cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andes
Deers
Up et Altiplano, et höygste hougland, leavet de vikuna un gwanako, verwant med de temde lama un alpaka. Dee lätsten wordet ehölden vöär öär vleysk un wulle. Ouk deent se as pakdeers. Endemisk is ouk de chinchilla, nen knaagdeer-achtigen. Den andeaansken kondor is de gröätste voagelsoorte up et westelik halvrund. Andere deers up de årdig lösse vlakdes van de houge Andes sint de huemul, de bargleywe un vösken. Vöägel sint under meyr de tinamous, de andeaanske ganse, röäsenkoot, flamingo's, de kleine nandu, de grundspechte, diadeemplevere un verskeidene vinkensoorten.
Freddie Mercury
duum|Freddie Mercury an et uptreaden in 1977 Freddie Mercury (geboaren as Farrokh Bulsara; 5. september 1946 – 24. november 1991) was nen britsken sanger en leedkesskryver. Hee wör wearldwyd bekend as de sanger van de rockband Queen. Hee wördt eseen as eyne van de grötste sangers in de geskedenisse van rockmusik. Et hülp dat hee up et podium flink tekeyr güng un en sangbereik had van veer oktaven. Mercury maken der en heyl spül van up et podium, wårmed as hee grouten invlood had up wo as de wearld når rocksangers keak. Ouk drükkeden hee dårmed de band Queen ne bepålde kante uut.
Mercury wör geboaren in en persisk-indiaansk gesin up et tansaniaanske Zanzibar in 1946. Vanaf syn achtste jår sat hee up engelske kostskolen in India en küm weader når Zanzibar do as he klår was med de middelbåre skole. In 1964 must hee med syne family vlüchten vöär de Revoluty van Zanzibar en küm in et engelske Middlesex torechte. Underwyl leyrden hee al jåren musikmaken en skryven. In 1970 förmden hee de band Queen, med gitaarspöäler Brian May un drummer Roger Taylor. Van syne hande kummet heyl wat groute hits, sou as "Killer Queen", "Bohemian Rhapsody", "Somebody to Love", "We Are the Champions", "Don't Stop Me Now" un "Crazy Little Thing Called Love".
In 1987 wör HIV/AIDS evünden by Mercury. Dat makeden hee pas in 1991 bekend, nen dag vöärdat hee uut de tyd küm. Hee wör 45 jår old. In de lätste jåren vöär synen doud bleav hee noch nen set upneamen un uptreaden med Queen. Nå synen doud was hee noch to höyren up öär lätste album Made in Heaven (1995). In 1992 hölden se in syne någedachtenis en koncert in et Wembley-stadion. De upbrengsten güngen når undersöök un meyr bekendheid vöär de seekde. Syne loupbane med Queen wör verfilmed in 2018, in den biografisken film Bohemian Rhapsody.
Kyoto (stad)
duum|467x467px|Oaverzicht van zeensweardigheden in Kyoto Kyoto (Japans: 京都) is de grötste stad van den Japansen prefektuur Kyoto. Bie ne telling in 2023 wonden der 1.445.648 leu.
Ene van de bekeandste herkenningspeunten van Kyoto is de Kiyomizu-dera.
Zustersteden
Kyoto is een zusterstad van de volgende steden:
Sebastiaan Roes
In 't Achterhooks van Grolle verschenen zien dichtbundels Teurslaegers en rasterpäöle (2000), Afscheid van Grolle (2003) en Dreestramp (2005). In 2006 kwam in de Silvox Schrievers Serie zien luusterverzamel-cd Beugewark oet.
In 2009 verscheen van Roes bi-j oetgeveri-je Fagus ''Arfgood. Verzamelde gedichten'', mit 145 gedichten, waoronder 30 ni-je, en 'n veurwoord deur Herman Finkers. 't Gedicht "Oldern" daoroet worden openommen in De eerste bloemlezing van de Nederlandse poëzie - 101 gedichten uit het Koninkrijk van 1945 tot nu (Querido, 2022, onder redactie van Tsead Bruinja).
In 2010 publiceren de Valkhof Pers Roes zien ''Cultura animi. Een pleidooi voor veredeling van de ziel''.
HIV/AIDS
Human immunodeficiency virus infection un acquired immunodeficiency syndrome (HIV/AIDS, in neadersassisk vake simpelweg Aids enöömd) is ne rygel andoningen dee untståt döär besmetting med et menskelike afweyrverslappingsvirus (HIV), en retrovirus. Nå de eyrste besmetting market en menske noch niks. Wat lüde kryget wat grypverskynselen. Döärgåns kümt der dan ne längere inkubatytyd sunder klachten. As de infekty groit, bemoit et sik voordan meyr med et afweyrstelsel. Dat verhöygt de kans up gewoane infektys as tuberkulose of meyr ungewoane infektys un tumoren dee by lüde med en normaal afweystelsel neet vöärkummet. Rap gewicht kwytraken is ouk en verskynsel in dit stadium. Disse latere klachten wordet et acquired immunodeficiency syndrome (AIDS) enöömd. Ne bettere platte name solde weasen upvolgend afweyrfalen.
Spreid
HIV wördt höyvdsakelik verspreid by unbeskarmden seks (souwal van achteren as van vöärden), besmette spoitnålden un bloodtransfusys. Et kan ouk van moder up kind oaverdragen worden tydens de swangerskop, de bevalling of by et anleggen an de börste. Wat lyfssappen as spye, sweyt un trånen draeget et neet oaver. By seks med den mund is der weinig kans up besmetting. Besmettingen sint to vöärkummen döär veiligen seks, nåldinwesselingsprogramma's, behandeling van besmetten, un vöärsorgsmåtregelen vöär un nå bloutstelling. babyseekde kan vöärkummen wörden döär beide de moder un et kind antiretrovirale medicynen to doon.
Uutwarking
Vöärin de jåren '80 van et 20. jårhunderd wör HIV/AIDS up wearldskåle erkend. Et set heyle samenleavingen to üntersteböäventen, beide as seekde un as readen üm besmette lüde as minderwaerdig to bestempelen. Lüde wårvan as bekend is dat se Aids hebbet, kryget en kladden an et gat un wordet döär de umgeaving mangs an öär lot oaverelåten. Oaver HIV/AIDS beståt heyl wat misverstanden, sou as et idee dat et kan oaverspringen by normaal neet-seksueel anraken. Ouk vöär et inkummen van lüde un de ekonomy van landen up gröttere skåle maket aids vöäle to doon. De seekde sorget vöär vöäle skandalen, med name binnen gelöyven. De Roumsk-Katolike Karke wil byvöärbeald noch altyd neet anråden dat lüde nen kondoom ümme müt as se med unbekenden et bedde inkrupet.
Et steyt al jåren houge up politike un mediske agenda's un vöär undersöök trekket heyl wat lüde de knippe.
Geskedenisse
HIV müt oaveredraegen wean van aepe up lüde in midwestelik Afrika vöärin de 20. eywe. AIDS wör pas eyrst erkend döär amerikaanske Centers for Disease, Control and Prevention (CDC) in 1981. Den oorsaak —HIV-besmetting— wör neet vöäle later untdekked. Tüsken de eyrste untdekking un 2021 sint der når skatting ten minsten 40 miljoon lüde oaver de heyle wearld al an estörven. In 2021 störven der 650.000 an un warren der ungeväär 38 miljoon bekende gevallen up de wearld. Ungeväär 20,6 miljoon dårvan woanet in oustelik un südelik Afrika. HIV/AIDS wördt eseen as pandemy; nen seekde dee sik oaver ne groute streake an et spreiden is.
Behandeling
De National Institues of Health (NIH) van de VS un de Gates foundation hebbet ungeväär 180 miljoon Euro uutetrökken vöär ne behandeling van AIDS. Ne kure of ente besteyt noch neet. Toch künnet lüde med antiretrovirale behandelingen inmiddels souwat net sou lange un good leaven as neet-besmetten. Mär dan müt der wal medeyne nå vaststelling van de seekde med begünnen worden. De döärsneyde oaverleavingstyd nå besmetting is 11 jår.
Rheine
Rheine, Reyne (of plaatselik Reni) is ne stad in kreis Stemmert in et düütske bundsland Noordrein-Westfalen. Med 76.948 inwoaners up ne vlakde van 145 km2 is et up Münster nå de grötste stad van et Münsterland. De rivyr de Ems löpt der dwars döärhen.
Uut upgravingen blikt at der al seyd de steyntyd lüde van den trechterbeakerkultuur by Reyne woanden. Et kan good weasen dat de Romeinen et as öaren uutvalsbasis gebröäken by öäre Germanicusveldtochten vanaf et jår 15. Ouk twey olde handelsweagen krüüsden sik by Reyne: de hellweg un de freeske stråte. Den lätsten gavven verbinding med under meyr Ernem, Daeventer un Zwolle in Neaderland.
Tydens de sassenoorlöge löät Karel den Grouten syne Villa Reni bouwen üm ne vaste steade to hebben üm syn laeger teagen de anvallende sassen to beskarmen. Dat bedüden et begin van et Reyne sou as wy dat vandage den dag kennet.
Sigismund van Heiden Hompesch
duum|Van Heiden syn wåpen Sigismund Vincent Gustaaf Lodewijk graeve van Heiden Hompesch, heyr van Oatmörske (Oatmörske, 24. februari 1731 - dår 5. juni 1790) was tüsken 1769 en 1786 drost van Twente un later Salland. By leaven stünd hee vöäral bekend as nen krangen baasman den sik neet geleevd makeden by de lokale inwoaners van Twente.
Leaven
Van Heiden wör jung in Oatmörsken as söäne van Frederik Johan Sigismund (1696 - 1769) en Eleonore Henriëtte Mauritia van Hompesch (1705 - 1740). Van nen öym an moderskante arvden Van Heiden de heyrlikheiden Stevensweert, Walburg un Ohé un Laak in Limburg. Dårümme möäg hee sik ouk Hompesch nömen. Med 15 jår güng hee hen studeren in Leiden un in 1750 solde hee studeren in Stråtsburg, mär nå twey jår trouwden hee med 21 jår med baronesse Anna Sophia Dorothea Riedesel van Eisenbach un Hermannsburg (1736 - 1803) wårmed as hee neagen kinder kreag. As Heyr van Stevensweert tröäk Sigismund med syne vrouwe in syn kasteel Walburg in Stevensweert.
In 1755 wör hee upenöämen in de Ridderskop van Oaveryssel, wåras hee sik slim löät gelden. Hee sküppeden et töt Ofvaerdigden in de Ståten-Generaal en verhüüsden når Den Haag, wåras hee de Oranjes der voordan süker andeade. In 1767 kreagen hee en synen bröder de titel graeve van keiser Josef II van et Heilige Röymske Ryk. In 1769 küm syn vader uut de tyd, wat em et baantje van drost en selvs lutenant-stadholder upleyverden, ümdat hee sou good med stadholder Willem V van Oranje kunde.
Eyne van de drosttaken, nöäst streakbestüür, was et uutspreaken van rechterlike vonnissen. Under syn bestüür wör Huttenklås med syn gesin te doud ebracht.
Ouk in de Ståten-Generaal stünd hee bekend üm syne starre holding (se nöömden em selvs Colossus) un slechte behandeling van de katoliken. Do as hee es en geldbedrag verlöär by en potjen kaarten grappeden de andere heyren dat hee dan mär weader wat katoliken uut must knypen.
Syne rechtlynige holding bröäk em uutendelik up; hee wör 'vordpromoveerd' un kreag de titel Drost van Salland. Dår völlen under meyr de vöärname städen Swolle un Kampen under, mär al med al leyverden et em minder centen in de knippe.
Joao Grimaldo
duum|Joao Grimaldo (2022) Joao Grimaldo Ubidia (Lima, 20 febrewaori 2003), is nen Peruaansen voetbalspöller. Hee is anvaller en hat veur 13 joar in t eerste van Sporting Cristal gespeeld. In Jannewaori 2020 verlengen he zien kontrakt tot en met t seizoen 2023. Zienen bi'jname (skeeldname) is La Víbora.
Sigismund van Heiden Hompesch
Leaven
Do as hee up den 5. juni van 1790 by syn huus in Oatmörsken in den vyver sat to visken störv hee an ne beröörde. Syne höyrige buren satten em by in de karke van Oatmörske.
Essay
duum|Vöärblad van De Montaigne syn bookwark 'Essais' Nen essay is ne tekstård wårin nen skryver uutlegt wo as hee dächt oaver saken dee as nu spöälet in de måtskappye, de weatenskop, filosofy of up kultureel vlak. Wo lange nen essay müt weasen sint gin reagels vöär, mär vake is et deepgraevender en länger as en nöälstükken. Wat der in nen essay steyt kan eavengood in nen breef, artikel, pamflet of kort verhaal stån. Et woord kümt van et franske 'essai', wat probeersel of prove bedüdt. Den eyrsten wat nen essay skreav was Michel de Montaigne, den as der in 1580 en heyl bookwark van uutgavven.
Nen essay kan formeel mär ouk informeel weasen. Formele essays sint vake wat länger, hebbet nen seriösen toun un waerdigheid. Informele essays hebbet vake en persöönlik gevööl; ne ingeaving van den skryver, nen vöärköär, smaak of beleaving, humor, syrlik of jüüst nen alsmär döärrättelenden styl.
Essays geavet vake literären kritik, gåt oaver politik, of oaver insichten uut et dagelikse leaven van den skryver. Souwat alle moderne essays sint prosa, mär der sint ouk wal essays up rym (a.v. Alexander Pope syn An Essay on Criticism un An Essay on Man). De meyste essays sint meysttyds neet meyr as en paar bladsyden, mär der sint ouk essays dee as heyle böker vüllet, sou as John Locke's An Essay Concerning Human Understanding un Thomas Malthus's An Essay on the Principle of Population.
In wat engelsk-talige landen müttet studenten verplicht essays skryven vöär de untwikkeling van nen egen skryvstyl. Ouk künnet universiteiten nen anmeldingsessay van nye studenten verlangen. By geystesweatenskoppen müttet studenten vake as eksamen nen essay inleyveren, üm to låten seen dat se de leyrstof begreapen hebbet.
Et idee van nen 'essay' is ouk up andere media oaverdraegen. Nen filmessay is nen film wårin as dokumentäre-achtige elementen sittet. Et verkennet en tema of idee. Nen foto-essay behandelt en underwarp in bealden med wat begeleidenden tekst der by.
Pasta
duum|317x317px|Typisk pastagerecht, med pastaslyrten, aubergines en tomaten Pasta is en soort eaten van unreysen deyg of bloom vermengd med water of eier. Et deyg drukket se plat un snydet et in lange streapels of voldet der andere förme van. Torechtemaken geyt döär de pasta to koaken of bakken. Rysbloom of bounachtigen as linsen wordet der ouk wal es vöär bruked, üm af to wesselen med gevööl un smak in den mund of üm glutenvry to koaken. Pasta is unmisbår in de italiaanske köäken.
Pasta’s sint ruwweg in to deylen in twey grupen: edröygd (secca) un versk (fresca). De meyste dröygde pastasoorten untståt döär der water an to unttrekken med en fabriksmåtig proces, mär kan ouk in huus emaked worden. Verske pasta fresca wördt når gebruuk med de hande maked, mangs med hülpe van simpele machines. Up groute skåle kan et ouk, mär dan in en fabrik.
De meystvöärkummende förme sint lange un korte slyrten, pypkes, skelpen, rüllekes, platte förme un skyve. Der sint 310 verskillende förme dröyge un verske pasta, un allens by mekander hebbet dee 1300 verskillende namens. In Italie is dat de streake verskillend. De cavatelli is byvöärbeald under 28 verskillende namens bekend, afhangelik van wår as y et de lüde vråget.
Binnen de italiaanske köäkene wordet pasta’s meysttyds in dree gerechten gebruked: as pasta asciutta wördt ekoakede pasta up nen telder serveerd med ne sauce der oaverhen. In pasta in brodo is et spül deyl van ne supenmåltyd. De darde kategory is de pasta al forno, wårby pasta as deyl van en gerecht in ne skåle in den oavend geyt (de forno).
Når verholding sint pastagerechten meysttyds simpel, mär et eyne gerecht is et andere neet. Wat gerechten, sou as pastasalades, deent blouts as eyrsten gang vöär lechte middagmåltyden. Andere gerechten sint ouk bedoold as åvendeaten. Dår geyt dan ouk vake meyr döärhen. Ouk in pastasaucen gevt et heyl wat to kesen as et geyt üm smak, klöär un tekstuur.
Wat vodingswaerde angeyt hevt ekoakeden, kalen pasta 31% koalhydraten (vöärnamelik sterke), 6% proteinen. Vet sit der nauweliks in, mangaan wal wat. Wyders hevt pasta weinig mikronutrienten. Pasta kan smaakverstarkers of versteavigers hebben of van vulkoren emaked weasen.
Tunesie
Tunesie, officiääl de Republik Tunesie, is et noordelikste land van Afrika. Et höyrt by de Maghrebstreake van Noordafrika. Et is in et westen un noordwesten nåbers med Algerye, in et süüdousten med Libie. Et kikt up et noorden un ousten uut oaver de Middellandske Sey. Up syne vlakde van 163.610 kilometer in et veerkant woanet 12,1 miljoon lüde. De höyvdstad un grötste stad is Tunis, up de noordoustelike küste. Et land hevt der syn name an to danken.
In Tunesie ligget archeologisk vöärname steades, sou as de olde stad Kartago uut de 9. eywe vöär Kristus un de Groute Moskee van Kairuan. Et land is bekend van de olde bouwwarken, souks un blauwe stranden. In et süden ligt et land in de sahara, un vanuut et westen stekt de Atlasbargen et land in. Up de rest van et land wil best wat groien. Kaap Angela is den noordeliksten tip van Afrika.
In de oldheid woanden der in Tunesie al berbers. In de 12. eywe vK stichteden de Feniciers der verskillende kolonys, wårvan Kartago den bekendsten un starksten was teagen et 7. jårhunderd. Kartago was en vöärnaam handelsryk un grouten teagenstander van de Romeinen. In 146 vK kreagen de romeinen der de feniciers der toch under. See bestüürden Tunesie dårnå souwat 800 jår. De romeinen brachteden et kristendom med un löäten bekende bouwwarken achter as et Amfiteater van El Djem. In de 7. eywe nå Kristus nöämen arabiske moslims Tunisie souwat vulleydig in. See nöämen öäre stammen un familys med un voorden de islam un arabiske kultuur in. Seyd dee tyd sind de arabyren in de meyrerheid. In 1546 küm der et ottomaanske ryk oaverhen. Dee bleaven der 300 jår an de macht, töt Frankryk in 1881 et land innöäm. In 1956 wör et land selvstandig as Tunesiske Republik, under leiding van Habib Buurgwiba den as ehülpen wörde döär stryders as Chedly Kallala, Farhat Hasjed un Salah Ben Jusef. De kultuur van et nudaagse Tunesie is ne afspegeling van al disse eywen van kulturele vermenging.
In 2011 unstünd de Tunesiske Revoluty, uut unvreyde oaver et gebrek an vryheid un demokraty under et bewind van president Zine El Abidine Ben Ali, den as al 24 jår an de macht was. Et ümmesmyten van syn regime lüüdden de Arabiske Lente in, ne vryheidsbeweaging oaver de heyle streake. Neet vöäle later wörden der vrye verkesingen med meyrere partyen ehölden. Et parlement wör weader eköäsen up 26 oktober 2014 un souwat ne månd later wör der stemd vöär nen president. Nå ne volksstemming oaver de grundwet wör Tunesie ne unitäre presidentiäle demokratiske republik. Van 2014 töt 2020 gölde et as den eanigsten demoratisken ståt in de arabiske wearld. In 2021 wör et en hybride regime enöömd. Et is eyne van de weinige landen dee as houge ståt up de menskelike untwikkelingsindeks. Et hevt eyne van de höygste BBP's van et wearlddeyl.
De officiäle språke van Tunesie is Modern Standaardarabisk. De meyste tunesiers nömet sikselv arabisk un moslim. Tunesisk arabisk wördt et meyste spröäken. Ouk fransk wördt gebruked in de regeyring un mangs et underwys, mär hevt wyder ginnen officiälen ståtus.
Tunesie is lid van de Vereynigde Natys, de franske språkgemeynskap, de arabiske liga, et OIC, de Afrikaanske Uny, et COMESA, de Neet-Ebündene Landen, et internationale strafhov un de Grupe van 77. Et underhöldet nauwe bände med europääske landen, med name Frankryk un Italie, vanweage öäre ligging. Tunesie hevt ouk en samenwarkingsoavereynkumst med de Europääske Uny un steyt to book as nen vöärnamen bundgenout van de Vereynigde Ståten.
Kneippkuur
thumb|right|Een vrouwe döt an wassertreten, een onderdiel van de Kneippkuur thumb|right|Ofbieldings uut 1894 van de Kneippkuur: baoven Kneippgüsse, onder barft lopen deur nat grös De Kneippkuur, ok wal kneippen enuumd, is een vörm van hydrotherapie (geneeskunde mit gebruuk van water), uuteprakkezeerd deur de Duutse priester Sebastian Kneipp (1821-1897). Kneipp predikte 't kuren mit netuurlijke middels volgens scharp umliende principes. Onderdiel van de kuur bint onder meer baden in ofwisselnd warm en kold water en blootstelling an zunlocht en gezonde locht. Wieder betrök Kneipp in zien therapie 't gebruuk van plaantaordige stoffen, beweging en anbevelings op 't gebied van voeding.
In 2015 wördden in Duutslaand de Kneippkuur erkend as immaterieel cultureel arfgoed; 't aandere jaor volgde wereldwiede erkenning deur de UNESCO.
Wassertreten en Kneippgüsse
Een centraol bestaanddiel van de Kneippkuur is 't Wassertreten: mit tussenpozen deur kold, ondiep water stappen, de voeten hoog optrekkend. Een aander bestaanddiel bint de Kneippgüsse. Daorbij wördt verscheiden dielen van 't lief, zoas de rogge of de nakke, behaandeld mit waterstraolen mit lege drok en verschillende temperaturen.
Warking
Kneippkuren wördt edaone um gezondheidsklachten te behaandeln dan wal um die veur te wezen. De warkzemheid van 't Kneippkuren is niet bewezen. Wal kan 't verlichting brengen veur een köppeltien andoenings, zoas spataoders. Een kleinschaolig onderzuuk stelde verbetering vast van de levenskwaliteit van bronchitispatiënten bij riegelmaotig Kneippkuren.
Plekken veur 't Kneippkuren
Ok in de netuur, vake langs kuierroutes, viej in Duutslaand zokse Wassertretstellen. In Bokriek, een buurtschop in de Vlaamse gemiente Genk, wördden een kleinschaolig Kneippkuuroord opericht. Allent de Kneippstraote herinnert nog an dizze episode.
Antonio Vivaldi
duum|Portret van Vivaldi Antonio Lucio Vivaldi (4. määrt 1678 – 28. july 1741) was nen klassiken komponist uut Venetie. Hee kunde ouk machtig med nen viool un wördt wearldwyd eseen as eyne van de gröätste barokskryvers, nöäst Bach en Händel. By leaven had hee al vöäle invlood in Europa, un kunde reakenen up vöäle bewunderaars un imitators. Hee bedachten nye wysen van orkestreren, viooltechnyken un programmatiske musik. Hee verstarkeden den upkumst van den concerto as breyd aksepteerden musikförm.
Vivaldi komponeerden nen helen houp instrumentale koncerto's, vöäral vöär viool mär ouk wal andere instrumenten. Dårnöäst sint der noch heyl wat ewyde koorwarken un meyr as vyvtig opera's van em bekend. Syn bekendste wark is de ryge vioolkoncerten De veer jårgetyden. Vöäle van syne warken skreav he vöär et vrouwenensemble van de Ospedale della Pietà, en kindertehuus.
Vivaldi was eygenlik preester, wår hee van synen 15. töt 25. vöär leyrden. Mär ümdat hee en swak gestel hadde, kreag he vrystelling un hoovden ginne missen meyr to leiden. Syne grouts upesatte opera's slögen unmündig an by et groute publik. Med name in Venetie, Mantua un Wenen mochten se dee good lyden. In dee lätste stad kunde hee et best vinden med keiser Karel VI, düs beslöät hee vöär vaste in Wenen to kummen woanen. Dan solden de houge lüde syne koncerten wal willen bekostigen. Mär den keiser küm rap nå synen ankumst uut de tyd. Vivaldi had al rap ginnen naegel meyr üm et gat to krabben. Binnen et jår dårnå leade hee selv ouk de beynen by mekander.
Souwat tweyhunderd jår rakeden Vivaldi håste vergeaten. Töt at der vro in et 20. jårhunderd ne upleaving küm. Syne warken wörden nauw bestudeerd. Ouk wordet der noch altyd warken van em heruntdekked, den lätsten noch in 2006. Syne musik wördt wearldwyd noch regelmåtig espöäld un elüsterd.
Somalie
Somalie, officiääl de Federale Republik Somalie (in et somalisk: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; arabisk: جمهورية الصومال الفيدرالية), is eyne van de landen dee den hoorn van Afrika förmet. Et is nåbers med Etiopie in et westen, Djibuti in et noordwesten, Kenia in et süüdwesten un grenset an den Gulf van Aden in et noorden un den Indisken Oceaan in et ousten. Somalie hevt rund de 17,1 miljoon inwoaners. Twey miljoon dårvan woanet in de höyvdstad Mogadisju, wat ouk de grötste stad van et land is.
Geskedenisse
Achterin de 19. eywe wörden verskillende somaliske sultanaten koloniseerd döär de italianen un britten. Dee wüsten verskillende stammen samen te brengen in de beskarmståten Italiaansk Somaliland un Britsk Somaliland. Undertüsken leidden Mohammed Abdulla Hassan verskillende grupen derwisjes in nen upstand teagen Abyssinie un de beide beskarmståten. Hee wör verslån in de Somalilandkampanje van 1920. Italie wör baas oaver et noordousten, midden un süden van et land. In 1960 wörden de beide beskarmståten tohoupe dån in de Somaliske Republik, med nen börgerregeyring.
In 1969 greyp Siad Barre van den Supremen Revolutionären Råd (SRC) de macht. Hee richtden de Somaliske Demokratiske Republik up. In et noorden van et land probeerden underwyl et Somaliland sik af to skeiden. Dat underdrükkeden hee med harden hand. In 1991 störtden de SRC in by nen börgeroorlog. Et was mär eaven of Somaliland verklården sik unafhangelik. Et noordwesten van Somalie wördt noch altyd beheyrd döär Somaliland, sou'n 27% van Somalie. De meyste streaken in et land hebbet underwyl de olde wetten en wysen weader upepakked üm sikselv to bestüren. Vöärin de jåren 2000 wörden en paar tydelike federale regeyringen installeerd. In 2000 küm de Nationale Oaverdrachtsregeyring in de beyne, dårnå ouk de Federale Oaverdrachtsregeyring (TFG) in 2004. Dee lätsten hülpen de somaliske strydkrachten in de beyne.
Untwikkeling un samenwarking
Somalie hevt eyne van de wearlds laegste BBP's. Et höyrt by de minst untwikkelde landen van de wearld. In 2019 had Somalie de laegste untwikkelingsindeks van de wearld. In datselvde jår leavden 69% van de somali's under de armodegrense. In 2020 stünd Somalie eynnåhöygste up de lyste van de Fragile Ståten-indeks. De meyste centen wordet der verdeend an buren un handel in vey un an inkumsten van somaliers dee in et butenland warket. Et land is lid van de Vereynigde Natys, Arabiske Liga, Afrikaanske Uny, Neet-Aneslöätene Beweaging un de Islamitiske Samenwarkingsorganisaty.
Land un volk
Somalie hevt de längste küstlyne van et afrikaanske vasteland. hougvlakdes un houglanden formet et somaliske landskop. Et is der et heyle jår döär heyte, med af en to nen monsoonwind un reagen wåras y niks van up an künnet. Et land steyt to book as et land wåras et minste volkerverskil van Afrika is. Souwat 85% van de lüde sint inheymske somali's, dee as hyr al woanet sou lange as lüde et sik höygen künnet. Kleinere volker woanet vöärnamelik in et süden. De officiäle språken van et land sint somalisk un arabisk. De meyste lüde sint anhangers van den islam, un et meyrendeyl van et sunnislag.
Arvspråke
Ne arvspråke is ne minderheidsspråke dee döär höäre spreakers as kinder thüüs eleyrd wördt. Vake is et moilik vöär de spreakers üm der good slag van to krygen. See groit up in ne ümgeaving med ne andere dominantere spåke wåran se meyr bloutestelled wördet, un wårmed se sik vake beater üütdrukken köänet.
Somalie
Geskedenisse
In 2006 wüst de TFG med hülpe van en etiopisk leyger estütted döär de VS de südelike betwiste streaken der under to krygen. Et dår bestånde Islamitiske Rådsverbund (ICU) völ uuteyne in meyrere radikale grupen, sou as de jihadisten van al-Sjabaab. Dee kümmen weader in et gewäär teagen de TFG un de AMISOM-allieerden üm seggenskop oaver de streake. Halverweage 2012 warren de upstandelingen et meyste terrein verlöären un wulden se küeren oaver demokratiske instellingen. Desundanks holdet upstandelingen noch altyd en grout deyl van Midden- un Süüdsomalie besat. Ouk bepålet se noch deyls wat der in streaken geböäret dee wal under regeyringsbeheyr ståt. De upstandelingen warket vöärnamelik vanuut de stad Djilib. In augustus 2012 kreag Somalie ne vöärloupige grundwet, wårmed as et ne federaty wör. Deeselvde månd küm ouk de federale regeyring van Somalie by mekander en begünde nen tyd van weaderupbouw in Mogadisju, selvs terwyl as al-Sjabaab et dår regelmåtig anvalt.
Broos Seemann
Ambrosius Karel Hendrikus Maria (Broos) Seemann (Dèventer, 2 febrewaori 1934 - Lemele, 25 september 1998) was een Aoveriesselse schriever. Hij schreef veur aordig wat regionaole kraanten en tiedschriften; miest in 't Nederlaands, mit gebruukmaking van woorden en uutdrokkings in 't Sallaands. In publicaties zoas tiedschrift De Moespot schreef e Sallaands. De regio Sallaand stund centraol in zien wark, en 't kun hum begroten det Sallaand niet, zoas naobernd Twente, as ien gehiel naor buten trad.
Jeugd en opleiding
Seemann kwaamp uut een katheliek gezin; zien va was mit zien eigen olders uut Duutslaand naor Aoveriessel ekomen. As kiend gunk Seemann vake naor 't butenstölpien van zien va in Colmschate bij Dèventer; later bezöcht e ok vake zien oom in Junne bij Ommen. Deur dizze ervarings wördden hij wies mit Sallaand en de streektaal. In Hilversum gunk e naor de Aartsbisschoppelijke kweekschoele Sint Ludgerus, waor zien leraar Nederlaands hum op de Aoveriesselse schriever Aar van de Werfhorst wees.
Onderwiezerschop en schrieverschop
Nao zien militaire dienst wördden Seemann onderwiezer in Dèventer. Hij wördden lid van de Stichting Literaire Kring Deventer en zat in de redactie van de Stokvis-riege, waorin in 1965 zien eerste boek uutkwaamp, Sallandse Vertelsels. In 1964 kwaamp hij as onderwiezer in Lemelerveld te warken. Mit de vrouwe, Hilde van Etten, en heur twee kiender verhuusden e eerst daorhenne en vervolgens naor een boerderije an 't Aoveriessels kenaal. De umgeving inspireerde hum töt 't schrieven van meer as tweeduzend vertellegies aover Sallaand.
Vanof 1964 publiceerden Seemann in 't Sallands Dagblad. Later verschenen ok zien giestige stokkies aover 't dagense lèven in Broenvenne, een bedacht dörpien tussen Raolte en Ommen, en zien verhalen aover 't boerenechtpaar Harm en Eultien. In de roman De wereld van Piet Stuiver, diels Sallaandstalig, creëerden hij de Sallaandse Bartje. Veur Radio Gelderland trad hij in 't pergramma 'Um de Middagpot' op as de 'Naober uut Salland'. Ok was e lid van de Aoveriesselse en Sallaandse Schrieverskringen.
Seemann zien verhaal 'De Motorman' wördden deur hum töt een scenario ummewarkt, deur zien zeune Bas verfilmd en veur RTV Oost uutezunden.
In 1984 verhuusden 't echtpaar Seemann naor Lemele, waor as e hum kats an de schrieverije wijdde. Onverdachs kwaamp e op 54-jaorige leeftied uut de tied.
F.D.H. Postel
thumb|Frederik Derk Herman Postel (1828-1899) Frederik Derk Herman Postel (Laorne, 1 november 1828 - ok daor, 27 april 1899) was een Achterhookse schoelmeister en schriever.
Postel zien olders waren Carel Iwan Postel en Janna Schoneveld. Van 1856 töt 1899 was e schoelheufd in zien geboorteplaatse, de opvolger van zien va. Hij trouwde mit Hendrika Johanna Gerharda Wansink. Veur een dörpsschoelmeister was Postel slim geletterd; veule ankomende leraars gungen bij hum in de lere.
Postel was arg veurstaander van dierenbescharming, wat onder aandere bleek uut zien streven um in Laorne bij 't slachten van vee 't schietmasker inevoerd te kriegen. Zölf was e meermaols anwezig um op 't gebruuk dervan te letten. Det e drok was op dieren zaaj ok in zien wark; zo schreef e veur de Geldersche Volksalmanak van 1865 't verhaal 'Paerdelaeven', waorin e 't opnemp veur een old peerd. Wieder publiceerde hij in de Deventer Almanak.
Citaot
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> 't Geld - dat eemes in de tesse Net zoo vaste zitten mot As de grùtste kemmeltande - Smit men now veur allerhande Onbog - net of 't niks is - vot.
Josef Stalin
duum|480x480px|Josef Stalin in [[1930.]] Josef Vissarionovitsj Stalin (geboaren name: Ioseb Besarionis dze Jughashvili; 18. December [olden kalender: 6 December] 1878 – 5. määrt 1953) was nen politikman, politiken teorist un revolutionäär leider van de Sovjetuny van 1924 töt synen doud in 1953. Synen officiälen titel was Algemeynen Sekretåris van de Kommunistiske Partye van de Sovjetuny (1922 - 1952) un hee was vöärsitter van den ministerråd van de Sovjetuny (1941 - 1953). Hee was anhanger van Lenin synen uutleg van et Marxisme un makeden dat officiääl as et marxistisk leninisme. Syne eygene ideen nömet se Stalinisme.
F.D.H. Postel
Citaot
Alles mot maor vulle kosten! Al wat duur maor is en fien, Daor mot 't geld an vot met heupe. - Al is 't maor veur mooie kneupe, En al mot men honger lien.
Zunigheid uut de oolde tieden Is, bin 'k stom, neet mear bekend; Men telt now, zeedar! en kwatjen Nog zoo vùlle neet, waratjen! As destieds en halven cent.
Postel zien wark wördden bij mekare zet in 't onder schrieversname uutegeven Negen leppels kruudmôos, obbeschept deur F. D. H. Postmeter (Dèventer, 1885). Dit waren bename grappige stokken op riem en in proza. In 1928 kwaamp hiervan de darde drok uut.
Josef Stalin
Stalin wolde med syn marxistisk leninisme internationaal den buur up. Hee understütden ouk europääske antifascistiske beweagingen in de jåren '30, un dan vöäral de Spaanske Börgeroorlog. In 1939 teykenden syn regime en neet-anvalsverdrag med Nazidüütskland, wat de weg vöär em vrymakeden üm Polen binnen to vallen. Nazidüütskland makeden en ende an et verdrag döär in 1941 de Sovjetuny an to vallen. Dårup haalden Stalin de bände an med de allieerden van den Tweyden Wearldoorlog un wör der eyne van de Groute Dree van. Et külden em noch eyrst vulleydig, mär et Roude Leyger van de Sovjetuny wüst uutendelik de düütske anval af to holden un Berlyn in to neamen in 1945. Dårmed makeden se en ende an den Tweyden Wearldoorlog. Undertüsken veröäverden se baltiske ståten un et domålige Bessarabie un Bukovina (in et hüdigendaagse Romenie un Ukraine). Sou stichten se sovjetgünstige ståten in Midden- un Ousteuropa un deylen van Oustasie. De Sovjetuny un de Vereynigde Ståten kümmen uut den oorlog as wearldmachten, dee gin beste möäge warren. Et voorden to den Kolden Oorlog. Under Stalin untwikkelden de Sovjetuny nen atoombom in 1949. Undertüsken leyd et volk hunger un leidden jöädenhaat töt et doktersplan. Nå Stalin synen doud wör Chrusjtsjev leider. Den veroordeylden Stalin syne misstanden un begünde ne untstalinisering van et land.
Stalin wördt wyduut as eyne van de invloodrykste figuren van den 20. eywe seen. Der wör ne heyle persöönsvereyring rund em upetüügd, as de held van de arbeidersklasse un et socialisme. Nå et uutmekandervallen van de Sovjetuny in 1991 is Stalin under groute grupen lüde noch altyd populäär in Rusland un Georgie. Se seet em as nen starken oorlogsleider den van Rusland nen wearldmacht wüst to maken. Undanks dat wördt syn bewind stark veroordeyld as diktatoriaal. Hee wördt verantwoordelik acht vöär massale volksunderdrükking, volkermoord, volksafvoring, hunderddusende todoudbrengingen un hungersnouden wårby miljonen störven.
Dieks Makkinga
Citaot
<blockquote style="font-style: italic;"> Wiej vindt dat oonze geschiedenis verschrikkelijk westers is. Wat hier gebeurd is, dat telt nie. As der iene van'n toren in Barneveld springt, al of niet uut humzelf, dan wördt dat in de geschiedboekies eschreven. Zelfs een monument veur een jochie den'n vinger in'n diek stek, wat nooit gebeurd is, siert 't westen, maar hier mosse wiej 't zelf doon.
Schrieverije
Mit zien breur Martend Makkinga richtte Dieks Makkinga in 1962 't Ommer historisch tiedschrift De Darde Klokke op, det as ondertitel had "Maondblad uutegeven deur de Gemienschop van Oll Ommer" en later "Drie moandeleks tiedschrift veur Ommen". Wieder stund e an de wiege van De Moespot, een vörreljaors verschienend tiedschrift veur schrieveije in 't Nedersaksisch.
Comité Ien Nedersaksen
't Comité Ien Nedersaksen zamelde vanof 1957 geld in veur een monement bij Aone. In 1961 leidde Makkinga in 't dörpshuus van Gramsbargen de eerste herdenking van de Slag bij Aone. Alle jaoren daornao was ter een herdenking op de leste zaoterdag in juli. Makkinga wus een stokkien grond an te kopen, waor in 1966 een paar vlinten eplaatst wördden as anzet veur een herinneringsmonement. Op 29 juli 1967 wördden 't uut grote en kleinere stienen bestoande monement onthuld. Op iene vlint stiet dizze tekst ebeiteld: "Slag bij Ane / 28 juli 1227 / Deze slag was het treffen tussen de Bisschop van Utrecht Otto von der Lippe met diens leger en de Drenten onder leiding van Rudolf van Coevorden // H. Makkinga / E.J. Schuurman / Ds. H. van Lunzen / A. Regeling".
Citaot
Bron: 'Rondom de Vecht 4: Herdenking van de Slag bij Ane' (1993), Roel Gritter in gesprek mit Dieks Makkinga veur Omroep Hardenberg
Comité Ien Nedersaksen
Makkinga was slim betrökken bij 't wel en wee van gemiente en regio. As actievoerder kwaamp e in 't geweer as e miende det 't historisch besef te veule op de achtergrond raakte. In 1955 richtte hij 't comité Ien Nedersaksen op, det een verienigd Saksenlaand naostreefde en de Drèentse vrijheidsstried bij Aone wol herdenken. Hij miende det de Slag bij Aone van grote historische betiekenis ewest hef en det hieraover ten onrechte niet 't bewustzijn bestund det leeft aover de Vlaamse Guldensporenslag (1302) en de Friese Slag bij Warns (1345).
Aerdöäly
duum|317x317px|Jåknikkerd, stellage üm öäly uut den grund to pumpen Aerdöäly, ruwen öäly, mangs ouk peteröäly nöömd (neadersassisken verbastering van petroleum), is nen fossilen brandstof, nöäst aerdgas. Et untsteyt as koalwaterstoffen sik vermengen doot töt nen vlööistof wat good branden wil. Et wördt eförmd döärdat resten van planten un deers (vöäral plankton) miljonen jåren weaderümme in de domålige seyen in den boadem torechte köämen sint un dår luchtlous afeslöäten eleygen hebbet. Dårdöär kunden de resten neet volleydig verteyrd worden, mär bleav der nen dikken blubber oaver. Togelyke untsteyt sou ouk aerdgas. Steynkoalen untståt in moorassen.
Oaver öäly is vöäle to doon in de wearld, ümdat der heyle ekonomyen up draiet. Et deent as brandstof vöär vervoor un a'j et verfynet kün y der künststoffen as plastik van maken, wat in alle möägelike förme un produkte göäten worden kan. Öäly gevt et neet oaveral up de wearld, wårdöär groute machten gaerne vechtet üm de vindsteades of lüde dee der woanet beinvlodet üm med öär samen to warken.
Dieks Makkinga
Makkinga warkte as schoemaker en zadelmaker in Ommen. Hij had een warkplaatse an de Gasthuisstraote, waor e mit zien gezin woonde. Wieder hef e ambtenaor bij de gemiente Ommen ewest.
Aerdöäly
Geskedenisse van aerdöälywinning
In Europa was wårskynlik den pool Ignacy Łukasiewicz den eyrsten wat ne vergünning kreag üm in 1854 ne öälymyne lös to doon in Bóbrka in de Subkarpaten. Eyrst deaden se de öäly upvangen wat uut de grund an et aerduppervlak küm, later deaden se et gat uutboaren üm et ströymen to versnellen.
Vöäral vanaf de jåren 1950 töt 1960 begün de wearld rap meyr öäly to gebruken. Nå den Tweyden Wearldoorlog draiden de wearldekonomy der good up, want de wearld must weader upebouwd worden. Med öäly warren ouk produkten goodköyper to maken, wårdöär voordan meyr lüde en makkeliker leaven kreagen.
Geskedenisse van aerdöälywinning
In et Middenousten deaden se al med öäly in de oldheid. Dår bübbelden et ja sou uut de grund ümhouge. Med den teyr deaden se skeype un hüse waterdichte stryken. Ouk öälylampen stöäken se der med an. In 340 deaden se in China al öälyputten boaren töt 240 meter depe. Un Marco Polo saggen in 1264 wo as se in et azerbaidsjaanske Baku al med öäly gangs warren.
De lätste jåren sint lüde gån inseen dat et massale gebruken un upstoaken van öäly ouk slechte uutwarking up de planeet hevt. Ouk beseffet de lüde sik voordan meyr dat et en mål up is.
Josef Stalin
Stalin drükkeden totaal socialisme döär. Hee bedachtden vyvjårenplannen, wårmed et land in müm van tyd industrialiseerden un de landbouw kollektiviseerd wör. De heyle ekonomy wör bestüürd vanuut et centrum van de macht. Dat vröär em up den emmer. Tüsken 1930 un 1933 kümmen der miljonen lüde uut de tyd döär hunger un uutpütting van et wark. Üm 'teagenstanders van de arbeidersklasse' up to rümen gavven Stalin updracht vöär de Groute Skounmaak, wårin miljonen gevangen wörden esat. Dee musten warken in gulags, dwangarbeiderskampen. Tüsken 1936 un 1938 wörden der noch es sou'n 700.000 lüde uut de weg erüümd döär veiligheidsagenten.
Aerdöäly
Aerdöäly besteyt uut de volgende indeylingen van koalwaterstoffen: alkanen, cycloalkanen, aromaten un bitumen. Dår kan de petrochemiske industry under meyr bensine, smeyröäly, diesel un stoaköäly van maken. In fynchemy künnet se uut aerdöäly selvs stoffen halen üm medicynen to maken.
F.D.H. Postel
Citaot
Uut 't gedicht 'Walear en Now', in Negen leppels kruudmôos
Aerdöäly
Geskedenisse van aerdöälywinning
In Kanada deaden se as eyrste up de moderne wyse öälyboaren, in 1858 in Oil Springs in Ontario. En jår later begünde de VS ouk by Cleveland (Ohio) to boaren, wåras in 1870 et bedryv Standard Oil egrunded wör. In 1867 begünden de Britten öäly to versamelen up Trinidad.
Dieks Makkinga
Schrieverije
Sinds 1984 had hij in 't Nieuws uit Ommen een wekelijkse rubriek, "Platproat", aover dagense zaken en vake de gemientepoletiek. Nogal ies wördden e vraogd um bijdragen veur regionaole kraanten en umroep. Zien verhalen en gedichten bint goeddiels verzameld in Een wanne vol Ommer varsies en A'k d'ogen dichte doe.... Lestgenoemde bundel verscheen nao zien wegraken op initiatief van zien kleindochter Hilga Groen, die haoste al 't wark van heur grofva wus te verzameln.
Aerdöäly
Geskedenisse van aerdöälywinning
Sou'n 40% van alle energy wat de menske verbrukt, kümt momenteel van aerdöäly. Sou'n 25% van aerdgas un steynkoalen.
Nå 1900 begünden meyr un meyr lüde döär to krygen at der in et Middenousten vöäle to halen völ. Iran had machtige öälybrunnen, un in 1908 wör de Anglo-British Petroleum Company dår esticht. In 1928 untdekkeden se in Saudi-Arabie up wat vöär nen machtigen vöärråd of se satten. In 1848 untdekkeden se et Ghawarveld, et grötste öälyveld van de wearld. Vanaf 1951 güngen se dår gangs med öälywinning.
Josef Stalin
Stalin wör geboaren in en arm georgisk gesin in de stad Gori in et governoraat Tiflis, deyl van et Russiske Ryk (wat nu Georgie is). Hee güng by de Marxistisk-Russiske Sociaaldemokratiske Arbeiderspartye in 1901. Et partyblad Pravda was he nen set redaktöör van. Ouk haalden hee centen binnen vöär Lenin syne bolsjewisten döär oavervallen, untvoringen un afpersking to organiseren. Hee wör verskeidene målen vastesat un verbannen når Siberie. Nå at de bolsjewiken an de macht kümmen nå de Oktoberrevoluty un ne eynpartyenståt makeden under de nye Kommunistiske Partye in 1917, güng Stalin by et Politbüro. Hee vöcht med in den Russisken Börgeroorlog un hülp in 1922 de Sovjetuny in de beyne. Stalin greyp de macht oaver et land nå et verglyden van Lenin in 1924.
Aerdöäly
Wearldverbruuk
De wearld had in 2012 ungeväär 88,8 miljoon vaten öäly den dag nöydig. De VS brukeden dår 26% van, Westeuropa ruum 15%. Ouk China trekket der inmiddels 11% van up sik an. In 2018 was et wearldverbruuk esteygen töt 97 miljoon vaten den dag. Et IEA meynet dat de vråge når öäly noch wal eaven voordan groit, ümdat de wearldbevolking noch altyd toneamt un de lüde ouk meyr to besteyden hebbet. Dårnöäst lükket et noch neet best üm lüde meyr up duursame energy oaver te setten.
Aerdöäly in Neaderland
duum|Ruwen öälywinning tüsken 1945 un 2015 In 1943 wör by Skoonebeek in Drente en aerdöälyveld evünden. Töt 1996 wör dår aerdöäly wünnen med jåknikkerds. In 2011 wör de winning weader in gang sat, mär nu med nye hougrendementspumpen. Se doot neet blouts uppumpen, mär ouk upsyd. In 1953 untdekkeden se ouk öäly in Westnederland. Seyd 1982 wördt der öäly ewünnen uut den boadem van den Noordsey. Dat leavert nu de meyste neaderlandske öäly.
Modernisme
duum|368x368px|Frank LLoyd Wright syn modernistiske Guggenheim-museum. Modernisme is ne ströyming in de filosofy, gelöyvsdenken un kunst. Et untstünd uut groute veranderingen in de westerske samenleaving ende 19., begin 20. eywe. Anhangers van de beweaging wolden nye kunstförme, filosofien un sociale strukturen bedenken dee beater anslöäten by de upkummende industriäle wearld. Dat had invlood up denken oaver verstädeliking, architektuur, nye technologien un oorlog.
Kunstenaars draiden de traditionäle kunstförme de rugge to. Volgens öär warren dee verölderd un neet meyr 'van dissen tyd'. Den amerikaansken dichter Ezra Pound dea in 1934 den uproop üm 'allens to vernyen'. Dat was nen vöärnamen andryver van de beweaging.
Modernisme is torügge to vinden in abstrakten kunst, stream-of-consciousnessböker, montagefilms, atonale un twaalvtounige musik, vlakskilderen un moderne bouwwarken. Lüde binnen et modernisme musten absoluut niks hebben van realisme. Ouk gebröäken se vake warken vanuut et verleyden döär der deylen van oaver to neamen, to verknippen, to herskryven of to parodieren. Modernisme wolde ouk niks weaten van de seakerheiden van et Verlichtingsdenken. Vöäle modernisten wyset ouk gelöyv af. Ne vöärname karaktertrek van modernistiske makers is et nådenken oaver et eygen maken un sociale leaven. Dåruut untstünden probeersels med form un techniken, wårmed der meyr nådruk up et proces un de materialen van et kunstwark küm to liggen.
Wat geleyrden meynet dat modernisme in de 21. eywe noch altyd besteyt. Anderen meynet dat et döäruntwikkeld is töt laatmodernisme of hougmodernisme. Postmodernisme weys jüüst modernistiske ideen weader af.
Bekende makers van modernistiske warken warren under meyr kunstskilder Pablo Picasso, architekt Frank Lloyd Wright un de skryvers James Joyce un Brian O'Nolan.
Diego Maradona
duum|Maradona in 1986 nå et winnen van de wearldbeakerwedstryd teagen Westdüütskland Diego Armando Maradona (spaanske uutspråke [ˈdjeɣo maɾaˈðona]; 30. oktober 1960 – 25. november 2020) was nen vootballer un manager uut Argentinie. Breyduut seen as eyne van de gröätste spöälers van de sport, wün hee de Spöäler van de 20. Eywe-prys van de FIFA.
Med 10 as syn vaste rüggennümmer was Maradona den eyrsten spöäler wat tweymål et höygste döärverkoupbedrag upleyverden. In 1982 kochtden FC Barcelona em vöär sou'n € 6 miljoon un in 1984 güng hee når Napoli vöär meyr as € 8 miljoon. In syne loupbane spöälden hee vöär Argentinos Juniors, Boca Juniors, Barcelona, Napoli, Sevilla, un Newell's Old Boys. Syne gröätste oaverwinningen haalden hee by Napoli.
Maradona was verholdingswys en klein kearlken. Dårby had hee en grout gevööl vöär insicht, döärgeaven, balbeheyrsking un dribbletechnyk. Dårdöär was hee vlug as water un kunden de meyste teagenstanders em neet bybenen. Med em der by dea en manskap et altyd beater up et veld. Ouk de teagenstanders richtden alle andacht up em, wat syne medspöälers weader kansen gavven. Nöäst syne kloke uplössingen un insichten up et veld had hee en ouge vöär de goal un kunde machtig vrye trappen neamen. Hee wör vake en wunderkind enöömd un kreag de byname "El Pibe de Oro" ("Et Göldene Kearlken"), nen name wat hee syne heyle loupbane dröäg. Buten de vootballerye had Maradona en suur leaven. In 1991 un 1994 wör hee uutslöäten van deylname üm syn drugsgebruuk.
Hee spöälden 91 internationale wedstryden vöär Argentinie un makeden 34 doolpünten. Maradona döä med in veer wearldbeakerwedstryden van FIFA: de Wearldbeakerwedstryd van Meksiko in 1986 (winst van Westdüütskland, Golden Bal vöär em as besten spöäler van et tuurnooi). In 1986 makeden hee teagen Engeland (2-1) beide goals in de veerde finale van de wearldbeakerwedstryden. Hyr güng hee de böker in üm twey readenen: de eyrste goal, dee nu bekend steyt as Gods Hand tikkeden hee unbestrafd med de hand binnen. De tweyde goal makeden hee nå nen sprint van 60 meter vöärby vyv teagenspöälers. Disse goal wör in 2002 up FIFA.com eköäsen as "Goal van de Eywe".
Maradona wör höyvdtrainer van et nationale elvtal van Argentinie in 2008. In 2010 was hee by et wearldkampioonskop in Süüdafrika. In 2011 un 2012 was he trainer by Al Wasi, nen klub uut Dubai in de Pro-Liga van de Vereynigde Arabiske Emiraten. In 2017 wör he noch coach van Fujairah, mär skeiden der vöär et ende van et seisoon med uut. In 2018 wör hee anekundigd as nyen vöärsitter van de witrussiske klub Dynamo Brest. Hee begün in july, mär vanaf september was hee alweader in deenst by nen anderen klub: Dorados uut Meksiko. Vanaf september 2019 töt synen doud in november 2020 was hee leider van de Eyrste Divisyklub Gimnasia de La Plata in Argentinie.
Pablo Picasso
duum|Foto van Picasso in [[1962]] Pablo Ruiz Picasso (25. oktober 1881 – 8. april 1973) was nen spaansken skilder, bealdhouwer, drükker, vasenmaker un teateruntwerper den as de meyste aerdappel van syn leaven in Frankryk egeaten hevt. Hee hevt under andere de kubistenbeweaging in de beyne hülpen un de stapelkunst un kollage anestichted. In döärsneyde as y lüde vråget når kunst, kennet de meysten Picasso wal. Syne bekendste warken sint under anderen Les Demoiselles d'Avignon (1907) un et skilderye teagen oorlog, Guernica (1937), wårup as hee probeerden et angrypende van den bomangreyp döär de düütske un italiaanske luchtmacht in den Spaansken Börgeroorlog to vangen.
As kleinen völ Picasso syn talent al up. Hee kunde as kind al machtig natuurlik skilderen. In de eyrste jåren van den 20. eywe begünde hee rund to kyken wat der allemål noch meyr kun, in teorien, techniken un ideen. Nå 1906 untdekkeden hee et fauvistiske wark van Henri Matisse, med stark versimpelde förme un döärgåns breyde kwastströyke un leavendige, skarpe klören. Dat wolde hee noch wyder döärdryven. De kearls untwikkelden nen gesunden wedloup van skilderwark teagen mekander, wårdöär kunstkenners öär al gauw as leiders van de moderne kunst begünden to seen.