cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heliand
Aoverzettings
Ok in 2022 kwamen der twee neie Nedersaksische aoverzettings uut: een Sallaandse (deur Jan Nijen Twilhaar) en een Stellingwarver (deur Henk Bloemhoff). Dizze beide aoverzettings zit dicht op de oorspronkelijke tekst, ok al wördden derveur ekeuzen umme niet hieltied stafriem te gebruken. De 'Mannefestaosie Nedersaksische literetuur en tael' in Assen, die plaatsevund op 16 september 2022, schunk andacht an de neie Heliandaoverzettings en an taalkundige en politiek-historische kaanten van 't gedicht, mit bezundere andacht veur de Nedersaksische gebieden.
Aolkruud
Aolkruud kan verwiezen naor:
Linkshaandigheid
thumb|De linkerhaand Linkshaandigheid is de veurkeur veur t gebruuk van de linkerhaand mit alledase aktiviteiten zo as schrieven. Meestentieds, mer niet altied, bin ze oek linksvootig en is t linkeroge dominanter as t rechteroge. Linksvootig of linksbenig wil zegen dat ze de linkervoot gebruken um bieveurbeeld tegen n bal te schoppen of umhoge te springen. n Dominant linkeroge betekent dat ze t linkeroge gebruukt wörden as oge um bieveurbeeld te richten mit n geweer of um deur de lenze van n mikroskoop te kieken.
De oorzaak van rechts- of linkshaandigheid is niet bekend, mer arfelikheid lik der n rolle in te speulen. Rechts- of linkshaandigheid ontwikkelt zich bie de meens vanaof t zesde levensjaor (lateralisasiefase) en hank samen mit de verschillen in spesialisasie van de harsenhelften (lateraliteit). t Hebben van n veurkeurshaand hef tot gevolg dat alderhaande vaordigheen allinnig mit de veurkeurshaand an-eleerd wörden en dat disse haand veule starker ontwikkeld is as de aandere haand. Dit zie'j bieveurbeeld an n betere motoriek: de veurkeurshaand hef starkere spieren die beter bestuurbaor bin en meer kracht hebben. Veurbeelden:
In tegenstelling tot de meeste diersoorten, die gien veurkeur lieken te hebben veur t gebruuk van de linker- of rechterlejemaoten, is de meens meestentieds rechtshaandig. Naor schatting 10 tot 15 persent van de meensheid is linkshaandig. Over t algemeen bin der meer linkshaandige manluui as vrouwluui, in persentazies ongeveer 10% meer. Eén helfte van n eeneiige tweeling hef 20% kans um linkshaandig te wörden. t Verschiensel dat sommige meensen gien veurkeurshaand hebben en bieveurbeeld kunnen schrieven mit rechts én mit links wörden tweehaandigheid of ambidextrie eneumd.
Linkshaandig schrieven
thumb|Linkshaandig schrieven Bie n schrift dat van links naor rechts eschreven wörden, schuuft n linkshaandige vake mit zien schriefhaand over dat wat e eschreven hef, hierdeur krie'j vake n knooibende. Dit wörden vake op-elöst deur de linkerhaand te boven de eschreven liende te houwen, mer t is n vermeuiend schriefhouwige. Mit links schrieven is oek vermeuiender as mit rechts schrieven, umdat de bewegingen uut de vingers mutten koemen en niet uut de polze, zo as bie rechtshaandig schrieven. Dit is umdat ze de penne duwen en niet trekken.
t Schuven van de schriefhaand over de eschreven tekste geeft niet zoveule problemen mit inkt die wat vlogger dreuge is, bieveurbeeld van n balpenne, mer dit was aanders in de tied dat der mit n kroontjespenne en inktpot eschreven wördden. Butendat is t mit n kroontjespen lastig um duwend te schrieven umdat t n scharpe punt hef die bie t duwen in t papier kan haken. Dit haken kan t papier beschaodigen, inktvlekken veroorzaken zo'n plekke en deur spetteren bie t losschieten n kringe van inktvlekken geven. Hier mocht je vrogger op alderhaande schoelen niet mit links schrieven en wördden kienders edwöngen rechts te leren schrieven. Umdat de kroontjespenne tot t einde van de jaoren 1960 gebruukt wördden is der n arg hoog persentazie linkshaandige ouwere meensen dat an-eleerd hef rechtshaandig te schrieven. Dit wörden oek wel an-eleerde tweehaandigheid eneumd ter onderscheid van echte tweehaandigheid (ambidextrie) dat zwat niet veurkömp.
Bie n schrift dat van rechts naor links eschreven wörden, wörden deur rechtshaandigen overwegend onderhaands eschreven, waordeur t schuven over de eschreven tekste niet vake veurkömp.
Meugelike meuilikheen
thumb|Japans keukenmes, aofeschuund an beie ziejen (1) of an ene zieje, veur rechtshaandig (2) of linkshaandig (3) gebruuk In n maotschappieje die veural ericht is op rechtshaandige meensen ku'j wel es wat problemen ondervienen as linkshaandige. Dat kömp onder aandere deurdat veul artikels asymmetries van vorm bin, waorbie der van uutegaon wörden dat de gebruker rechtshaandig is. De problemen bin groter as der meer n beroep edaon wörden op de fiene motoriek. Hieronder steet n liesjen mit veurbeelden van problemen waor n linkshaandige mee te maken kan kriegen.
Problemen waoran je mit n bietje behendigheid ontkoemen kunnen
thumb|Rechtshaandige schuufmaot
Meugelike veurdelen
thumb|right|Schrieven van onder naor boven
Linkshaandig spul
thumb|right|Linkshaandige kartelschere Veule linkshaandigen hebben problemen bie alledase zaken umdat aordig wat produkten ontwörpen bin veur rechtshaandig volk. Bieveurbeeld t knippen van papier mit n rechtshaandige schere kan veur sommige linkshaandigen lastig ween. Dat kömp deurdat de vingers schuun tegen de schere drokken en de delen van de schere van mekaar aof edrokt wörden. Daorumme bin der oek linkshaandige produkten op de markt, zo as n linkshaandige schere. Der bin zelfs linkshaandige piano's, kettenzagen, kniepmessen en gao zo mer deur.
Meugelike verbaanden
Der wörden wel es esteld dat der n verbaand zol kunnen ween tussen linkshaandigheid en de volgende verschiensels:
Horst an de Maas
Kernen
Amerika, Brookhuzen, Brookhuzenvorst, Griendtsveen, Grubbenvorst, Hegelsom, Horst (gemeentehuus), Lottum, Melderslo en Meterik.
Geskiedenis
Horst en umgaeving beheurden bi-j et Oaverkwarteer van Gelre of Spaaans Opper-Gelre. Tiedens de Spaanse Successieoorlog wodden et gebeed deur Prusiese tröppe bezet, en zo blef et as deel van Prusies Opper-Gelre rundumme ne eeuwe lang Duuts (tot 1814).
Millennium Gemeente
Horst aan de Maas is ne Millennium Gemeente.
Hiemse
Hiemse is 'n dorp in de gemiente Haddenbarreg in 't oosten van Oaveriessel.
Zie ok: Sint-Lambertuskarke
Lucie Rakers
Lucie Rakers (Nordhorn, Duutslaand, 19 augustus 1905 - Nordhorn, 1993) was een schriefster in 't Graofschopper plat, de Nedersaksische streektaal van de Graofschop Benthem. Ze was zwager van de taalkundige Arnold Rakers.
Zi'j was doende bi'j de Heimatverein der Grafschaft Bentheim en hölp mit an uutgaves as Aule Knetsååm vertäild deur Heinrich Hensen (1976).
Bron
Peter Hansen: Die niederdeutsche Literatur
Måshurst
Måshurst (neaderlandsk: Maashorst) is ne gemeynde in de neaderlandske provinsy Noordbrabant.
Willem Jan Christiaan van Wijngaarden
Willem Jan Christiaan van Wijngaarden (Riesn, 1818 - 1882) was nen Tweantsen skriewer. Hee was boawnmeaister en koster-vuurzanger in de Hervörmde Koarke in Riesn. Doarnöast was he aait drok met verhaaln oawer Riesn en Tweante, dee at he later op skrif zatn. De wearde van zinne gedichn zit vuural in t geskied-, volks- en sproaknkeundige. Mangs skreef he n heel gedicht of verhaal in t Tweants.
In Riesn is dr ne stroate noar um verneumd.
Woark
Hee skreef met an de bloomleazing Van de Schelde tot de Weichsel van de breurs Leopold oet 1882. Zinn zönne, "Boawnmeaister van Wiengoardn", verzameldn al zinne woarkn, en völle later, in 1955 kreeg de Stichting Oudheidkamer Riessen de rechn um nen beundel oet te geewn, oonder n naamn Met 'n oaln Màester biej 'n Heerd.
Johanna ter Steege
Johanna ter Steege (Nötter, den 10. mei 1961) is ne twentske aktrice.
Leavensloup
Ter Steege deade van 1979 töt 1984 studeren an de Akademy vöär Drama en Kunst in Kampen. Van 1984 töt 1988 güng he når de toneelskole in Arnhem. Up de Akademy richteden he med een paar studenten de teatergrup De Trust van Theu Boermans up.
In 1987 spöälden Ter Steege in de film Spoorloos, under regy van George Sluizer. Vöär öär spöälewark kreag se de Felix Award (Berlyn) vöär beste stütrulle. Seyt dee tyd güng se de wearld oaver üm in meyrdere språken te akteren. Ter Steege warkeden med bekende regissöörs as Robert Altman (Vincent & Theo, 1990), István Szabó (Sweet Emma, dear Bobe), Heddy Honigmann (Tot Ziens/Goodbye, beste aktrice in Locarno) en Bruce Beresford (Paradise Road, 1997). Ter Steege warkeden samen med aktöörs as Glenn Close, Frances McDormand, Isabella Rossellini, Gary Oldman, Tim Roth en Klaus Maria Brandauer.
January 2001 deade se under regissöör Jonathan Kent Countess Geschwitz spöälen in et stükke LUKU, in et Almeida Theatre in Londen en Washington.
Persöönlik
Ter Steege hevt ne dochter, Hanna Obbeek (1998), dee as ouk aktrice is.
Y müt et mär weaten
Stanley Kubrick vünd Johanna ter Steege de beste aktrice van de wearld do as hee öär vröög vöär de film Aryan Papers. De studio's sköäven Julia Roberts når vöärden, mär hee güng vöär Ter Steege. De film wör nooit emaked, ümdat Steven Spielberg synen film Schindler's List in deselvde tyd emaked wör. Ter Steege kreag wal betaald vöär de rulle.
Reformasie
thumb|180px|[[Huldrych Zwingli, dee't de Reformasie in Zwitserlaand in gaank zat hef]] De Protestaantse Reformasie (hervörming) was nen tweestried in et westerse Kristendom. Et wör in et 16de joarhoonderd in gaank zat duur Maarten Luther, Johannes Calvijn en aandere protestaanten. Den anvaank wörd vake in 1517 erekkend, doo as Maarten Luther 95 stellingen an de dure van de Slotkoarke in Wittenboarg spiekerden. Hierin klaagden Luther et koarkbesteur van de Rooms-Katholieke Koarke an um öar machtsmisbroek.
Duur de reformasie köm der oonderskeid tusken de (nieje) Protestaanten en Katholieken. De Protestaanten kregen rap mear anhaank, umdet de bookdrukkerieje opköm en doarduur ideeën rap verspreaidt konden worden. Verskillende Europese oadelike huuze gungen oawer, woerduur der meardere godsdeenstoorlogen ontsteunden.
De Rooms-Katholieke Koarke learden at een meanske zelf vuur zinne redding van de hölle mos zorgen. Luther meanden van neet en baseerden zik doarbie op tekste van Paulus den Apostel. Den skreef at redding duur genade van God köm en neet oet woarken van een meanske. Luther was vuural fel op haandel in ofloatbrewe.
Gèvel
Een gèvel is een gedielte van een gebouw dät van de butenof te zien is. 't Is meestentieds emaakt van stien, glas of olt en soms ok van metaal. An de gèvel van een gebouw ku-j zien in welke tied 't ebouwd is. 't Ontwärp van de gèvel is dan ok iel belangriek veur de architectuur.
In Nederlaand wordt de gèvel van een uus meestentieds emetsteld mit stienen, die mit menäre verbunnen wonnen deur een mortel. De voegen tussen de stienen wonnen evuld mit voegspecie, een soort mortel an-emaakt mit zo min meugelijk wäter. Eers as de voegen dichtemaakt bint is de gèvel wäterdich. Amsterdam stiet naost zien grachten bekend um zien grote oeveuleid an olde gèvels.
Oldgrunnegs
t Oldgrunnegs (±1400 - ±1600 ) is de toalperiode van t Grunnegs, dou t de eerste grote Saksische invlouden heur waark doan haren op t Oostlaauwers Frais in Ommelanden. Véúr dizze invlouden, wuir der Oldfrais proat in dizze kontrainen. Dit prozes von stee in haile gebied tuzzen Laauwers en Wezer.
De andere Grunnegse toalperiodes binnen Middelgrunnegs en Nijgrunnegs.
Ingvaeoonse substroat
De Fraise kenmaarken woar of net over proat wör hebben aals te môken mit de Inveaoonse substroat. Dizze Ingvaeoonse substroat komt veur in aal Skandinoavische toalen (Deens, Noors en Sveeds), t Engels, t Frais en t Westfloams (tegenswoordeg in mindere moat).
-eijn
n Typisch kenmaark van de Invaeoonse toalen is t Leegduutse -egen (bieveurbeeld in "regen") opbuten veur t Engelse -ain (rain [reen]), t Deense -egn of -ejn (regn [rain]) en t Fraise -ain of -in (rain). In t Oldgrunnegs wör dit -eijn (reijn), woarbie de -eij as -ij oetsproken wör. Dit wör ook broekt bie -eg, bieveurbeeld t Leegduutse "weg", wat dou "weij" (Engels way, Deens veg [wai]).
g
De g wör in t Oldgrunnegs oetsproken as kh, zo as ien t Duutse guten tag. Doarnoast wör, op stee woar wie tegenswoordeg de g zèggen, de g ook wel ais vothoalen. t Hierbovenstoande veurbeeld van weg-weij is n goud veurbeeld hiervan en lôt ook zain dat t tegenswoordeg ook nog aal in de skandinoavische toalen veurkomt. Denk bieveurbeeld aan t Deense veg (waj), t Zweedse Göteborg (Jeutèbor) of de Engelse woorden yard (Oldgrunnegs: jaerd, Duuts: garten) en fly (vlaij, Grunnegs: vlaig) en t nog aal broekte Grunnegse woorden jat (Nederlaands: gat), slaai (Nederlaands: sleg) en jier (Nederlaands: gier).
tsi-
Ook wör tsi- broekt veur t Leegduutse k-, bieveurbeeld "kirche", wat "tsiurk" (Engels: church, Frais: Tsjerke) wör. Dit wuir ook broekt bie woorden as "kans" (tsiaens [tsjens], Engels chance) en "kaas" (tsiaes [tsjees], Engels: cheese, Frais tsiis).
-skip/-schip
Wat in t Nederlaands -schap is en in t Nijgrunnegs -schop, wör in t Oldgrunnegs zègd as -schip of -skip. In t Frais is dit ook -skip, bieveurbeeld "selskip", wat in t Oldgrunnegs "geselschip" was.
th-
In t Oldgrunnegs wuir de Leegduutse d- vertoald as th- (ook ð of þ), zo as dat in t Engels nog aal doan wordt, bieveurbeeld in "third". In t Oldgrunnegs wör dit "thredde", zo as in t Oldfrais. t Westlaauwers Frais het de th- opbuten worden veur t- ("trêde"). t Woord "thredde" is loater veraanderd worden in "dredde" en vanôf t Middelgrunnegs opbuten worden veur worden veur "darde".
n Oetzöndern zègt os ook dat de th ook wel ais inwizzeld is veur j. Zo wör "doe" vrouger as "thu" schreven, woarnoar bie de meervoldsvörm en beleefdhaidsvörm de th inwizzeld wör veur j, dus "joe". Dizze veraandern het ook in t Engels steevonden: "thou" wör "you".
ae
De kombinoatsie ae, dat ook wel schreven wör as ä wordt oetsproken as de ae nou nog ien t Stellingwaarfs oetsproken wordt (/æ/) en wör broek op verschaaidene steden woar of t Leegduuts a broekt. Veurbeelden hievan binnen dat-daet (Deens det, Engels that, Selterfrais dät), waar-waer (Engels where, Frais wêr). In t Middelgrunnegs bleef man dizze kombinoatsie wel schrieven, môr de oetsproak veraanderde in oa.
Woordschat
Ook bie de woordschat was t Grunnegs nog staark verwant aan de Invaeoonse toalen. Veurbeelden binnen "bern" (Frais bern, Deens barn) en efter (Frais en Deens efter, Engels after).
unde
De hoogduutse u wör in t Grunnegs ook nog broekt bie t Nijgrunnegse woord "en"/"ìn". Zo zee man doudestieds "unde", in tieds dat t Midleegduuts "ende" broekte.
spèllen
Summege bronnen lôten ook taikens zain van Duutse invlouden wat de spèllen aangaait. Dit is logisch, omreden t Hoogduuts n belaangrieke standerdtoal worden was in t Noord -en Oostzeegebied; t gebied woar de politieke aandocht van Grunnen in dij tied veuraal noar tou gong. Zo wör in de loatere joaren aingoal meer ä schreven in stee van ae en wör t broeken van de v veulal wizzeld veur f. Dou Grunnen toutrad bie de Unie van Oetrècht draaide de politieke aandoch van noordoost noar zuudwest, woardeur de spèllen doarnoa aan t Nederlaands aanpaast wör.
ks
In t Oldgrunnegs haar de ks-wizzel nog nait stee vonden. Dit betaikent dat alles woar man tegenswoordeg in t Leegduuts -ss (Grunnegs -zz) veur zègt, dou -ks was. n Veurbeeld hierveur is t Nederlaandse "wissel", dat doudestieds in t Grunnegs "wixel" was. In t Hoogduuts (wechsel), t Deens (veksel) en t Frais (wiksel) komt dit nog aal veur. n Goud overbliefsel van dizze ks-wizzel is de noam "Texel".
ft
Zo as in t Hoogduutse "kraft", wör de Leegduutse cht wizzeld veur ft. t Woord "kracht"' wör "kraeft" (Frais krêft), t woord "zacht" wör "saeft" (Engels soft) en t woord "lucht" werd "loft" (Duuts luft). Begun 20e aive zee man veur de vergongen tied van t waarkwoord "kopen" nog "ik kofde", wat tegenswoordeg binoa nait meer sègd wordt. Deur de Nederlaandse invlouden is t noamelk omgoan in "ik kocht".
Dreischute
thumb|250px|Een dreischute (in [[Grunnen (stad)|Grunningen)]] thumb|250px|Een dreischute dee veurvallen uut [[Jules Verne oproep]] Een dreischute is een algemeen bekende en ook al redelijk olde attractie op de karmse.
Dreischuten bin veural onder jongere kienders arg popelair. De dreischute besteet vake uut een ronddreiend pleto mit een overkapping. Op 't pleto staon verschillende objekken waor een kiend op of in kan zitten. Bekend bin 't peerd, de braandweerwagen en de plisieauto. As de dreischute ronddreit wördt der meestentieds ook meziek bie espeuld.
Soms gaon de objekken in de dreischute ook nog op en neer, een veurbeeld hiervan is de Polka Marina in de Efteling. As de veurwarpen vlegen of min of meer in de luch hangen, wördt der esproken van een soort luchbellonnetjesdreischute.
Veenkelonie
Een veenkelonie is een nederzetting die ontstaon is deurdat warkvolk naor een gebied trokken waor hoogvene ofgreven wodden veur de produktie van turf.
Mit de anduding Veenkeloniën wodt meerstal de streek in et oosten van Grunningen en Drenthe bedoeld. Hier lag et Boertanger Moor dat vanof omdebi'j 1600 in kultuur brocht wodde.
De ooldste veenkelonieën in dit gebied (Kropswoolde, Wildervank) liggen et dichtst bi'j de stad Grunningen. De grootschaolige vervening in Zuudoost-Drenthe begon pas vanof 1850, naodat de eerste grote kenaolen (Verlengde Hoogeveense Veert en Oranjekenaol vanuut et westen en et Scholtenskenaol vanuut et noorden) greven weren. Et vene in Zuudoost-Drenthe bevatte een dikke bolsterlaoge. Disse wodde veurnaemelik febrieksmaotig verwarkt tot turfstrujjinge.
Arabies
Arabies is de Klassiek Arabiese sproake oet et 6de joarhoonderd en de moderne versies, met oetzeundering van Maltees. Arabies wörd esprökken in et Middenoosten, Noord-Afrika en den Hoorn van Afrika. Et heurt bie de Afro-Aziatiese sproaken.
Veenkelonie
Veenkeloniën bin ok buten dit gebied te vienen: in Zuud-Drenthe en Noord-Overiessel (Et Hogevene, De Veert) en een twietal in de Peel: Helenevene en Griendtsvene.
Gemeenteroad
Bestuur veur 7 meert 2002
Op 7 meert 2002 is de Wet dualisering gemeentebestuur in-evoerd. Tot 7 meert 2002 was de gemeenteroad zo'n betjen 't algemeen bestuur van de gemeente. En 't college van börgemeister en wetholders was een soort van dageleks bestuur. Börgemeister en wetholders bestuurden de gemeente umdat de gemeenteroad now eenmoal neet alle dagen bi-j mekare kan kommen um zelf de gemeente te besturen. De wetholders wödden ekozen uut de gemeenteroad. En zo'nen wetholder bleef ok gewoon gemeenteroadslid en kon dus ook gewoon metproaten en metbeslissen in de gemeenteroad.
Arabies
De Litereare sproake, Modern Standaard Arabies of Literear Arabies, is de offisjele vörm van Arabies. Et wörd gebroekt um zaken dale te skriewen en um formele zaken te bekuieren, zo as in leazingen en niejsoetzeandingen.
Gemeenteroad
Bestuur nao 7 meert 2002
De verholding tussen de gemeenteroad en 't college van börgemeister en wetholders lik nao 7 meert 2002 wal een betjen op de de verholding tussen de Tweede Kamer en de Ministers. Het bestuurt now 't college van börgemeester en wetholders van de gemeente. Het wark van de gemeenteroad is wat verschoven. De gemeenteroad gif now de algemene kaders an en controleert 't college van börgemeister en wetholders. Een gemeenteroadslid is doardeur now méér volksvertegenwoordiger ewodden en he is minder gemeentebestuurder. Een roadslid mot meer as volksvertegenwoordiger overleggen met de “gewone” leu en he mot minder vergaderen op 't gemeentehuus. Tenminsten, dat was de bedoeling van de Wet dualisering gemeentebestuur.
Arabies
Aarabies is ne Sentraal Semitiese sproake, nauw verwaant an Aramees, Hebreeuws, Oegarities en Foenisies. Et liektrökkene skrief-Arabies is eulderwetser as alle sprökkene variaanten. Toch wordt ze nöast mekaar broekt in verskillende sosjale umstaandigheden.
Gemeenteroad
Kiezen van wetholders
Wetholders mag nog wal ekozen worden uut de gemeenteroad. Moar as ze in de gemeenteroad zitten, dan mot ze doar uut, zo gauw as dat ze tot wetholder bunt ekozen. Want 't zol raar waen as een wetholder as roadslid zichzelf zol mot controleren.
Arabies
Een antal sprökkene soorten zeent in sproake en skrift oonderling verstoanboar. Met mekoar vörmet de soorten Arabies ne sosjolinguïstiese sproake. Vanoet de sproakenkeunde bekekken zollen ze as verskillende sproaken geelden, mer um geleuwige en politieke readenen wordt ze vake bie mekoar rekkend. A'j ze as verskillende sproaken rekkent, is et neet te zeggen wovölle of et der zeent, umdet ze samen een dialektverloop vormet.
Gemeenteroad
Vergaderen
De gemeenteroad vergadert zo vake as neudig is. Meestal komt de road zo ens in de moand bi-j mekare. Moar a'j roadslid bunt, bu'j meestal ok lid van allerhande roadscommissies. In de meeste gemeenten mot een raadslid dus wal heel wat vaker dan één keer in de moand vergaderen.
Arabies
A'j et as ene sproake bekiekt, wörd Arabies duur ongevear 420 miljoen leu ekuierd. Doarmet is et ene van de 6 meest-esprökkene sproaken van de wearld. A'j et as ofzeunderlike sproaken rekkent, hef woarskienlik Egypties Arabies de meeste sprekkers (54 miljoen).
Gemeenteroad
De veurzitter
De veurzitter van de gemeenteroad is de börgemeister. Moar as de börgemeister d'r neet is, dan zit een doarveur deur de gemeenteroad an-ewezen gemeenteroadslid de gemeenteroad veur. Vrogger, tot 7 meert 2002, werd de road dan veur-ezetten deur den wetholder den was an-ewezen as loco-börgemeister. Moar dat is neet meer zo. D'r is ok wat dit betreft een scheiding an-ebracht tussen de gemeenteroad en 't college van börgemeister en wetholders.
De veurzitter van de road röp de road bi-j mekare. En bi-j de uutneudiging veur de vergadering döt he ok ne veurlopige agenda. De definitieve agenda wod vastesteld deur de road, meteen bi-j 't begin van de vergadering. Want de road is 't hoofd van de gemeente en dus bepaalt de road zelf zien eigen agenda.
Roadsvergaderingen
Alle roadsvergaderingen begint in 't openboar. Iedereen mag d'r-bi'j kommen zitten op de publieke tribune. Metproaten mag trouwens meestal neet. In sommige gemeenten kriegt leu dee wat te zeggen hebt effen de gelegenheid um hun woordje te doen. Moar dat is lang neet oaveral zo. Umdat vergaderingen openboar bunt en leu d'r hen mot kunnen goan, mot de leu natuurlek wal waeten wanneer d'r een roadsvergadering is. De veurzitter van de road mot doarum van te veuren openboar bekendmaken dat de gemeenteroad geet vergadaren. 't Kan waen dat de gemeenteroad um een goede reden neet in 't openboar wil vergaderen. De veurzitter of een aantal roadsleden könt veurstellen in de openbare roadsvergadering dat oaver een bepaald onderwerp in beslotenheid wodt vergaderd. As zo'n veurstel wod edoane mot iedereen – behalve de roadsleden - noar buten. En dan hef de road 't d'r-oaver of 't echt neudig is in beslotenheid te vergaderen. Alleen as d'r een meerderheid veur is om in beslotenheid te vergaderen, wod er dan in beslotenheid vergadert. Is dee meerderhied d'r neet, dan mag de leu weer binnenkommen en wodt d'r gewoon in 't openboar verder vergadert.
In beslotenheid vergaderen kan zien nut hebben. As de gemeente een groot wark wil anbesteden is 't neet verstandig om van te voren in 't openboar d'r -aver te vergaderen wa'j verwacht dat 't zal goan kosten. Moar in beslotenheid vergaderen mot natuurlek neet te vake gebeuren. Want 't is natuurlek neet best veur de democratische controle.
Al dat soort dingen bunt eregeld in de Gemeentewet. Elke gemeenteroad hef ok een reglement van orde, dat de Gemeentewet anvult. Dat reglement mag natuurlek neet tegen de Gemeentewet ingoan. En ok in dat reglement van orde is nog 't een en nader eregeld oaver de manere woarop roadsvergaderingen wodt eholden.
Triooo
Triooo is ne muziekgroepe oet Eanske en Hengel, in Tweante. Zo as öaren naamn al dut vermoodn begun Triooo met dree man. Seend 1998 bint ze met n veern. Zelf zegnt ze op öare webstea oaver de saamnstelling: "iej nemt r twee oet 'Enschede' en döt krek zo oet 'Hengelo', dan krie'j TRIOOO."
Arabies
Arabies is ook de geleufslearsproake vuur 1,6 miljard Moslims. Et is ene van de zes offisjele sproaken van de Verenigde Nasies.
Veenkelonie
Et ontgonnen veengebied rond de Friese Stellingwarven, et Drentse Westerveld en et Grunningse Vredewoold wodden ok wel de Veenkeloniën nuumd. Hierdeur ontstaot d'r vaeke veul verwarring rond de benaeming Veenkeloniën.
Triooo
Ze zingt meesttieds in t Tweants. Det kan eegn woark wean, mear ook bestoande nommers, of meziek op teksn van Willem Wilmink, Theo Vossenbeld, Sebastiaan Roes, mear wal umme zat in t Tweants.
Gemeenteroad
Griffier
Um de gemeenteroad nog wat meer onafhankelek te maken van 't college is deur de Wet dualisering gemeentebestuur now ok in de Gemeentewet op-enommen dat de gemeenteroad een eigen ambtenaar krig. Dat is de griffier. In een kleine gemeente zal dat één ambtenaar waen, of zelfs minder as één ambtenaar as een paar gemeenten samendoot met énen griffier. Moar in grote gemeenten könt ok d'r wal meer ambtenaren waen, speciaal ten dienste van de gemeenteroad. Dan heet dee ambtenaren samen “de griffie”. En hef de griffier geen eenmanspost moar dan is de griffier chef van de ambtenaren van de griffie.
Triooo
Geskiedenisse
Um Peenkstern in 1991, tiedns wat ouwehoern gedoernde ne korte vekaansie in de Belgiese Ardenn besleutn dree kearls um n versken op te nemn, espöld op n poar estemde beerfleskes: "Bennie". Umdet één versken wat weainig was, bedachn ze dr nog n antal bie.
Seend dee tied hebt ze verskeaidene dinge doan: toern met de Höllenboer, met Jan Ottink & De Hemel en de ofsloeting van t Amsterdamse Kleinkunstfestival.
Basse
Basse kan noar verskeaidene dinge verwiezen:
Gemeenteroad
Positie van de börgemeister
Wat nog neet arg good is eregeld in de Wet dualisering gemeentebestuur is de positie van de börgemeister. De börgemeister is veurzitter van de gemeenteroad en de börgemeister is veurzitter van 't college van börgemeister en wetholders. En dat is natuurlek wal een betjen raar a'j 't belangriek vindt dat de taken van de gemeenteroad en 't college van börgemeister en wetholders good uut mekare mot wodden eholden.
Stelling van Amsterdam
De Stelling van Amsterdam was ne verdeadegingsliene, eleagen op 10 tot 15 kilometer rundumme et centrum van et Nederlaandse Amsterdam. De stelling is 135 kilometer lang, umvat 42 forten en is an-elegd van 1880 tot 1920. Underdele van de stelling is et pantserfort Fort Pampus in de veurmoalege Zuderzee.
In 1996 wierd de Stelling van Amsterdam deur UNESCO op de  Wealdarfgoodlieste eplaatst.
Taak
In de eerste plaatse was de Stelling van Amsterdam ne waterliene. In geval van vi-jandelekheden zollen grote delen van et gebeed rundumme Amsterdam under water wödden ezet. Den vi-jand zol dan neet können oprukken. Amsterdam zol nen nationaolen taak hebben as redoute, as et letste bastion van Nederlaand. Dee forten wödden eplaatst op plaetse woar de waterliene wöd deurkruust deur dieken, weage, of spoorlienen. Ok plaetse woar et water deep genög was um te voaren mit boten waren kwetsboar. Op dee plaetse zol den oprukkende vi-jand neet deur et water wödden teggen-eholden, zodat hi-j op dizze plekken under vuur enommen mös können wödden. In den kriegsvaktaal stoanden dizze weage enz. bekand as accessen. Den anleg van de Stelling van Amsterdam wodden ereageld in den Vestingwet van 1874.
Bouw en veurbereiding
Tiedens de veurbereiding van den anleg van dee fortifikasies blek dat dee plannen al deur de techniese untwekkeling in-ehaald waren. De zandlichamen dee as fundering deenden, mössen eerst meerdere joaren inklinken veur de forten zelf ebouwd konden wödden. De komste van den brisantgranoat (den bi-j et treffen van et dool ontploften) maken et neudeg um den forten in plaatse van metselwark van beton te vervoardegen, woarmet echter in dee tied nog neet völle ervoaring was op-edoane in Nederlaand. Der wödden eerst uutgebreide prooven edoan woarbi-j betonkonstruksies wödden beschoten mit et zwoarste geschut dat in dee tied te verkriegen was. Eerst in 1897 kon mit den anleg van de eigenleke forten wödden begonnen (van enkele warken was den anleg -van baksteen- stil-elegd).
Stoat van "dienst"
De Stelling van Amsterdam hef nooit dienst edoan, al waren den anweazegheid van de Stelling en van de Ni-je Hollandse Waterliene nen umstaandigheid veur de Duutsers um Nederlaand neet in te vallen in 1914. Deur de opkumste van et vleegtuug verloar de stelling noa den Eersten Wealdkrieg rap an kriegsbetekkenis. Moar zi-j blef wal veur n groot deel beholden, en et kriegsanzeen wodden pas in 1963 op-eheaven.
Dwasgrachte
thumb|right|Boerderi'je op Dwasgrachte Dwasgrachte (Nederlaands: Dwarsgracht) is een buurtschop in de gemiente Steenwiekerlaand in de Nederlaandse perveensie Overiessel. Dwasgrachte lig zo'n drie kilometer ten westen van Gieteren, wat d'r slim op liekt. Ok Veno en Blokziel liggen in de buurte.
Geschiedenis
De naeme komp van et feit dat de grachte daoras et plaetsien an lig, dwas lag op de Jan Hozengracht (bestaot nog diels), de Cornelisgracht, de Brouwersgracht (bestaot nog diels) en de Thijssengracht. Vrogger, volgens de kaorten van et Kedaster 1832, kwam de dwasgrachte uut in de Klossengracht, die now in-epolderd is.
Arabies
Modern Standaard Arabies is of eleaidet van de sproake in de Koran. Dit neumt ze ook wal Klassiek Arabies of Koraans Arabies. Et wörd völle leard in skolen, universiteaten en töt verskillende leanktes gebroekt op et woark, regearingen en media. Et is de offisjele sproake in 26 laanden en van et Islamgeleuf. Modern Standaard Arabies gebrok völle van de oolde grammatika en woardvuurroad. toch hef et der een antal vereulderde, neet mear gebroekte grammatikale steelsels achterhen edoan en een antal nieje zinsopbouwen en wöarde van esprökkene soorten oawer enömmen. Dit was neudig um nieje ideeën en gedachten van noa de Korantied stemme te gewen.
Arabies wörd met et Arabies alfabet daleskrewen. Det is een abjadskrift, wat van rechts noar leenks eskrewen en eleazen worden mut. Mangs wörd vuur et skriewen van de sprökkene soorten et ASCII-latiense alfabet an eheulden (van leenks noar rechts) zoonder dudelike regels.
Titanic
Titanic kan wean:
Beltrum
Beltrum is een darp in de gemeente Berkelland in de previnsie Gelderland in Nederland.
Beltrum is ok ne vroggere gemeente, dat toondertied bestaon hef uut Beltrum, Lintvelde, Auste en Zwolle (Gld). In 1819 is de gemeente Beltrum op-eheven en bi'j de gemeente Eibargen eveugd. Deur de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 is de gemeente Eibargen onderdeel ewodden van de ni'je gemeente Berkelland.
Geschiedenis
De geschiedenis van Beltrum geet weerumme naor 1236. In dat jaor verkoch een jonkheer van Borklo schienbaor uut geldnood de villa Grolle en een stuk grond der umheer an den graaf van Zutfent. Van toon af was de latere stad Grolle ne enclave in et gebeed van Borklo.
Bi'j de volkstelling in et jaor 1748 wodden in Beltrum 233 gezinnen eteld waorvan 122 in ut buurtschap Beltrum, 40 in Lintvelde, 34 in Auste, en 27 in Zwolle. Bi'j ne gemiddelde huusholling van 5 personen kump de totale bevolking umsgeveer uut op 1115 inwoners. In 1811 had Beltrum 1724 inwoners.
In 1795 wodden Beltrum ne zelfstandige gemeente, maor had een völs te klein financieel draagvlak. Bi'j Köninklik Besluut van 17 februari 1819 wodden Beltrum bi'j de gemeente Eibargen eveugd. De bevolking van een groot deel van Beltrum is, ondanks dat zi'j bi'j de prottestante gemeente Eibargen heurden altied op et Kattelieke Grolle oriënteerd ewest. Een deel van de vroggere gemeente Eibargen is in 2005 bi'j de gemeente Oost Gelre gaon heuren (de buurtschappen Zwolle, delen van Auste en Veur-Beltrum). Dit betekenden veur disse buurtschappen de opheffing van de scheiding tussen kerspel (parochie) en stad Grolle, dèn in 1236 deur de verkoop van de Villa Grolle was ontstaon.
Fört (De Wolden)
Fört is een buurtskop in de Drèentse gemiente De Wolden. De buurtskop lig daor waor een paar straoten bi'j menare koomt maank 't Riestdal en Zuudwolde.
Ontstaon
Fört is ontstaon in de 19e eeuw bi'j de ontginning van de venen rondum Zuudwolde. De name kump oaveriene mit die van de verveningsboerderi'je 'Het Fört', die aj op topografische kaorten van rond 1850 viendt. In de lope van de negentiende eeuw hebt ze 't systeem van wieken (sloten um törf of te voeren) steeds varder ontwikkeld; de bebouwing naamp staorigan toe. Op een kaorte van rond 1900 is Het Fört intied verkört töt Fört.
Partie skrievers mient det de name slat op 'voorde', een plaatse daoras 't water (van de Riest) leeg genog was um deur de revier te kunnen waden.
De umgeving van Fört was 't toniel in de schrieverije van Roelof Sieben (1919-2006).
Wealdarfgoodlieste
De Wealdarfgoodlieste is ne lieste mit Wealdarfgood samen-esteld deur de Kommissie veur et Wealdarfgood van den UNESCO.
De lieste van Wealdarfgood besteet sinds de 32ste bi-jenkomste van den gröppe leu veur et unreurende Wealdearfgood uit bi-jmekare 878 monumenten, woarvan 174 in et natuurarfgood (N), 679 monumenten in et kultuurarfgood (K) en 25 monumenten as ne samenstelling van beide (dit bunt de zogeneumde "gemengde Arfgooderen"). Van dizze lieste stoat der 31 op de lieste van et bedreigde Wealdarfgood, umdat et veurtbestoan van dizze monumenten in gevoar is.
Et reurende Wealdarfgood wödt deur UNESCO op-enommen in de aparte lieste van Meisterwarken van et Oroalen en Reurende arfgood van de Mensheid.
Middelgrunnegs
t Middelgrunnegs (±1600 - ±1800 ) is n toalperiode van t Grunnegs. t Is ontstoan dou t Standerdnederlaands aal meer ienvloud kreeg op t Grunnegs, veuraal veur politieke rezens. Stad en Laande waren nog nait zo hail laank bie de unie van Oetrècht, woardeur t even wennen was om de toal van Hollaand te verstoan. Doardeur kwamen der n hail inde Hollaandse invlouden op t Grunnegs ôf. Veurbeelden binnen de u - e veraandern. Woorden as "unde" (en; verwaant aan t Duutse "und") wuir vervongen deur "ende". Aan t begun van de 17e aiw, verdween ook dizze -de oetgong en de -te oetgong, bieveurbeeld in "jofte" (of). Dit gebeurde ook ien t Nederlaands. n Goud veurbeeld van n overbleven Nederlaands woord dat dij -te oetgong nog wel het is "oftewel" (ofte wel).
t Middelgrunnegs het bestoan tot n ìndje véur 1800 en is doarnoa ien t Nijgrunnegs veraanderd. Dizze verandern brocht de nije klanken ai, ou en ui mit, dij t noudoagse Grunnegs kinmaarken. t Oostfrais Leegsaksisch het dizze verandern veur t grootste gedailte nait mitmoakt. Doarom wordt der vanoetgoan dat t Middelgrunnegs n hail inde op t noudoagse Oostfrais leken het. De Oostfraise varianten Kromhörns (om en bie Emden), Börkums en Reiderlaands hebben dizze verandern juust weer wel mitmoakt.
Natuurgodsdienst
thumb|Toevaanse [[sjamaan tiedens n vuurseremonie]] De natuurgodsdienst of natuurrilligie is 'n rilligie wat veural op natuurverschiensels, zo as donder en bliksem, reagen, wind en vuur ebaseerd is en die de krachtn van de netuur döt anbidden. 'n Anhanger van 'n natuurgodsdienst höld zich vake gaanks met de netuur en de laandbouw mar ok met de gezondheeid. Disse goden 'vroagt' völle offers veur 'n besten verloop, dus a'j völle offeren, he'j hoplik 'n goede oogst. De offers bint vake dure veurwarpen of met emosionele weerde, mar ok leevnde wezens in spesiale gevalln. Veural op groten delen van Azië en Afrika hoaldt volk zich nog slim gaanks met netuurgodsdiensten.
Twents
Twents kan verwiezen noar meardere dinge:
Teutobörger Woold
t Teutobörger Woold (Platduuts: de Osning, Hoogduuts: Teutoburger Wald, vake kortweg Teuto) is nen boarggroep in Neersassen en Noordrein-Westfaaln. t Heugste peunt is 446 meter. t Teutobörger Woold is vuural bekeand ewördn duur de Varusslacht, den't doar in t joar 9 n. Kr. gebuurdn. Doarbie versleugn n antal Germaanse stamn n Romeins leager. Toeristn goat aait gearne noar t Gedeankteekn vuur Herman, de Eksternsteender en de Deurnter Klipn met t Wief in de hurkn.
n Naam
Woer't n naam Osning van ofstamt, is neet mear oet te maakn. Töt non too is t ook neet dudelik, of de naam Osning in de umtrek vuur de hele boarggroep gebroekt wörd. Dr is op Plat feaitelik helemoal gin naam vuur de alle boargn te hope, mer dr zeent bloots dree naams vuur verskeaidene deeln: Osning (bie Bielefeld), Ramskenbrink (bie Ravensboarg) en Lippsken Waule (an n raand van de Senne).
Al in t joar 1616 gavn n Duutsen geograaf en geskiedkeundigen Philipp Clüver n Osning nen aandern naam. Hee was n eerstn den't n naam Teutoburgiensis saltus broekt hef, wat op Plat dus Teutobörger Woold is. Hee meann oet t bericht van Tacitus at bie n Osning de Varusslacht esloan wör. Oonder de Cherusken öarn baas Arminius (Herman) versleugn n leager van verskeaidene Germaanse stamn n antal Romeinse legioenn. Clüver baseerdn det op de Grautenborg, dee doar te veendn is.
Vanweage nieje veundste dee bie archeoloogn vuur n dag ekömn zeend, wörd edacht at de Varusslacht wellicht neet in n Osningn hef ewest, mer wieter noar t noordn too, bie Kalkriese en Wiejnboarge. Mer zeker is det ook neet. Allerhaande weetnskopsleu meant at dr wellicht nen aanderen veeldslag ewest hef in latere tiedn.
Ligging en eardloagn
t Teutobörger Woold lig van Hörstel in t kreis Stemmert in t noordwestn töt t zuudn langs Ibbenbuurn en Osnbrugge, duur Kreis Guutsel, duur de stad Bielefeld en duur t Kreis Lippe noar t zuudoostn hen, töt an de Egnboarg bie Hoorn-Bad Meinboarg. As Foolnboarg rekt he, saamn met de Wiejnboarg töt depe in t Noordduutse ziedlaand. Met oetzeundering van t stukn bie Osnbrugge, wat in Neersassen lig, heurt t Teutobörger Woold vuur t gröttere deel bie Noordrein-Westfaaln.
Drum Corps International
thumb|right|200px|Beeldmoark van DCI Drum Corps International (DCI), op erichtet in 1972, is n bestuursroad en -organisasie zoonder weenstbejag in de Noord-Amerikaanse Drum & Bugle Corpswearld vuur jeugendkorpsen, woervan't de leden tusken de 13 en 21 joar oold zeent. t Is n tegenhanger van de Drumcorps Associates (DCA), dee't zik richtet op korpsen vuur alle leaftieden.
DCI besteet oet n kleain köppelken voltied oetvoerders en administratieve metwoarkers in Indianapolis in de stoat Indiana. Richtlienen wordt op esteeld, oet evoord, en noa eleawd duur de Board of Directors (Direkteursroad), den't heuwdzakelik besteet oet de oetvoerende vuurzitters van de korpsen dee't lid zeent van DCI. n Road keump n poar moal in t joar bie mekoar um dinge te regelen vuur t seizoen, en um met nieje regels of richtlienen te kommen.
t Heuwddool van n DCI-korps is n "leawensveraanderende ervoaring an te beden an de jeugend duur middel van mars en muzikale oetvoerige." Korpsen woarket nen helen zommer hen noar öar zommertoer in wedstriedverbaand, den't besteet oet duur DCI op elegde wedstrieden (bekeand as de Summer Music Games) duur de hele Verenigde Stoaten en Kannada, en den oetlöp op de DCI World Championships van ne wekke laank. Zo hopt ze t heugste nivo op t gebeed van marsjeren en muziekmaken te halen en ook van colorguardoetvoerige.
Völle aandere Drumcorpsorganisasies richtet zik op t DCI-model. DCI steet vuur drumcorpsen van onmeundig hoge kwaliteit. Lid wean van zo'n korps trekt leu van oawer de hele wearld.
Riessenderboarg
n Riessenderboarg is nen heuwel in de gemeente Riessen-Hoolten in Tweante. t Heugste peunt van dissen stuwwal is 32,4 meter hoge. n Boarg is in n Saalientied op edrok duur gletsjeries. n Riessenderboarg ligt op t zuden van Riessen, t noorden van Ealsen en t noordoosten van n Frezenboarg, bie de A1-autobane.
Op de Riessenderboarg steet n laandelik bekeand hotel. n Boarg, en t bos der um hen wordt alle joaren gebroekt vuur n Riessenderboargloop, ne atletiekwedstried duur de Riessense hardloopverenige.
Biebelgordel
right|thumb|SGP-stemmers per gemeente in Neerlaand (Tweede Kamerverkiezingn 2010) n Biebelgordel is n naamn vuur gebeedn in Neerlaand woer at, duur de boot enömn, völle grifformeerdn wont dee at op kleaine kristelike politieke partiejn stemt. De leu in disse gebeedn prebeert slim noar de wetn va n Biebel te leawn, goat völle met mekoar umme en treft mekoar vake in de koarke, op skoole of op t woark.
n Biebelgordel löp vanof de Zeewse eilaandn via Zuud-Hollaand, Noord-Broabaant, Utrecht, oawer de Veluwe in Gelderlaand noar n kop van Oaweriessel.
Plaatsn as Staphorst, Gellemuudn, Niej-Lekkerlaand, Elspeet, Opheusdn, Kestern, Barneveeld, Ederveen, Olddoarp, Tholen, Arnemuudn, Meliskoarke, Aagtekoarke, Yerseke en Krabbndieke lignt dr midln in. Plaatsn as Urk en Riesn vaalt r n luk boetn, mear beent doarumme neet meender konservatief kristelik en politiek betrökn.
n Naamn is wellich letterlik oawer ezat van t Engelse Bible belt, want dèt is n naamn vuur n groot gebeed in t zuudn van de Vereenigde Stoatn, woer at ze ook n Bible belt van slim orthodokse steans hebt loopn.
Utah
Utah (oetsprekken as JOE-ta), in de Arapaho-sproake Wo'tééneihí, is nen stoat in de Verenigde Stoaten van Amerika. Et was den 45sten stoat den as bie de vereniging köm, op den 4den januwoari 1896. et hef ongevear 2,9 miljoen inwonners. Doarvan wont um en noabie de 80% in of bie (de vuursteaden) van Salt Lake City. Op et oosten van Utah lig Colorado, op et noordoosten Wyoming, Idaho op et noorden, Arizona op et zuden en Nevada op et westen. Et raaket Niej-Mexiko ook nog met nen tip in et zuudoosten.
Ongevear 62% van de Utahnen zeent lid van de Jezus KristusKaarke van de Lestedeagse Healigen (Mormonen). Dit bepoalt vuur een groot deel wo as et der in Utah an too geet. Et heuwdkantoor van disse kaarke steet in Salt Lake City. Utah is den meest eenkennig geleuwigen stoat van de Verenigde Stoaten. Et is den ennigsten stoat met ne mearderhead van Mormonen en den ennigsten stoat met ne mearderhead van de inwonners dee bie ene kaarke heurt.
Den stoat is een middelpeunt vuur vervoor, oonderwies, IT en oonderzeuk, mienbouw en der komt nen hoop toeristen of op boetenvermaak. St. George was de rapstgröaiende vuurstad van Amerika tusken 2000 en 2005. In 2012 bleek oet ne vroagenlieste at Utah den besten stoat van Amerika was um in te wonnen, baseerd op 13 metpeunten zo as um de seanten, leawenswieze en gezoondhead.
Naam
Den naam "Utah" keump van et Inheemse Utevolk. Et betekent "Volk van de Baargen" in de Utesproake.
Vuur columbus
Doezende joaren vuur at de Europese verkenners kömmen, wonden der al de Anasazi- en de Fremont-volker. De Anasazi höwwen öare huuze oet de rotsen. De fremont maakten huuze van stro en verdwenen oet de strekke um et 15de joarhoonderd.
In et 18de joarhoonderd kömmen de Navajo noar de strekke. In et middeln van et 18de joarhoonderd kömmen der ook nog aandere Uto-Azteekse volker noar Utah, zo as de Goshute, de Paiute, de Sjosjone en de Ute. Disse vief groepen warren der al toen as de eerste Europeanen kömmen.
Spaanse verkenning
Den Spanjaard Francisco Vásquez de Coronado leaden ne verkenningstroep duur Utah. Dee zöchten de legendariese Zeuwen steaden van Cíbola. Twee Katholieke preesters vertreuken met nog ne verkenningstocht oet Santa Fe in Niej Mexiko in 1776. Zee wollen ne route noar Kalifornië veenden. Ze kömmen helemoal in Utah en tröffen doar de inheemse bevolking. Ze harren gin belaank bie ne kolonie doar, umdet de strekke froai dor was. In 1821 wör Mexiko onofhaankelik. Utah wör deel van Mexiko en wör indeeld in de strekke Alta California.
Jagers en streupers deden in et 18de joarhoonderd Utah wiedter verkennen. Den stad Provo is noar ene van disse kearls eneumd.
Mormonen
De Mormonen, dee in Illinois zatten, harren alverdan mear verskel met aandere leu oet den stoat. Brigham Young, öaren leader, treuk doarumme in 1847 met zin gevolg noar et mear. De 22 joar doarnoa volgden öar nog es 70.000 aandere Mormonen. De eerste joaren harren ze et slim zwoar um te oawerleawen in et dreuge laand. De Mormonenkaarke steurden öare geleuwigen der op oet um wiedter in den stoat ook döarpe te stichten. Met bevlöaiing wussen ze der toch wat vruchtboars van te maken. Van doaroet treuken de Mormonen verdan duur heel Amerika.
In den Mexikaans-Amerikaansen oorlog in 1846 harren de Verenigde Stoaten Niej-Mexiko en Californië in enömmen. Met et oonderskriewen van et Verdrag van Guadelupe Hidalgo in 1848 wör et hele zuudwesten Amerikaans groondgebeed. Doo as ze heurden at Kalifornië en Niej Mexiko nen stoat wörden, vreugen de Mormonen of ze den stoat Deseret stichten mochten.
Utahstrekke (1850 – 1896)
De Utahstrekke, dee sticht wör in 1850, was lange zo groot neet as wat de Mormonen vuur ogene hadden met öaren stoat Deseret, mer toch umvatten et de hudige stoaten Nevada, Utah en delen van wat non Wyoming en Colorado zeent. Toch was de verhoolding tusken de Amerikaanse regearing en de Mormonen neet al te best. Met name de völvrouwerieje van de Mormonen kreeg völ wierstaand.
Et leup oet de haande in 1857, toen as den doomoaligen Amerikaansen presideant James Buchanan noa de verhalen oawer de Mormoonse opstaandigheid besleut um de Mormonen met een leager oonder controle te kriegen. Dit leup oet in den Utah-oorlog. Brigham Young leut alle inwonners van Salt Lake City tiedelik vorttrekken en zetten een leager op, woermet as he et Amerikaanse leager tegen probeerden te hoolden. Dit lukten mer haalf en hee mos zik oawergewen. Toch bleef et volk achter Young stoan, woerduur as de doarop volgende riegel an Amerikaanse gouverneurs regelmoatig klaagden at Young nog aait de echte regearing har.
In 1869 was de eerste oost-westspoerliene kloar, den as stopten bie Salt Lake City. Hierduur kömmen der nog völle mear gelukszeukers noar Utah.
Nijjoar
In Austroalie, Argentinie, Brazilie, Filipienen, Griekenlaand, Mexico, Nij-Zeelaand en Venezuela is nijjoarsdag n offisjele vraie dag.
Aandere nijjoarsfeesten
In aandere nait-westerse kulturen wordt nijjoar voak vaaierd op n aandere dag:
Utah
Utahstrekke (1850 – 1896)
De Mormonen deden der völvrouwerieje achterhen in 1890. Doarop meeldden ze zik an bie de Verenigde Stoaten, woer as ze bie eloaten wörden op 4 januwoari 1896.
Washington
Et gef meardere zaken met den naam Washington:
Utah
Black Hawk-oorlog (1865 - 1872)
Tusken 1865 en 1872 warren der ongevear 150 gevechten tusken de Inheemsen (anvoord duur stamheuwd Antonga van et Utevolk) en de Mormonen en aandere Europese intrekkers. De anleading is neet helemoal dudelik, mer et gung woarskienlik um wee et laand tooheurden en ne opstapeling van aargernis en wantrouwen van beaide kaanten. Beaide partiejen meanden at ze recht harren op et laand. Ze probeerden seend 1847 in vreade met mekaar samen te leawen, mer al in 1849 begunnen de eerste ongemakken. De intrekkers eisten alverdan mear bouwlaand op, terwiel as det jachtgroond vuur de Inheemsen was. De Inheemsen konden zik doarumme slechter in leawen hoolden. De Inheemsen harren een stuk reservaat vuur zikzelf ekregen, mer det was neet genog um zikzelf in leawen te hoolden. doar köm nog es ne periode van dreugte oawerhen.
De beade kulturen bleken neet te vereanigen. Vuur de Inheemsen besteunden de ideeën 'laandbezit' en 'veehoolden' neet. Zee vungen dus zoonder skaande et vee van de intrekkers, van et laand wat de intrekkers as bezit zaggen. De intrekkers zaggen dit as stellen.
Oawerleggen leupen skel en blaanken kömmen öare ofspraken neet noa. De blaanken warren ook verdan wantrouwig en minachtend noar de Inheemsen. Ze wörden mangs ook slim mishaandeld of zelfs vermoord, woerop de Inheemsen de blaanken wier vermoorden as vergeelding.
20ste joarhoonderd
thumb|right|200px|Bekeanden anblik oet de Rotsvallei in Utah An et begin van et 20e joarhoonderd wörden der natuurparken esticht zo as Nasjonaal park Bryce Canyon en Nasjonaal park Zion. Doarduur wör Utah bekeand um öar mooie laandskop. Vuural de Rotsvallei is wearldwied bekeand ewörden.