cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gaanderen
Iezerindustrie
In de grond rondum de Olde Iessel zit völle oer in de grond. Niet allene dat, moar ok de waterkracht van de bekken en genog holt in de buurte um holtskoal van te maken, maken dat der in ut gebied de iezerindustrie al vrog hef ontwikkeld. In 1689 richtten Josias Olmius aan de Bielheimerbekke de eerste Nederlandse iezergeteri-je op, de Rekhemse Hut enuumd. Bommen, kogels, handgranaten, moar ok huusholdeleke artikel wodden hier egotten. In 1821 wodden op de grenze met Terborg an de Akkermansbekke een ni-je iezergieteri-je op-ericht: Vulcaansoord. De hut wodden een groot bedrief dat an zowat heel Gaanderen werkgelaegenheid gaf. In 1977 is deur zwendel Vulcaansoord failliet egoan. In de 20e eeuw kwam der nog meer iezerindustrie in Gaanderen. Pelgrim maken gasheerden, fernuzen en ander huusholdelek materiaal. In de joaren '80 van de veurige eeuw wodden Pelgrim oaver-enommen deur de grote concurrent ATAG uut Ulft. Later verhuusde de produktie van ATAG, woar ok de Etna inmiddels onder viel noar Duven. Dit was opni-j een grote slag veur Gaanderen en umgeving. Momenteel is alleen ut bedrief Ferro nog in de metaalindustrie vol in bedrief in Gaanderen.
Veurzieningen
Gaanderen is een laevendig darp. In ut darp bunt twee katholieke scholen. De derde schole is openbaar. Ok bunt in Gaanderen twee katholieke karken, de St. Augustinuskarke en de St. Martinuskarke.
Der besteet een zekere scheiding in Gaanderen. De spoorbane dèn dwars deur ut darp heer lup is de grenze tussen Gaanderen Noord (Old-Gaanderen) en Gaanderen Zuud (Ni-j-Gaanderen). Vrogger gingen de inwoners van Old-Gaanderen allene noar de schole en de karke in Ni-j Gaanderen en in Old-Gaanderen krek zo. In de letste joaren is doar wel wat verandering in ekommen.
Coevern
Coevern is een stad en een gemiente in 't zuud-zuudoosten van Drenthe. De gemiente had 35.296 inwoners op 1 januari 2020 en hef een oppervlakte van 300 km² (waorvan 2,81 km² water).
Stad, dörpen en plaotsen
Antal inwoners per woonkern :
Overige officiële kernen:
Buurtschappen
Naost dizze officiële kernen bint der in de gemiente de volgende buurtschappen:
Bovenstienwieksmoer, De Bente, Eldiek, Grevenbarg, Hoogehaor, Langerak, Schimmelarij, Valsteeg, Veenhuzen en Vossebelt.
Fleringn
Fleringn (Nederlands: Fleringen) is n doarp in de Tweantse gemeante Tubbargn in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. t Lig ongeveer tien kilometer ten westn van Almelo, tusken Weersel en Albeargn. t Har op n eerstn januari 2004 ongeveer 480 inwonners. In t doarp steet ne roomse kearke. Ok is der de havezate Herinckhave te veendn.
Hanzestad
Een Hanzestad was een stad die heur an-esleuten har bi'j de Hanze, een Noord-Europees, laat-middelieuws en vrogmodern bondgenootskop van handelsgildes. Bi'j uutbreiding is 't een lidstad van 't mederne culturele, sociaole, ecenomische en börgerlijke samenwarkingsverbaand de Ni'je Hanze. Partie steden, daoronder Hambörg en Bremen, voert de titel Hanzestad as officieel diel van heur name.
Iezevoorde
Iezevoorde (Nederlands: IJzevoorde) is een buurtschap in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland.Het ligt veur an den bos de Slangenburg (bos). Der woont umsgeveer 50 mensen. Het buurtschap is, umdat er weinig openbare veurzieningen bunt, helemoale op de stad Deutekem an-ewezen.
Het plaetsken hef wal een basisschole woar zo'n 60 (veurnamelek boeren)kinderen op zit. Ok is er een peuterspölzale. Daarbi-j is der een café, waardeur het wat veurzieningen an geet op een klein darp liekt. Der bunt ook völle verenigingen op verschillende gebieden. Van toneelspöllen (THIJS) en zang (Hosanna), tot een gymvereniging (IJGV) en een volleybalvereniging (VIJV). In september hef Iezevoorde zelfs zien eigen volksfeest, ut Iezevoords buurtfeest.
Posterenk
thumb|Zicht op Posterenk Posterenk is n buurtschap in de gemeente Voorst, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Ligt drie kilometer ten zuden van Twelle, en kortbie rekreasieplasse Bussloo dat ten noorden ligt.
In Posterenk steet een van de oldste stellingmölles van Oost-Nederland, de Wilpermölle.
Departement van de Delf
Het Depärtement van de Delf was een depärtement in de Bataofse Republiek. Het bestund van 1798 töt 1801 en de heufdstad was Delft.
Het gebied wier evörmd deur het midden van het veurmälige gewest Hollaand en een stökkien van het veurmälige gewest Utrecht. De noordelike greans was de Olde Rijn en de zudelike greans waren de Lek en de Ni'je Maas.
In 1801 wieren de ni'je depärtementen weerum edaone toen het Bataofs Gemenebest (Staotsbewind) wier opericht. Het depärtement op het oosten nao kwamp in het ni'je Depärtement Hollaand terechte; het oosten kwamp bi'j het ni'je Depärtement Utrecht.
Langerak (Gelderland)
Langerak is een klein darpken in de gemeente Deutekem in de previnsie Gelderland in Nederland. Et is ontstoan uut een paar boerderi-jen en der bunt later wat huzen bi-j ebouwd, umdat der de iezergeteri-je Vulcanus evestigd wodden.
Et plaetsken besteet uit 1 hoofdstroate en 1 kleine bi-jstroate. Der wont een paar honderd mensen.
Veenpluus
Veenpluus (Eriophorum latifolium) is een vaste, pollenvormende plant zonder wortelstokken. De 2 tot 6 millimeter breje blaojen bin V-vormig en hem een driekantige bovenkant. De plant wort 30 tot 60 centimeter hoog en bleuit in april/mei mit 4 tot 12 centimeter lange aoren. De kafjes bin 1-naarvig. De aortjes bin tweeslachtig en hen een wollig pluus.
Veenpluus staot op de Nederlanse Rooie liest van planten as iezig zeldzaam en iezig stark of-eneumen. De plant komt in Nederland veur in de Achterhoek en in Limburg tegen de Duutse grens an. Veenpluus komt veerder in heel Europa veur tot op zo'n 2.100 meter heugt.
Veenpluus greuit onder arme umstandighejen en komt veur in blauwgresland.
Trog (voerbak)
n Trog (oek wel zeuning of gewoon voerbak eneumd) is n voerbak veur t vee en veur are dieren. Vaak wort ezeid dat Jezus Christus in n kribbe geboren is, dit is n ander woord veur n trog. In t Urkers is de kribbe n wieg (oek wel soeja/suja) gaon betekenen. n Voerbak spesiaal veur varkens heet n zeuning, mar n voerbak in t algemeen (dus oek veur are beesten) wort oek wel es an-eduud as n zeuning.
Radio Studio 54 Network
miniatuur
Radio Studio 54 Network is n Italiaanse radiozender. De zender is op 6 juni 1985 op-estart en zendt uut in de regio's Kalabrië, Sisilië en Puglia.
Boh Foi Toch
thumb|Hans Keuper (rechts) Boh Foi Toch is ne Achterhookse band, ontstoan in augustus 1989. De name betekent zo völle as: tjongejonge, 't is miej wat! De oprichters bunt zanger Hans Keuper (trekzak, zang), drummer Jan Manschot (Brekken Jan Schampschot, ex-drummer van Normaal), Ferdi Joly (Frederik Puntdroad, ex-gitarist van Normaal) en Willem te Molder (bassist).
Zee hebt in dee tied beslotten um Tex-Mex, cajun en zydeco-achtige muziek te goan maken. Cajun is de muziek van de van eursprong Franse leu uut Louisiana in Amerika, zydeco leunt meer op een zwarten eursprong. Zee zingt in et Achterhooks.
Het eerste optreaden van Boh Foi Toch is op 1 januari 1990 in de zale Concordia in Hengel. Nog veur dat optreaden is de band evroagd dree andere optredens te holden, allemoal in den Achterhook. Vanof dee tied spölt Boh Foi Toch in völle zalen en feesttenten, veural in et midden en oosten van 't land. In 1992 hebt zee de earste cd uutebracht: Zeet de Jongs.
In 1999 stapt drummer Jan Manschot uut de band. Han Mali vervangt hum; hee kump van de Tim Disney Band dee doar net met op-eholden is. An 't ende van 2005 geet Ferdi Joly vort um weer biej Normaal te goan spöllen. Hee wodt op-evolgd deur gitarist Paul 'Mealmoes' Kemper, afkomstig van Normaal.
In 2015 viert Boh Foi Toch 't 25-joarig jubileum met concerten en een ni'j album. In 2020 volgt 't 30-joarig jubileum met concerten en een dvd.
Etsjer
Etsjer, of Ecser, in et Slovaaks Ečer eheetn, is ne plaatse in de Hongoarse previnsie Pest. De plaatse hef 3.552 inwonners woarvan n deel tot de Slovaakse minderheid binnen Hongarije beheurt. Ecser ligt vlakbi-j den internationalen lochhaavn Ferihegy International Airport en is met ne spoorliene, de liene Budapest-Újszász-Szolnok, en ne autobane met Budapest verbondn.
Ecser greanst an de gemeenten Maglód, Vecsés, Gyömrő en Üllő.
Geskiedenisse
Ecser wodden op 15 december 1315 veur et earst in n eskreven stuk eneumd. De plaatse is older; in 896 zol volgens ne legende den Magyaarsen prins Arpad, den zien Aziatiese volk et Donaugebeed binnenleiddn, teggen ne eeke oet-erust hebbn. Toon e vroog hoo-t den plek heetten en vernam dat r ginnen topografiesen naam bekend was, zei-t e "neum t dan eeke". "Cser" is Hongaars voor eeke.
Tiedens de eeuwenlange Ottomaanse oaverheersing van Hongarije (1526-1686) wodden et darp helemoal verloaten moar in 1669 vestigdn de earste inwonners zich weer in Ecser. In de onafhankelekheidsstried onder anvoering van Rákóczi, 1703-1711, leaverden Etsjer elf soldoaten.
Et Hongoarse platteland was tot in de 19e eeuw n feodaal ericht gebeed en de darpen waarn et bezit van adelleke grootgrondbezitters, de zogeneumde magnaten. Ecser was in et bezit van graaf Antal Grassalkovich den in de vrogge 17e eeuw Slovaken noar et darp haalden. Dat is den oarzaak van de Slovaakse minderheid.
Et darp steet in Hongari-je bekend om ziene monumentale kattelieke karke uut 1740 en nen volksdans, de "Ecseri lakodalmas" of Ecserse boern-broedlagte. De karke, den dans en de mythiese eeke hebt ne plaatse ekreggen in et woapen van Ecser.
Zoals zovölle Europese steadn en gemeentn is ok Etsjer nen steedenband an-egoane. De Hongaren koazen veur Zlaté Klasy in Slovakije en Kumbağ in Turkije.
Grote of Lebuïnuskarke
thumb|right|200px|Binnenwark thumb|right|200px|Grote Karke, toorn De Lebuïnuskerke in Deventer was in de Middeleeuwn de heufdkarke van de stad en ene van de veurnoamste karken binnen et bisdom Utrecht. Et is histories en bouwkundig n belangriek bouwwark. De Lebuïnuskarke deed tiedens et kortstoandigen bestoan van et bisdom Deventer (1559-1580) deenst as kathedroal. De karke beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.
De eerste (holten) karke op dizze plaatse wodden in 768 ebouwd deur den missionaris Lebuïnus. Al in n vrog begin wodden n kapittel an de karke verbaonden. Biskop Balderik van Utrecht verving heur in de 10de eeuwe deur ne steen' karke. In 1040 gaf biskop Bernold opdracht veur den bouw van nen groten romaansen basileek. In 1235 en 1334 wodden de karke verwoost deur braand. De karke van vandage, ne gotiese hallenkarke, kwam tot staand tussen 1450 en 1525. In et opgoande wark bunt echter nog belangrieke delen van den romaansen veurgänger anweazig. Ok is de romaanse crypte bewoard ebleaven, den starke geliekenis verteunt met de crypte van de Pieterskarke in Utrecht, dee ok deur Bernold is ebouwd.
De hele karke is veurzeen van kruus-, star-, en netgewelven. De pleistering van et binnenwark is, met uutzundering van dee delen dee-t van muurskilderingen veurzeen waren, in de joaren vanof 1927 vort ehoald. Den toorn kump uut et ende van de 16de eeuwe. Begin 17de eeuwe is zi-j bekreund mit nen lanteern noar et untwarp van den Amsterdamsen bouwmeister Hendrick de Keyser ten behoove van nen beioard van de gebreuders Hemony.
Theater
Theater kan verwiezen naor:
Noordhorn (Grunnen)
Noordhorn is n dörp in de provìnzie Grunnen te noorden van t Van Starkenborghknoal mit n inwonertel van om en bie 1600.
t Môkt tegenswoordeg dail uut van de vrougere gemainte Zuudhorn.
De noam Noordhorn betaikent: noordelke houk en is n verwiezen noar de loop van de zaandrog woarop t dörp legen is en dij hier n knik môkt. Op n twaide knik, even te zuden van Noordhorn, ontston t dörp Zuudhorn.
Te westen van Noordhorn ligt t Norritsveld. Hier het zoch tot drij moal tou n veldslag ôfspeuld, onderandere tuzzen Schieringers en Vetkopers.
Es (geografie)
thumb|250px|right|De es die de buurtskop [[Dealdner Es in Twente zien name egeben hef]] Een es of esch in olde spelling, (ok: eng, enk of bolle akker) is een verheugde akker die aj vake vienden op zaandgronden in Drenthe, Oaveriessel en Gelderlaand, en ok in 't zuden van 't laand, veural in Noord-Braobant. Ok in Westerwoolde (Zuudoost-Grunning) hej een paar essen, krek as in 't noordwesten van Duutslaand en in Jutlaand.
Ontstaon
Boeren uut een esdörp gebruukten de heugst elegen zaandgronden veur akkerbouw. Vanolds was 't gebruuk van de essen mandielig. Elk jaor opni'j verdielden de boeren de percelen. Mangs was de es of-eskeiden van de velden deur een eswal. De boeren bemestten de grond jaorlijks mit plaggen die verriekt waren mit mest van biesten uut de potstal. Daordeur kwamen de essen mangs nog heuger te liggen.
Benaming
In Drenthe en 't noorden van Oaveriessel is es 't gebrukelke woord, krek as in Twente en de Achterhoek. In Sallaand en op de Veluwe gebruukt ze vaker 't woord enk. In de Liemers, 't westen van Gelderlaand en in 't Gooi nuumt ze 't eng. Mar allerworens hef 't dezölfde kenmarken. In de Achterhoek en Twente haj ok kleinere essen, die as bi'j een boerderi'je heurden. Dizze nuumt ze kaampen. De legere vochtige terreinen, de maoten, wördden gebruukt umme plaggen te stikken en vee te weiden. 't Verskil in heugte tussen de kaampen en de maoten wördden daordeur aal groter, en dit verskil is nog aid mitbepaolend veur 't essenlaandskop.
De baodemlaoge van een es nuumt ze esdek. De akkers heet wal bolle akkers.
Plaatsnamen
't Woord es kump van een old Germaons woord det 'akker' of 'zeilaand' beduudt.
't Bestaandsdiel -ink in veule plaats- en achternamen in Twente en daorbuten hef gien relaosie mit 't woord enk.
Neder-Betuwe
Mit de Neder-Betuwe wöd dat deel van et Gelderse revirengebeed de Betuwe eneumt dat in et noorden wöd begrensd deur den reviere den Lek (wieterop eneumd) den Nederrien en in et zuden deur et reviertjen de Linge.
De Nederbetuwe ligt in den utersten westhook van de Nederlaandse previnsie Gelderlaand en geet in zudeleke richting oaver in de Tielerweerd en in oosteleke richting in de Overbetuwe.
Bekende plaetse in dizze streake bunt Culemborg en Buren (Gelderlaand). Lest eneumden is n bezeensweerdeg stedjen mit historiese bände mit et Huus van Oranje. Et is ne vri-j dunbevolkte, laandeleke streake mit veeteelt en veural völ - hoo oosteleker hoo meer - fruutteelt.
Sinds 2003 wödt den name Nederbetuwe ok ebruukt as name veur ne gemeente. De gemeenten Kesteren, Echteld en Dodeweerd wödden in 2003 samen-edoane tot 'Neder-Betuwe'. Bekende plaetse in dizze gemeente bunt Kesteren, Opheusden, Ochten en Dodeweerd.
Katjoesja
Katjoesja (Russisch: Катюша) is n Russisch krieglied det oawer n meeske goat, det gearne zinn grote geleefde dee an 't frönt vecht trög wil zeen. De Katjoesjaraketn zeent hier öp an enömn.
De meziek wör komponeard in 1938 döar Matvej Blanter (Матвей Блантер) en de tekste is verzönn uut n köp van Michail Isakovski (Михаил Исаковский). t Lied is gin völkslied, zealfs aal is t nöch zoo bekeand. Ök wör t oft mit t communisme erelateerd, tarwiel t lied töch wal ne vrölleke melodieje en ne pölitiek neutroale tekste hef. Veur de völle inwönnern van de veurmoalige Sovjet-reppebliekn hef t lied ne goode beteakenisse; doar stoat t bekeand as n lied det de herinnerige van de oawerwinnige van de Sovjet-Unie teegn Duutslaand tiejdens n Tweaden Wearldkrieg.
N noame Katjoesja is n verkleainwoardnoamvörm van n völlen Russischen noame Jekatarina (Екатерина).
Bennie Jolink
Bernard Jolink (Hummel, 6 september 1946) is den zanger van de Achterhookse popgroep Normaal; Nederlands oldsten streektaal-rockband. Bernard Jolink steet better bekend as Bennie Jolink of Buizen Beernd.
Op 15 meert 2006 kreeg Jolink de Edison Oeuvrepries uutereikt veur ziene bi'jdrage an de Nederlandse popmeziek mit zienen band Normaal. Now hökt e mit ziene vrouwe Ellie op ne boerderi'je in t Achterhookse Hummel, en hef nen studio den tussen Hoksebarge en Rekken ligt.
In november 2006 brach e een bezeuk an de Nederlandse soldaoten in Afghanistan, waornao't e veur t eerst sinds alderbastend lange tied, een kort militair kapsel had.
In 2012 kömp Jolink in t ni'js deurdat e veur zien ni'je muziekalbum ne veurkante har emaakt met daorop ne afbeelding van PVV-leider Geert Wilders samen met Adolf Hitler en Anders Bering Breivik en in t midden een haokenkruus. Daoraover waren de meeste leu neet good te sprekken.
6 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 6 meie
Millingen an den Rien
Millingen an den Rien (Nederlaands: Millingen aan de Rijn) is n darp en veurmalige gemeente in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand en hef n oppervlaakte van 10,27 km². Binnen de gemeentegrenzen bunt gin aandere darpen. De gemeente Millingen an den Rien is op 1 jannewaori 2015 op-egaon in de gemeente Groesbeek.
Millingen is elaegen op n Romijns oeverwallensysteem, waorvan tussen 200 en 500 völle is weg-eslagen. An t ende van de Merovingse tied (7e - 8e eeuwe) wordden t gebeed wier bewond. Dizze vrögge vestiging is verzoppen, getuugt de ovverlöpgeulen op den overwal. t Middeleeuwse straotenpatroon van t darp is daorop ebaseerd. t Darp is elaegen in t sentrum van den Duffelt, t harte van de Gelderse Poorte.
Name
De tovoging "an den Rien" hef neet altied bestaon. Dizzen name is zelfs onjuust. t Water waor Millingen an ligt heet t Bi'jlaands Kanaal. Vanof de Duutse grenze tot de vertakking in den Waole en t Pannerdensch Kanaal hef t den name van Graaf Bijland (spraek uut: 'Bieland'), den ooit t kanaal leet graoven (de löppe van de riviere de Rien was destieds aanders).
left|thumb|De Antonius van Paduakarke in Millingen an den Rien
Dopheed
thumb|250px|Rooie dopheed Dopheed (Erica) is een plaantegeslach uut de heedfemilie. De meeste soorten bin dwargheesters van 20 tot 80 centimeter hoge. De grootste bin de boomheed (Erica arborea) en de bezemdopheed (Erica scoparia), dee 6 tot 7 meter hoge kunnen wonnen. Alle lejen van 't geslach hem kleine altiedgreune, naoldachtige blaojen van 2 tot 15 millimeter lange. De wienterharde soorten bin in Nederlaand en Vlaanderen, geliefde tuunplaanten.
Van de meer as 750 soorten koemen der ruum 600 in 't vienbos in de Kaapstreek van Zuud-Afrika veur. De overige soorten bin inheems in de res van Afrika, 't Middellaanse Zeegebied en Europa.
De naam erica is of-eleid van 't Griekse ereike, wat heedveld betekent. Dopheed is zo eneumd umdat de vruchen op noetedoppen lieken.
Soorten
In Nederlaand en België koemen de volgende soorten veur:
Een paor aandere soorten bin:
Grote of Sunte-Michaëlskarke
thumb|300px|De Grote Karke vanof de Grote Mark eziene thumb|250px|De Grote Karke op een wark van [[Cornelis Springer (1862)]] thumb|250px|Binnenkaante thumb|Drone-opname van de binnenkaante De Grote of Sunte-Michaëlskarke (vake de Grote Karke enuumd; Zwols: Grote Kärke) is een karke an de Grote Mark in de Aoveriesselse heufdstad Zwolle.
De schutspetroon en bescharmengel van de karke is de aartsengel Michaël, die 't in 't wier had mit de draak (Openbaring van Johannes 12:7). Een bield van de engel stiet op 't dak van 't veurpertaol. Op de rooms-kathelieke begraafplaatse an de Bisschop Willebrandlane is der een kapel uut 1883 die ok an dizze aartsengel is opedreugen.
De karke is een Rieksmonument mit monumentnummer 41666.
Geschiedenis
Op de plekke van de Grote Karke stund eerder een kleinere romaanse karke van véur 1040. De tegenswoordige karke is in de periode 1406-1466 dalezet. Mit de tied is e verbouwd töt een dreibeukige hallenkarke in de stijl van de Nederrijnse gotiek.
De 15de-ieuwse karketoren was mit een heugte tussen de 115 en 120 meter de hoogste toren van 't laand, hoger nog as de Utrechtse Domtoren (112,5 meter). Deur blikseminslagen in 1548, 1606 en 1669 raakte de toren slim verzwakt en op 17 december 1682 störtte hij in. Op de plaatse van de toren wördden in 1686 een achtziedige consistoriekamer ebouwd. Bij 't instörten van de toren wördden ok 't örgel verrinneweerd; pas in 1721 wördden der een nei örgel eplaatst.
Op 30 augustus 1766 wördden der in de karke een receptie eholden veur Willem V van Oranje Nassau bij die zien bezuuk an Zwolle.
Op 30 september 1988 was der in de karke de mandielige Nederlaandse viering van 't Millennium van de Russisch-Orthodoxe Karke. Keunigin Beatrix en vertegenwoordigers van een beste bulte karkgenootschoppen waren derbij.
Binnenkaante
De muite weerd is 't vierklaviers örgel, ontwörpen deur de beroemde Noord-Duutse örgelbouwer Arp Schnitger. 't Wördden ebouwd deur zien zeuns Franz Caspar en Johann Georg Schnitger en kwaamp gereed op 30 september 1721. 't Hef 64 registers, verdield aover heufdwark, börstwark, roggewark, onderwark en een niet deur Schnitger emeuken vrij pedaal. De örgelkaste is emeuken deur de Amsterdamse bouwmeister Jurriaan Westermann. Een umvangrieke restauratie deur Flentrop Orgelbouw kwaamp in 1956 gereed.
De grafstienen in de karke bint van de dikke en veurname lu. Börgers wördden op 't hudige Grote Karkeplein begraven. In de karke viej de graven van de keunstschilders Gerard Ter Borch en Aleida Greve en van Frans Caspar Schnitger.
Restauratie
In 2020 is der een fikse restauratie van de Grote Karke begund. De leste restauratie vund plaatse in 1880.
Mesopotamië
Politieke geschiedenis
In de geschiedschrieverije wördt binnen Mesopotamië nogal ies onderscheid emeuken tussen Assyrië in 't noorden en Babylonië in 't zuden. Dit bint geografische andudings die niet altied mit staoten aoverienkwamen. In de tied van de vrogste eschreven bronnen (rond 3100 v.Chr.) wördden Mesopotamië edomineerd deur de Sumeriërs en de Akkadiërs (waoronder Assyriërs en Babelsen). Babylon kwaamp in 539 v.Chr. ten val en 't gebied wördden veraoverd deur de Achaemeniden. In 332 v.Chr. veraoverde Alexander de Grote 't spul; nao zien dood wördden 't onderdiel van 't Griekse Seleukidische Riek.
Grote of Sunte-Michaëlskarke
Restauratie
Bij de warkzemheden is der een mure van de romaanse veurganger van de hudige karke ontdekt. Uut geschriften van de bisschop van Utrecht blek det dizze eerdere karke véur 't jaor 1040 ebouwd is.
Mesopotamië
Politieke geschiedenis
Rond 150 v.Chr. waren in Mesopotamië de Parthen de baos. Dizzend kregen 't in 't wier mit de Romeinen um zeggenschop aover 't gebied. Westelijke dielen van Mesopotamië kwamen onder Romeins bewind (vanof 395 nao Chr. Byzantiens bewind). In 226 nao Chr. kwamen de oostelijke dielen in haanden van de Sassanieden. In de zeuvende ieuw veraoverden de moslims 't hiele spul.
Wiege van de beschaving
Mesopotamië beheurde mit 't Olde Egypte töt de eerste wiegen van de beschaving. Wat van de belangriekste ontwikkelings in de mèenselijke geschiedenis vunden in dizze contrei (as eerste) plaatse, zoas - vanof zo 10.000 v.Chr. - de neolithische revolutie. Dit was de aovergaank van een samenleving van jager-verzamelaars naor een samenleving van lu die op een vaste plekke lèefden en an akkerbouw en veeteelt deuden. De eerste graongewassen wördden in Mesopotamië eplaant. Belangrieke ontwikkelings die volgden op de laandbouwrevolutie waren onder meer de uutviending van 't rad, de vrogste schrieverije (ongeveer geliektiedig mit 't Olde Egypte), de vrogst bekende wiskunde, en astronomische ontwikkelings die an de basis hebt estaone van de westerse exacte wetenschoppen.
Dal
300px|thumb|right|U-vörmd dal in [[Montana in de VSA.]] 300px|thumb|right|[[Romsdale in Noorwegge.]] 300px|thumb|right|[[Fljótsdalur in Ieslaand is wat men in Skotlaand nen strath nöm.]] 300px|thumb|right|Dyffryn Tal-y-llyn in [[Kumrië is n U-vörmd dal.]] 300px|thumb|right|[[Valley of Flowers in India.]] 300px|thumb|right|[[Bridal Veil Falls in Yosemite National Park is n hangnd dal.]] 300px|thumb|right|Harau-dal öp [[Sumatra.]] 300px|thumb|right|[[Hell's Gate in British Columbia.]] In geologie is n dal ne depressie dee veur t grötste deil in eane richtige geet en völle laanger dan bread is. n Heal deep stroomdal kän ok n kloof öf naawn bergpas nöamd wörn.
De termn U-vörm en V-vörm könt broekt wörn öm de vörmn van dälle te könn ömskriewn. t Oawergrötste deil van de dälle hör biej eann van disse twea vörmn öf bint ne kombinoasie van de twea.
Terminologie
n Dal kan ok valleai nöamd wörn. n Dal woardeur n stroom strömt hett n stroomdal. n Kleain, of-leagn en oft beböst däl hett n glen. n Weaid, vlok dal woardeur nen stroom strömt steet in Skotlaand bekant as nen strath. n Cove is n kleain dal in de Appalachn det an eann öf beaide kaantn of-slötn is van de rest van t nich-bargachtige laand. n Kleain dal det ömgeawn wör deur bärge öf bargkämme wör söms nen loagte nöamd. n Deep, smal dal wör n 'cwm (ok wa combe öf coomb nöamd). Oare geologiese struktuurn as kleuve, ravienn en geule wört oawer t algemean nich zeen as dälle.
Stroomdälle
n Dal det deur streumnd woater vörmd is, is oft V-vörmd. n Exaktn vörm höng of van de aparte karakteristiekn van n stroom öf bekke dee d'r deurhennegeet. Streume dee vlökser noar beneajn streumt, zooas in barggebeedn, moakt steaile wälle en nen boodem. Meender steaile streume moakt wiedre en soopelere dälle, moar in n beneajnstroom kän d'r ofzet öntstoan en öntsteet d'r nen stroomvlokte.
Völle van de earste grötte mensknsamnleawign öntstoan in rivierdälle, zooas dee van n Niel, Tigris-Eufrates, Indus, Ganges, Yangtze, Huang He, Mississippi en woarskienlik ok n Amazone.
U-vörmd dal
n Dal det deur gletsjern oetgestaawd is hef normoal sprökn n U-vörm. t Dal wör pas zichboar as n gletsjer votsmelt öf zich trögtrekt. A't ies tröggeet öf smöl blif t dal oawer, det dan mangs völ leg met kleaine zwarfrötsn dee me't ies met-nömn warn. De steailte van n groond beïnvlödt n vörm nich, moar de grötte van n gletsjer wa. Konstaant deurstreumnde gletsjern - zooas in n iestied - en grötte gletsjern moakt wiede, deepe dälle.
Tunneldal
n Tunneldal is n gröt, lang, U-vörmd dal det sneadn is önner t gletsjeries in de ömgeffige van kontinentoal ies zooas det van Antarktika en det vreuger oawer n gröt deil van n wearld lea.
n Tunneldal kän töt wa 100km lang, 4km bread en 400m deepe wean.
Tunneldälle bint vörmd deur subglasjoale erosie deur woater en warn aajt subglasjoale ofwoaterignssystemn dee grötte hoevölheadn smeltwoater verveurn. A'j hunne deurmirre sniejt dan bint de wälle zoo steail as biej fjörde en zee hebt vlokke beudem.
Smeltwoaterdal öf oerstroomdal
In northern Central Europe, the Scandinavian ice sheet during the various ice ages advanced slightly uphill against the lie of the land. As a result its meltwaters flowed parallel to the ice margin to reach the North Sea basin, forming huge, flat valleys known as Urstromtäler. Unlike the other forms of glacial valley, these were formed by glacial meltwaters.
In t neurdn van sentroal Europa gung t Skandinoavies ies tiedns de verskilnde iestiedn langzoam heuwelöpwöarts teagn de liggige van t laand in, wat d'r in resultearn det de smeltwöater parallel streumn laanks t ies öm noar t Noordzeabasin te goan, woardeur de oerstreumdälle öntstoan. t Is verskilnd van oare gletsjerdälle deurdet zee alleannig deur gletsjersmeltwoater moakt bint.
Hangnd dal
n Hangnd dal is n ziejdal woarvan n boodem heuger leg dan t heufdkanoal woarin t strömt. Zee kömt t meast veur biej U-vörmde dälle wannear nen ziejgletsjer in nen heufdgletsjer streumn. n Heufgletsjer erodeart n deep U-vörmd dal met biejnoa vertikoale wälle tarwiel n ziejgletsjer, den völle meender ies hef, n kleainer en meender deep U-vörmd dal makket. Ömdet de boawnkaantn van de gletsjern vreuger öp dezölfde heugte zetn, lik t as öf t kleainere dal boawn t heufddal 'häng'. Mangs wört woatervälle vörmd biej n plak woar t hangnd dal öp t heufddal oetmönd. Ok kä't veurkömn det hangnde dälle öntstoan deur varioasies in de hardheaid van n rots. De dälle dee dan zächter önnersteante hebt kömt dan deeper te lign as de oare dälle.
Dalbeudem
Normoal sprökn moakt t nich oet öf t U- öf V-vörmd dal is, n boodem is aajt vlok. t Is voak tuskn 1km en 10km in de breadte. n Vörm van n boodem kän vlok wean, moar ok bestoan oet terrässe.
Ziejdälle bint mänger V as U-vörmd. Biej de meundige könt woatervälle veurkömn at n hangnd dal.
Öp dalbeudem kömt mangs dörpe veur. In ziejdälle häng t mangs of van hoo steail de wälle bint en hoo gröt n kaans is öp lawienn en landverskoewign. In t heufddal leg t veura an hoo oft n stroom boetn zinne euver geet.
Berend Botje
thumb|Barend Botje op 't umslag van een liedboekien, 1887 thumb|'t Bield van Berend Botje in [[Zuudlaoren]] thumb|De bronzen replica as vervanging van 't olde bield an de Stationsweg thumb|De tekst van 't liedtien, eplaatst bij 't bield an de Stationsweg Berend Botje is een 19de-ieuws kienderliedtien van Nedersaksische oorsprong, en ok de name van de persoon daor as 't in 't liedtien umme giet. De Nederlaandstalige versie is tegenwoordig bekend in hiel Nederlaand. 't Liedtien bestiet uut twee of drei coupletten en een latere toevoeging, die veureerst de ronde deuden as ofzunderlijke liedties of varsies. Oorspronkelijk was 't naor 't schient een opvoedkundig gedicht det waorschouwde tegen lèegloperije. De tegenwoordige versie is in de leste decennia van de 20ste ieuw töt staand ekomen, meugelijk onder invloed van een grammofoonplaat mit kiendervarsies, of een radio- of tillevisie-uutzending.
Waor de name Berend Botje (en variaanten) weg kump, is niet wisse. Der bint verscheiden historische personages naor veuren escheuven die de echte Berend Botje ewest zolden hebben, mar veur gieniene daorvan is slutend bewies eleverd.
Oost-Frieslaand
't Eerste couplet van 't liedtien kump veur in een boek aover de folklore van Oost-Frieslaand uut 1868. 't Liedtien geldt hier as scheldriem, waorbij iene die volgens de zanger niet deugde de gek anesteuken wördden. De tekst löd:
't Woord 'But(t)je(r)' kump in 't Platduuts veur in de betiekenissen lomperik, lèegloper, jonggien, kereltien en wildebras. Uut de stad Grunning kump 't Grunningse scheldwoord 'butje', wat slag op een slomerik; een halve. Dit wördden wal gebruukt veur de leerlingen van de LOM-schoele in de Butjesstraote, esticht in 1914.
Polaren duudt op de walvisvaort naor de Poolcirkel, of aans op de vaort naor 't Oostzeegebied (Polen). De weg zol inderdaod kroem ewest hebben as Berend Butje vanof 't waddeneilaand Börkum um Denemarken hen naor Polen wol varen.
Hollaand
De oldst bekende variaant uut Nederlaand, een standaardtalige uut Hollaand, is ofedrokt in 't liedboekien Volksdeuntjes uit de oude doos uut 1871, uutegeven deur Dirk Noothoven van Goor (1827-1895) in Leiden. De plaatsname Zuudlaoren wis op een Grunnings-Drèentse oorsprong van 't Nederlaandse varsien. Let ok op 't Nedersaksische 'weerom' (Nederlaands 'terug'):
Op de bijbeheurende ofbielding stiet een jongkerel die op reize giet mit zien strooien zeemanshoed, ruiboot, visnet en bootshake. In plaatse van det Berend weerummekump, zoas in 't Oostfriese varsien, kump e det now nooit weer. Kienderboekenuutgever Jan Vlieger (1844-1908) in Amsterdam naamp in 1880 een diel van Van Goor zien fonds aover. Hij gaf in 1887 een bundel wiegeliedties en sprokies uut onder de titel Barend Botje ging uit varen, waorbij de schippersgezel mit zien schippien op 't umslag stiet. De keuze veur de titel gef an det 't liedtien toen al algemien bekend was. Een eerdere versie van dizze ofbielding verscheen in 't boekien Jaapje, sta stil uut 1882. De verscheiden liedboekies wördden in grote oplage verspreid; Vlieger beweerde in 1882 det hij 100.000 exemplaren had laoten drokken. Aandere kienderboekenuutgevers, zoas Jan de Haan in Haarlem, namen 't varsien aover en tiekenden 't plaatien nao. Kienderboekenschriefster Tine van Berken (1870-1899) haalde 't liedtien in 1894 an as "een oud rijmpje, dat ik als kind geleerd had" mit as openingszinnen "Berend Botje ging uit varen, met zijn schuitje naar Zuidlaren".
In latere uutgaves van kienderboeken wördt Berend Botje deurgaons ofebield as schipper, varend in zien boot, of ok wal ies in een tobbe.
Grunning en Drenthe
Tegeliekertied mit 't Nederlaandstalige varsien waren der Grunnings- en Drèentstalige variaanten in ummeloop. Pieter Jelles Troelstra publiceerde in 1917 een Grunninger variaant, die as e hum herinnerde uut zien jongestied in 1877. 't Liedtien wördden ezungen deur een Grunninger stesjonschef en old-zeeman um de reizigers op een Amsterdamse pleziertrein te vermaken. Liek as in de Oostfriese variaanten, keert Berend hier wál umme:
De Grunningstalige schriefster Titia de Haas-Okken (1853-1928) publiceerde in 1911 een aandere variaant die schienbaar teroggegunk op heur jeugdjaoren in Daam. In dizze variaant keert Berend juust nooit weerumme:
In Grunning was 't ok bekend as liedtien det ezungen wördden veur kiender op de kneie. De Drèentse taalkundige Jan Bergsma gef in de Nieuwe Drentse Volksalmanak uut 1901 een variaant die in Drenthe en Grunning as liedtien bij 't touwgienspringen bekend was (viendplaatsen Assen, Veeningen en (mit ofwiekende spelling) Winschoot, as ok aanderworens in Drenthe en Grunning):
Volgens de Grunninger onderwiezer Jacob Tilbusscher was 't baovendien een plaogvarsien, det gebruukt wördden umme jonges mit de veurname Berend te plaogen. De volkskundige Tjaard W. de Haan heurde 't varsien in 1944 zingen in Zuudlaoren, waor schoelmains mienden det 't aover patiënten van psychiatrisch ziekenhuus Dennenoord gunk. As ien van de maagies de aander wol laoten weten det die niet goed wies was, wördden Berend Botje ezungen. Pas in de bundel Oude en nieuwe Groninger liederen uut 1930 wördden de meziek derbij noteerd.
't Eerste couplet kuj temiensen acht maol vienden in de haandschriftenverzameling van G.J. Boekenoogen, bij mekaar egaard in de periode 1891-1930. Opvalend bint de naamsverbasterings die as e noteerde, mit name 'Berend Bokkies' (Haovelte) en 'Bering Botje' (Amsterdam). Een neiere vörm is 'Bere(n) Botje', veur 't eerst edocumenteerd in 1967.
De volgende vrogge Grunningstalige variaanten koomt respectievelijk van Olhoof (ca. 1911, 1981) en van de streek 't Hogelaand (1913):
Tweede couplet
De tegenwoordig algemien bekende versie van 't liedtien hef as tweede couplet:
't Tweede couplet is ofeleid van een oftelvarsien of daansliedtien, 'Jan met de meid', det eerst een aandere melodie had, en waorbij in stee van Jan hieltied een aandere name inevuld wördden: "Een, twee drie vier vijf zes zeven / Waar is Jan met de meid gebleven?" In Frieslaand wördden op dizze wieze de polka edaanst. De variaant waorbij de heufdpersoon "niet hier en daar" is, en dus "naar Amerika" is egaone, is daor al in 1889 edocumenteerd. Daornaost bint der versies van Terschelling en uut West-Frieslaand bekend, waor dizze treditionele daans ok wal 'Slaapmuts' of 'Zevenpas' enuumd wördden. In Twente wördden 't daansliedtien op de melodie van 'Berend Botje' ezungen. Wieder is der een haoste geliekludend Duutstalig oftelriempien en daansliedtien, temiensen bekend in Noord-Duutslaand sinds 1867. Dit riempien stund weer model veur een populair liedtien van Rudi Godden (mit een aandere melodie) uut 1939.
Beide liedties bint vermoedelijk pas in de jaoren zestig bij mekare edaone töt een nei lied van twee coupletten. De eerste vermelding is 't opschrift bij een stropoppe die oldejaorsnacht 1965 opehangen wördden in Zuudlaoren as waorschouwing det 't beoogde standbield van Berend Botje nog niet vervaardigd was. 't Opschrift stelde: "1, 2, 3, 4, 5, 6, zeven, waar is Berend Botje gebleven?".
De volkskundige Dirk Jan van der Ven publiceerde in 1971 't tweede couplet en wees op de parallellen mit 'Jan met de meid'. Midden jaoren zeuventig was 't tweede couplet gangbaar ewörden en wördden 't anrikkemedeerd veur 't ontwikkeln van 't getalbegrip bij porkies. Vervolgens verscheen 't ok in liedboeken.
Slötrefrein en darde en vierde couplet
't Körtere slotrefrein hef een ofwiekende melodie en is ok vrij körtleden toe-evoegd; 't wördden veur 't eerst edocumenteerd in de Utrechtse buurte Lombok in 1999, wördden epubliceerd in 2000 en is sinds 2001 vake op internet te vienden:
As ofzunderlijk vars viej 't al in liedboekies uut 1948 en 1963, mar 't is waorschienlijk net as aandere coupletten ontliend an 19de-ieuwse daansliedties. 't Riempien wördden veural bekend deur Paul Roda zien jolige zomerhit 'Tonia' uut 1952. Der bestiet baovendien een Deense tekstvariaant: "Vi rejser til Amerika. Tingelingelingelinge hopsasa".
't Slötrefrein wördt mangs veurofegaone deur een langer darde couplet, vanneis mit ofwiekende melodie en edocumenteerd in Lombok in 1999; daor zol 't al tientallen jaren zo ezungen wezen:
Melodie
De melodie giet waorschienlijk terogge op polka's daor as ze sinds ongeveer 1840 in Duutslaand drok op waren. Volgens goenend is de melodie van de haand van Hendrika van Tussenbroek (1854-1934); meugelk hef zij de tekst bij een bestaonde melodie edaone. In 1954 wördden een versie mit ofwiekende melodie en een ofwiekend ritme edocumenteerd; der kan een verbaand wezen mit oldere veurbielden. Ok 't darde couplet en de leste riegels hebt een aandere melodie.
Äärdvärken
thumb|250px|Een äärdvärken 't Äärdvärken (van 't Afrikaanse woord aardvark, Latien: Orycteropus afer) is een vremdsoortig zoogdier dät veurkump in zwat iel Afrika, in 't zuden van de Se-ara. Ondanks de näme is 't äärdvärken gien femilie van 't värken, mä is nauwer verwant an dieren as de olifanten, zeekoen en klipdassen. 't Is de ienigste overlèvende vertegenwoordiger van de orde van de buistandigen (Tubulidentata).
Kenmärken
't Äärdvärken is makkelijk te erkennen an zien grote oren, korte poten en värkenssnuite. Zien voedsel bestäät veurnämelijk uut termieten en empen. 't Vel van 't äärdvärken ef niet zo veul aor. Jongere dieren emmen wat meer aor. 't Vel is een bettien geel of brunig gries van kleur, mä väke donkerder deur 't vroeten in de äärde. De kop löp uut in een spitse, värkensachtige snuite met een kleine bek. Disse snuite is rond, zacht en beweeglijk. Langes de neusgäten zit dicht aor. In de bek ef 't beest een lange tonge.
't Ef grote en puntige oren, net as een ezel. De korte, stärke poten emmen grote klauwen, dee ze gebrök um te gräven en as waopen tegen viejanen. De start is lange, dik en stevig. De startpunt en de ziedkanten van 't gezichte van de wiefies emmen meestal een witte of lichtere kleur, en is bi'j de männegies wat donkerder. 't Dier is 100 tot 158 centimeter lange, 58 tot 66 centimeter oog en 40 tot 82 kilogram zwaor. De start is 44 tot 63 centimeter lange.
Viejanen
De belangriekste viejanen van 't äärdvärken bin jachtonden, pythons, leeuwen en luipeerden. Jonge äärdvärkens kunnen ok egrepen worden deur wilde zwienen. Boeren jägen op 't äärdvärken umdät de olen on-endig bint en gevaorlijk veur landbouwmesines, vee en dieken.
As 't äärdvärken märkt dät i'j niet kan winnen dan vlucht e naor zien öllegien, of i'j grääft een kule. Met zien klauwen en alderbärstensstärke poten määkt een äärdvärken binnen vuuf menuten een gang van een paor meter lange, waor i'j ielemaol in past. Daorbi'j verzet e een paor kubieke meters grond.
Adige
thumb|right|250px|De Adige biej Verona De riviere de Adige (Duuts: Etsch, Ladinies: Adiç) is ne riviere in t noordn van Italiën. De riviere ontspringt op 1550 meter heugte, noa biej de Reschenpas (Italiaansk: Passo di Resia) in t Duutstalige Zuud-Tirool. Met 409 km is het noa de riviere de Po de längste rivier van Italiën.
De Adige streumt duur de plaatsen Meran, Bozen, Rovereto, Trente en Verona noar de Adriatiese Zee. De Adige is ne arg onvoorspelbere riviere; duur smeltwater kan t peil in de riviere rap stiegn, woarduur der völle stroomversnellingn ontstoan. Doarduur kan der op de riviere nich wördn vaarn.
7 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 7 meie
Adige
Biej t sloetn van t Verdrag van Saint-Germain in 1919, noa n Eerstn Weerldoorlog, wördn beslötn dat t stroomgebeed van de Adige en eer ziedriviern Italiaansk grondgebeed wördn.
Neerijnen
Neerijnen is n darp en ne vroggere gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 73,01 km².
t Oosten van de gemeente (Neerijnen, Varik, Ophemert, Est, Opijnen, Heesselt) is onderdeel van de Tielerweerd. t Westen van de gemeente (Tuil, Haaften, Hellouw) ligt in t gebeed de Viefherenlaanden. t Gemeentehoes steet in t geliek-eneumde darp Neerijnen.
De gemeente is ontstaon op 1 januari 1978 en is n samengaon van de veurmaolige gemeenten Haaften, Hellouw, Tuil, Ophemert, Est, Opijnen, Waardenburg en Varik.
Auto
thumb|250px|Een automebiel van [[BMW]] thumb|250px|Een wat kleinere auto Een auto of automebiel (vake in 't westen uut-espreuken as: otoo) is een mit een moter an-edreven voertuug veur 't vervoeren van passesiers. Auto's bin ontwörpen um op de weg riejen, 't best is um op een teerweg te riejen, a-j mit een auto te vake op de zaandweg riejen he-j een grotere kans dat de onderdelen eerder kepot gaon. Een auto riejt op braandstoffen, dit bin meestentieds bezine, diesel of autogas mar tegensworig bin ze steeds vaker op zeuk naor nieje braandstoffen, bv. elektrisch an-edreven auto's, 't gebruuk van waoterstof, ethanol, methanol, biomassa en gao zo mar deur. Nen wagen met ne kombinasie van nen tradisionelen motor en nieje technieken, meesttieds elektriese andrieving, neumt ze ne hybride.
Geschiedenisse
De auto is onder aandere ontstaon uut 't idee van de koetse mar hef in plaose van twee wielen, vier wielen. De koetse wönnen an-dreven deur peerden mar 't mos allemaole veule vlogger, to kwam Nicolas Joseph Cugnot mit zien eerste ontwarp veur de stoomauto (1725-1804). Uuteindelijk hemmen der een bulte meensen an bie-edreugen dat auto deruutziet zoas e deruutziet: vier wielen, vuuf ramen en dree of vuuf deuren en vanzelf 't binnenwark van de auto.
Oorsprong van 't woord
't Woord automebiel kump van 't Griekse αὐτός (autós; vanzelf) en 't Latiense mobilis (bewegend). 't Woord wonnen meestentieds of-ekort tot auto of otoo.
Automarken
Der bin een bulte verschillende automarken, meer as duzend, mar de meest bekende automarken bin onder aandere: Volvo, Opel, Citroën, Renault, Ford, Mercedes, Lamborghini, Volkswagen, Honda, Hyundai, Škoda, Ford, Jeep en Fiat.
Der bin ok Nederlaandse automarken (ewest), onder meer DAF, Donkervoort en Spyker
Komputer
thumb|Komputerofbeelding Een komputer (hiel soms ok wel een rekener nuumd) is een apperaot waormit gegevens neffens formele procedures verwarkt kunnen wodden. Meerstal wodt mit et woord komputer een digitaol apperaot bedoeld, mar d'r bestaon ok anneloge komputers. De veurvader van de komputer was Charles Babbage. In 1938 wodde de eerste komputer bouwd deur Konrad Zuse. Pas in 1981 wodde de persoonlike komputers veur 't eerst op 'e mark brocht.
Etymologie
Oorspronkelik wodde et Ingelse woord computer bruukt om iene mit an te duden die kompliceerde berekenings uutvoerde, mit of zunder mechanische hulpmiddels - vergeliek ok de Duutse term veur komputer: 'Rechner' (rekener) en de Zuud-Afrikaanse term veur komputer: 'rekenaar' - mar laeter wodde de term ok bruukt om apperaoten te benumen. Mederne komputers wodden veur veul meer bruukt as allienig wiskundige toepassings. Ok veul administratieve en financiële taeken wodden an de komputer opdreugen, et Fraanse woord veur komputer was eerst 'calculateur' of rekenaor en evolueerde naor 'ordinateur' (orde op zaeken zetten).
Ieme
thumb|right|Ne ieme In de entomologie bunt de iemn of biejn ne familie van insektn dee heurt töt de vleusvlöggelign, woarvan in Nederlaand ongeveer 300 töt 350 soortn bestoat.
Komputer
Gebruuk
Sund de grote opkomst van de komputer wodden ze ok bruukt veur infermaosieveurziening (internet) en amuzement. Bi'j de mederne produktie wodden komputers bruukt om percessen an te sturen, bi'jveurbeeld de assemblage van auto's deur robots.
Ieme
Ook hommelkes valt hieroonder. Der wordt oonder aandere verskil emaakt tusken eusociale iemn en soliteare iemn. Zee könt nich almoal stekn: der bestoat ok iemn zoonder angel.
Iemn wordt mangs hoaldn duur nen iemker vuur t maakn van honnig.
Taxonomie
Töt de superfamilie van iemn beheurt de voalgnde families:
Komputer
Gebruuk
Deur de veergaonde miniaturisering en snelhiedsvergroting is et steeds vaeker meugelik funktionaliteit die vrogger in apperetuur anbrocht wodde deur middel van pergrammetuur te implementeren. Et grote veurdiel van een dergelike ontwikkeling is dat aachterof funktionaliteit toevoegd kan wodden.
Vanof 1981 is de 'personal computer' (PC) ontwikkeld die inmiddels in et daegeliks leven veur veul meensken een belangrieke rol speult.
Besturingssystemen
Elke komputer het een besturingssysteem neudig. Zunder besturingssysteem kuj' bi'jgelieks niet internetten, aemels of teksten schrieven, of aandere simpele taeken uutvoeren. Inkelde besturingssystemen bin:
8 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 8 meie
Vervoor
thumb|right|300px|Kearl dut met de fietse meloenen vervoren in [[Volksrippebliek China|China]]Vervoor of transport is t verplaatsen van leu of woaren. Dit kan edoan worden met nen auto, ne fietse, n trein, met t vleegtuug, enzowieter.
Bie vervoor kan t goan um tastbere dinge zo as goderentransport, vleuistoffen zo as bv. öllie, gässe (bv. eardgas), deers (bv. veevervoor) of leu, mear ook nit-tastbere dinge zo as ennergie (elektrisiteit of wöarmte) of informasie (bestaandsoawerdracht).
t Woard "transport" keump van t Latiense trans wat oawer betekent, en portare wat dreagen betekent.
Personenvervoor
t Verplaatsen van leu neumt ze ook wal personenvervoor. Dit kan edoan worden duur:
In Vlaanderen he'j doarnöast ook nog 'mindermobielenvervoer' duur vriewilligers van de Mindermobielencentrale.
t Personenvervoor vaalt oonder de Wet personenvervoer 2000 en de Amvb Besloet personenvervoor 2000.
Goderenvervoor
right|thumb|400px|Goderenvervoor per modaliteit in Neerlaand (welle:[[Centraal Bureau vuur de Statistiek|CBS / AVV)]] Goderenvervoor is t verplaatsen van goderen of woaren oawer de weg met nen vrachtwagen, t water met n boot, oawer t spoer met n trein, duur de locht met n vleegtuug en duur piepen. Goderenvervoer kan deel wean van logistieke deenstverlening.
In t verplaatsen van woaren is de behoofte an informasie onmeundig belangriek. Der is ook ne verskoewing te vernemmen in wat vuur ne manere at disse informasie wörd an eböaden. Ne standaard is EDI, Electronic Data Interchange
Goderen wordt vuur stoatistieken vake oonderverdeeld in groepen. Ne völgebroekte Europese indeling is de NSTR.
Bekke
right|thumb|400px|[[Gulp (rivier)|Den Gulp]] right|thumb|400px|De [[Hagmöllenbeake]]
Ne bekke of beake is nen min of meer natuurleken streum water dee vanuut nen eursprong, mangs ne bronne, streumofweerts vleujt. Wanneer meer beaken samenkomt en ne zekere greutte kriegt sprekt zie van ne reviere. Nen voestreagel um te bepoalen of nen waterlöp noo ne beake of ne reviere eneumd möt wödden, is dat ne beake op alle plaatsen deurwoadboar is en ne revier moar op enkele ploatsen. In laeglaandgebeeden in Europa, zoas Nederland, hebt völle beaken eure natuurleke uutstroaling verloaren deur ingriepende kanoalisaties.
Nen spreng is nen biezunderen vorm van ne beake.