cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Panhandle
De term
De term "panhandle" betekkent oawerezet in et Tweants "pan-stellen". De vörm kump oawereen met skiereilaanden, met as verskil dat skiereilaanden an dree kaanten deur water umringd wordt, terwiel as et bie panhandles met land is.
Oustpommersk
Et oustpommersk is en oustelik dialekt van et neadersassisk, dat vrogger in Achterpommeren espröäken wördden ten ousten van de destyds düütske stad Stettin, dee sinds 1945 de poolske name Szczecin voort.
Disse neadersassiske varieteit is döär 13. eywske kolonisten üüt westeliker eleagen streaken meadenöämen en wördden gangbår under de geheyle pommerske bevolking, howel et slavisk van de oorsprungelike bevolking as en substraat in en reaks archaiske woorden bewaerd bleyv, vöäral in de meyst oustelike gebeden wår et slavisk eyrst in de loup van de 18. en 19. eyw üütstörv.
Nå et ende van de Tweyde Wearldoorlog wördden souwat de geheyle düütske bevolking, en dårmead düs ouk de spreakers van et oustpommersk, üüt Achterpommeren nå et westen verdreaven, wår se sumtyds dialekten van höär nye ümgeaving, mär noch vaker as se in de geboardestreak gewoan waren, jüüst et hougdüütsk as dagelikse ümgangsspråke oavernammen. Et oustpommersk is as gevolg dårvan nun sou good as üütestörven.
Allinnig in Brasilie spreaken de olde lüde in de kolonys van pommerske immigranten, in de ståten Espírito Santo, São Paulo en Paraná, et dialekt dat bekend steyt as pomerano noch.
Underverdeylinge
Et oustpommersk wördt in de volgende subdialekten underverdeyld:
Antoniuskapel
thumb|Antoniuskapel Den Antoniuskapel is ne kleine karke tussen Sillevolde en Sinderen. De kapel wodden umstreeks 1150 ebouwd deur de vroggere Heren van Sinderen. Bi-j de stichting wodden de kapel enuumd noar den heiligen Antonius, den bescharmheilige van de poggenzeektes.
De kapel heurden as bidhuus bi-j ut kasteel Sinderen, wat in de 19e eeuw af-ebrokken wodden. Deur de eeuwen heer hef de kapel dienst edoane as gebedshuus veur kattelieken en prottestanten. En tot 1853 as schole. Ut wodden deur praktisch in-estelden zelfs wal gebruukt as dreugplaatse veur tabaksblader.
In 1660 wodden de kapel etroffen deur den bliksem en brannen helemoal af. Deur kollektes kon in 1662 de kapel weer op-ebouwd wodden. Boaven den ingang zit nen steen in-emetseld met de woorden SVM RAEDIFICATVM 1662.
Vrogger lag rondum de kapel ne begraafplaatse. De letste begrafenis was in 1861. Alleen ut graf van Bertha Ruebel is tegenswoordigs nog zichtboar. Wieters bunt op de begraafplaatse de leaden van de adelleke femilie van Sinderen begraven. Ut karkhof was tot 1915 eigendom van de femilie Ruebel en wodden toon verkocht an de Vasseveldse karke.
In 2002 wodden begonnen met ut in ere herstellen van de begraafplaatse.
Syllabiske konsonant
Nen syllabisken konsonant, lettergreypmedklinker of in ümmegangsspråke nen ineslikkeden klank, düüdt in de språkenkünde up nen medklinker (konsonant) den as ne heyle syllabe (lettergreyp) vervangt. In et neadersassisk wördt dit 'inslikken' nöömd. Med name et twentsk is hyrümme bekend, al is et en kenmark van alle neadersassiske varianten (med uutsündering van en paar achterhookske en lymerske dialekten). Et fenomeen kümt skounwal ouk in andere germaanske språken vöär, sou as et hougdüütsk, engelsk, westvlaamsk en de noordgermaanske språken.
In et neadersassisk kryget alle wöörde dee as eandiget up -en nen syllabisken konsonant: loupen wördt *loupm, eaten wördt *eatn, koaken wördt koakng. In et internationale klankenskrivt (IPA) wördt dit kenmark angeaven med nen korten rechtupstånden streyp under et klankteyken. As et klankteyken nen hanger hevt, wördt he der boavenup esat.
Babylon
Babylon of Babel was de höyvdstad van Babylonie, en köäningryk in et olde Mesopotamie, tüsken den 18. en 6. eyw vK. Et leade an weaderskanten van den rivyr den Eufraat, med stikke overs üm de rivyrs seisoonsvloden in te dammen. Babylon was van oorsprung en klein städken wat öären oorsprung had in et Akkadiske Ryk van 2300 vK.
Dee stad wör deyl van nen kleinen unafhangeliken stadsståt, do as de Eyrste Babyloniske dynasty in et 19. jårhunderd vK an de macht köm. Den amoritisken köäning Hammurabi stichten en ryk in de 18. eywe vK wat et nit lange volhöld. Hee bouwden Babylon uut töt metropool en nöömden sikselv köäning. Südelik Mesapotamie wör bekend as Babylonie. De stad Babylon oaversteag Nippur as heilige stad. Et ryk verlöär vöördan meyr invlood under Hammurabi synen söäne Samsu-Iluna. Babylon völ lange under assyrisk, kassitisk en elamitisk bestüür. Et wör totaal verwoost en döär de assyriers weader upebouwd, wårnå et höyvdstad was van et kort-bestånde Nybabyloniske Ryk, tüsken 609 en 539 vK. De Hangende Gårdens van Babylon warren eyne van de Söäven Wearldwunders. Nå den val van et Nybabyloniske Ryk, völ de stad under de Achaemeniden, Seleuciden, Partianen, Romeinen en Sassaniden. Babylon was når skatting de grötste stad up de wearld tüsken 1770 en 1670 vK en noch es tüsken 612 en 320 vK. Et kan good wean dat et de eyrste stad was med en inwoanertal boaven de 200.000. Skattingen vöär de totale uppervlakte strekket van 890 töt 900 hektare.
De meyste brunnen oaver Babylon sint unvulleydig en spreaket mekander mangs teagen. Geleyrden müt et hebben van uutgraevingen up de steade, verwysingen in olde spykerskrivten uut andere steades in Mesopotamie, verwysingen in den Bybel, beskryvingen van klassike skryvers (med name Herodotus) en beskryvingen uut tweyde hand (dee et wark van Ctesias en Berossus anhaalt)
Marga Bult
thumb|200px|Marga Bult Marga Bult, geboorn as Marga Groeneveld (Lattrop, n 2den juli 1956) is ne Tweantse zangeresse en presentatrise. Rechtevoort wont he in Deanekaamp.
Loopbaan
Van kleins of an dut Bult al optreadn in de umgewing van Lattrop. Öar eerste plaat Twee witte duiven keump oet in 1970 at he 14 joar is. Doarnoa dut he nog twee plaatn opnemn, woervan't dr ene in t Duuts is. Hee dut met an Stuif es in van de AVRO en geet wieter met optreadn duur Neerlaand. Nöast t zingen dut he ook nog studeern en krig zin verpleegstersdiploma met lof. Nöast t woark as zangeresse met verskeaidene orkeste in Neerlaand en Duutslaand blif he woarken as verpleegster. Saamn met zangeresse Marianne Wolsink (van t vrogere Teach-In) hef he vanof 1979 t duo Tulip.
In 1981 keus Peter Koelewijn Bult oet 250 anmealdings as nieje zangeresse van de meaknsgroep Babe umdet Gemma van Eck dr met oetskeaidn. Vanof dee tied wör he bekeand as Marga Bult. Babe har 16 hits en gungn de hele wearld oawer, vuural noar Indonesië. Maleisië, Libanon, en Europa. 1986 stopn Babe.
Noa t songfestival begun Bult met presenteern. Hee wör panellid van t VARA-programma "Zeg 't maar" en gung in 1990 t radioprogramma "n Bult Zon" maakn vuur RTV Oost. 1992 wör he vast panellid bie "Zo Vader, Zo Zoon" van de NCRV. Later deed he nogg "Altijd maar draaien" van TV Oost, "Let's make music" (TROS) en "De Droogkap" (Veronica en (Call TV)) presenteern.
De Diva's hadn ne mega top 100 hit met t nommer from NY to LA. Wieter wördn ze oet erop as "beste comebackgroep"van t joar 2001 en kreegn ze in 2003 ne "gouden driehoek" vuur öare positieve biedreage binn de homogemeenskop.
Vanof 2004 gung Bult mear bie RTV Oost woarkn, bievuurbeeld met t rechtstreekste diskussieprogramma "Forum", wat alle wekn oet ezeundn wörd.
In 2005 stopt Sandra Reemer met de Dutch-Diva's, woernoa't Bult beslöt um theater te goan don met t musicalstukke "Diva's in nood" met Sjoukje Smit. Reemer wörd vervöngn duur Justine Pelmelay in de Dutch-Diva's, mer as den noa kortn tied alwier stopt um mear tied met öar gezin te hebn, besloett Bult en Smit um as duo verdan te goan.
2006 wörd Bult ekeuzn as "Diva van t joar 2006" duur t blad Squeeze. Detzelfde joar krig he bie Radio Oost ook nog ne showbizzrubriek. Noadet he in öar loopbaan al duetn har ezungn met o.m. Peter Koeleweijn en Dennie Christian, neamp he ook nog ne duetplaat op met Wim Rijken. Doarnöast hef he n antal gastroln te akteern in Van jonge leu en oale groond.
Nöast öar presentasie-, zaank- en akteerwoark hef Bult nog n eegn bedrief wat dekorstukke verhuurn dut en is he al joarn ambassadrise vuur de stichting "Kans voor een kind". Seend kort is he ook ambassadrise vuur de stichting "Trainers voor Nakuru" oet Kenia.
Ieslaans
thumb|250px|Een boek mit Ieslaanse tekst Et Ieslaans (eigen naeme: íslenska) is een Noord-Germaanse tael mit omdebi'j 300.000 sprekers. Et is de officiële tael van Ieslaand. Et Ieslaans beheurt tegere mit et Faeröars tot de westelike of eilaand-Skandinavische taelen. Et is niet goed te verstaon veur sprekers van de Skandinavische taelen van et vaastelaand: Noors, Zweeds en Deens.
Alfebet
De speciaole letter thorn (þ) geft de klaank weer diej' ok tegenkommen as de th in et Engelse think (ongeveer as de Griekse letter Θ (theta), en de eth (ð) is daor de stemhebbende variaant van (as de th in et Engelse that of de Griekse letter Δ (delta)), de letter ð staot in et Ieslaans nooit an et begin van een woord en de letter þ staot nooit an et aende van een woord. Disse letters kommen uut et oolde rune-alfebet.
De letters c, q, w en z wodden niet bruukt, behalven veur woorden en naemen van niet-Ieslaanse ofkomst. Veerder klinken i en y etzelde, net as í en ý. De in onbruuk raekte z klinkt as een s, net as in alle aandere Noord-Germaanse taelen.
Geschiedenis
Ieslaand wodde tussen de 8e en de 10e ieuw bevolkt vanuut West-Noorwegen. Et Ieslaans komt vanuut 't Ooldnoors en liekt d'r nog altied veul op. In Noorwegen vunnen, net as in de rest van et Germaanse taelgebied, in de ieuwen daornao grote taelveraanderings plak, al dan niet veroorzaekt deur de intensieve kontakten mit Nederduutssprekende haandelers van de Hanze, mar op et ofgelegen Ieslaand gebeurde dat niet en bleven de woordeschat en et verbugingssysteem vri'jwel onveraanderd. De uutspraoke is wel veraanderd. Et Ieslaans het een peer fonemen die zeldzem bin in aandere Europese taelen, zoas een stemloze l, n, m en r.
Grammatika
In et Ieslaans is et oolde Scandinavisch verbugingssysteem dus nog hielendal intakt. Alle zelsstaandige naemwoorden, bievoeglike naemwoorden, lidwoorden, anwiezende veurnaemwoorden, bezittelike veurnaemwoorden, eigennaemen, (rang)telwoorden, enzoveerder wodden verbeugen in vier naemvalen, die veur alle drie woordgeslachten apatte vormen hebben. Daornaost het et Ieslaans nog starke en zwakke verbugings.
Veur et zicht volgt hier de verbuging van et onregelmaotige mannelike woord fjörður (fjord).
Et bepaold lidwoord wodt, net as in de aandere Skandinavische taelen, achter et zelsstaandig naemwoord plakt (anhecht lidwoord), waordeur vormen ontstaon as fjarðarins (van de fjord), fjörðunum (an de fjorden). Et onbepaold lidwoord hebben ze in et Ieslaans niet. Fjörður kan dus beidend 'fjord' en 'een fjord' betekenen, veur de dudelikhied kuj' et getal einn (ien) bruken.
Taelpurisme
Een opvalend kenmark van et Ieslaans is et starke taelpurisme, dat een grote invleud op de ontwikkeling van de tael had het. Waor de aandere Germaanse taelen overspeuld wodden mit leenwoorden vanuut et Fraans en et Latien en de vaastelaand-Skandinavische taelen ok nog mit leenwoorden uut et Nederduuts, hebben ze in Ieslaand altied perbeerd veur de benaeming van ni'je begrippen uut de bron van arfwoorden te putten. Et Ieslaans is een rieke tael, vanwegen de vule ieuwen sageliteretuur. Daordeur konnen ze vaeke vergeten woorden uut et vleden nemen om ni'je begrippen mit an te duden. Zo wodde 'tillefoon' sími, naor een oold woord veur 'draod', en 'scharm' (beeldscharm, komputerscharm) skjár, naor een oold woord veur 'veenster'. De laeste jaoren nemt et antal leenwoorden liekewel toe in et Ieslaans.
Witmarsum
Witmarsum (Fries: Wytmarsum) is een dörp en et heufdplak van de gemiente Woonserediel in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et dörp het omdebi'j 1.800 inwoners.
Zuudvene
Zuudvene (ok eschreven as Sevene, uutspraoke: [sə'veːnə], Nederlaans: Zuidveen) is een buurtschop krek onder Stienwiek in de gemiente Stienwiekerlaand in de Kop van de perveensie Overiessel. Op 1 jannewaori 2006 woonden d'r 610 mèensen. Bi'j Zuudvene löp de perveensiaole weg de N333 langes, die as daor de Zuudveenseweg het.
Witmarsum
Witmarsum leit vlakbi'j de snelweg de A7 tussen de Ofsluutdiek en Bolsward. Inkelde dörpen in de buurt bin Arum, Pingjum en Woons.
Zuudvene
Begun
De nederzetting Zuudvene ontstund omdat meensen et turf in de kontreien kwammen ofgraven. De eerste bewoning van de grond daoras now Zuudvene lig, stamt vermoedelik uut et eind van de 13e ieuw.
De naeme kooj veur et eerst teugen in een oorkonde uut 1386, as d'r iene twee roeden laand 'in Zuytvene' an de St. Clemenskarke in Stienwiek gef. Et gaot dan waorschienlik om veenlaand. De volgende oorkonde daoras Zuudvene in wodt enuumd, as 'Zuetvene', is een privilegebrief uut 1460 van de Utrechtse bisschop, die de stadsvri'jheid oftewal de grèenzen van Stienwiek uutbreidden.
Et turfstikken wodt grootschaolig
De eerste bewoners woonden an de Dwarssloot. As et wark in et vene een entien verhuusden, wodden de huzen bi'jtieden op een aandere plek ezet. Dit was meugelik omdat de huzen ienvoudig waren. Zo kwam et plaetsien an de Langsloot te liggen. Rond 1550 vestigden heur daor Friese deupsgezinden en aandere kolonisten om mit de Zuudvenigers in et vene te warken. Now as veur et eerst de veengebieden grootschaolig exploiteerd wodden en de bevolking toenam, was et neudig omme de grèenzen van de verschillende veenderi'jen vaste te stellen. Dit hef in de 16e ieuw nog hiel wat stried op-elèverd.
Naost de turfgraeveri'je hulden de Zuudvenegers heur ok mit mattenvlechten bezig. In 1675 leefden d'r rond de honderd meensen op Zuudvene; in 1840 bi'jkaans duzend. Laeter nam dit antal weer of (590 in 1890). Et inwonertal is sinds die tied redelik stabiel ebleven.
De deupsgezinde gemiente
Rond 1558 trok Leendert Bouwens, de deur de anabaptistische reformator Menno Simons an-estelde oldste, deur stad en lande en deupten verscheiden mèensen in de Kop van Overiessel. Toen heur in disse streek Friese turfgraevers vestigden om in de ontginningen te warken, waoronder veul deupsgezinden, gruuiden et antal deupsgezinde gemientes in de Kop van Overiessel rap.
Van de zestiende ieuw tot 1848 had Zuudvene zien eigen deupsgezinde gemiente. Waorschienlik was disse ontstaon uut de gemienschop van Gieteren-noord, daorvan een antal leden naor Zuudvene verhuusden. Een op kadastrale kaorten an-egeven gebouwtien an de Langesloot was meugelik de eerste 'vermaning', of karkgebouw van de deupsgezinde gemiente. Rond 1600 wodden de Zuudveneger en Stienwieker deupsgezinden lastig-evalen deur et hervormde stadsbestuur van Stienwiek, mar de vervolging nam gien hiel slimme vörmen an.
In 1630 wodden een vermaning esticht mit de naeme Immanuel. De Zuudveneger gemiente beheurden tot de zo-enuumde 'Dantziger Oude Vlamingen', waorbinnen et in 1774 tot een scheuring kwam tussen beholdende en meer veuruutstrevende leden. De grootste groep bouwden dat jaor an et begun van de Langesloot een ni'je vermaning, 'Het Nieuwe Huis'. De kleinere gemiente, de 'Vlamingen', bestund mar uut een paer femilies en pruttelde begun 19e ieuw uut. De eveneens an de Langesloot elegen oldere vermaning, 'Het Oude Huis', wodden in 1819 overeneumen deur de gemienschop van Gieteren-noord. Dit huus wodden deur de stormvloed van 1825 vot espuuld.
De vermaning van 1774 kreeg in 1806 een orgel. Et gebouw wodden in 1848 of-ebreuken en an de Onnastraote in Stienwiek wodden een ni'je vermaning ebouwd, die as d'r vandaege nog staot. Onder meer de prekestoel, de karkeraodsbaanken en et örgel wodden uut Zuudevene overebrocht naor de Stienwieker vermaning. Ok wodden de stien mit opschrift 'Immanuel' en et jaortal 1630, die ofkomstig zol wezen van et eerste deupsgezinde karkien an de Langesloot, in de Stienwieker vermaning emesseld.
Wieken en meules
Omme uut et vene turf te kunnen winnen, mus et te ontginnen gebied voldoende ontwaeterd wodden. Zo ontstund in Zuudvene en omgeving een best antal wieken en sloten. In de twede helfte van de 18e ieuw wodden veur de ontwaetering ok wiendmeules ebouwd. De oldste was de Hogewaeterensmeule; de bekendste de waetermeule van Trienen Peters. Dissend, de leste van de kleine poldermeules in de Overiesselse noordwesthoek, wodden in 1955 verplaetst naor Waopenvelde op de Veluwe.
Braand en stormvloed
In 1779 hef d'r op Zuudvene een grote braand ewest, waorbi'j ienendartig huuzen verloren bin egaon. Deur disse braand ontstund onder Sevenigers en Stienwiekers de uutspraoke: "Wedden om een hallefien, Sevene staot in de braand." Et dörp had in febrewaori 1825 te lieden van een slimme stormvloed; in hiel Overiessel raekten deur disse raamp meer as driehonderd meensen et leven kwiet.
Einde van de turfgraeveri'je
Vanof midden 18e ieuw nam de vervening of. De leste turf van Zuudvene wodden vergreuven in de Broekslagen, et tingwoordige febrieksterrein Groot Verlaat. De Zuudveneger Meine Veen (etrouwd 1920) stun te boek as 'de leste beroepsturfmeter van Overiessel'.
Mit et votvalen van de turfgraeveri'je verleuren de sloten en wieken heur funktie as verkeersweg en ofwaeteringssysteem. In 1950 wodden et vaarwaeter d'Olde Aa edempt. Ok de broggen verdwenen zo uut et dörpsbield.
Zuvelkoperaosie de Eensgezindheid
Tussen 1897 en 1926 had Zuudvene een eigen zuvelfebriek veur et maeken van botter. Véur et oprichten van de febriek mos de melk op de boerderi'jen zelf verwarkt wodden. Een antal boeren had een eigen karnkaemer daoras een peerd in de karnmeule leup. De Zuudveneger botter gonk over et algemien naor de mark in Stienwiek.
De deur J.R. Frank uut Tuk ebouwde zuvelfebriek had een centrifuge die deur ien man en een karn die deur twee man bediend wodden. In 1900 richtten de boeren van Zuudvene koperaosie de 'Eensgezindheid' op en neumen de febriek over. Naost botter maekten de koperaosie ok keze.
In de Eerste Wereldoorlog was de botter op rantsoen. In de tied van de leste direkteur van de koperaosie waren d'r zo'n veertig boeren bi'j an-esleuten, mit daornaost nog verscheiden lösse leveranciers. In de jaoren twintig gonk et steeds slechter mit de febriek, die in 1926 esleuten wodde en overeneumen wodde deur 'Ons Belang' uut Tuk. In 1975 is et leste stokkien van de olde botterfebriek of-ebreuken. Tingwoordig wodt de melk op vaste tieden deur de tankauto bi'j de boeren of-ehaeld.
Et vervoersbedrief van de Ziele
De op Zuudvene woonachtige en uut et Stellingwarfse Ooldelaemer ofkomstige Jan Zijlstra, 'de Ziele' nuumd, was de eerste die hom in de Kop van Overiessel mit personenvervoer bezighuld. In 1904 reed hi'j mit een omnibus mit plek veur zo'n twintig mèensen van Stienwiek naor Gieteren. Mit een laeter an-eschafte tweede omnibus reed e twee keer in de weke op Möppelt. De omnibussen wodden ok veur plezierritten en schoelreisies in de omgeving gebruukt.
Exclave
right|frame|C is ne enclave van A en ne exclave van B. frame|D is ne exclave van B, moar et is gin enclave umdat D ok grenst an C.
Zuudvene
Et vervoersbedrief van de Ziele
Nao 1918 leup et passagiersanbod stark terogge, onder aandere deur de opkomst van de fietse. Nao enkele jaoren deud Zijlstra zien omnibusbedrief an de kaante en legden hom toe op de veehaandel.
Exclave
De beneuming exclave verwis dus noar et laand woar et gebeed too beheurt, in teggenstelling tot de benaming enclave, woarbi-j wödt uut-egoane van et gebeed woardeur et territorium wödt begrensd. Völle exclaves bunt ok enclave, moar neet altied. Andersumme bunt ok neet alle enclaves exclave: Lesotho is alleneg enclave, umdat et unofhankelek is.
Ne grote exclave is et Russiese oblast Kaliningrad an den Oostzee (dee geen enclave is, umdat et gebeed deur twee andere stoaten wödt begrensd en bovvendeen an zee ligt). Andere exclaves bunt de Spaanse staedn Ceuta en Melilla op de kuste van Marokko.
Zuudvene
De basisschoele
Deur de invoering van de wet op et basisonderwies in 1985 voldeud de Zuudveneger basisschoele niet meer an de eis van een minimaal antal leerlingen van 26. Dit probleem wodden op-elost deurdat de schoele van et naoburige dörpien Onna op-eheven wodden en de kiender van Onna, net as in de 17e en 18e ieuw, naor de schoele op Zuudvene gongen.
Exclave
België hef met Baarle-Hertog nen lappendaeken van exclaves dee deur Nederlands groandgebeed wöd umrengt. Dizze exclaves bunt ok enclaves.
Zuudvene
De Zuudveneger tael
Zie ok et artikel Stellingwarfs en de Stellingwarver taelwiezer
Exclave
80 procent van de exclaves tussen laanden in de waeld bestoat uut de Cooch Beharexclaves.
Zuudvene
Relatie mit dialekten in de regio
De Nedersaksische streektael die ze op Zuudvene praoten, wodt tot et Stellingwarfs erekend. Etzelde gelt veur de dialekten van et grootste pat van de Kop van Overiessel. Binnen de Overiesselse kontekst numen ze et ok Noord-Oaveriessels. Et miest onderscheidende kenmark van et Stellingwarfs is de ae-klaank (zoas de è in et Fraanse père). Een Stellingwarfs sjibbolet is: 'Et waeter klaetert teugen de glaezen dat er daevert.'
Ok hef et Zuudvenegers veul overienkomsten mit aandere, niet-Stellingwarfse maor wel Nedersaksische dialekten uut de buurte, zoas et Zuudwest-Zuud-Drèents van Haovelte of et Noord-Overiessels van Veno.
Vanzelf liekt et Zuudvenegers et miest op de dialekten van plaetsen onmiddelik in de buurte, zoas Stienwiek. Toch hef juust et Stienwieker stadsdialekt, krek as en antal aandere Nedersaksische stadsdialekten zoas et Zwols, Kampers en Dèventers, een antal kenmarken die de plattelaansdialekten niet hebben. Zo heur ie in Stienwiek (en Zwolle e.d.) edöön; op Zuudvene edaon(e). In de genuumde stadsdialekten heur ie ok de, lichtkaans uut et Fraans eliende, brouw-r.
Relatie mit et overige Stellingwarfs en et Fries
Et Stellingwarfs, hoewel in heufdzaak Nedersaksisch, hef veul overienkomsten mit et Fries, zowel in de grammatika as in de woordenschat. Veurbielden bin de sk-klaank daoras et Nederlaans sg hef (St. skoem, Fr. skûm - zelde uutspraoke) en et vörtvalen van de medeklinker in et bepaolde lidwoord nao een veurzetsel (St. op 'e taofel, Fr. op 'e tafel). Ok lieken veul Stellingwarfse en Friese woordvörmen slim veul op mekaer (St. hielendal allienig, Fr. hielendal allinne).
De overienkomsten mit et Fries bin d'r in et Stellingwarfs van Overiessel, waoronder et Zuudvenegers, minder as in et Stellingwarfs van de Friese perveensies Weststellingwarf en Ooststellingwarf. Zo wodden de Friese lienwoorden heit (va), mem (moe), pake (grofva) en beppe (opoe) niet gebruukt. Et veurnaemwoord jim (jullie) viej' zowel in et Fries as in et grootste diel van de Stellingwarven en in de Overiesselse plaetsen die et dichtste bi'j Frieslaand liggen. Op Zuudvene is et jullie, net as wieder naor et zuden en oosten toe.
Waor et Fries en et Stellingwarfs van de Stellingwarven et persoonlik veurnaemwoord him hebben, hebben Zuudvene en omgeving hom. En waor de Friese voltooide warkwoordsvörm gien prefix hef (ôfleard), net as et Stellingwarfs van de Stellingwarven en de dichtstbi'j liggende Overiesselse plaetsen (ofleerd), hef et Zuudvenegers de prefix e- (of-eleerd). Dit hef et Zuudvenegers wieder gemien mit et hiele noorden en westen van Overiessel.
In de darde persoon enkelvold van tegenwoordige tied hej' in een hiele bulte onriegelmaotige warkwoorden een kotte klinker, die in vergelieking mit de stamklinker van de infinitief leger uutvaalt. In et zuudwesten van de Stellingwarven en in de Kop van Overiessel kriej' in die gevallen ok gien slot-t:
Relatie mit et Zuudwest-Zuud-Drèents
Allewal et Zuudvenegers in de eerste plaetse bi'j et Stellingwarfs heurt, is et ok nauw verwaant mit de niet-Stellingwarfse dialekten van Zuudwest-Drenthe en die van Noord-Overiessel. De dialekten van Haovelte en Möppelt en oosterd uut töt veurbi'j et Ogeveine, en die van een antal Overiesselse plaetsen ten noorden van de (vroggere) Dedemsvaort, wodden om heur grote overienkomsten tot et Zuudwest-Zuud-Drèents erekend.
Warkwoorden
Veurbielden van de warkwoordsvervoeging:
Veraandering
Net as alle Nedersaksische dialekten van Nederlaand, wodt et Zuudvenegers al lange tied slim veule deur et Nederlaans beïnvloed. Dat hef over et algemien as gevolg dat van et Nederlaans ofwiekende kenmarken ommewisseld wodden veur meer Nederlaanse vörmen. Zo heur ie now doen, moeder en niet in de plaetse van et oldere doon, moder en neet, wat vrogger brieder verbreid was in noordelk Overiessel en zudelk Drenthe, en now nog typisch is veur Twente en de Achterhoek (zie ok et gedicht van Mr. Toone Kamp hieronder).
Taelveraandering kriej ok deurdat olde gebruken en veurwarpen, daoras apatte woorden veur bestonnen, verdwienen, en veur mederne verschienselen - zoas de infermatietechnologie - woorden uut et Nederlaans en Engels gebruukt wodden.
Zuudvene in lieties en gedichten
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Zie zee: "Lieverd, ik geef oe alles wat a-k hebbe Zölfs et hemd van mien lief, o, ie hoeven et maor te zeggen Maor aj mi'j verlaot, dan allennig as een liek Want mien scheermes en ik kriegen altied geliek" Zo bint de maegies van Sevene
Ekspressionisme
Et ekspressionisme (van latyn: expressio, et uutdrükken) was een ströyming in de künst. Den had syn höygtepunte rund 1905 töt 1940. In et ekspressionisme probeert de künstenaar syn gevölens uut te drükken med varve, musik of skryven. Sy gaven de echte wearld dan vake een heyl ander vöärkoamen.
Belangryk was dat wanneyr as de künstenaar når een bepåld underwarp of platyn kekt, dat hee dår wat by vöölt en dát dan ofbealden döäd. Vake probeerden sy vanuut et underbewüsten te warken, kyken wat et underbewüsten in hüm hevt. Dit idey kümt van de psycholoog Sigmund Freud, den sea dat y van et groutste deyl van uwen gedachtenisse geyn benül hebt. Dit kün y teagenoaver et impressionisme setten. Wårümme as et impressionisme jüüste når de wearld üm hüm hen kekt en dát ofbeald, so as ho et sünnelicht düt byvöärbeald. Ümdat ekspressionisten alleyne mar in ear koppen keaken, wördden de bealden dee as sy uut de 'echte' wearld skilderden, heyl anders is as de wearld wat y seen künnet. Landskappen kwamen der uut te seen as velle klöörvlekken nöäst mekare, mensken begünden te sweaven, en meyr van dee neet-echte dinge. Vanuut et ekspressionisme hevt dan later ouk et abstrakt skilderen ekoamen.
Achteruut ekeaken bint Vincent van Gogh en den noordsken skilder Edvard Munch de eyrste lüde dee as uut et gevööl skilderden.
Et ekspressionisme in Frankryk wördt vandage an den dag fauvisme enöömd. Wårvan eyne van de bekendsten Henri Matisse is. Ouk in Düütskland bint der twey gruppen ewesd dee belangryk waren vöär de strouming: Der Blaue Reiter en Die Brücke. Nådat de gröninger skilder Jan Wiegers in Düütskland skilderwark van Die Brücke eseen hadde, brachten hee disse skilderstyl med når syn net nye skildersgruup in Gröningen. So bint de upsetters van De Ploog ouk as ekspressionisten gån skilderen.
Nå de oorlog is der et neo-ekspressionisme untståne. Wårümme as vöäle künstenaars in dee tyd når Amerika evlücht waren, en dår ear künstideyen mednöämen, is et dår döär amerikaanske künstenaars oaverenöämen. Jackson Pollock güngen hüm neet meyr gangs holden med bealden uut de echte wearld, mar güngen alleyne mar varve up et dook droppen låten. Et gevööl wördden so of-ebealded in förms dee neet in de warkelikheid te seen bint. Et neo-ekspressionisme is vake wat düüster en bynå altyd abstrakt. Up disse wyse sol et körter by et gevööl van de künstenaar weasen.
Harry Muskee
thumb|Harry Muskee in [[Zwolle (2009)]] Harry Muskee (Assen, 10 juni 1941 - Raol, 26 september 2011) was iene van Cuby and the Blizzards, een legendarische bluesband uut Assen. Hoewel d'r ok een bult aandern in met hebt speult is Muskee as frontman wel de bekendste van 't stel.
Twitter
thumb|right|300px|Beeldmoark van Twitter
Twitter is ne webstea woerop as leu berichtjes van 140 tekens köant zetten. De webstea is bedoold as sosjaal netwerk, woermet as leu ne egene persoonlike ziede an köant maken en ne egene ofbeelding der biej köant zetten. Liek zo as det bievuurbeeld bie de profielstea Facebook geet. De leste joaren is Twitter oet egröaid töt niejs-platform. Umdet et noar verhoolding eenvooldig en rap te gebroeken is en de informasie zo beundig meugelik verteeld mut worden, is et op dit ogenblik ene van de meest geleefde middelen um belangriek niejs oet te wesseln.
Gebroek
Et gebroeken van Twitter wörd ook wal twitteren of tweeten eneumd, wat kwettern of tjilpen beduudt. As beeldmoark hef Twitter dan ook n kleain veugelken. Twitteren is feaitelik et biehoolden van een miniweblog, en det kan met den kompjoeter of met et mobielken.
Gebroekers geewt antwoord op de vroage: Wat doo'j? of Wat is der goans?. Ze hebt hiervuur mear 280 tekens, woerin as ze köant oetleggen wat öare gedachen zeent, of woer of ze zeent, wat ze doot, en zo wiedter. Vake kiest nen twitterder een bepoald oonderwoarp um oawer te tweeten. Leu dee as doar mear oawer weelt weetn, köant denne dan volgen.
Nen twitterder kan ook in et vuurten angewen det he oargens bie zal wean en doaroawer zal twittern, zodet de volgers op de heugte bliewt van wat den twitterder metmaakt.
Geskiedenisse
Twitter is op erichet in oktober 2006 duur Obvious Corp, een bedrief oet et Amerikaanse San Francisco. Twitter begun as een oonderzeuksproject binnen Odeo, ne webstea van et webbedrief Obvious van Noah Glass en Jack Dorsey. Et grote publiek kon der vuur et eerst op in2006. Twitter wun de Southwest Web Award van 2007 in de kategorieje "blog". As daankwoard har et bestuur van Twitter den volgenden tekst: "We'd like to thank you in 140 characters or less. And we just did!" ("Vie weelt oeleu bedaanken in 140 tekens of meender. En det he'w non edoan.").
Vuuranstoande Twittergebroekers zeent bv. Barack Obama, Stephen Fry, Lance Armstrong en Robert Scoble. In Neerland he'j bv. minister Maxime Verhagen, en in België is Kim Clijsters drok op Twitteren.
Op 20 november 2009 leut ZDNet weten det et viefmiljärdste twitterbericht was eskrewen, duur nen Amerikaan Robert Sloan. Hee skreef ne reaksie op nen aanderen twittergebroeker: "Oh lord". Op 5 meart 2010 wör et tienmiljärdste twitterbericht verzeunden. Et was allene nit te leazen vuur de boetenwearld, umdet den Twitteraar zin profiel hef of eskoarmd. Der wör berekkend det der ongevear 600 tweets per sekonde wordt eplaatst.
In Neerlaand wör op 22 november 2009 et woard Twitteren ekeuzen as Neerlaands woard van t joar, duur t Genootschap Onze Taal.
Oetbreadingen
Umdet wat leu neet genog harren an de basismeugelikheden van Twitter, zeent der verskeaidene oetbreadingen vuur oontwikkeld. Een zied-oonderdeel van Twitter was TwitPic (ne ofkörting is van Twitter Picture). Met disse funksie ko'j fotoos op twitter zetten, of ze noar oew profiel steuren, zodet ze vanzelf op Twitter komt. Met det Twitter noa verloop van tied disse meugelikhead zelf toovoogn an de et standaard twitterpakket, was TwitPic neet mear neudig.
De leste joaren zit Twitter in zwoar wear. Der komt neet völle nieje gebroekers mear bie en et jonge volk kös vuur aandere netwoarken as instagram en snapchat. Um toch interessant te bliewen, hef Twitter vanear ne stemmeugelikheid der bie edoan. Doarmet kan nen twitterder ne minipeiling hooldn. Ne aandere oetbreaiding is de toovoging van gif-ofbeeldingen, woermet as nen twitterder een bepoald geveul kan loatn zeen. Ook köant tweets rechtevoord inepland worden en an mekoar ekoppeld, zodat der nen twitterdroad ontsteet. Dat gef leu dee wat mear te vertellen hebt de kans um wat deper op de zaak in te goan en et in et geweld van de streum berichten van anderen toch bie mekoar te holden.
1940
Tweeden Weerldoorlog
thumb|Europa in 1940
Rogge
Rogge kan verwiezen naor:
Leynwoord
thumb|right|250px|Nen pulepetaten, een woord wat uut et fransk leynd is en wår as gin ander neadersassisk woord vöär besteyt. Een leynwoord is een woord in ne språke wat oorsprunglik uut ne andere språke kümt en as et wåre 'leynd' wördt. Leynwöörde sint van alle tyden en koamet in alle språken vöär. Selvs et woord 'leynwoord' is nen språkenkündigen vakterm wat rechtstreyks uut et neaderlandsk in et neadersassisk leynd is.
Mensken hebbet vake starke meaningen oaver leynwöörde. Se sulden de oorsprunglikheid van de eygene språke antasten en sorgen vöär språkverval en 'verbastering', vöäral as een 'butenlandsk' woord een bestånd inheymsk woord vervangt. Vöärstanders meynet dat leynwöörde sorget vöär språkvernying en et smöde en by de tyd holden van ne språke. Dårnöäst is et de vråge of een woord noch een leynwoord is as et an de eygen uutspråk- en grammatikaregels underwörpen wördt. Et woord pulepetate wördt döär vöäle neadersassen as een echt neadersassisk woord beleavd, terwyl dat een verbastering van et franske poule pintade is.
Leynwöörde en neadersassisk
Et neadersassisk stamt van et oldsassisk, wat in de vroge Middeleywen noch vöäle oavereynkumsten had med oldneaderlandsk, oldfreesk en oldhougdüütsk. Et is anneamelik dat in dee tyd al vöäle hen en weader leynd wör. Starker noch, al disse språken hebbet nen deylden oorsprung, et germaansk. Et idee van ne vastümlynde språke bestünd in dee tyd noch nit en lüde leynden wöörde so as et öär uutküm.
Nå de Middeleywen küm de Franske Tyd. Een grout deyl van wat nu Neaderland is en een deyl van Noorddüütskland küm under franske hearskappye. Fransk was de språke van de elite, wårdöär vöäle franske wöörde in et neadersassisk terechte kümmen.
Vöärbealden van leynwöörde in et neadersassisk
In et neadersassisk sint dusende leynwöörde uut andere språken terechte kümmen, med name uut et neaderlandsk, hougdüütsk, fransk en engelsk. Understånde lyste is dan ouk by lange nå nit vulleydig.
Neaderlandsk
De invlood van et neaderlandsk is grötter in de dialekten in Düütskland.
Hougdüütsk
De invlood van et hougdüütsk is grötter in de dialekten in Düütskland.
Marken
thumb|Kaort van Marken thumb|n Straot in Marken thumb|Lochtfoto van Marken Marken (Markers: Mereke) is n vuurmaolig eilaand, in nou n skiereilaand, in t Markermeer dat sinds 1957 via n dik mit t vastelaand verboenden is. t Beoort tot de gemiente Waoterlaand van de Nederlaandse provinsie Noord-Ollaand. t Eilaand ad in 2004 1.846 inwoeners.
Al minstens n ieuw is t vuurmaolige vissersdörp n belangrikke toeristiese trekpleister. De opvallende kliederdracht et daoran bijedroegen. Karakteristiek binnen de outen euzen op paolen. Nog ouwer binnen de zogenaamde "warven", kunstmaotige verogingen waorop ewoend worde.
In godsdienstig opzicht is de bevolking van Marken protestants. Der binnen twie protestantse karken op t eilaand.
Buurtskappen
Marken vörmt ien leef- in woenplekke, mar is op-edield in verskillende buurtskappen. Oorspronkelik laggen ze ok echt los van enkanger. De buurtskappen roendomme de aven in de kark binnen in de loop van de 20e ieuw mit enkanger vergruuid. Dit binnen de Avenbuurt, Karkbuurt in De Kets (of kortweg Kets). Toch kun je de buurtskappen nog alteed goed erkinnen.
Aparte buurtskappen op t eilaand binnen:
Marker dialekt
Nao de grootskaolige studie van Van Ginneken in 1953 worde t in wietenskappelike kringen wat stille roend t Markerse dialekt. t Dialekt dat tugenwoordig op Marken espruken wordt, wikt of van t dialekt dat Van Ginneken beskrief. Vule aegenaordigeden raakt t Markers langzaam kweet, onger invloed van de massamedia in duurdat der niet-Markers op t eilaand binnen koemen woenen. Toch wordt ok nou nog t dialekt duur jongeren espruken, in woorden as helegaor vor "ielemaol" bleven goed plakken. Of t Markers in de toekomst beouwen blift, zal de teed laren.
Monuminten
Iel Marken is n beskarmd stadsgezicht. Varder binnen der in t dörp tientallen riksmonuminten.
Moanfoasen
De moanfoasen binnen de verschaaidene oeterlieken dei moan het deur tied hean. Deurdat Zun op moan schienen dut en moan om earde hean swindt, zugt moan der aelke dag lutje aans oet. t Zichtboare dail van moan is t paart woar of Zun op schient. t Dail dat nait zichtboar is, is ien schare en liekt nait te bestoan, deurdat zowel de schare, as de roemte swaart binnen. Der binnen vaaier heufdfoasen:
Marken
Panorama's
thumb|none|1000px|Panorama van de aven van Marken (2010) thumb|none|1000px|Panorama van de Grotewarf
Pompebloader
Vlaag
Ien de Fraise vlaag stoan zeuven rooie pompebloader, dij stoan veur de Zeuven Fraise Zeelanden. Noar denken hebben der nooit liek zeuven zeelanden wèst, môr was zeuven n aander woord veur veul of aal. Pompebloader kommen ook veur ien verschaaidene aandere Fraise vlagen, zo as dij van de Ommelanden. Wieders kommen ien Skandinoavische woapens rooie haartjes veur, dij meugelk dezulfde heerkomst hebben, zo as dat ook t gevaal is bie t Ommelaander woapen.
Tekenen
Teken is n kunstvörm, die wöd uut eufend deur kunstenaars, ilustrators of ok wel simpel enuumd: tekenaars.
t Kan verdeeld wödden in twi'jen. Ie heb 't 'woorneemings-tèken', wat dan ok enuumd kan wödden: tèken naor de natuur, wat met beduuld wöd dat de tekenaar 'tgien tekent wat e kan ziene en doorbi'j de natuur zo warklik mooglik ofbeeld. En ie hebt d'r nog iene: 'verbeeldings-tèken', wat a'j ok kunt zeggen as: teken naor de verbeelding, wat met beduuld wöd dat de tekenaar tekent wat e anvuult, hoe as e de realiteit op dat moment ervaort en wat as hi'j in dingen zöt. Ofwel, abstracte en abstracteerde tekenkunst. 'n Tekening kan as betiekenisloos zeene wödden, of 't kan ok 'n verwarking of 'n interpretatie van 'n veurstelling wèzen.
Tekeningen wödt emaakt deur grafietpotlood, holtskool, kontépotlood, siberies kriet, pastel of inkt. De pasteltechniek wöd vake zeen as 'n tekentechniek, maar 't wöd toch in edeeld bi'j de schilderskaante. Pentekening wöd emaakt met 'n tekenpenne of 'n rietpenne, en inkt of bister. Toen as de potlood nog niet bestund, tekenden zi'j altied met 'n zilverstifte op veurbewarkt papier. Tèken kon ok edaon wödden met penseel en Oost-Indiese inkt, maar ok eventueel met varve. Bi'j 'n combenatie van inkt en water wöd d'r ok wel espreuken van ewassen (pen)tekening. Hierbi'j wöd lichtere parti'jen in scchilderd met 'n verdunnen oplössing van tekeninkt of watervarve. De draoger is miestal pepier of karton, maar ok hier bint dan weer vulle uutzöndering op.
Vake kump t tèken veur t schilderi'je of beeld, as zijnde de veurstudie. Dan sprek ie over schetsen. Deur de onderzuukende karakters van de kunstenaars wödt met tekening sneller tot de essentie deur-edrung, bint ze spontaner en gevuuliger. De kunstenaar kan in zien tekening zien grenzen verleggen en op onderzuuk uutgaon wat veur 'm of heur belangriek is.
In de 20e eeuwe hef de tekenkunst de staotus kregen van 'n zulfstaandige kunstvörme. De tekening die doorbi'j onstaon wöd 'autonome tekenkunst' enuumd.
Stripverhaal
t Stripverhaal is 'n kombenatie van tekenkunst en schrieveri'je (literatuur).
Besstee
Een besstee, bedstee of berrestee is een berre dee in-ebouwd is in een muurkaste. Bessteeën wönnen vrogger veul gebruuk, veural op 't plattelaand in boerderiejen. Ze bin noen nog te zien in ouwe boerderiejen mar wonnen neet zo vake meer gebruuk as vrogger. In plaose van d' ouwe bessteeën bin noen gewone berren ekeumen, mar toch bin der nog wel meensen dee derin slapen.
Een van de veurdelen van een besstee was dat 't in de veurkamer in-ebouwd kon wonnen, terwiel 't overdag deur de of-esleuten deuren toch onzichbaor was. Een amparte slaapkamer was daodeur neet neudig. Een aander veurdeel was dat een besstee 's wienters, deurdat 't een aorig kleine ruumte was (de kaste was neet groter as 't berre zelf), deur de warmte van 't lief van de slaper(s) makkelijk op-ewarmd kon wonnen. Hierdeur hoeven der neet esteuken te wonnen um toch een bietjen lekker warm te kunnen slapen.
Ketten (sieraod)
thumb|250px|[[Schilderie van Johannes Vermeer, mit de titel: Vrouw met Parelsnoer (1662-1665)]] Een ketten of kettige is een sieraod dat um de nekke hinnedreugen wonnen. De ketten zit an de veurkaante en de achterkaante van de hals, an de achterkaante is 't meestentieds vastemaak mit een slotjen of as de ketten groot genog is um over de kop hinne te doon, dan is der gien slot veur neudig. De standardlengtes kunnen verschillen van 36 centimeter strage um de hals tot 90 centimeter. Lengtes dee vake veurkoemen bin 36, 42, 45, 50 en 60 centimeter. An de ketten wonnen meestentieds een hangertjen edreugen, mar in sommigen gevallen wonnen ketten oek zonder hangertjen edreugen.
In vroggere tiejen wönnen hangertjes an koorden, touwtjes of veters ehungen. Deur 't gebruuk van schakels wönnen 't (edel)metaal beweeglijk en wönnen 't meugelijk 't hele halssieraod (hanger en ketten) van edelmetaal te maken.
ZPC Nieuwleusen
De wedstriedofdieling hef zo'n dartig leden en traint 's zomers in 't zwömbad van Neilusen, De Meule. 's Winters wördt der uuteweken naor 't aoverdekte Stappester bad de Broene 'eugte. De wedstriedofdieling zwömt mit in de D-competitie van de Koninklijke Nederlandse Zwembond.
Allewal de name döt dèenken det ZPC Nieuwleusen ok een waterpoloteam hef, is det niet 't geval.
Henxel
Henxel is een buurtschop in de gemeente Wenterswiek, in den Achterhook in de Nederlandse previnsie Gelderlaand. Henxel wödt mangsmoal samen eneumd met et noast elaegen Huppel. Samen hebt de noaberschoppen rundumme 750 inwonners en ne oppervlakte van 17 km².
Henxel ligt oostelek van et darp Wenterswiek, in de richting van Roatum. Huppel en Henxel deelt een antal veurzeeningen, zoas de peuterskole. Beide noaberschoppen hebt wal ne eigen basisskole. Winkels of andere koopleu bunt in beide noaberschoppen neet anwaezig woardeur de bewonners bunt an-ewaezen op veurzeeningen in de umringende plaetse. Wal bunt doar twee zalencentra bi-j de campings in Henxel, woardeur n antal aktiviteiten toch organisierd kunt wodden in de 'eigen' plaatse. Ok de skooln wod bruukt deur et bleujende veraenegingslaeven.
Romantik (strouming)
De Romantik was (of is nog steads) een strouming in de künst en de filosofy. Et hadde syn höygtepünte in de westerske kulture in de 18. en 19. eywe. De Romantik sol noit echt oaver-egåne weasen, y künt et noch oaveral wear vinden.
Et rusen in de boumtoppen en et rollen van de dunder hebbet my dinge van God vertelled, dee ik neet in woorden uutdrükken kanne.
De hyrboaven an-ehalede citaat van de düütske, vroag-romantiske skryver Wilhelm Heinrich Wackenroder kümt et belangrykste ding van de Romantik når vöärend: de ervåring van et god-achtigen in de natuur.
Kört oaver de gedachtenisse van de Romantik
De Romantik is van oorsprüng een teagendrådske reakty up de Verlichting, düs hevt et pünten dee düs håksk up de Verlichting ståt. Hyr völgt een ryge wat de Romantik kenmarkt, teagenoaver de Verlichting:
Katnbras (Genepiën)
thumb|200px|Staandbeeld van Frederik Willem van [[Broenswiek (laand)|Brunswiek]] Katnbras (Fraans: Les Quatre-Bras, letterlik veer aarme) is n klean doarp in t Waalnlaand, in de Belse proveensie Waals-Broabaant. Ut lig in t zuudoostn van Waterloo, dichtbiej Genepiën. Op 16 juni 1815 wördn hier de Slag biej Katnbras oetvochtn.
Hindeloopers
Et Hindeloopers (Fries: Hylpersk) is et archaïsche Friese dialekt van et haevenstadtien Hindeloopen an de westkust van de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et het een slim behooldende klaankleer en woordeschat, waoj' een protte Ooldfriese woorden in weerommevienen kunnen. Et wodt nog praot deur zoe'n 300 meensken, die meerstal al wat oolder binnen. Et antal sprekers lopt ok rap terogge.
Schrieftael
Et Hindeloopers is in alle gevallen al van de 17e ieuw of schriftelik overleverd. In 1981 verscheen et Hylper Wurdboek (Hindelooper Woordeboek) as onderdiel van de Rige Fryske Dialektstúdzjes van de Fryske Akademy.
Ontwikkeling
Deur de ligging op een schiereilaand het Hindeloopen tot in de 20e ieuw isoleerd west van de rest van Frieslaand en had et ieuwenlaank meer kontakten mit de Hollaanse kuststeden an de aandere kaante van de Zuderzee. Zodoende het et Hindeloopers een grotere invloed van de Hollaanse dialekten ondergaon as de aandere Friese dialekten. Veural et Amsterdams het deur de ieuwen henne een grote invloed op et Hindeloopers uutoefend. De ligging van Hindeloopen is liekewel niet de volledige verklaoring veur et dialekt: tot omdebi'j 1800 had Koudum naemelik een dialekt dat stark op et Hindeloopers leek.
Verschil mit et Standerdfries
thumb|250px|De lekaosie van et Hindelooper dialekt in et Friese taelgebied In et Hindeloopers is de Friese breking niet deurvoerd. Zo is ee gien ie wodden, en oo gien uo. Veerder wodden pattie kombinaosies aanders zegd. De kombinaosies âld en âlt, in et Standerdfries mit een stomme l, wodden in et Hindeloopers mit een l en een gewone aa zegd, bi'jgelieks "aald" veur "âld". En et Hindeloopers het dan ae waor et Standerdfries aa het, bi'jgelieks "waerm" veur "waarm". Veerder is de Hindelooper ekwivalent van de "tsj" de "tj", liekas in "tjian" ("tsjin"), daornaost wodt de "ts" vaeke nog ofzwakt tot een "s", liekas in "serke" ("tsjerke").
Et Hindeloopers het ok nog een tal klaanken die in et Standerdfries niet veurkommen:
In de spelling hej' ok nog twie aandere verschillen, deurdat et Hindeloopers uutspraokverschillen angeft die in de spelling van et Standerdfries niet zichtber binnen. Et gaot daorbi'j om "ò" veur de o-klank in "hok", liekas in "tòlle" veur "telle", en om de lange 'ú die in et Hindeloopers altied as "uu" schreven wodt.
D'r bin ok een peer lexikaole verschillen; bi'jgelieks: "siie" veur "naaie", "tät" veur "happe" (in de zin van kiendertael veur "kiepe") en "öie" veur "sipel". In de woordeschat van et dialekt bin een protte woorden beweerd bleven die in et Nederlaans en in et Fries niet meer bruukt wodden.
De verschillen in uutspraoke en woordeschat tussen et Hindeloopers en et Standerdfries bin zo groot dat de onderlinge verstaonberhied in gevaor komt. Een steekproef leut zien dat et Hindeloopers staorigan naor et Standerdfries toebewegt, dit komt lichtkaans deur et toenemende kontakt en et verhuzen van sprekers van aandere Friese dialekten naor Hindeloopen.
Veurbield
As veurbield van et Hindeloopers de eerste riegels van Bittersweet, de Hindelooperse versie uut et Bitterswietperjekt, mit daoronder dezelde tekst in et Standerdfries.
(Vertaeling Gosse Blom)
(Tiny Mulder)
Vlöggeln
thumb|De Poaskearls goat vuurop bie t vlöggeln Vlöggeln is ne Tweantse tradisie wat met poasken edoan wörd duur de Poaskearls in t Tweantse pleatsken Oatmörsken.
t Is ne Roomske gebuurtenisse woerbie op n eerstn en tweedn Poaskedag de Poaskearls nen roondgaank um de roomske koarke maakt. De Poaskearls beent 8 vriegezelle jonge roomske kearls, dee at t de komde 4 joar nog neet in t zinne hebt um te trouwn. Bie disn koarkumloop wörd t leed Rondgang om de Whene ezungn. s Nommedaagns begeent t echte vlöggeln. Hierbie goat de inwonners van Oatmösken met de poaskearls vuurop haand in haand in nen langn sliert dwars duur alle huuze en kafees hen noar t moarktplein, terwiel at oonderwiel um buurtn Christus is Opgestanden en Allelujah, Den blijden Toon ezungn wörd. n Eerstn en euldstn Poaskearl rookt hierbie ne segoare. Hiernoa wordt de wichter dreemoal op ebuurd, woerbie at dree moal Hoera wörd erop. Dit verwis noar t Opstoan van Kristus. n Eerstn poaskedag wörd doarnoa s oawnds zo um half neegne de boake an estökn, woerbie at de Poaskearls ook wier anwezig beent.