cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ridder
Den titel ridder kump in Nederlaand en Vloanderen op twee wiezen veur: "op alle" en "mit et recht op eerstgeboorte".
In et eerste geval heft ieder lid van de betreffende adeleke femilie (dat wil zeggen iederen manneleken afstammeling, in manneleke liene) recht op den titel.
In et tweede geval wödt den titel verarfd in de Saliese liene. Dat wil zeggen dat den oldsten manneleken afstammeling van den eersten draeger van den titel zich ridder mag neumen. De reste is dan dus zunder titel.
Ridderschop
Den verzamelden adel in n gewest neumt zie wal de ridderschap wat dus neet hetzelfde is as ne Ridderorde.
Of-ezene van et weurd ridderschap in de betekkenis van "wat mit den ridder verbaand holdt" en "et ridder wean" waren der instellingen en bunt der vereanigingen dee ridderschoppen wödden neumd. De Ridderschop was in et Nederlandse recht et openboar lichaam of kollege woarin de edelleu, neet alleneg ridders moar ok baronnen, burggraven, graven, markiezen, prinsen, hartogen en ongetitelde edelleu van ne proveensie vereanegd waren. Zi-j spölden ne rolle in et bestuur. De 7, later 19 en noa 1830 11 Nederlandse ridderschoppen bunt in 1850 bi-j et in warking treaden van de deur Thorbecke op-estelde Previnsiewet vort egoane. In de middeleeuwn en in de Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden hebt tal van ridderschoppen bestoan. Teggenwoordig bunt der vereanegingen van edelleu dee-t zich "ridderschoppen" neumt.
Breklenkaamp
thumb|right|250px|Breklenkaamp in de gemeente Deenkellaand Breklenkaamp is n noaberskop in de gemeente Deenkellaand in t oeterste noord-oostn van Tweante. Töt an de gemeentelike herindelige van 2001 völ Breklenkaamp oonder de gemeente Deanekaamp.
Geskiedenisse
In ne lieste van inkomstn oet Tweante van t klooster Werdn an de Roer bie Esn van tusken 933 en 966 zol n naamn Brakinghem noar de noaberskop Breklenkaamp wiezn. Aandere weln doot doarvan beskeed: in papiern van t richterambt Oatmörsken wörd Brekinghen en Breecklicham eneumd. Breklenkaamp was vrooger ne op zikzelf stoande boermoark. In 1818 wör t in edeeld bie de gemeente Deanekaamp. Rechtevoort wörd t aait in eenn oadm eneumd met Lattrop.
Moondörgel
thumb|300px|Moondörgels n Moondörgel is n bloasinstrumeant en lamellofoon, den at dichte bie n trekzak steet. t Deenk wör in 1821 duur Christian Friedrich Buschmann bedacht. Duur met n moond locht duur t deenk te poesn, wordt kleane iezerne tungskes in t apparaatjen an t triln ebracht, dee at dan n toon giewt. t Moondörgel is wisseltonig; a'j dr in poeset gef'e nen aandern toon as a'j dr an zoegnt.
De seempelste moondörgelkes beent diatonies; ze hebt eankelt toonn oet de majeur- of mineurtoonlädder. De wat zwöardern beent chromaties, zodat alle toonn dr oet köant wordn ehaald.
Soortn
Dr beent verskeaidene soortn moondörgels:
Tremolo (diatonies)
n Tremolo-örgel hef twei rieges met geater. Dee giewt allebeale wal n zelfden toon, mear wiekt met de heugte net iets of van mekaar, woerduur at dr zweaving ontsteet; n trilling in t geluud. n Moondörgelspöller kan met de tonge t eunterste geatjen ofsloetn as'e de tremolo neet wil.
In t skema hiereunter stoat de toonn van n diatonies moondörgel. Dr mut epoeset wordn in de geater met nen griezn achtergroond en ezeugn an de geater met ne gelle achtergroond. Hierduur kö'j akkoordn maakn. A'j tegeliek in C-D-E-F-G poeset, kleenkt de C, E en G, en a'j dr an zoegnt kleenkt de D en de F. De meugelike akkoordn stoat ook in n tabel.
Richter (diatonies)
A'j bie n tremolo-örgel um de vier toonn de tuskenskötjes vort haalt, dan krie'j n richterörgel. Op n richterörgel zit ook gen tremolo. t Akkoordnskema is t zelfde as bie n tremolo-örgel.
Richter (chromaties)
n Chromaties moondörgel is ne verbettering van n diatonies moondörgel. Dr beent drei of veer volledige oktaawn dee at ook nog es geliekmoatig in edeeld beent. n C is aait verdubbeld. Duur n skuufken in te drukn wörd t hele moondörgel met nen halven toon verheugd, zodat dr chromaties espöld kan wordn. De akkoordn dee'j dan kriegnt beent vake neet in n toonsoort in te pasn, zodat meesttieds mear eenn toon tegelieke wörd espöld.
Taal an Taofel
Taal an Taofel is een literair, muzikaal en gastronomisch programma in de pervincie Drenthe det meerdere maolen in 't jaor plaatsviendt. 't Wördt organiseerd deur 't Huus van de Taol/Het Drentse Boek. Vaste onderdielen bint literatuur, meziek en eten.
In elke editie van Taal an Taofel koomt der een paar mèensen Nedersaksische körte verhalen of gedichten veurdragen of meziek speulen. Ok wördt der mangs toniel opevoerd of een uutienzetting aover Nedersaksische en/of Drèentse zaken eholden.
Tussen de bedrieven deur wördt der een maoltied opediend. Taal an Taofel wördt ofwisselnd in verschillende plaatsen in Drenthe eholden. De lu koomt bijien in een kefee-restaurant, zalencentrum of historisch gebouw.
Wodan
Wodan (Angelsaksisch, Grunnegs: Woden, Duuts: Wotan, Fries: Weda, Scandinaovisch: Odin) is ien van goden uut de olde Germaonse religie, het heidendom. Wodan is de belaangriekste god uut het Germaonse godenriek. De middelste daag van de wieke, woonsdag (Wodansdag), is naor hum vernuumd.
Veul vierings in het Nedersaksisch gebied komt veurt uut de olde religie. Een veurbield daorvan is het ossehoornbloazen, de veurleuper van de mirrewinterhoorn. De ossehoorn wordt nog stieds in under aandere het Tweantse gebied gebruukt.
Wodan rid altied op zien aachtbienige schimmel (peerd) Sleipnir. Hie hef ook twei beudschappers bie zich, de raoven Hugin en Munin die naor de eerde afdaolt um te kieken wat zich bij de meinsen in de huzen afspeult.
Sunterklaos
Heugstwaorschienlijk is nao de karstening Sunterklaos in plaots kommen van Wodan umdat de meinsen maor meuilijk ofstaand kunden doen van de olde gebruken. Zo riedt ze beiden op een schimmel en hef Sunterklaos een staf en Wodan een spier in zien haand. Zo kwaam het ook dat nao de Nederlaanse Opstaand (Tachtigjaorige Oorlog) de kalvinistische predikaanten t Sunterklaosfeest wolden ofschaffen, omdat t te veul haaidense eleminten har.
Jozef uut Arimathea
Jozef uut Arimathea is een kerl wat vöärkümt in de Bybel. Hy was, volgens Lucas, eyne van et Sanhedrin, mar was der neet med eyns med de veroordeyling van Jesus. Mögelik was he sülvs een anhanger van Jesus. Hy was teyvens de eigenaar van de tüne wårin Jesus begraven wördden. In dee tüne lag een ny grav, wårin düs noch geyneyne begraven was. Nå dat Jesus uut de tyd kummen an et krüüs vröäg Jozef an Pontius Pilatus üm et lyv in syn grav te mogen begraven. Hyrümme wörd Jozef vereard döär begravenisundernemmers, van wee he de beskarmheiligen is. Hy was ouk hüm dee Jesus van et krüüs haalden en in een linnen dook wikkelden.
De legende segt dat et keltisk kristendum up Groot-Brittannië wördden estichet döär Jozef uut Arimathea; de legende segt ouk dat koning Arthur wördt begraven op syn ruïne van een abdij. Volgens de legende was Jozef een tin handelaar den vake kwamen en gån når de tinmynen van Romeins Groot-Brittannië. De legende geet verdan med dat he syn neve, Jesus (volgens de legende was Jesus een neve van Jozef), een mål had med enöämen up eyne van disse handelsreisen. Ouk hevt Jozef et blood, wat uut kwam når dat Jesus up 'et krüüs in syn syde estöäken wördden, in een flesse opevangen; dit wördden de heilige graal; later wördden Jozef uut Aramathea de eyrste bewaker van de Heilige Graal.
Arimathea was een stad in Juda. Et sol nu Ramla of Rentis heyten.
Syn lyv wördt as relikwy vereyrd up de Armeenske Vank-kathedraal up Isfahan, Iran.
Syn feestdag wördt evyrd up 17 maert in de roomse karke en up 31 juli in de oosters- ortodoksen.
Lagos
Lagos kan slån up meyrdere steades up de wearld.
Tiggelwaark
n Tiggelwaark is n febriek woar man brikken, bakstainen, moaken dut. Der binnen in Mesopotamie en in t Indus-dal olle steden voenden dij oem en bie 3000 v.Kr. bòwd binnen vun bakstainen, wat angeft dat in dij tied man al brikken moaken koen. Veurbeelden van dizze steden binnen Mohenjo Daro, Harappa in Pakistan en Ur in Irak.
Grönnen
t Bakken van brikken in Grönnen kwam pas om en bie 1100 n.Kr. en woer dou veuraal doan deur de kloosters. In n ìnde olle kèrken, tiggelpoaden en olle hoezen op t Hogelaand binnen nog aingoal olle kloostermoppen te zain. In de 12. aiw woer der voak töfstain moakt, dat herkenboar is aan zien geel-broenege en sumtieds griezege kleur. De schaive toren vun de Walfridus-kìrk van Beem is goud veurbeeld vun töfstain. Oem en bie de 14. aiw goeng man over oep klaaistain, dat rood-oranje is. In t kìrkje van Doezem zugt man nog goud de verschaaidene stainsoorten: de toren is moakt vun töfstain, t achterènd is moakt vun klaaistain kloostermoppen en t middenstoek is moakt vun nije klaaistain brikken. In de loate middelaiwen was dit n hail biezunder goud en doarom woeren allend belaangrieke gebòwen, zo as pakhoezen in Stad, börgen en kèrken, bòwd van stainen. In tied van de industriele revolutsie kwammen de tiggelwaarken pas echt oep en veuraal in Grönnen, môr ook in Fraislaand en Oostfraislaand. Oep de grup van t klaai en t veen stoenen n hail ènde, môr ook bie t woater laangs, zo as de Eemse, oem de stainen te vervoaren. De aigender vun n tiggelwaark lait voak n börgke baauwen bie de tiggelwaark, woar hai den zulfs wonen goeng.
Oem en bie 1900 stoenen der in Grönnen sikkoem 80 tiggelwaarken, veuraal bie t Damsterdaip en t Winschoterdaip laangs. t Laandschoep van Fraislaand, Grönnen, en Oostfraislaand woer dou kenmaarkt deur de laange broene piepen. Veur Grönnen hebben de tiggelwaarken, soamen mit de stokarton- en eerdappelmeelfebrieken zörgd veur de industriele ontwikkeln in t gebied. In t Oostfraise Raiderlaand wazzen de tiggelwaarken vrouger, noast n poar boeren en de puddingfebriek in Wainer, de ainegste waarkgelegenhaid. Doudestieds moezzen de stainen dij bakt wazzen verloaden worden oep schepen en doarbie broekde man n zonuimde stainkoar. Dit was n ding mit ain wieltje veur, net as n gewone koar, môr dij haar gain ziedkanten, allend n oenerkaant en veurkaant. Dizze veurkaant stoen rèchtoep, zodat de stainen doar tegenan leunen koenen as dij dwaars op t schip flijd woeren. Dit is verliekensboar mit n törfkoar, môr n törfkoar is legerder en wordt smaler noar veuren tou, môr n stainkoar is hoog en is veur en achter liekerbraid.
Noedoags staait der nog aine, Strating in Olpekel, dij sunt de sloeten van tiggelwaark Smeijers-Voortman in Riesen de ainegste tiggelwaark in Nedderlaand boven de Rhain is.
Willewipper
Op t gerei wör op 6 februwoari 1894 pateant evroagen oonder n namen Capped-Bottle Opener, duur William Painter as heandige toovoging bie de kroonkork, den at he twee joar earder al oetveund. Zinne Capped bottle-Opener lik völle op ne Bottle Uncapping Tool den at op 11 juli 1893 duur Alfred Louis Bernardin patenteerd wör. t Grötste verskil is det Painter zin deenk in n tuk te stekken is, terwiel at Bernardin's deenk vaste op de toafel zit.
Willewippers zeent dr in verskeaidene soorten en moaten. Ze wordt völle gebroekt duur bedriewe um öaren namen op te zetten en oet te delen as promosiespul. Jonge leu gebroekt ze nit vake; iej mut der mer net ene bie oew hebben, en der zeent zat aandere dinge woermet o'j dinge lösmaken köant. Vake wordt anstekkers gebroekt, mear t kan ook met de taande, ringe an de vingers, op reande van beerkisten en toafels, met aandere fläskes, en zelfs met de oogkassen. Mear maneren zeent te zeen in dit filmken: 1000 ways to open a beer
1615
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1615
15 jannewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 15 jannewaori
Ennemoabörg
thumb|300px|Ennemoabörg in Midwolle De Ennemoabörg (Nederlaands: Ennemaborg(h)) is een börg in Midwolle, gemiente Oldambt, in de pervincie Grunning. Vandage de dag wördt de börg beheerd deur stichting Het Groninger Landschap.
Geschiedenis
De Ennemoabörg is begund as stainhoes, een vrog soortement börg, det end 13de of in de 14de ieuw dalezet kan wezen. Naamgever kan een Sebo Emmens ewest hebben, die rond 1400 in de contreien van Midwolle en Scheemde leefde. Vanof 1598 kump de femilie Duircken of Diurcken veur as börgbewoners. Meugelk waren zij naozaoten van de Ennema's.
De olde Ennemoabörg, mit inmiddels vervalen torens, wördden tussen 1681 en 1695 haoste kats ofebreuken en vervöngen deur 't hudige vierkaante, symmetrische laandhuus. De binnengrachte hebt ze dichtemeuken. Ok in die tied wördden 't laandgoed rond de börg slim vergroot. Deur hielijken raakten de bewoners van de börg verbunden mit de adellijke Ommelaander femilies Alberda en Siccema.
End 18de, begun 19de ieuw raakte de börg vanneis in verval. In 1817 wördden e verkocht an beleggers die 't laandgoed te gelde meuken deur de verkoop van bomen uut de bos bij de börg. 't Huus zölf wördden beheerd deur rentmeisters. 't Was in dizze tied een veenbörg, een laandhuus veur dikke börgers in de Grunninger Veenkelonies.
In 1946 wördden 't laandgoed in beheer egeven an de Nederlaandse Heidemaotschopije. In 1965 wördden de börg, 't koetshuus, de beide keuterijen en vief boerenspillen die derbij heurden en de 362 bunder laand, mit de bos van 80 bunder, verkocht an Het Groninger Landschap. Dizze stichting leut 't spul restaureren. Op uutneudiging van Het Groninger Landschap huzeert sinds 1992 de keunstenares Maya Wildevuur op de börg, daor as ze ok heur galerie hef.
Wat der wieder bij de börg heurt
Veur de Ennemoabörg lig een gazon mit stinsenplaanten, ok wal börgbloumkes enuumd, zoas de boerenkrokus, de bosgeelster, 't sneiklokkien of liedertien, de steernhyacint en de winterakoniet. Naost 't huus stiet een beuke van rond 1800.
't Koetshuus wördden in 1969 een eterije. De leiliendes veur 't koetshuus bint in de jaoren tachtig van de 20ste ieuw vanneis eplaant. Achter de börg lig een plasse, die meugelk diel uutemeuken hef van de olde grachte. Ok achter de börg hej een bos van 2,5 kilometer laank en 300 meter bried, liekas de börg eigendom van Het Groninger Landschap.
Op 't laand van de Ennemoabörg staot twee keuterijen, die töt de oldste huusies op Midwolle beheuren.
Zowal in Amsterdam as in Eindhoven hej een straote die Ennemaborg het; in Almere is der een Ennemaborgstraat.
thumb|left|700px|Ennemoabörg mit koetshuus en börgbloumkes
2010
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 2010
Delfziel
Delfziel (Nederlaands: Delfzijl) is n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De hoofdploats had dezulfde noam as gemainte Delfziel. De gemainte Delfziel het 12% van de Nederlaandse chemische industrie op zien grond stoan. In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta.
Delfziel
Delfziel is n hoavenstad in noorden van de provìnzie. t Ligt aan de monden van de Eems en het grootste industriële hoaven van Noordnederlaand. Vanof de 16e aiw wer hoaven van Delfziel al bruukt. Betaikent Delf (oale noam van t Damsterdaip) en ziel (Nederlaands: sluis).
Politiek
Börgemeester Maritje Appel nuimde gemainte in 2006 Sizielje aan d'Eems om vermainde achterkoamertjespoletiek en belangenverstrengelen. om In 2004 en 2005 was der nogal wat klaaid mit de papieren in de gemainte. t Ston dus ook bekènd as n korrupte gemainte, woarnoa de börgemeester in 2006 opstapte.
Indailen
Noast stad Delfziel bestait de vrougere gemainte uut de volgende ploatsen: Bierem, Biessem, Börgsweer, Faarmsom, Glìns, Heveske, Holwier, Kraiwerd, Lösdörp, Midhoezen, Naansom, Pooln, Spiek, Termunten, Zijl, Oetwier, Woagenbörgen, Waaiwerd, Woldendörp.
Lemsel
thumb|right|300px|Lemsel in de gemeente Deenkellaand Lemsel (Nederlaands: Lemselo) is n noaberskop in de Tweantse gemeente Deenkellaand in de Neerlaandse proveensie Oaweriessel. Lemsel ligt op t noord-westn van Oldnzel. Töt de gemeentelike herindeling van 2001 völ Lemsel oonder de gemeente Weersel. Op 1 januwoari 2005 har Lemsel ongevear 440 inwonners. Op ne lieste van t joar 855 wörd de noaberskop al vermeeld as Lamesloe.
Klazieneveen
thumb|right|300px|Winkelcentrum 't Schip (Klazieneveen) Klazieneveen (Nederlaands: Klazienaveen) is een plaatse in de gemiente Emmen, in de pervincie Drenthe. Op 1 jannerwaori 2019 had Klazieneveen 12.118 inwoners, aj 't butengebied en Barger-Oosterveen mittelt.
Waor of 't lig
't Kenaaldörp lig an de Verlengde Ogeveinse Vaort, die ter plaatse 't Van Echtenskenaal het. End jaoren zeuventig hebt ze 't kenaal in 't centrum diels dichtemeuken, waordeur der gien deurgaond vaarverkeer meer meugelijk was en der meer roemte beschikber kwaamp veur wegverkeer en winkels. In 2005 is begund mit de bouw van een winkels- en appartementencomplex baovenop iene van de gedempte kenalen. Dit complex, Schip I, wördden in 2007 opeleverd. In 2012 is daor een tweede complex, Schip II, bijekomen.
Klazieneveen lig an de A37. Via de N862 is de plaatse verbunden mit Emmen.
Geschiedenis
Klazieneveen is begund as veenkelonie, in de 19e ieuw esticht deur de industrieel Willem Albert Scholten uut Stad. Hij nuumde de plaatse Klaziena Sluis naor zien vrouwe. Op 14 jannewaori 1904 kreeg Klazieneveen een verbiending per stoomtram, toen de DSM 't traject Erica - Klazieneveen lös deu. In 1907 wördden dizze liende deuretrökken. In april 2017 hebt ze in 't depot van 't Veenkoloniaal Museum in Veendaam de vlagge van Klazieneveen ontdekt. In 1888 was dizze vlagge deur Willem Albert Scholten eschunken an de eerste schipper in 't Klazieneveen, Adde Hazewinkel.
In 't begun van de 21e ieuw is de umgeving van Klazieneveen een tuunbouwgebied mit een best antal kassen. In Klazieneveen-Noord wördt 't laandgoed Scholtenszathe ontwikkeld, ontstaon uut de Maotschoppije Klazieneveen. Hier wördt huzen, bos, recreatie en natuurbouw mit menare combineerd. In Klazieneveen hej 't febriek van Norit, daor as ze actieve kool maakt. Vrogger was de grondstof zwarte törf, ofkumstig uut de vervening in de umgeving. In april 2004 wördden een nei febriek lös edaone.
Proza
thumb|200px|De [[Nedersaksische literetuur|Nedersaksische schriever Fritz Reuter schreef ok gedichten, mar wördden veural beroemd deur zien prozawarken (romans)]] Proza is eschreven of espreuken taal die in de riegel ekenmarkt wördt deur netuurlijk taalgebruuk, mit grammatica zoas mèensen die netuurlijkerwieze toepast. Der kan aans ok ofeweken wörden van de gebrukelijke grammaticariegels, zoas bij verhaaltechnieken as de stream of consciousness.
Klazieneveen
Sport
In 1955 maakte VV Zwartemeer de aoverstap naor 't betaalde voetbal. In 1966 wördden de amateurs en de profs ampart edaone en gungen de lesten wieder onder name Sportclub Drenthe. In 1971 kwaamp der een end an 't betaalde voetbal.
Proza
In de schrieverije wördt proza onderscheiden van de dichtkeunst oftewal poëzie. Poëzie is een bezundere vörm van eschreven of mondelinge literatuur, bestaond uut varsriegels en ericht op esthetische eigenschoppen van taal zoas ritme en riem. Vanwege zokke conventies stiet poëzie wieder of van netuurlijk taalgebruuk as proza.
Klazieneveen
Sport
Klazieneveen hef een eigen taofeltennisveriening: DTK '70. DTK '70 wun bij de vrouwen achtmaol 't Nederlaands kampioenschop, tweemaol de Nederlaandse beker en ienmaol de Europa Cup veur laanskampioenen. Anno 2012 speult de vrouwen niet langer op 't hoogste niveau. De mansluden dreit al wat jaoren mit in de eredivisie. In 2008 plaatsten ze heur in de naojaorscompetitie veur de play-offs um 't laandskampioenschop, mar wördden de club in de halve finale uuteschakeld. In 2018 wördden 't mannenteam veur de eerste keer laandskampioen.
In 2008 bint voetbalverienings VV Klazienaveen en VV Zwartemeer een samenwarkingsverbaand anegaone veur 't jeugdvoetbal in Klazieneveen onder de name KZC '08, wat stiet veur Klazieneveen-Zwartemeer-Combinatie 2008. Bij KZC '08 voetbalt zo'n viefhonderd jeugdleden van pupillen töt an junioren in naostebij vieftig teams. In 2017 gungen VV Klazieneveen en VV Zwartemeer samen wieder onder de name FC Klazienaveen.
Proza
Gebrukelijke genres waorin der proza eschreven wördt, bint (van kört töt lang) 't slim kört verhaal, 't kört verhaal, de novelle en de roman.
't Woord proza is een verkörting van 't Latiense prōsa ōrātiō, 'directe stiel van spreken', waorbij 't eerste element de vrouwelijke vörm is van prosus, eerder prorsus, 'direct'.
Dartmeet
300px|thumb|right|n Clapperbrögge biej Dartmeet. Dartmeet is ne bekeande toeristnlokoasie in Dartmoor in Devon, Englaand.
Zooas n naam a zeg, komt biej Dartmeet den East Dart en den West Dart saamn. Dartmeet is Engels veur woar as de Darts saamnkomt)
Koronavirussen
Koronavirussen sint ne grup verwante virussen dee sougdeers en vöägel seek maket. By mensken geavet koronavirussen meysttyds milde infektys an de luchtweagen. Vöärbealden sint de gewone verköldheid (dat ouk andere oorsaken hebben kan). Seldsamere förme köänet doudelik weasen, so as de SARS, MERS en et COVID-19. Kenmarken van de seekde sint anders in andere soorten: hennen kryget last van den hals, kö en biggen diarree.
Koronavirussen sint de subfamily Orthocoronavirinae in de family Coronaviridae, orde Nidovirales, domein Riboviria. Se sint virushülsen med een positiv enkelstrengig RNA-genoom en ne heliske nukleokapside. De genoomgrötde van koronavirussen ligt tüsken ungeväär 27 en 34 kilobases, de grötste van alle bekende RNA-virussen.
Untdekking
Koronavirussen wördden in de jåren '60 van de 20. eywe untdekked. De eyrsten warren bronchitis by henne nen twey virussen uut de nöäsen van menskelike patienten med ne gewoane verköldheid. Disse kreagen de namen Menskelik koronavirus 229E en Menskelik koronavirus OC43. Andere virussen uut disse family sint inmiddels ouk bekend, so as de SARS-CoV in 2003, HCoV NL63 in 2004, HKU1 in 2005, MERS-CoV in 2012 en SARS-CoV-2 (ouk bekend as 2019-nCoV) in 2019. De meyste hyrvan sorget vöär swåre luchtweginfektys.
Koronavirus 2019 COVID-19
In december 2019 wör der in Wuhan in China een uutbraak van lungunsteakingen emelded. Up den 31. december 2019 wör de uutbraak in verband ebracht med nen nyen förm van koronavirus den as van ne seyvrüchtenmarkt in Huanan afkumstig weasen solde. Et virus kreyg de vöärloupige name 2019-nCoV van de Wearldgesundheidsorganisaty (WHO). Dit wör later veranderd in SARS-CoV-2 döär et Internationale Komittee vöär Virustaksonomy. Når de oaverdraegbåre seekde dee untsteyt döär SARS-CoV-2 wördet verweasen as COVID-19, wat steyt vöär coronavirus disease 2019. Een pår undersökers meynet at de seyvodermarkt nit de bronne was vöär den oaverdrachten up lüde.
Pinyin
Pinyin (in et Standaard Sjinees: 拼音; in et Pinyin: pīnyīn) is een offisjeel skriefstelsel um Sjinese karakters umme te zetten in et Latiense alfabet. Et wörd gebroekt in de Volksreppubliek Sjina, Maleisië, Sinjapore en Taiwan. Et wörd ook völle gebroekt um Standaard Sjinees te learen en Sjinese naams in boetenlaandse publikasies te beskriewen. Doarnöast wörd et gebroekt um Sjinese karakters (汉字 / 漢字, hànzì) in komputers in te voren.
In de joaren 50 van et et 20ste joarhoonderd leaden Zhou Youguang nen road, dee met ne verbettering van een eulder systeem an et oetdokteren gungen. Et systeem wör duur de regearing in 1958 in evoord en doarnoa nog een antal moal veraanderd. De Internasjonale Organisasie vuur Standaardisasie nöm Pinyin an as de internasjonale standaard in 1982. In Taiwan wör in et 2009 offisjeel an enömmen. Doar wörd et meestal et Nieje Fonetiese Stelsel eneumd.
Rijk van Rotterdam
Rijk van Rotterdam ('t Veen, 1948 - 16 juni 2001) was een Nederlaandse schriever, journalist en jazzmuzikant uut de Utrechtse plaatse 't Veen (Veenendaal).
Journalistiek wark
Zien journalistieke loopbane begunde in 't Veen bij dagblad De Vallei. Hij besprak theater en film en schreef later ok columns. Veur zien column in de Arnhemse Courant gebruukte hij de schuulname Madrettor. Töt zien hennegaon op dreienvieftigjaorige leeftied was e keunstredacteur bij dizze kraante.
Literaire schrieverije
In 1984 verscheen van hum de verhalenbundel De rookstoel op het groene laken, mit zeuven verhalen aover mèensen die in een uutzunderingspositie verkeert of in 't nauw edreven bint. 't Aandere jaor verscheen de roman Vechten, waorin Sim Kalberg, een jonge uut een kaansarm gezin, kennismak mit een keunstenaarsgezin en haopt det zij hum kunt helpen uut zien milieu te ontsnappen.
In 1986 volgde 't tenielstok Met open blik, een bijdrage an de soap-opera Tussen Hoop en Wanhoop, die töt stand kwaamp in opdracht van 't Gelders Centrum voor Amateurtoneel.
16 jannewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 16 jannewaori
Winter van 1683-1684
duum|300x300px|De Frost Fair op de bevreuren [[Theems in Londen]]
De winter van 1683-1684 (Engels: Great Frost of 1683–84) was ien van de koldste winters in de letste veerhonderd jaor. In Engelaand, waor sinds 1658 emeten wördt (Central England Temperature) was disse winter de koldste sinds er emeten wördt. De winter was daor met −1,17 graoden Celsius gemiddeld aldberbärstends kold. December 1683 had daor een gemiddelde temperatuur van 0,5 graoden, januari −3,0 en februari −1,0. De winter van 1683-1684 is de koldste van de drie winters van de CET riege die een gemiddelde negatieve temperatuur hadden.
Zo'n zes wekken veur de kärstmis, half november, vrös et al. Nao een paor wekken van vörst bint dan alle grote rivier en van Europa bevreuren. Op 2 januari is de zee bi'j Vlaanderen twie mijl wied uut de kust bevreuren. In et begin van januari 1684 is de Theems bi'j London kats bevreuren. Op 17 januari wördt er dan een Theems Frost Fair eholden. Halverweage februari is et ies hier dan 11 inch dik. De Theems hef in totaol veur 41 dagen bevreuren ewest. In Antwerpen is de Schelde ook kats bevreuren, net zo as de Bodensee. De luu kunt oaver de Bodensee hen lopen. Sinds 1573 is et maar vief keer gebeurd det de Bodensee kats bevreuren was. Veur et letst in 1963. Op 29 januari 1684 bint in Brussel de winkels eslötten en wördt vermeldt det er luu van de kolde op de straote valt. In Nederlaand vrös et zeuven wekken lange. Umdet er weinig snee is met rostig en helder weer wier et ies ärg dik. Op sommige plaatsen zölfs töt twie Rijnlandse voeten (63 centimeter).
Zo half februari is et dan klaor met et winterse weer umdet et giet dooien. Et effect op de maotschappi'je was groot en op völle plekken was er niet genog etten. Een hongersnood zo as in 1709 is niet gebeurd.
1606
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1606
Monte Águila
duum|250x250px|Monte Águila Monte Águila is een chileenske stad in de gemeynde Cabrero, dat deyl uutmaakt van de regio Biobío. Et hevt ungeväär 6.090 inwoaners (bron: INE, 2002).
Gooise r
De Gooise r is de r|uutspraak van de letter r zo as die in Amsterdam-Zuud is ontstaon. Tegenswoordig heur je disse klankvariasie van dit foneem steeds vakerder, t kömp veural veur in de Nederlaandstalige media, in de Raandstad en in sommige aandere delen van Nederlaand. t Is overigens niet iets wat typies is veur t Gooise dialekt zo as dat oorspronkelik espreuken wörden.
De Gooise r wördt ok wal in verband ebracht met t verschiensel Poldernederlaands, maor is older.
Nedersaksies
t Vriezenveens hef van oorsprong as enigste dialekt van t Nedersaksies oek n soort 'Gooise' r.
Süüdjütlandsk
Süüdjütlandsk of Süüdjütsk (synnejysk) is ne varieteit van et däänsk dee up et skyreiland Jütland wördt espröäken. De noordgrens van et taalgebeed ligt ümsgevear by de rivyr Kongeå, de süüdgrens ligt nen kilomeater of vyvtyn ten süüden van de hüüdige düütsk-däänske ryksgrens. Töt begin 20e eywe wear in de regio Angelen tüsken Flensbörg en Sleeswyk ouk noch süüdjütlandsk espröäken. Der bünt ginne gegeavens oaver et antal spreakers.
In et düütsk wördt et dialekt südjütisch of plattdänisch enöömd, in et däänsk sønderjysk of platdansk. Nevven Süüdjütlandsk bünt der dree andere jütlandske dialekten: Noordjütlandsk, Westjütlandsk en Oustjütlandsk.
Der is ne groute varieteit binnen et süüdjütlandsk, sodat et dudelik höyrbår is uut welke plaats nen spreaker kömt. Up et eiland Als wördt et plaatselike süüdjütlandske dialekt alsisk genoemd.
Verskillen tüsken Süüdjütlandsk en Standaarddäänsk
In et süüdjütlandsk wördet de däänske b en g uutespröäken as f en ch. Wyder hevt et süüdjütlandsk, net as et yslandsk en et nynorsk, up summige plaatsen ginne breking wår et standaarddäänsk wal breking hevt. "Ik" in et süüdjütsk is æ. Der is hyr düs ginnen j- an et woardbegin verskenen ("ik" is in et nynorsk en yslandsk eg en ég, in et sweedsk, standaarddäänsk en bokmål  jag en jeg, med j). Up andere plaatsen hevt süüdjütlandsk, net as in et standaarddäänsk, wal breking: "thuus" het in et süüdjütlandsk (net as in et standaarddäänsk) hjem (düs med breking, nynorsk: heim, vorm sunder breking).
De oustelike varianten van et süüdjütlandsk wördet sunder stød uutespröäken.
Klooster
thumb|250px|De [[Sint-Willibrordabdi-je in Deutekem]] thumb|250px|[[Nilovklooster|Klooster van Sint Nilus op Stolbny-eilaand in et Seligermeer bi-j Ostasjkov in Ruslaand rundumme 1910 Ofbeelding: Sergej Prokoedin-Gorski ]] Een klooster (van et Latiense claustrum = of-eslotten ruumte) is et gemeenschoppeleke verblief van monniken of monioalen.
Christendom
In de westerse kultuur bunt veural de kloosters van de kattelieken en de oosters orthodoxe karken bekend. In et christendom was et kloosterleaven eurspronkelek bedoold veur leu dee-t zich wolln trögtrekken uut de zundege weald um zich an God te wieden.
In de Middeleeuwn waren kloosters, en dan veural de zelfstaandege abdi-jen, mangs wetenschoppeleke en economiese middelpunten.
Maasbree
Darpen
Baorlo, Rooth, Debrook, Tongerlo.
Eerste Wealdkrieg
Den Eersten Waeldkrieg was nen oorlog op waeldschaal, den vanof 28 juli 1914 tot 11 november 1918 met name in Europa plaats-evonden hef. Meer as 9 miljoen soldoaten en burgerleu vonden den dood. Den stried had grote gevolgen.
17 jannewaori
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 17 jannewaori
Klooster
Christendom
Mangs had n klooster et beheer of bestuur ovver n gebeed; dat wodden dan wal n sticht eneumd.
Der bestoat verskillenden soorten kloosters. Een klooster woar nen abt (of abdis) an et heufd steet is ne abdi-je. Een klooster woar nen prior (of priorinne) an et heufd steet is ne priori-je.
Boeddhisme
In et Theravada boeddhisme in Thailaand is der nen tradisie van woldkloosters, geneumd de Thaise Woldtradisie.
Eerste Wealdkrieg
De Gaellieerden, eleid deur Frankriek, et Veraenigd Könninkriek, Ruslaand en, vanof 1917, de Veraenegde Stoaten streejen teggen de Centroalen, eleid deur Oostenriek-Hongari-je, Duutslaand en et Ottomoanse Riek. Italië slot zich in 1915 bi-j de Gaellieerden an.
In vöggelvlög
Den Eersten Waeldkrieg wierd evoerd tussen an de ene kante Duutslaand, Oostenriek-Hongari-je in Midden-Europa (de Centroalen), en an de andere kante Ruslaand, Groot-Brittannië, Frankriek en n tröpken andere laanden (de gaellieerden). Et kleinen Servië was vanof den anvang betrokken, België wöd der in met-eslöpt deurdat den Duutsen anval deur heur groandgebeed leep. Tiedens den krieg wödden de Centroalen verstarkt deur de daelname van et Ottomaanse Riek en Bulgari-je, en an de anderen kante koazen Japan, Italië, Portugal, Roemenië en de Veraenegde Stoaten de gaellieerde kante. Den umvang van den krieg wödt dudelek a-j begriept dat an et ende van den krieg 25 stoaten en eure kolonien doarbi-j betrokken waren, met 1,35 miljard inwonners wat geliek steet an dreekwart van de waeldbevolking in dee tied.
Noa den moord op Frans Ferdinand, den toonmoaligen troonopvolger van Oostenriek-Hongari-je, en ziene vrouwe Sophie Chotek stelden Oostenriek-Hongari-je letste veurweerden an Servië. Toon dizzen neet luusteren wollen, verkloarden Oostenriek-Hongari-je op 28 juli 1914 den krieg an Servie. Op 30 juli beslot Ruslaand tot algehelen oproop en koas de kante van heuren Serviesen bondgenot. Duutslaand, as verdragsgenot van Oostenriek-Hongari-je, verkloarden op 1 augustus Ruslaand den oorlog.
In et westen voerden de Fransen nen vergaefsen anval oet richting et Roergebeed. In deezelfde tied trokken de Duutse laegers deur de Ardennen, volgens et von Schlieffenplan, doarbi-j België den krieg in slöppend. Den Duutsen tocht noar Paries wodden deur Franse tröppe tot stoan ebrach. In et westen kwam de kriegsliene veuran muurvaste te zitten in den loopgroavenkrieg. Deur gifgas, puntdroad, mitrailleurs, bunkers en artillerie zorgden de anvallen tot et verlees van tiendoezenden soldoaten.
In Afrika verloar Duutslaand heure kolonien an talriekere tröppe van Frankriek en Groot-Brittannië. In et wiete oosten verloar zie rap heure kleine gebeden an Japan, Ni-j-Zeelaand en Australië.
In et Midden-Oosten sloog et Ottomaanse Riek bi-j Gallipoli nen belangrieken gaellieerden anval of, moar verloor later grote gebeden an Frankriek en Groot-Brittannië. An et Ottomaans-Russiese front hadden de Russiese generoals in et algemaen den oaverhand.
Bosnië-Herzegovina
Bosnië-Herzegovina (Bosnies, Kroaties en Servies: Bosna i Hercegovina, oetsproak://; Sirillies skrift: Босна и Херцеговина), vake in et kort ook Bosnië neumd, is een laand in zuudoost Europa, op de Balkan. De heuwdstad en grötste stad is Sarajevo. Et laand ligt op et noorden, westen en zuuden tusken Kroasië, op et oosten tegen Servië en op et zuudoosten tegen Montenegro. Op nen kuststreppel an den Adriatiesen zee roond de stad Neum noa is Bosnië-Herzegovina in eslötten duur laand. In et middelste en oostelike binnenlaand is et laand boargachtig. In et noordwesten is et meeld heuwelachtig en et noordoosten is vuural vlak. Et binnenlaand hef een moatig laandklimaat, met hete zommers en koolde weenters met völle snee. Den zudeliken tip van et laand hef een Middellaandse Zeeklimaat.
Liechtenstein
t Vorstendom Liechtenstein (Duuts: Fürstentum Liechtenstein; Alemannies: Förschtatum Liachtaschta) is n dwargstaot zonder kust in t midden van Europa. t Lig an t geschei mit Zwitserlaand in t westen en zujen en Oostenriek in t oosten. t Bargachtige laand is n wientersportgebied en oek n belastingsparadies. Net as Zwitserlaand is Liechtenstein gien lid van de Europese Unie. Wel is t lid van de Europese Ekonomiese Ruumte (EER). Oek wörden der samenewörken op ekonomies gebied. Sinds 19 desember 2011 is Liechtenstein n Schengenlaand.
Bosnië-Herzegovina
Der wont al seend de jonge steentied leu vuur vaste in et gebeed en et wör bewoond duur verskeidene Illiriaanse en Keltiese volker. Kultuurlik, besteurlik en sosjaal hef et laand ene van de riekste verledens in de umgewing. Tusken de 6e en 9e eeuw kömmen der Slaviese volker noar de strekke. Dee stichtten oonder Ban Kulin (1180–1204) ook et eerste Banaat, et Bosniese Banaat. vuurin de 12e eeuw. Dit wör et Könninkriek Bosnië in de 14e eeuw, woernoa et inliefd wör bie et Ottomaanse Riek tusken et midden van de 15e en et eande van de 19e eeuw. De Ottomanen voorden et Islam-geleuf in, woerduur as der kultureel en sosjaal völle veraanderden in et laand. Doarnoa wör Bosnië-Herzegovina deel van et Oostenrieks-Hongaarse Riek, töt an den Eersten Wearldoorlog. Tusken den Eersten en den Tweeden Wearldoorlog was Bosnië deel van et Keuninkriek Joegoslavië. Doarnoa kreeg et volle reppubliekstoatus as de nieje Sosjalistiese Federale Reppubliek Joegoslavië. Noa de Brökke van Joegoslavië wör et zelfstaandig in 1992, woernoa as den Bosniesen Oorlog oetbreuk. Den doerden töt eand 1995.
Liechtenstein
Geschiedenis
In 1699 kocht de Boheemse vorst Johan Adam Andreas van Liechtenstein de heerlikheid Schellenbarg en in 1712 t graafschap Vaduz van de graven van Hohenems. Oek kreeg e veur n lening van 250.000 gulden in 1707 n zetel op de vorstenbanke van de Zwabische Kreits. Op 23 jannewaori 1719 verenigden keizer Kaorel VI de heerlikhejen Vaduz en Schellenbarg tot n vorstendom, mit de naam Liechtenstein. Tenslotte kreeg t nieje vorstendom in 1723 n zetel en n stemme in de Rieksdag.
Bosnië-Herzegovina
Bosnië-Herzegovina is bekeand um de mooie natuur, et kulturele oarfgood van zes grote beskavingen, et etten, de weentersport, de unieke muziek, de architektuur en de festivals. Sommigen doarvan zeent de grötste in zuudoost Europa. In et laand wont dree heuwdvolker, offisjeel samen esteelde volker. De grötste groep zeent de Bosniaks, Serviërs tweede en Kroaten doarde. In Nederlaand wordt inwonners van Bosnië-Herzegovina meestal gewoon "Bosniër" neumd. De naams Herzegoviniaan en Bosniaan wordt gebroekt um een strekgebeunden oonderskeid te maken (neet op volksofkomst). De streke Herzegovina hef ginne dudelike greanzen. Et laand wör van vroger oet gewoon "Bosnië" neumd, töt an de Oostenrieks-Hongaarse bezetting.
Liechtenstein
Geschiedenis
Op 12 juli 1806 was Liechtenstein één van de ondertekenaars van de Rijnbondakte, waordeur t vorstendom zien eigen losmaakten van t Heilige Roomse Riek en soeverein wördden.
Eerste Wealdkrieg
In vöggelvlög
An et oostfront slot de grote frontlengte nen loopgroavenkrieg zoas in et westen uut. Ruslaand verloar haeneg-an gebeed an Duutslaand, de veurtdurende verlezen leidden tot de Russiese revolutie, den Russiesen Tsoar voerden toon veranderingen (op papier) in um et volk röstig te kriegen, moar eigenlek veranderden der neet völle. Toon der nog ne revolusie uutbrak woarbi-j den Tsoar oftrad en Lenin an den macht kwam nam Ruslaand geen deel meer an den krieg.
Liechtenstein
Geschiedenis
t Kongres van Wenen stelden in 1815 vaste dat t vorstendom deel gung uutmaken van de Duutse Bond. Disse situasie duurden tot de opheffing van de Duutse Bond in 1866.
Tot t einde van de Eerste Wereldoorlog had t laand nauwe baanden mit Oostenriek, mer de slichte ekonomie die disse oorlog veroorzaakten, dwöng Liechtenstein tot t angaon van n douane- en monetaere unie mit Zwitserlaand. Vanaof de Tweede Wereldoorlog, waorin Liechtenstein onder vorst Frans Jozef II neutraal bleef, hebben de lege belastingstarieven t laand grote ekonomiese greui ebröcht.
Geografie
Liechtenstein lig in t Rijndal in de Alpen. Van noord naor zuud is t laand hooguut 24 kilometer lange. Mit n oppervlakte van 160,475 km² is Liechtenstein op vuuf nao t kleinste laand ter wereld. De grenzen mit Oostenriek en Zwitserlaand bin samen 77,9 kilometer lange. Overigens bin t Liechtensteinse grondgebied en de grenzen eerst in 2006 mit behulp van moederne technologie veur t eerst nauwkeurig op-emeten, waordeur Liechtenstein n halve vierkaante kilometer groter bleek as ze eerst dochten.
In t westen vormp de Rijn grotendeels t geschei mit Zwitserlaand. t Oostelike gedeelte van t laand lig t hoogst. De Grauspitz (2599 meter) is t hoogste punt van t laand. Allewel t laand in de Alpen lig, is t klimaot aordig mild as gevolg van de zujerwiend. De barghellingen biejen 's wienters gelegenheid veur t beoefenen van welende wientersporten.
Eerste Wealdkrieg
In vöggelvlög
Op zee wist de Duutse marine den Britsen vloot neet te versloan. Den Duutsen duukbotenoorlog leidden in 1917 tot daelnoame van de Veraenegde Stoaten.
Liechtenstein
Politiek
Liechtenstein is n parlementaere demokrasie, eleid deur de vorst (Fürst). De vorst van Liechtenstein is noen Hans Adam II, die zien vaor nao zien dood in 1989 opvolgden. Op 15 augustus 2004 hef de vorst zien bevoegdhejen overedreugen, mer zonder troonaofstaand te doon, an zien jonge prins Alois. t Parlement van Liechtenstein, de laanddag, wörden evormp deur 25 deur t volk ekeuzen vertegenwoordigers. t Kammenet, dat besteet uut vuuf lejen, is verantwoordelik veur de dagelikse leiding. Liechtenstein is, naost Zwitserlaand, één van de twee laanden waor der drekte demokrasie op nasionaal nivo besteet. Sinds 1984 hef t laand vrouwenkiesrecht. De vorst kan wel t parlement en t kammenet op huus op an sturen. Op 16 meert 2004 stemden 64,3% van de bevolking van Liechtenstein in n volksraodpleging veur t wiezigen van de grondwet en daormee t behoud van t vorstenhuus. De rechten van de vorst bin hiermee egarandeerd. Hij kan t parlement en t kammenet ontbienen as e dat neudig vient en hef n veto in de beneuming van ambtenaren en rechterlike macht.
Eerste Wealdkrieg
In vöggelvlög
Noa de trögtrekking van Ruslaand uut den krieg zetten de Duutsers de vri-j ekommen tröppe in an et westfront. Dizze anvallen leepen wier met völ verlees an mansleu vaste. Den inzet van tanks deur de Britten brach nen deurbroak. De Duutse laegers trokken zich weerumme. In Duutslaand woodden opstaand, de republiek wodden uut-eroopen. Den Duutsen keizer vlöchen noar et neutroale Nederlaand. Ok op den Balkan en andere fronten wodden too vrae eslotten.
Liechtenstein
Politiek
Der bin dree politieke bewegingen in Liechtenstein. De Fortschrittliche Bürgerpartei (FBPL) en de Vaterländische Union (VU), die mekaar in evenwicht houwen en haost niet verschillen in partieprogramma's, en de Freie Liste, n liberale partie, die de tradisionele spelregels wil deurbreken, veur geliekgerechtigdheid is, en oek veur bescharming van t milieu. An de sinds 1938 bestaonde koalisie tussen de progressieve FBPL en de VU kwam in meert 1997 n einde, naodat de FBPL bie de parlementsverkiezingen van begin febrewaori n zetel verleur in t 25 lejen tellende parlement en ruum n maond laoter uut de koalisie stapten.
Bestuurlike indeling
thumb|right|300px|Laandschap in Liechtenstein Liechtenstein hef elf gemeenten (Gemeinden - enkelvoud Gemeinde), die meestentieds uut één plaotse of darp bestaon. De meeste gemeenten hebben komplexe vormen; enklaves koemen aordig vake veur.
De gemeenten bin:
Ekonomie
Ondanks dat t zo'n klein laand is, en t n gebrek an grondstoffen hef, hef Liechtenstein zien eigen ontwikkeld tot n rieke, stark geïndustrialiseerde marktekonomie mit n starke finansiële sektor. De levensstandard is arg hoge, vergeliekbaor mit die in de stedelike gebiejen van Zwitserlaand, of zelfs nog hoger. t Laand gebruukt de Zwitserse frank as munteenheid.
Bosnië-Herzegovina
Bosnië-Herzegovina hef ne regearing met twee kamers en ne presideantskop met dree leden, ene vuur elk volk. De macht van de centrale regearing is slim beteund, umdet et laand slim decentraliseerd is. Et Besteet oet twee op zikzelf stoande delen: de Bosnië-Herzegoviniaanse Federasie en de Republika Srpska. Ne doarde strekke, et Brčko-distrikt, hef ne lokale regearing. De bosnië-Herzegoviniaanse Federasie is slim ingewikkeld en hef 10 kantons. Et laand is kandidaat um lid te worden van de Europese Unie en de NAVO. Et laand is lid van den Europesen Road seend 2002 en ene van de groondleggers vuur de Unie van de Middellaanse Zee in 2008.
Anchorage
thumb|right|300px|Oetzicht op Anchorage Anchorage is de grötste stad van den Amerikaansen stoat Alaska. Bie ne telling in 2013 wonden der 396.142 leu. De stad ligt vuur 90% van de industrialiseerde wearld op zo'n 9,5 uur vlegen. Doarumme is et een belangriek tankpeunt vuur vlochten oawer wearlddelen.
Anchorage haalt seanten vuural oet vervoor. De Ted Stevens International Airport is de doarde grötste goderenvlochthawen van de wearld. Doarnöast verwoarket de hawen van Anchorage ongevear 95% van alle goderen wat in Alaska wean mut. De meest in et oog springende industrie is de petröllie. Grote ölliemoatskoppiejen hebt een kantoor in Anchorage.
Steernskunde
Steernskunde, (ook: astronomie), is de leer van steerns, planeten, moanen en andere astronomische objekten en gebeurtenissen. De noamen steernskunde en astronomie worden voak deur de war hoalen mit de benoaming astrologie. Astrologie is noamelk t veurspellen van de toukomst deur middel van standen van planeten of steerns.
t Woord astronomie is t maist bruukte en kommt van t Griekse astron (steern) en nomos (wet). t Wuir al doan in 3000 veur Kristus deur de Egyptenoarn en de Chinezen. De piramides van Giza binnen baauwt in de zulfde liene as de steerns Alnitak, Alnilam en Mintaka van t konstelloatsie Orion. Elke god har zien of heur aigense konstelloatsies aan de noordeleke steernshemel. Ook de Arabiern en de Grieken waren al druk bezeg mit t kieken noar steerns, planeten en heur bewegens.
Zunnesysteem
right|300px|thumb|Goden as steerns op plefon van t tomb van [[Seti I]] In ons zunnesysteem hebben wie 8 planeten:
Aal dizze planeten draaien in n ovoalen boane om de zunne hìn. Tuzzen Mars en Jupiter zit t astroidengördel. In dizze boan zweven miljaarden astroiden, ook wel planetoiden of mini-planeetken nuimt. De planeten boeten de astroidengördel, op Pluto noa, binnen gasplaneten. De planeten binnen de astroidengördel binnen soamen mit Pluto vaste planeten en bestoan uut gestainte of ies. Of Pluto aiglieks wel n planeet is, is veul diskussie. Deurdat Pluto dicht bie de kuypergördel, gebied mit veul kommeten, wordt ook beweerd dat Pluto aiglieks n kommeet is.
Heelal
right|300px|thumb|Daipste blik oeit deur minseleke aparatuur. Môkt deur de ruumteteleskoop de Hubble. Ons zunnesysteem is dail van t Heelal, ook wel Kosmos nuimt. t Heelal is alles wat der is. De grootte van t heelal is nait bekìnd, môr t is zeker dat wie as minsken noeit in stoat wezen zellen om t hailemoal te verkennen.
Over t ontstoan van t heelal bestoan veul theorien. t Maist logische is dat der n enörme knal wèst het, dij alle duiltjes in t Heelal om zet het in materie. Dit gebeurde in minder dan ain sekonde. Dit het zoveul hitte opwekt, dat de nije materie smolt en biemekoar kwam in bollen. Dizze bollen dreugden van boeten op, en planeten waren vörmt. Man denkt dat t heelal nog aal uutdijt. Dizze theorie wordt ook de Oerknal-theorie of Bigbang-theorie nuimt.
t Heelal is verduild in verschillende grootheden. Hieronder stoan dij grootheden van groot noar klain.
Deurdat t Heelal zo groot is, wordt der op eerde lichtjoar en AE bruukt as moaten van ôfstand.
Liechtenstein
Ekonomie
De lege belastingen veur bedrieven - t maximale tarief is 18% - en de geringe belemmeringen um n bedrief te beginnen hebben ongeveer 73.000 houdstermaotschappiejen en zogeheten brevenbusbedrieven dertoe ebröcht der n offisieel kantoor te beginnen. t Zörgt veur 30% van de overheidsinkomsten. Meer as 90% van de energie wörden in-evoerd. De regering is doonde de ekonomiese politiek van t laand te harmoniseren mit die van n verenigd Europa.
Bevolking
250px|thumb|right|-- T DUUTSE TAALGEBIED -- De verspreiding van t Duuts in West- en Midden-Europa
Demografie
Ongeveer n darde van de inwoeners van Liechtenstein, t op dree nao kleinste laand van Europa, besteet uut butenlaanders, veurnamelik Duutsers, Oostenriekers en Zwitsers. De offisiële laandstaal is Duuts, hoewel de meesten n Alemannies dialekt praoten.
Geleuf
De leste, mer verouwerde, siefers over de verschillende geleuven in Liechtenstein stammen uut de leste volkstelling (2000). Ten opzichte van de resultaoten uut de volkstelling uut 1990 is t antal christenen aofeneumen, t antal moslims verdubbeld en t antal personen dat niet beheurt tot n geleufsgroep (oek de meensen die niks op-egeven hebben) zwat verdreevoudigd naor 7%.
Lagos (Nigeria)
duum|406x406px|Mushinmarkt in Lagos Lagos (yoruba: èkó) is ne stad in Nigeria. Et is nit de höyvdstad, mär wal de grötste stad van et land en tegelyke ouk de grötste van heyl Afrika. De stad steyt wearldwyd bekend üm de unmündig härde groi. Skattingen meynet dat der alle jåren teagen de 275.000 lüde by kommet. In 2020 had de stad selv ungevear 14 miljoon inwonners, mär in de butenwyken woanet noch vöäle meyr lüde.
De oorsprung van de stad ligget up een antal eilanden in de Lagune van Lagos, mär döär den harden groi is de verstädeliking de lätste jåren töt wyd up et vasteland döäretröäken. Lagos is van oldsher ne havenstad en een vöärnaam regionaal middelpünt vöär de financiäle en kommerciäle sektoren van de nigeriaanske ekonomy. Lagos leyvert ungevaer 10% van et heyle BBP van Nigeria.