cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Noord-Drìnt
De ai-klank wordt, behaalve in Eel-Potterwòld en Zuudloaren, meer oetsproken as -ij en wordt doarom voak schreven as ei, dus neit en gein. Dit sloet den ook weer aan op Midden-Drìntse neeit en geein, wat oetsproken wordt as de Grunnegse ee. n Aander biezunderhaid van t Noordvèlds is dat man gain ö-klaank kent. Dit wordt sikkom aaltied n -u of -o.
Westerkertaaier
Ien t Westerkertaaier worden verschaaiden varianten proat dij n overgang vörmen van t Hogelaandsters noar t Frais en Stellenwaarfs. De maiste dialekten kennen de klanken ai, ou en ui nait, woardeur t veur veul aander Grunnegers klinkt as of de Westerkertaaierders haalf-bakken Grunnegs proaten, in tieds dat de nait diftongeerde vörm oller is.
Ien t Middaglaand wordt gain oet, goud en wie, zègd, môr uut, goed en wij. Doardeur wordt dit dialekt tou t Westerkertaaiers rekend. Wel zègt man nog nait en gruin, wat weer overainkomt mit t Hoogelaandsters. Vrouger heurden Aisen, Fiwwerd, Gaarnwerd en Hoogkèrk ook bie t Westerkertaaierse dialektgebied, mòr dit is laanksoam verschoven. Hoogkèrk is, deurdat t aan Stad vastgruid is, zien aigen karakter grotendails kwietworden.
Stadstoat
Oldheid
Veur veurbeelden zee de geskiedenisse van Sumerië, Rome, Griekenlaand en Egypte.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Westerkertaaier
t Noordwestelke dialekt gaait meer noar t Frais tou en wordt den ook aan aander zied van de Laauwers proat in t oostelke dail van t Köllemerlaand. Voak wordt der n onderschaaid moakt tuzzen t Homsterlaands en t Midden-Westerkertaaiers, wegens t staarke Frais-achtege aksìnt van t Homsterlaands, môr der binnen gain dudelke isoglossen. t Homsterlaands komt overain mit t dialekt van t Köllemerlaand, dat over gaait in t Pompsters dat enkeld nog deur n poar olle luu proat wordt. De maiste Pompsters proaten Frais mit wat Westerkertaaierse / Grunnegse woorden der deur; nait Friso-Saksisch, mòr Saxo-Frais. Ook t Stadsfrais van Köllem het wat Grunnegse invlouden had.
t Zudelk westerkertaaiers dat proat wordt in Kornhörn, Luukswolde, Tolbert, Leek en alles ten zuden doarvan, gaait meer richten t Stellenwaarfs mit woorden as gruun en vulen veur t Midden-Westerkertaaierse groen en voelen en t Hoogelaandsterse gruin en vuilen. In t zuudwestelkste dail van t Westerkertaaier wordt noast t Westerkertaaiers ook Frais proat.
Biezunderheden dij ien t haile Westerkertaaier veurkommen binnen zijt en lijt veur zègt en lègt.
Stadstoat
Vri-jsteadn
Vri-jsteadn waren steedn, mangs op umstreaden strategies gebeed eleagen of bevölkt deur ne gemengde bevölking, dee op groand van n verdrag tussen de umrengende stoaten of van ne internasionalen organisasie n autonoom anzeen hadden of bestuurd wödden deur ne mandoatsregering en n toovlöchtsoord mochten wean veur deur grensverschoevingen stoatenloos ewodden leu. Veurbeelden bunt Oss en Leiden gedurende de tied van de Republiek der Vereanegde Provinsien, Tanger tussen 1907 en 1963, Danzig tussen 1919 en 1939 en Triëst tussen 1919 en 1941 en in 1947.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Westerkertaaier
t Belaangriekste verschil tuzzen t Westerkertaaiers en Noordvèlds is uut-oet. t Belaangriekste onderschaaid tuzzen t Westerkertaaiers en Stellenwaarfs is dat t Westerkertaaiers nait de ae-klank het, t verklainwoord -ke het en n overwegend Grönnegse woordschat en oetdrokkens kent.
Stadstoat
Ni-je tied
Teggenwoordig bunt der nog altied enkele stadstoaten zoas Monaco, Singapore en Vaticaanstad.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Hogelaand
Voak wordt t Hogelaandsters beschaauwd as t maist Grunnegse dialekt van t Grunnegs. Dit komt deurdat t Hogelaandsters nait ain dudelke invloud het van boetenòf, zo as t Westerkertaaiers n Fraise invloud het, t Oldambtsters n Hoogduutse invloud en t Stadjeders en Veenkelonioals n Drìntse invloud. Toch is t Hogelaandsters in de lèste aiw hail wat van zien aigenhaid kwietroakt, deurdat der veul rieke boeren wonen dij al veur de Twijde Wereldoorlog besloten heur kinder Hollaands groot te brengen.
t Toalgebied van t Hogelaandsters wordt aan de westziede begrìnsd deur de Laauwerszee, t Raitdaip, behaalve bie Gaarnwerd, Aisen en Fiwwerd dij aan de westzien van t Raitdaip liggen, mòr wel bie t Hogelaandsterse toalgebied heuren. Aan de zuudkaant wordt t begrìnsd deur Stad, aan de oostkaant roegwèg deur t Eemsknoal en de Eems en aan de noordkaant deur de Waddenzee. Binnen dit toalgebied binnen der waineg verschillen. Woarschienlek is dit kommen deurdat de lougen op t Hogelaand reloatief kört bie nkander liggen en der waaineg verschillen ien kultuur en volksoard is. Vrouger bestonden der in n poar dörpen enkelde woorden dij uniek wazzen, zo as t woord zös veur t siever zès in Ollerom en Vaaierhoezen, mòr dizze verschillen binnen vandoag aan dag nait meer te heuren.
Adam-en-eva (Orchis morio)
thumb|upright|Adam-en-eva De adam-en-eva of harlekijn (Orchis morio) is een plaantesoorte dee wettelijk bescharmp wonnen in Nederlaand en steet op de Nederlaanse rooie lieste van plaanten as iezelig zeldzaam en stark of-eneumen. De plaante kump veur in Zuud-Europa en Midden-Europa. In Nederlaand kump disse plaante veurnamelijk veur op de waddeneilanen.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Hogelaand
Biezunderheden in t Hogelaandsters binnen de -ien veur -in, bv. ien, kiender en vienden woar t Oldambtsters, Veenkelonioals en Stadjeders in, kinder en vinden hebben. Ook kent t Hogelaandsters t verschiensel woarbie -del en -len soamen oetsproken worden en klinken as n -l, dus gain boudel zo as in t Oldambtsters, mòr boul. Doardat zowel -del as -len sikkom zo oetsproken wordt, wait man sums nait zeker of aine boudel of boulen zègt. Op Radio Noord het hoogleroar Grunnegs Siemon Reker n moal vertèld dat zai vrouger aaltied langen mozzen om de Duutse stad Keulen, omdat dit dus Keul wör en dus ook keudel betaiken kon. Ook het t Hogelaandsters de naaigen om de t as d of ð oet te spreken. Dit komt ook in aander dialekten veur, mòr in t Hogelaandsters bie meer woorden.
Adam-en-eva (Orchis morio)
De plaante wonnen ach tot dartig centimeter hoge. De ongevlekken blaojen bin lochgreun en langerek. De onderste blaojen bin erangschik in een rozet en de bovenste blaojen bin stengelumvattend.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Hogelaand
n Biezunderhaid van t Hogelaand is dat der van oldsheer n dialektonderschaaid is tuzzen rieke en nait-rieke mìnsen. De riekere luu, as ze al Grunnegs proaten, spreken de ai of aai oet as ij, in tieds de minder rieke en aarmere luu dit as ai, aai of zulf oi oetspreken. n Rieke boer zol dus zèggen van vijer, in tieds aander luu vaaier of voier zèggen zollen. Dit onderschaaid tuzzen sosjoale dialekten komt allendeg op t Hogelaand in dudelke vörm veur.
Stad en Hoaren
t Grunnegs in Stad en Hoaren is sikkom oetstörven en vervongen deur t Hollaands. De poar doezend luu dij nog wel Grunnegs proaten, proaten maisttieds nait meer t olle Stadjederse dialekt mòr eerder n mengelmous van Ommelaander dialekten mit wat Stadjeders en wat Hollaands. Wat nog wel bestaait is de vörm dou veur doe. t Verklainwoord -ien is sikkom hailmoal verdwenen en vervongen deur -ie of -je.
Aine dij deur Stad over stroat hìnlopt heurt sikkom gain Grunnegs meer en as man t wel heurt komt dat voak van luu oet de Ommelanden. Toch staait t baankje aan de oostziede van de Vismaart der om bekend dat doar voak ol kirrels zitten te proatjen, wat voak wel echte Stadjers binnen.
Adam-en-eva (Orchis morio)
De adam-en-eva bleuit in Nederlaand van 't einde van april tot an 't begin van mei en heel soms oek 's harres. De bloeme kan nogal es verschilllen van kleur, van donkerpurper tot roze of wit. 't Spoor is horizontaal of iets umhoogwiezend en korter as 't vruchbeginsel. De kelk- en kroonblaojen vormen een breje helm. De ziejelingse kelkblaojen hemmen greune narven, waoran de plaante te herkennen is. De lippe hef dreje lobben, op de middenlobbe zitten een antal donkerpaorse stippen.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Stad en Hoaren
Vrouger wör t Stadjeders zain as t lelkste Grunnegse dialekt, deurdat t de oa-klank meer as de Drìntse ao oetsprekt, voak n keel-r het en wegens t gebroek van wai en mai veur wie en mie, dat beschaauwd wör as gebrekkeg Hollaands, mòr ien faait al hail old is en ook veurkomt in t Westerkertaaier en de Kop van Drìnt.
Adam-en-eva (Orchis morio)
De plaante kump veur op vochtige, vrie voedselarme grond in leeg greslaand.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Fivelgo en Oldamt
Toalkundeg wordt t Fivelgo in twij daild deur t Eemsknoal. Dit knoal is redelk nij, dus het op aan zok nait zo veul mit dizze dailen te doun, mòr van oldsheer is dit n zompege en dunbevòlkte streek en muilek begoanboar in verlieken tou de zaandrog van t Duurswold in t oosten van Fivelgo en t Hogelaand in t westen en noorden van Fivelgo. t Westelke dialekt in Fivelingo wordt den ook bie t Hogelaandsters rekend, in tieds t oostelke dialekt meer mit t Oldamtsters het. Toch komt t nait haildaal overain mit t Oldambtsters en wordt t sumtieds ook as apaart dialekt, t Duurswolds of Wòldjers, beschaauwd. De steden Daam en Delfsiel heuren bie dit toalgebied. t Onderschaaid tuzzen t Wòldjers en t Hogelaandsters wordt vörmd deur de drij biezunderheden dij onder t kopke Hogelaandsters benuimd worden. t Onderschaaid tuzzen t Wòldjers en t aigenliekse Oldamtsters is wör tegenover woer veur de verleden tied van worden en de òfwezeghaid van de -e achter vraauwlieke zulfstaandege noamwoorden, dus gain kraante en laampe, mòr kraant en laamp.
t Oostelk Oldamtsters, of West Raiderlaands, het dit dus wel. Ook wordt t Oostelk Oldambtsters kleurd deur veul Duutsege woorden. Dit komt deurdat vrouger veul verkeer over en weer de grup was, woarbie Nederlaandse worden in t Oostfrais kommen binnen en aansom. t Oostelk Oldambtsters wordt proat in Zuudbrouk, Woagenbörgen, Termunten, Schanze, Bennewòld, Blijham, Winschoot en aal wat der tuzzenin ligt. t Dialekt van de stad Winschoot is aigelks meer n mengelmous van Veenkelonioals en Oldambtsters en wordt smis bie de ain, smis bie d'aander rekend. Voak t Oldamt beschreven as t oethörntje van t laand, omreden t zo wied van Hollaand òf ligt. Dit is de rezen dat hier t Grunnegs nog t maist leventeg is van de haile pervìnzie.
Westerwòlde
Staark deur t Oldamtsters beïnvloud is t Westerwòlds. Ofwool t Westerwòlds vrouger n staark op zokzulf stoand dialekt, dat meer mit t Eemslaands haar as mit t Grunnegs. Dit is vandoag aan n dag veraanderd. t Westerwòlds, dat vrouger proat wör in Troapel, Sèllen, Onswedde en Wedde (nait in Boertang, woar aaltied al luu van boeten woond hebben), wordt nou enkeld nog deur n poar honderd olle luu proat en den voak ook al nait meer in de 'pure' vörm dij bv. deur Westerwòldse dichter J.H. Neuteboom broekt wör. Tegenswoordeg kin zègd worden dat in Troapel en Onswedde Veenkelonioals proat wordt en in de rest van de dörpen Oldamtsters. Toch worden de dialekten van t veurmoalege Westerwòlds nog wel beïnvloud deur de olle toal. Zo komt der in Westerwòlde nog geregeld de keel-r veur en zègt man nog voak de u woar aander Grunnegse varianten o hebben, zo as bukse en hum, veur boksem en hom. Ook het t Westerwòlds invloud had op de oetsproak van de aai of ij, dat voak èj is. In t Veenkelonioals het man dat ook overnomen, mòr den allend bie wat in t Oldamtsters -ij is, zo as nèj en snèj veur t Oldambtsterse nij en snij. t Verklainwoord -ken is maisttieds vervongen deur -ke en de meervoldsvougen van waarkwoorden ìndegt tegenswoordeg aaltied op -en, dus wie hebben en nait meer wie hebt.
Dizze toalwizzel komt deurdat Westerwòlde vrouger aan drij kaanten omrinkt was deur moren; hoogveen. Oorspronkelk was t bevòlkt worden deur luu oet t Emslaand en deurdat der n haandelsweg deur t veen lag noar Muunster tou, het t Westerwòlds n hail ìnde Hoogduutse en Westveelse invlouden had. Dou in 1614 Westerwòlde bie Grunnen kwam en in de krizesjoaren van de joaren '30 in de 19e aiw t veen ontgonnen wör, wör Westerwòlde bie de rest van Grunnen en Nederlaand aansloten. De veenaarbaiders en törfstekers dij noar westerwòlde hìntrokken binnen kwammen maisttieds oet de buurt en stichtten doar veenkelonioale dörpen as Aalteveer, Veelerveen en Vraiskeloo.
Veenkelonies
Veenkelonioals wordt proat ien de Grunneger en Drìntse Veenkelonies. Dit wordt roegweg proat Hogezaand, Sapmeer, Veendam, de Pekels en Knoal en in de Drìntse veengebieden van Roswinkel en de de Monden tot Zuudloarderveen tou. Zudelk van Roswinkel, t gebied rond Emmerkompas en Bargerkompas, is n overgongsgebied dat sumtieds wel tot t Veenkelonioals rekend wordt, mòr meer Drìntse invlouden het as Grunnegse, mit woorden as heur tegenover hor (jao heur), wie hebt tegenover wie hebben en warken tegenover waarken.
t Veenkelonioals is ontstoan deurdat t wiedse Boertangermoor ontgonnen wör deur luu vanoet Fraislaand, Drìnt, t Eemslaand, Oost-Fraislaand en aanswoar oet Grunnen. De Fraise invloud zit hom in t gebroek van -uu veur -oe, dus uut, huus, gebruken in stee van oet, hoes en gebroeken, mòr doar entegen wel weer roet en doezend tegenover t Drìntse ruut en duzend. Vanoet Westerwòlde is de èj kommen, zo as in nèj (nij) en twèje (twij). t Veenkelonioals het net as t Oldamtsters n -e achter veul vraauwlieke woorden, mòr in tegenstellen tou t Oldamtsters verzacht de mitklinker dij der veur staait, dus kraante is in t Veenkelonioals kraande en laampe is laambe en mokke ik mokhe (mit n Duutse/Fraise/Engelse g).
Färöer
De Färöer of Färougen (färöösk: Føroyar ; däänsk: Færøerne )) is een westeuropääske eilandengrup. Et ligt in et midden van de dreehook Skotland-Noorweagen-Ysland en behöyrt tot et koaningryk Dänemark. De name Färöer beteykent 'skåpeneilanden' (øer of oyar is respektivelik däänsk en färöösk vöär 'eilanden', de name Färöer-eilanden is düs feitelik een pleonasme). Der woanen sowat 45.000 lüde, hyrvan woant een grout deyl in de höyvdstad Torshaven (Tórshavn). De plaatselike noordgermaanske dialekten, verwand an et yslandsk, formen een amparte taal, estandardiseerd in et färöösk.
Geskydenisse
De Färöer is vöärnamelik bevolked vanuut Noorweagen, vanof de 9. eyw nå Christus. In de 11. eyw kwammen de eilanden under et gesag van de noorske koaning. To Noorweagen selv een gebeedsdeyl van Dänemark wördden, kwammen de Färöer ouk under de däänske kroune. Ouk to Noorweagen sweedsk en later selvstandig wördden, bleaven de Färöer däänsk. In 1948 kreagen se vearegånd selvbestüür. De Färöer höyen neet by de Europääske Uny.
Unofhankelikheid
De upbrengst van oly vöär de küst van de Färöer wördden vöär een grout deyl ovaereheaveld når Dänemark. De plaatselike bevolking seet düs minnig van der eigen rykdommen. Dit postkoloniale beleid van Dänemarken hevt de wensk under de eilandbewoaners üm vulleadig unofhankelik te wörden vearder vergrouted. Dänemark hevt et tot nun to eweigerd.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Veenkelonies
De verklainvörm wordt in t Veenkelonioals vörmt mit -(p)ie (boompie, boukie), -(e)chie (wichie, lammechie) of -je (hondje, jonkje) in tegenstèllen tou -ke (boomke, koartke) en -(t)je (boukje, wichtje).
Färöer
De eilanden
De söäventyn bewoande eilanden van de Färöer binnen:
Ströymoug (Streymoy) – Ousteroug (Eysturoy) – Vágar – Mykines – Süderoug (Suðuroy) – Stóra Dímun – Skuaroug (Skúvoy) – Sandoug (Sandoy) – Hestur – Koltur – Nolsoug (Nólsoy) – Bordoug (Borðoy) – Kearlsoug (Kalsoy) – Künoug (Kunoy) – Wydoug (Viðoy) – Swynoug (Svínoy) – Voageloug (Fugloy).
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Veenkelonies
Binnen t Veenkelonioals vörmt de lien wör-wuir n schaaidenslien dij de olle grìnzen van t gewest Westerwòlde vòlgen, woardeur man leuven kin dat dit onderschaaid deur t olle Westerwòlds kommen is.
Deurdat der n hail ìnde grode ploatsen in de Veenkelonies liggen is t Veenkelonioals t Grunnegse dialekt dat deur t maist aantel luu proat wordt.
Färöer
De eilanden
Et achttynde, unbewoande eiland is Lítla Dímun.
Sleeswiek-Holstain
250px|thumb|Sleeswiek-Holstain thumb|250px|Distrikten van Sleeswiek-Holstain Sleeswiek-Holstain (Duuts: Schleswig-Holstein, Deens: Slesvig-Holsten, Platduuts: Sleswig-Holsteen, Noordfrais: Slaswik-Holstiinj) is de noordelkste van de zestien Duutse dailstoaten. Mit n oppervlak van 15.761,4 km² is Sleeswiek-Holstain noa Saarlaand en de stadsdailstoaten Hambörg, Breem en Berlien de klainste dailstoat. De heufdstad is Kiel. Sleeswiek-Holstain ligt aan de woaterkaant van de Noordzee en de Oostzee.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Duutse Raiderlaand en stad Leer
t Raiderlaands, Oost Raiderlaands of Raiderlanner plat wordt proat in de gemaintes Bonnen (Bunn), Jemmen, Wainer en t Leroaner stadsdail Bingom tuzzen de Nederlaands grup en de Eems, mòr ook in de stad Leer zulf. In tieds t Nederlaandse Raiderlaand as oethörn van Nederlaand zain wordt, wordt t Duutse Raiderlaand zain as de oethörn van Duutslaand. Hier binnen nog n hail ìnde olle vörms te vinden dij voak zowel in Grunnen as in de rest van Oostfraislaand nait meer veurkommen. Nou binnen der in Oost-Fraislaand sowieso meer olle vörms beholden dij in Grunnen nait meer veurkommen zo as wo of wou veur hou, tain veur tien, snek of sneg veur slak, skallen of sjkallen veur zellen en man veur mòr, vörms dij tot veurkört ook nog in t Westerwòlds veurkwam en veurheer ook in de rest van Grunnen.
Brazilië
Brazilië (offisieel de Federale Reppubliek Brazilië) is n laand in Zuud-Amerika, wat graenzen hef met Frans-Guyana, Suriname, Guyana, Venezuela, Colombia, Peru, Bolivia, Paraguay, Argentinië, Uruguay en den Atlantiesen Oseaan.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Duutse Raiderlaand en stad Leer
t Raiderlaands wordt binnen t Oostfrais veuraal kenmaarkt deur de Nederlaandse invloud. Woorden dij man in Veendam od Zoltkaamp wel kent, mòr in Auwerk en Nörden nait, dij kommen voak wel veur in t Raiderlaands. Denk hierbie aan traauwen (trauen) in stee van hieroaten (hieraten) en wie bunnen (wi bünn) in stee van wi sünd. Doarnoast komt in t Raiderlaands, net as in t Kromhörns en Börkomers, veul de Nederlaandse g veur, mòr nait zo voak as in t Börkomers.
Brazilië
Brazilië is met 8,5 miljoen veerkaante kilometer t grötste laand van Zuud-Amerika. t Beslöt biekaant de helfte van dit waerlddeel. t Is t op vier-noa-grötste van de waerld (allenig Ruslaand, Kanada, China en de Verenigde Stoaten van Amerika zeent grötter).
Sleeswiek-Holstain
De grootste revier is de Aider.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Duutse Raiderlaand en stad Leer
Ook t Kromhörns en t Börkomers kennen veul Nederlaandse en Grunnegse geliekenissen, mòr t Raiderlaands het der meer. Toch binnen der ook verschillen tuzzen t Raiderlaands en de Grunnegse dialekten dij der nait binnen in t Börkemers en t Kromhörns. t Dudelkste verschil is de triftong eou in woorden as gjoud (Good) en vljoud (Floot). n Aander onderschaaid is jie veur t Grunnegse ie of joe, wat in t Kromhörns jo is en in t Börkomers ook joe. In t Raiderlaand zègt man ik kann, op Börkom zègt man ik kenn, zo as in t Grunnegs ik kin. Op Börkom en in Grunnen wordt zègd van vaaier (veier), mòr in t Raiderlaand zègt man, liek in de rest van Oostfraislaand, vèjer (veer). Wel is t aksìnt van t Raiderlaands t 'daipst' van aal Oostfraise dialekten. Doar ain oet de veengebieden of Emden prima verstoanboar is veur luu oet Oldenbörg of Bremen, zo is de Raiderlaander dat nait. Hierdeur krigt man voak dat aander Duutsers t Raiderlaander plat verwarren mit t Saterfrais, omdat man baaident nait verstoan kin. In de stad Leer is dit aksìnt minder en gaait t wat meer richten dat van de veengebieden en dus dat van Oldenbörg.
Brazilië
t Heufdgeleuf is t rooms-katholisisme (met 74%) en 15% is n anhanger van t protestaantisme. Brazilië hef n laandoppervlakte van 8.511.965 km², n wateroppervlakte van 0,65 km² en t hef ongevaer 186 miljoen inwonners.
Sleeswiek-Holstain
Toalen
Der binnen vaaier offisjele toalen in Sleeswiek-Holstain: Duuts, Nedersaksisch, Noordfries (Friisk) en Deens. Nedersaksisch geldt as streektoal, Deens en Noordfries as minderhaidstoalen.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Börkom en Kromhörn
Zo as hierveur al nuimd is, binnen de dialekten van t aailaand Börkom en de Kromhörn staark verwant aan t Grunnegs. Doarbie staait t Börkomers nog net even dichter bie t Hogelaandsters as t Kromhörns.
Brazilië
In t gebeed wat non Brazilië is, warren verskaeidene stammenstoaten, vuurdät den Portugesen verkenner Pedro Álvares Cabral der in 1500 an laand köm en t vuur Portugal opeisden. Töt an 1808 bleef Brazilië ne Portugese kolonie. In dät joar nöm Napoleon Bonaparte Lissabon in, woerop as Rio de Janeiro de heuwdstad van t riek wör. In 1815 wör t riek oetereupen töt Verenigd Keuninkriek van Portugal, Brazilië en de Algarves. t Keuninkriek Brazilië wör onofhaankelik in 1822 en kreeg baeide ne groondwettelike monarchie en n parlemaentssteelsel. In 1889 wör t laand noa nen stoatsgreep duur t laeger töt reppubliek verkloard. Ne autoritaere laegerregaering besteurden t laand van 1964 töt 1985. In 1988 wör de hudige groondwet an-enömmen, woerin as Brazilië ne federale reppubliek neumd wörd. Disse federasie besteet oet t Federale Distrikt, 26 stoaten en 5564 gemeentes.
Färöer
Kaarte
thumb|left|Satellytfoto thumb|Torshaven
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Moormerlaand en Overledingerlaand
t Moormerlaand en Overledingerlaand binnen verliekensboar mit de Grunnegs-Drìntse veenkelonies. t Wazzen oetgespraaide moren dij deurkruusd worden deur lutje zaandrogge en tuzzen de 18e en 20e aiw ontgonnen binnen mit dezulfde techniek van daipen en wieken woarlaanks lintdörpen ontstoan binnen, dij oetgruiden tot grode ploatsen. In Grunnen binnen dit Sapmeer, Veendam, Knoal en Pekel, in Oostfraislaand binnen dat Oosterveen (Oosterfehn/Oostrhauderfehn), Vlaksmeer (Flachsmeer), Waarzensveen (Warsingsfehn) en Grootveen (Grootfehn). Dizze veenkelonies binnen, liek de Grunnegs-Drìntse veenkeloies, ontgonnen deur luu vanoet verschaaidene regionen. Summegen vanoet t Eemslaand, aandern oet t Oldenbörgerlaand, Grunnen of aanswoar oet Oostfraislaand. De toal is den, ook liek in Grunnen en Drìnt, n mengelmous van dij verschaaidene varianten. Allend t vrumde hier is dat der nait ain Veen-Oostfrais dialekt ontstoan is. Der worden sumtieds in ain dörp verschaaidene vörms broekt en sumtieds broekt ain persoon zulfs verschaaidene vörms noast nkander. De aine keer zègt man ik kwam, aander moal zègt er ik kweem. Meneer A zègt Dat moak ik nich., woarop zien noaber antwoord Dat dew ik ook nijt.
De westelke ou- of au-klank wordt in de Veengebieden oetsproken as -ew (dus gewd veur goud of gjoud), mòr wordt schreven as -oo. Oostelk en zudelk van de veengebieden, dus in t Ammerlaand en Eemslaand wordt t meer oetsproken as oo. t Zulfde gèldt veur de westelke ai-klank, dij oetsproken wordt as ij- (schreven as ee- of eei-). Baaident vörmen n tuzzenvörm tuzzen de westelk Oostfraise en Grunnegse ai en ou en de Oldenbörgse ee en oo. Dizze oetsproak komt in de rest van t oostelk Oostfraislaand ook veur.
Auwerkerlaand en Broukmerlaand
t Auwerkerlaand en t Broukmerlaand binnen geogroafisch t midden van Oostfraislaand en historisch was t ook t middelpunt, in de middelaiwen wegens de Opstalboom en loater wegens de laandbaauwgrond van woar Emden zien riekdom as Haanzestad mit stoapelrecht vot hil. t Laandschop bestaait oet n zaandrog, n gaast (in Oostfraislaand Gast of Geest nuimd), mit doar omtou grode veengebieden en in t westen rieke zeeklaai. Toch het Emden toalkundeg minder invloud had op t Auwerkerlaand en Broukmerlaand as bv. Stad Grunnen op de Ommelanden. t Toalgebied van Emden stopt bie de olle grìns van de Kromhörn en doardeur is t Auwerkerlaands veul oostelker van karakter.
De oostelke invloud komt noar veuren in woorden as òver (aver), jie en kweem veur t Kromhörnse man, jo en kwam (Oldamtsters: mòr, ie/joe, kwam).
Sleeswiek-Holstain
Toalen
De Platduutse noam is Sleswig-Holsteen, de Deense is Slesvig-Holsten en de Noordfriese is Slaswik-Holstiinj.
Brazilië
De ekonomie van Brazilië wörd seend 2012 as zeuwende grötste van de waerld eskatt. t Laand hef nen onmeundigen riekdom an boademskatten. t Grötste deel van t laand is bedekt met t raegenwoold van de Amazone. Doarin laeft ne gewaldig verskaeidene zammeling deers en plaanten, dee as iej aargens aanders op de waerld neet treft. t Laand is al maer as 150 joar den grötsten koffieboer van de waerld.
Laandsbeskriewing
thumb|upright|left|260px|Laandkaarte van Brazilië Brazilië beslöt t grötste deel van Zuud-Amerika. t Hef ook nog wat eilaandgroepen in den oseaan, zo as Fernando de Noronha, Rocas Atoll, de Sunte Peter- en Paulusrotsen en Trindade en Martim Vaz. Umdät t zo groot is, tref iej der ook ne onmeundige verskaeidenhaeid an deers en plaanten. Brazilië is t ennigste laand wat op den aevenaar lig en doarbie ook laandsdelen hef wat neet tropies zeent.
t Zudelike deel van t laand is hooglaand. Hier tref iej völle haenige heuwels. t Zuudoosten is wat roewer, met grillige baargraanden en heuwels dee wal 1200 meter hoge waen köönt. Vuurbeelde hiervan zeent de Mantiqueira- en Espinhaçobaargen en de Serra do Mar. In t noorden zorget de Guinanese Hooglaanden vuur nen skaeid tusken de zuudwaerts streumende rivieren dee in de Amazonevlakte oetkomt en de noordwaerts streumende rivieren dee oetkomt in de Orinoko in Venezuela. t Heugste peunt van Brazilië is de Pico da Neblina (Newelpiek) met 2994 meter.
Brazilië hef n onmeundig stelsel van rivieren, met acht grote waterbekkens dee allemoal oetkomt in den Atlantiesen Oseaan. De belangriekste rivieren zeent de Amazone (de tweede langste rivier van de waerld), de Paraná en zien vulrivier de Iguaçu, de Negro, São Francisco, Xingu, Madeira en de Tapajós. 800px|thumb|center|Oetzichtfoto oawer de [[Chapada Diamantina vanof de Pai Inácio-Heuwel, in t Chapada Diamantina Nasionale Park in de strekke Bahia.]]
Sleeswiek-Holstain
Bestuurleke indailen
Sleeswiek-Holstain is onderverdaild in elf distrikten (Kreise) en vief stadsdistrikten (kreisfreie Städte).
Brazilië
Klimaat
t Klimaat van Brazilië is zo verskaeiden as dät t laand groot is. Toch is t grötste deel van t laand tropies. Op de skoale van Köppen wörd Brazilië vief grote subklimaten torekkend: aevenaar, tropies, halfdreuge, hooglaandtropies, gemoatigd en subtropies. In t noorden tref iej der raegenwoolden, in t noordoosten halfdreuge weustes, gemoatigde woolden met noaldbeume in den zuden en tropiese savannes in middel-Brazilië. Plaatselik kan t ook nog wier slim oeteen lopen.
Plaanten, deers en natuurbehoold
Vanwaege Braziliës grote oppervlak veend iej der verskaeidene laefumgaewingen, zo as t Amazoneraegenwoold, t Atlantiese Woold en de Cerrado. De Amazone wörd ezeen as t gebeed met de meeste verskaeidenhaeid an deers en plaanten in de waerld. In t zuden ligt t Araucaria, n noaldbos wat in t gemoatigde klimaat gediejt. Natuuroonderzeukers skatt dät der roond de 4 miljoen verskillende deers en plaanten in Brazilië laewt.
Oonder de gröttere zoogdeers wordt poema's, jaguars, oselotn, bosheunde en vosken reknd. Wieters tref iej der zat pekkarizwienen, tapirs, miegaempetters, voeldeers, opossums en armadillo's. In t water van de Amazone zwemt de roodboekpiranja's en nog doezenden biezeundere viskensoorten maer.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
Nörderlaand
t Nörderlaand ligt op t noordwestelkste punt van t Oostfraise haalfaailaand om de stad Nörden tou. Politiek het t Nörderlaand aaltied n kertaaier vörmd mit t Broukmerlaand en dat is veur n groot dail in de toal weerom te zain. Dij liekt noamelk slim op dij van t Broukmerlaand en t Auwerkerlaand, mòr het n poar biezunderheden dij t toch n aander dialekt moaken. Zo het t Nörderlaands n sjk- (schg- of schk-) woar t Auwerkerlaands -sj (sch-) of -sg, bv. in t woord sjkip, wat in t Auwerkerlaand as skip en in de Kromhörn en t Raiderlaand sgip zègd wordt. Dit gèldt nait veur aal woorden, den sjkewl (Schkool) is in t Auwerkerlaand skewl (School/Skool). Doarnoast gaait de oetsproak van be- ien de zin van bedanken en beschotten/beschaarmen meer noar bi- tou, dus bidanken en bisjkutten (bischkütten). Dit is nog n overbliefsel oet t Oldfrais. t Nörderlaand zulf wordt nog weer deursneden deur de toallien ik was-ik weer. Aan de westkaant zègt man Ik was in d'sjkewl. (Ik was in d'Schkool), aan de oostzied zègt man Ik weer in d'sjkewl (Ik was in d'Schkool).
n Aander benuimenswoardeghaid is dat in t Nörderlaand t woord over oetsproken wordt as òver, verliekensboar as wat in Overiesel en t Bremerlaand doan wordt. Dit wordt den in t Platduuts schreven as aver. Dit komt ook veur op de aailanden Nordenaai en Baalterm.
Harlingerlaand
t Harlingerlaand komt sikkom overain mit de laandkrais Witmond (Wittmund) en was vrouger deur veengebieden van de rest van Oostfraislaand schaaiden. Toch het de groafschop Oostfraislaand t Harlingerlaand sikkom aaltied al in bezit had, mit oetzundern van t Esenerlaand, t noordelke dail van t Harlingerlaand rondom de stad Esens, dat n zetje n zulfstandege heerliekhaid/stadstoatje wèst het. Ook toalkundeg kin man dit onderschaaid nog zain.
Summege toalkundegen mainen dat t dialekt van t Esenerlaand, ook wel t Munnekenlaand (Münkenland) nuimd, t sìntrum is van t Friso-Saksisch, omreden doar kommen nog n hail ìnde olle Fraise invlouden weerom. Ofwool olle woorden as fooun (Foon), hengst (Hengst) en vrist (Wrist) veur t Kromhörnse wicht, 'peerd en 'pols nait meer doagelks broekt worden, binnen zai wel bie de maiste luu bekend. Doarnoast komt ook de Nörderlaandse sjk- veul in t Harlingerlaands veur.
Nait allend dij woorden, mòr n hail ìnde isoglossen lopen tuzzen t Harlingerlaands en de aander Oostfraise dialekten. Doarom wordt t Harlingerlaands ook wel bie t Noord-Oldenbörgs rekend. Zo kent t Harlingerlaands veul meer meervoldsvörms op -er, bv. steder (Steder) en beuker (Böker) woar man in Emden: steden (Steden) en bouken (Booken) zègt. Ook kent t Harlingerlaands de umlautsmeervold, zo as in huuz (Hüüs), knöp (Knöpp), veut (Fööt) en pek (Päck) veur t Kromhörnse hoezen (Husen), knoppen (Knoppen), vouten (Footen) en pakken (Packen).
De belaangriekste twij isoglossen, dij ook t voakst deur toalkundegen broekt wordt, binnen de lienen wie hebben-wie hebt en prouten-snakken. In t Harlingerlaand zègt man wie hebt (wi hebbt) en wie mooukt (wi maakt) liek ien de aander Platduutse varianten, ien tieds de rest van Oostfraislaand wie hebben (wi hebben) en wie moouken (wi maken) zèggen. t Woord prouten (proten) veur t Oldamtsterse proaten is typisch veur Oostfraislaand, mòr nait veur t Harlingerlaand, woar man de oostelke vörm snakken (snacken) broekt. Dit woord komt aans ook wel veur in Grunnen en de rest van Oostfraislaand, mòr den in de betaikenis van opscheppen/dik doun. n Aander woord dat n belaangrieke isoglosse vörmt is aan de westziede nijt (neet) en aan de oostziede nich, ofwool t woord nich ook wel in de zudelke veengebieden veurkomt.
De aailanden
De Oostfraise aailanden kinnen toalkundeg opdaild worden in drij dailen:
Sliedrecht (gemeente)
Sliedrecht is ne gemeente in de Nederlaandse proveensie Zuud-Hollaand, met as heuwdplaatse de lieknamige stad Sliedrecht. In de gemeente wont 24.791 leu op ne vlakte van 13,47 km². Sliedrecht lig an de Beneden-Merwede. Et is ene van de Drechtsteaden.
Brazilië
Plaanten, deers en natuurbehoold
Brazilië zol prima laewen können van de egene natuur, mer zowat alle plaanten woer as met haandeld wörd, zo as sojabonen en koffie, zeent invoord. t Natuurlike aarfgood van Brazilië wörd slim bedraeigd duur grote veehoolderiejen en boeren, hooltkap, mienbouw, herbevolking, öllie- en gaswinning, oawervisken, onwettelike haandel in weelde deers, dammen en waegen, waterversmaering, klimaatverloop, veur en indringersoorten. Der wordt waegen duur t hele laand elegd, woeran nieje staeden bouwd wordt, woer umhen wier boerd wörd. Duur indamming van rivieren zeent hele strekken oonder water ekömmen. Der stoat nog es 70 dammen op de planning, zo as ook de völbevöchtene Belo Monte-dam, dee n groot andeel stroom laeweren mut.
Grunnegs-Oostfraise dialekten
De aailanden
De toal van de aailanden Juust, Nördenaai en Baalterm sloet redelk aan bie dij van t Nörderlaand. Doar op Nördenaai ik was zègt wordt, wordt op Baalterm ik weer zègd. Wieder is der nait n hail ìnde onderschaaid.
De toalen van Laankoog en Spiekeroog binnen n overgongsgebied tuzzen t westelke Oostfrais en t Harlingerlaands. Man zègt wel nich en snakken, mòr ook grootste in stee van grötste en wie hebben en wie hebt wordt deur nkander broekt, mit de veurkeur noar wie hebben. Ook ik bun (ik bünn) en ik zun (ik sünn) worden deur nkander broekt. Perfester Marron Fort geft hierveur dezulfde oetlèg as bie de veengebieden, noamelk dat deur de tied hìn de aailanden vanoet verschaaidene gebieden bezeddeld binnen. In tegenstèllen tou de Nederlaandse aailanden, liggen de Oostfraise aailanden, veuraal Laankoog en Spiekeroog, dicht bie de kust en doarom wazzen zai nait zo isoleerd as bieveurbeeld Schèllen en Schiermunnekoog. De toal is dus van aal zieden beïnvloud en deurdat dij bezeddeln nog nait zo laank leden is, is der, liek in de veengebieden, nog nait ain vaste vörm ontstoan.
t Plat van t aailaand Wangeroog is nait goud bestudaaierd. Dit komt veuraal omreden der wör tot sikkom 100 joar leden nog Frais proat (de lèste spreker van t Wangerfrais is om en bie 1930 oet tied kommen) en sunt dij tied is der aalderhaande Platduuts en Hoogduuts t aailaand op kommen, dat dus reloatief nij is en nait zo slim aigen vörms kent.
Wat op aal aailanden veurkomt is de verhoogduutsing van de sk- of sjk-, dat voak sj- wordt. Dus ien stee van Frijsk (Freesk) en sjkip (Schkip), wordt Frijsj (Freesch) en sjip (Schip) zègd.
Jeverlaand
t Jeverlaand is sunt de loate middelaiwen politiek òfschaaiden van de rest van Oostfraislaand, omdat t as ain van de eerste Fraise gebieden n groafschop wör, ien tieds dat de aander Fraise gebieden tuzzen Beemster en Wezer nog aan de Fraise vrijhaid vasthillen. Deurdat de loatere Oostfraise groaven geern t Jeverlaand bie heur gebied vougen wollen, is der n stried kommen tuzzen de Oostfraizen en de Jeverlaanders, woardeur veul Jeverlaanders heur, ondanks dat zai tegenswoordeg in de landkrais Fraislaand wonen, nait meer echt Oostfrais vuilen. Toch het de toal nog wel t ain en t aander aan gemainschoppelkheden mit de aander Grunnegs-Oostfraise dialekten. n Deurslaggevend woord hierbie is t woord loog (Loog), in t Oldamtsters loug. Dit woord veur dörp komt allend op t Fraise substroatum veur, woaronder ook t Midden-Drìnts, en is dus kenmaarkend veur n Fraise invloud. Ook vörms as wie bunt (wi bünt) veur t Oldamtsterse wie binnen, maid (Meid) veur wicht of (dainst)maid, kold veur kold en jeer (Jeer) veur jirre kommen vanoet n Fraise invloud en stoan tegenover de Oldenbörgse vörms wie zunt (wi sünd), deern (Deern), kalt en geer (Geer).
Brazilië
Staeden
Brasilia is de heufdstad sund 1960; doarveur was dit Rio de Janeiro en nog eerder Salvador. Brazilië hef 15 staeden met maer as n miljoen inwonners. De grötste is São Paulo met 11 miljoen, doarnoa Rio de Janeiro met 6 miljoen. Aandere grote steden zeent Salvador, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Manaus, Recife, Porto Alegre, Belém en Goiânia.
Strekken
Brazilië besteet oet vief laandsdelen, met 26 stoaten en doarnöast n federaal distrikt. Disse laandsdelen zeent:
Vuur de kolonisasie
left|thumb|Nen keunstigen pot, emaakt duur ne oontwikkelde samenlaewing in de strekke [[Santarém, Pará|Santarém.]] De euldste oawerbliewselen van n maenske in de Amerika's, de Vrouwe van Luzia, zeent eveunden in Pedro Leopoldo, Minas Gerais. Ze teunt an dät t gebeed al meenstens 11.000 joar bewond wörd. De euldste potskaarven dee ooit in t Westelike Halfroond bie opgraewingen noar böawten kömmen, zeen eveunden in t Amazonebekken van Brazilië. Ne koolstofmetting wees oet at dee skaarven 8000 joar oold warren. De pötte wörden eveunden bie Santarem en leuten zeen dät der in t tropiese raegenwoold ne oetbraeide prehistoriese kultuur laewden.
Vuur at de Portugesen kömmen, wörd t inwonnertal van wat nondaegs Brazilië is skatt op 7 miljoen. Disse leu warren meestal half nomadies. Ze laewden vuural van visken, gadderen en tiedelik boeren. Der woonden maerdere volker, zo as de Toepies, Guaranies, Gês en de Arawakken. t Toepievolk was wier oonderverdeeld in Toepinikiens en Toepienamba's. Zo warren alle volker wier oonderverdeeld.
Vuurdät de Europeanen kömmen, wör dr völle vöchten tusken de verskillende volker. Vake warren dit grote oorloge, woer as völle kriegskeunstig inzicht bie köm kieken. Kannibalisme köm ook vuur. Ook hier was slawerieje neet ongewoon, mer har t maer met verwaantskop te maken.
Kolonisasie
thumb|300px|Skilderieje van [[Pedro Álvares Cabral zienen ankomst bie Porto Seguro in 1500.]] t Portugese Riek nöm t laand wat non Brazilië het in op 22 april 1500. Op den dag köm den Portugesen vloot oonder anvoor van Pedro Álvares Cabral an. Ze tröffen der verskaeidene inheemse volkerstämme, dee as meestal Toepi-Guarani-sproaken kuierden. Disse volker deden völle met mekaar vechten. De eerste laandingsplaatse wör bouwd in 1532. Toch begun de echte kolonisasie pas vanof 1534, do as Keunink Dom João III van Portugal t gebeed opdeelden in viefteen zelfbesteurende Kapteinskolonies.
Dit zelfbesteur laewerden problemen op, woernoa as in 1549 den Portugesen keunink t laand van niejs indeelden in t Gouvernaat Brazilië, ne eendudige kolonie. In de eerste tweehoonderd joar hadden de Europese en inheemse groepen verdan krieg. Ze sleuten leenks en rechts verboonden um mekaar te klook of te waen. Tegen t middelen van t 16e joarhoonderd was sukerreed t belangriekste oetvoorprodukt. Der wörden verdan meer slawen oet Afrika an-ehaald. Dee mossen waarken op de sukerreedplantages, um de steeds gröttere vroage noar Braziliaans suker an te können.
Tegen t aende van t 17e joarhoonderd wör de vroage noar sukerreed meender. Mer in de negentiger joaren van dee tied wör der goold eveunden. Der köm ne rechte gooldkoorts op gaank. Doezenden nieje kolonisten kömmen noar Brazilië. Dee kregen t wier in t mot met de oolde kolonisten.
Portugese 'Bandeiras', oontdekkers, treuken alverdan wieter t binnenlaand in en verplaatsten de vrogere graenzen töt roegweg de nondaegse graenzen van Brazilië. In dissen tied probeerden ook aandere Europese grootmachten voot an wal te kriegen, zo as de Fraansken in Rio de Janeiro noa 1560 en in Maranhão noa 1610, en de Hollaanders in Bahia en Pernambuco gedoerende den Hollaands-Portugesen Oorlog.
Verenigd Keuninkriek met Portugal
An t aende van t joar 1807 wör thoeslaand Portugal an-evöllen duur Spaanse en Napoleontiese laegers. Doarumme mos Preens-regaent João in naam van Keuniginne Maria I met t hele keuninklike hof verhuzen van Lissabon noar Brazilië. Doar zatten zee Braziliës eerste finansiële instellingen op, zo as de lokale beurze en ne nasionale baanke. Ze deden der ook t Portugese alleenrecht op koloniale haandel achterhen, zodät ook aandere laanden non haandelen konden met Brazilië. As straf vuur den Fraansken anval op Portugal, nöm den Preens-regaent Fraansk-Guiana in.
Noa den Spaansen onofhaankelikhaeidsoorlog in 1814 eisden de heuwe van Europa dät Keuniginne Maria I en Preens-regaent João wierumme kömmen noar Portugal. t leek toch naargens noar dät de heuwde van ne oolde Europese monarchie in ne kolonie wonden. Mer t leup dee zes joaren juust mooi vuur t keuninklike hof in Brazilië. Um der bliewen te können, reup de keuninklike familie doarumme t Verenigd Keuninkriek van Portugal, Brazilië en de Algarves oet. Toch bleef de Portugese adel andringen dät ze wierumme noar Lissabon kömmen. Der was in Lissabon ne liberale revolusie goans in 1820. In 1817 köm de Braziliaanse stad Pernambuca in opstaand. In 1821 nömmen opstaandigen de stad Porto in en eisden onofhaankelikhaeid van Brazilië. Non kon Dom João IV neet länger bliewen en vertreuk noar Lissabon.
Onofhaankelik kaeizerriek
left|260px|thumb|Den lateren kaeizer Dom Pedro I röp op den 7en september 1822 t onofhaankelike Brazilië oet De Portugezen en de Brazilianen konden alverdan meender met mekaar. Den Portugesen Cortes, den oadel en leu met invlood van Portugal, probeerden noa de Liberale Revolusie van 1820 wier ne kolonie van Brazilië te maken. De Brazilianen gavven niks to. Preens Pedro keus öare kaante en verkloarden Brazilië onofhaankelik van Portugal op 7 september 1822. Dit wörd nog aaltied in Brazilië vierd as Onofhaankelikhaeidsdag. n 12en oktober 1822 wör Preens Pedro oetereupen as eerste Kaeizer van Brazilië, Dom Pedro I. Zo ondsteund t Braziliaanse Riek. Op n eersten dezember 1822 wör hee kroond, woernoa't nog nen onofhaankelikhaeidsstried opköm in t noorden en noordoosten, en de proveensie Cisplatina. Op den 8en maert 1824 gavven de leste Portugese soldoaten zik oawer. Op 29 augustus 1825 erkaenden Portugal Brazilië as onofhaankelik laand.
Sliedrecht (gemeente)
Et gef wiedters gin aandere wonkernen in Sliedrecht, behalve de boerskop Baanhook.
Brazilië
Onofhaankelik kaeizerriek
Den kaeizer zinnen opvolger, Dom Pedro II, was bie zinne anstelling nog te joonk. Doarumme wör der zo lange n regaentenkabinet in-esteeld. Mer umdät der ginnen staarken laeider was, kömmen leu oaweral in t enorme laand in opstaand. Al disse opstaanden wörden pas terugge drungen noa 1840. In 1841 wör Pedro II völs te joonk kroond as kaeizer.
In t leste tiedsbestek van de kaeizertied wör der völle in de politiek edisterd oawer slawerieje. De internasionale slawenhaandel wör of eskaffet in 1850 noa de Aberdeen Act van de Britten, mer in Brazilië doerden t nog töt 1888 vuurdät slawerieje volledig of eskaffet wör.
Pedro II regaerden 58 joar en wun dree grote oorlogen; den Platineoorlog, den oorlog um Uruguay en den blodigen Oorlog um Paraguay. Noa joaren van ekonomies verval plegen ne maerderhaeid van de laegeroawersten met steun van de proveensiale en finansiële top nen stoatsgreep op den 15en november 1889.
Vrogen reppubliek
De eerste reppublikaeinse regaering was neet völle maer as ne laegerdiktatuur. t Laeger besteurden alles, baeide in Rio de Janeiro en in de stoaten. Persvriehaeid verdween en dee wat an de macht warren, zorgden at ze dät ook blewen. In 1894 vungen der ne ekonomiese en ne militaere krisis an, woerduur as de börgerreppublikaeinen an de macht kömmen.
t Lukten Brazilië um graensverskel met umliggende laanden op te lössen, mer tegelieke lukten t neet um in de Volkerboond met te doon, noa öare inmenging in den Eersten Waerldoorlog. In den Tweeden Waerldoorlog was Brazilië onpartiedig töt an 1942. t Laand keus de allieerde kaante, noa straffen van Nazi-Duutslaand en Fassisties Italië. Umdät Brazilië alle vrogere ofspraken met dee laanden der achterhen deed.
Rechtevoort
Noa Vargas' zelfmoard warren der korte tiedelike regaeringen. Juscelino Kubitschek wör in 1956 presidaent. Hee was verzoenend tegenoawer zinne politieke tegenstaanders, woerduur as hee zoonder völle grote krises regaeren kon. Doarduur gröaiden ook de ekonomie en de industrie beheurlik. Toch was zien grötste woapenfeit de bouw van de nieje heuwdstad Brasília, dee in 1960 kloar was. Jânio Quadros volgden um op, den nog gin joar deenst har en alwier oftreud. Zinnen oonderpresidaent João Goulart nöm t oawer, mer den kreeg völle tegenstaand. Hee wör of ezat in 1964 noa wier nen stoatsgreep, woernoa Brazilië wier oonder laegerbesteur köm.
t Nieje regime zol tiedelik waarken en de macht haenig oawerdraegen, mer in plaatse doarvan wör t alverdan meer nen volledigen diktatuur. Neet allene vechters tegen t regime wörden oonderdrukt, mer ook keunsteners, journalisten en aandere börgers. Ze deden dit zelfs boeten t laand, met t beruchte Operasie Kondor. Skoonwal t n wreed regime was, wör t toch eprezen duurdät t zorgen vuur nen onmeundigen gröai van de ekonomie in de zeuwentiger joaren.
Toch kon t regime neet vuurkommen dät ze oonder druk van de ekonomiese krisis en stillen tegenstaand van t volk wier oawer mossen op demokrasie. In 1979 wör ne Amnestiewet an-enömmen. Gedoerende de tachtiger joaren roonden Brazilië den oawergaank op demokrasie of. In 1985 wör de eerste börgerregaering wier ekeuzen. José Sarney was presidaent, mer t lukten m neet um de ekonomie wier op de rit te kriegen en wat an de hyperinflasie van tiedens t regime te doon.
Der volgden nog verskaeidene aandere regaeringswessels dee ginne van allen ne oplössing vuur de ekonomiese problemen hadden. Mer in 1994 köm Beursminister Fernando Henrique Cardoso met zin Plano Real, wat wal slaagden. Aendelik kreeg Brazilië de stabiele ekonomie dee as ze zöchten. Cardoso wör doarnoa twee moal as presidaent ekeuzen.
In juni 2013 wör dr in heel Brazilië protesteerd, inspireerd duur gebuurtenissen as de Arabiese Laente en Occupy Wall Street. In t begin was t allene te doon um de deurdere priezen vuur t openboare vervoor. De protesten wörden hard oet mekaar ehöwwen duur de stoatspolietsie, woer as de leu juust nog helliger van wörden. Doarop wör der ook protesteerd um verskaeidene aandere zaken, zo as de geeldverkwisting vuur nieje vootbalstadions vuur de Waerldkampioenskappen Vootbal 2014, verbettering van openboare deenste, umkoopboarhaeid en n anpassingsvuurstel vuur de groondwet, de PEC 37, dee duur wat leu ezeen wörd as ne poging um umkoopboarhaeidsbestrieding tegen te waarken.
Ekonomie
Brazilië hef de grötste nasionale ekonomie van Latiens-Amerika. t Is de zeuwende grötste ekonomie in haandelsoetwesseling en koopkracht. Der wörd emaend dät ze in de top vief komt binnen non en aenkele tientallen joaren. t Hudige duursnee loon is $12.528 (in 2014). Der köant 107 miljoen Brazilianen hen waarken en doarvan löp 6,2% bie de dure.
Brazilië hef völle verskaeidene natuurlike groondstoffen. Brazilië is al 150 joar de grötste koffieoetvoorder van de waerld. Oonderwiel is t de veerde grötste autofabrikaant van de waerld ewörden. De belangriekste oetvoorprodukte zeent vleegtuge, elektriese apparaten, auto's, ethanol, stoffen, skone, iezer, stoal, koffie, sinasappelsap, sojabonen en blikvleis.
Öaren meunt, den real, hungen ze op an den Amerikaansen dollar in 1994. Mer noa den Oost-Aziatiesen krisis, den Russiesen Roebelkrisis in 1998 en n antal beurzetegenvallers besleut de Sentrale Braziliaanse Baanke öaren meunt op de vrieje maarkt lös te loaten.
Umkeuperieje is n groot probleem in Brazilië en t kost öar zowat $ 41 miljoen per joar. Zowat 70% van de grote Braziliaanse bedriewe maent at dät ene van de grötste blokkades is um op de waerldmaarkt met te können. Umkoperieje van lokaal besteur is zo gewoon dät stemmers t allene slim goat veenden as t vuurbie ne bepoalde graenze keump.
Toerisme
thumb|240x240px|De Iguazu-watervallen in [[Paraná, op de graenze met Argentinië, trekt völle toeristen. ]] left|thumb|251x251px|t Straand van Armação. Toerisme keump alverdan meer op gaank en löt de ekonomie vuural in n antal strekken gröaien. t Laand har 5 miljoen bezeukers in 2010. Dät laewerden t laand $ 6 miljard op. In 2011 wör der n rekord van 5,4 miljoen bezeukers en $6,8 miljard an umzet ehaald.
De meeste toeristen komt of op natuurgebeden. Ze doot an ne kombinasie van ekotoerisme en plezeer en vermaak. Ze kiest vuur zunne en straand, verkenningstochten en kulturele toers. De meestbezöchte plekken zeent t Amazoneraegenwoold, straanden en doenen in t noordoosten, den Pantanal in t middenwesten, straanden van Rio de Janeiro en Santa Catarina, kultuurbezeuk an Minas Gerais en zakenreiskes noar São Paulo.