cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Waols
't Waolstalige Waolenlaand
thumb|right|De taalvariaanten in Waolenlaand, mit de Waolse variaanten in 't rood|300px De vanolds Waolstalige gebieden nuumt ze in 't Fraans wal Wallonie dialectale of, minder vake, Wallonie linguistique, dus 't Waolenlaand in talig opzicht, det een diel is van 't Waolenlaand in poletiek opzicht. Ok 't Wallonie de France heurt bi'j 't Wallonie dialectale; 't bestiet uut een dozien dörpen en de plaats en gemiente Givet (Waols: Djivet) in de Fraanse Ardennen.
D'r wördt vier heufdvariaanten van 't Waols onderscheiden:
Wisconsin
In een klein diel van de Amerikaanse staot Wisconsin, rond Green Bay, praot ze 't Namens. In de 19e eeuw bint daor aordig wat sprekers van 't Namens hen etrökken.
Der Izzerd
Der Izzerd (Nederlaans: Ter Idzard) is een dörp in de gemiente Weststellingwarf in et zuden van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Op 1 jannewaori 2005 had Der Izzerd 349 inwoners. De bi'jnaeme van de inwoners van Der Izzerd is ok wel bultbewoners.
Waols
Femilie
't Waols heurt bi'j de langues d'oïl, mar is ok weer een beetien een butenbientien deur de van 't Latien ofkumstige archaïsche kenmarken en deur een flinke invloed van de Germaonse talen, die töt uutdrokking kump in de fonetiek, de woordenschat en de grammatica. 't Waols is fonetisch ok aorig conservatief eblèven, en stiet nog relatief dichte bi'j 't Waols van de hoge middeleeuwen.
Der Izzerd
Geschiedenis
Et vermoeden bestaot dat d'r omenbi'j 1100 al spraoke was van een volweerdig dörp waor now Der Izzerd leit en dat d'r doe al een ienvooldig karkien of een kapel is west veur 150 tot 200 perochianen. Veur de vestiging van een eigen karke weren van ooldsher 10 arven genog om een kark te stichten. In iets laetere tied wodt schreven dat d'r 30 arven in et dörp bin.
Waols
Alfabet
't Waols schrieft ze mit 't Fraanse alfabet daoras de letter å bi'j edaone is. Dizze letter, die ze beveurbield gebruukt in 't woord Årdene, hef dezölfde weerde as de a veur wat de alfabetische woordvolgörde anbelangt. De namen van de letters bint dezölfde as in 't Fraans, behalve die van de w, die wé het (vrogger double u) en de y die î gréc of yod het.
Der Izzerd
Geschiedenis
In een beweerd bleven karkelike brief uut 1309 duukt veur et eerst de naeme Ydzerde op.
Waols
Wallonismes
De Fraanse taal bevat een antal wallonismes, lienwoorden uut 't Waols. Dizzend zit veural in 't jargon van de mienbouw en de metaolbewarking. Veurbielden bint houille (kool), terril (slak, in de metallurgie), faille (breuk), fagne (laagvene), grisou (miengas) en estaminet (een soortement café).
Der Izzerd
Geschiedenis
In dat jaor wodt de perochie votdaon vanwegen ongeheurzaemhied an de bisschop van Aartsbisdom Utrecht.
Waols
Wallonismes
Een wallonisme kan ok slaon op idiomaotisch of grammaticaal deur 't Waols beïnvloed Fraans.
Waolstalige pars
De Waolstalige pars is beparkt töt een köppeltien tiedschriften, waorvan d'r een antal in meerdere of mindere maote ok Fraans bevat. Dizze tiedschriften hebt een klein budget en sommige wördt uutegèven as ekopieerde vellegies mit nieties d'r deur, zoas Li Rantoele, Coutcouloudjoû en Académîye des Foyants. Zo wördden ok vroggere tiedschriften as Li pompe ås Ramons uutegèven. Sommige literaire geneutschoppen kunt heur Waolstalige tiedschriften in een nuver jassien stikken deur de financiële steun van de Conseil des Langues Régionales Endogènes (Raod veur endogene regionaole talen) van de Fraanse Gemienschop. Det giet op veur El Bourdon (sinds 1983), Djåzans walon, Singuliers en de Cahiers wallons.
't Stripverhaal in 't Waols
't Kuifje-album De juwelen van Bianca Castafiore is deur uutgeveri'je Casterman in verschillende variaanten van 't Waols uutebrocht, waordeur dizze variaanten goed te vergelieken bint. In 't Luuks kwaamp L'èmerôde d'al Castafiore uut, in 't Waols van Ottignies Lès pindants dèl Castafiore, in 't Waols van Nievel Les berlokes del Castafiore en in 't Waols van Charleroi Lès-ôr'rîyes dèl Castafiore.
Album 10 van Guust Flater kwaamp in 2007 uut in rfondou walon.
D'r bint ok ni'je stripalbums in 't Waols verschenen, zoas Li vî bleû (Le vieux bleu, d'olde blauwe) deur François Walthéry, daoras ok een tenielstok op ebaseerd is.
Sociologische aspecten
De Luukse uutgeveri'je Noir Dessin produceert, naost Fraanstalig wark oaver de geschiedenis van de streek, ok gebruuksveurwarpen as paraplu's, T-shirts en plakplaoties mit Waolse uutspraoken.
Glanerbrug
thumb|right|200px|Glanerbrug Glanerbrug (of de Glanerbrug) is n doarp in de gemeente van Eanske. t Ligt pal an de Duutse greans, den at op natuurlike wieze vörmd wörd duur de Glanerbekke. t Doarp hef zien naam te daankn an de brugge oawer disse bekke, en hef ongevear 16.740 inwonners.
Glanerbrug hef n stasjon an de liene Eanske-Gronau met direkte verbeendige noar Eanske, Münster en Dortmund. t Hef n oawerdekt zwembad en ne tennisbane. De Roomske koarke O.L. Vrouwe van de Allerheligste Rozenkraans keump oet 1902-1903 en is ontwörpn duur Alfred Tepe.
Op 7 april 1990 köm dr nen meteoriet duur t dak van n wonhoes hen, den at de naam Glanerbrug-meteoriet hef met ekreegn.
In ene van zinne stukskes hef Herman Finkers t ook oawer Glanerbrug. Hee zegt dan as niejsleazer verskeaidene moaln det Glanerbrug ook kabeltillevisie hef ekreegn, mear det t nog ondudelik is wonnear at ze riolering kriegnt.
20 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 20 december
Kaelenbarg (Oaveriessel)
thumb|300px|De Kaelenbarger grachte Kaelenbarg (plaetselik ok wel: Kaelenburg, Nederlaans: Kalenberg) is een klein toeristisch dörpien, legen midden in Nationaol Park De Weerribben in de Nederlaanse perveensie Overiessel. Kaelenbarg het omdebi'j 550 inwoners. Et dörpien beheurt tot de gemiente Stienwiekerlaand. Deur et dörpien lopt de Kaelenbarger grachte.
Geschiedenis
Et dörpien is sticht in 1313 as Calumburg. D'r wodt zegd dat de naeme van et dörp bedocht is deur vlochtelingen en heurigen uut een gelieknaemige buurtschop bi'j Hoogevene die in dit ontoegaankelike gebied d'r vri'jhied zochten. Laeter veraanderde de naeme in Kaleberghe (1323), Callenburgh (1702), Calenburg (1717) en Calemberg (1815) waoruut de Nederlaanse naeme Kalenberg kwam, de plaetselike Stellingwarfse naeme Kaelenburg gaot weeromme op een ooldere versie, de Standerdstellingwarfse benaeming Kaelenbarg dielt zien wortels mit de Nederlaanse vorm Kalenberg. Nao de turfgreveri'je gongen de Kaelenbargers d'r richten op de viskeri'je, veehoolderi'je en de rietteelt. Kaelenbarger riet is nog de hieltied een veulbruukt bouwmateriaol veur et dekken van daoken. Et merendiel van de wonings in dit dörp wodt bewoond deur butermeensken.
Tiel
Tiel is ne Hanzestad en gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlakte van 34,81km² (woarvan 2,17 km² water).
Geskiednis
In 896 ontving Tiel van den Frankiesen könning Zwentibold et tolrecht. Deur archeologies underzeuk in de binnenstad van Tiel wierd bevestigd wat uut skrifteleke bronnen al bekend was: de stad was in de tiende en elfde eeuwe 'n haandelsneaderzetting van internasionalen umvang, dee nauwe banden had met de veul riekere en machtiger haandelsstad Keulen. Tiel had in dee tied ok nauwe haandelsbetrekkingen mit Engelaand. In 1006 wierd Tiel eplunderd deur de Vikingen. Volgens 'n monnik slöppen de indringers zunder enigen teagenstaand de veurröäden vort, woarna zi-j alles in braand staken.
Et waren koopleu van Tiel dee rundumme 1015 bi-j den Duutsen keizer gingen nöälen ovver den illegalen tol den deur graaf Dirk III van Holland in de buurte van Vlaardingen wierd eheaven, wat zol leiden tot de (veur den kaiser) slecht af-elopen strafuutvoering teggen den Hollaandsen graaf.
In de dartienden eeuwe trad Tiel too tot de Hanze, n Duuts verboond van haandelssteaden, dat veural van grote betekkenis was veur den Oostzeehandel.
Jan Veenstra
Jan Veenstra (Noordscheschut, 1951) is een Drèents- en Nederlaandstalige schriever.
Tiel
Geskiednis
Den stad was mangsmoal inzet van machtsstried tussen de graven van Gelre en de hartoagen van Broabant. In 1339 wierd de stad veur altied Gelders, toon hertog Jan II van Broabant Tiel heur an et hartogdom Gelre ovverdroog. In de late middeleeuwn en de zestiende en zeuventiende eeuwe breidden de ummuurde stad zich wieter uut mit ne veurstad en ni-je vestingwarken.
Jan Veenstra
Hi'j debuteerde mit verhalen in 't Drèentse blad Oeze Volk en hef Nedersaksisch wark eschreven veur Radio Noord, maakten 't dreiboek veur de film Tweitalig en schreef columns veur regionaole kraanten en de radio. Ok hef e satirische teksten, parodieën, tenielstokken en liedteksten veur zangers as Egbert Meyers en 't Duo Karst eschreven. Vanof 1982 schreef e in 't Drèentse literaire tiedschrift Roet, daoras e van 1984 töt en mit 1998 van in de redactie zat.
Tiel
Geskiednis
In et olde stadscentrum herinnert veul monumenten an dat rieke verleaden, zoas de St.Meertenskarke, de Waterpoorte, et Kantongerecht en et uut 1525 daterende Ambtmanshoes, woarin 'n deel van et ni-je stadhoes is evestigd.
Jan Veenstra
Mit Dick Blanke, Marga Kool en Albert Haar maakten e een pooslaank 't theaterpregramma de Hunebed-Turbo-Show. Hi'j was iene van de verzörgers van de Taaltheaternachten in Emmen en van bi'jienkomsten van Nedersaksische schrievers uut Nederlaand en Duutslaand. Dizzend hebt eleid töt 't ontstaon van 't Oostfriese literaire tiedschrift Diesel, tegenhanger van Roet en van 't Grunningse Krödde.
Tiel
20ste eeuwe
De gemeente wierd in de twintigste eeuwe verskillende moalen uut-ebreid, mit de darpen Drumpt, Kapel-Avezaath en Wadenoijen, dee wödden ovver-edragen deur de veurmoalege gemeente Wadenoijen. Doarnoast wödden de noaberschop Latenstein in 1956 en et gehucht Medel in 2002 deur de gemeente Echteld an Tiel ovverheaveld. In de joaren '90 van de 20ste eeuwe is op de plaatse van et noaberschop Passewaaij, tussen Wadenoijen en Tiel, begonnen mit den anleg van ne grootscheepse ni-jbouwwiek Passewaaij.
Jan Veenstra
In 1997 hef Veenstra de SNS-literetuurpries ekregen.
Tiel
20ste eeuwe
De maskotte van de stad is Flipjen, et fruutkearltjen (den stripfiguur van de veurmoalege lokale jamfabriek De Betuwe). Van Flipjen steet n standbeeld in de stad.
Jan Veenstra
Op 't muzikale vlak hef e trompet espeuld in 't meziekcorps van Noordscheschut en basgitaar in verscheiden rock-n-roll-bandties van körte aosem.
1401
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1401:
Istanboel
thumb|Oetzicht op Istanboel Istanboel (Turks: İstanbul, oetspraoke [isˈtɑnbul]?) is ne stad in t Europese en Aziatiese deel van Turkije en was de heufdstad van t Ottomaanse Riek. Daorveur was ze de heufdstad van t Byzantiense Riek, too nog met den name Constantinopel. De stad is esticht deur Griekse kolonisten in 667 v.Chr. en wier deur eur Byzantium (Byzantion) eneumd.
Met 13 miljoen legale (en waorschienlek nog n poar miljoen illegaaln) inwonners is Istanboel de grootste stad van Turkije. De stad besteet oet 27 distrikten, dee't samen de heufdstad van de gelieknamige previnsie vormt. De grootte van de stad is gliek an de perveensies Grunnen en Drenthe bie mekaar opteld.
Ni'je Hanze Interregio
Doelen
De NHI wil inspeulen op de kaansen die as 't ni'je 'Europa zonder grèenzen' biedt veur grèensoavertredende samenwarking. De mandielige belangen van de NHI-regio mut 't bondgenootskop anwiezen. Binnen de NHI bestiet een netwark van relaoties. 't Verbaand gef bi'jienkomsten, dut analyses en ondersteunt projecten, beveurbield op 't gebied van energie en infrastructuur.
Projecten
D'r is een Europese Juridische opleiding uutewarkt mit de Hanse Law School, een samenwarkingsverbaand maank de universiteiten van Bremen, Grunnen en Ollnborg. Naor model van de NHI is 't pregramma Hanse Passage op-ezet, det bestiet uut economische samenwarkingsprejecten maank een bulte orgenisaoties in vieftien Noord-Europese regio's van Engelaand töt an Litouwen. In mei 2008 hölden ze in Ollnborg de vakconferentie Op weg hen íen Europese energieregio: Perspectieven veur Nederlaans-Duutse samenwarking op 't gebied van energie binnen de Ni'je Hanze Interregio.
Schoterziel
Schoterziel (Nederlaans: Schoterzijl, Fries: Skoattersyl) is een buurtschop in de gemiente De Friese Meren, in de perveensie Frieslaand, legen an de revier de Kuunder.
Et plakkien leit inkelde kilemeters stroomopweerts van De Kuunder. In feite bestaot et uut niet meer as een peer boerderi'jen, een peer kefés en een kamping.
Schoterziel leit op 'e greens van de perveensies Frieslaand, Overiessel en Flevolaand. Et dörpien ontleent heur naeme an de gelieknaemige sluus die in de tied van de Zuderzee een groot gedielte van Frieslaand van waeter ontlastte.
Teuge
Teuge is n darp in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Darp ligt tussen Apeldoorne en Twelle in en maakt deel uut van de gemeente Voorst; der woont ongeveer 800 mensen. Teuge ligt an de N344. Naost landbouw en veeholderieje bint rekreasie en toerisme van groot belang.
Teuge is veural bekend vanwaegen t internasionale vliegveld Teuge. Hier he'j onder andere t Nasionaal Parasentrum Teuge en Vliegklub Teuge.
t Darp ligt in de Iesselvallei, op de Veluwe en an de rand van Salland. Dit is n gebied mit n landelik karakter. Jaorliks kommen duzenden mensen t per fietse verkennen. Ok t vliegveld trekt völle daggiesmensen. Teuge ligt niet verre van de staeden Apeldoorne, Daeventer en Zutfent.
Stasion
Teuge had vrogger n eigen treinstasion, stasion Teuge. t Wier in 1887 in gebruuk enaomen en is in 1935 eslaoten. t Spoorwachtershusien steet der nog en is enkele jaoren eleden weer helemaole op-eknapt. t Olde stasionsgebouw mit perron "Het hoge vonder" is in 1950 of-ebraoken.
Belangrieke gebeurtenissen
Op 2 augustus 1945 zetten prinses Juliana en heur deerns Beatrix, Irene en Margriet op vliegveld Teuge veur t eerst nao de Tweede Weerldoorlog voet op Nederlandse baodem. Ze wieren of-ehaald deur prins Bernhard. Ter herinnering hieran is der op 7 september 1985 n monument van de beeldhouwer Harry Meek onthuld deur prinses Margriet.
1402
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1402:
Anna Rita Del Piano
Anna Rita Del Piano (Cassano Delle Murge, 26 juli 1966) is n Italiaanse zangeresse, en aktrise. Heur echte name is Anna Rita Viapiano.
22 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 22 december
De Nieje Tied
De Nieje Tied (ondertitel: Blad in t plat) was een Twèents literair-cultureel tiedskrift, eskreven in 't Twèents en naobernde Nedersaksische taalvariaanten (Sallaans, Achterhoeks en 't Platduuts van krek oaver de gröppe). Tussen meert 1994 en april 2004 verskenen der tien nummers.
Makers
't Blad wördden vanuut Eanske uutegeven deur De Oare útjouwerij. In de redactie zaten Gerrit Klaassen en mit-oprichter Goaitsen van der Vliet. Töt e in febrewaori 2009 uut de tied kwaamp, zat d'r ok de mit-oprichter Frank Löwik in.
Inhold
In De Nieje Tied stunden literaire bi'jdragen in allerhaand genres; prakkezaosies oaver literaire angelegenheden en wiedere keunst; taalkundige stokkies; een rubriek veur körte berichten, in-ezunden brieven en stiekelstokkies; en een oaverzichte van ni'j wark in en oaver 't plat. Goaitsen van der Vliet zien Standaard Schriefwieze veur 't Twèents wördden in 't blad anholden.
Stiel
Al vanof 't begun leup 't daorumme niet best tussen 't skaarpe ni'je blad en de treditioneler ekleurde streektaalbladen. De Twentsche Courant skreef: '' 'Organisaties die zich met het oostelijk dialect bezighouden [...] zwijgen in alle en zelfs de streektalen. Noch in Stad en Land van de Twente Academie, noch in de Bodbreef van de Kreenk vuur de Twentse Sproak of De Moespot van t Verbond van Neersasse Dialectkringen een woord over het nieuwe blad in t plat.' ''
't Vasteholden deur Twèentse schrievers en lezers an nostalgische skrieveri'je oaver vrogger was volgens Frank Löwik in zien pruufskrift oaver de 'Twentse Beweging' de reden det De Nieje Tied slim kleinskalig bleef, intied det aandere streektaalskrieveri'je merakel goed leup, hoge oplages had en herdrokt wördden.
Batoafse Republiek
right|250px|thumb|Depaarteminten van de Batoafse Republiek De Batoafse Republiek (1795–1806), waar n republiek dij veur t grootste dail t hudege Nederlaand omvatte. De republiek waar vörmd noar veurbeeld van en mit militère steun van de Fraanse Republiek, woarvan de Batoafse Republiek n vazalstoat waar. Dizze steun wuir traauwens duur betoald: de Republiek mos tientallen miljoenen guldens betoalen veur de Fraanse troepen dij ien Nederlaand legerd wuiren. Ook loater bleek de 'koalitsie' mit Fraankriek nogaal ainziedeg. Ien heur stried tegen de Engelsen en bie de doarop volgende vredesonderhaandelns waren de Fransen môr aal te geern kloar om ien ruul veur touzeggen van Engelaand, de Nederlaandse kelonien ôf te stoan.
De machthebbers waren de patriotten dij, zo as eerder al nuimd, onder Fraans "touzicht" haandelden. De heufdstad van De Heeg.
De provìnzies wuiren ôfschaft om alle herinnerns aan de olle tied van de zeuven(tien) provìnzies vot te hoalen. Doarveur terug kwamen de depaarteminten:
Vanôf 1801 wuiren dizze depaarteminten ook weer vervangen deur nijent, dij wel baseerd waren op de olle provìnzies:
Saksenspegel
Den Saksenspegel is n rechtsbook uut de 13de eeuwe woarin ridder Eike van Repgow et geweunterecht in Saksen beskref.
Hasselt
Hasselt is de naam van meerdere steden en plaotsen:
Batoafse Republiek
In 1806 wuiren ook dizze gewesten weer herindaild, deur t begun van t Keunenkriek Hollaand.
Saksenspegel
Inleiding
thumb|(Heidelbarger Saksenspegel, 1300) Den skriever van den Saksenspegel, den Saksiesen ridder Eike van Repgow, hef dit book dizzen name egoaven, zoas blik uut et vri-j vertaalde, beriemde veurweurd (Vorrede in Reimparen) dat in éne van de ofskriften steet dee tot uns bunt ekommen. Tot op den dag van vandage goat ze doarvan uut dat et veurweurd op riem later is too-evoogd deur iemand den net döt as-of e Eike van Repgow is.
Nei-Weerdinge
Nei-Weerdinge, ook wel Weerdingermond neumd, is een dörp in de Nederlaandse provìnzie Drenthe, gemainte Emmen. Weerdigingermond was eigenliek een bepaold stuk, maor weur voak veur de heule plaots gebruukt.
Saksenspegel
Inleiding
Hiermet is den Saksenspegel et eerste umvängrieken prozawark in den volkstaal van et geldende geweunterecht. Veur dee tied waren der enkel skrieveri-jen in den volkstaal moar dan in riemen, ofwal in proza moar dan in et Latien. Alleneg et Mülhauser Reichsrechtsbuch was older (howal ok umvängriek en in volkstaalproza), moar dat beskrif völle meer et stadsrecht, wat buten et bestek van den Saksenspegel völt.
Nei-Weerdinge
Vrouger was er veil veen. De boer was riek; de veenarbeiders hadden t neit breid. Zo aarm as ze waren, zoveil kinders hadden ze ook.
Nei-Weerdinge is een lintdörp, gebouwd langs een knoal. Was t vrouger een levendig arbeidersdörp, teegnswoordig is het meer n woondörp.
23 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 23 december
Saksenspegel
Den Saksenspegel as rechtsbook
Den Saksenspegel beheurt tot de kattegerie van rechtsbeuke. Een rechtsbook is ne persooneleke weergoave van wat volgens den skriever, noar zien beste wetten, geldend recht is. Ne aandere gode umskrieving van de uutsproake rechtsbook is ‘umvangriek oaverzichte van den rechtspraktiek in verskillende gerechte’. Eike van Repgow wöd ezene as den stamvader, van et rechtsbeuke-tiedperk, dat in de 13de eeuwe anvönk en tot rundumme 1500 leep. Een rechtsbook is dus gin uutkumste van nen wetgeavenden toostaand in et Heilige Roomse Riek gedurende de middeleeuwn. Rechtsbeuke bunt mangsmoal et wark van ofzunderleke leu, ervoaren op et gebeed van et geweunterechte. Zie bunt de eerste ‘weatenschoppeleke’ verhandelingen oaver et Duutse recht. Zie wödden bi-jnoa allemoale eskreaven in de tied dat in de meeste delen van et Duutslaand van noe et Romeins recht neet ens bekend was of in kleine moate invlood uutoefenden op de plaatseleke ebruuken en geweunten. Van et beginne of had gin enkel rechtsbook et gezag van samenvattende wetgeaving, moar in et dageleks leaven kekken zie op teggen sommige rechtsbeuke en wödden dee beuke mangs bruukt as wetbeuke. Johann von Buch, skriever van verkloarende antekkeningen bi-j den Saksenspegel, beweerden, dat de Latiense oeruutvoering van den Saksenspegel gewoon ne weergoave was van wetten dee hi-j “veurrechten” neumden, van olde keizers, zodat et rechtsbook volgens him warkelek wal degelek veur n groot deel wetgeaving was. Van de Duutse rechtsbeuke is den Saksenspegel et belangriekste. Het is et oldste en in eursponkelekheid en deepte wietweg et mooiste book.
Invlood van den Saksenspegel
Den Saksenspegel wodden hoo dan ok zo hoge an-esloagen dat hi-j eeuwnlange warkten as ne deur de ovverheid uutgevoardegde wetgeaving. Et verstaandeleke en morele gezag van den Saksenspegel, dus eajlek et gezag van et doarin vastelegde geweunterecht, leet him wedieveren mit den in de 23ste ? eeuwe reeds opkommende en toonemmenden invlood van bepoalingen van ovverheidsweage.
1990
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in dit jaor
Keltiese talen
De Keltiese talen stammen aof van t Proto-Kelties n westelike tak van de grotere Indo-Europese taalfamilie. t Wördden espreuken deur de Keltiese stammen die vanaof de 7e eeuw v. Chr. in t grootste deel van Europa woenden. De term "Kelties" wördden veur t eerst gebruukt um de taalgroep te beschrieven deur Edward Lhuyd in 1707.
Keltiese talen wörden veurnamelik espreuken an de noordwestraand van Europa, en dan veural in Ierlaand, Schotlaand, Kumrië, Bretanje, Kornwallis en op t eilaand Man. t Wörden oek espreuken deur wat ouweluui op t Kaap-Bretoneilaand in Kanada. Der bin oek aordig wat sprekers van t Kumries in de regio Patagonië in Argentinië. In de VS, Kanada, Australië en Niej-Zeelaand he'j weg en were wat meensen die n Keltiese taal spreken. In al disse gebiejen wörden de Keltiese talen espreuken deur minderhejen, mer der bin wel luui die t niej leven in willen blaozen.
In de 1e eeuw v. Chr. wördden de Keltiese talen in heel Europa espreuken; op t Iberies Schiereilaand, an de kustlienden van de Atlantiese Oseaan en de Noordzee, tot de Boven-Rijnse Leegvlakte langes de Donauvallei tot an de Zwarte Zee, t bovenste gedeelte van de Balkan, en in Galasië in Klein-Azië. De verspreiding naor Kaap-Bretoneilaand en Patagonië hebben laoter ewest. Veur de federasie van Australië in 1901 wördden de Keltiese talen oek daor espreuken.
Levende talen
SIL Ethnologue gif an dat der zes "levende" Keltiese talen bin, waorvan der vier n aordig antal eerstetaalsprekers hebben. Dit bin t Goideliese Iers-Gaols (Gaeilge) en t Schots-Gaols (Gàidhlig) ontstaon uut t Oudiers, en t Brittoniese Kumries en Bretons dat ontstaon is uut t Brits.
De aandere twee, t Kornies en t Manx-Gaols, bin in de veurbieje jaorhonderden uutestörven as gemeenschapstalen. Beie talen bin niej leven in-eblaozen deur verschillende bewegingen, dat hef derveur ezörgd dat disse talen an-eneumen wördden deur volwassenen en kienders en dat daoruut weer nieje eerstetaalsprekers voortekeumen bin.
Alles sameneneumen waren der in totaal in t jaor 2000 roewweg n miljoen eerstetaalsprekers van n Keltiese taal. In 2010 waren der meer as 1,4 miljoen sprekers van n Keltiese taal.
Saksenspegel
Invlood van den Saksenspegel
Den Saksenspegel is ok van groot belang veur de rechtsgeskiednis umdat et rechtsbook meer as lokale betekkenis kreg en zich verspreidden oaver n gebeed dat zich uutstrekt van de Nederlaanden tot Letlaand. Et book kreg dus bliekboar ok gezag buten et gebeed woar oaverweagend Saksen zaten. Hunderden skriften in völle toalen getuugt nog van den zegetocht van Eike’s rechtsbook. Et book is meermoals bewarkt, eerst deur Eike van Repgow zelf, loater deur aanderen. Et is vertaald in zowal et Nederlaands, Pools, Tsjechies, Russies en Japans, en weerummevertaald in et Latien. Ofskriften en gedeelteleke ofskriften van den Saksenspegel bereikten et antal van 460 veur de kumste van den drökpers. In Nederlaand hef den Saksenspegel veural in et oosten van et laand groten invlood had, umdat doar dezelfde veurstellingen en gebruken bestaonden dee in dit geskrift waren beskreaven, en umdat de betrekkingen mit et Duutse riek in et oosten et starkst waren en bleaven. Den invlood blik ok uut et vri-j grote antal bewarkingen dat den Saksenspegel in dit gebeed underging. In sommige delen van Duutslaand (Thüringen, Anhalt) wodden den Saksenspegel nog tot 1900, en mangsmoal doarnoa nog, as bronne van geldend recht erkend.
Laandrecht en leenrecht
Den Saksenspegel is verdeald oaver et laandrecht en et leenrecht. Et laandrecht is et meer algemeane recht, et recht wat et hele gebeed van de Saksen angeet. Leenrecht reagelt de feodale verholdingen, dee in eersten anleg personeel waren, beröstend op persoonleke baanden deur eden van trouwe. Alleneg van et leenrecht is de Latiense oeruutvoering tot ons ekommen. Vrouwleu waren as groep uut-eslotten van et leenrecht, net zoas koopleu, geesteleken, darpsbewonners, rechtelozen of leu van unechte geboorte en al dee leu dee euren ridderleken staand neet trög konden bringen tot eur va of grootva, of lever ezegd op de ridderleke leafwieze van eur va en grootva, aldus Leenrechte 2 § 1, moar et was wal degelek zo dat vrouwleu nen leen konden verkriegen (deur arfopvolging), et zogeneumden spilleleen, woarbi-j dan nen kearl as “holder” op mös treaden, den de belening deur “commendatio” namens heur kreg. Skepterleen was de anduding van et leen dat an nen geesteleken - mangsmoal nen bisskop of abt - was uut-egeaven. Bi-j belening an geesteleke instellingen (zoas kloosters) as rechtspersoon mös nen “starfkearl” wödden an-eweazen veur de tied van weens leaven de belening zol gelden. Skepterleen en spilleleen sloaten in elk geval uut dat aanderen de eneumde leengoderen as normale vazallen in normaal leenrecht hadden. Unbelangriek waren dizze “uutzunderingslenen” dus helemoal neet. Bekiek bieveurbeeld ok Leenrecht 2 § 7 um te zeen dat ok geesteleken en vrouwleu zunder heerschild (wat bisskoppe oaverigens veulal wal hadden) volop, en mit völle uutkomst, met konden doon an de feodale rechtshaandelingen, zolange et ging um veurwarpen dee gene verplichting tot rieksdienst inheelden. Et leenrecht is n gebeed woarvan i-j verwacht dat doarin de vrouwe echt helemoal “nargens” is, al was et moar umdat vrouwleu neet geacht wödden zwoarden te hanteren, woar et allemoal um drej-den, moar dat blek dus wal met te vallen. De feodale uutsproaken en eigenoardegheden maken et leenrecht ok völle untoogänkeleker as et laandrecht.
Saksenspegel as "spegel"
Den uutsproak “spegel” verwis noar et Latiense weurd speculum, dat steet veur n soort vermoanende belerende geesteleke literatuur uut de middeleeuwn. Theuerkauf vroog andacht veur den betekkenis van en verholding tussen de uutsproaken lex, speculum en compendium iuris. Hi-j maken de woarnemming dat der dree tieden ewest waren in de geskiedenisse van de Saksen tussen 800 en 1540 woar et laandrecht van de Saksen ne bepoalde samenhangende wieze had en bedacht dat n speculum (woarunder den Saksenspegel) neet is bedoold as n wetbook, moar dat dizze benaming an den tekst morele kwaliteit uutbeeld en doardeur betrekking hef op zowal theologie as recht. Et spekulum, den ‘spegel’, dee de leu veur-eholden wöd, is neet alleneg ne ofbeelding van et recht, moar möt ok n veurbeeld stellen. De bedooling is dat de Saksen zichzelf, en eur recht, veurtoan könt anpassen an den hand van de spegelende weergoave van eure eigen tradisies. Dit idee kan heel good of-eleid wean van den breef van Jakobus: “Anvoard den boodskap dee in ow is eplaant en dee ow kan redden. Vergis ow neet: alleneg heuren is neet genög, i-j möt wat i-j eheurd hebt ok doon. Want wee de tieding heurt moar doar niks met döt, is net as iemand den et gezichte woarmet hi-j is geboarn in den spegel bekik: hi-j zöt zichzelf, moar zogauw hi-j weglöp is e vergetten hoo-t e deruutzag. Wee zich doarenteggen spegelt in de volmaakte wette dee vri-jheid brech, en dat blif doon, neet as iemand den heurt en verget, moar as iemand den doarnoar handelt – um völt geluk ten dele, juust um wat hi-j döt.”
Eike van Repgow, den skriever van den Saksenspegel
thumb|Eike von Repgow. Oldenburger Sachsenspiegel Oaver den skriever, Eike van Repgow, is neet völle bekend. Wanneer Eike van Repgow eleafd zol hebben, is neet bekend. An-enommen wöd dat hi-j leafden van rundumme 1180 tot 1235. Ziene veurolders kwamen van eursprong uut Oostfalen. Vanof et joar 1150 hebt wi-j tiedingen van ne femilie in et gebeed van de Saksen dee wonden tussen de revieren Saale en Mulde dee zichzelf neumden noar et darp Reppichau. Den name Eike van Repgow dök op in 6 eurkonden in et gebeed tussen Maagdenburg en Meissen. In dizze eurkonden, dee oet rundumme 1209 en 1233 komt, wöd hi-j altied as éne der getugen eneumd. Op groand van dizze eurkonden kan wödden vermood dat hi-j in 1180 geboarn is. Ne eurkonde uut et joar 1215 löt getugen in tröpkes bi-j mekaar kommen in nobelen en ministeriales en ploatst Eike in den eerstgeneumden trop. Later, in 1219, wöd Eike op-evoerd as nen ministeriaal. Volgens Van Hoek is et bi-j veurboat neet uut-eslotten dat Eike op latere leaftied dienstkearl is ewödden van graaf Hoyer an wee den Saksenspegel is op-edragen. Zee hebt op groand van Eikes rechtskennis, en umdat de 6 eurkonden in verskillende plaetse wödden op-emaakt, wal veuresteld dat Eike schepen is ewest in meerdere plaetse. Nen schepen was n lid van kollege, den op verzeuk van den rechter oordealen vönd in rechtszaken. As nen rechter um nen eurdeel vroog, mocht nen schepen in beginne neet weigeren n eurdeel te vinden. Dree schepenen konden weigeren, moar den veerden möst in ieder geval n eurdeel vinden. Et kollege van schepenen was in-eesteld deur Karel de Grote. Zi-j mössen de vaste eurdeelvinders wean in dee processen dee “under könningsban” evoerd wierden. In Saksen was den taak van schepen in Eikes tied arfelek ewödden. Den “schepenstool” ging oaver van den schepen as vader op zien oldsten zönne. Dat zörgden veur bi-jkommend anzeen van leaden van geslachten dee schepenen konden leaveren. Eike zol zelf deel hebben uut-emaakt van den staand, en vermeudelek zelf, as oldste zönne, schepen ewest wean.
Eike en den tweestried
Eike was in ieder geval good op-eleid, meugelek ontving hi-j les in ne karke of kloosterskole. Hi-j had kennis van et Latien, had kennis van den Biebel, kanoniek recht, en van Duutse en Latiense literatuur. Hi-j was zeaker good op de heugte oaver de geldende regionoale rechtspraktieken. Meugelek hef hi-j les ehad in de zeuven kunsten in Halverstad of Moagdenburg. Ne meugelekheid is dat Eike op latere leeaftied geesteleken is ewödden. Dizze verunderstelling zol woar können wean umdat Eike in völle verskillenden tekstplaetse in den Saksenspegel verwis noar den Vulgaat. Een bezwoar teggen dizze verunderstelling is dat hi-j opvallend hardnakkeg vasthöld an godseurdealen, zelfs den gerechteleken tweestried. Nen trop pausen had eur ungenogen al uutesprokken oaver dizze ‘barboarse’ wieze en in 1215 wodden dizzen tweestried veur altied verboaden deur de karke, in et Veerde Lateroans konsilie. Dit konsilie wödt ezeen as et belangriekste van de middeleeuwse konsilies. Ok wodden den gerechteleken tweestried verboaden deur Frederik II, den keizer ten tiede van Eike van Repgow’s skrieverswarkzoamheden. Zol Eike doar allemoal gene weet van hebben had?
In Laandrechte III, 62 vertelt Eike hoo de geografiese inrichting is van “et laand van Saksen”, dee bi-j toerbeurte bezocht wödden deur den keizer, um doar höf te holden. Dan guf hi-j an welke zeuven “voanlenen” doar binnen et laand van Saksen bunt. Voanlenen bunt deur den keizer rechtstreakse an vazallen in leen egeaven gebeden, dee ok, as zie meugelek vri-j ekommen bunt, wier deur him persoonlek in leen egeaven mössen wödden. Uutendelek guf hi-j an welke eertsbisdommen en welke gewone bisdommen der bunt binnen et laand van Saksen. De kaarte dee op et volgende blad wöd of-ebeeld löt et gebeed rundumme 1250 zeen.
Handskriften
In de oaverleavering van den tekst en de geskiedschrieving oaver den Saksenspegel spölt de zogeneumde codices picturati, den veer verlöchte handskriften ne grote rolle. Hieran schonken zie veul andacht. Veural de handskriften in Dresden, Heidelbarg en Wolfenbüttel bunt mangs et veurwarp van bestudering ewest. Dizze handskriften bunt de klasseeke veurwarpen van de beoefening van de rechtsikonologie in Duutslaand.
Korona
Een korona is een diakritisch teken in de vorm van een kleine cirkel op een letter uut Latiense alfabet, zoas de a, u, q, w, x, y.
Et teken å komp in et Deens, Noors en Zweeds veur en wodt in disse taelen niet as een variaant van de letter a zien, mar as een apatte letter van et alfabet. Et is dan ok ongebrukelik om in verbaand mit de Skandinavische taelen van een korona te spreken. Veerder wodt de letter å ok in bepaolde variaanten van de Samische tael bruukt. Korona's wodden ok bruukt in de Vosbergenschriefwiese veur et Nedersaksisch (å veur de klaank 'ao/oa'; ů veur de klaank 'oe').
De å wodt algemien veul bruukt bi'j de spelling van streektalen, zoas et Waols. Et teken ů komt tegensworig allienig in et Tsjechisch veur. De ů wodt as een lange oe-klank uutspreuken. Vrogger wodde disse letter ok in et Litouws bruukt, mar tegensworig is e vervangen deur uo.
Vierhouten
thumb|Darpshuus "Horsterhoek" thumb|Rieksmonument "De Jonge Stee" thumb|t Beukenbos tussen Gortel en Vierhouten thumb|Achter de Paosheuvel in Vierhouten Vierhouten is n darp in de gemeente Nunspeet, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Leit op de Veluwe, tussen Elspeet, Nunspeet en Vaossen in. Vierhouten had op 1 jannewaori 2011 zo'n 687 inwoeners.
t Verenigingsleven en de rest van de Vierhouter samenleving het as sentraal punt t darpshuus Horsterhoek. In dit darpshuus kommen de Vierhouters samen deur middel van onder aandere aktiviteiten en feestavenden.
Geschiedenisse
Vierhouten werd vrogger Vierholten eneumd. De naam zou verwiezen naor de vier bossen die rondum t darp liggen. Dit zouwen dan de Vierhouterbos, de Vreebos, de Elspeterbos en de Gortelsebos wezen. An de waorheid van disse theorie wördt etwiefeld, mer toch is disse verklaoring van de naam Vierhouten de meest gebruukte.
n Aandere theorie is dat de naam zou kommen van de Nunspeter familie Vierholt (laoter Vierhout). Zie hen vrogger schienbaor veule laanderiejen ehad op de plaotse waor Vierhouten noen leit.
Deur zien ligging in de bos en an de heed is Vierhouten n druk bezochte rekreasieplaotse, mit veule kämpings en hotels. Niet veur niks he'j hier de oudste kämping van Nederlaand. Kämping "Saxenheim" (noen "Samoza") werd al begin twintiger jaoren op-ericht. De ouwe kantine uut 1927 (enige jaoren nao de opening van de kämping ebouwd) is nog altied anwezig en steet op n heuvel sentraal op de kämping elegen.
De Paosheuvel in Vierhouten is n kampeer- en samenkomstterrein, dat tot in de jaoren vuuftig grote bekendheid geneut as "heilige grond" veur de Arbeiders Jeugd Centrale (AJC), de jeugdorganisasie van de SDAP en de PvdA.
In de umgeving van t darp werden vanof de jaoren twintig van de 20e eeuw verschillende villa's en laandhuzen ebouwd. De bekendste daorvan is t rieksmonument "Noorderheide", n ontwarp van architekt Eschauzier. Disse villa werd in 1939 ebouwd en bewoend deur de bekende Rotterdamse havenbaron D.G. van Beuningen.
In disse villa hingen jaorenlang wereldberoemde schilderiejen, die noen onder-ebrocht bin in t museum Boijmans Van Beuningen te Rotterdam.
Vierhouten was tot halverwege de twientigste eeuw n typies Veluws boerendarp. Daor is noen wienig meer van over. Veule ouwe boerderiejen verdwenen, werden onherkenbaor verbouwd of kwammen in haanden van minse van buten t darp (op de Veluwe "import" enoemd). Ok vielen der enkele ten prooi an de vlammen.
Verscholen Darp
n Bekende beziensweerdigheid is t veurmaolige onderdukerskamp t "Verscholen Darp" an de Pas-opweg. Hier zatten in de Tweede Wereldoorlog veule onderdukers verborgen. Der bin n drietal hutten nao-ebouwd en restanten van de ouwe hutten bin der ok nog terug te vienen. Bie t kamp staon ok n tweetal gedenkkeien. Wat veerder in de richting van Vierhouten steet an de Tongerenseweg nog n monument dat herinnert an de fusillade van n antal jodemeensen op die plekke. An de Nunspeterweg 1 in t darp Vierhouten zelf, is n klein museum in-ericht dat herinnert an dit kamp en de Tweede Wereldoorlog.
Vierhouterbos
Tot in de jaoren tachetig was de bos partikulier eigendom. t Was vrogger n geliefd wandel- en jachtgebied en regelmaotig waren der ok lejen van het Koninklik Huus te vienden bie jachtpartiejen. Tegenswoordig is de bos van Staotsbosbeheer en bin de grote jachtpartiejen verlejen tied.
Staotsbosbeheer het veule ouwe paojen dicht-egooid of laoten dichtgreuien. t Antal paojen beparkt zich dan ok tot veulal breje boswegen en wat smallere paojen. Onlangs hen ze wel weer de historiese Niersenseweg, n ouwe lokale weg, deels open-emaakt.
Der kommen veule dieren veur in de Vierhouterbos, waoronder: edelhart, damhart, ree, wild zwien, moeflon, eekhoorn en vosse. Zeldzame diersoorten die der veurkommen bin t vliegend hart en de dasse.
De Beentjes van Sint-Hildegard
De Beentjes van Sint-Hildegard is een Twèentstalige speulfilm (mit Nederlaandstalige titel) die op 13 febrewaori 2020 in première gunk. De heufdrollen wördt vertolkt deur Herman Finkers en Johanna ter Steege; de regie en productie bint van de haand van Johan Nijenhuis. In de eerste weke trök de film meer as 100.000 bezukers, wat een Gouden Film Award opleverde.
Vierhouten
Elspeetse Heed
De Elspeetse Heed, n prachtig glooiend heedveld mit enkele vennen. n Restaant van de immense heedvlakte die dit deel van de Veluwe ooit bedekt het.
De Beentjes van Sint-Hildegard
De basis van de film is een Tsjechisch script, det ingriepend anepast wördden deur Finkers. 't Verhaal speult in Twente. Gedda (Johanna ter Steege) is wies mit heur kerel, dierenarts Jan (Herman Finkers), mar vertroetelt hum zo naodrokkelijk det hij 't der benauwd van krig. Nao de dood van zien tientallen jaoren op dezölfde meniere aoververzörgde schoonva kump Jan in een bevlieging in verzet. Intussen lek de dementie aover Jan hen te kroepen.
Vorden
thumb|250px|Kasteel Vorden Vorden (uutspraoke: Vodden) is n darp in de gemeente Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. Tot de gemeentelike herindeling op 1 januari 2005 was Vorden n eigen gemeente.
Vierhouten
Elspeetse Heed
De Elspeetse Heed is argeologies van grote weerde, deur anwezigheid van ouwe ekenhakhoutbosjes en grafheuvels.
De Beentjes van Sint-Hildegard
Umdet de film bedoeld is veur een laandsbried publiek, is der Nederlaandse ondertiteling. Op 12 febrewaori 2020 gunk de film in veurpremière in bioscoop Kinepolis in Eanske. De distributie wördt verzörgd deur September Film Distribution.
Vorden
Vorden wordt deuresneden deur de weg N319 van Zutfent naor Reurle en deur de Baokse baeke dee plaatselik ok wal de Vordense Baeke wordt enuumd. Disse bekke streumt uut in den Iessel. Vorden ligt an de spoorlijn Zutfent-Wenters en hef n eigen stasion.
Vorden steet ok wal bekend as t Achtkastelendarp en is daormet één van de meest "kasteelrieke" plaatsen in Nederland. Behalve Huus Vorden hef t darp nog de volgende kasten binnen zien grenzen: Hackfort, Den Bramel, Den Kieftskamp, Den Wildenborg, De Wierse, t Onstein en t Medler. In Vorden is ook de in de jaoren 1960 populaere serie Floris emaakt. Disse serie ging aover n ridder en zien Indiase vriend, die samen völle avonturen belaefd hebt.
Vierhouten
Vierhoutense Heed
t Laandgoed Vierhoutense Heed, n gebied mit bos, n stuk heed en n zandverstuving. t 120 Bunder grote laandgoed is n prachtig wandelgebied en vrie te bekieken. t Is n overbliefsel van n uutestrekt heed- en stuufzaandlaandschap dat noen grotendeels bebost is.
De Beentjes van Sint-Hildegard
Besprekings
De ontvangst van De Beentjes van Sint-Hildegard kun minder.
Vierhouten
Vierhoutense Heed
Op t heedveld greuien veule jeneverbezen, n bescharmde inheemse koniferensoort. Disse jeneverbezenpopulasie is onlangs deur Europese subsidie ontdaon van aandere bomen en struken, die de ontwikkeling van de jeneverbezen in de weg stungen.
De Beentjes van Sint-Hildegard
Besprekings
Op Filmtotaal.nl krig de film viere van de vief steerns; de bespreker nuumt 't een film "die er niet op uit is je te laten schaterlachen, maar net zoals Finkers' cabaret voor een constante glimlach en onophoudelijk gegrinnik zorgt. Het is vooral een vertelling die je zo nu en dan een echte vraag durft te stellen".
Vierhouten
Vierhoutense Heed
Op t laandgoed leit de "Gobiwoestijn", plaotselik beter bekend as de zaandverstuving of t zaand. Op disse kleine zaandverstuving stuuft t zaand nog altied, mer t gebied dreigt te vergrezen. Daorumme wördt de zaandverstuving of en toe weer hersteld, deur t gres vort te haolen. Over de zaandverstuving löp de Waskolkweg, n ouwe verbiendingsweg tussen Vierhouten en t heedvenne de "Waschkolk" bie Nunspeet. In de "Waschkolk" werden vrogger de schapen ewassen um daorna op de schapemarkt bie harbarg t Soerel verkocht te wörden.
De Beentjes van Sint-Hildegard
Besprekings
De Volkskrant gef de film dreie van de vief steerns en nuumt 't een "onderkoelde en nuchtere komedie [...]. Dat ook de verhaallijn vol dwarsigheden zit, nu en dan van toon verandert en zich weigert aan te passen aan de gebruikelijke scenariowetten, maakt De Beentjes hier en daar wel wat stuurloos. [...] Maar uiteindelijk wint de kont-tegen-de-krib-achtige charme."
Vierhouten
Vierhoutense Heed
Dit laandgoed is partikulier bezit en eigendom van de arven Enschedé. De familie Enschedé bezit al honderden jaoren n drukkerieje, veural bekend umdat daor sinds jaor en dag de Nederlaandse bankbiljetten edrukt wörden.
De Beentjes van Sint-Hildegard
Besprekings
Cinemagazine.nl schrif: "Het is een perfecte mengeling van serieus drama en een luchtige komedie. De cast is prima, en het is verfrissend om een zich in het oosten van het land en in het Twents gesproken (maar Nederlands ondertitelde) film te zien op het witte doek. Herman Finkers casten in de hoofdrol is een gouden greep geweest".
NRC Handelsblad gef dreie van de vief steerns en schrif: "een bedevaart helpt de zestiger vaak om tot zelfinzicht en acceptatie te komen. Dat pelgrimage-motief serveert de film een beetje te nadrukkelijk uit, maar naast alle seniorenfilms die nog één laatste grote transformatie of liefde beloven is de nuchterheid hier een verademing. [...] Regisseur Johan Nijenhuis, koning van de Nederlandse romkom, bewijst onnadrukkelijk zijn vakmanschap".
Trouw gef viere van de vief steerns en viendt 't plot vergezöcht, "maar gek genoeg levert het een amusante film op. Dat heeft veel te maken met Finkers en Ter Steege die goedgemutst kibbelen over appeltaart, warme sjaals en coniferen, en met dialogen waarin Finkers wijsneuzerige woordspelletjes als ‘het heeft geen nut, maar wel zin’ verwerkt."
K. ter Laanpries
De K. ter Laanpries is n Grunneger kultuurpries, dij sunt 1985 oetlangd wordt aan lu en organisoatsies dij zuk verdainstelk moakt hebben veur de Grunneger toal en Grunneger kultuur. De pries wordt oetlangd deur de Stichting t Grunneger Bouk. Tot 2013 wer de pries joarlieks oetlangd, doarnoa wer t n twij-joarliekse pries. Mit ingang van 2019 wordt de K. ter Laanpries weer joarlieks oetlangd, omreden veul meer Grunneger lu en organisoatsies binnen mit heur streektoal aan loop.
Vierhouten
Heemtuun De Heimanshof
Heemtuun De Heimanshof is een van de oudste heemtunen van Nederlaand. Disse tuun werd in 1935 an-eleid deur warkloze jongeluui van de Arbeiders Jeugd Centrale, bie wieze van warkverschaffingsprojekt. De heemtuun leit verscholen op t terrein van kämping De Paosheuvel an t Frusselt 30 te Vierhouten en is zelfs bie veule Vierhouters onbekend.
K. ter Laanpries
De pries is nuimd noar de Grunneger schriever en politikus Kornelis ter Laan (1871-1963).
Vierhouten
Heemtuun De Heimanshof
De Heimanshof, plaotselik ok wel bekend as Bruilse Viever of Bronse Viever, is n laandschapstuun van 1/2 bunder waorin alle planten verzameld wörden die van nature op de Veluwe greuien.
Veur de Tweede Wereldoorlog was t n proeftuun mit moeras en n uutegraven viever en n weelde an plaanten, grezen en mossen uut alle delen van Nederlaand. Nao de oorlog lag de tuun der jaorenlang verwaorloosd en overwoekerd bie. In de jaoren negentig hen vriewiligers de heemtuun weer in ere hersteld. De tuun is verneumd naor Eli Heimans, onderwiezer en natuurbescharmer.
Op t terrein he'j onder meer wallen mit beuken en eken, n naoldboombosjen, n vaorenhoek, n heedheuvel, n blauwgreslaand, n bloemewei, n leemkule, n roggeakker, n moerasjen en n muurtuun. Deur de tuun löp de Nunbeke, die n grote en kleine viever van waoter veurziet. Bie de ingang van de tuun staon vitrines mit n verzameling nesten mit eiers en markwaordige houten greuisels uut de natuur.
Kulinaere paorel
n Jaorliks terugkerend grootschaolig evenement is t zogenaamde "Rondjen Vierhouten". t "Rondjen Vierhouten", luuit veur de restaurants de opening van t wildseizoen in, en trekt jaorliks veule duzenden bezeukers. De koks van de verschillende restaurants en horekagelegenhejen (Vierhouten het der um-en-naobie de tiene in t hele darp), zetten tiejens t "Rondjen Vierhouten" der beste beentjen veur en biejen op die dag verschillende kleine wildgerechten an. Vierhouten wördt niet veur niks al jaoren an-eduud as "de kulinaere paorel van de Veluwe". Je kunnen der van eenvoudig tot fraoi luuks eten.
Pregnenolon
Pregnenolon is n lichaamseigen steroïdhormoon dat veural an-emaakt wörden in de bienieren, mer oek in kleinere hoeveulhejen in n koppel organen zo as de lever, de harsens, de huud, de geslachtsklieren (gonaden), t netvlies van de ogen, mer oek in t weefsel van t meenselik lichaam. Pregnenolon wörden emaakt uut cholesterol en is betrökken bie de ummezetting naor alle aandere steroïdhormonen (progestogenen, mineralokortikoïden, glukokortikoïden, androgenen, en eustrogenen, mer oek de neuro-aktieve steroïden). In die zin is t n prohormoon, toch hef t oek biologiese effekten van zien eigen, t gedraagt zich veural as n zelfstaandige neuro-aktieve steroïde mit krachtige angstremmende effekten (anxiolytiese effekten). Pregnenolon daalt liek as veule aandere hormonen a'j ouwer wörden. Oek daalt de pregnenolonspegel bie stress, dit zörgt onder aandere veur n verminderd geheugen.
Waoterbotterbloeme
thumb|300px|Waoterbotterbloeme De waoterbotterbloeme (Ranunculus aquatilis) is een vaste waoterplaante uut de renonkelfemilie (Ranunculaceae). De waoterbotterbloeme greuit in een groot part van Europa, Midden- en Oost-Azië, tropisch- en Zuud-Afrika mar oek in Noord-Amerika.
De bleuiperiode is van april tot augustus. De kelkblaojen kunnen der ofvallen.
Ranunculus aquatilis var. aquatilis
De zeuven tot 20 millimeter grote bloemen hemmen vuuf witte kroonblaojen, dee mit mekaar de ranen van 't gele harte bedekken. De kroonblaojen hemmen an de voot een gele negel. Der bin vuuf tot 20 meeldraojen. De hoeniggroeve is meestentieds rond. De vruchsteel is zwat nooit langer as vuve centimeter.
De vruch is een ovale dopvruch.
Ranunculus aquatilis var. diffusus
Disse variëteit hef allinnig fienverdelen onder-edeuken blaojen. Ze bin telkens in drejen edeeld en hemmen fiene slippen dee neet in een vlakke liggen. 't Hef meestentieds gien overgangsblaojen.
De bloeme is iets kleiner, zeuven tot 12 millimeter, en de ranen van de bloemdekblaojen bedekken mekaar neet. Der bin vuuf tot 15 meeldraojen. Oek is de hoeniggroeve neet rond mar hef de vorm van een halve maone. De 2,5 tot 3,5 mm lange kelkblaojen bin ofstaond en zwat nooit blauw an-eleupen. De vruchjes bin in 't jonge stadium behaord. De steunblaojen bin an de voot veur tweedarde of meer mit de bladsteel vergreuid. De vruchsteel is hooguut vier centimeter lange.