmoor. t Ström öp t zuudn en dan t zuudwestn an veur önnevear 9 km woar t dan laanks Postbridge geet woar d'r ne zear bekante clapperbrögge oawerhenne geet.
Net boawn Postbridge väl n stroom önnevear 2 m öp beneajn an in nen körtn ofstaand. Dit peunt wör noar verweazn as de Woatervalle.
t Geet doarnoa noar t zuudn laanks Bellever öp Dartmeet an woar t samngeet met n West Dart River.
Blauwe beze
thumb|Blauwe bezen thumb|Blauwe bezenstruke thumb|Blauwe beze mit harstkleuren thumb|right|De bloemen van de blauwe beze De blauwe beze (Vaccinium corymbosum) is n plaante uut de heedfamilie (Ericaceae). t Is n vruchtdragende struke mit n heugte van 1,5 tot 2,5 meter. De blauwe beze wörden vake verkeerd an-eduud as bosbeze. De bosbeze (Vaccinium myrtillus) is namelik n aander soorte. t Blad verkleurt sarres naor vuurrood.
De blauwe beze is oorspronkelik aofkomstig uut t noordoosten van Amerika. De meens hef de blauwe beze veredeld deur seleksie en krusing. De meeste kultivars koemen uut Amerika, mer der bin oek bieveurbeeld Duutse kultivars.
Teelt
In Nederlaand wörden de blauwe beze veural in Noord-Limburg, t oosten van Noord-Braobant en in Drenthe eteeld. De blauwe beze wörden eteeld op n luchtige zaand- of veengrond mit n lege pH (4-5). Bie n hogere pH greuien de struken haost niet, laoten gebreksverschiensels zien en zullen uuteindelik aofstarven. De blauwe beze hef n vochtige grond neudig.
De anbeveulen plaantaofstaand veur eigen teelt is 0,75-1,5 meter. t Is dan wel belangriek tiedens t riepen de vruchten mit netten tegen voegels te bescharmen. Veur de beroepsteelt wörden 1 (1,5) x 2 (2,5) meter eplaant. As de beplaanting te dronge wörden, wörden der struken (de wiekers) tussenuut ehaold en veur n nieje anplaanting gebruukt. Nao zes tot acht jaor is de struke groot zat ewörden.
De vrogstbleuiende kultivars riepen eind juni tot eind juli en de kultivars die iezelig laote riep bin van half augustus tot half september. Veur t vars opeten van de bezen wörden mit de haand oogst en is n grote vrucht belangriek. As der mit de mesine oogst wörden dan wörden de bezen van de struke etrild.
Teelt van blauwe bezen in Nederlaand:
Vermeerdering
Blauwe bezen kunnen ongeslachtelik vermeerderd wörden deur wienterstekken/houtstekken, zoemerstekken/scheutstekken en deur markotteren. De bezen kunnen der eigen uutzeien, deurdat bv. voegels de bezen eten.
Kultivars
Der bin welende kultivars, van soorten die iezelig vrog riep bin tot soorten die iezelig laote riep bin:
Inhoudsstoffen
De voedingsweerde van 100 gram varse blauwe bezen is:
In n liter bezesap zit 8-11 g (gemiddeld 9,5 g) zuur, waorvan sitroenzuur t belangriekste is.
Ziektes en beschaodigingen
Takstarfte (Godronia cassandrae f. vaccinii), grauwe schemmel (Botryotinia fuckeliana) en vruchtrot (Colletotrichum gloeosporioides) koemen in Nederlaand bie de teelt van blauwe bezen veur. Veural takstarfte kan n probleem ween, mer der bin kultivars die der niet zo geveulig veur bin.
Limerick (stad)
thumb|right|200px|Limerick op de kaarte van Groafskop Limerick Limerick (Engelse oetsproake: //), in t Iers luimneach eneumd, is de doardegrötste stad van de Ierse Reppubliek en de heuwdstad van de Groafskop Limerick. t Is de tweedegrötste stad in de proveensie Munster, t gebeed det t middelnwesten en zuudwesten van Ierlaand inhef. In 2006 har Limerick 91.000 inwonners. Limerick vaalt oonder de Cork-Limerick-Galway ketten, woervan t totale gebeed n inwonnertal hef van mear as 1 miljoen.
Limerick is ebouwd op verskillende bochten en eaileandkes van de Shannon-rivier den't kört noa Limerick oetspreadt in n groot stroomgebeed. t Weagennet besteet oet dree heuwdpeunten um oawer te stekken bie de stadskern (ze zeent an t bouwen met ne riviertunnel).
Noordmacedonie
Noordmacedonie (officieel de Republik Noordmacedonie, in et macedonisk: Република Северна Македонија, albaneesk: Republika e Maqedonisë së Veriut), is een land in de Balkan in Süüdousteuropa. Et hevt Albanie in et westen, Kosovo en Servie in et noorden, Bulgarye in et ousten en Grykenland in et süden. Et land hevt sowat 2,1 miljoon inwonners. De höyvdstad is Skopje.
Sinds 12 februåri 2019 het et land officieel Noordmacedonie, vöär dee tyd wördde et land Macedonie nöömd, of vuluut: de Vöärmålige Jugoslaviske Republik Macedonie (mangs afekorted med de engelske afkörtinge FYROM, Former Yugoslav Republic Of Macedonia).
Europeeske Uny
Noordmacedonie hevt ne anvråge dån um to-elåten te worden töt de Europeeske Uny up den 22. määrt 2004. Den 9. november 2005 gavven de Europeeske Kommissy öäre tosegging, wat up den 17. december 2005 wör oavernömmen döär de Europeeske Råd. Et land steyt nun up de lyste üm tolåten te worden. Vanaf den 19. augustus 2011 doot se der oaver vergaderen.
Steaden
De belangrykste städen in Noordmacedonie sint:
Rieksuniversiteit Grunning
thumb|right|300px|'t Academiegebouw, heufdgebouw van de Rieksuniversiteit Grunning, an de Broerstraote in Stad Rieksuniversiteit Grunning (RUG) is een universiteit in Stad, heufdstad van pervincie Grunning. De RUG is opericht in 1614 en is nao Universiteit Leiden de oldste universiteit van Nederlaand die nog aldeur verdan giet. Mit zo'n 35.000 studenten en zo'n 6000 mitwarkers is 't ok iene van de grootste Nederlaandse universiteiten.
Rieksuniversiteit Grunning is de ienige universiteit in Nederlaand mit een leerstoel Nedersaksisch (van 1953 töt 2010 verbunden an 't Nedersaksisch Instituut). Vandage de dag giet de bestudering van 't Nedersaksisch in ofeslaankte vörm wieder in 't cluster Nederlaands-Fries-Nedersaksisch, mit Martijn Wieling as Bezunder hoogleraar Nedersaksische / Grunninger Taal en Cultuur.
Wasbod (boek)
Mit een wasbod wodt een stark spierde boek bie meensken anduud. De spieren bin meervooldig golfd, naemelik drievooldig vertikaol (sixpack oftewel een zespak) en twievooldig horizontaol.
Annetomisch zien is een wasbod de kontoeren van de rechte boekspiere die onder de huud liggen (musculus rectus abdominis). De horizontaole baenen wodden deur de intersectiones tendineae vormd. Et antal hiervan kan variëren tussen nul en vier, waorbi'j ok annetomisch zien gien wasbod anwezig is tot een tenpack-wasbod (tienpak). De vertikaole strepen liggen tussen beide spierbaenen (linea alba) links en rechts van de naevel.
Veur et verkriegen van een wasbod moeten alle boekspieren intensief traind wodden en mit een vetaarm dieet moet vervetting tegengaon wodden, zodat de spieren onder de vetlaoge beter zichtber wodden. Over et algemien moet et vetpercentage bi'j manluden onder de 12% van et lichemsgewicht liggen.
Deurne
Deurne (lokaal: Deurze, nysassiske skryvwyse: döärse) is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is et lyknamige dorp Deurne. Der woanet 32.466 lüde up ne uppervlakde van 118,36 km².
Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint Liessel, Vlierden, Neerkant en Helenaveen. Rechtevoord sint de Sünte-Josefparochy, Seilbarg en Walsbarg deyl van Deurne, mär dit warren vroger selvstandige kerne.
Metropool
Ne Metropool is (Oldgryks μήτηρ mētēr = moder, πόλις pólis = stad) is nen agglomerasy, bestånde ut ne seyr groute stad met de byeleagen steydelike gebyden, wåronder vörsteyden. Ok bevat hy et perifere ümland, dat neyt altyd steydelik is, mår wårvan de inwöäners an de stad bünt verbonden dör wark en winkelgeleagenheyden. Et ümland wörd ok wal forensengebyd enömd. Et antal inwöäners van ne metropool kan dårdör bedüdend grouter wean as dat van de stad sölv. De åvertrevvende trap van ne metropool is ne megalopool.
Ne dargelyke stad vörmt våk et middelpünt van ne regio op polityk, weatenskaplik, kultürel en sosial nivo. Bekende vörbeylden van metropolen bünt Londen, Parys, Tokio, Sjanghai en Ny Jork.
De andüdingen "metropool" en "wearldstad" wörd våk synonym an mekare ebrükt. Metropolen bünt åver et algemeyn steydelike gebyden met meyr as 1 miljuun inwöäners. Et wöärd metropool wörd ok wal, in teagenstelling töt et wöärd wearldstad, dat internasionål as absolüt begrip wörd ebrükt, betrekklik ebrükt üm de relasy van ne stad met de ümliggende ümgeaving an te geaven, zo is Groningen "de metropool van et noorden". Et begrip metropool wörd ok ebrükt üm steyden an te geaven wår as ne bepålde aktiviteyt ov bedryvstak völ vörkümt, zo as "künstmetropool" ov "finansjele metropool".
Vör de steiging in de konsentrasy van weatenskap, polityk ov kultür binnen ne gebyd ov stad wörd et wöärd metropolisering ebrükt. Met dit begrip wörd skonwal soms ok versteydliking anedüd.
Wakan Tanka
Wakan Tanka is in de religy van inheymske amerikaanske stam van de Lakota Sioux et heiligste weasen. So as God is vöär de christenen.
Den hevt alles emaked, en düt dat noch elken dag. Dårümme nömet sy hüm ouk wel de skepper. Wakan beteakend 'grout' of 'heilig', en Tanka beteakend 'rådsel' of 'neet-te-beskryven'. Dan sül y so yts, in een germaanske språke, krygen as 'Grouten Geyst' (Great spirit) of 'Grout Rådsel' (Great Mystery).
Vöäle andere inheymsk amerikaanske stammen hebbet een weasen wat up hüm lekt. Den wörd dan in ear eigen språke anders enöömd (bv.: Kitchi Manito).
Inheymske amerikanen bint oaver et algemeyn animisten; gelöyvet düs dat alles een sele hevt. Wakan Tanka döt alles beselen in et heylal; steyne, planten en deren (wårunder düs ouk mensken). Dårümme segget sy dat Wakan Tanka de skepper is en gelyker tyd ís he ouk de skepping.
18 febrewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaots op 18 febrewaori
Iezer
Iezer is een skeikundeg element met symbool Fe (oet et Latien: ferrum) en atoomnummer 26. Et is n gries ovvergangsmetaal.
In de daagse sproake wörd et woord iezer vake ebroekt veur wat feajlek stoal heet; et verskil is dat stoal ne legering is met koolstof.
Et woord iezer kump van et Oergermaanse woord īsarna-, wat op ziene beurte meugelek weer afkump van et Proto-Indo-Europees is-əro- "sterk (metaal, in vergelijking met het zachtere brons). In et Nedersaksies kump et bi-veuglek naamwoord iezernen nog wal veur (nen iezernen dimbalk) wat nog völle ovverenkumpste hef met: īsarna-.
Sierra Leone
Sierra Leone (offisjeel de Republiek Sierra Leone) is een laand in West-Afrika. Et ligt in et noordoosten an Guinea, in et zuudoosten an Liberië en an den Atlantiesen Oseaan in et zuudwesten. Sierra Leone hef een tropies klimaat, met verskeaidene laandskoppen van savanne töt reagenwoold. Sierra Leone is 71740 km² en der wont 6 miljoen leu. De heuwdstad is Freetown. Dit is ook de grötste stad en et ekonomies en politiek middelpeunt van et laand.
De tweede grötste stad is Bo. Aandere belangrieke steaden met mear as 100.000 inwonners zeent Kenema, Makeni en Koidu. Sierra Leone is opdeeld in veer proveensies, Noord, Oost, West en Zuud. Disse zeent wier oonderverdeeld in veerteen distrikten.
Der wont ongevear zesteen volker in Sierra Leone. Dee hebt allemoal öare egene sproake en gebroeken. De twee grötste volker dee ook et meeste te vertellen hebt, zeent de Temne en de Mende. De Temne wont vuurnamelik in et noorden, terwiel as de Mende vuural in et zuudoosten wont. Engels is de offisjele sproake van et laand, mer et Krio wörd et meest ekuierd. Disse sproake verbeendt alle volker in et laand, vuural in haandel en sosjalen ummegaank.
De seanten haalt Sierra Leone vuural oet mienbouw. De heuwdwelle vuur inkomsten zeent diamaanten. Doarnöast leawert Sierra Leone völle titanium en bauxiet. Ook goold is der völle te veenden en et laand hef ene van de grötste vuurröade rutiel. Sierra Leone hef de doarde grötste natuurlike hawen van de wearld. Ondaanks disse riekdom an groondstoffen, leawt 70% van leu der in oarmood.
Sierra Leone wör onofhaankelik in 1961. Duur umkeuperieje in de regearing en verkwaanseling van de natuurlike groondstoffen breuk der de Börgeroorlog van Sierra Leone oet (1991 töt 2002). Et laand wör verwoost. 50.000 leu kömmen oet de tied, völle van et weagennet wör verbrökken en mear as twee miljoen leu kömmen as vluchteling in umliggende laanden te wonnen.
Duur de Ebolakrisis van 2014 köm et laand in ne humaniteare krisis. Et laand hef ne onmeundig lege leawensverwochting.
Sierra Leone is lid van völle internasjonale organisasies, zo as de Verenigde Nasies, de Afrikaanse Unie, de Ekonomiese Gemeenskop van West-Afrikaanse Stoaten, de Manorivierunie, et Gemenebest, de Afrikaanse Ontwikkelingsbaanke en de Organisasie vuur Islamitiese Samenwoarking.
Nedersaksisch A
Hier stoat woorden die of in 't Nedersaksisch mit A begunt oet 't Nedersaksisch woordenboek. De woorden bint underverdield op alfabetische volgorde van 't Nederlaandse woord.
Homoseksualiteit
Veur t verlangen van man of vrouw naor n geslachtsgenoot, mar niet in t biezunder naor n seksuele relaosie, wordt ok wel de term homofilie bruukt. Veur luden die sosiaole kontakten mit meensken van t zelfde geslacht verkiezen, wordt de term homososiaol bruukt.
Algemien
Seksuele veurkeur veur de aandere sekse wordt sund t begin van de 20e ieuw heteroseksualiteit nuumd. Antrekking tot beide seksen (in meerdere of mindere maote) hiet biseksualiteit. In Nederlaand en België is sund t midden van de jaoren 90 t assemblaoziewoord holebi (homo, lesbies of bi) in opmars, ok in samenstellings: holebiseksueel, holebiseksualiteit.
Meensken mit n min of meer starke homoseksuele veurkeur en aktiviteiten vormen n minderhied van de totaole bevolking. In de laeste ieuw is de grootte van disse minderhied skat op weerden uutienlopend van 1% en 37% van de bevolking, mar deurdat t onderwarp nog altied muuilik leit in de saemenleving, is t zwat onmeugelik um now krekt te zeggen wat disse weerden binnen. In deursnee lieken de onderzuken in zowel de Verienigde Staoten van Amerike en Europa an te geven dat 10% of meer van de meensken ooit n homoseksueel kontakt had het, en dat 2-5% van de meensken daor n starke veurkeur veur het. Nederlaands onderzuuk in de jaoren zestig gaf n resultaot van 5% overwegend homoseksuele respondenten. In België en Nederlaand wordt zegd dat ien op de tien inwoners in mindere of meerdere maote homoseksueel is.
Homoseksuele gevulens
Partie meensken die over t algemien heteroseksueel binnen, kunnen bi'j gelegenhied gevulens veur meensken van t eigen geslacht hebben. Aandersomme is t ok zo dat vule meensken die heurzels as homoseksueel zien of de veurkeur geven an homoseksuele kontakten, ok heteroseksuele kontakten of zels langdurige heteroseksuele relaosies had hebben. Vule homoseksuelen kommen pas nao n langjaorig huwelik 'uut de kaste'. Tradisioneel was t onderhoolden van n heteroseksuele relaosie veur homoseksuelen n methode om de warkelike seksuele gerichthied veur de maotskoppi'je te verbargen. In vule laanden (bi'jgelieks China en Egypte) wordde en wordt seksuele aktiviteit mit de eigen sekse stillegies tolereerd as de persoon in kwestie wel trouwt en kiender krigt. Hi'j of zi'j geldt dan offisieel nog as heteroseksueel. t Kan goed wezen dat dit mit t toenemen van de akseptaosie van homoseksualiteit in de maotskoppi'je minder vaeke zal veurkommen.
Homoseksueel gedrag
t Komt ok veur dat personen mit n heteroseksuele anleg, die gien toegang hebben tot personen van t aandere geslacht, om heur seksuele instinkten te kunnen "uutleven" homoseksuele haandelings uutvoeren. Dit he'j bi'jgelieks in gevangenissen. t Wordt ok wel "noodhomoseksualiteit" nuumd.
Seksuele aktiviteit mit n persoon van t zelde geslacht op zich wordt niet altied homoseksualiteit nuumd; t wordt zien as "homoseksueel gedrag". Niet iederiene die homoseksueel gedrag vertoont, ziet himzels as n homoseksueel of zels as biseksueel. Partie meensken hebben vaeke homoseksueel kontakt en omskrieven heurzels toch as heteroseksueel. t Is daoromme belangriek onderskeid te maeken tussen homoseksueel gedrag, homoseksuele antrekking, en homoseksuele identiteit; dit hoeft niet altied gezaemenlik veur te kommen. Homoseksualiteit is vandaege de dag anveerdberder worden.
Ontstaon van homoseksualiteit
Der bestaon verskillende theorieën over t ontstaon van homoseksualiteit. Veul van disse theorieën worden fel bestreden. Is homoseksualiteit angeboren of tiedens de jeugd ontstaon? Is homoseksuele gerichthied iets van de laeste peer ieuwen, of het t der altied al west? Hebben alle homoseksuelen iets gemienskoppeliks, behalve heur seksuele anleg? Is t ontstaon van n homoseksuele anleg bi'j kerels vergeliekber mit t ontstaon van n lesbiese gerichthied bi'j vrouwluden? Over disse en verwaante vraogstokken wordde en wordt vule praot. Der is nog gien verklaoring kommen die hier meer dudelikhied over kan geven.
Ien van de biologiese theorieën is de volgende. De ontwikkeling van neuronen en dendrieten in de amygdala en dielen van de hypothalamus bin per sekse verskillend. Dat komt deurdat de harsendielen tiedens de ontwikkeling van de foetus bi'j de anwezighied van testosteron heurzels aanders ontwikkelen as bi'j de ofwezighied dervan.
t Gaot dan overigens niet over de gehiele hypothalamus of amygdala, mar slechts bepaolde kernen dervan. Disse kernen numen ze seksueel dimorfe kernen. Zo is in de hypothalamus de area praeoptica medialis bi'j mansluden over t algemien groter as bi'j vrouwluden. In de amygdala is de kortikomediaole kern ok groter bi'j mansluden. Disse kern is verbunnen mit de area praeoptica medialis van de hypothalamus.
t Liekt derop dat dit verskil in ontwikkeling zorgt veur de geslachtsrelateerde verskillen in t daenken, seksuele oriëntaosie, agressie en kognitieve funksies. Partie onderzukers daenken dat homoseksualiteit ontstaot deurdat tiedens de embryonaole ontwikkeling der wél testosteron vri'jkomt mar bi'j de foetaole ontwikkeling niet.
Uut de kaste kommen
Vule homoseksuelen hebben t besluut neumen om veur heur seksuele gerichthied of veur heur homoseksuele levensstiel uut te kommen, dat numen ze "uut de kaste kommen".
Bezwaoren vanuut t geleuf
thumb|Exekusie van "sodomieten" — Zwitsers, rond 1483 Homoseksueel gedrag wordt niet deur iederiene aksepteerd. Onder aandere verskillende geleufsrichtings wiezen homoseksualiteit of. In meerdere laanden en kulturen het dit dertoe leided dat homoseksualiteit daor as misdaod zien wordt. Disse zienswieze levert veur de betreffende overheden slimme kritiek op van de internasionale gemienskop in verbaand mit t skenden van meenskenrechten.
Christendom en jodendom
Christenen en joden die homoseksualiteit ofwiezen doen dit vanuut n Biebelse interpretaosie dat God de meenske as man en vrouw maekt het en dat alleen ze beidend binnen t huwelik seksuele gemeenskop mit mekeer maggen hebben. In de Biebel staon inkelde stokken die homoseksueel gedrag verbieden of hekelen. Over de interpretaosie van disse teksten en de toepasberhied veur de moderne meenske wordt vaeke bestreden. De diverse karkelike en synagogaole gemienskoppen, hebben slim uutienlopende opvattings over akseptaosie of ofwiezing van homoseksuelen.
Islam
Oek vule moslims wiezen homoseksueel gedrag of omdat dat in stried zol wezen mit t islamitiese geleuf. Bi'jtieden wordt wel onderskeid maekt tussen de "verskaffende, aktieve" en "ontvangende, passieve" parti'j in homoseksueel kontakt (anaole en oraole seks). Slechts dat laeste wordt in dit geval stigmatiseerd ("manjuk") omdat hi'j de rolle van de vrouw speult. Wie n "gevende, aktieve" rolle speult geldt nog altied as hetero, as hi'j himzels in t eupenbaore leven mar as hetero gedreegt en n gezin sticht.
De 'inkelde feit'-konstruksie
Vandaege de dag maeken Nederlaandse skoelen in t biezunder onderwies bi'j de anstelling van lerers vaeke verskil tussen gevulens en gedrag. Bi'j t tot staand kommen van de wet, bi'j de parlementaere behaandeling, het t punt van t inkelde feit al explisiet an de orde west. t Veurbeeld van n homoseksuele lerer op n christelike skoele is vaeke bespreuken. Sitaot van de (doedestieds) minister Ien Dales uut de Haandelings van de Twiede Kaemer: ''Konkreet gaot t om de vraoge of n homoseksuele lerer, die niet ofwezen mag worden allienig vanwege zien of heur homoseksualiteit, wel zollen ze ofwezen worden meugen omdat hi'j/zi'j n relaosie het of mit die relaosie saemenleeft. Ik wil hier gien misverstaand over laoten bestaon: dat mag dus niet. t Inkelde feit van de seksuele gerichthied ziet op de gerichthied van n persoon in seksuele gevulens, liefdesgevulens, liefdesuterings en -relaosies. De homoseksuele lerer mag dus niet vanwege t hebben van n homoseksuele relaosie ofwezen worden, ok niet as zol blieken dat hi'j mit disse relaosie saemenleeft. t Zelde geldt overigens veur de heteroseksuele lerer''. De diskussie gaot in de publisiteit over disse 'inkelde feit'-konstruksie. In september 2010 is n inisiatiefwetsveurstel indiend van Van der Ham (D66), Van Miltenburg (VVD), Jasper van Dijk (SP), Klijnsma (PvdA) en Van Gent (GL) om disse konstruksie uut de wet te skrappen.
Akseptaosie
thumb|right|n [[Homohuwelik in Amsterdam in de eerste maond naodat t huwelik daor legaol wordde]] Sund 1990 is homoseksualiteit niet meer opneumen in de lieste van geestesziekten van de Wereldgezondhiedsorganisaosie.
In Nederlaand is t sund 1 april 2001 meugelik om n huwelik te sluten tussen twie personen van t zelde geslacht. In België wordde in juni 2003 t eerste offisiële homohuwelik sleuten. In 2005 bin Spanje en Kanada volgd, in 2006 Zuud-Afrika, in 2009 Noorwegen en Zweden, in 2010 Portugal, Ieslaand en Argentinië, in 2012 Denemarken, in 2013 Ni'j-Zeelaand, Uruguay, Frankriek en Brazilië, in 2014 Malta en in 2015 Luxemburg en Slovenië. Aandere laanden overwegen soortgelieke wetten. n Alsmar gruuiend antal laanden laot gien homohuwelik toe, mar het wel n registreerd partnerskop.
Vervolging van homoseksuelen
right|100px t Christendom ston (en veul, mit naeme orthodoxe, christenen staon nog altied) vanoolds vi'jaandig tegenover homoseksuele haandelings. In de tied van de Kruustochten wordde dit op t Konsilie van Nabloes in 1120 vaastlegd. Homoseksueel gedrag wordde quam faciens tam patiens ('zowel aktief as passief') strafber mit de braandstaepel. Veural vanof de laete middelieuwen had de klerus t spesiaol op de meensken die homoseksuele haandelings pleegden veurzien. In t Oolde Testament wordt ondubbelzinnig verklaord dat homoseksuele haandelings n 'gruwel' bin in de ogen van God en dat personen die dit doen ommebrocht moeten worden. Iets aanders is of dat ok altied de geldende praktiek west het. Jezus Christus dot in t Ni'je Testament weliswaor gien uutspraoken over homoseksualiteit mar wiest der wel op dat hi'j de wet van God niet ofdaon het en laot him in t algemien streng-orthodox uut, bi'jgelieks op t terrein van de echtskeiding en de prostitusie. In de brief van Paulus an de Romeinen wordt in heufdstok 1 n eupenlike ofkeuring uutspreuken.
Vule ieuwen lank hebben zowel de Rooms-Katholieke Karke, de Oosters-Orthodoxe Karke as de meerste protestaantse karken heur staandpunt op de Biebel baseerd en n vi'jaandige hoolding inneumen tegenover mit naeme homoseksuele haandelings van mansluden. In vule gevalen wordden betrapte homoseksuelen ter dood brocht. n Beruchte Nederlaandse zaek speulde in 1730-31 in Utrecht, waor n groep sodomieten pakt wordden. Zeker zoe'n twaolf meensken wordde naor aanleiding van disse zaek ommebrocht. Daorop spuulde n golf van homofobie over de Republiek van de Zeuven Verienigde Nederlaanden. In Den Haag wordden 73 prosessen veur de plaetselike rechtbaank en veur t Hof van Hollaand voerd. De meerste sodomieten wordden bi'j verstek veroordeeld tot levenslange verbanning. Veertien wordden ommebrocht en ien pleegde zelfmoord tiedens zien vlucht. De zelde golf veroorzaekte 44 prosessen in Amsterdam, waorvan der 6 op exekusie en ien op zelfmoord uutdri'jden. Ten slotte wordde n klimax beriekt in n reeks prosessen in t Grunninger dörpien t Faon, dat uutleup op de exekusie van twieëntwintig mansluden die van sodomie beskuldigd weren.
Onder t Fraanse bewiend wordde de strafberhied van homoseksuele daoden ofskaft, mar t leven van de meensken die daorop betrapt wordden, wordde der niet veul makkeliker op, al hoefden ze amperan veur heur leven te vrezen. Mar homoseksualiteit wordde in Nederlaand nog altied meedogenloos bestraft wegens 'skennis van de eupenbere eerberhied'. Mit de invoering van de Zedelikhiedswet van 1911 wordde veur homoseksuele kontakten wel n minimumleeftied invoerd van 21 jaor, of beide partners jonger weren (artikel 248bis van t Wetboek van Strafrecht), wielst de minimumleeftied 16 jaor was en veur heteroseksuele kontakten ok bleef. Duzenden personen bin vervolgd, mit n heugtepunt in de jaoren vieftig van de twintigste ieuw. Artikel 248bis is vervalen in 1971, waordeur de minimumleeftied ok veur homoseksuele kontakten weer 16 jaor worden is.
Tegenswoordig wordt der in de karke verskillend docht over homoseksualiteit. Partie karken wiezen homoseksualiteit nog altied of, mar in aandere karken is homoseksualiteit aksepteerd en kan n homohuwelik inzegend worden. t Offisiële staandpunt van de Rooms-Katholieke Karke is dat meensken mit n homoseksuele gerichthied mit respekt behaandeld moeten worden mar dat dit gien goedkeuring van homoseksualiteit of t homohuwelik mag inhoolden.
Tiedens de Twiede Wereldoorlog wordden homoseksuelen deur t naziregime van Adolf Hitler vervolgd onder paragraaf 175, mar der was gien koördineerd protokol om alle homoseksuelen uut te roeien (zo as dat wel veur de Joden en de zigeuners t geval was), waordeur disse vervolging meer n insidenteel as n systematies karakter had. De raoze driehoek, naost de regenboogvlagge ien van de homoseksuele symbolen, gaot terogge op de vervolging in de nazitied: personen die vanwege heur homoseksualiteit in n Duuts konsentraosiekamp terechtekwammen, dreugen op heur kleding n raoze driehoek om an te geven tot welke kategorie gevangenen ze beheurden. Overigens wordden lesbiennes niet op disse maniere vervolgd omdat vrouwluden volgens Hitler seksueel passief weren.
In bepaolde dielen van de wereld worden ok vandaege de dag nog homoseksuelen vervolgd. Sodomie is in laanden waor de islamitiese wetgeving sharia richtinggevend is, n halsmisdrief. Zo wordden op 20 juli 2005 twie Iraanse jongens van 18 en 17 jaor, Mahmud Asgari en Ayez Marhoni ophongen naodat heur relaosie deur heur eigen familie angegeven was.
Behalve in Iran staot op homoseksualiteit de doodstraf in Jemen, Mauritanië, Saoedi-Arabië, Soedan en de Verienigde Arabiese Emiraoten. Levenslange gevangenisstraffen kunnen gegeven worden in Bangladesh, Bhutan, Guyana, India, de Maldiven, Nepal, Singapoer en Oeganda. In Oeganda wordde an t aende van 2009 n wetsveurstel in behaandeling neumen om de straffen anzienlik te verskarpen. De doodstraf zol meugelik worden veur meensken die homoseksuele seks hebben wielst ze hiv-positief binnen.
thumb|center|700px|Juridiese posisie van homoseksuelen wereldwied.
Kroepdeers
Kroepdeers wordt vake samen eneumd met amfibieën, mer dee hebt niks met mekoar gemeen. Amfibieën hebt ne duurloatende hoed en gin skubben. Kroepdeers hebt dit wal. Dat grötste oonderskaeid is nog wal det kroepdeers nooit as larven laewt, terwiel as dat amfibieën gef, dee as det wal doot.
Kroepdeers wordt meesttieds op de volgende wieze indeeld.
Noormänne
Noormänne is de naam vuur een volk oet Skandinavië. Skandinaviërs neumt zikzelf vake "nordmenn", wat "leu oet et noorden" beduudt. In de dagelikse sproake wörd met Noormänne meestal de Vikings beduudt, mer neet alle Noormänne warren vikings.
Et Fraanske Normandië daankt öaren naam an de Viking-Noormänne, dee et gebeed innömmen in de Vikingtied.
Freerk II van Pruusen
thumb|250px|Freerk II deur Anton Graff, 1781 Freerk II of Freerk de Grote (Friedrich edeupt) (Berlien, Keuninkriek Pruusen, 24 jannewaori 1712 - Potsdam, ok daor, 17 augustus 1786) was keunink van Pruusen van 1740 töt zien wegraken in 1786.
Freerk was de leste Hohenzollernvörst die keunink van Pruusen enuumd wördden. Hij verklaorde humzölf keunink van Pruusen naodet e in 1772 Pools Pruusen bij zien riek had edaone (eerder had e "keunink in Pruusen" ewest). Onder zien heerschoppije kreeg Pruusen der een hiele batse laand bij en wördden 't een grote militaire macht in Europa. Hij kwaamp in Pruusen, en later daorbuten, bekend te staon as Freerk de Grote; zien bijname was "de olde Fritz".
In zien jeugd was Freerk drokker op meziek en filosofie as op de kriegskeunst, wat leidde töt drokte mit zien baozige va. Mar toen e op de troon kwaamp, völt hij de rieke Habsbörger pervincie Silezië binnen, die as e annexeerde. Det bracht hum militaire lof veur humzölf en veur Pruusen. Hij wördden een invloedrieke militaire theoreticus, wie zien prakkezaotsies aover strategie, tactiek, mobiliteit en logistiek ebaseerd waren op zien uutgebreide persoonlijke ervaring op slagvelden.
Freerk was veurstaander van verlocht despotisme, een regeringsvörm die wal ekenschetst is as "alles veur 't volk, niks deur 't volk". Volgens hum mus de heerser de veurste dienaar van 't volk wezen. Hij moderniseerde de Pruusse bureaucratie en 't ambtenaorenapperaot, en was wat godsdiensten in zien riek anbelangde nog aordig tolerant en pragmatisch. Hij hervörmde 't rechtssysteem, waordeur manlu die niet van edele geboorte waren toch rechters en hoge ambtenaoren kunden wörden. Wieder fieterde hij immigranten van verscheiden nationaliteiten en geleuven an um hen Pruusen te komen, mar ok naamp e repressieve maotriegels tegen de kathelieken in Silezië en Pools Pruusen.
Hij steunde de keunsten en de filosofen daor as e drok op was en stund parsvrijheid toe. Hij was etrouwd mit Elisabeth Christine van Broenswiek-Wulfenbüttel-Bevern, mar 't is haoste wal wisse det e homoseksueel was, en zien seksualiteit is een hiele bulte aover eschreven. Volgens de schriever Theodor Fontane praotte Freerk vake Platduuts mit zien onderdaonen. Hij lig begraven in zien favoriete verblief, Sanssouci in Potsdam. Umdet e gien kiender had, volgde hum zien neefien Freerk Willem II op.
Haoste alle 19de-ieuwse Duutse geschiedschrievers maakten van Freerk een romantisch model van een verheven krieger. Ze waren wies mit zien leiderschop, zien bestuurlijke doeltreffendheid, zien plichtsbesef en 't succes waormit e van Pruusen een grote Europese macht maakte. De nazi's maakten van hum een soortement veurloper van Hitler, die hum persoonlijk slim in de reken had. Zien imago leup een deuk op nao de Tweede Wereldoorlog, mit deur toedoen van zien staotus as nazisymbool. Evengoed ziet historici in de 21ste ieuw hum vake as een uutstekende militaire leider en een redde vörst, wie zien steun veur de Verlochtingscultuur en bestuurlijke hervörmings 't veur 't Keuninkriek Pruusen meugelk maakten umme mit de Oostenriekse Habsbörgers te wedievern um de leidende pesisie onder de Duutse staoten.
Hoarle (Healdern)
Hoarle of Hoarln is n doarp in de gemeente Healdern in Sallaand, in t midln van Oaweriessel. t Har op 1 januwoari 2007 ongevear 2200 inwonners. t Ligt ongevear 8km van Roalte en 6 km van Nijverdal.
t Bevolkingsantal is de leste joarn terugge elop van roond de 2300 noar 2200, en bungelt dr n betn umhen. de Hoarlse groond beslöt n kwart van de gemeente Healdern.
Frans Nije Bijvank is eenn dee't in t Oost-Sallaands van Hoarle schrif.
Geschiedenis
De name Hoarle besteet uut "Hoar", wat lange heugterugge beteekend, en "le" wat bosriek gebeed met oopen plekke vuur weidegroond beteekend. Hoarle wordn al in 1244 enuumd. Dr wördt dan espreukn oaver boerderieje "Smethinc", det noe nog kunnig is in de name "Smeenk". De katholieke karke van t dorp steet precies tussen de beide oale greupe van boerderiejen in. Um de karke hen is in tweehonderd joar tied de rest van t dorp ebouwd.
An de zuudkaante van t dorp hej t natuurgebeed Sprengenberg, wat in de volksmoond gewoon nen barg enuumd wördt. Boven op nen barg steet de gelieknamige villa van nen Almelosen katoenboer Van Wulfften Palthe. Den wördn doar in 1903 neerzet.
Koninkriek Hollaand
thumb|Et Koninkriek Hollaand in 1807 Et Koninkriek Hollaand (toenmaolige spelling: Koningrijk Holland, 1806 - 1810) wodde as vazalstaot deur Napoleon Bonaparte opricht veur zien dadde breur Lodewijk Napoleon Bonaparte.
Halloween
Halloween is een feestdag up 31 oktober, dat in Yrland, Engeland, Amerika en Kanada evyrd wördt. De lätste jåren kümt et sachtys an ouk up Neaderland en Belgie an. Up disse åvend gåt kinder, verkleyd as heksen, monsters en douden, langes de döären ümme snööp te skoaien. Et feest hevt syn lykenisse en ouk desülvde oorsprung med Samhain, Allerheiligen, Allerselen en Sünte-Määrten. De douden wördet der vanolds med eyrd.
Dunkere middeleywen
Et feest kümt noch by de olde kelten vord. By ear wördden et Samhain enöömd. In de olde keltiske kalender was dit feest oldejårsdag. Dee volker löäten ear jår begünnen wanneyr as de dagen up syn dunkerst an güngen. In den nacht van 31 oktober når 1 november begünnen ear et nye jår. In disse tyd sol de wearld van de doude vöärolder körtby de wearld van de leavenden stån. Et was een doudenfeest. De douden ståt up dissen dag up üüt et grav en gåt wearümme når ear olde hüüs (dee vake al generatys in de family is). Y mosden uwen doude gasten altyd nettys behandelen en te etten geaven. As y dat neet döäden, kreyg y unheil. De ougst sol u mislükken en et winter sol y neet döär kummen. Mar et künnen ouk geböären dat der kwådårdige weasens by u üm de döäre kwamen kyken. Bepålde rituelen en gebrüken mosden dit vöärkummen. Sy güngen dan med maskers up den kop en een bülte kabaal disse kwåde geysten vordjagen. Neet allinnig vordjagen, mar as y as nen monster verkleaded waren, dan wördden y neet herkend as leavend menske.
De germanen (kulture dee verwant is an de kelten, en te noarden van ear leaveden) hadden ouk een feest, dee se vyrden rund de tyd dat wy nu karst hebbet (25 december) töt Dreekoaningen (6 januåri). Disse steyt oukwal bekend as et juul. Ouk hyr jagen de vöärolder döär de lücht hen en kwamen sy by ear noch leavende verwanten ümme de döäre kyken. De germanen spöälden dit ouk nå döär sich te verkleaderen in derenhüden en maskers up den kop en groute ümmegangen te maken gån. Groute vüren stokken sy an en earden de vöärolder en wolden samen med ear de doude natuur wear up gang krygen.
Middeleywen
In christelike tyd wördden et keltiske feest ümmeförmd når een feest med wat meyr christelike inhold. Et katolike Allerselen kümt üüt de benediktyner kloustertradity van Cluny, Frankryk, wår as Odilo van Cluny et in 998 vöär et eyrste mål vyren löät. In de 13. eywe kreygen et de name Allerselen. Mar de olde elementen van et Samhainfeest, dee bewård bleyvden by et burenvolk van Yrland, wördden an dissen dag eplakked. Samhain is een feest ümme de douden te earen, de vöärolder in gedachten te holden. So ouk Allerselen, dee up 2 november is. Vöär Allerselen kwamt Allerheiligen, een dag speciål vöär de christelike heiligen en martelaars. De åvend in vöärend (31 oktober) wördet de vöärbereidings edåne van disse dagen, in et engelsk is et All Hallows' Eve(ning) of Halloween enöömd.
Vanüüt et middeleywske volksgelöyv wördt der altyd esegd dat up disse åvend de heksen by mekare kummet. Een heksensabbat wördt dat enöömd. Dee heksen kwamen by mekare ümme te töyveren en kwåde sprökken üüt te sprekken. Cailleach was in de keltiske wearld so ne heksenwyv dee in nen kettel röörden ümme leaven en doud te bepålen.
Kolonisten
Nå de Reformaty kwamen Allerheiligen en Allerselen (Halloween) in Engeland lös van de karke te stån, en wördden et (wearümme) een volksfeest. Yrske en engelske kolonisten güngen in de 20. eywe når Amerika, ümme dår een ny bestån hoapen te krygen, en namen ear gebrüken en traditys med. Dår is et der wat an veranderd en töt nu an to üütegröid töt een wyd evyrden feestdag. Et wördden ouk meyr een kinderfeest.
Vandage den dag
Teagenwoordig gåt, vöäral in Amerika, up disse tyd lüde ear tüne vul doon med versyrings dee verwyset når de doud en horror, en wachtet des åvends bange of vöär de kumst van spoken en monsters. De olde verkleadde ümmegangen doot de kinder nudaagsk, anvrågend langes de döären ümme snööp. Disse kinder (en vulwassenen wat mangs medloupet) bint verklead as spoken, heksen en monsters. As sy an de belle trekket en der wördt lös-edåne roopt de kinder: ' Trick-or-treat! ' (snööp, of uwen leaven!). De bedoling is dat de lüde an de döäre te låten skrikken. As y niks geavt, dan gooiet se u et hüüs oaver med drytpapyre of halet se andere streaken üüt. Sünds de jåren 80, vöärige eywe, is Halloween ouk meyr een feest vöär vulwassenen ewörden. So heb y altyd wal feesten wår as y verkleaded hen künnet of kyk y horrorfilms med de måten. Et is nu belangryker med Halloween ewörden dat et allemåle gryselig müt weasen. Mensken proberet mekander so bange möägelik te maken.
Ümdat Halloween de vöärdsetting is van et olde Samhain (keltisk oldejårsåvend), doot vöäl Wikka-heksen en nye heidenen dissen dag(/åvend) ouk vyren. Vöär ear is et den dag ümme an de vöärolders te wyden. Dat doot se med samenkumsten en rituelen. Der wördt et glas ümhouge edån vöär de vöärolders en med et etten wördt der een börd apart edån vöär de vöärolder, den ouk by et geselskap anweasing sol weasen.
Allerheiligen en Allerselen
Med Halloween (Samhain) stellet mensken vaste dat de doud noudlottig vöär ydereyne kümt. En as wyse van dit benül ümarmen, gåt mensken der eyn mål de jår (wanneyr de natuur ouk syn jårlikse doud in geyt med de harvst) dit med bewüste untkennen en lacherigheid te lyv. Döär u as een douden te kleaden, maak y der eigenlik een soort grappige spot med, y ümklead u dan letterlik med uwen tookumstige lot. Mar med Allerheiligen en Allerselen vyret de christenen jüüstem et leaven. Want sy vyret de mensken dee vöär ear an egåne bint in et nye leaven nå de doud.
Jack-o'-lantern
Jack-o'-lantern is de traditionele pompoon med een eng gesichtyn derup esneadene en een lichtyn der in. In Yrland doot se dat med een knolle, mar amerikanen kwamen te kyken dat een pompoon dår eigenlik händiger vöär is.