cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Holocaust
Afvoor vanuut andere strekken
Romenie en Hongarye deaden gin jödden up transport. See hadden de grötste grupe oaverleavers nå 1942. Vöär de düütske inname van Italie in september 1943 an wörden italiaanske jödden neet stelselmåtig afevoord. Ouk vanuut italiaansk-besette gebeden löät Italie gin jödden afvoren. Van finske jödden en noordafrikaanske jödden under fransk of italiaansk bewind bleaven de nazi's af.
Uutroding van poolske jöddenwyken
Tegelyke musten et ouk andere getto's et lyden. Teendusende jödden wörden afevoord vanuut de Wartegau en oustelik Oppersilesie når Chełmno and Auschwitz. 300.000 jödden - med name vaklüde - wörden afeskötten in Volhynia, Podolia en et süüdwesten van Witrusland. Ouk in Bialystok en Galicia wörden heyl wat jödden vermoard. De jödden deaden döärgåns nauweliks wat terügge. In de Sovjetuny draiden se selv improvisatywåpens in mekander üm teagen de uutroders in et gewäär te kummen. Dit soort upstanden kümmen der enkel as de inwonners echt meynden at öär anders de doud te wachten stünd. In 1943 musten de nazi's grovver gesküt insetten teagen gröttere upstanden in Warsjau, Bialystok en Blubokoje. Üm wydere upstanden te vöärkummen beslöät de nazitop ouk andere getto's uut te roden.
Vervolging
Tüsken 1933 en 1939 was et geweld teagen jödden noch neet doudelik. Jödske winkels, vöäral in landelike strekken verlöären de klanten en wörden vake afebrökken. In völle kleine städen tröäken jödden vord en eyndarde van jödske saken musten edwüngen dichte. Antijödsk geweld was noch et slimst in de gebeden dee Nazidüütskland inenömmen had. Van 9 up 10 november 1938 satten de nazi's de Kristallnacht up, nen landeliken jöddenjacht. Meyr as 7500 jödske winkels wörden eplünderd, meyr as 1000 synagoges verneeld of verwoost. 90 Jödden wörden vermoord en 30.000 jödske kearls arresteerd. De meysten wörden nå en paar wekken weader vryelåten. Düütske jödden kreagen ne speciale belasting upelegd wat meyr as 1 miljard Reichsmark upleyverden.
Helpers en profitöörs
Buten Düütskland hülpen nå verholding völle neaderlandske, franske en poolske politykearls, romäänske suldåten, butenlandske SS'ers en polityhülpen, ukrainske partisanen en en antal börgers. Sommigen wörden der to dwüngen, anderen vermoarden jödden vöär de wille, üm der better an te worden of günstiger by de besetters to liggen. Anderen understütteden de nationalistiske of antikommunistiske oavertügingen. Volgens geskeedkünnigen Christian Gerlach dröägen neet-düütske lüde by an sou'n 5 töt 6 procent van jödske starvgevallen. Ouk warren se döärslaggeavend up verskillende andere wysen.
Stelselmåtigen afvoor in Europa
Dårnå hadden de nazi's verskeidene månden nöydig vöär ne volkermoard oaver et heyle wearlddeyl. Reinhard Heydrich, höyvd van et Reichssicherheitshauptamt (Ryksveiligheidshöyvdkantoor) rööp de Wannseekonferenty tehoupe in january 1942. Dår wörden de antijödske måtregelen beküerd. De meyste Holocaustmoarden wörden in 1942 uutevoord. 20 töt 25 procent van alle Holocaustslachtoffers völlen al vöär dat jår, dårnå in etselvde jår noch es eyns souvöäle.
Afvoor vanuut andere strekken
Anders as de moardgebeden in et ousten wör et avoren van jödden in andere deylen van Europa centraal eleided vanuut Berlyn. Wo good of dat güng en up wat vöär ne wyse hüng af van underhandelingen med walwillende regeyringen en wat der et gewoane volk van meynden. In en antal gevallen begünnen lokale bestüürders de dår woanende jödden te vermoarden as se vernömmen dat se deporteerde jödden under te brengen kreagen. As de deporteerde jödden al neet ümmekümmen van de barre ümstandigheiden, störven se in de vernetigingskampen. De eyrste lichtingen jödden wörden noch officiääl registreerd in et kamp. Et by ankumst selekteren en de rest direkt vermoarden begün pas in juli 1942. Wörden düütske en slovaakske jödden eyrst noch når Lublin vervoord, Vanaf mei en juny wörden se rechtstreyks når de kampen hen edån.
In Westeuropa störven de meyste jödden pas nå transport. De besetters musten et hebben van lokale politylüde dee de jödden arresteerden. Dårmed wörden der minder lüde transporteerd. In 1942 wörden der souwat 100.000 jödden vanuut Belgie, Frankryk en Neaderland vervoord. Van de franske jödden kümmen 25 procent ümme. Et doudental in Neaderland was nå verholding höyger as andere landen. Volgens de geleyrden kümt dat döärdat et lastiger was üm under te duken of dat de neaderlandske polity meyr medwarkeden.
Massaal afsketen van jödden
Do as beslöäten wör üm alle sovjetjödden uut te roden, kunden de 3000 man van de Einsatzgruppen et neet meyr bybeynen. Himmler trummelden 21 bataljons van de Ordnungspolizei up üm öär te helpen. Dårby sköyten suldåten van de landmacht, wåpen-SS en lokale hüürlingen noch meyr jödden af. Teagen et ende van 1941 was meyr as 80 procent van alle jödden in et midden van Ukraine, oustelik Witrusland, Rusland, Letland en Litouwen uutemoarded. Mär minder as 25 procent, sou'n 900.000 ,van dee wat meyr når et westen woanden kunden et nåvertellen. Teagen et ende van den oorlog warren der 1,5 töt 2 miljoon jödden daleskötten en noch es 225.000 roma. De skütters vünden et en verveylend karwei en et kosten tevölle sleppen, wårdöär up den duur beslötten wör üm andere moardmetodes te gebruken.
Helpers en profitöörs
Miljonen düütskers en anderen wörden better an de volkermoard. Der was unwys völle korrupty binnen de SS, undanks dat de upbrengsten van de Holocaust ståtsbesit warren. Verskillende afdeylingen van den düütsken ståt probeerden de stöllene goderen in handen te krygen. Völle lüde kreagen better wark döär de banen van de vermoarde jödden in te nemmen. Sakenlüde hadden gin last van jödske konkurrenty en kunden jödske bedryven oavernemmen. Anderen nömmen hüse en besittingen oaver. Ouk afevoorde jödden buten Düütskland öäre besittingen wörden verdeyld. Selvs vasalståten sou as Fransk Vichy en Noorweagen kunden med gemak jödsk besit oavernemmen. In de jåren nå den oorlog kreagen switserske banken nen slechten name döär gold te beheyren wat nazi's by de Holocaust van jödden egapped hadden. Ouk geld wat vermoarde jödske klanten neet meyr up kümmen halen stöäken se in eygene taske.
Massaal afsketen van jödden
Vöär anvang van de invasy wörden de Einsatzgruppen vannys upesat üm se vöär te bereiden up massamoarden. See kreagen den boadskap med dat se sovjetambtenåren en jödste ståtsmedwarkers subyt musten afsketen. Et afsketen wör goodeküerd up grund van et idee dat jödden et kommunistiske systeem andreyven, mär alle sovjetjödden douddoon was neet et oorsprungelike plan. De besetters löäten lokale inwoaners jödden anwysen. De eyrste düütske massamoarden warren ericht teagen vulwassen jödske kearls dee as beambten un höygere beropen hadden ewarked. Teagen ende july warren dusenden afeskötten. De grötste grupe börgerslachtoffers warren jödden. In july en augustus besöchten SS-leider Heinrich Himmler verskillende doudseskaders en gavven updracht üm meyr jödden af te slachten. Vanaf dee tyd warren ouk jödske vrouwlüde en kinder dool. Teagen augustus en september wörden in Litouwen 40.000 lüde de månd ümmebracht. In oktober en november was et moarden in Witrusland in vullen gang.
Afsündering en tewarkstelling
By de invasy wörden synagoges afebranded. Dusende jödden vlüchteden of wörden et besatte sovjetgebeed inedreyven. Dårup wörden rap verskillende antijödske regels inesteld. In oktober 1939 musten vulwassene jödden dwangarbeid doon. In november musten se nen witten armband ümme. Öär besit en winkels wörden öär afenömmen. Dårnå wörden se in jöddenwyken underbrachted.
Vervolging
De naziregeyring wolde alle jödden et land uut hebben. Teagen et ende van 1939 hadden de meysten wat dat kunden et ouk al edån. De achterblyvers warren vöärnamelik te old of te arm, of kunden ginnen visum krygen. De meysten, souwat 110.000, tröäken når de Vereynigde Ståten hen. Kleinere köppelkes tröäken når Süüdamerika, Sjanghai, Palestina en Süüdafrika. De emigratytaks leyverden de ståtskasse noch es 1 miljard Reichsmark up, vöärnamelik van jödden. Töt an 1940 bleav et edwüngen emigratybeleid in stand.
Massaal afsketen van jödden
Under de slachtoffers warren ouk jödden dee vanuut andere strekken anevoord warren. Nöäst Düütskland wörden der in Romenie de meyste jödden vermoarded. Tüsken 1941 en 1943 voorden Romenie tüsken de 150.000 en 170.000 jödden af vanuut Bessarabie en Bukovina når jöddenwyken in Transnistrie. Et doudental kan dår good 160.000 man eweasd hebben. Hongarye satten dusende karpatiske ruteniers en butenlandske jödden et land uut in 1941, dee kort dårup in Ukraine afeskötten wörden. Vanaf september dat jår musten alle düütske jödden ne geale steare up de börste en vanaf oktober löät Hitler se afvoren up et ousten an. Vanaf half oktober töt et ende van 1941 wörden 42.000 jödden van et Darde Ryk en 5000 romani vanuut Oustenryk afevoord når Łódź, Kovno, Riga en Minsk. Achterin november wörden 5000 düütske jödden buten Kovno afeskötten en noch es 1000 by Riga. Himmler vünd dat et must uutskeiden te moarden en wat höygere nazileiders hadden der ouk sou öäre gedachten by. In 1942 güng et in de Baltiske Ståten weader verdan med jöddenmoarden.