cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muden
De vestingwarken
Den beer is nen dam in de vestinggrachte den t zalte Zuderzeewater van t zeute water in de grachte mos scheiden. Dizze bouwwarken komt meer veur bi'j vestingstaeden, maor dizzen is uniek, umdat dizzen beer nen gank mit scheetgaete hef, van waoruut n inundaatsiesluus los-ezet kon worden. Teggenovver t Muderslot, an de ovverkaante van den Vecht, steet de Westbatteri'je. Dit vestingwark kump uut 1868 en besteet uut n klein toornfort mit derveur ne batteri'je in t dieklichaam.
Muden maakten deel uut van de ni'je Hollandse Waterlinie. Vanof 9 jannewaori 1901 beheurden Muden tot de Stelling van Amsterdam. t Forteiland Pampus, eleggen binnen de gemeente Muden, wierd ebouwd in 1887/1897 en was bestemd om samen mit t Vuurtoorn eiland bi'j Durgerdam en de batteri'je bi'j den Diemer Zeediek den ingang van t IJ te bescharmen.
Muden is lid van de Vereniging Nederlandse Vestingsteden.
Freeske taaln
thumb|Verspreiding van de Freeske taaln t Freesk (ok wal: Frees) is ne groep van West-Germaanse taaln dee binn n kontekst van t Neersassies en t Nederfrankies heelmoals ampart is. t Freesk wördt sprökn in Noord-Nederlaand (proveensie Freeslaand) en in wat kleandere heuke van Noordwest-Duutslaand en Grönningn. t Freesk is eignlik nich ne taal, mer valt oet mekaar in dree heel dudelik te oonderscheidn taaln: t Westerlauwers Freesk, t Saterfreesk en t Noordfreesk. t Was logieser west as t Westerlauwers Freesk as Westfreesk was anduud, mer dat doot ze in Nederlaand nich, umdat Westfreesk al noar ne strektaal in Noord-Hollaand verwis.
Indeling
t Freesk kan zo wördn indeeld:
In de meeste Freeske steedn wördt ne mengtaal met Nederlaandse weurdeschat en Freeske taalprinciepn sprökn, t Stadsfreesk (Stêdsk). t Stellingwarfs en t Grönnings bint duur t Freesk beïnvlood.
Verschillende Freeske weurde
Hieronder wördn n antal weurde in verschillende Freeske taaln en dialektn vergelekn.
Hillegom
Hillegom is n darp en gemeente in de Bollenstreke in de Nederlandse previnsie Zuud-Hollaand en hef ne oppervlakte van 13,48 km² (woarvan 0,60 km² water). Den name Hillegom kump van van de abdi-je eneumd "Hijlighem" woar et darp later umhen is ebouwd. Vandage den dag besteet dizzen abdi-je neet meer.
Hoarlem-Hillegom
Howal de gemeente Hillegom deel uutmek van de Bollenstreke en teggenwoordig samenwarkt met gemeenten uut de regio Hollaand Rijnlaand, bunt de inwonners van dee gemeente in moatschappelek opzicht veural ericht op noabergemeenten in Noord-Hollaand, de stad Hoarlem in et bi-jzunder. Vanof olde tieden hebt de inwonners starke baanden met dit gebeed. In de jaoren 70 van de veurege eeuwe hef den gemeenteroad van Hillegom zelfs n besluut enommen um ansluting te zeuken bi-j de previnsie Noord-Hollaand. Dit besluut is echter nooit te pas ekommen.
Bollenstreke
Hillegom is de noordelekste gemeente van de Duun- en Bollenstreke van Zuud Hollaand. De noord- en oostgrenze is geliekertied de previnsiegrenze.
Hillegom grenst in et noorden an Bennebrook, in et oosten an Beinsdarp (gemeente Hoarlemmermeer), in et zuden an Lisse, in et westen an Den Zilk (gemeente Noordwiekerholt) en in et noordwesten an Vöggelenzang (gemeente Bloomendaal). De grenze met et Hoarlemmermeer is de Ringvoart van den Haarlemmermeerpolder, de grenze met Den Zilk is de Leidse trekvoart.
Treslong
In de beginjoaren van de Nederlaandse televisie wodden de grote zale van et gebouw Treslong völle bruukt veur optreadens. Et beroomdstem optreaden verzorgden The Beatles in juni 1964. Zi-j gaven n playback-TV-optreaden veur de VARA. Den schouw woarin dat beurden wodden epresentierd deur Herman Stok en Berend Boudewijn.
Vanof 2005 besteet et gebouw Treslong neet meer. Et is gesloopt en hierop wodden in 2007 de ni-je wonwiek "De Marel" ebouwd.
Delft
Delft is ne stad en gemeente in Zuud-Hollaand in Nederlaand, eleagen an den Schie, tussen Den Haag en Rotterdam.
Delft hef ne historiese binnenstad, untwikkelden zich in de 19de eeuwe tot industriestad en löt zich teggenwoordeg, met de Techniese Universiteit en et onderzeuksinstituut TNO, veural as kennisstad gelden.
Binnen de geskiednis van Nederland is Delft veural bekend deurdat Willem van Oranje der vanof 1572 hef residierd en doar in 1584 wodden vermoord. De Oranjes wodt vanof dee tied tradisioneel in Delft bi-jezet. Den bi-jnaam van Delft is de Prinsenstad.
Geskiednis
Delft is ontstoan an nen egroaven waterlöp, den 'Delf', en heet doar ok noar; delven betekkent groaven. Op de verheugde plaatse woar dizzen 'Delf' den kreekwal van et dichteslibden riveertjen den Gantel kruusten, was, vermeudelek vanof de11e eeuw, nen grafeleken vroonhöf vestigd. Delft was mede hierdeur n belangriek marktcentrum, wat nog te zeen is an den umvang van et centroale marktplein.
Vanof 1246
thumb|De stadsbraand van 1536 verwoostten n groot deel van de stad. Graaf Willem II verleenden Delft op 15 april 1246 stadsrechten. Handel en ni-jverheid kwamen der tot grootn bleuj. In 1389 wöd den Delfshavenschen Schie noar den Maas egroaven, en an de monding doarvan wodden den zeehaavn Delfshaven ebouwd.
Delft was tot de 17de eeuwe éne van de grote steadn van et groafschap (later previnsie) Hollaand. In 1400 had de stad bi-jveurbeeld 6.500 inwonners en was zo de daarde stad in greutte, noa Dordrecht (8.000) en Hoarlem (7.000). In 1560 was Amsterdam mot 28.000 inwonners uut-egreujd tot de grootste stad, evolgd deur Delft, Leiden en Haarlem, dee elk rundumme 14.000 inwonners hadden.
In 1536 wodden n groot deel van Delft deur braand in de asse elegd.
Voetenbänksien
Een voetenbänksien is een bänksien waor ene zien voeten op leggen kan. Een voetenbänksien stiet vake naost de banke en wördt gebruukt a-j bieveurbeeld meuie of zere voeten hebt of a-j ontspannen naor een tillevisieuutzending kieken willen. Der bint vake ok voetenbänksies in-ebouwd in ligstoelen en messagestoelen.
Delft
Vanof 1246
Prinse Willem van Oranje residierden n hötjen in Delft, in et veurmoalige Sint-Agathaklooster, dat vanof dee tied Prinsenhöf wödt eneumd. Hi-j wodden doar op 10 juli 1584 vermoord deur Balthasar Gerards.
Voetenbänksien
Een voetenbänksien kan ok onder 't buro of bie een piano ezet wörden. Dit voetenbänksien is meestentieds in een wat an-epassen vorm: hierbie liggen de voeten niet languut op een bänksien mar eerder op een steuntien, waorbie de voeten wat hoger van de vloere ofstaon.
Delft
Vanof 1246
In de 17de eeuwe beleafden Delft deur de anweazigheid van nen Kamer van de VOK en deur et eerdewark (Delfts blaauw) ne ni-je bleujtied.
In 1654 wodden n groot deel van de stad verwoost deur den Delftsen dönnerslag - de ontploffing van ne opslagplaatse veur buskruut op de plek woar vanof dee tied den Peerdenmarkt is. Op den 'ofstaand van nen kanönskoggel' wöd n ni-j Kruuthuus bouwd, deur architect Pieter Post.
Vanof 1672
thumb|250px|Delft in 1652 (Blaeu) Vanof et Nederlandse rampjoar 1672 ging de Delftse economie achteruut. De stad wodden oavervlöggeld deur de beide noabersteadn Den Haag (as bestuurscentrum) en Rotterdam (as haavn stad). In de 19de eeuwe was doar nog moar éne plateelbakkeri-je ovver: De Porceleyne Fles; dit bedrief kon as enige blieven bestoan umdat et noast eerdewark ok baksteen ging maakn.
In 1850 telden den toonmoaligen gemeente Delft, mit nen oppervlaakte van 5,3 km², 18.642 inwonners. Den gebeeden Vri-jenban en Höf van Delft waarn dee tied nog geen dele van Delft.
Met den sloop van de stadsmure in de 19de eeuwe en de komst van den trein in 1847 wöd Delft wier ne antrekkeleke plek veur ni-je fabrieken zoas de Gist- en Spiritusfabriek, Calvé en Delft Instruments. De oprichting van de Könninkleke Academie (teggenwoordig: Techniese Universiteit) in 1842 en et onderzeuksinstituut TNO in 1932, zörgden derveur dat Delft ok n centrum van techniek en wetenschap wodden.
Stadsbeeld
Delft hef ne historiese binnenstad met n vri-j oaverzichtelek stroatenplan. Geliek, n betjen in noord-zuudrichting, löp de grachte, Olde Delft en Ni-je Delft. Den lesten is better bekand as achterenvolgens Langen Geer - Koornmarkte - Wienhaavn - Hippolytusbuurte - Veurstroate.
Ten oosten van dee 2 grachten wierd de stad in den löp der tieden uutgebreid. An de Markt, n zeer ruum plein, steet de Ni-je Karke met et proalgrof van Willem van Oranje en den Könninkleken grofkeller. Den toorn van de karke is den op éen noa hoogsten karktoorn van Nederlaand. Ok an de Markt, teggenoaver de karke steet et Delftse stadhoes, dat deur Hendrick de Keyser in 1618-1620 wöd ebouwd rundumme et oldste gebouw dat Delft teggenwoordig nog hef: den toorn et Olde Steen. Op de Markt steet n standbeeld van Hugo de Groot, den rechtsgeleerden den in 1583 in Delft wodden geboorn.
Höfkes
Der bunt in Delft veer Höfkes] oaver van de zeuven dee de stad ooit riek was. Dit bunt et Höfken van Gratie, Höfken van Pauw, et Klaeuws Höfken en het Höfke van Almunde.
Delfts blaauw
t Eerdewark van Delft, t Delfts blaauw is arg bekend. Veural nog te zeen bi'j De Porceleynen Flesse.
Heidenhoek
Heidenhoek is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.
Rötterdaam
250px|thumb|Vlage van Rötterdaam Rötterdaam is n stad in de Nederlaandse gemainte Rötterdaam aan de Rhainmonden in Zuud-Hollaand. Wat inwonertal aan gaait is Rötterdaam de twijde stad van Nederlaand. Rötterdaam is ain van de steden van de Raandstad.
Rötterdaam is gunsteg legen aan de Nije Moas, woarin de Rhain (via de Lek) en de Moas (via de Merwede en de Noord) zok verainen en dij stroomoafwoarts noa Rötterdaam via de Nije Woaterweg in de Noordzee oetmondt.
Rötterdaam is, mit sikkom 600.000 inwoner (583.853 op 1 juli 2006, bron: CBS), de grootste stad in de provìnzie Zuud-Hollaand. De Nije Moas verdailt de stad in "Noord" en "Zuud", dit het ook n verschil in kultuur tussen de twij stadsdailen veroorzoakt. Mit de agglomeroatsie derbie komt de stad oet op roem n miljoen inwoner.
Geschiednis van Grunnen
thumb|250px|Olle koart van Grunnen Grunnen is zowel n stad as n provìnzie. De geschiednis van Stad is nait te begriepen zönder kennes van Ommelanden, de geschiednis van provìnzie is ook nait te begriepen zönder begrip van biezöndere positsie van ainege grode stad in de provìnzie. In dit artikel wordt doarom zowel geschiednis van de Ommelanden as dijnt van Stad behaandeld.
Laandschopsvörmen
Tiedens ìnde van letste iestied, zonnen 12.000 joar leden, steeg woaterspaigel van Noordzee vlot. Hierdeur wer ôfwoatern van t gebied dat man tegenswoordeg kint as de provìnzie Grunnen aal minder en ontston n oetbraaid moorgebied. Dit gebied rekde zok oet over Grunnen, de Drìnt, Fraislaand en Emslaand. Vanoet zuudoosten wer dit gebied deursnitten deur n laange zaandrug mit allerlaai lutje oetsteksels en oetlopers: de Hondsrog. Dizzent rekt zok tegenswoordeg oet over n ôfstand van sikkom 60 kilometer van Emmen ien zuud-oost Drìnt tot veurbie stad Grunnen woardat e laangsoam onder de klaaibedekken verswindt.
Eerste minselke bewonen
De zaandroggen werren al sunt t Neolithicum (5000-2000 v. Kr.) bewoond deur minsken van Pre-Indogermoanse heerkomst. De Hunebedden (52 ien de Drint, 2 ien Grunnen) binnen doarvan bewies. t Noordelkste hunebed wer bie Delfziel vonden onder n dikke loag laim. Andere Grunnegse hunebed ligt bie Noordloarn, vlak tegen grins mit Drint aan. Der mouten der meer wèst wezen, moar middelkerwies vuilen dij tin prooi aan stainnaskers. Ook aander aarchiologische vondsten bevestegen dat der ien hudege Grunnen dou aal bewonen was.
Ien de vörrelke iedertied, 600-400 v. Kr. werren ook de leger legen laimgebieden bevolkt, deurdat zaandroggen laangsoam smaler werren. Sunt inde van de Bronstied (700 v. Kr.) haren zok aal meer Ingvaeones ien t gebied vestegd. Dizze volksstam van de Westgermoanen stamde oorspronkelk oet zudelk Skandinoavie. De noam Ingvaeones is oflaaid van de God Inguz. Inguz is aander noam veur de Germoanse God Freyr. Stammen van Ingvaeonen wazzen Saksen, Fraizen, Chauken, Jutten, Angeln, Warnen, Kimbren en Teutonen. de Fraizen wazzen t meest aktief ien t gebied dat nou de provìnzie Grunnen is.
Doch kin tot periode 400-200 v. Kr. tou nait van n aigen Fraise bevolken sproken worden. Ien het gebied van het tegenwoordige Grunnen smolt de Fraise stam soamen mit de Foalen, dij oorspronkelk oet gebied tin noorden van Ems stamden. Zai beheurden tot de Chauken.
Vanôf 400-200 v. Kr. vonden veur t eerst dudelke kulturele veraanderns stee. Dizzent haren meugelk te doun mit de nije staaigen van zeespaigel, dij begon mit n nij waarm tiedpaark. Om de regelmoatege overstromen van heur hoezen, loater heur haile lougen, tegen te goan, begon de bevolken tuzzen Ems en Laauwers (tegenswoordeg Grunnen) kunstmoatege walen - zonuimde wierden of warden - te baauwen. Ien Fraislaand tin oosten van Ems worden dizzent warften nuimd, en ien Fraislaand tin westen van Laauwers haiten zai Taarpen.
Dou zeespaigel nog wieder steeg en hierdeur meer en meer eernsege overstromens steevonden wer de hoogte van de wierden hierop aanpaast. Tegenswoordeg wordt dit tiedpaark verdaild ien perioden dij overainkommen mit staigen en doalen van zeespaigel en de moat van baauwaktiviteit aan de wierden.
Pebliek domein
thumb|130px|Symbool, zunder rechtsgeldigheid, det gebruukt wördt um an te gèven det een wark in 't peblieke domein heurt
Warken in 't peblieke domein bint warken waorvan de intellectuele eigendomsrechten bint verleupen, niet meer geldig bint of niet van toepassing bint. Veurbielden bint 't wark van Shakespeare en Beethoven, de mieste vrogge stomme films, de formules van de Newtoniaanse netuurkunde en de patenten op 't gemotoriseerde vliegen. De term wördt gewoonlijk niet gebruukt as de schöpper van een wark daor nog een bepaolde maote van recht op hef: in zokke gevallen wördt ezegd det 't wark een licensie hef, of mit toestemming gebruukt wördt.
In informeel taalgebruuk slat 't peblieke domein op warken die pebliek beschikber bint, intied det de formele term slat op warken die gien privé-eigendom kunt wèzen of die wal pebliek eigendom kunt wèzen. Umdet rechten per laand of rechtsgebied bepaold wördt, kan 't wèzen det d'r in een bepaold rechtsgebied rechten geldt op een bepaold wark en in een aander rechtsgebied niet. Sommige rechten mut per laand vastelegd wörden; 't ontbreken van zokke registratie in een laand waor dit opgiet gef dan an det 't wark in 't peblieke domein heurt.
Limbörgs
t Limbörgs is ne Nederduutse Westgermoanse taal dee sprökn wördt in t greutste deel van Nederlaands en Bels-Limbörg en in t Duutse Rijnlaand. Met n dialektkontinuüm is t verboondn met t Broabaants en t Ripuaries. De dialektn dee sprökn wördt in Nederlaand wördt nog onmeundig völle broekt. In Belgie en Duutslaand is biej de tweede en dearde generoasie t nivoo van beheersing staark achteroet goan. In Nederlaand wördt t Limbörgs as strektaal anerkend, in Belgie zoargt alleen de proveensie vuur kultivatie en beschearming en in Duutslaand wördt t anerkend oonder de paraplu van t Nederduuts, woarbiej ok t Neersassies heurt.
Alhoowals de Limbörgse dialektn ne groote verscheidnheid kent, bunt der n poar kenmearkn dee vuur de meeste dialektn göldt:
In n groot deel van Bels-Limbörg wördt n ampartn groep Limbörgse dialektn sprökn, dee zik steark scheln van de aandere dialektn en meer ansloetn biej de Zuud-Broabaantse dialektn. Disse mist biejvuurbeeld t weurdken doe vuur de tweede persoon eankelvoald en hebt n aandern klaankinventaris.
In t noordn van Nederlaands-Limbörg wördt n groep dialektn sprökn, dee verwant binn an t Zuud-Gelders, de zoonaamde Kleverlaandse dialektn.
Lochknoppe
Een lochknoppe is een schakelaar dee over 't algemeen gebruuk wonnen um elektrische apperaoten an en uut te schakelen. Lochknoppen bin meestal wit van kleur en bin emaak van plastiek of metaol.
In de meeste huzen wonnen lochen an- en of-ezet deur een lochknoppe te gebruken. Soms bin lochknoppen neet neudig, in dat geval wonnen meestal een automaotische schakelaar gebruuk um 't lochgebruuk te regelen, tegenwoordig kan 't zelfs computerbestuurd wonnen, 't gebruuk dervan is echter neet wiedverspreid.
Noapikn
n Afterbeat is n Engelsn naamn in de meziek vuur t noa n tel spöln. Nen Riesnsen naamn hiervuur is noapikn.
Oetleg
Ne Westerse standaard muziekmoate besteet oet 4 teln van geliekn doer. Eenn tel doert n kwart van de moate. Doarumme wordt zonne moate ook wal veerkwartsmoate neumd.
Zonn kwart is ook wier duur de helfte te doon, zode'j per kwart 2 achtsten kriegnt; Ne veerkwartsmoate besteet dus oet 8 achtsten.
Noapikn is per kwartnoot altied op n tweedn achtsten spöln. Den vaalt altied noa n tel. Doarumme wördt t noapikn eneumd.
Vuurkomn
Dit begrip keump in zowat alle meziekstieln wal n moal of wat vuur. Reggae en Ska daankt öar bestoan an t noapikn van bepoalde instrumeantn. Dance en oondersoortn hiervan maakt völle gebroek van noapikn um n teegngeluud te geewn vuur den hartn dreun op iedern tel.
Saxofoon
thumb|right|alt-saxofoon Nen Saxofoon, ook wal saksofoon (vake of ekortt töt sax), is n konies bloasinstrumeant (n buis wörd noar t eande hen breder). Saxofoons in heugere stemmingn zeent recht. Bie Saxofoons in legere stemmingn is n buis is vake in S-vörm eböagn um t instrumeant körter te maakn. De rechte soortn wordt nog wal es met nen klarinet duur mekoar ehaald).
n Buis hef geater dee't of eslötn köant wordn met klepkes, um zo n toonheuge te veraandern. t Hele apparaat is van kopper, mear t wörd nit töt de kopperne bloasinstrumeantn ereknd, umdet t n moondstukke hef van reed, woerduur t n hooltinstrumeant eneumd wörd.
Geskiedenisse
t Instrumeant is oet eveundn duur n Belgiesn instrumeantnmaker Adolphe Sax (1814 - 1894), den at dr op 28 juni 1846 pateant op anvreug in Fraankriek.
Sax wol n instrumeant maakn det net zo woarm as striekers kon spöln, en tegeliek zo krachtig as kopper was en de klaankmeugelikheedn van t hooltwoark har. n Eerstn sax was nen bas-sax, umdet den duur zinne grötte makkeliker te maakn is, en makkeliker of te steln. Toen't Sax det eenmoal keandn, gung he vearder op t kleaindere priegelwoark.
Gebroek
n Saxofoon wörd gebroekt in jazz-bands, showbands, plezeerkapeln, harmonieorkestn, popmuziek, kamermuziek, reggae en ska. Wieter is t instrumeant eweeld bie klezmer-orkestn.
Hoog-Keppel
Hoog-Keppel is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland. In Hoog-Keppel begon in 1962 de Eerpelverwarkende Industrie Keppel en Umstreken (Nederlands Aardappel Verwerkende Industrie Keppel en Omstreken) Aviko met de produktie van patat. Aviko is inmiddels verhuusd noar Steenderen.
Jakobswolde
Samengoan
De gemeente was betrokken bi-j n meugelek soamengoan op 1 januari 2008 met de gemeente Alkemade. Uutendelek wodden beslotten dit plan neet deur te loaten goan, umdat hierveur ne roadsmeerderheid in Alkemade ontbrak. Vanof september 2006 wodden der wier esprokken oaver n soamengoan tussen de gemeenten, moar noe vanof 1 januari 2009 of 2010 as ingangsdoatum. Op n antal punten warkt beide gemeenten al samen as veurbereiding op et kommende samengoan, zoas de brandweer.
Den veurlopigen warkname van de fusiegemeente is Koag en Brassem. Dit betekkent dat wanneer den ni-jen gemeenteroad niks dut um den name te wiezigen, Koag en Brassem den ni-jen name wöd van de gemeente.
Centraol-Europa
thumb|right|Centraol-Europa Centraol-Europa of Midden-Europa is een gebied dat vaeke meerdere definisies kend het. Dit kan een historische, een etnische, een poletieke of een geografische aachtergrond hebben. In et beginne van de 21e ieuw wodden de volgende lanen, van noord naor zuud, tot Centraol-Europa rekend:
Soms wodden ok wel Slovenië en Roemenië tot Centraol-Europa rekend. Disse lanen wodden krek as Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije ok wel tot Oost-Europa rekend, een overbliefsel uut de Koolde Oorlog.
Looprekke
Een looprekke of een box is een kombinaosie van een speulruumte en een berre veur kleine kienders. Een looprekke hef meestentieds holten spielen, waordeur 't kiend niet vort kan krupen of lopen. 't Looprekke is der dan veural ok veur bedoeld dät 't kiend niet in de kamer giet rondlopen en alderhaande van gevaorlijke dingen giet doen. Butendät kan 't kiend in 't looprekke speulen en slaopen, al is 't eigenlijks bedoeld um in te speulen. Soms wordt een looprekke ok wel gebruukt bie huusdieren zoas honden en katten.
1e eeuw
Decennia - Eeuwen - 1e eeuw v. Chr. - 1e eeuw - 2e eeuw
Noord-Europa
thumb|right|280px|Noord-Europa Noord-Europa is de naeme veur et noordelike diel van et Europese continent. In verschillende tieden is dit gebied verschillend definieerd, mar tegenwoordig wodden meestal de volgende lanen tot Noord-Europa rekend:
Noord-Europa bestaot dus uut drie verschillende groepen, de Baltische lanen (Estlaand, Litouwen en Letlaand), de Scandinavische lanen en de Noordse lanen (Scandinavië plus Faeröereilanen, Finlaand en Ieslaand).
Soms worden de Britse eilanden der ook bie rekend.
Oost-Europa
250px|thumb|right|Oost-Europa in et blauw Oost-Europa is een omvangriek diel van et Europese kontinent. In engste zin wodden de volgende lanen, van noord naor zuud, tot Oost-Europa rekend:
De definisie is in de geschiedenis ok hiel wat veraanderd, vrogger (tiedens de Koolde Oorlog) omvatte Oost-Europa, et gedielte aachter et iezeren gedien. Hieronder een overzicht van lanen die hiertoe reken wodde:
Mit de rume definisie rekenen wi'j alle Europese lanen die diel uumaekt hebben van et Oostblok tot Oost-Europa. Van disse lanen rekenen wi'j Estlaand, Letlaand en Litouwen ok wel tot Noord-Europa. Polen, Duutslaand, Tsjechoslowakije en Hongarije rekenen wi'j ok wel tot Centraol-Europa en Krowatië, Bosnië-Herzegovina, Servië, Montenegro, Macedonië, Bulgarije en Albanië rekenen wi'j meestal tot Zuud-Europa. Roemenië en Slovenië wodden ofwisselend tot Centraol-Europa en Zuud-Europa rekend.
Veenhoezen (Noordenveld)
thumb|200px|De protestaantse [[koepelkark (Veenhoezen)|koepelkìrke van Veenhoezen]] Veenhoezen (Nederlaands: Veenhuizen) is een plaots in de gemeeinte Noordenveld, in de Nederlaandse provincie Drenthe.
Veenhoezen daankt zien bestaon an de bouw van dreei grote gestichten veur bedeeilers, laandlopers en wezen in 't jaor 1823. De Maatschappij van Weldadigheid wol arme mèensken heropvoeden deur ze waark te geven. In 't begun beuden ze arme gezinnen oet de grote steden de gelegenheid vrijwillig naor Drenthe te kommen en daor in klonies te gaon wonen. As boer konden ze een nei bestaon opbouwen. Plaotsen as Frederiksoord en Wilhelminaoöord binnen daor een veurbeeld van. Mor omdat neit elkeneein oet vrije wil vort wol, hef de Maatschappij in Ommerschaanze en Veenhoezen grote veerkaante dwaanggestichten bouwd.
Netuurkunde
thumb|250px|Een [[magneet die boven een hogetemperetuursupergeleider zweeft laot et Meissner-effekt zien.]] Netuurkunde is de wetenschop van de meterie. D'r wodt ok wel zegd dat netuurkunde de niet-levende netuur bestudeert waorbi'j gien scheikundige veraanderings optreden. Et omvat onderzeuk van algemiene eigenschoppen van meterie, evenwicht en beweging, straoling, waarmte, locht, magnetisme, elektriciteit en de bouw van meterie tot op de kleinste schaolen. De netuurkunde koncentreerde et onderzeuk oorspronkelijk op de niet-levende netuur. De levende netuur wodt bestudeerd deur de biologie. Overigens bestaon bi'jgelieks ok biofysika, de netuurkunde van organismen, en fysische chemie. Methoden en technieken uut de netuurkunde bleken veerder op vule aandere wetenschopsgebieden toepasber te wezen.
Ofbaokening
Bi'jgelieks:
Læsø
Læsø ("Hlérs Eilaand") is t grötste eilaand in de Noordseaboaj bekaant a't Kattegat en leg 19 km van t Jutlaandhalfeilaand of. t Eilaand hör biej Deanemarkn en is doar ok ne gemeante van. t Eilaand wör ok oft nöamd in de Noorske mythologie, woarvan t bekaantste as de verbliefploatse van de woaterjötunn Ægir en as de feastploatse veur de geude Æsir.
Noam
t Moderndeanske Læsø köm of van t Oldnorske Hlésey, det Hléreilaand betekkent. De Edda van Verhoalns book Skáldskaparmál zeg det Hlér nen oare noam is veur Ægir, nen jötunn (reus) den feastn veur de geude gaf öp t eilaand.
De gemeante Læsø
thumb|left|250px|Højsande öp Læsø. De gemeante is in de Noord-Jutlaandregio in t noordn van Deanemarkn. t Is de kleainste gemeante van Deanemarkn en besteet oe't heufdeilaand Læsø en n poar noabereilaandn, dee soamn n öppervlakte van 114 km² moakt, en hef in totoal 1969 inwönner öp 1 jannewoari 2010. n Burgemeaster is Juul Gaarn Larsen, n lid van de Venstrepartiej.
De heufdstad is t dörp Byrum, woar ok n gemeanteroad zit.
Læsøs eanige noabergemeante is Frederikshavn, woarvan t skiejdn is deur de Læsø Rende.
Læsø, teagn-steld töt oare gemeantn in Deanemarkn, is nich met ne oare gemeante soamn-veugd deur de 2007 Kommunalreformen.
Lokoasie, industrie en diern
thumb|left|Wa'j veural öp Læsø könt zeen beent de half-vakwark half-soamnplearde huuze met seaweer öp t dak. Soamn met Anholt hör Læsø töt de "woosteniejrieme": tiejdns de zommermoandn wör t zoo dreuge det de bekn en streume söms zölfs dreugvalt.
In de Mirrejoarhönnerdn was t eilaand bekaant veur zinne zoltindustrie. t Groondwoater kän hier wal 15% zolt hoaldn, en dee weardn öp natuurlike wiejze biej mekoar bracht in de zoltweidn in de heate zommern. Veur de noven warn grötte heuveelheadn holt nödig, woardeur t eilaand oeteindlik gin bos mear had. Zaandstörme begroawn hölle dörpe, en oeteindlik is de zoltindustrie stopt. Seends t end van de joarn '80 beent zee wieder öp kleaine skoal an-vangn as n skiedkundig eksperiment en veur de bezeukers.
Öp t eilaand kömt nog völle de Europease zwärte biej veur. Disse soart is önner n Deansen wet beskermd en d'r majt ginne oare söarte noar t eilaand heen-bracht wordt. Dissen wet is allinig neujt in warkige bracht en noe-an-n-dag beent zoo wal zwärte as nörmoale biejn broekt veur hönig. Wál is t eilaand in twea stökker deild, ean veur elkn soart.
Bereikboarheaid
Boatdienstn verbeendt t eilaand met Frederikshavn vanoet Vesterø Havn, tarwiel Østerby Havn de vissershoawn van t eilaand is.
Blues
thumb|right|[[Bessie Smith]]
De Wilp
De Wilp is n Nederlaands dörp in de vrougere gemainte Moarum ien t Westerkertaaier van Grunnen. t Dörp ligt op de grìns van Frieslaand. De bebaauwen lopt deur over de provìnziegrìns, De Wilp goat den over ien Siegerswòl. De Wilp het sikkom 1600 inwoner.
Blues
Blues is n naam vuur ne vorm van muziek en muziekstiel wat oet Afrikaans-Amerikaanse gemeenskopn kömn, heuwdzakelik in t zuudn van de Verenigde Stoaten. t Is roond t eande van t 19de joarhoonderd ontstoan oet spirituals, woarkgezangn, veeldskreewn, kreenkzaank en chants, en seempele verhaalkes op riem. n Bluesvorm is te veendn in oonder mear jazz, rhythm and blues en rock and roll. t Besteet oet herkenboare akkoordnverleupe, woervan de 12-moatn blues t bekeandst is. n Aander kenmoark zeent de blue nootn. Dee wordt vuur de oetdrukking van t geveul vake of evlakt of eböagn ezungn of espöld (mineur 3e noar majeur 3e) in verhoolding met de toon van de toonladder in majeur.
De Wilp
De noam van t dörp komt van de waaidevogel de wulp. De Friese noam is De Wylp. Dat geft aan dat De Wilp sticht is deur Friese aarbaiders dij hier waarken kwamen ien de vervenen. De oorspronkelke bewoner holden nog vaast aan heur eigense toal, De Wilp is doardeur, mit De Penne en Moarum de enegste ploats ien Grunnen woar tegenswoordeg Fries proat wordt.
Blues
n Muziekstiel 'blues' is baseerd op de bluesvorm, mer hef ook aandere kenmoarkn, zo as kenmoarknde tekste, basmellodiejn en instrumeantn. Blues is te verdeeln in verskilnde oondersoortn, van country noar urban blues. Elke van de oonderverdelingn hebt in mear of meendere moate wal populear ewest bie t grote publiek in t 20ste joarhoonderd. t Bekeandst zeent de Piedmont-, Delta-, Jump- en Chicagoblues. Vanof de Tweede wearldoorlog gung t oawer op electric blues en wör de bluesmuziek oonder n breder (met name blaank) publiek geleefd. Vanof de joarn '60 ontsteund n tuskenvorm wat ze bluesrock neumdn.
n Term "the blues" verwis noar de "blue devils" (blaauwe duwels), n bienaam vuur de geveulens van melancholie en verdreet. De eerste verwiezing noar dissen bienaam keump al vuur in George Colman de Jongere zinne klucht Blue Devils oet (1798). Skoonwal n naam in Afro-Amerikaanse muziek wal eulder kan wean, was Hart Wand zinne "Dallas Blues" oet 1912 de eerste opname met auteursrechtn. In tekste wörd n term de blues hebn vake gebroekt um ne depressieve stemming oet te drukn.
Vorm
n Bluesvorm is ne muzikale herhaling woerin't n terugkomnd akkoordnverloop t vroag en antwoardpatroon noabootst. Dit patroon keump vake wierumme in Afrikaanse en Afro-Amerikaanse muziek. In de eerste tientaln joarn van t 20ste joarhoonderd lea t akkoordnverloop nog nit zo vaste Duurdet artiestn oet de begintied, zo as Bessie Smith, de twaalfmoatnblues völle gebreukn, verspreaidn disse vorm zik rap oawer de hele muziekindustrie in de 20er en 30er joarn.
n Standaard 12-moats blueskomposisie hef ne standaard harmoniese löppe van 12 moatn in veerkwartsmoate. In 12-moatsblues he'j gewoonlik dree verskilnde akkoordn. In t oawerzicht hiernöast stoat de verskilnde akkoordn met Romeinse siefers wier egeewn um t interval tusken de verskilnde akkoordn an te geewn. Den is aait geliek. A'j nen blues in C spölt (nommer I), dan is nommer IV n F-akkoord en nommer V n G-akkoord. C is dan oew groond- of basisakkoord, F neumt ze dan subdominant en G is dominant, umdet n G-akkoord noa t spöln van C en F vuur t geveul terugge dweenk noar C, en dus noar t herhaaln van de 12 moatn. Dit neumt ze ook wal es de turnaround, ofwal de wende. n Tekst zwig meestal op n 4den tel van de 10de moate, of op n eersten tel van de 11de moate, woerbie't de leste beaide moatn vriej zeent vuur n muzikaant um wat te doon. Vake wordt n antal of alle van disse akkoordn in de harmoniese zeuwnde vorm espöld. Dit is kenmoarkend vuur blues.
In de mellodie wörd blues ekenmoarkt duur t gebroek van verleegde doardes, viefdes en zeuwndes van de bieheurige toonledder in majeur. Disse aparte toonn neumt ze de blaauwe of verbeugnde nootn. Disse toonn komt in plaatse van de natuurlike toonn op dee plekke in n natuurliken toonledder. Of ze komt dr bie tusken, zo as bie de bluesledder in mineur. Hierin vervaank de verleegde doarde de gewone doarde, de verleegde zeuwnde de normale zeuwnde, en de verleegde viefde wörd tusken de natuurlike veerde en viefde in edoan. Skoonwal de 12-moatnloop al joarhoonderde gebroekt wörd, was t baanbreknde van de blues det dee mineurtoonn zo regelmoatig in de majeurtoonledder bie in edrok wordt, en det mangs twee direkt nöast mekoar lignde toonn tegelieke spöld wordt (met aandere wöarde dus nen verleegnden tweeden)—en sliding (gliedn), vergeliekboar met vuursleage.
Blues wörd vake shuffled spöld, wat "verskoefeld" of "versköawn" beteeknt. Dit verstoarkt t ritmiese effekt van de muziek. Hierbie wordt de achtste nootn van de muziek um en umme dubbel zo laank emaakt, zode'j dus elke keer eenn langn en eenn kortn hebt. Dit wörd in völle mear muziekstieln gebroekt.
Blues in t Neersassies
In t Neersassies is blues vanof de zeuwntiger joarn beheurlik populear wördn en det is t nog aait. Normaal was de eerste groep wat in t Plat de blues zung, en doarmet zorgen vuur ne opleawing en herweardering van t Plat kuiern. Hemmelvoartsdag 1975 wusn ze n lokaal bandjesfestival in n Achterhook plat te spöln duur öar optreedn te beginn met de "Drieteri-je Blues". Doarnoa volgen dr nog völle bluesnummers mear, zo as "Dun op dn mest" en "8-cylinder Blues". Ook Daniël Lohues oet Dreante hef met verskillende bandjes de blues oonder n andacht van t volk weetn te brengn, zo as met Skik en zin latere bandje The Louisiana Blues Club ("Boggel in t Rad"). Laandelik bekeand wör Harry Muskee oet Grolloo met Cuby & The Blizzards, den't zin hele repertoire oet blues besteund.
Instrumeantn
Oawer t algemeen is nen gitoar onmisber in de blues. Of den dan ellektries is of onverstoarkt maakt nit oet. Mangs wörd dr ne dobrogitaar gebroekt. Ne aparte manere van spöln is sliding, met nen metaaln kökker um n vinger.
Wieders zeent de meestvuurkomnde instrumeantn nen bas, drums en de stemme. As toovoging komt doar mangs nen piano of Hammondörgel bie, of n spesjaal moondörgel in bluesstemmige.
Erica
Erica kan verwiezen naor:
Nederduuts
Et Nederduuts is een groep West-Germaanse taelvariaanten die niet an de twiede Germaanse klaankverschoeving dielnumen hebben.
Nederduuts verwiest naor een drietal dialektgroepen, die mit westelik en oostelik an te duden binnen: De Nedersaksische dialekten wodden praot in et oosten van Nederlaand en in Duutslaand in et noordwesten van de Benrather Linie. In de tied van de Hanze weren ze tot veer in et Baltische gebied te heuren. D'r is liekewel nooit een standerdtael uut ontstaon en veural in de tied van de Duutse ienwodding is de rolle van et Hoogduuts en et Standerdnederlaans alsmar groter wodden. De Oostnederduutse dialekten wodden praot in et noordoosten van Duutslaand in et noorden van de Benrather Linie. De benaeming Nederfrankisch wodt bruukt veur een antal taelvariaanten die ten westen van et Nederduutse taelgebied spreuken wodden, disse taelvariaanten wodden over et algemien zien as Nederlaans of nauw verwaant d'r an. Tegensworig bin d'r aorig wat meensken die vienen dat et Nederfrankisch d'r niet bi'j heurt.
Et Ooldsaksisch is schreven vaastelegd vanof de 9e ieuw (Heliand). Sund de riffermaosie wun liekewel et Hoogduuts meer terrein. De anduding Nederduuts is in de laete 19e ieuw veur de in Nederlaand en Vlaanderen spreuken variëteiten in ongebruuk raekt.
Tot et Nederduuts wodden onder aandere de volgende dieldialekten rekend: et Bremerduuts en et West- en Oostfaals, et Nederfrankisch, et Nederprusisch en et Noord- en Oost-Fries. De Nederfrankische dialekten wodden vaeke niet meer tot et Nederduuts rekend, omdat ze grotendiels binnen et Nederlaanse (en Afrikaanse) taelgebied valen.
De woorden Diets en Duuts gaon terogge op et Germaanse theodisk en disse naeme wodde al deur de Franken bruukt as anduding van de Germaanse volkstael in tegenstelling tot et Latien van de karke (of de Romaanse dialekten die daoruut ontstaon weren).
Typisch is, dat de Nederlaanse Hervormde Karke tot 1816 nog officieel de Nederduuts Griffermeerde Karke hiette, en in Zuud-Afrika hiet et now nog zo.
Begrip Nederduuts
Et begrip Nederduuts as benaeming veur een mederne tael of taelen het nogal uutienlopende betekenissen. De Belgische taelwetenschapper Jan Goossens telt zoe'n tien verschillende betekenissen.
29 juni
De volgende gebörtenissen vunnen of vinnen plaots up 29 juni
Nederduuts
Begrip Nederduuts
Neffens pattie taelwetenschoppers slaot et begrip Nederduuts allienig op de taelen of dialekten van Noord-Duutslaand, vandaor dat Nedersaksisch as alternetief bruukt wodt. Neffens aanderen slaot et op et noordoosten van Nederlaand en op et noorden van Duutslaand. Weer aanderen numen zo de taelen en dialekten van et noorden van Duutslaand en van et volledige Nederlaanse taelgebied (Nederduuts in roemere betekenisse).
Platduuts
Et begrip Nederduuts kan ok een aandere benaeming wezen veur et Platduuts, een Nedersaksisch dialekt dat in Duutslaand praot wodt.
Voet
Voet kan verwiezen naor:
Erica (Drenthe)
thumb|240px|De locatie van Erica in de gemiente Emmen Erica is een dorpie in de gemiente Emmen, pakweg tien kilemeter bezuden 't centrum van Emmen. De N37 löp deur dit dorp.
Ontstaon
Erica ontstund as boekweitkelonie op de hoagere zaandgronden. 't Gruujde uut töt een echte veenkelonie toen umdebij 1863 de Oogeveinse Vaort klaorkwam. 't Centrum kwam toen an 't kenaal te liggen.
De eerste luu die as op Erica woonden binnen kenaolgraovers west die zich in 1863 nao 't klaorkommen van de Bladderswiek (een verlenging van 't Oranjekanaal) net bezuden 't Oranjekenaal bij Zuudbarge wollen vestigen. Ze worden vot jaagd deur de Zuudbarger boeren, die heur een end wieder wolden hebben. Zo kwammen ze een paar kilometer wieder naor 't zuden bij de uutlopers van de Hondsrug.
Enya
Enya (geboren as Eithne Patricia Ní Bhraonáin) op 17 maai 1961 in Gaoth Dobhair, is n Ierse pop/new age zangeres en laidjesschriever.
Erica (Drenthe)
Ontstaon
De mieste kenaalgravers waoren niet drok op dit plekkie en gungen trugge naor Slagharen waor dat ze wegkwamen, mar twie femilies, die van Geert Tien en Anton Lipholt, binnen bleben. Dizze femilies kwamen uut Duutslaand en trokken laangs Slagharen op Zuudoost-Drenthe an um kenalen te graoven. Um dizze reden binnen völle luu op Erica nog katteliek (44%).
Enya
Enya zingt in verschillende toalen; tot nou tou het ze al 10 verschillende toalen broekt: Engels, Iers-Goals, Fraans, Japans, Latain, Spoans, Kymrisch (Welsh), Sindarin, Quenya en Loxian. De maiste nummers binnen in t Engels of Iers-Goals.
Erica (Drenthe)
Ontstaon
In 't zölfde jaor kregen nog drie femilies uut Slagharen heur stee op Erica: de femilies van Geert Veltrop, Frans Fahrweg en Hendrikus Kotterink. Dit waoren boekweitboeren die verhuzen mossen umdat d'r ien de contreien van Slagharen gien veen meer over was um boekweit op te verbouwen. Dizze gezinnen hadden aordig wat kinder, waordeur d'r al een hiele nederzetting ontstund.
Dizze mensen hebben hun gehuchie de name geben van de plaotse waor dat ze weg kwammen, dus Nij Slagharen. Mar de borgemeister van Emmen, Mr. Lucas Oldenhuis Tonckens, hef 't dörp definitief Erica enuumd, de Latiense name veur döpheide.
In 1902 kreeg Erica een verbinding per stoomtram toen de DSM 't spoor van Nei-Amsterdam naor dizze plaots anlegde. De lien wordden op 't end deurtrokken naor Troapel. In 1947 kwaam 'r een end an 't vervoer mit de stoomtram.
Teengswoordig
Erica hef umdebij 4800 inwoners, waor dat zo'n 1200 van jonger as 18 binnen. Völle van de kinder binnen bij de scouting of op een sport. D'r binnen sportvelden, een uutbreide sporthal en een zwembad, die as stichting hielemaol deur de luu op Erica betaald wordt.
De mieste mensen op Erica warken in de glastuunbouw. D'r is ok een groot bedrief dat kassen bouwt. De aanderen warken bij kleinere bedrieben, in de detailhandel of nog aans.
Keuningin Beatrix hef Erica op dartig oktober 1998 mit rubberstiefels an bezöcht tiedens de gloepense wateroverlast in 't tuunbouwcentrum. Een dag eerder was de toenmaolige premier Wim Kok al op Erica.
Niedarp
Niedarp is ne veurmoalige gemeente in de regio West-Freeslaand in de Nederlaandse previnsie Noord-Hollaand, en ligt doar in et olde gewest Westflinge. De gemeente had op 1 april 2011 zo'n 12.298 inwonners en had een öppervlakte van 65,54 km² (woarvan 1,43 km² water).
De gemeente is op 1 jannewoari 2012 samenegoan mit de gemeenten Anna Paulowna, Wieringen en Wieringermeer tot de gemeente Hollaands Krone.
Plaetse binnen de veurmoalige gemeente
Steaden:
Darpen/Gehuchten:
Buurtschoppen:
(De schuun stoande plaatsnamen tussen höakskes bunt de Westfreese benamingen, dee neet gelieke bunt aan de officiële benamingen.)
Nairobi
Nairobi is de höyvdstad en gröytste stad van et oustafrikaanske land Kenia. De name kümt uut et masai Enkare Nairobi en bedüdet kule waters. De stad ligt in et midden-süden van Kenia an de rivyr de Nairobi. Et beslöt ne uppervlakde van ungeväär 693 km², wårup in 2011 ungeväär 3.363.000 lüde woanden.
Nairobi ligt up ne höygte van 1795 meter, wårmed as et up Addis Abeba en Asmara nå de höygst eleagen höyvdstad van Afrika is.
Nöäst de officiele landsspråken engelsk en kiswahili küret vöäle lüde in Nairobi ouk kikuyu.
Tenerife
Tenerife is et grötste en drokst bevolkede eiland van de kanariske eilanden. Van de heyle eilandengrup woanet ungeväär 43% van alle lüde hyr. Med ne uppervlakde van 2034 kilometer in et veerkant en 966.354 bewoaners (2020) is et ouk et drokst bevolkede eiland van Spanje en Makaronesie.
30 juni
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 30 juni
Tenerife
In Santa Cruz de Tenerife, de höyvdstad van eiland, sit ouk den eilandråd (cabildo insular). Med Las Palmas de Gran Canaria förmt et ne co-höyvdstad van de autonome streake. In de beide städen sittet regeyringsinstellingen, sou as et presidentiäle kantoor en ministerys. Dat is al sou seyd 1927, up bevel van de spaanske kroune.
Up et eiland vind y de Universiteit van La Laguna. Den wör in 1792 esticht in San Cristóbal de La Laguna en is dårmed de öldste universiteit van de karaniske eilanden. De stad La Laguna steyt up de wearldarvgoodlyste van UNESCO. Et hevt et eyn-nå-höygste inwoanertal van Tenerife en et tweyde-höygste van de eilanden. La Laguna was de höyvdstad van et eiland töt 1833, do as Santa Cruz wör inesteld as de höyvdstad.
Et Nationaal Park Teide ligt middenup et eiland en is ouk UNESCO wearldarvgood. Middelpunt van et park is den barg Teide, et höygste punt van Spanje en van alle eilanden in den atlantisken oceaan. Teide is medeyne ouk de dardegrötste vulkane van de wearld, as y et vanaf den voot (under water) meatet. En ander geografisk kenmark van et eiland, de Macizo de Anaga, hevt UNESCO anemarked as beskarmden biosfeer. Up Tenerife leavet de meyste inheymske planten en deers van Europa.
Riesberkaampen
Riesberkaampen (Nederlaans: Rijsberkampen, Fries: Rysberkampen) is een buurtschop in et Weststellingwarfse dörp Buil. Et bestaot lichtkaans al langer as veur 1850, doe beston d'r een meulepolle inkelde huzen en boerderi'jen en had omdebi'j 60 inwoners. Et buurtschop het zien naeme te daanken an Van der Aa Riseperkampen .
Tenerife
Name
Tenerife dankt de name an de guanche, en berbervolk wat der woanden. Dee nöömden et teni (barg) + ife (sney) (letterlik sneybarg). De spaanske oaverheyrskers nöämen dat oaver en plakkeden der nen -r by tüsken üm et vöär sikselv lechter uut te künnen spreaken.
De inheymske guanches nöömden et achinet of chenet. Volgens Plinius den Jungeren stüürden den berberköäning Juba II nen koppel verkenners når de Kanariske Eilanden en Madeira. Hee nöömden de eilanden canaria, når de hellige hünde up et eiland. Juba II en de romeinen nöömden Tenerife Nivaria (van nix/nives vöär sney), når den sneytop van de Teide. Up kaarten uut de 14. en 15. eywe steyt et eiland up as Isla del Infierno (helle-eiland), vanweage Teides uutbörstingen en andere vulkaniske geböärdenissen.
Ouk sint der andere verklåringen vöär de name bekend. De geskeedkündigen Juan Núñez de la Peña en Tomás Arias Marín de Cubas meynden dat de inheymsken et eiland når de bekende guancheköäning Tinerfe nöömden.
Geskedenisse
duum|411x411px|Teykening van Tenerife in 1861 De öldste spoars van bewoaning dateert uut de 6. eywe vöär Kristus. Dat blikt uut de Guanchegrotten by Icod de Los Vinos up et noorden van et eiland. Of de eyrste bewoaners in de steyntyd leavden is betwist. Et kan good weasen dat se gewoan gin metaal kunden vinden, ümdat et eiland weinig mineraalryk is. De lüde leavden van landbouw en veyholderye, mär ouk van visken. Et eiland was verdeyld in meyrere menceys, köäningryken.
De spanjaarden lükkeden et et eiland in 1496 in te neamen, al probeerden se et al sou'n 32 jår, vanaf 1464. De spanjaarden assimileerden de guanche voordan meyr döär der med te trouwen en de kinder as spanjaarden up te voden. Andere guanche störven an seekdes as gryp of pokken, wåras se gin weaderstand teagen hadden. Et eiland tröäk migranten uut et heyle spaanske ryk, sou as Vlaanderen, Düütskland en Italie.
De groiende bevolking had brandstof nöydig en kappeden de nåldbusken up et eiland, wat weader rüümde gavven vöär landbouw. Vanaf 1520 wör sukerreed inevoord. Ouk kweykeden se drüve, bananen en kochenille-lüse vöär den karmynrouden klöörstof.
Vanaf de 18. eywe wör Tenerife en vöärnaam eiland in de oaverseyske handel med Noord- en Süüdamerika. De vöärnaamste handelswår warren kochenillelüse, rum en sukerreed. Ümdat Tenerife en gadderpunt was vöär den oaverseysken handel med Noord- en Süüdamerika, stoppeden vöäle skeypen hyr üm vöärråd in te slån en volk te warven üm med te våren. Vöäle Tinerfeños (inwoaners van Tenerife) güngen med en emigreerden uuteandelik. Dat wör ouk anefyterd döär de spaanske regeyring. Dee wolden vöärkummen dat de nye wearld inenöämen wör döär de engelsken en fransken, sou as byvöärbeald al up Jamaika was geböärd.
Juni 1787 slöög den engelsken Eyrsten Vlout proviand in up Tenerife, dee bestünd uut de elv strafskeypen dee as når Botany Bay in Australie vården üm dår ne nye strafkolony up te bouwen. An board sou'n 1500 lüde dee döär de engelsken as misdådigers wörden anemarked.
In juli 1797 völlen de britten Tenerife binnen. Den engelsken admiraal Lord Nelson wör hyrby in synen årm esköäten, den as der dårnå souwat heylemål af must. De britten probeerden et in september van dat jår noch eyns, mär et verhaal geyt dat de inwoaners groute keien vanaf de klippen van Los Gigantes up de engelsken smeyten.
In de jåren dartig van de vöärige eywe wör Francisco Franco stationeerd up de eilanden, ümdat de regeyring vünd dat hee gevöärlike ideen hadde. Toch kreag hee dår syne inlichtingen wal. Hee hülp med in den ståtsgreyp dee as den Spaansken Börgeroorlog untkeatenden en küm uuteandelik selv van 1939 töt 1975 an de macht. Vöäle lüde untvlüchteden de ellende.
Up den 27. määrt van 1977 geböärden et slimste vleegtüügungelükke van de geskedenisse up de noordelike luchthaven van Tenerife. Twey Boeing 747s gebröäken de landingsbane in dikken mist en botsden up mekander. 538 lüde kümmen ümme.
Landbeskryving
duum|377x377px|Pyroklastiske lågen by et uutsichtpünt La Tarta (Den taarten). Ungeväär 12 miljoon jår eleaden börsten der in den atlantisken oceaan nen vulkaan uut, wårmed de eyrste bargtöppe van Tenerife boaven water kümmen. Et hüdige eiland wör dree miljoon jår leaden eförmed döärdat de Teide de dree bargkeatens Anaga, Teno en Valle de San Lorenzo samensmöält. Den vulkaan is vanaf de meyste steades up et eiland te seen. Den krater is up syn breydst 17 kilometer lange. Tenerife is et grötste van de Kanariske Eilanden.
Klimaat
Tenerife steyt bekend as warm en dröyge. Volgens et klimaatstelsel van Köppen hevt et eiland twey verskillende klimaten, mär in warkelikheid sint et der vyve. De höyvdklimaten sint et heyte halvdröyge/dröyge klimaat (Köppen: BSh en BWh) en et subtropiske middellandske seyklimaat (Köppen: Csb en Csa) in et binnenland en up gröttere höygdes. An de laegere streaken an de küste is den döärsneyde temperatuur 18 - 20 gråd de winterdag en 24 - 26 gråd den summerdag.
Et döärsneyde sünnige dage is houge en der valt in de küststreaken weinig reagen. Up de höygere deylen in et binnenland, sou as by La Laguna, is et reagenachtiger en bewulkeder. Dår is et ouk kölder, med den winterdag tüsken de 13 en 14 gråd en 20 töt 21 gråd den summerdag. Et emåtigde klimaat van Tenerife kümt groutendeyls van de passaatwind. Dee dryvet vöär up et noordelike deyl van et eiland dikke wulken up.
De kolde seyströyme kolet de küste en stranden af, terwyl as de grillige rotsklöyve in et binnenland wöärmde vasteholdet. Et wördt der nooit sengend heyte en vresen wil et der ouk slecht. De laegste temperatuur ooit emeaten is 8,1 gråd Celsius. De höygste temperaturen wordet emeaten in augustus. Dan wördt et der in döärsneyde 29 gråd. Dårmed is et vergelykbår med steades as Barcelona en Majorka.
Kranenburg (Gelderland)
Kranenburg  is een buurtschap in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland.