cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mark Tuitert
Tuitert wont al seend n antal joar in Heernvenne, met zinne vrouwe Helen van Goozen, den't vroger zelf ook skaatsen dee. Tuitert dut in de vrieje tied ook gearne skeelern en gitaarspöln.
Um zinne zeage op de Olympiese Spöllen in Vancouver wör he ridderd in de Orde van de Nederlandse Leeuw.
Loppersom
Loppersom ken meerdere betaikenissen hebben:
Graon
thumb|Alderhaande soorten graonen Graon is n antal soorten grezen die verbouwd wörden veur der eetbaore zaojen of vruchten. Disse eenzaodlobbige kultuurgewassen vormen wereldwied de belangriekste voedingsbron veur de meens. Graon zit in brood en aandere produkten die mit bieveurbeeld meel emaakt wörden. Daornaost he'j oek nog rieste, mais en gao zo mer deur. t Gebruuk van graonen was al zo'n 7.000 jaor veur de neolithiese revolusie bekend.
Graonen bin riek an koolhydraoten. Der bin oek verschillende dieren die graonen eten, bieveurbeeld voegels, kiepen, muzen, ekels en insekten. In de voedingsindustrie wördt der in hondenvoer oek vake graonen verwarkt.
Boekweite en quinoa wörden as kultuurgewas wel es tot de graonen erekend, mer dat bin ze niet. t Bin gien grezen en zelfs gien eenzaodlobbigen, mer (achtereenvolgens) n soort uut de duzendknoopfamilie en de amarantenfamilie.
Soorten graon
thumb|upright|1: rogge, 2: haver, 4: harde weite, 5: gebaorden weite, 6: ongebaorden weite, 7: garste Enkele soorten graonen bin:
Wyoming
Wyoming is eyne van de 50 Vereynigde Ståten van Amerika. Et ligt in et noordwesten van et land en grenset med de klokke med an Montana in et noorden en noordwesten, Süüddakota en Nebraska in et ousten, Idaho in et westen, Utah in et süüdwesten en Kolorado up et süden. Van alle amerikaanske ståten woanet hyr et minste lüde; in 2018 had Wyoming ne skatte bevolking van 578.759. De höyvdstad en grötste stad is Cheyenne, med 63.957 inwoaners.
Et westelike deyl van Wyoming wördt groutendeyls innöämen döär de Rocky Mountains. Et oustelike deyl is houglandprairie, wat de Hougvlakde nöömd wördt. Souwat de hälvde van et land wördt beheyrd döär de amerikaanske regeyring. Underdeyl van de federaal beheyrde landen sint twey natuurreservaten (Grand Teton en Yellowstone), twey untspanningsgebeden, twey nationale monumenten, verskillende nationale wolden, historisk belangryke steades, viskepaaieryen en beskütting vöär wilde deers.
De oorsprungelike inwoaners van et gebeed sint under meyr de Arapaho, Crow, Lakota en Shoshone. Et süüdwesten van Wyoming wör eyrst upeysked döär et spaanske keiserryk. Dårnå was et noch nen set deyl van Meksiko. In 1848 güng et oaver an de Vereynigde Ståten nå den Meksikaansk-Amerikaansken Oorlog. De name 'Wyoming' kreag et gebeed in 1865, do as et Nationaal Kungres ne regeyring vöär et gebeed wolde uprichten. De name was al eyrder gebröäken vöär et Wyomingdal in Pennsylvanie en is afleided van et munsee-woord xwé:wamənk, wat souvöäle bedüdet as "by de groute rivyrenvlakde".
Wat politik angeyt steyt Wyoming bekend as konservativ seyd de jåren '50 van de 20. eywe. Up et upvallend demokratiske Teton County nå stemmet de meyste inwoaners van Wyoming republikeinsk.
Veno
thumb|right|300px|Oaverbliefsel van kesteel Toutenburg Veno (IPA: [v̯ənoː], Nederlaands: Vollenhove) is een stadtien in 't noordwesten van de perveensie Oaveriessel (Kop van Oaveriessel). Sunds 1 jannewaori 2001 heurt 't bi'j de gemiente Stienwiekerlaand. Op 31 december 2006 telden Veno 4121 inwoners (2041 manlu en 2080 vrouwlu).
Geskiedenis
Veno komp in 936 veur as Fulnaho. 't Gebied is dan een wold dat eigendom is van Otto de Grote, keizer van 't Heilige Roomse Riek. Dizze gaf an de bisskop van Utrecht, Balderik, toestemming umme d'r te jaegen. In 1010 gef keizer Hendrik II 't wold (Silva Fulnaho) an 't bisdom Utrecht. In de 11e ieuw wördden 't laand an-emeuken en in de 12e ieuw leut bisskop Godfried van Rhenen an 't Almere de börg 't Olde Huys neerzetten, mit een donjon en een kapel. Dizze börg wördden in de 13e en 14e ieuw herhaeldelijk an-evallen deur de Friezen uut Stellingwarf. Rondumme de borg ontstund 't dörp Op ten Camph. 't Kreeg op 12 juli 1354 stadsrechten. Vanof 1380 nuumden ze de stad Vollenho.
De bluuitied van de stad Veno lig in de eerste helfte van de 15e ieuw. Veno is dan belaangriek deur de steurvisseri'je en is een bi'jstad van de Haanze. D'r wördden ok eerden verdedigingswallen en -poorten an-elegd. In de eerste helfte van de 16e ieuw bluuit de stad opni'j op. Georg Schenck van Toutenburg wördden laanddröst en laeter stadholder van Oaveriessel veur Karel de Viefde. Hi'j leut een aendtien buten de stad 't kesteel Toutenburg bouwen. Veno wördden 't bestuurscentrum veur de drei noordelijke pervincies, mar verleur dizze rolle doe de Tachtigjaorige Oorlog uutbrak. In de ieuwen daornao kwienden de stad weg.
In de twiede helfte van de 19e ieuw bluuiden Veno weer eempies op. De slötgrachte van 't Olde Huys wördden een visseri'jhaven en 't kesteel wördden daelehaeld. Doe in 1859 't eilaand Skoklaand ontruumd wördden, kwammen de mieste Skokkers temidden van de resten van 't kesteel te wonen. Op 't aende van de 19e ieuw hebben ze een ni'je haven ebouwd en ontstund een specifiek vissersskip, de Vollenhovense bol. Deur de anleg van de Ofsluutdiek (1932) kwaamp d'r an de Zuderzeevisseri'je een aende. Veno wördden in 't begun van de Twiede Wereldoorlog belangriek as waarkhaven veur de inpoldering van de Noordoostpolder.
In 1818 wördden Veno op-edield in Stad Veno (de stad) en Ambt Veno ('t plattelaand dat as d'r bi'j heurden). In 1942 hebben de Duutsers stad en ambt weer bi'j mekaer edaon. In 1957 gruuiden de gemiente Veno mit tien hectare, deurdat ze d'r een stokkien van de Noordoostpolder bi'j deuden.
In 1973 gunk de gemiente saemen mit onder aandere Blokziel, Gietern en Wannepervene en ontstund de ni'je gemiente Briederwiede, mit Veno as heufdplaetse. In 2001 gungen Briederwiede en Iesselham op in de gemiente Stienwiek. Dizze gemiente veraandern twie jaor laeter van naeme. De bewoners vunden dat een naeme as Kop van Oaveriessel of Stienwiekerlaand beter zol weden, umdat 'Stienwiek' joe deud denken dat de aandere gemienten deur Stienwiek op-esloekt waeren. Dus wördden 't Stienwiekerlaand.
Veno leeft vandaege grotendiels van toeristenvolk. Een aendtien buten de plaetse lig in de Noordoostpolder 't Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium.
Omkrieten
Veno is een klein stadtien in de zogenaemde Kop van Oaveriessel. Plaetsen in de omkrieten binnen: Sint-Jansklooster, Blokziel, Gietern, De Sluus, Marknesse, Kraggenburg, Wannerpervene, Belt-Schutsloot en Gällemuun. Veno bi'jlanges streumt 't Vollenhoverkanaal, dat uutmondt in 't Zwatte Meer. An de aandere kaante giet 't hen Blokziel, of via de Ettenlandse Kolk hen de Kleine Beulakerwiede. In Veno is een diekring an-elegd. De plaetse lig haoste hielendal op keileem. In Veno wonen veule veurmaolige Skokkers.
Evenementen, tradities en trekpleisters
't Evenementenseizoen in Veno begunt mit Pinksteren, as de Havendagen ehölden worden. Dan hej 't Skuties-festival (daoras zeemanskoren optreden), een braderie, een oecumenische karkdienst, 't pinksterrieden en een darttoernooi. Op de vierde zaoterdag van juni hej 't Toutenburgfestival, een theater mit Veno zölf as decor. Op de leste zaoterdag van dizze maond holden ze Pleinpop. Op de leste zaoterdag van augustus holden ze 't grote bloemencorso, daoras duzenden mèensen op ofkoemen.
D'r binnen veule historische gebouwen. De Grote of Sunt Niklaoskarke is een laetgotische hallenkarke uut omdebi'j 1500. De Kleine of Lieve Vrouwekarke stamt uut 1434; de toren uut 1461. Havezate Oldruitenborgh was vrogger een jachtslot van kesteel Toutenberg. 't Töt 2001 gebruukte stadhuus is van 1621. Ok de vroggere Latiense Skoele uut 1627 gebruken ze niet meer. Partie woonhuzen hebben gevels uut de 17e en 18e ieuw.
Veurzienings
D'r binnen in Veno drei basisskoelen. Veur 't voortgezet onderwies gaon de kiender naor Emmeloord, De Sluus en Zwolle. De busdiensten 71 en 171 rieden elk half ure deur Veno en gaon naor Emmeloord, Zwolle en omliggende plaetsen. In de zomer ridt liende 249, de Natuurexpress, daoras toeristen mit deur de netuurgebieden De Wieden en De Weerribben reizen. Langes Veno liggen de N331 en de N762.
D'r binnen vier karken: een roomskattelieke, een griffermeerd-vri'jemeuken en twie karken van de Protestaantse Karke in Nederlaand. In dörpshuus De Burght hebben veule sportverienings heur stee.
D'r binnen twie industrieterreinen, De Weyert en De Schaarkampen. Wieder hef Veno een vri'jwillge braandweer.
Ok lopen d'r twie kuierroutes deur/langes Veno: 't Overijssels Havezatenpad en 't Zuiderzeepad.
Kunnigheid
Geboren:
Ewoond:
Floams Broabant
De provìnzie Floams Broabant (Floams: Vlaams-Brabant, Frans: Brabant Flamand), mit as heufdstad Leuven, is ain van de tien provìnzies van Belgie. Zie is de jonkste en ook de klainste van de vief Floamse provìnzies. De belaangriekste steden binnen Leuven, Vilvoorde, Halle, Tienen, Diest en Aarschot.
De provìnzie Floams-Broabant het n laankrekde vörm en is van oost noar west tou sikkom 90 km laank, en van noord noar zuud tou sikkom 40 km (ien vogelvlucht). Floams-Broabant bestaait oet 65 gemaintes, woarvan 30 in t arrondissemint Leuven en 35 in t arrondissemint Halle-Vilvoorde, dat as kaisomschrieven bie Europese of federoale verkaizens of as gerechtelk arrondissemint nog n gehail oetmoakt mit t Bruzzels Heufdstedelk Gewest en din bekind staait onder de noam Bruzzel-Halle-Vilvoorde.
Ontstoan
De provìnzie ontston deur de olle provìnzie Broabant te splitsen bie de toalgrins laangs ien n Floams dail (Floams Broabant), n Woals dail (Woals Broabant) en t aan de iendailn ien provìnzies onttrokken Bruzzels Heufdstedelk Gewest. Dizze schaaiden von stee op 1 jannewoari 1995. De provìnzie Floams Broabant heurt tot t Floams Gewest, de provìnzie Woals-Broabant tot t Woals gewest. t Bruzzels Heufdstedelk Gewest wordt volledeg omsloten deur Floams-Broabants grondgebied.
Toal
De offisjele toal is t Nederlaands, met oetzöndern van verschaaidene fasiliteitengemaintes om en bie Bruzzel en laangs de toalgrins woar Franstoalegen toalfaziliteiten genieten. De lèste tientallen joaren vestegden der zok nait-geringe aantellen immigranten en boetenlaanders. De groep ienwiekelens vaalt sosjologisch en demogroafisch oetain ien vijer grode groepen: (1) Nederlandstoaligen dij dichter bie heur waark ien Bruzzel kommen wonen of dij juust oet Bruzzel votgoan, (2) Franstoalegen, ook ôfkomsteg oet Bruzzel en ook oet Wallonie, (3) Noordamerikoanse en EU-börgers, waarkzoam veur internaasjonoale bedrieven en Europese instèllens en maisttieds hier veur enkeld verschaaide joaren, en (4) Noord-Afrikoanse en Törkse immigranten, dij oft ook eerstens ien Bruzzel woond hebben. t Lokoale dialekt is t (Zuud-)Broabants.
Gemainten in Floams Broabant
Gemainten met een stadstitel hebben (stad) aachter heur noam stoan
Leek
Leek ken meerdere betaikenissen hebben:
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
right|thumb|Logo van n universiteat
De Universiteat Recôncavo da Bahia (Portugeesk: Universidade Federal do Recôncavo da Bahia - UFRB) is ne Braziljaansen universiteat in Cruz das Almas. Hee is op erichtet in 2006. Der stoat non 27549 studeanten in eskrewen.
Muzijom
thumb|Grunneger muzijom n Muzijom of museum is n vaste ienstellen, zunder winnenbejag, veur t geselschop en heur ontwikkelen, dij tougankelk veur t publiek, dij de materiele getugenissen van de mìnsk en zien omgeven versoamelt, bewoart, onderzuikt en zain let en hierover informoatsie verstrekt veur studie, edukoatsie en rekrioatsie. Vernuimde muzijoms in Nederlaand binnen t Grunneger Muzijom, t Rieksmuzijom, t Van Goghmuzijom en t Kröller-Müllermuzijom.
Etimologie
t Woord muzijom is via t Latain ôfkomsteg van t Griekse woord mouseion, n stee of tempel wijd aan de Muzen, de Griekse godinnen van de kunsten. t Mouseion van Alexandrie (Egypte) ligt aan de boasis van t Latainse woord museum ien de noudoagse betaikenen; dat Mouseion was noamelk n oplaaidenszìntrum, woar of geleerden vraaisteld waren om zok hailmoal te wijden aan de studie van schriften.
Dreekeuningen
Driekeuningen, Epifanie of Openbaring van n Heer (Solemnitas Epiphaniae Domini in 't Latiens) is 'n kristlik feestdag wat elk joar op 6 jannewoarie evierd wörd. Dissen dag bint luu stille bi-j 't Biebels v'rhaaltie (Matteüs 2:1-18) dat de Wiezn uut't oostn achter 'n sterre angungn, umme bi-j 't wichtergie Jezus te kommen kroamskuddn. Dissn dag is ok dreks de leste dag van 'de twaalf dagen van karst'. Protestaantn wilt met dit roomse feest offesjeel niks te maakn hebbn, mar 't karstfeest is der zo in ebakkn dat de meestn hum der wal op zien eign maniere d'r wat met doet.
Ni'jlusen
thumb|300px|d'Olde Hulsterplas, Ni'jlusenthumb|110px|'t Dörpswaopen Ni'jlusen ([nɪj lyːzn̩] ok wal: Ni'jluusn; Ni-jluuzn (spelling-Gallée) of Neilusen (Drèentse spelling); Nederlaans: Nieuwleusen) is een plaatse in Oaveriessel mit 5887 inwoners per 1 jannewaori 2011 (2008: 5930, 2007: 5913, 2006: 5983). Bi'j de gemientelijke herindieling van 2001 is 't miest van de olde gemiente Ni'jlusen bi'j de gemiente Dalsen ekomen. Een aander diel is bi'j de gemiente Zwolle edaone, waoronder een diel van de buurtschop De Lichtmis.
Umgeving
thumb|left|De Karkenhoek bi'j winterdag Ni'jlusen lig an de previnciaole weg N377 ('de Den Hulst'), tussen Asselt in 't westen en De Balk in 't oosten. De noordgrèenze is mit 't dörpien De Punt in de gemiente Stappest; Ni'jlusen lig onder 't Staatsbos in die gemiente. Ni'jlusen-Noord nuumt ze ok Den Hulst; an de westkaante van Den Hulst lig de agrarische buurtschop De Meele. An 't Westende, in 't verlengde van 't Oosterveen, lig de buurtschop 't Roetenvene. Ni'jlusen lig tussen de Vechte en de Riest en wördt bi'j Sallaand of ok wal 't Vechtedal erekend. 't Dörp hef een noordelijke en een oldere zudelijke helfte, mit sportvelden in de midden. In Noord ligt de Olde en Ni'je Hulsterplas, die tussen de jaoren zestig en tachtig bint uutebaggerd en mit 'n kaander bint verbunden (zaand hieruut is gebruukt veur 't dempen van de Dedemsvaort). In Zuud lig de kern de Karkenhoek mit de Grote Karke (1830, oorspr. 1660 ), 't olde gemientehuus en 't Palthebos, det vrogger in 't bezit was van 't predikaantengeslacht Palthe.
De mieste ni'jbouw hej in 't westen (de Westerbouwlaanden). Een zegswieze gef an det 't dörp niet altied zo antrekkelijk ewest hef: Ni'jluusn, vrogger wollen ze d'r nog niet begraven wörden en now gaot ze d'r woonen.
Leek (Grunnen)
Leek stait veural bekend om de börg Nienoord bie de heufdploats. Dit is n olle börg dij oorspronkelk baauwd is deur de femilie Van Ewsum oet Middelstum, dij de "Nije Oert" (nieuwe oord, Nienoord) sticht het om in t gebied ten zuden van Laik te begunnen mit t groaven van törf.
Ni'jlusen
Beriekberheid
Op Ni'jlusen kuj mit verscheiden bussen kommen. Busse 29 (Zwolle busstation-Koevern busstation) rid um 't kwartier deur Ni'jlusen in beide richtingen en op 'n zaoterdag en zundag elk ure. De scholierenbusse 649 (Zwolle-De Vaort Magnolia) rid alle wörteldagen töt 9 ure hen Zwolle, en in de naomiddag vanof um-en-bi'j half dree terogge hen Ni'jlusen en De Vaort. De snelbusse 83 (Zwolle-De Vaort) rid allennig in de mörgenspits en aovendspits en stopt twie keer op Ni'jlusen. Vanof september 2006 leverde 't busbedrief Connexxion de diensten; sinds september 2010 döt Syntus det.
Mit de auto kuj op Ni'jlusen kommen via de N377. Ok kuj der kommen van Zwolle uut, langes 't bedrievenpark Hessenpoort oaver de N758 (Ni'jluusenerdiek). Vanuut 't dörp Dalsen beriek ie Ni'jlusen via de N757 (Dedemsweg).
Latien
thumb|250px|Oldste bekende inscriptie in 't Latien
Ni'jlusen
De Luessener Compagnie
thumb|left|'t 'OosterVeen' in 1773. De liende d'r boaven is de waterloop Beentjesgraven, in 1809 vergraven en de boavenloop ewördden van de oorsprunkelijke Dedemsvaort. Klik um te vergroten. Op 8 jannewaori 1631 wördden de Luessener Compagnie op-ericht deur inwoners van Zwolle en Kampen um 't gebied boaven Lusen, det töt de marke van Lusen beheurden, te ontginnen. 't Was de oldste veenkelonie van dizze streek. De ontginning is veural ter haand eneumen deur pioniers uut Lusen. De eerste boerderieën van de ni'je plaatse stunden an 't Pad, vandage 't Oosterveen. Tussen 1640 en 1646 hef Zweer van Haersolte daor de havezate Oosterveen ebouwd. Dizze is ofebreuken in 1862; een schaalmodel d'rvan kuj ziene in 't museum Palthehof (kiekt hieronder). De ienige bekende historische tiekening van dizze havezate wördden in 2015 ontdekt. In 1655 wördden d'r een huus an 't Oosterveen ezet veur een schoelmeister. Vanof 1659 wördden 't deupboek van Ni'jlusen bi'j-ehölden. De eerste predikaanten bint uut Zwolle, Dalsen en Omm ehaald. De eerste Ni'jluusiger predikaant was domeneer Van Bercum, die in 1663 kwaamp.
De Dedemsvaort
In 1809 begunden de op Ni'jlusen geboren edelman en politicus Willem Jan baron van Dedem mit de anleg van de Dedemsvaort deur noordelijk Oaveriessel. Uuteindelijk zol 't kenaal van Asselt töt de Vechte bi'j Grambarge lopen. In 1811 gunk 't kenaal töt an De Balk. Ter hoogte van Ni'jlusen lag an de Dedemsvaort de buurtschop De(n) Hulst (in de volksmond 'n (H)ulst of Nulst). Dizze buurtschop stund deur d'Ommerdiek (now de heufdstraote de Burg. J.P. Backxlaan) in verbinding mit Ni'jlusen, en gruuiden uut töt Ni'jlusen-Noord. In 1969 is de vaort bi'j Den Hulst edempt. Ter hoogte van De Meele bestiet de Dedemsvaort nog altied; ok buten Ni'jlusen bint d'r nog dielen van open elaoten. De N377 is an-elegd op de plek van 't kenaal, of d'rnaost waor 't kenaal nog lig.
De gemiente Ni'jlusen
thumb|210px|'t Vroggere gemientehuus van Ni'jlusen
Leek (Grunnen)
Op t landgoed Nienoord is in de börg t Nationaal Rijtuigmuseum vestegd. Wieder is der n groot familiepark en n zwemkasteel (zwembad mit overdekte boaden en n boetenbad). Op t terraain is ook t openluchttheoater Podium Nienoord te vinden. Aan de rand van t landgoed is de camping Westerheerdt vestegd en der is ook nog n iesboan annex windhondenrenboan.
Latien
't Latien is een Italische taal en is van oorsprong de taal van de Latienen, een volk dät vanof 't eerste millenium veur Christus in de streek Latium woonde (dit is now 't Italiaanse Lazio). 't Waren de stad Rome die nao 500 veur Christus in dit gebied heur poletieke en militaire invleud vergroten en zo heur taal buten de stadsgrenzen verspreiden. Rome wönnen de heufdstad van 't Romeinse Riek, dät blif greuien tot 't in de därde eeuw nao Christus heur grootste umvang bereikten. De Latiense taal was now veranderd van darpstaal in de belangriekste taal in een gebied dät de grootste delen van Europa, Klein-Azië en Noord-Afrika besleug. 't Latien is nog de heeltied een ärg belangrieke taal in 't westen, en is zelfs now nog de officiële taal van Vaticaanstad (de Rooms-Kattelieke Kärke). Deurdat 't oorspronkelijke Latien in de vroege Middeleeuwen uutestörven raakte as spreektaal is de precieze uutsprake dan ok niet meer zeker.
Uut 't Latien bin de Romaanse talen ontstaon. 't Verschil da'w now ken tussen bv. t Frans, t Catalaans en t Italiaans bin veural veroorzaakt deur de oorspronkelijke talen die espreuken wönnen veurdat 't Latien daor de standaard wönnen. D'r wordt ok vaok underscheid maakt tussen 't "Gewone Latien", de Standaordtaal van de Romeinse bovenklasse en 't "Vulgaire of Volkse Latien", wat de dialecten bin die uutendelijk tot de hudige Romaanse talen uutegruid bin.
Leek (Grunnen)
Leek het n mooi overdekt winkelcentrum, De Liekeblom. De regionoale scholengemainschop De Borgen geft onderwies op VMBO, HAVO, VWO en Gymnasium-niveau.
Ni'jlusen
De gemiente Ni'jlusen
Ni'jlusen hef in 't begun van de 18e eeuw samen mit de buurtschop Averiest iene gemiente vörmd (gemiente 'Nieuwleusen en Avereest'). Op 1 juli 1818 wördden de gemientelijke begrotingen escheiden en wördden Ni'jlusen een zölfstaandige gemiente. Mar nog töt 1833 hef Ni'jlusen in een personele unie mit Averiest ezeten, mit een gedielde borgemeister. Töt 1899 had Ni'jlusen gien gemientewaopen. Krek as veur aandere gemientes was de reden van de anvraoge de bouw van de ni'je vergaderzaol van de Provinciale Staten van Oaveriessel. 't Waopen was samenesteld uut de waopens van Dalsen en Zwollerkarspel, umdet de Marke van Lusen bi'j 't schoutambt Dalsen heurden en een diel van Zwollerkarspel bi'j de gemiente Ni'jlusen was betrökken. 't Leegste diel van 't waopen symboliseert de laandbouw. In 1954 vreug de gemiente een kroon boaven 't waopen an, die as ze zunder meer kreeg. De gemiente Ni'jlusen bestund töt en met 31 december 2000; toen wördden 't grondgebied van de olde gemiente bi'j Dalsen edaone, op 't laand ten westen van de spoorlien Zwolle-Grunning en een kleine grèenscorrectie mit de gemiente Stappest nao. 't Vrogge gemientewaopen is now 't dörpswaopen van Ni'jlusen.
De Rollecate
In 1913 wördden op 'n Hulst de eerste rieksopleiding veur leraressen in 't laandbouwhuushold-onderwies lös edaone, De Rollecate. Baron van Dedem had zien gelieknamige laandgoed beschikbaor esteld um dizze opleiding meugelijk te maken. 't Huus De Rollecate was rond 1654-1655 ebouwd in Venó en in 1821 deur baron van Dedem of-ebreuken en op 'n Hulst an de Dedemsvaort opni'j op-ebouwd. De opleiding stund onder leiding van Theda Mansholt en later van Greta Smit. Hier wördden plattelaansvrouwen onderwezen in de kunnigheid mit, en liefde veur, een hemmel huusholden, laandbouw, tuunderi'je en 't huusvrouwschop. In 1930 verhuusden de opleiding naor Dèventer en 't huus De Rollecate wördden of-ebreuken.
Teengwoordig het 't industrieterrein an de Meele De Rollecate. Ok de Rollecaterbrogge oaver 't spoor hen Grunning/Liwwadden herinnert an 't laandgoed.
Bedrievigheid
Deur factoren as de veurdielige ligging van 't dörp kört bi'j Zwolle, is d'r veule industriële bedrievigheid op Ni'jlusen. D'r bint sectoren as de textielindustrie en 't kleinmetaol. De industrieterreinen (De Meele, De Evenboer, De Rollecate, De Grift) gruuit staorigiesan. Wieder is de dienstensector van pertaansie, en hef Ni'jlusen nog aal een stark agrarisch karakter, mit naodrok op de veeteelt.
De winkels bint econcentreerd in de kernen Ni'jlusen-Noord en Ni'jlusen-Zuud, die as beidend heur eigen activiteiten organiseert. Zowal in Noord as in Zuud viej de mieste winkels um de Backxlaan hen. In 2007 hebt ze in Zuud een hiel ni'j woon-en-winkel-plein in-ericht. Op zaoterdagen is d'r een mark die um 't halve jaor maank Noord en Zuud van stee wisselt.
Musea
thumb|left|'t [[Museum Palthehof gef een indrok van de geschiedenis van Ni'jlusen an de haand van vaste en tiedelijke tentoonstellings.]] In 1982 bestund Ni'jlusen 350 jaor en hebt ze de Historische Vereniging Ni'jluusn van vrogger op-ericht. Dizze verieniging hef in 1998 an de Karkenhoek 't museum Palthehof eöpend, waor vaste en lösse tentoonstellings oaver 't vleden van Ni'jlusen te bezuken bint.
In 't Grammofoonmuseum kuj plaotenspeulers bekieken vanof de beguntied van de grammofoon, en naor olde opnaomes luustern.
thumb|120px|De meule van Massier nao restauratie An 't Westende, een weg langes de grèenze mit Dalsen, stiet de meule Massier uut 1861; de leste van de zes meules die d'r op Ni'jlusen hebt estaone. Lange tied stund d'r allennig de romp nog, mar de stichting Molen Massier begunden op 't lest van 2007 de meule te restaureren en maalveerdig te kriegen. Dizze restauratie wördden in oktober 2008 bekroond mit 't plaatsen van de kappe mit wieken op de rompe. De meule is now open veur peblieke activiteiten.
Meziek
Sinds 1925 speult op Ni'jlusen de christelijke muziekverieniging de Broederband. Wiedere meziekverienigings bint Excelsior, Crescendo Excelsior en de accordeonverieniging Con Brio. Ok zingt er 't christelijk koor de Hazeuzangers. Volksliedties deur verscheiden zangers en koren oaver Ni'jlusen en aandere plaatsen in de gemiente Dalsen bint verzameld op de cd Ons Lokale Lied: Liedjes over de gemeente Dalfsen (Stichting Lokaal Lied, 2004).
Schrieveri'je
thumb|left|150px|'t Kuunstwark Noli Me Tangere van Luk van SoomSchrievers die op Ni'jlusen bint geboren, d'r bint op-egruuid of d'r ewoond hebt, bint onder aandere de non-fictie-schriever Wilhelmus Nicolaas Wolterink (1833-1904), de onder meer in 't Fries publicerende romanschriefster Ryk de Boer (ps. van Riek van der Galiën-De Boer, 1907-1988), de romanschriever Johan van Dorsten (1926-2020), de verhalenschriever en dichter Jan Zantinge (1927-1996), de dichteres en verhalenschriefster Klazien Bijker-Van Hulst (1931), de dichter Piet Kalteren (1939), de romanschriefster Ali Drost-Brouwer (1942) en de dichter en muzikaant André Groote (1944). Iene die zich gangs holdt met Nedersaksische schrieveri'je en doarbi'j Ni'jlusen vake as decor of uutgangspunt gebruukt is Chris Canter.
Keunstwarken
In winkelcentrum de Karkenhoek, det ze in 't eerste decennium van de 21e eeuw stark verni'jd hebt, stiet op de toen ni'j an-elegde Grote Mark 't keunstwark Noli Me Tangere - een egalvaniseerd staolen boom mit lochies - van de Belgische keunstenaor Luk van Soom.
Sport
Ni'jlusen hef een cluster an oaverdekte en openlocht-sportfaciliteiten die as de noordelijke en de zudelijke helfte van 't dörp van mekare scheidt. Hier ligt voetbalvelden, tennisbanen, een körfbalveld, een sporthalle-cum-wiekcentrum (De Schakel), een iesbane en een openlochtzwömbad (De Meule). Op 't dörp bint veule sportverienigings. D'r bint twie voetbalverienigings, USV en S.V. Nieuwleusen. Ok hej een schietveriening, een visverieniging HSV De Voorn, zwömclub ZPC Nieuwleusen, een motorclub en volleybalverieniging Flash Nieuwleusen.
Taal
De streektaal die ze op Ni'jlusen praot, heurt bi'j 't Nedersaksisch. Verscheiden dialectkaorten geeft an det Ni'jlusen gedieltelijk of hielemaole in 't (Zuudwest-Zuud-)Drèentse taalgebied lig. (De Oaveriesselse plaatsen Stappest, De Vaort en Slagharen ligt ok in det gebied.)  Mar umdet Ni'jlusen in Sallaand lig, wördt 't Ni'jlusens seins as Sallaans eziene. Zo nuumt ze de Ni'jluseger streektaalzanger Aalt Westerman  'de troubadour van het Sallands' .
De dialectkenner Harrie Scholtmeijer rekent de taal van 't dörp niet töt 't Sallaans of Zuud-Drèents, mar töt 't Noord-Oaveriessels (volngs zien indieling van de Oaveriesselse dialecten: hi'j zeg hiermit niks oaver verwaantschop mit de dialecten in Drenthe). 't Noord-Oaveriessels hef (krek as 't Zuudwest-Zuud-Drèents) lange klinkers veur partie woorden die in 't Sallaans körte of uut-erekte klinkers hebt, en 't hef beveurbield gien umlaut in 't verkleinwoord. De dialectoloog Hendrik Entjes, die de leste periode van zien lèvent op Ni'jlusen woonden, hef an-egeven det ze op Ni'jlusen niet íen enkel dialect praot (of preutten), en dej d'r zowal Drèentse as Sallaanse invloed viendt:
thumb|140px|Uutgave oaver 't Ni'jlusens Zoas mit de Nedersaksisch dialecten in 't algemien nemp 't gebruuk van 't Ni'jlusens dialect of en wördt d'r aal meer Standaardnederlaans espreuken. Waoras ze 't nog gebruukt, giet 't aal meer op Nederlaans lieken. 't Dialect gebruukt ze of en toe in uutgaves, zoals in 't tiedschrift van de Historische Vereniging Ni'jluusn van vrogger. Van de woordenschat en uutdrokkings is 't ien en aander vast-elegd.
Teksten van liedties oaver Ni'jlusen bint vake in de streektaal eschreven. Aalt Westerman hef liedties eschreven as Mien Sallands Dorp en 't Ni'jluus'ns Streeklied. De Veluwse dichter en revueschriever Hermen Bomhoff schreef 't Nijlusens lietien, op meziek ezet deur Aalt Westerman. Ok van 't gedicht Ni'j luusen mien dörpien deur Hendrik Sterken Rzn hef Aalt Westerman een mezikale versie op-eneumen. Appie Kreule maakten op Normaal inspireerde rocknummers as De nacht van Ni'jlusen (' De kroegbaos is weer goed te passe / mit al mien centen in zien tasse ') en Verhuzen naor Ni'jlusen.
Ni'j luusen mien dörpien, gedicht deur Hendrik Sterken Rzn (kiekt bi'j Schrieveri'je):
Ni'j luusen mien dörpien ik hoale van oe
En 'k blieve oe trouw as mien va en mien moe
Ja veule geslachten die deden heur wèrk
En maakten Ni'j luusen zo groot en zo stèrk
De boeren die bint er behoedzaam en bi'j
En hoalt heur bedrief van de àrmoede vri'j
Die ligt doar zo mooi ien heur gruun witte kleur
Ienvoudig en deegluk, een bloemhof d'r veur
En d' industrie die hier bedrievigheid bracht
Ni'j luusiger jonges die 't uut hebt edacht
Die gruuijden hier op tut een heel hoge stàànd
Mar bleven toch altied hier kiender van 't làànd
En woor ik ok kome en woor ik ok goa
Ni'j luusen mien dörpien det lig mi'j zo noa
Ja woor ien de wereld de plicht mi'j ok röp
Ni'j luusen blif 't dörpien woor 't hàrte veur klöpt
(1958)
Kunnigheid
In dizze lieste vin ie bekende mèensen die op Ni'jlusen woont, of ewoond hebt.
Schrieveri'je
In dizze lieste vin ie boeken die oaver Ni'jlusen gaot.
Doowop (döärverwyssyde)
Doowop (Engels: doo-wop) is een op zang erichte vörm van rhythm-and-blues. 't Begrip kan ok slaon op:
Korfoe
thumb|Ligging van Korfoe thumb|Plattegrond van Korfoe thumb|Korfoe-stad thumb|Pontikonisi op Korfoe Korfoe of Kerkyra (Grieks: Κέρκυρα (Kerkyra), Latien: Corcyra; Italiaans: Corfù) is t meest noordelik elegen Griekse eilaand in de Ioniese Zee. t Beheurt mit onder aandere Zakynthos en Kefalonia tot de Ioniese Eilaanden in Griekelaand. Korfoe hef om en bie de 113.000 inwoeners, van wee zwat n darde in de gelieknamige heufdstad woent. t Gelieknamige departement besteet uut t eilaand Korfoe en n koppel aandere eilaanden.
Geografie en toerisme
De noordoostelike kustliende van Korfoe ligt veur de kust van de Albanese stad Sarandë, t is van mekaar escheien deur n zeestraote die in wiedte verschilt van 3 tot 23 kilometer, terwiel de zuudoostkaante van t eilaand veur de kust van t Griekse departement Thesprotia ligt. De naam "Korfoe" is n Italiaanse versie van t Byzantiense Κορυφώ (Korifo), dat "stad op de bargtop" betekent, en kömp van t Griekse Κορυφαί (Korife) (dat 'toppen' betekent), waormee de twee bargtoppen van Paleo Frourio beduuid wörden. t Oppervlakte van t eilaand is ongeveer 588 km2, t eilaand is ongeveer 64 kilometer lange, en op t breedste punt is t 32 kilometer breed.
De heufdstad van t eilaand is t gelieknamige Korfoe of Kerkyra, en ligt an de oostkust van t eilaand.
De kust is veural rotsachtig, in de veule baaien he'j griendstraanden. Dat is één van de redens waorumme meensen hier grege snorkelen. t Hoogste punt van t eilaand is de 906 meter hoge Pantokrator.
Vanwegen de relatief hoge regenval is t eilaand merakels greun en hef t n gunstig klimaot. t Is dan oek n populaere vakaansiebestemming.
Op veule plaotsen he'j oliefbomen staon. Tiejens de Venesiaanse tied wördden an de bewoeners n premie van n goudstuk beleufd veur elke tien oliefbomen die eplaant wördden. De Venesiaanse behoefte an olie was groot. De bewoeners hebben op elk vrie stukjen laand oliefbomen eplaant. Oek noen nog vormp oliefolie n belangriek produkt op Korfoe. Véúr de opkomst van t massatoerisme wördden de pries van de grond op t eilaand veurnamelik bepaold deur t antal oliefbomen. De olieven wörden op Korfoe oogst deur grote netten op de grond onder de bomen uut te rollen en twee tot dreemaol per weke de aofevöllen riepe olieven te verzamelen. Oliefbomen op Korfoe hebben karakteristieke gaoten in de stamme die veroorzaakt zollen wörden deur n parasitaere insekt. Dit veraandert niks an de kwaliteit van de olieven. Op t eilaand wörden oek de oliefolie veur t beroemde waorenhuus Harrods in Londen emaakt.
Geschiedenisse
Van de 14e eeuw tot 18e eeuw - meer as vier eeuwen - hef Korfoe onderdeel ewest van t riek van Venesië. De invleud van de Venesiaanse anwezigheid is nog arg groot. Oek Frankriek en Groot-Brittannië bezetten t eilaand n hortjen totdat t, bie de Griekse onaofhankelikheid, deel gung uutmaken van Griekelaand. Onder meer op de architektuur, veural in de heufdstad Korfoe, hebben welende machthebbers der stempel edrokt.
Heuibröai
As nat greun op estapeld wörd, is det ne ideale umstaandigheaid vuur mikro-organismes, dee't zorget vuur vertearing van vergaankelik materiaal. Disse organismes "ett" t greun en vermenigvuldigt zik. Saamn zorget de organismes det de temperatuur töt boawn de 100 groad Celsius kan oetkomn. Duurdet t greun nat is, kan de wöarmte ginne kaante oet en blif binn de bult. Hier hebt de mikro-organismes zelf baat van, want hierduur gröait ze nog härter, woerduur't de temperatuur nog vlotter oplöp. As dit an de gaank is kö'j det roekn; dr keump ne zeutige locht vanof.
Korfoe
Geschiedenisse
Korfoe hef in tegenstelling tot aandere delen van Griekelaand nooit bezet ewest deur de Turken. In twee spesifieke opzichten is t eilaand aanders as gevolg van disse Turkse 'aofwezigheid'.
Een van de belangriekste toeristiese attraksies is t Achilleion, n paleis dat tussen 1890 en 1892 ebouwd wördden deur de Oostenriekse keizerin Elisabeth (Sisi). t Neoklassieke gebouw wördden deur de keizerin verneumd naor heur klassieke held Achilles.
Heuibröai
Zogaauw at de temperatuur boawn de 55 groad keump, krie'j ne chemiese reaksie, woerduur't braandboare gässe vriekomt. Bie heugere temperatuurn wordt de mikro-organismes meender leawndig. Op n gegeewn oognblik komt de gässe bie de boetnkaante van n bult. Hier is t greun wat dreuger en steet t in kontakt met zoerstof. Duur nog ne chemiese reaksie tusken de braandboare gässe en de boetnlocht kan nen bult of stapel greun vanzelf in braand vleegn. t Ontbraandn kan al noa 5 deage noa t opstapeln gebuurn.
Al seend n 17den eeuw hooldt boern in de gaatn of dr heuibröai in t heui zit. Dit deedn ze töt vuur kort met iezerne staawn, dee't ze in t heui steukn. Noa n antal uur har zonnen staaf de temperatuur van t heui oawernömn, en konn de boern veuln of dr gevoar vuur braand was. Rechtevoort kan dr met ellektriese apparaatn vlotter en nauwkuriger emetn wordn.
Korfoe
Gemeenten
Der bin 15 gemeenten op Korfoe: De gemeente Korfoe (Kerkyra) is vanaof 2011 verdeeld in vuuftien deelgemeenten (dimotiki enotita) volgens de onderstaonde tabel. In 2001 was de leste offisiële volkstelling.
Heuibröai
Teegngoan
thumb|300px|Heuibaal met plastik dr umhen t Belangriekste um heuibröai teegn te goan is t greun dreuge vort te pakn. t Vochtpeil mag nit mear as 22% wean, en vuur gröttere baaln zelfs nit mear as 18%. t Is belangriek um regelmoatig de temperatuur noa te kiekn. t Soort grös is ook belangriek; niej inzeeid of stoark bemest gröslaand, en wat grössoortn kö'j gin heui van maakn. In t heui zelf is n duurlochtingskanaal te maakn, duur t klook op te stapeln. Duur locht duur zo'n kanaal te bloazn wordt wöarmte en vocht metvoord. Op zonne manere kan t heui wat vochtiger op esloan wordn.
Korfoe
Verkeer en vervoer
De lochthaven van Korfoe is Lochthaven Korfoe Ioannis Kapodistrias.
Loppersom (Grunnen)
thumb|250px|right|Petrus- en Pauluskerk Loppersum thumb|250px|right|schildering in de kerk van Loppersum
Loppersom (Nederlaands: Loppersum) is n dörp en n vrougere gemainte in de provìnzie Grunnen. De gemainte het 9.533 inwoner (1 jannewoari 2020 ) en beslagt n oppervlak van 111,93 km².
t Dörp Loppersom ligt aan de Lopster Wijmers. In t zentrum stait n schiere gotische, gedailtelk romanogotische kruuskèrk, de Petrus- en Pauluskèrk, mit n schier interieur.
Korfoe
Verkeer en vervoer
Je kunnen aandere eilaanden bezeuken vanuut de haven van Korfoe-stad of vanuut de haven van Lefkimmi, dat veul zujeliker ligt. De reize per schip naor t Griekse vastelaand, naor de havenstad Igoemenitsa, is veul korter vanuut Lefkimmi.
Loppersom (Grunnen)
De gemainte is voak t epizentrum van de eerdschokken as gevolg van de bodemdoalen deur de winnen van eerdgas.
Korfoe
Verkeer en vervoer
Mit de busse ku'j reizen mit de blauwe en de greune bussen. De greune bussen riejden naor veerder elegen plaotsen op t eilaand, terwiel de blauwe bussen gebruukt wörden veur Korfoe-stad en umgeving.
Loppersom (Grunnen)
In 2021 is Delfziel, n Daam en Loppersum bie nkander doun in de gemainte Emsdelta.
Korfoe
Klimaot
Bron: Weather Channel 2008-09-07
Galderieje
thumb|1000px|none|Panorama-uutzicht van Paleokastritsa vanaof Lakones, Korfoe
Heuibröai
Teegngoan
Vandeage n dag wordt heuibaaln vake perst töt 500 kilo de baal. Duur n umvaank krie'j earder heuibröai, umdet de woarmte nit vort kan. Um te zorgen at dr gin zoerstof bie de gässe kan, wordt de baaln in plastik ewikkeld. Dit neumt ze ook wal 'vuurdreuge'.
Kreool
t woard Kreool kan meardere dinge beteekn:
Loppersom (Grunnen)
Indailen
De gemainte Loppersom omvat de volgende ploatsen: Aikwerd, Aikwerderdraai, Ainum, Froamklap, Garrelsweer, Garsthoezen, Houksmeer, Honderd, Hoezenge, Kolhol, Leerms, Loppersom, Lutjeriep, Lutjewiewerd, Merum, Middelstom, Oosterwiewerd, Startenhoezen, Stedum, Stork, Toornwerd, Westeremden, Westerwiewerd, Wirdum, Wirdumerdraai, t Zaand, Zeeriep, Zieldiek.
Openboar vervouer
Loppersoum ligt aan de spoorlien Grunnen-Delfziel, mit stations in Loppersom en Stedum. Doarnoast binnen der veur t openboar vervouer in de gemainte nog de volgende buslienen:
Zwolle (Oost Gelre)
thumb|left|300px|30km/h in Zwolle Zwolle is een buurtschap in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Deur zien ligging is ut ok wal bekand as "Zwolle bi-j Grolle".
Te zeen in Zwolle
De Leemputten (natuurgebeed)
Guinea
Guinea of Guinee, officieel de Republik Guinea, is en land an de küste van Westafrika. Guinea ligt up et ousten van den atlantisken oceaan, up et süüdousten under Guinea-Bissau, et süden van Senegal, et süüdwesten van Mali, et noordwesten van Ivoorküste, en et noorden van Sierra Leone en Liberie. Et land wördt vake anedüded as Guinea-Konakry, üm et te underskeiden van andere landen in de streake dee as ouk Guinea in de name hebbet. Konakry is de höyvdstad van et land. In Guinea woanet ungeväär 12,4 miljoon lüde up ne vlakde van 245.857 kilometer in et veerkant.
Guinea was ofwesselend underdeyl van et Ghanääske Ryk, et Sossoryk en et Songharyk en ouk meyrere islamitiske ståten, töt Frankryk et gebeed van andere koloniale mächte wüst lös te küren. Guinea wör unafhangelik van Frankryk in 1958. Et hevt ne lange geskedenisse van ståtsgreypen. Nå teentallen jåren diktatorskap hölde Guinea in 2010 de eyrste demokratiske verkesingen. Al hevt Guinea verkesingen med meyrdere partyen, et land blivt eplågd döär stammenstryd, wydgånde ümköyperye en misdryven döär et leyger en de polity. Menskenrechten stellet in Guinea noch altyd niks vöär. In 2011 skreaven de Vereynigde Ståten in en verslag dat gevangenen emarteld wörden en vrouwlüde en kinder vake mishandeld. Ouk vrouwenbesnydenis köäm noch vöäle vöär. In 2021 was der weader nen ståtsgreyp, wårby as en leygereynheid president Alpha Condé en de grundwet der achterhen deade.
Guinea is höyvdsakelik islamitisk. Sou'n 85% van de lüde nöömt sikselv moslim. De lüde sint in te deylen by 24 volker med eaven souvöäle språken. Et land hevt veer geografiske streaken: seyland an de laege atlantiske küste, de Fouta Djallon of de middelguineeske houglanden, de upperguineeske savanne en tropisk reygenwold. Fransk is de officiele språke van et land. Et wördt gebruked up skolen, in de regeyring en de media. De gröätste språken sint susu, pular en maninka. Disse sint et meyst wydverbreid in de seyland-, hougland- en savannestreaken. In et tropiske gebeed wordet de meyste andere språken spröäken.
Wat geld angeyt müt Guinea et hebben van landbouw en mineralen. Guinea is de grötste producent van bauxyt en hevt groute diamant- en goldmynen. In 2014 was et land et middelpunt van de ebola-uutbraak.
Land
Guinea is 245.857 kilometer in et veerkant. Et ligt in Westafrika, ungeväär 10 gråd boaven den eavenaar. Guinea is up te deylen in veer natuurstreaken, med afsünderlike menskelike, geografiske en klimatologiske kenmarken:
Guinea is verdeyld in acht administrative streaken dee weader updeyld sint in dree en dartig prefekturen. Konakry is de höyvdstad, grötste stad en ekonomisk middelpunt. Nzérékoré, in et guineeske reygenwold, in südelik Guinea, is de tweydegrötste stad.
Andere groute städen in et land med meyr as 100.000 inwoaners sint Kankan, Kindia, Labé, Guéckédou, Boke, Mamou en Kissidougou.
Landskap
Guinea is up te deylen in veer höyvdstreaken: de küststreake of Laeger Guinea, wåras höyvdsakelik et susuvolk woant, et köldere bargachtige Fouta Djallon wat et land van noord når süüd döärmidden split en wår höyvdsakelik et fulavolk woant, et sahel-achtige Houg-Guinea in et noordousten, wåras höyvdsakelik malinkévolk woant en et bebuskede reygenwoldgebeed med verskillende volker. Nöäst de Niger, Gambia en Senegal untspringet uut Guineas bargen ouk andere rivyren dee as richting et westen döär Sierra Leone en Ivoorküste ströymet.
Et höygste punt van Guinea is den barg Nimba, med 1752 m. Et Nimbagebargde, wat ouk wal den guineesken rüggengråt enöömd wördt, is in syn geheyl en UNESCO Natuurreservaat. Toch is der in et deyl wat in Liberie ligt teentallen jåren emynd. De skade is et düdelikst in de Nzérékoré-streake up 7°32′17″N 8°29′50″W.
Guinea hevt vyv natuurstreaken: de guineeske bargbusken, westguineeske laeglandbusken, et guineeske busk-savannemosaik, westsudaneeske savanne en guineeske mangroven.
Wilde deers
Döärdat Guinea sükke verskillende landskappen hevt, leavet der heyl wat deersoorten. Dee hebbet et lastig döärdat lüde öär et leavgebeed afneamet. Guinea hevt ne groute verskeidenheid an amfibien, kruupdeers, spinneköppe, insekten en vöägel.
Ekonomy
Wat geld angeyt müttet de meyste guineeske lüde et hebben van landbouw. Andere groute industryen sint mynbouw (bauxyt, gold en diamant en). Ouk is der öäly vünden. De lätste jåren set et land meyr in up turisme.
Bolnpeetr
thumb|Bolnpeetr
Bolnpeetr (Typha) is et Riessense woord vuur lisdodde, een geslacht oet de lisdoddefamilie (Typhaceae).
Dr bint twee soortn lisdoddes dee at in Neerlaand vuurkomt:
Nen grootn bolnpeetr is ne plaante oet de lisdoddefamilie (Typhaceae). Het is nen roem 2 m hooge plaante met lange groote blaadern, en nen karakteristieken broene 'segoare' ant oeteande van 'n stengel.
Zöwwent
Söwent is een darp in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Het hef umsgeveer 2000 inwoners.
Ut meest opvallende gebouw in Zöwwent is de katholieke St. Werenfridus karke. Disse karke is in de 19e eeuw ebouwd in de neo-gotische bouwstiel. In verholding met de grootte van ut darp is de karke zeer groot te numen. Hi-j wordt dan ok wal, noast de Ni'je Calixtuskarke in Grolle, de kathedraal van den Achterhoek enuumd.
Zöwwent is tot wiet in de 20e eeuw helemoale katholiek ebleven. Der was gin "andersdenkende" te vinden. Ut had dan ok völle grote gezinnen. Achte tot tien kinderen waren gin uutzondering. Ut was lang één van de meest kinderrieke darpen van Nederland.
Het darp hef een paar heel völ veurkommende femilienamen, woarvan Wopereis en Krabbenborg veurbeelden bunt. Umdat der zovölle mensen met de zelfde achtername bunt, bunt ze vaker better bekend onder eure bi-jname. Een bi-jname is gin scheldname. Ut hef meestal van doen met de boerderi-je woar of de femilie vandan kump, of wat veur beroep der in de femilie zat, dat ging joa meestentieds van vader op zönne. As de mensen dan proatten van de "Sniedas" dan wist iederene, dat ut um de kleermaker, oftewal de snieder ging. Ok tegenswoordigs bunt nog völle femilies better bekend met eure bi-jname as met eure femiliename.
Taisen
right|thumb|Dörpsaanzicht
Taisen (Hollaands: Thesinge) is n dorpke ien de vrougere gemainte Ten Boer ien de pervìnzie Grönnen. Der wonen sikkom 800 luu, dij Taiseners nuimd worden.
t Dörp ontstond om en bie de 12. aiw bie n benediktijnenklooster mit de noam Germania, woarvan de noudoagse kìrk n overbliefsel van is.
De korenmeulen Germania is vernuimd noar t olle klooster, dij noa de reformoatsie ôfbroken wör.
Heern
Heern ken meerdere betaikenissen hebben:
São Tomé un Príncipe
Vöär at portugeyske verkenners et untdekkeden in den 14. eywe, woanden der gin lüde. Stükken by beaten wörden se koloniseerd un bewoand durende de 16. eywe. Händigan wörden de eilanden ne vöärname handelspost vöär de atlantiske slavenhandel. Ümdat São Tomé un Príncipe kort by den eavenaar ligget un ryken vulkanisken grund hebbet, wolde sukerreed der best groien. Neet vöäle later kümmen dår ouk noch andere waerdevulle gewassen by as koffee un kakao. Der wörden dikke verdeend an de plantages, dee bewarked wörden döär afrikaanske slaven. Gedurende de 19. un 20. eywen kümmen de lüde üm de souvöäle tyd up de achterste beyne teagen de underdrukking, wat den handel rakeden. Et leidden in 1975 töt vreydsame unafhangelikheid. Seyd dee tyd is São Tomé un Princípe eyne van Afrika's eavenwichtigste un meyst demokratiske landen.
De lüde van São Tomé un Princípe sint höyvdsakelik afrikaansk of mestisen. Dee küret meyst portugeysk of forrokreool. Ouk kaapverdisk, angoleesk un príncipeesk kreol kummet vöär De meysten sint roumsk. Et stempel van de portugeyske oaverheyrsking is noch altyd to verneamen in de kultuur, språke, gebruken un de musik, wårin as europeeske un afrikaanske mengförme to vinden sint. São Tomé un Príncipe is eyne van de grundleggers van de Gemeynskap van Portugeysk-spreakende landen.
Geologiske geskedenisse
De eilände van São Tomé un Principe untstünden ungeväär 30 miljoon jår weaderümme döär vulkaniske warking under water langs de Kameroonlyne. Döär wesselwarking med seywater un dan weader es ne uutbörsting, sint verskillende soorten rotsen un mineralen up mekander stapeld.
Ankumst van de Europeanen
duum|274x274px|Kaarte van São Tomé, teykend döär Johannes Vingboons (1665) Rund de jåren 1470 kümmen de portugeysken as eyrste Europeanen up de eilanden, dee as dotyds unbewoand warren. De eyrsten warren João de Santarén un Pêro Escobar. De portugeysken deaden de eilanden verkennen un beslöäten dat et gode uutvalspösten warren vöär handel med et vasteland.
De dåtums wårup as se kümmen wordet up den 21. december egeaven (St. Tomasdag) 1471 vöär São Tomé un 17. January (St. Töänisdag) 1472 vöär Príncipe. Andere brunnen geavet weader andere dåtums. Príncipe wör eyrst St. Töänis enöömd, mär in 1502 wör den name veranderd in Ilha do Príncipe (Prince syn eiland), as verwysing når den prince van Portugal den as geld kreag van de sukerupbrengsten van et eiland.
De eyrste suksesvulle neadersetting van São Tomé wör sticht in 1493 döär Álvaro Caminha, den as et land kreag as gave van den köäning. Príncipe wör in 1500 under enselvde ård afspraak sticht. Toch kreagen se et volk neet sou wyd üm der hen to gån. Dårümme stüürden se der ‘ungewünskeden’ hen, sou as jöäden. Ungeväär 2000 jöädske kinder van achte of junger wörden der vanaf et iberiske skiereiland henebracht üm to warken up de plantages. Up den vulkanisken grund wolde et spül best groien.
Portugeesk São Tomé and Príncipe
Teagen 1515 warren São Tomé un Príncipe oaverslagsteades ewörden vöär de slavenhandel vanuut Elmina.
Sukerreed verbouwen had y nen houp warkvolk vöär nöydig un de portugeesken nöämen nen houp slaven vanaf et afrikaanske vasteland. Vöärdat de gekde rund suker untstünde, betaalden y weinig vöär land up de eilanden. Et buren was vöäral vöär lokaal gebruuk un de ekonomy must et vöäral hebben van slavenhandel. Vöäl voodsel wör importeerd. Do as den landeigenaar Álvaro Borges uut de tyd küm in 1504, wör syn land un syne deers vöär mär 13.000 réis verkoft, ungeväär eavenvöäle as dree slaven. Teagen 1506 had São Tomé volgens Valentim Fernandes meyr sukerreedvelden as Madeira un makeden se der ouk wal molasse, mär et eiland had gin fabrikswaerdige maskines üm up groute skåle suker to maken.