cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tweantsen taalwiezer
Mearvoold
t Oonderskeaid tusken Oost-Tweants en West-Tweants is hier vuural det et Oost-Tweants bie mannelike en onziedige wöarde n lestn lettergreep vortlöt: 1 hoes - 2 huuz, 1 woard - 2 wöar, 1 been - 2 been.
Wöarde dee't van oorsproonk nit Tweants zeent wordt vake vanzelf as vrouwelik ezeen, en kriegnt dus ook vrouwelike mearvooldsoetgänge. Wöarde dee't eandigt op -eit/-eat kriegnt vake ne mearvoolds-n (fakulteat - fakulteatn), en wöarde dee't eandigt op -ing ne mearvoolds-s (vereniging - verenigings).
De wieze woerop at et mearvoold evörmd kan wordn, kan ook van doarp töt doarp nog wier verskiln. In wat dialektn raakt et oonderskeaid tusken mannelik en vrouwelik aal mear vergetn, en wordt rechtevoort de meeste mearvooldn op de vrouwelike wieze doan, duur dr ne -n achter te plakn. Zo is et mearvoold van woard "wöarde", mer völle dialektn maakt doar "woordn" van.
t Is opvalnd det bv. in Riessen de leu zegnt: 1 stroate - 2 stroatn, terwiel et in et Eanters is: 1 stroate - 2 ströate. Dit is opmaarkelik umdet "stroate" n vrouwelik woard is, mer in et Eanters mearvoold toch umlaut krig.
Sk-/Sch-
In wat deeln van Tweante wördt de sch- op zin Hollaands oet-esprökn, in aandere deeln wördt e as sk- oet-esprökn. Dr is gin regel vuur, en n eenn zegt skole en n aander schole. Dit is ook nit per plaatse verskilnd, mear hef te maakn met persoonlike vuurkuur, of invlood van de umgewing.
Dr wörd wal es edacht det dit dr met te maakn hef det de oolde leu oet Tweante öare wichter Hollaands prebeern te learn en de wichter verbettern as zee in et Hollaands van skuur vuur schuur deedn. De wichter gungn disn regel dus ok in et Tweants gebroekn.
Disse "verbettering" zorgt dr ook vuur det leu ook wöarde met sch- goat oetsprekn dee't juust wál met ne sk- mut wordn oet esprökn, zo as bv. scheetbord (skateboard) en schielers (skeelers). Dit woarkt ook aansumme: leenwöarde oet et Hollaands met ne sch- wordt mangs met ne sk- oet esprökn (bv. niejskierig)
Op disse wiki tref ie dus mangs sch-, en mangs sk-.
-ing/-ige
Wat woarkweurde köant (net as in et Hollaands) veraanderd wordn in zelfstandige naamweurde duur der -ing of -ige (oetsproak -ege) achter te plakn. Dee leste meugelikheaid is alleen wat eulderwètser. Rechtevoort wördt -ing mear gebroekt, mear -ige keump in wat plaatsen ook nog wal völle vuur. Doarumme kö'j hier beaide teegnkomn. Vuurbeeldn:
Sassies hebn
Duur euldere sprekkers van et Tweants wördt mangs nog et hulpwoarkwoord hebn in plaatse van wean gebroekt. Dèt geet op de zelfde wieze as in et Engels: Rechtevoort geet et op et gebroek van wean in dee stean op an:
Sassies doon
Umdet völle sprekkers rechtevoort ook völle Hollaands doot, meant ze dèt dit keenderlik is, en doarumme neet good. Dee gebroekt doarumme rechtevoort meestntieds n Hollaandsn vorm: Ik leaze.
Saamntrekkings
Tweants steet ook bekeand um de völle saamntrekkings van weurde. Dit gebuurt allene neet op good geluk, mear as et oonderwoarp noa et hulpwoarkwoord keump, zoo as wiln, hebn, wean, doon en woarkweurde dee at op nen kleenker eandigt. Allene as der noadruk op et oonderwoarp keump, wördt dit neet edoan.
Wiln
Meestieds wördt wiln saamn etrökn tot
Goan
Vuurbeeld met hebn
Vuurzetsels
In et Tweants wordt regelmoatig dubbele vuurzetsels gebroekt. Vake slot dan een "noa"zetsel et vuurzetselvuurwearp of. Dit is um ne oetdrukking wat mear kracht met te gewen, of te loaten zeen det ne beskrewene gebuurtenis met völle geweald gebuurt.
Vuurbeelde:
Zegswiezn
Tweants hef vake aandere oetdrukkings as et Hollaands. Zo kan et Hollaandse "alles goed?" letterlik vertaald wordn noar "Alns good?", mear echt Tweants gebrok vake de vroage "Good te passe?. De Tweantse zegswiezn zeent vake beeldend; duur ne abstrakte beskriewing te geewn, weett de tooheurders wat dr bedoold wörd. Der zitt vake natuurellemeantn in. De beskriewings köant mangs slim ofwiekn van et bedoolde. Tukkers vertaalt disse zegswiezn vake rechtstreeks noar et Hollaands, woerduur at de Tweantismes ontstoat.
Hier he'j n poar vuurbeelde:
As nen Tukker wat te völle dut met noadelige gevolgen, keump dr vuur et woarkwoord n prefix ver-:
15e eeuw
Decennia - Eeuwen - 14e eeuw - 15e eeuw - 16e eeuw
1651
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1651:
Nuldernauw
thumb|300px|'t Nuldernauw richting [[Armelo]] 't Nuldernauw is één van de Veluwerandmeren tussen Gelderland en Flevoland. 't Meer grenst in 't zuudwesten an 't Niekarkernauw en loopt in 't noordoosten over in 't Wolderwied. 't Is samen mit 't Niekarkernauw 't smalste randmeer.
't Nuldernauw wort deur een dam escheien van 't Niekarkernauw. In disse dam leit de Niekarkersluus, waor de N301 over loopt.
Twentse Taalbank
De Twentse Taalbank (Tweantse Sproakbaanke) is ne wearkplaats van de Oudheidkamer Twente, woar alns wat dr in t verledn is skrevn, oetbracht, zungn en dichtet in en oaver t Tweants bie mekaar gadderd wördt op ene stea, zodat t veur alman toogankelik is.
De Sproakbaanke is ne deurloopnde ondernemming, dee t veural mut hebn van vriewilligers. Konservator is Goaitsen van der Vliet, burometwearker is Hans Hassink. De Sproakbaanke is oonderbracht in t hoes van de Vereniging Oudheidkamer Twente, teggenoaver n vroggern ingaank van TwentseWelle wat noe de Museumfabriek is.
12 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 12 november
11 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 11 november
Kulenburg
Kulenburg (Nederlaands: Culemborg) is ne stad en gemeente in de Betuwe, in de Nederlandse previnsie Gelderland en hef ne oppervlaakte van 31,23 km² (woarvan 1,49 km² waater). Binnen de gemeentegrenzen bunt gin andere darpen. Kulenburg had 10.369 huze in 2004, der waren 1.430 bedrieve en rundum 10.300 warkplaetse.
Handelsdarp
Ourspronkelek was Kulenburg n handelsdarp, elaegen op den stroomrugge van et riveertjen de Meer en den zudeleken ooverwal van den Lek. Ten westen doarvan bouwden den Heer van Bosinchem (Beusichem) in de 12de eeuwe n kasteeltjen.
Nòg een kasteel
In de 14de eeuwe bouwden Jan II, den zich Heer van Kulenburg neumden, n groot kasteel an de oostziede van de stad. Van dit kasteel is noo alleneg den kasteeltuun nog ovver. Franse tröppe hebt et in 1672 veur et grootste dele verwoost woarnoa et in de joaren noa 1735 af-ebrokken wodden.
1591
thumb|262px|Sankore moskee van Timboektoe
Hannover
thumb|Et Ni'je Raodhuus van Hannover Hannover (Platduuts: Hannober) is een stad in et noorden van Duutslaand. De stad leit an de rivier de Leine en het 532.163 inwoners (2015). Tussen 1814-1866 was et de heufdstad van et Keuningriek Hannover. Hannover is de hedendaegse heufdstad van de dielstaot Nedersaksen.
D'r bin grote industriële bedrieven, zoas Volkswagen, Continental (autobaanties), Varta (batteri'jen), en TUI (toerisme). Hannover het ok een bekende voetbalklub, Hannover 96. De klub is sund 2002 weeromme in de eerste Duutse voetbaldivisie, de Bundesliga. Hannover 96 speult in de AWD-Arena (plaetse veur 49.000 meensken).
Een bekende veronderstelling in Duutslaand is dat de inwoners van Hannover et beste Duuts zolden praoten. Plat wodt der amper nog praot.
Sjulekrupen
Sjulekrupen is een kingderspel waorbie iemand mit de ogen toe tot een bepaold getal telt, en ongertussen gaon de aore minsen dee meedoen zich verbargen. Sjulekrupen ku-j buten doen, 't liefst op een terrein mit veul plaotsen waor je sjulekrupen kunnen zoas op een sjoelplein, maor mit kleine kingderen is 't ok heel goed binnen te speulen. Nao 't tellen roept de zeuker ik kom! en prebeert iedereen te vingden dee zich verstopt het. 't Spel is of-elopen as iedereen evongden is.
Der is meestal een zogenaomde buutplaots, dat is een plaots waor iedereen dee evongden is emeld moet worren, maor waor minsen dee zich verbargen ok vrie kunnen buten (deur buut vrie te roepen). Een buutplaots kan beveurbeeld een regenpuup of een langterenpaol wezen. Bie buskruut is de buutplaots een bal.
Slowaaknlaand
Slowaaknlaand is een jonge republiek in Mildn-Uropa, die zich op 1 januari 1993 lösmaakte oet Tsjechoslowaaknlaand, dat doarduur ophiel te bestoan.
t Laand greanst an Tsjechie in t westn, Pooln in t noordn, Oekraïne in t oostn, Hongarije in t zuudn en Oostnriek in t zuudwestn. t Is n overwegend bargachtig laand, dat gedurende de 20e eeuw weliswoar een gehiel vörmde mit t taalkundig en kultureel nauwverwante Tsjechie, mar dat in de eeuwen doarvuur een hiel aandere ontwikkeling duurmaakt har. Slowaaknlaand beheurde eeuwenlang tot Hongarije. De emancipoasie van t Slowaakse volk kreeg pas loat gestalte.
Modderputjen
thumb|250px|Een modderputjen/bavel Een modderputjen of bavel is 't litteken dat achterblif op 't lief, naodat de bavelstrenge derof ehaold wönnen. Een modderputjen hef daordeur een symbolische betekenisse van verbiending mit 't leven ekregen. De vorm van een modderputjen hangt of van de wieze waorop 't litteken vergreuid is. Der bin vier vormen dee 't meest veurkoemen: 't knupjen: een eerder plat modderputjen dee deruutziet as een ronde platte knuppe, 't innetjen: een ovale tot ronde holte dee nogal es kan verschillen in deursnee en diepte, de uutpuulbavel: een iets uutstulpend modderputjen, en 't bolletjen: is een uutpuulbavel mit binnenin een kleine uutstulping in de vorm van een bolletje dat net neet uut 't putjen uutsteek.
Slowaaknlaand
Tegnweurdig is Slowaaknlaand één van de lidstoatn van de Uropese Unie. De bevolking stemde op 18 mei 2003 in n referendum vuur de tootreding. Dit vun oeteindelik plaats op 1 mei 2004.
Modderputjen
Tegensworig dragen de deerns oek wel hele korte T-hemden waordeur je der bavel zien, dit is uut India over koemen weien, tot an de jaoren 80 kon zoks neet. A-j een karke bezeuken dan mu-j netuurlijk neet in je loopgoed naor binnen gaon, ze warderen 't dan a-j je eigen ummetrekken, zoda-j gien buukspiekers, modderputjes, kaole schoeren of voten of aandere naorigheid zien. Der bin oek wè meensen dee der bavel laoten tatoeëren.
Oostlaauwers Frais
right|300px|thumbnail|t Vrougere toalgebied van t Oostlaauwers Frais; de rode lien is de schaaiden tuzzen t Ems- en t Wezerfrais, môr ook tuzzen de tegenswoordege dialekten Grunnegs-Oostfrais en Oldenbörgs t Oostlaauwers Frais of gewoon Oost Frais (in t Selterfrais: Aast-Fräisk) is n Fraise toal dij proat wuir in t haile gebied tuzzen Laauwers en Ems. De benoamen Oost Frais mout nait verward worden mit Oostfrais, wat t Oostfrais Leegsaksisch aanduudt. Noudoags wordt der allend in de Duutse gemainte Selterlaand nog Oostlaauwers Frais proat, woardeur t overbliefsel ook wel Selterfrais nuimd wordt.
Toalgebied
t Wuir sproken tuzzen de rivieren de Laauwers en de Wezer. t Gong om volgende gebieden:
Messiasbeliedende Jeuden
Messiasbeliedende Jeuden bint 'n godsdienstige gruupering die Jezus beschouwt as n deur God in n Olde Testement beleufden Messias. Messiasbeliedende Jeuden döt in eur geleufsleven aspecten uut zowel 't kristendom as 't jeudendom saamn.
Aandere benaamings veur Messiasbeliedende Jeuden bint Messiaanse Jeuden, Messiaans jeudendom, Messiaanse Beweging en Messiasbelieders. De leste twee anduudings wöd ok in gebruuk enommen deur Messiasbeliedende niet-Jeuden.
Körte umschriewing
Deur eure geleuf in Jezus as 'n messias (deur eur an-eduud as Yeshua of Jesjoea, zien Hebreeuwsen naame) zollen Messiasbeliedende Jeuden in strikten zinne as kristenen kunnen wödden an-emarkt, mar disse tarme wödt deur eurzölf liever nie gebruukt. Formeel espreuken beheurt zi'j echter töt 'n kristendom. Zölf vint zi'j dat eur (ok) töt 'n jeudendom beheurt, mar umdat Jezus deur 'n jeudendom nie as messias wödt eziene, beschouwt 'n jeudendom hen as 'n kristliken sekte. 'n Aander probleem is ok, dat de Messiasbeliedende gruuperings 'n jeudendom nao Jezus ofwiest. In 'n jeudendom geleuft men nie dat Jezus an 'n Messiaanse profetieën hef voldaon, noch voldöt an de vereisten die an de messias esteld wöd en dat daorumme de messias, wiens identiteit nog onbekend is, nog mut kommen.
In 't kristendom bint d'r meer gruupen die elementen uut 't jeudendom en 't kristendom saamdoet. Men kan hierbi'j deanken an de Zeuvendedagsadventisten (disse hold de sabbat), maa veural ok an wat wel de Messiasbelieders of de Messiaanse Bewieging wördt enuumd. Eewm as de oovrige zichzölf nuumende Messiasbeliedende gemienten, giet 't hierbi'j ienvoldigweg um niet-Jeudse kristenen die op Judaistische wieze eur geleuf vörm gef. Men gebruukt de tarms Messiasbelieders en Messiaanse Bewieging daorumme gwoon as verzaamelbegrip. De diverse "Messiaanse" gruuperingen hebt verschillende, teengstriedige visies, en van ien laandlik Nederlaanse saamwarkverbaand is dan ok gien sprake.
De Bilt
De Bilt is een gemeente en een darp in 't midden van de Nederlaanse previnsie Utrech. De gemeente hef ongeveer 42.000 inwoeners en beslaot een oppervlakte van zo'n 67 km² (waorvan krap-an waoter). 't Darp De Bilt telt 10.465 inwoeners (1 jannewaori 2005).
De volgende plaotsen heuren oek bie de gemeente: Bilthoven, Groenekan (Greunekan), Hollandsche Rading, Maartensdijk (Meertensdiek), Westbroek.
Ofbeelding van de darpskarke
thumb|left|250px|De darpskarke van De Bilt
Gruto
thumb|300px|De gruto thumb|300px|Verspreidingsgebied, zoemers (geel), swienters (blauw), et hele jaor deur (greun) De gruto (Limosa limosa) is een voegelsoort uut de familie van de steltlopers. Disse voegel wördden veur et eerst beschreven deur Carolus Linnaeus in 1758.
Weivoegel
De gruto is één van de meest bekende weivoegels. Hij hölt van wat zompigere weien, en völt zich op de hedendase weien mit een leeg waoterpeil niet zo thuus. Et antal gruto's is daorumme de leste tied hard achteruutegaon. Gruto's zeuken der eten mit der lange snavel in de grond, et liefst in ondiep waoter.
Heurem
thumb|De heurem De heurem (Vespa crabro) is een grote wespensoort. Behalve deur zien ofmeting van 2,5 tot 3,5(!) centimeter valt de heurem op deur zien roodachtige borststuk en zien felle geluud. Hie komt niet veul veur in België en Nederlaand, mar is oek gien zeldzaamheid. Hoewel de heurem meer as twee keer zo groot is as de gewone wesp, is ie heel wat minder agressief tegenover minsen. As ie steekt is dit wel pienlijker as bie een gewone wesp of biej, mar hie steekt minder gauw - al kan de heurem wel iezig weerbaor wezen as 't derop ankomt een nest te verdedigen.
Volges ouwe fabels zou de heurem een mins of een peerd kunnen doden. Dit is onzin, umdat 't gif van de heurem oengeveer geliek is an dat van de gewone wesp. Een steek van de heurem is alleen dodelijk as een persoon der allergisch veur is, of as een persoon tussen de 500 tot 1.000 keer esteuken wort.
Gruto
Verspreiding
De soort hef drie ondersoorten:
Voortplaanting
Gruto's breujen vanaof de periode einde meert tot juni. Ze legen gemiddeld vier eiers. 24 tot 25 dagen lank breujen de voegels umste beurte op de eiers. As et gres langer wördt tiejens et breujen, wördt et nest staorigan beter aofedekt en is et nest beter bescharmp tegen roofdieren, allewel boeren der vaker overhinne riejen mit de gresmeier as et wat langer is. De ouwers passen nog zo'n vier weken op de jongen. Dit doon ze grege deur op een kleine aofstaand de jongen in de smiezen te houwen.
Voeraozie
De gruto it wurms, insekten en larven van insekten zo as emelten (larven van de langpootmogge). Gruto's pikken in Nederlaand soms wel 1200 emelten per dag uut de weie, waor veehouwers dan weer blie van wörden. In zien overwienteringsgebied in Afrika (Guinee-Bissau) it e rieste op de plaotselike riestevelden.
Tweantsen Oawnd
Nen Tweantsen Oawnd (Hollaands: Twents Culturele Avond) is nen oawnd woerop leu tehoope komt um te sprekn oawer zaakn dee at de Tweantse kultuur angoat. Op zonnen oawnd komt verskeaidene gespreksoonderwoarpn an bod, zo as t behoold van t Tweants, in staand hooldn van Tweantse gebroekn, ezw. Den oawnd hef ne vuurof bepoalde indelige, den at kan verskiln in opbouw. t Ene moal komt dr verskeaidene leu öaren kollumn vuurleazn, woernoa at doar oawer köjerd kan wordn, t aandere moal wörd n oonderwoarp an ehaald woerop iederene dan sprekn kan.
Groafschap (deurverwiespagina)
Groafschap kan wean:
Tweantsen Oawnd
De Tweantse Oawnde wordt organiseerd duur oold-streektaalconsulent Gait Kraa, Gait van de Tute en Arie van Peardejan, en wordt meestieds eheuldn in t Parkgebouw van Riesn. Thea Kroese regelt t verloop van n oawnd.
Zuudsoedan
right|thumb|250px|Stee van Zuudsoedan ien Afrikoa Zuudsoedan, offisjeel Republiek Zuudsoedan (Engels: Republic of South Sudan) is n laand ien Oost Afrikoa. De heufdstad en grootste stad is Juba ien de dailstoat Central Equatoria. t Kustloze laand het n grup mit Etiopie, Kenia, Oeganda, de Demokroatische Republiek Kongo, de Zeantroal Afrikoanse republiek en Sudan. De belaangriekste revier van Zuudsoedan is de Witte Nail. t Laand het n oppervlak van 619.745 vaaierkante kilometer en het n bevòlkensgrootte van sikkom 8.260.490 mìnsken. Omreden der n hail ìnde toalen proat worden ien Zuudsoedan en om nait nog meer verdaildhaid te kriegen, is t Engels as offisjele laandstoal nomen.
t Gebied dat man nou kennen dut as Zuudsoedan was dail van t Britse mandoat Egypte en wör ien 1956 dail van de Republiek Soedan dou dij onòfhaankelk wör. Noa de eerste Soedanese börgerkraig wör Zuudsoedan ien 1972 n autonome regioon binnen de republiek. Ien 1983 wör de autonome stoates òfnomen en noa/tiedens de Twijde Soedanese börgeroorlog ien 2005 kreeg Zuudsoedan heur autonome positsie weer. Ien jannewoarie van 2011 stemden de börgers van Zuudsoedan veur de onòfhankelkhaid en op 9 juli 2011 wör Zuudsoedan n aigen laand. Nait aal landen ien de weerld hebben Zuudsoedan (al) erkennen doan. De belaangriekste reden veur de schaaiden is t geleuf. Ien tieds dat Soedan veuraal islamitisch is, wordt ien Zuudsoedan veuraal t kristendom en haaidense Afrikoanse religies aanhongen.
Slekke
thumb|250px|De wingerdslek De slekke (Gastropoda) vormt een klasse uut de stam van weekdieren. Slekken worren oek wel buukpotigen eneumd; een naam die te danken is an de spieren an de oenderkant van 't langwaarpige lief, die veur de vortbeweging zurgen. Gaster betekent buuk of maag, en poda betekent poten, wat de wetenschappelijke naam Gastropoda verklaort. Der bin wereldwied zo'n 60.000 tot 75.000 verschillende slekkensoorten bekend.
Slekken bin de enigste weekdieren die oek op 't land leven, al leven de meeste soorten in zee. De slekken bin op verschillende menieren in te delen. Zo bin der slekken mit een huusjen en slekken zoender huusjen, de naaktslekken. Veerder bin slekken zowel op 't land, in zeut waoter as in de zee te vienen. Slekken stammen uut 't Cambrium en worren ekenmaarkt deur een enkele schulp die meestentieds wiendingen het. Slekken bin tweeslachtig en worren zowel deur de mins as deur veul are dieren greeg egeten, mar sommige soorten bin een plaag in de hof.
Bekende soorten
In Nederland en België leven een paor hoenderd soorten slekken; de meeste in zee, en enkele tientallen op 't land en in zeut waoter. Een paor bekende soorten uut de lege landen bin:
13 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 13 november
Aai (toponiem)
Aai of eei is t Oldgrunnegs-Oostfraise woord veur aailaand en is ôfkomsteg oet t Oldfrais (ey of ei). In de run van de joaren is t woord -laand der aanvast plakt (aailaand/eiland). n Noam woar of dit nog ien trug komt is t Oostfraise aailaand Nordeney (aailaand van Norden; in t Grunnegs-Oostfrais ook wel Norderoog of Norderneei/Nordernaai). Ook de oetgong -oog, in bieveurbeeld Röttemeroog (aailaand van Röttem), Skiermunnekoog (skier = donkergries, aailaand van de grieze munneks) en Wangeroog (aailaand van Wangerlaand) is ôflaaiden van t woord aai of ey (denk bieveurbeeld ook aan t Engelse woord veur oog, eye). In aander toalen broekt man dit ook. n Veurbeeld hiervan is t Deense woord ø in bieveurbeeld Rømø (Reumeroog) en Færøerne (Fær = schoap; ørne = aailanden; Oldnoors: Færeyjar). Denk bieveurbeeld ook aan de Knoalaailanden Jersey en Guernsey.
De aigenliekse betaikenen is middelkerwies "woater(gebied)". t Woord ai (of ae) is der aan verwaant en betaikent "woaterweeg". Denk bieveurbeeld aan de Roeten Ai (Westerwôlds: Ruten Ao, Nederlaands: Ruiten Aa), de Slochter Ai (Nederlaands: Slochter Ae) en de Selter Ai (Selterfrais: Seelter Äi, Hoogduuts: Sater Ems). t Fenomeen ae komt ook in Westfraislaand veur, woar de toal ook op t Fraise substroat ligt. t Woord aa (Ruiten Aa, Drentse Aa, enzowieder) wordt in hail Nederlaand broekt en wordt in t Grunnegs sumtieds letterlieks vertoald mit oa in stee van t korrekte ai.
Nevven t woord aai en aailaand wör ook t woord insel broekt, deur invlouden vanoet t zuden. Dit woord wordt tegenswoordeg nog aal broekt in t Duuts en in Engelse woorden as Peninsula (haalfaailaand). Oorspronkelk is t Latains woord (insula), woardeur ook de Romoanse woorden isla (Spoans), isola (Italjoans), illa (Kateloans) en île (Frans) der verwaant aan binnen.
Laauwersoog
thumb|right|300px|Viskershoaven Laauwersoog Laauwersoog is n loug ien gemainte Marne ien Nederlaandse pervìnzie Grunnen. t Is noa 1969 ontstoan, noa de iendieken van de Laauwerszee. Laauwersoog is veuraal vernuimd as vertrekstee van de veerboot noar Aailaand, dat vanôf de hoaven goud te zain is.
Laauwersoog is n wichtege viskershoaven (letterkode: LO) en het n aaigens viskôfslag. n Paart van de viskersvloot van Örk het as thoeshoaven Laauwersoog. Ook veul Deense visker leggen regelmoateg aan ien Laauwersoog. t Loug en de hoaven binnen slim laifd bie doagkesmìnsken, ook deur de meugelkheden om vrizze visk te eten.
14 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 14 november
Wietem
right|thumb|150px|Lekaosie van Wietem in de gemiente Zwolle
Wytem (Nederlandsk: Wijthmen) is en büürtskap in et süüdoosten van de oaverysselske gemeynde swolle. Med härvde förmt wytem de wyk märswätteringlanden. Wytem ligt körtby de ryksweg N35. In de büürtskap ligt de wytemerplasse, in de jåren söäventig döär sandwinning untstån, dåras y köänet swömmen un küern.
Geskydenis
De oldste spöyren van bewoaning stamt üüt de jonge steyntyd. Op disse steade bint by upgravingen vöärwarpen evönden dee wyset up kontakt tüsken de vrogge bewoaners un et romeinske ryk.
In en ourkunde üüt et jår 960 nömet se de plaatse Wie, wat as klein heiligdom of heilige steade beteykent.
Streaktaal
Et neadersassiske dialekt van wytem höyrt volgens de dialektoloog Harrie Scholtmeijer by et sallandsk, in teagenstelling töt et dialekt van et noorden van de gemeynde swolle, dat as hee by et noord-oaverysselsk indeylt.
Splo
thumb|right|100px|Splo in t rood op de kaarte van de gemeente Riesn-Hooltn Splo (Hollaands: Espelo) is n kleainstn noaberskop in de gemeente Riesn-Hooltn. t Hef ne eegne skoole, woer in t anlönnde hoes n filmmaker Bert Haanstra op de wearld is ekömn. Den zin vaa was heuwd van dee skoole, de Bosskoole. t Hef ook n eegn verennigingsgebouw: t Trefpunt en zelfs n eegn leed.
Ieder joar hoolt ze in juni t Splose Feest. n Achterhooksen band Normaal hef dr verskeaidene moaln espöld.
De inwonners van Splo beent wies met mekoar en doot völle saamn. Zo hebt ze verskeaidene records op öarn naamn stoan, zo as de grötste Boake (poasveur) van de wearld, de grötste sneepoppe van de Benelux en t wearldrecord heuivorkgooin.
Diepe ecologie
Dîepe ecologie is 'n heedndaagse ecologiese filosofie, die in begun jaorn 70 ontwikkeld werd deur Arne Næss.
De anhangers van disse kiek bint onderdeel van de milieubeweging.
De karngedachte van de dîepe ecologie is 't idee dat de natuur 'n zölfstaandige intrinsieke weerde hef, lös van 't nut veur de meense.
't Is 't geleuf dat de leewmde milieu in zien geheel mut wördn respekteert en dat 't ok beschouwd wörd as iets dat wettlike rechn toekump um vri'j te leewmn en te bleuin. De natuur, die wördt eziene as 'n kompleet systeem, mag nie allene as materiaal veur produksie en konsumpsie wördn eziene. 't Niet-meenslik leewm hef 'tzölfn recht as de meense um te leewm en te gedijen. De meense maakt deel uut van de natuur en hef daorbinn dus gien beveurrechte positie.
Zie beschref zichzölf as 'dîepe', umdat zi'j d'r van uutgiet dat a-j dîepe in de feitlike warklikheid van de meense in relatie van de natuurlikn weerld kiekt, da-j dan töt diepere filosofiese konclussies komt dan as de bestaonde.
't Ingriepn van de meense op de aarde dient te wördn verminderd deur 'n vermindring van 't bevolkingsantal en beparking van de leewmstandaard. De meense magt de aarde allene antassn veur zoverre dit neudig is um in zien vitale behoefn te veurzien. D'r is veraandring ewenst in fundamenteele ekonomiese en technologiese struktuurn.
Daornaost bint veraandringn in basisweerden en bewuszien neudzaaklik. Meensn dient zich opni'j starker met de natuur verbönden te vuuln.
De dî epe ecologie (deep ecology) werd deur Næss formuleerd as kritiek op 'n shallow ecology, die volngs de anhangers van de dîepe ecologie:
Jos Lansink
Jozeph (Jos) Johannes Gerardus Marinus Lansink (Rossum, 19 meart 1961) is nen Tweants-Belgiesen springruuter.
Lansink köm oonder n andacht in 1988, doo't hee de Grote Pries van Tweante en t CHIO in Rotterdam wun en tweedes wör op t Neerlaands Kampioenskop, woerduur't he met moch doon op de Olympiese Zommerspöllen van Seoel. Met zin peard Felix haalden he doar de zeuwende plek in de eankele klasse. Met t Neerlaandse manskap wör he viefdes in de laandenwedstried. Met Felix wör he ook doardes op t Europees kampioenskop van 1989 in Rotterdam.
n Opvolger van Felix was t peard Egano. Met dit peard haalden Lansink ne doarde plaatse op t Europees kampioenskop in t Fraanske La Baule in 1991. Met t laadenmanskap wör he eerste. Op de Olympiese Zommerspöllen van Barcelona in 1992 haalden he met Piet Raijmakers en Jan Tops ne gooldene medalje in de laandenwedstried.
Op de Olympische Spöllen van Sydney in 2000 dee Lansink vuur t lest vuur Neerlaand met. Met Jeroen Dubbeldam, Jan tops en Albert voorn haalden he de viefde plek in de eandklassering van de laandenwedstrieden.
Um dee tied wör der ne nieje regel in evoord in de ruutersport det ruuter en peard oet t zelfde laand mossen stammen. In dee tied warren der skoonwal gin toppearde oet Neerlaand, en doarumme besleut Lansink samen te goan met n Belgiesen peardefokker Leon Melchior, en hee nöm in 2001 n Belgiesen nasjonaliteit an. Zin grötste weenst was in 2006, doo't he op de Wearldruuterspöllen in Aken wearldkampioen springen wör.
West-Europa
thumb|280px|West-Europa West-Europa is een regio binnen Europa. De regio onderskeidt zich van Centraol-Europa en Oost-Europa deur de geograofie en deur de verskillen in geskiedenis en cultuur.
Veur de Kolde Oorlog werd "West-Europa" gebruukt as begrip um Fraankriek, Ierlaand, 't Verenigd Keuninkriek, Nederlaand, België en Luxemburg an te duden.
Duutslaand en Zwitserlaand wörden gangs ok tut West-Europa erekend, hoewel ziej meestal erekend wörden tut Centraol Europa. Fraankriek wördt deur heur ligging en cultuur ok wel tut Zuud-Europa erekend.
Tiedens de Kolde Oorlog werd de term gebruukt veur de laanden onder Amerikaonse invloedsferen, die deilnammen an de NAVO, as tegenhanger van Oost-Europa, onder Sovjetinvloed. De grèènzen tussen Oost- en West-Europese laanden werden ok wel 't Iezeren Gordien enuumd.
Tut 2003 kun West-Europa zonder prebleem gebruukt wörden veur de laanden van de Europese Unie plus Ieslaand, Zwitserlaand, Liechtenstein, Andorra, Noorwegen, San Marino en Monaco. Mar vanof mei 2004 maken Centraol- en Oost-Europese laanden deil uut van de Unie, wat de definitie van West-Europa weer veraanderd hef.
Druten
Druten is ne plaatse en gemeente in de Nederlandse previnsie Gelderlaand en hef ne oppervlaakte van 42,50 km².
Katmandoe
thumb|rechts|240px|Katmandoe Katmandoe is de heufdstad van Nepal. In 2011 had Katmandoe mear as 1 milljoon inwöner. De stad leijt 1400 meter boaven de zee.
Klimaot
In de winter kan et 2-3 gröä celcius wodden moar in de zommer 28-29.
Oost-Tweants
thumb|Sproakgebeed van t Oost-Tweants in doonkerblauw Oost-Tweants is ne naam veur de variaanten van et Tweants dee sprökken wordt op et noord-oosten van de denkbeeldige lien Geestern, Hengel, Oaverdeenkel. Dizze indeling is maakt deur dialektkeundige Jo Daan.
Et Oost-Tweants wördt in alle delen van Noord-Oost Tweante sprökken en kent ne gröttere eenheid wat oetsproak angeet, as bieveurbeeld et Tweants-Groafskops. Et wördt sprökken in de gemeentes Deenkellaand, Tubbig, Losker, Boarn, Eanske, Oldnzel en et noordelike deel van de gemeente Hengel.
Kenmearkn
Et belangriekste kenmeark um te wetten da'j met Oost-Tweants te doon hebt, is et gebroek van "nich" in plaats van "neet". Veur verkleinweur hebt ze eankelt -ke (woaras et Tweants-Groafskops ok mangs tje hef). Wieders döt et Oost-Tweants met "veur" en "deur" woaras Tweants-Groafskops "vuur" en "duur" hef, en aandersum. Et Oost-Tweants hef gin westfaalse brekking meer. In voltooide deelweur onderskeid zik et Oost-Tweants van Tweants-Groafskops deur et oontbrekken van een veurplaksel: woaras Tweants-Groafskops zeg: "ik bin egoan" hef et Oost-Tweants "ik bin goan".
Groot verskil met Tweants-Groafskops is dat Oost-Tweants, in teggenstelling töt Tweants-Groafskops, wal metdoan hef met de e-apokope. Dat was een proces woarin as de end -e (schwa) in zelfstaandige naamweur, warkweur en meervolden ofsleet. Doardeur döt et Oost-Tweants wat körter an as Tweants-Groafskops. Lange, lösse lettergrepen komt hoast nich veur. Et getal 7 klinkt in West-Twente as zeuven, in Oost-Tweants as zövven ("zöm").
16 november
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 16 november
Oost-Tweants
Kenmearkn
Et meervold van hoes en pot wör doarum in Oost-Tweants huuz en pöt, in stea van Tweants-Groafskops huuze en pötte.
Dit kö'j better zeen met een veurbeeld:
Tweants-Groafskops (Wierden):
Oost-Tweants (Tubbig)
Donar
Donar, ook vake Thor eneumd, (Ooldnoors: Þōrr, Þunarr; Ooldengels: Þunor, Þūr; Ooldsassies: Þunær; Freesk: Tonger, Ooldneerlaands: Donar; Ooldhoogduuts: Donar; Proto-Germaans: *Thunaraz) is den roodhöarigen en roodböardigen god van den doonder en beskoarmhear van Midgoard in de Germaanse mythologie en et Germaanse headendom en de verwaante geleuwe: Noors headendom, Angelsassies headendom en vastelaandsheadendom.
De meeste van de nog bekeande verhalen dee as met Germaanse mythologie te maken hebt, neumt Donar, of dreeit um Donar. Donar was nen völle anbeden god van de Germanen. Hee wör meenstens doezend joar anbeden, vanof de euldste nog bestoande geskriften van de inheemse Germaanse stämme töt an doezend joar later in den tied van de Noormänne.
Op verskeaidene vuurwoarpn dee't van verskeaidene Germaanse stämme eveundn zeent, wörd Donar an erop vuur beskoarming. Kleaine oetvoerings van Donars hamer Mjöllnir wörden as sierroad een oetdagend teken van Donar tiedns de kerstening van Skandinavië.
Naamherkomst
Proto-Germaans *thunaraz, "Doonder" wör in et Oold-Noors Þorr, Duuts Donner, Nederlaands donder en Ooldengels Þunor en in Modern-Engels thunder met in elaste d.
Zweeds tordön and Deens and Noors torden hebt et achterplaksel -dön/-den, wat van oorsproonk "gerommel" of "geluud" betekenden. De Skandinaviese sproaken hebt ook et woord dunder, wat ze hebt oawer enömn oet et Neersassies.
Familie
In de Dicht-Edda en de verhaal-Edda is Donar de zönne van Woden en de reuzinne Jörd (Verwaant an et Plat: Earde). Zin wief het Sif, en doar is nit völle van bekeand, behalve det he gooldne höare hef dee't Loki um ofsneed. Met zinne minnaresse, de reuzinne Járnsaxa har Donar twee zöns, Magni en Modi. Met Sif har he zinne dochter Thrud.
Et euhemeristiese vuurwoord van de verhaal-Edda gef ook an det he met Sif ne zönne har met den naam Lóriði, samen met nog 17 gennerasies ofstammelingen mear. Mer et vuurwoord was bedoold as oetleg oawer wo as et köm det de Aesir anbeden wörden. Terwiel at ze mear reuzen warren as goden. Donar hef ook nog ne stiefzönne van Sif, den as Ullr het. Skáldskaparmál neumt ook nog van enen den as Hlóra het. Det was Donars pleegmoo. Dit keump oawereen met de Lora of Glora oet Snorri Sturlusons vuurwoord, mear oawer Hlóra wörd vearder nit eneumd in et book.
Mjöllnir
thumb|right|Tekening van ne opgreawing oet [[Öland in Zweden van ne gooldplatene ofbeelding van Mjöllnir in zilver.]]
Donar hef nen hamer met nen korten stellen, den as Mjöllnir eneumd wörd. Mjöllnir keump terugge noar zinnen eigenaar, as den der met op een doel smit. Mjöllnir kan ook bleksemstroalen ofsketen. Um Mjöllnir te gebroeken hef Donar den gordel Megingjord umme, den as de krachten van den dreager verstoarkt. Donar dreg ook een stel iezerne haandsken, Járngreiper (Iezergrieper), um den hamer op te tiln. Mjöllnir is ook Donar's heuwdwoapen as hee met reuzn an et vechten geet. Gedoerende de tied van de Vikings was dit een geleefd versieringsteken vuur um den haals. Mjöllnir is seend dee tied een kenmoarknd teken ewörden van et Germaans headendom.
Koare
Donar jag duur de locht in ne koare wat etrökken wörd duur twee sikn Tanngrisnir en Tanngnjóstr (Taandnknerser en Taandnkneaister) en met zinnen oonderdoan en boodskopper Þjálfi, en den zinne zuster Röskva. t Skaldendicht Haustlöng zegt det de earde an ebraandt was en de boargn ebörstn as Donar met zinne koare jaagn. Volgens n Verhaal-Edda kan Donar de sikn op etn as he honger hef. As he wier verdan jaagn wil, hooft he allene mear de oawerbliefsels van de sikn te zeegn met zinnen hamer, en dan zeent ze direks wier op volle kracht hersteeld en köant ze wier vuur de koare, as de butte mear nit ebrökn zeent.
Bilskirnir
Bilskirnir, in t keuninkriek Þrúðheimr of Þrúðvangr, is de halle van Donar in de Noorse mythologie. Doar woont he met zin wief Sif en öare wichter. Volgens Grímnismál is de halle t grötste gebouw det dr besteet in Asgard en hef t 540 kamers, net as de de huze van de aandere goodn, in t keuninkriek Þrúðheimr (of Þrúðvangar volgens Gylfaginning en Ynglinga sage).
Verhaaln
Volgens een verhaal oet de verhaal-Edda vleug Loki op nen dag as nen hoawik en wör he vöngn duur Geirrod. Geirrod, den't Donar haatn, dwung Loki um zinnen viejaand noar Geirrod zinnen borg te lokn. Donar har toew zinnen magiesn gördel en hamer nog nit. Loki stemden too. Grid was ne reuzinne bie wee't ze angungn vuurdet ze noar Geirrods borg wietertreukn. Grid wochtn tötdet Loki eawn de kamer oet was, en dee toew Donar oet de deuke wat dr gebuurn zol, en gavn um zinne iezerne haansken en magiesen gördel en staf. Thor vermoordn toew Geirrod en alle aandere iesreuzen dee't he veendn kon (woereunter Geirrods dochters Gjálp en Greip).
Volgens t Alvismál wör Donars dochter an Alwies oet ehuwelikt, nen dwerg. Donar bedachtn zik wo as he kon zorgn det zinn dochter nit met Alwies hoofdn te trouwn: Hee zea Alwies, umdet he zon kleain kearlke was, det he eerst zinne wiesheaid mos teunn. Alwies zea joa, en Donar oondervroagden um töt vear noa zunsopkomst. Dwergen versteent duur zunlecht, dus Alwies wör nen steen.
thumb|left|Nen runesteen eveundn in Sønder Kirkeby, [[Falster, Denemoarkn röp Donar op: "healigt disse runes!"]]
thumb|[n] Skrymirreus en Donar, duur Louis Huard. "Skrymir" is n naamn ebroekt vuur [[Útgarða-Loki in de Gylfaginning.]]
Nen reuznkeuning (Útgarða-Loki) was Donar es te klook of. n Keuning, den't zinne teuwelderieje gebreuk, har Donar bie de bene, duur nen hardloopwedstried met Donars knecht Þjálfi an te goan. n Keuning leut Gedachte teegn Þjálfi loopn. Niks is rapper as Gedachte, wat van laand töt laand kan springn, en mangs in één moal. Doarnoa wör Loki (den at toew bie Donar was) oet edaagnd um ne ettenswedstried an te goan met Logi, ene van de knechtn van Útgarða-Loki. Loki kon t nit winn. n Knecht Logi was nit mear as ne wierspegeling van "Weeldveur". Gin leawndig deenk kon teegn de vraatzocht van veur an. Eawn later daagn Útgarða-Loki Donar oet um ne katte op te buurn. Donar kreeg nit mear as éénn poot van t deer in de heugte. Útgarða-Loki neumdn donar nen slappeling. De katte bleek ne wierspegeling te wean van de Midgoardserpeant. Doarnoa wör he oet edaagnd vuur ne zoepwedstried, mear hee kreeg zinnen dreenkhoorn nit löag, want doar bleek gin meade in te zitn, mear n oseaan was dr op an eslötn. Zodöanig warn dus de getiedn ontstoan. Doarnoa mos Donar vechtn met n oold wief, Elli, den at Ooldheaid bleek te wean, en woer at nums t ooit van winn kon, en hee kreeg ne dale op één knee. Donar gung beskaamd hen, mear wör op ebuurd duur t bericht van nen bosskopper den't um zea det he feaitelik grote doadn edoan har, dee't bie nen grootn krachtigen striedgod heurdn, umdet he zik zo good har eheuldn in dee oetdagings.
Eskreewne weln
right|thumb|n [[Stenkvista runesteen in Södermanland, Zweedn, löt Donars hamer zeen in plaatse van n kruus]]
Beskriewings in de Edda's
De twee grötste weln van informasie oawer Donar zeent de Dicht-Edda, op esteeld in t 13e joarhoonderd oet eardere moondelinge oawerleawering, en de Verhaal-Edda, eskreewn duur Snorri Sturluson. Beaide komt oet t 13e joarhoonderd in Ieslaand.
Ooldsassiese deupsbelofte
Donar wörd eneumd in ne Ooldsassiese Deupsbelofte in t Vatikaanse Codex pal. 577 met Wodan en Saxnot. De belofte keump oet t 8ste of 9de joarhoonderd, en is bedoold um headens te kerstenen. Zo geet he
Wat zik löt oawerzetn as thumb|t Gevecht van Donar en n Midgoardserpeant (1788) duur [[Henry Fuseli.]]
Gesta Danorum
In t 12e joarhoonderd skreef Saxo Grammaticus, den't in dienst was van eartsbisskop Absalon in Deanemoarkn, skreef in zin Latiense woark Gesta Danorum verhaaln oawer Donar en Wodan as achterbakse teuwelkearls dee't volgens Saxo de leu van Noorweagn, Zweedn en Deanemoarkn bie de bene hadn ehad duur zikzelf as god te beneumn:
Haart
Haart kin meerdere betaikenissen hebben:
Donar
Gesta Danorum
"Dr warn van oolds bepoalde kearls bedreewn in teuwelkeunstn, zo as Donar, en Wodan, en völle aandern, dee't vernemstig warn in t bedeankn van woonderlike streekn; en ze begunn zikzelf goodn te neumn, de gedachtn van de seempele leu oawernemnd. In t biezeunder hadn ze Noorweagn Zweedn en Deanemoarkn te pakn in öare hoogmodige waan, en duur disse laandn an te zetn um öar te anbidn, besmetn ze ze met öare brutaliteait. De oetwoarkings van öar bedrog gung zo wied det alle aandere männe öar n soort goddelikn kracht toodachtn, en, deanknd det ze god warn of op geliekn voot met goodn, beedn ze zwoare gebeedn töt disse bedeankers van teuwelderiejn, en gavn godslasterlike dwaling de eare, dee t geleuf tookeump. Wat leu zegnt, det de goodn dee't oonze laandgenootn anbidt allene mear de titel deelt met dee, dee't anbeedn wordt duur Griekenlaand of Latium, mear det zee, op ne manere dee't geliek is an öare weardigheaid, de anbidding en ook n naam hebt oawer enömn. Dit mut genog tekst wean oawer de goodn van de Deense ooldheaid. Ik hebbe dr kört op in egoan vuur t algemeen belang, zodet minne leazers dudelik weett vuur wat vuur headens biegeleuf oons laand zik de knene buugt.(Gesta Danorum, Book I)"
Opgreawings
thumb|right|Eyarlandbeeldjen van Donar oet t 10de joarhoonderd, eveundn in [[Ieslaand.]] Donar was nen geleefdn god bie t Germaanse volk, en wat van de ofbeeldings van um en zinne beleawenisse zeent duur de joarn hen bewoard ebleewn.
Noordendorfse Maantelspeelde
De Noordendorfse Maantelspeelde, Stammend oet t 7de joarhoonded, is ne Allemanniese maantelspeelde den't eveundn is in Nordendorf, bie Augsburg in Beiern. Dr steet ne Euldere Futhark-inkerving op met n naamn Donar.
Noamaak-Mjöllnirs
Noamaak-Mjöllnirs warn geleefd in Skandinavië, en ze wördn völle gebroekt bie Blóts en aandere healige gebuurtenisse, zo as trouweriejn. Völle van disse noamaaksels wördn ook in groown an etröfn, en dr zat vake n oog an, woerduur't ze an ne haalsketne höngn konn wordn. Ze wördn völle eveundn in gebeedn met ne stoarke kristelike invlood, vuurnamelik t zuudn van Noorweagn, Zweedn en in Deanemoarkn. Teegn t 10de joarhoonderd köm dr mear geliekheaid in de vörm van Mjöllnir, wat dr op duudn det t n geleefd versiersel was, as oetdaging van t kristelike kruus.
Ieslaands staandbeeld
n Zitnd staandbeeld van Donar (ongevear 6,4 cm), wat bekeand steet as t Eyarlandbeeld, van ongevear 1000 n. Kr. wör op egreawn bie ne boerderieje bie Akureyri in Ieslaand, en is te bekiekn in t Nasjonaal Ieslaands Museum. Donar hef mjöllnir vaste, den't in n kenmoarkenden Ieslaandsen kruusvörm is emaakt. t Wörd beweard det t beeldjen te maakn hef met de Þrymskviða, woerin Donar zitnd zinnen hamer ankrig en t met beaide haande vaste hooldt tiedns de trouwerieje.
Rune- en beeldsteender
thumb|n [[Altuna Runesteen oet Zweden beeldt Donar of den't zinnen boot brek in gevecht met n Midgoardserpeant]] De meeste runesteender wörn op erichet in t 11e joarhoonderd, en komt doarumme oawereen met de Kerstening van Skandinavië. Dr zeent ongevear zes runekoarvings dee't noar Donar liekt te verwiezen, en nog es viewe dee't um anroopt um de steender te healigen. Dree van de inkoarvings zeent eveundn in Zweedn (de Rök Runesteen, Sö 140 en de Velanda Runesteen) en dree in Deanemoarkn (Dr 110, Dr 220 en de Glavendrupsteen). Dr zeent ook runesteender met inkoarvings woervan't wörd an enömn det dr hamers van Donar op stoat.
Ofbeeldings van Donars gevecht met n Midgoardserpeant oet de Hymiskviða kö'j wierveendn op n antal beeld- en runesteender in Engelaand, Denemoarkn en Zweedn.
In t Engelse doarp Gosforth in de proveensie Cumbria kö'j de oawerbliefsels wierveendn van n beeldsteen met Donar en Hymir dee't visken doot, nöast nog verskeaidene aandere Noorse inkoarvings.
In Deanemoarkn steet ne koarke in t kleaine Noord-Jutlaandse städje Hørdum den't de oawerbliefsels hef van nen steen met doarop Donar en Hymir dee't noar n Midgoardserpeant doot visken. Donar hef doar n kenmoarknden peuntigen helm op, den't hee ook op hef op aandere ofbeeldings en hee hef n Midgoardserpeant evöngn terwiel at Hymir vuur um zit.
Zweedn hef ook twee steender woerop disse legeande steet. Ze zeent emaakt tusken t 8ste en 11de joarhoonderd. Van de ofbeeldings leenks oonder op de Ardre VIII steen oet Gootlaand wörd an enömn det ze nit allene oawer t visken geet, mear ook oawer t slachtn van nen ossen, den't as lokvoor mos deenn, wat meugelik ne euldere oetvoering van t verhaal is. n Altuna Runesteen in Uppland gef ook Donar wier den't an t visken is noar n Midgoardserpeant. Op disn steet Hymir nit bie op, mear t gef wal wier det Donar in de stried n boot brek.
Canterburysprökke
De Canterburysprökke is ne runesprökke den't in de kaantliene steet van n Angelsassies geskrift oet t joar 1073. De sprökke wörd vertaald as:
Smearigen woondgewer, goat hen! Iej zeent eveundn. Det Donar oe mag zeagnen, hear van troln! Smearigen woond-gewer. Teegn bloodvatpus!
De sprökke is bedoold teegn ne biezeundere kwoale, umskreewn as "bloodvatpus". MacLeod en Mees (2006) zegnt det Donar in nog bestoande weln nit anbeedn wör um zinne geneazende krachtn, mear hee wör wal vake an erop as borg teegn reuzn en grote zaakn, en ne beskoarmhear van de meansken. MacLeod en Mees vergeliekt de sprökke met t Kvinneby amulet oet t 11de joarhoonderd (woerop Donar ook wörd an erop vuur beskoarming) de formuleopbouw van de Sigtuna-amulet, en ne ribbe met runes dr op, den't ook oet Sigtuna in Zweedn keump. thumb|right|"Thor" (1901) duur [[Johannes Gehrts.]] thumb|right|Deel van de Skog koarkkleed, n Zweeds kleed oet de tied van de Vikings, det van leenks noar rechts Wodan met t ene oge en boom op zied, Donar met hamer en [[Friejer met nen koornoar löt zeen.]]
Kvinneby-amulet
"Hier koarv(en) ik beskoarming vuur oe, Bófi, met/... ... ... vuur oe is zeker. En det de bleksem alle kwoad mag weghooldn van Bófi. Det Þórr oe mag beskoarmen met den hamer den oet zee köm. Vlucht, kwoad! Iej/t kriegnt/krig niks van Bófi. De goodn zeent oonder um en boawn um." t Amulet wör oontdekt in t middeln van de vieftiger joarn van t 20ste joarhoonderd in de boadem van t Zweedse döarpken Södra Kvinneby in Öland. t Amulet is n veerkaant deenk van kopper, van ongeveer 5 cm van beaide kaantn. Op eenn hook zit n geatjen, woarskienlik um t um n nekke te hangn.
Skog koarkkleed
n Deel van t Zweedse Skog koarkkleed oet t 12de joarhoonderd löt 3 figuurn zeen. Meesttieds wörd edacht det t de Skandinaviese healigen-keunings Olaf, Eric en Knut zeent, mear mangs wörd ook edacht det t Wodan, Donar en Friejer vuur mut steln. De figuurn komt oawereen met beskriewings oet t 11de joarhoonderd van Adam van Bremen in n Teampel van Uppsala en eskreewne verhaaln oet de tied van de Vikings. t Kleed keump van oorsproonk oet Hälsinglaand in Zweedn, mear is non te bekiekn in n Zweedsen ooldheaidskamer.
left|thumb|n Ofbeelding van [[St. Bonifasius|Bonifasius den't Donars Eekn umme hakt, oetm The Little Lives of the Saints (1904), teeknd duur Charles Robinson.]]
Donars Eekn
Donars Eekn was nen ooldn boom den't healig was vuur n Germaansen Sjatnstam, de vuuroolders van Hessen, en ene van de belangriekste healige steans van de Germaann. t Veln dr van in t joar 723 was t begin van de kerstening van de nit-Fraankn oet Noord-Neerlaand en Duutslaand.
n Boom steund oargns kort bie t doarp geismar, wat non onderdeel is van de stad Fritzlar in t noordn van Hessen, en was t belangriekste peunt van Donaranbidding van de Sjatn en aandere stämme.
Teampel van Uppsala
Tusken 1072 en 1076 skreef Adam van Bremen in zin Hammaburgensis ecclesiae pontificum det dr n beeld van Donar was in n Teampel van Uppsala. Hee skrif:
"Donar steet in t middeln, met Wodan en Friejer an weerskaantn. Donar regeert, volgens öar geleuf, de locht met zinnen doonder, löchten, weend, reagn en mooi wear. Hee is of ebeeldt met nen staf, ongevear net zo as oons volk Jove wiergef."
Plaatsnaamns
Umdet he zonnen geleefden god was oonder de germaann, zeent völle plaatsnaamns noar Donar verneumd:
Donars dag
mear weetn oawer doonderdag
"Donars dag" is Þórsdagr in Ooldnoors, Doresdak [ðorestak] in Noord Sami, Torsdag in Zweeds- and zuud Sami ,Hósdagur in Faröer, behalve in Suðuroy, woer't ze t Tórsdagur neumt, Thursday in t Engels, Donnerstag in t Duuts, Donderdag in t Neerlaands, Torstai in t Fins, and Torsdag in Zweeds, Deens en Noors.
n Doonderdag was zo belangriek det zelfs in t 7de joarhoonderd St. Eligius zinne gemeente in Vlaanderen de wacht mos anzegn, umdet ze nog aait n doonderdag as healigen dag anbidn deedn, noa öare kerstening.
Geliekenisse
Völle skriewers (Saxo GRammaticus, Adam van Bremen, Snorri Sturluson, Ælfric van Eynsham) zaggen ne geliekenis tusken Donar en Jupiter: Beaide zeent ze de stoarkste zöns van vam de Keuning of de goodn van öar geleuf, beaide hebt ze tweelingn bie ne godin, en ze wordt vake as de stoarkste van de goodn ezeen. An beaide wördn eeknbeume ewiedt, en dee hadn beizeundere krachtn. Donar dut nen draakn dood (Jörmungandr) en Jupiter ook; Typhon. Tacitus vergeleek Donar met n Grieks-Romeinsen god Herkules um zinne kracht, woapn en rolle as beskoarmhear van de wearld. Ze bestriedt reuzn en beskoarmt de goodn, woerbie't herkules n wachter is bie de poorte van Olympus, teegn gevoar vuur de goodn. Disse geliekenis is te zeen in de media zo as tellevisie, stripbeuke ezw. The Legendary Journeys of Hercules, Hercules (1998 TV Series, en Hercules (Marvel Comics) and Thor (Marvel Comics).