cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samba
Geskiedenisse
Duur instreum van de polka en de Kubaanse habanera wör de lundu in Rio de Janeiro ne nieje daans- en muziekrage: de maxixe. Et karnaval van Rio hulp ook met de oontwikkeling van de samba. In 1917 wör de samba geleefd duur den eersten sambahit Pelo Telefone. In 1928 wör de eerste sambaskole 'Deixe falar' egroondt. In de joaren ´30 wörden de sambaskolen vast oonderdeel van den karnavalsoptocht. Duur oonderstönning van de regearing gröaiden de sambabeweaging onmeundig hard. In den tied maakten presideant Gétulio Vargas de samba carioca (samba van Rio) et nasjonale symbool. Toew was et mear eawen en de samba was in et hele laand geleefd. Der kömn aal mear sambaskooln.
De samba wör in Europa vuur et eerst eheurd um 1923, mear kreeg pas noa 1945 echt voot an wal. De bekeandste samba is de "Aquarela do Brazil" (Geeldt zowat as et nasjonale volksleed van Brazilië).
Naamnherkomst
De meest gebroekelike verkloaring van den naamn samba is det et van et woord semba keump. Nöast det semba ne populeare muziekstiel in Angola is, keump dit woard oet de Kimboendoe- en Ngangelasproakn van Angola, woer as et boekstoot zol betekenen. Dissen boekstoot was ne wieze um de daansbuurte duur te gewen an nen volgenden daanser (in wat sambasoorten is dit nog aait gebroekelik). Doarnöast gef et nog een antal aandere verkloarings oet verskeaidene Afrikaanse sproaken:
sánba(kimbundu / Angola): gebed, bidden
cussámba (Kikongo / Angola, Kongo): zelfde assánba (gebed bidden)
samba(kimbundu / Angola): slim op eweunden wean
samba (Bangi / Kongo-Brazaville): nen healigen daans daansen
sa'ambale (Nigeria): daans vuur jonge leu
sáamba (Kikongo / Angola, Congo): ne inwiedingsdaans vuur enen den as wörd in esteeld vuur politieke, sosjiale en geleufszaakn
Samba comum/carioca
De groondinstrumeanten van disse sambasoort zeent de cavaquinho (kleaine gitaar) en de pandeiro (soort tamborien). Et gebroek van de cavaquinho is et grote verskil tusken samba comum en bossa nova. Der wörd ook aait nen gitaar bie gebroekt. Den zeuwensnoarigen gitaar is in Brazilië geleefd ewörden duur de samba. Nöast samba comum neumt ze et ook vake samba carioca, de samba van Rio de Janeiro.
Bekeande artieste: Beth Carvalho, Paulinho da Viola, Zeca Pagodinho, Wilson Moreira, Teresa Cristina & Grupo Semente
Samba de roda do recôncavo
thumb|Drummers in [[Bahia (staat)|Bahia]] Disse stiel keump van derecôncavo Baiano, de strekke roondumme de ‘baai van alle healigen’ in de deelstoat Bahia. Iederene steet in nen kreenk woerbie't de umstaanders in de haande klapt en zingt, en de daansers um buurtn of met mekoar in de kreenk daanset. Kenmoarknde instrumeantn zeent de viola (n tradisjoneel snoarinstrumeant) en de prato-e-faca, teelder en mes.
De samba de chula -ook wal samba de parade of samba de viola eneumd- is de meeste strikte variaant. Dr wörd nit edaanst as dr espöld wörd, en dr mag dr nooit mear as ene tegelieke daansn. Disn persoon gef de buurte duur met ne umbigada, ofwal ne boekstoot.
De vriejere vörm van samba de roda is samba corrida. dr zit nen apartn daanspas (de miudinha) in de daans, den't vuur nen leek nit opvaalt.
Partido alto
De Partido alto hef as grötste kenmoark ne gröttere invlood van de pandeiro (tamborien met n vel), t gebroek van de surdo (deepe tromme) en tamborien. n Ezungenen tekst besteet oet verzen en n refrein, woerbie de verzen op de stean bedacht wordt.
Bekeande artieste: Candeia, Jovelina Pérola Negra, Zeca Pagodinho, Arlindo Cruz, Aniceto do Império, Sombrinha, Nei Lopes, Almir Guinéto, Camunguelo
Pagode
Pagode keump t meeste vuur in Brazilië. Den onsteund in Rio in de zeuwntiger joarn van t 20ste joarhoonderd en kreeg onmeundige noavolging in de tachtiger joarn. De pagode was n antwoord op de weenstjaagnde soortn samba, en t algemene verlees van kwaliteit. Pagode was dus ne heroetveending van de tradisjonele samba. Doarumme is t mangs de vroage of t dan ook wal echt um n niej genre geet, of t gewoon niej leawn geewn an t oolde. In elk geval warn de vrieje feestn en de muziekstiel ineenn onmeundig geleefd. In disse sambasoort zeent ne banjo, cavaquinho, pandeiro, tantan, rebolo en repinique de belangriekste instrumeantn. t Is ne ongedwungne muziekstiel. Vake komt kameröa bie mekoar um met n potjen pils dr bie muziek te maakn. De tekste hebt oeteenloopnde oonderwoarpe, van polletiek töt skunnige zinspöllings. Ook hef Pagode wier verskeaidene oondersoortn zo as de pagode bahiano (oet de deelstoat Bahia) en, pagode paulista (oet de deelstoat São Paolo.
Bekeande artieste: Zeca Pagodinho, Fundo de Quintal, Raça Negra, Molejo, Grupo Revelação, Martinho da Vila, Jorge Aragão
Samba canção
Een romantische vorm van Pagode.
Bekeande artieste: Ângela Maria, Nelson Gonçalves, Cauby Peixoto, Agnaldo Rayol, Dolores Duran, Maysa.
Samba enredo
Samba enredo is ne sambastiel den't de sambaskooln begeleaidt tiedns de karnavalsoptochtn. Tekste van samba enredo goat meesttieds oawer t verhaal det de sambaskooln met öarn daans probeert oet te beeldn. n Tekst wörd meesttieds ezungn duur nen kearl, begeleaidt duur ne cavaquinho en de bateria (slagwoarkgroep of batterieje). Samba enredo is völle vlotter as aandere stielen en völle oetbeundiger.
Samba reggae
thumb|[[Timbal, n kenmoarknd samba reggae instrumeant]] Disse vörm van samba is kenmoarkend vuur Salvador de Bahia en hef n dudelik polletiek elemeant. Seend 1950 en 1960 bestoat in Salvador de Bahia noar vuurbeeld van Rio de Janeiro ook sambaskooln, mear duur vuurbeeld van de Amerikaanse zwartnbeweaging richtn zee zik doar ook mear op. Zo onsteundn de earste blocos indios of blocos afros. Dee lesten vermengden ritmes van de afoxe met ritmes, organisasie en instrumeantn van de sambaskooln. In kortn tied warn dr nen heeln hoop van disse blocos afros. In 1979 onsteund de Bloco Olodum, dee't de bekeande warn umdet ze met n niej, laankzaam ritme kömn: samba reggae. Olodum wör vuural bekeand duur öar optreedn in ne muziekclip van n Amerikaansen zanger Michael Jackson.
n Invlood van Reggae is ook te moarkn in de melodie en tekst, umdet ze vake oawer Afrika goat, historiese figuurn en de vuuroetgaank van de Afro-Braziliaann en de goodn oet de candomblé. De pollitieke betroknheaid van de blocos blik ook oet de manere woerop at ze in de lokale gemeenskopn stoat.
Axe
n Naamn Axé-music heuld t bie één stiel of ritme, mear wörd gebroekt vuur alle populaire muziek oet Bahia, den t n groot antal invloodn keant: de frevo (oet t Noordoostn van Brazilië), paso-doble, salsa, reggae, marcha, samba. Halverweage de tachtiger joarn har leedjesskriewer Luís Caldas) de nommers met onmeundige noavolging 'frictoe' en 'nega de 'Cabelo duro' woerbie at he frevo eletrico saamnvoogn dee met t ritme van de Candomblé Ijexá. (www.abemusica.com.br). t Was mear eawn of de geleefde muziek oet Bahia heetn Axé-music, wat ne samenvoging was van t Joroebawoard 'Leawnskracht' en t Engelse music. t Was binn kortn tied oawer de hele wearld geleefd met weensnoavolgende nummers van Daniela Mercury, Margareth Menezes, E o Tchan, Carlinhos Brown, Olodum en nog völle mear.
Aandere vörme van samba
Bossa nova is nen jazzvariaant van samba, wat vuural bekeand is ewördn duur Tom Jobim. Bekeande nommers zeent oonder aandere Mas que nada van Sergio Mendes en Garota de Ipanema met muziek van Antonio Carlos Jobim en tekst van Vinicius de Moraes.
Samba de breque is ne soort van samba det nit mear besteet. De tekst en muziek wördn of en too oonderbrökn vuur ne gesprökne tekst of tweesproak.
Haïti
thumb|200px|Haïti in t rood op ne kaarte van t Karibies gebeed thumb|200px|[[VN-Kaarte van Haïti (klikt vuur ne oetvergroting)]]
Haïti, offisjeel de Reppubliek Haïti (Fraansk: République d'Haïti, Kreyòl: Repiblik Ayiti) is n eailaandstoat in de Karibiese Zee. t Laand ligt op t westelike deel van t eailaand Hispaniola en n antal kleaindere eailaanden, woervan't Île de la Gonâve, Île de la Tortue en Île à Vache t grötste zeent. De heuwdstad is Port-au-Prince. Haïti ligt op t oosten van Kuba en op t westen van de Dominikaanse Reppubliek, met ne greanze van ongevear 275 kilometer.
De meeste leu dee't der wont zeent Roomsk (80%). n Kleain gedeelte is Protestaant (16%). t Offisjele betaalmiddel is de Gourde.
Geskiedenisse
Haïti wör in 1492 duur Christoffel Columbus oontdekt. Toertieds wör t bewoond duur de taíno-indianen. Dit volk störf oet duur slawenarbeid en duur de vrömde zeektes dee't de Europeanen metnömmen. De hele bevolking van non stamt of van de slawen dee't der toertieds met doezenden tegelieke hen wörren evoord.
In 1697 dee Spanje t bevel oawer t westelike deel van Hispaniola in haande van Fraankriek, dee't gebeed umme deupten töt Saint-Domingue. t Wör ene van Fraankrieks meest weenstgewende kolonies; roond 1780 kom zon betten 40 perseant van alle suker en 60 perseant van alle koffie wat in Europa ebroekt wör oet Saint-Domingue. Der wör mear suker en koffie verbouwd en verwoarket dan in alle Britse West-indiese kolonies bie mekoar. Saint-Dominge was in dee tied t riekste bezit van Europa, en wör doarumme wal n Poarel van de Antillen eneumd.
Van 1791 töt 1804 was der n Haïtaansen Opstaand tegen de Fraanske oawerheersing. Dissen opstaand wör eleaidt duur Toussaint Louverture. Napoleon Bonaparte steurden n leager, mear det wör versloagen duur de slawen, woernoa at zik Haïti op 1 jannuwoari 1804 as eerste kolonie vrie verkloarden, oonder leaiding van Jean-Jacques Dessalines, den at twee joar doarvuur Louverture vervöngen har as leaider. Wat later in det joar reup zik Dessalines oet as keaizer Jacob I van Haïti, noa at he ook n namen Saint-Domingue har loaten umme zetten noar Haïti. Van haat tegen de Fraansken leut he alle blaanken van t eailaand umme brengen, en steelden he as regel det boetenlaanders op Haïti gin groond mochen hebben. Hee leut t witte gedeelte oet de vlagge van Fraankriek halen, woerduur't de vlagge van Haïti ontsteund.
t Oostelike (spaanssprekkende) deel van Hispaniola wör in 1822 in enömmen duur Haïti. In 1825 wörren Fraankriek en Haïti t eens oawer n bedrag van 150 miljoen francs det Haïti mos betalen vuur de finansjele skade wat Fraankriek duur Haïti's onofhaankelikheaid har eleden. Vuur det bedrag kreeg Haïti dan offisjele erkennige. Haïti nöm dee skoold op zik, um deel te können nemmen an de internasjonale haandel. In 1844 maken zik t oostelike deel van Haïti onofhaankelik, en wör de Domikaanse Reppubliek.
Al vlot kregen de verskeaidene bevolkingsgroepen, zo as de zwarten, de mulatten, riek, oarm, leu oet de stad en leu van t plattelaand, verskel oawer an wee de löagstoande plantages heurden. Haïti wör al gaaw eploagent duur kriminele bendes, stoatsgrepen en inmenging van boetenof. Tusken 1843 en 1915 veraanderen Haïti 22 moal van besteur. t Laand har zowat gin export mear en n oarmood nöm too. De grote plantages verdwenen en doarmet ook de grötste inkomstenwelle. Intusken wör n skoold an Fraankriek wal betaald, mear det was pas volledig in 1922.
Tusken 1934 en 1957 was der n hoop genöal in Haïti. De Boawenloage van de mulatten, de zwarten en t achterbliefsel van Amerikaanse soldoaten probeerden allemoal an de macht te kommen. Hierduur kömmen der völle zwakke, korrupte en onhaandelbere presideanten en regearings kort noa mekoar.
In 1957 kree'j de diktatorskoppen van de Duvaliers. Töt an 1986 wör t laand regeard duur eerst François Duvalier (ook wal Papa Doc) eneumd, en later zinne zönne Jean-Claude Duvalier (Baby Doc). Det warren blooddörstige regearings. Der wörd eskatt det der in dee tied um de 50.000 Haïtianen wörden vermoord. Hierbie wordt de verkrachtings en martelings nit met erekkend. Tusken 1986 en 1990 was t n kommen en goan van militaire stoatsgrepen.
In 1991 wör Jean-Bertrand Aristide ekeuzen noa ne redelik demokratiese stemming, mear hee wör acht moanden op 30 september later alwier of ezat as presideant noa nen stoatsgreep van Raoul Cédras. Noa at de VS en aandere VN-laanden tuskenbeaide kömmen wör Aristide in 1994 wier an esteeld as presideant, en in 2000 herkeuzen. Oonder um was der ook völle korrupsie en n oonderling vechten um de macht.
Bepoalde beslissings van Aristide wörren um nit in daank of enömmen duur laanden zo as de VS, Kanada en Fraankriek, zo as t ophogen van t minimumloon, umdet öar det in de knippe raakten. Kort doarop ontsteund wier nen opstaand, woerbie't de opstaandigen vlot t laand oawernömmen. Aristide har in 1995 oet bangigheaid vuur nen stoatsgreep t leager der achterhen edoan, woerduur't Haïti allene nog n plietsiekorps har, det mear enen hellikopter har. Aristide har oonderwiel nen internasjonalen noodoproop edoan, mear hulp köm duur toodoon van de VS en Fraankriek te late. Aristide kon kiezen; of t laand oet, of vermoord worden. Hee keus vuur t eerste. Völle van zinne regearingsleu hadden dee keus nit.
In 2006 wör René Préval ekeuzen as presideant. Der is nog aait n vredesleager van de VN in Haïti. Regearen is feaitelik lastig in Haïti; t steet te book as nen mislukten stoat.
Eardbewing Haïti 2010
thumb|150px|Plek van de eardbewing op de kaarte van Haïti thumb|150px|Port-au-Prince noa de bewing Op 12 jannuwoari 2010 (16:53 uur plaatselike tied) wör Haïti in Legane, ongevear 25 kilometer van de heuwdstad Port-au-Prince, etröffen duur ne eardbewing van 7,0 op de skoale van Richter. Noa de bewing warren der verskeaidene noabewings. Der wör n tsoenami-alarm of egewen vuur Haïti en umliggende eailaanden, mear wör later wier in etrökken.
Völle bekeande gebouwen störten in, zo as t paleis van n presideant, t nasjonale regearingsgebouw, de Katedraal van Port-au-Prince, en ne grote gevangenis, woerduur't völle kriminelen vrie kömmen. Ook t VN-kantoor van de Mission des Nations Unies pour la stabilisation en Haïti (MINUSTAH), dee't gangs warren met de opbouw van Haïti, störten in, woerbie n direkteur, n oonderdirekteur en t heuwd van de plietsie oet de tied kömmen.
Vanoawer de hele weareld wörden der hulpaksies op töw ezat, zo as oet buurlaand de Dominikaanse Reppebliek, Taiwan, Brazilië, t Verenigd Keuninkriek, Qatar en de Verenigde Stoaten. Ettenspakketten, skoon water, dokters, reddingswoarkers, en medisienen wörden allemoal noar Haïti esteurd.
Jan Glas
Jan Glas (Oethoezen, 1958) is ne Grönninger beeldend keunstenoar, skriever, dichter, fotograaf en redakteur van t Grönningse tiedschrift Krödde. Hee wont seend 1977 in stad Grönningen.
Haïti
Eardbewing Haïti 2010
In Neerlaand hebt zik de radiostasjons 3FM, Radio 538, Q-music, Radio 2, Radio Veronica en Slam! FM verenigd in Radio 555, um geeld bie mekoar te kriegen vuur hulp an Haïti. Radio 555 slöt op GIRO 555, ne rekkening dee't al earder wör lös edoan vuur donasies noa n raamp met de tsoenami in 2004.
Jan Glas
Hee hef verskeaidene dichtbeundels oet ebracht. n Antal van zinne gedichten hef'e met Jazz-pianist Boelo Klat op ne CD ezat woerop at'e ze zelf in ezungen hef.
In 2006 kreeg'e de Freudenthalpries en ook de Literaire Pries (vuur De vangers van zummer). In 2008 hef'e t book Rilke Sieben Nedersaksisch eskrewen, samen met Marga Kool en Anne van der Meiden, wat öar de Streektaalpries van t Dagblad van t Noorden opleawerden. Hee hef ook met eskrewen an t book 100 mooiste Drentse en Groningse gedichten, det in 2006 de Streektaalpries ewunnen hef.
Haïti
Eardbewing Haïti 2010
Oawer internet, zo as op de netwoarkwebsteas facebook en twitter, wörden opropen edoan um geeld te gewen vuur hulp. t Amerikaanse Rode Kruus wus binnen 24 uur mear as zeuwen miljoen dollar op te halen. Weeskeender konnen via ne regeling versneld an enömmen worden, woervan't der um de 100 noar Neerlaand komt.
Ekonomie
Haïti is t oarmste laand van t westelike halfroond en ene van de oarmste laanden ter weareld. Duur joaren van geweald, onröste en natuurraampen hef t laand zowat gin ekonomie, en is de verdeling tusken oarm en riek slim groot. Der woarket zowat veerhoonderddoezend keender as slawen, en wordt restaveks eneumd. Zowat 70 perseant van de bevolking zit zoonder woark. t Grötste gedeelte det wal woark hef, woarket as boer. Der is zowat gin industrie. Duur grootskoaligen boskap en verkwistend boeren steet t plattelaand op t peunt te veraanderen in ne grote weuste. De egene boerneproduksie neamp of en wörd verdrungen duur goodkeupere import. t weagennet is bar slecht. De VS is de belangriekste haandelsgenoot. Haïti mut t hebben van leningen en giften vanoet t boetenlaand, en de achterbliewers leawt heuwdzakelik van wat de Haïtianen terugge steurt dee't noar n aander laand zeent etrökken. Vroger was der nog völle toerisme, mear duur t politieke gesteggel en t geweald besteet det hoaste nit mear.
Regearing
Haïti is bekeand van de stoatsgrepen en diktators. De meeste macht ligt normaalgesprökken bie n presideant, en aandere partiejen probeert, mangs met geweald, dee macht oawer te nemmen. Völle presideanten probeerden der zelf riek an te worden of probeerden länger presideant te blieven. t Presideantambt wörd t ene moal bekleedt duur nen mulat, t aandere moal duur nen zwarten.
Haïti is n vuurbeeld van nen mislukten stoat, woerin't de regearing feaitelik mear n kleain deel van t laand oonder controle weet te hoolden. De oawerheaid is onhaandig en korrupt. Plietsie en t rechterlik stelsel woarket slecht, woerduur't bendes, drugshaandel, onrecht tegen de meansheaid en ontvoerings dageliks vuurkomt. t VN-leager Minustah hef wat verbettering ebracht. De internasjonale gemeenskop wil det der stoatsstrukturen en n rechterlik stelsel wordt op ebouwd. Dee opbouw verlöp laankzaam.
Geleuf
Slawen nömmen vanoet Afrika animistiese geleuwe met. In Haïti mossen ze van priesters en plantagebazen t Roomske geleuf an nemmen. Oet ne mengeling van t kattolicisme en Afrikaanse geleuwe onsteun vodou, ne variaant van t in West-Afrika ontstoane voodoo. In t vodou zeent ook invloden terugge te veenden van de Taíno-indinanen. De Roomske koarke probeerden t vodou der wal oet te kriegen, mer det lukken öar neet. t Grötste gedeelte van Haïti is wal Roomsk offisjeel, mer doarnöast doot der ook nog nen hoop an vodou. De leste tied is t protestaantisme in opkomst.
Natuur
t Laand hef n antal kale vlaktes, mear vuural nen hoop heuwels en boarge. Eerst was t laand bedekt met bos, mear det wör ekapt um te können boeren, of um van te stokken en te kokken. Rechtevoort is der nog mear twee perseant van t bos oawer. Duur de völle heuwels en boarge zorgen disse boskap vuur drekstreume en groondverzakkings. Dit is slecht vuur de laandbouw en zorget det orkanen en cyklonen vrie spel hebt. Völle deers zeent öar leafgebeed kwiet ewörden en doarduur oet estörven.
Bieslook
thumb|Bieslook mit bloemknoppen Bieslook (Allium schoenoprasum) beheurt tot de lookfamilie (Alliaceae) en is verwant an bolgewassen zo as de u, prei, knoflook en gao zo mar deur. t Is n vaste plant die ofkomstig is uut Europa en Noord-Azië. De bieslook bleuit van juni tot juli, in blauw-roze-violette scharmen. Bie ons komt ok nog wilde bieslook veur. Dit soort planten zörgt veur n voedselveurraod onder de grond die de wienter overleeft, zodat ze in t veurjaor heel gauw op kunnen kommen en kunnen bleuien en zaod maken. Elke 'bol' vormt n nieje bol, mar vaak ok meerdere breudbollen an de wortels. Dit is de ongeslachtelike vorm van voortplanting. Daornaost is der ok geslachtelijke voortplanting, deur zaodvorming.
De plant is pollenvormend (n andere benaming veur zojevormend), en het in de familie de kleinste bolletjes, mar ze bin helemaol geliekweerdig an de, in vergelieking, reusachtige bollen van Amaryllis.
Inhoudsstoffen
In 100 gram bieslook zit:
Daslouk
thumb|Daslouk thumb|Daslouk thumb|Daslouk Daslouk (Allium ursinum), ouk wel: wilde knovlouk, boslouk of bearlouk, is een plant uut de loukfamily (Alliaceae) en een wilde soortgenoot van under andere de byslouk dee as inheymske soort vöärkümt in Europa en Asie. De name bearlouk en de latynske name Allium ursinum hebben dermead van doon dat de brune bear de bollen noch wel es wil upgraven üm syn eigen der te good an te doon; se binnen ouk geleevd by wilde varkens. In Europa, wår daslouk regelmåtig in et wild ougsted wördt, kan der noch wel es verwarring untstån mid giftige planten so as et lelytjen-van-dalen of in minddere måte et nakend wyvjen, dit kan noch wel es leiden tot gevallen van vergifting.
Beskryving
Daslouk is een bolgewas, et is een vaste kruudachtige en eynsådlobbige plante, en plant syn eigen vöäral voord döär et verspreiden van såden.
De ovale blåden binnen 3–5 cm breyd, dunkergröön en parallelnarvig. De blomen hebben ses witte bloomdekblåden en binnen egruppeerd in losse bolvormige skarmen. De plante blööyt van april tot juni, somtyds tot juli. Nå juli verdwynt et boavengrundse deyl van de plante heylemåle en blivt allinnig de undergrundse bloombolle oaver. De plante wördt 30–40 cm houge. De plante grööyt vake in gruppen. De bloom hevt ses mealdråden en een dreedeylige stamper. Dår ümhinne sitten ses breyde ovale bloomdekblåden. De såden binnen swartbruun.
Verspreiding
De plante kümt in heyl Europa vöär (behalve in et Middellandske Seygebeed), Klein-Asie, de Kaukasus, en in Siberie tot Kamtsjatka. De plante grööyt et leevst in skåduwryke loofbossen mid een humusryke, vochtige, kalkholdende undergrund.
In Nederland is de plante vanof 1 januåri 2017 neet meyr wettelik bescharmd.
Eatbårheid
De blåden van de daslouk binnen eatbår; se künnen gebruked wörden in de slåd, as kruud, ekoaked wörden as gröönte, in de sup, of as een ingredient vöär een sauce dat as vervanging kan denen van pesto in plåtse van basilikum. De bollen en blomen binnen ouk eatbår.
De blåden van de daslouk künnen noch wel es verward wörden mid et lelytjen-van-dalen, somtyds ouk mid de gröne neeswurtel, nakend wyvjen en evlekkede aronskelke. Alle veer binnen se giftig. De blåden tüsken de vingers fynknypen en ruken of der een knovloukachtige göär an sit kan helpen üm verwarring te vöärkummen.
Bissing
De Bissing is een joarmarkt in Ommen. Disse joarmarkt rond den twieden dinsdag in juli wordt al eholden sinds 1557. Vrögger duurden de bissing 3 dagen. Op moandag begunt et met et luuden van et Bissingklokje. Dat was veur de kooplieden et teken dat zie un standploatse mot zien te bemachtigen. Dinsdags war de grote joarmarkt en woensdag was de twiede dag van de joarmarkt en was al wat rustiger. Met de Bissing was er altied karmis en ok de cafés wurd goed bezocht. thumb|right|Bissing in 1906
D'r bunt altied onmundig viel leu op de Bissing af ekommen, niet allenig uut Ommen en de buurschappen, moar uut de wiede omgeving. In een beschrieving van Ommen uut 1830 steet: ''De toevloed van menschen is voor zulk een kleine plaats verbazend groot, komende koopers en verkoopers uit zeer afgelegen gewesten hier te samen. De meeste huizen zijn alsdan in herbergen herschapen omdat de gewone logementen op lange na niet kunnen toereiken tot verblijf van de menigte vreemdelingen''.
Umdat de karke anstoot nam an het drankgebruuk en et karmisvertier hebt ze de gemiente in 1918 zo var ekregen um de karmisse te verbieden. Pas in 1954 kwam er weer karmisse op veursproak van de VVV, de middenstanders en karmisexploitanten.
Old Banthum
Old-Banthüm (in de volksmund wörd der vake espröäken van de Buurskop) (neaderlandsk: Oud-Bergentheim) is een büürtskap in de gemeynte Hardenbarg in de neaderlandske provincy Oaveryssel.
Ligging en geskedenisse
De büürtskap is van oorsprüng een esdörpyn en ligt ungevear 3 kilomeater van et westen van de karn van et dörp Banthüm en ytsys ten süden van de oaverysselske Vechte. In de 14. eywe wörded vöär et eyrsten oaver Banthüm eskreaven. Toon saten der hyr al lüde düs. De buren dee hyr woaneden en warkeden, waren verbünden med et klouster in Sibculo, (klouster Galileo Galilei).
Toon as et kanaal Almelo-De Haandrik wördeden an elegged, dat in 1856 af was, köcheden Isaäc Antoni Soetens van Roijen dår meyrdere stükken veaneland dee wördeden af egraven vöär türv. Nå dat hee üüt de tyd kummen, wördeden der döär syn söäns een türvströiselfabryk oapend. Dår unstünden et nye dörp Banthum by, wårdöår de olde büürtskap de name Old-Banthüm kreageden.
In de büürtskap ståt noch een antal sassiske buurderyen.
In Old Banthüm wörd, net as Banthüm en de rest van et Vechtdal, vechtdalsk espröäken, een variant van et sallandsk.
Barle
Barle (Nederlands: Barlo) is een buurtschap in de gemeente Aalten in de previnsie Gelderland in Nederland. Barle steet bekend um zien Coöperatieve Warktuuge Veraeniging (CWV) en uutgoansgelaegenheid De Loods dee bi-j de jeugd uut de wieden umgaeving in trek is, en vollaedig deur vri-jwillers wöd beheerd.
Barls volkslied
(tekst: Erwin Stronks, Thae Onnink, Willem te Molder)
Ynys Môn
thumb|Ligging van Ynys Môn
Ynys Môn (uutspråke: ; ingelsk: Anglesey) is en eiland an de noordwestküste van Kymrien in de yrske sey un ouk dat grötste eiland van Kymrien. Med en lütter eiland Ynys Gybi vormt dat de administrativ graavskap van Ynys Môn. De höyvdstad is Llangefni en de grötste neddersetting is Caergybi (ingelsk: Holyhead). Et eiland hevt een uppervlakde van 715 km2 en hevt ungeväär 70.000 inwoaners. 57,9% sint kymriskspreakers (jår 2011).
De kymriske name beteykent et "eiland van Mona" (een yrske princesse), de engelske name van et eiland is afleided van et oldnoorske Ungoll’s Ey, et "eiland van Ungoll". De name hevt geen betrekking up de historiske etniske grup van de Angelen.
Google
thumb|right|200px|t Beeldmoark van Google
Google (Oetsproake: //) is ne internetzeukmesiene van Google LLC. Doarmet kö'j de meest oeteenlopende zaken opzeuken op t internet. Google is in 1998 op estartt duur Larry Page en Sergey Brin, twee ofstudeerden an de Universiteat van Stanford.
Nöast websteas opzeuken kö'j met Google foto's, wetenskoppelike verhaandelingen, beuke, plaatsen en zeensweardigheden opzeuken. Google böd ook ne detailleerde, reagerende laandkaarte, dee ook as routeplanner woarket. Met Google Streetview kö'j via internet in de umgewing roondkieken. Hiervuur riedet der elken dag verskeaidene wagens van Google oawer de wearld, um de wearld vaste te leggen. Een antal bekeande zeensweardigheden hebt Google too eloaten um opnames te maken, zodet iej virtueel roondkieken köant.
Wiedters kö'j bie Google nog een e-mailadres maken (Gmail), online opslagruumte innemmen (Google Drive), teksten skriewen (Google Docs) en gegewens online oetwesselen.
Stadsknoal (knoal)
thumb|275px|n Foto van t Stadsknoal nuimen vanôf de woatertoren van [[Knoal (dörp)|Knoal]] t Stadsknoal is n knoal in de Nederlaandse provìnzie Grunnen.
Google
Google hef een egen oonderzeukscentrum, wat nieje spölledinge probeert oet te deanken. Op dit ogenblik is Google gangs met Google Glass, nen komputer in brillenvorm, den as iej met de stemme bedenen köant.
Stadsknoal (knoal)
In 1765 wuir der deur de stad Grunnen besloten n knoal te loaten groaven van Boareveld tot Troapel, dit om de ontginnen van t hoogveen van t Boertanger Moor te bevorderen. Ze kozen veur n trajekt laangs de raand van de provìnzie Grunnen, parallel aan de Semslinie, de 150 joar eerder vaaststelde grens tussen Grunnen en t Drìnt.
Google
Rechtevoort is et vuur bedriewe onmeundig belangriek um eveunden te worden in de zeukmasjiene van Google, umdet de meeste leu doar et eerste begint met zeuken. Ze betaalt et Amerikaanse bedrief dus grif um öare adverteansies op de eerste webziede met zeukresultaten te kriegen.
Stadsknoal (knoal)
t Stadsknoal het n lengte van 32 kilometer en is in 1856 voltooid. Deur de törfvoart was t in de 19. aiw ain van de drukst bevoaren voarroetes in Nederlaand. Bie de sluzen konden waachttieden oplopen tot n poar uren. Op dizze ploatsen wuiren dan kafees en winkeltjes vestegd. Deur de aanleg van dit knoal ontstonnen de ploatsen Knoal en Muzzelknoal.
Google
Verleden
Page en Brin harren twee joar ewoarket an ne oetgebreaide manere um dinge op t internet te veenden. t Doerden nit lange of Google was de meestgebroekte zeukmesiene van de wearld. Gebroekers warren tevreaden oawer de veendoetkomsten en oawer n opmaak van de zeukmesiene; der warren gin skrewerige anpriezings dee'j normaal gesprökken bie aandere zeukmesienes tröffen.
n Namen keump van t woard "Googol", wat ne anduding is van ne 1 met hoonderd nullen (10100). n Namen dut bod van de weunske van t bedrief um alle weten en kennis van de wearld vuur iederene toogaankelik te maken.
Johannes Sass
Johannes Sass of Johannes Saß (geboren op 4 september 1889 in Hamburg, votraekt op 31 december 1971 in Hamburg) was een Platduutse taelwetenschopper.
Google
Wodöanig dut Google?
Google zeukmesiene is egroondt op n algoritme met n namen PageRank. De wearde van ne webstea wörd bepoald duur te berekkenen wovake at der noar dee webstea duurverbeunden wörd vanof aandere websteas. Elke verbeending betekent dan nen "stem" vuur dee webstea. Google bekik ook de webstea dee't den "stem" oetbrech. PageRank dut op ne skoale van 1 töt 10.
PageRank wörd ebroekt um de oetkomsten van ne zeukopdracht te ordenen. Ne hoge PageRank (ziedeplaatsing) heuld nit in det de webstea bie alle zeukopdrachten hoge in de plaatsing zal kommen.
Johannes Sass
De Johannes Sass-pries, een pries veur wetenschoppelike warken over de Platduutse tael, is naor him vernuumd.
Google
Algoritme
Google hef n algoritme um te bepoalen vonne webstea der as eerste in de oetkomstenlieste eneumd wörd. Doarbie wörd rekkenige heulden met wovake der noar ne webstea duurverbeunden wörd, vanof wukke websteas, en met wat vuur ne tekst.
Toch weet nums boeten Google umme wodöanig t algoritme precies woarket. t Wörd duur t bedrief geheaim eheulden.
t Oawerzicht
De zeukmesiene zoch bie iederen zeukopdracht in meender as n tel duur n oawerzicht van zowat 10 miljard websteas (zovölle warren t der in juli 2007). n Groot deel van dee websteas kriegent regelmoatig n spider (de spinne) van Google op bezeuk. Dissen spider duurlöp dan dee websteas en slöt de gegewens op in t Oawerzicht. Dissen spider kan ook de duurverbeendings van disse websteas oflopen, en keump zo oawer t hele internet. Op n 25sten juli van 2008 wör volgens Google de mijlpoale van één biljoen unieke URL's bereikt.
Techniek
Direks vanof t begin van Google wör der vuur ekeuzen um nit met enen groten kompjoeter te woarken, mear n heel netwoark van kleaindere, goodkeupere kompjoeters, zodet ás der wat mis zol goan, der mear n kleain deel van t antal dreagende kompjoeters of eslötten hoowden te worden, en nit direks alles plat zol liggen. Google's park van dreagende kompjoeters besteet oet ongevear 450.000 systemen dee't op ebouwd zeent oet standaard kompjoeteronderdelen. Disse kompjoeters stoat oawer verskeaidene datacentra verspreaid.
Google-bombing
Bie wat wöarde dee't in Google in etiept wörden, wörden amparte oetkomsten eveunden. n Invoor Miserable Failure (Slimme mislukking) leawerden as oetkomst de leawensbeskriewing van n oold-presideant van de Verenigde Stoaten George W. Bush. Bie de wöarde raar kapsel was n eersten oetkomst ne webstea oawer Jan Peter Balkenende.
Dit neumt ze Google-bombing (google-bombardement), woerbie't ne (vake) kleaine groep leu beslot um bepoalde wöarde oawer Google duur te verbeenden noar ne oet ekeuzen webstea. Um t Miserable Failure-effekt te kriegen wörden mear 32 verbeendings ebroekt. Google meanden det der met de zeukmesiene zelf niks an n knikker was. As der vearder nit völle noar dee webstea duurverwezen wörd, is t nit lastig um hoge in de oetkomstenlieste te kommen. Tusken drokbezochte websteas zal zon googlebombardemeant nit gaauw oetwoarking hebben.
Costa Blanca
De Costa Blanca (Grunnegs: Witte Kost) is n meer as 200 kilometer laange kostlien, liggend ien de pervìnzie Alicante in Spanje. De noam "Costa Blanca" wer as eerst broekt as promotienoam deur BEA dou zai heur vlaigservice tuzzen Londen en Valencia aanboden ien 1957. t Het n goud ontwikkelde toerismeindustrie en is n populere bestemmen veur Britse en Duutse toeristen. t Rint van de stad Denia ien t noorden, laang de zo nuimde Costa de Valencia, noar Torrevieja ien t zuden tou, laangs de zo nuimde Costa Calida. t Omvat as belaangriekste toeristische bestemmens Benidorm en Alicante.
Alpe d'Huez
Den Alpe d'Huez is nen barg en wintersportgebeed in de franske Alpen. Et ligt up 1860 meter höygde up de süüdwestflank van den Pic Blanc. Et ligt in et bargmassiv van de Grandes Rousses in et süüdwesten van de Alpen. Alpe d'Huez sölv en de skipistes ligget boaven de böymgrens, summige skiliften beginnet ungevear up de böymgrens.
Den Alpe d'Huez ligt up de vöärmålige alpenweides van et dorp Huez (dår is et når vernöömd) en ligt so nen 59 kilometer van Grenoble. Et skistation is bereikbår vanuut Grenoble via den D1091 den de vallei van de Romanche völgt, langs de gemeyndes Livet-et-Gavet en Le Bourg d'Oisans. Vanuut et ousten (Col du Lautaret) is den Alpe d'Huez ouk te bereiken via den Col de Sarenne, mår de route vanav Bourg d'Oisans is meystal rapper.
Den Alpe d'Huez is in Neaderland bekend ewörden as ankumst in de Runde van Frankryk.
Isaac Vos
Isaac Vos, ok Isaac de Vos en Isaak de Vos (c. 1651 in Amsterdam estörven) was een Nederlaandse golden-ieuwse tenielspeuler en dichter van komische verhaalties en kluchten. Hij was actief in Amsterdam, mar of e daor ok weg kwaamp, is niet bekend.
Vos speulde sinds 1638 bij de Stadsschouwbörg Amsterdam mit in komische stokken; wieder was e ok dichter en tenielschriever. Bekende warken van hum waren de Klucht van de Moffin, veureerst Loome Lammert enuumd (1642), aover de Duutse immigrante Tryn die in de Nederlaandse Rippebliek perbeert heur zeun uut te hielijken, en de Klucht van de Mof (1644), waorin de Duutse immigraant Joachim Buelecke bij een Amsterdamse schoemaker in de lere giet en wat mit die zien dochter begunt, waor niet iederiene bliede mit is. In beide stokken wördt Duutse immigraanten stereotypisch dalezet as vrömd en onverkwikkelk. In historisch tiedschrift Ex Tempore schrif Karlijn Luk:
Det de lu drok waren op de stokken van Vos, kun niet verhindern det hij op 't lest in armoede leefde.
Nedersaksisch in Vos zien kluchten
Aover de Westfaalse taal van de Duutse immigraanten in Vos zien 'moffenkluchten' schrieft taalkundigen Marc van Oostendorp en Nicolijne van der Sijs:
Een veurbield van Westfaals zoas weeregeven deur Vos in de Klucht van de Moffin. De klucht opent mit Tryn die tekeergiet tegen heur zeune Lammert, die ze een luibuis viendt:
<poem style="padding-left:1.5em; font-style: italic;"> Tryn.
Het oet doe foele hond dat tick dat radt steut, wo he nu steyt, Eft ick vloeck, eft ick schijt, he hefter de bruy of, he geyt Lijckewol sijnen dollen kop nae, wo langh schal ick wachten? Ick werd dy veuten mocken, de klock is al by achten, Wiltu loes-anghel nicht doen, te middagh wilstu wol vreten, Bruy doe my man lustigh, ick werd een ander hous weten Met dy te holden, dat loof du mijn heet ick anders Tryn, Schud oet de korf, woe smit stou't goet soo over een hoop du swijn- Egél, wacker loot sien, of hetste keen handen aen 't lijf? I bruy dijn older meume, ick bin by em ackerlijden een olt wijf Van 60 of 70 Jaer, on schol ick my soo aenstellen, Wes doe te vreen veugel, du schalst my nicht het quellen, Ick werd met Naber Jan goon op 't Oost-Indische hoes Dat du een huyr krigst op een Orgelschip, eft een Haringh-boes.
Elleboge (Ooststellingwarf)
Elleboog (Nederlaans: Elleboog) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Haulerwiek, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Taolkraant
De Taolkraant was een ni'jsblad det donateurs van 't Drèentse Huus van de Taol gratis in de busse kregen. Nao de oprichting van 't Huus van de Taol in 2007 is de Taolkraant krap een jaor of tien verschenen; sindsdien is de publicatie opegaone in 't blad Zinnig.
De kraante kwaamp viermaol in 't jaor uut en bestund uut twaalf volkleurs bladzieden mit stokkies oaver activiteiten van 't Huus van de Taol en aander ni'js rond de Drèentse taal. In alle nummers stund een vraogpraotien mit iene die bàanden hef mit 't Drèents of Drenthe.
Ok waren d'r vaste rebrieken zoas 'Vergeten woorden', 'Dat döt mij wat' (een schriever kös en besprek een Drèents gedicht), 'Dudelk Drèents' (een stokkien van domeneer Hans Katerberg) en een cd-bespreking.
Tune
thumb|right|300px|Kesteeltune in de Portugese stad Castelo Branco Een tune is een (of-esleuten) stuk grond waor siergewassen, greuntes en/of krujen (veur eigen gebruuk) verbouwd kunnen wonnen.
Mit 't ontstaon van de eerste vaste woenplaosen, verschenen oek de eerste akkers. Um verrinewering en vraot van dieren en gewassen te veurkoemen wönnen der vake een stekelige beplaanting, dee dronge op mekaar stungen, umhinnezet. Umdat de wilge, de haozenoete en de meidoorne in Nederlaand van neture veul veurkoemen, wönnen ze vake gebruuk as hegge. 't Gung dan um de twee- of dreejaorige takken daorvan: disse bin soepel en buugzaam genog um dermee te kunnen vlechen. Zo'n hegge wönnen een tune eneumd. Laoter gung de naam van de hegge over op 't umsleuten terrein zelf.
In 't Duuts betekent Zaune nog de heeltied een hegge. De betekenis ofrastering, umheining haj zowal in 't Nedersaksisch as in 't Nederlaands. Een veurbield uut 't Drèents: De toen sleut de hof of. Een veurbield uut 't Achterhoeks (uut 't verhaal Wakelbrinks Dina deur G.J. Meinen): In den hondetoen van witte latten, veur de deure, ston den kettenhond te blökkene.
Vandage de dag is de tune (in Nederlaand) meestentieds een deur schuttige of-esleuten stuk grond waor de meensen buten kunnen zitten. De tunecentra doon 't tegensworig barstensgoed mit 't verkopen van siergewassen. In aandere lanen kump 't soms veur dat tunen neet of-esleuten bin.
Nedersaksisch
* 't Drèentse en Stellingwarfse woord goorn (stokkien arf, veldtien, moestune) holdt meugelijk verbaand mit gaard, Garten, garden, etc.
Anhaling
Drents citaot; uut Hoe kan dat nou?, op Niks is zoas 't lek (1997) van Skik.
Schuttige
thumb|right|240px|Schuttige Een schuttige (of: schutting) is een arfofscheiding dat meestentieds emaak wonnen van hout. In 't algemeen scharmp een schuttige de tune of veur wat derachter lig, 't zurg oek meer veur een privésfeer in de tune. Bie sommigen veurbiegangers wek 't niejsgierigheid op. Ze kieken dan oek "over de schuttige hinne", of preberen deur een gat iets te zien van wat der an de aandere kaante van de schuttige gebeurt. As de arfofscheiding deurzichtig is, dan is der meestentieds sprake van een hekke.
Een schuttige kan oek van aandere materialen emaak wonnen: bieveurbeeld rieten matten. In ouwe woenwieken zie-j vake schuttigen dee emaak bin van betonnen plaoten. Vake laoten tuunliefhebbers de schuttige begreuien deur klimplaanten, zoas een klimop of een clematis.
Sinds 1 jannewaori 2003 gellen in Nederlaand laandelijke veurweerden veur bouwvergunningsvrie plaotsen van schuttigen.
Bearendina Hertgers
Bearendina Hertgers (Eul 1724, estörven noa 21 december 1748), was n melkmeaken wat ter dood veroordeeld was vuur keendermoord. Hee was ne dochter van Jan Hertgers en Gerritje van de Brasse. Of Bearendina zelf etrouwd is, is nit bekeand. Hee har sowieso één zuster.
Hee woarken as melkmeaken en als hulpe in t hoes bie verskeaidene boeren. Um 1744 köm he bie t koppel Zijthoff in de boerskop Weddehoon. Volgens disse leu was Bearendina ne weelde flöaite, den t anlea met Hanneuwerse soldoaten. Um niej joar 1747/48 mut he zwanger wean eraakt. Later wees he n soldoat Christoffer Jordaan an as de vaa, den at doarop zinne trouwbelofte nit noaköm. Mei 1748 köm Bearendina an t woark bie de femilie Rekers in Bokel. Tegenoawer iederene, ook öare moo en zuster, ontkeanden he det he zwanger zol wean.
's Nachtes van 5 op 6 oktober 1748 bevöl Bearendina Hertgers in t geheim en zoonder hulpe van aandere leu van nen kleainen. t Is nit dudelik of t vuur, gedoerende of noa de bevalling estörven is. Twee deage verskeul he t dode keend, tötdet vrouwe Rekers t keend veund. Op 9 oktober wör Bearendina verheurd op t stadhoes van Eanske. n Doktersrapport kon nit helpen bie t bepoalen van t stoarvenstiedstip, mear verteelden der wal bie det n kleainen ne in-edrokte käjje har, wat volgens de gelearden te daanken was an de egenhaandige verlössing.
Bearendina Hertgers wör op eslötten in t kasjot oonder t stadhoes van Oldenzel. Vief heurzittings heuld he vol det t keend dood geboren was. Toew at de rechters met pieniging dreaigden, köm de woarheaid vuur n droad: hee har t keend edoodt, umdet he 'zik skaamden vuur de leu' (Schlüter, 121). Ze veroordeelden um töt de dood an n worgpoal. t Zol op n 21sten december oet evoerd worden. 's Nachtes van 19 op 20 december probeerden n antal as börgers verklede soldoaten um te helpen oontkommen, mear det mislukten. Zoo wör Bearendina Hertgers oeteandelik met gebeundene haande op ne koare noar t skavot ejag. Oonderweg wörden ze oawervöllen duur n koppel soldoaten, dee't de koare umsingelden, öare bewakers de woapens ofnömmen, en Bearendina metnömmen. Doarnoa dwungen ze nen boer um Bearendina tegen betaling met ne koare de Duutse greanze oawer te brengen. Op dezelfde manere regelden ze doar n peard vuur um. Van doaroet gung t noar kasteel Ravenshorst in Gronau. Töt zovear wet t Oldenzelse besteur wat der met Bearendina ebuurd is. Doarnoa is der niks mear van um vernömmen.
In Tweante is t verhaal nog laank van moond töt moond oawer edreagen. Op 15 september 2007 kreeg t verhaal n niej leawen toew at bie RTV Oost de dokumenteare van Arno Kranenborg ingung: "De weg naar Berendina Hertgers".
Standaardchineesk
Standaardchineesk of modern standaardchineesk, ouk wal bekend as mandaryn, putonghua en modern standaardmandaryn is ne standaardiseerde versy van et chineesk en de officiäle språke van de Volksrepublik China en Taiwan. Dårnöäst is et eyne van de veer officiäle språken in Singapore.
De klangleare van standaardchineesk of standaardmandaryn is baseerd up et dialekt van Peking, mär de wöördeskat besteyt uut wöörde van ne grote gruup andere chineeske dialekten uut et noorden, midden en süüdwesten van China. De grammatika is standaardiseerd når de versameling literäre warken dee as eskreaven volkschineesk bepålet (oorsprunglik Baihua nöömd). Dit is de volksspråke dee as in et 20, jårhünderd is uutdacht as vervanger vöär et klassike chineesk. Den naam "mandaryn" slöäg vroger up de språke van (ofvaerdigden van) et keiserlike hov (versimpeld chineesk: 官话; traditioneel chineesk: 官話; pinyin: Guānhuà; letterlik "Språke van de ofvaerdigden"). So wör et in et 20. jårhunderd oavernöämen as synonym vöär Modern standaardchineesk. Toch is de term is teagenstrydig wörden, döärdat et rechtevoard ouk gebruked wördt in de språkenkünde üm ouk de verskeidene noordelike chineeske dialekten an te düden (Versimpeld chineesk: 北方话; traditioneel chineesk: 北方 話; pinyin: Běifānghuà).
Klangleare
Et fonemenstelsel van et standaardchineesk besteyt uut verentwentig medklinkers (wårvan as alleyne /n/, /ŋ/ en mangs /ɻ/ midden in ne lettergreape köänet vöärkoamen), ungeveyr ses klinkers, wårvan as der wat mangs tweyklanken vörmet, en veer tounen. Klinkers en toun sint eavenso belangryk in et standaardchineesk. Wöörde köänet etselvde klankenpakket hebben mär nen verskillenden toun, wårdöär as de beteakenisse verandert.
Grammatika
Chineesk is reydelik lyk an et neadersassisk wat grammatika angeyt. Et hevt regelmåtige sinnen med een underwarp, wårnå een gesegde kümt. et gesegde kan een oaverdrachtelik warkwoord, oaverdrachtelik warkwoord med lydend vöärwarp, verbindingswarkwoord med naamwöördelik gesegd, esw weasen.
Chineesk verskilt van et neadersassisk döär underskeid te maken tüsken namens vöär dinge dee as een naamwöördelik gesegde köänet denen en namens vöär kenmarken. Namens vöär kenmarken (bv. gröön) köänet nit nå koppelwarkwöörde koamen. Et hevt ouk ginne bywöördelike bepåling. Abstrakte kenmarken so as "gröön", "hellig", "hete", esw., ståt vulleydig up sikselv. As vöärbeald: 我不累 (Wǒ bù lèi). Letterlik: "Ik nit möde".
Een ander underskeid med neadersassisk is dat et chineesk ginne sinnen kent med de volgorde: "Wat ... angeyt, ...". Byvöärbeald in de sinne: "wat dat geld wat wy van myn moder kreagen hebet, dår heb ik al snoop van kocht." In disse sinne hevt et tweyde deyl een underwark, warkwoord en lydend vöärwarp. Et chineesk maket dårvan: 妈妈给我们的钱,我已经买了糖了. Māma gěi wǒmen de qián, wǒ yǐjīng mǎile táng le. Rechtstreyks oaversat is dat ungeveyr: "Et geld wat moder uns gavven, ik hebbe al snoop kocht".
Dårnöäst hevt et chineesk ginne tydsandüding, mär gebrukt et aspekt- en modaliteitsbepålders. Et plakket der lettergreapen an vaste dee as saken angeavet as (1) dat et underwarp van de sinne wat dee wat verwachted wördt; (2) dat et underwarp wat hevt medmaked in een vermelded of impliceerd tydsbestek; (3) dat ne verklåring eyrder noch nit göäldde, mär nu wal; (4) dat der noch niks veranderd is in de umstandigheid dee as eyrder al nöömd wör, esw. De tyd wårin wat geböärden kan hardup enöömd worden döär nen term as "gisteren" en döär wat minder strak ümlynde termen as "eyrder", esw.
Een ander grout verskil tüsken de grammatika van et chineesk en germaanske språken ligget in de volgorder van bysinnen: 昨天发脾气的外交警察取消了沒有交钱的那些人的入境证. Zuótiān fāpíqì de wàijiāo jǐngchá qǔxiāole méiyǒu jiāoqián de nàxiē rén de rùjìngzhèng. Letterlik oavernöämen sul dee sinne weasen: "[Gisteren wör hellig] --> butenlandske saken politykearl annuleerden[dee nit betaalden] --> [dee lüde]'s verblyvsvergünningen." Wat in good Tweants is: "Den politykearl van butenlandske saken, den as gisteren hellig wör, annuleerden de verblyvsvergünningen van dee lüde dee as nit betaald hadden."
Sunte-Marten (feest)
350px|thumb|Lampionenoptocht Sunte-Marten is de naomsdag van Sunte-Marten, die evierd wordt op 11 november. De dag wordt in Nederland evierd in onder aandere Limburg, Noord-Holland, Grunningen, Oaveriessel, Utrecht, Zuud-Holland, Zeeland en Gelderland (mar inmiddels ok in de rest van 't land). In België wordt 't feest evierd in West-Vlaonderen en de streek rond Aalst.
Lampionnenoptocht
De kinder holdt een lampionnenoptocht en gaot van huus naor huus um der een lied te zingen en met snoep, fruit of geld beloond te worden. Een uut-eholde voederbiet met daorin n'n keers dient vaak as lampion.
Sunte-Marten-liedjes
De liedjes verschilt arg van streek tot streek.
Achterhooks
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Vandaag is 't Sunte Marten en morgen Sunte Kruk. Wi'j hebt nog goeie harten wi'j sloat ze stuk veur stuk. Hölleken op een tölleken, Sunte Martens kölleken. Geef wat, hol wat, geef den armen Thomas wat. ‘k kwam eens bij een rijke man, den zovele geven kan, gevend zal hij leven, Zalig zal hij sterven, de hemel zal hij erven, God zal hem belonen met honderddoezend kronen. Met honderddoezend rökskes an. En doar kump Sunte Marten an.
Drèents
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Sunt-Meerten, Sunt-Meerten. De koeien hebben steerten, de maagies die hebt rokkies an. Daor komp Sunt-Martines an.
Graofschopper plat
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Sunnermatmans veugeltien, met dat rood rood keugeltien, met dat rood rood rökkien an, daor koump Sunnermatman an.
Laot ouns nich zo lange staon, wi'j mutt't nog nao Möinstern gaon. Möinstern is zo wied van hier, en wi'j bint nog altied hier.
Grunnegs
Grunnegs laidke:
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Sunt-Martinus bisschop mit zien roege muts op, mit zien laange stevels aan, doar komt Sunt-Martinus aan.
n Aander laidke gaait: