cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vlöggeln
De euldste vermeelding van t vlöggeln is in n Oaweriesselsen Almanak vuur Ooldheed en Lettern oet 1840. Koarkhistorikus Paul H.A.M. Abels meant op basis van onderzeuk noar koarknotuuln en domiesanteeknings det t gebruuk oarngs tusken 1794 en 1840 ontstoan mut wean. Toch wördt dr vake dacht det t vlöggeln oet oertiedn zol stamn.
Francesco Totti
right|upright=0.4|thumb|150px|Francesco Totti Francesco Totti (Rome, 27 september 1976) is nen Italiaansen voetbalspöller.
Hee is anvaller en spölt sund 1992 veur t eerste van AS Roma. In november 2009 verlengen he zien kontrakt tot en met t seizoen 2013/14.
Eel-Potterwold
Eel-Potterwold (Poaterwool, Pôtjerwôlde) (Nederlaans: Paterswolde) is n stee in t Nederlaandse prevìnzie t Drìnt, gemainte Tinoarlo. n Leuts paart van t durp ligt laangs de Meerweg en ligt in prevìnzie Grunnen, vrougere gemainte Hoaren. t Antel inwoners op 1 jannewoari 2006: 10.744.
t Durp
De durpen Eel en Potterwold binnen in run van t twintegste eeuw an mekoar gruid. Op de ploatsnoamborden wordt den ok de noam Eelde-Paterswolde vermeld. Potterwold vurmt t noordelke paart van t twailengsdurp. Durp is veural bekend van t Potterwoldermeer;
Eel vurmt t zudelke paart van t twailengsdurp, en is veural bekend van t Bloemencorso en de lochthoaven. Veul van de Stadjers holden van t stee, umdat t dichtbie Grunnen in de buurt ligt, n parkachtige uutstroalen het en deur de rekreoatsiegebieden om t Potterwoldermeer en t Fraise Veen hìn. Ook de laandgouder De Braak (mit doolhuf) en Vennebroek binnen laifkoost bie rekreanten.
Verleden
Potterwold war in middeleeuwen bosriek wèst (doarum heet t Potterwold) en het nimmer an n klooster touheurd. De Grunneger kloosters bezaten volgens de bewoard bleven rekenens gain laand in dij streek. Der is n burgemeesterfemilie Potter bekend, en de Pottersvoorde, de Potterskamnade en Pottershoogeland in dizze omgeven worren mit hom in verbaand bracht. Eel war paart van t olde dingspel Noordenveld. De oldeste vermelden is vonden in n oorkonde uut 1139, woarin t stee as Elde vermeld wordt. t Is zeker dat der veur 1139 ok aal goundend woonden op dit stee, moar tot wenneer tou dit terug gaait is nait dudelk. n Grafheuvel en veenwierden wiezen sowizo in richten van vruigere lougsters.
Eel-Potterwold war vruiger n aigen gemainte, moar dizzertieds is t paart van Tinoarlo, woarin ok de stees Zuudloarn, Midloarn, Vrais, Tinoarlo, Ide, Zain, de Grouve, Dundern, Zaigse, Zuudloarderveen, Eelderwold, de Punt, Bunne, Bunnerveen, Toarl, Winde, en Oldemeuln liggen.
Overg
thumb|right|250px|Landgoed Vennebroek Der binnen gounend van Eel-Potterwold dij bekend binnen: Jan Pelleboer (tot zien dood in 1992), Kuno van Dijk, Jacques d%27Ancona, Pieter Hofstra en Albert Jan Maat.
In t noabie umgeven van t stee liggen veel gebieden dij aigendum binnen van Natuurmonumìnten. Zo as t Fraise Veen, Vennebroek, De Braak, Peizermaden, Elsburger Onland, Kluivingsbos, De Dunen, Polder t Oosterlaand en Polder Lappenvoort.
Even tin zuden van t durp ligt de lochthoaven Groningen Airport Eelde, de grootste lochthoaven van Noord-Nederlaand mit personenvluchten.
Kyra Lamberink
thumb|Kyra Lamberink in 2016 Kyra Lamberink (geboren op 15 april 1996, Banthum) is een Sallaandse vrouwelike baanwielrenster. Zi'j vertegenwoordigt Nederlaand bi'j internasionale wedstrieden.
As junior wun Lamberink de bronsen medalje op de Europese Baanwielrennen 2013 (onder de 23 en junior). Zi'j nam del an de 2016 UEC European Track Championships en endigen as vierden op et teamsprintevenement en achtsten op et 500 meter tiedritevenement.
Olddoarp
thumb|right|Een typisch Olddoarps landskap Olddoarp (Nederlans: Ouddorp) is een doarp in de Neerlaandse proveensie Zuud-Hollaand, eleagen in de gemeente Goedereede. Olddoarp hef 6.080 (2010) inwonners.
Olddoarp lig hemelsbreed tusken de Noordzee in 't noordwesten en de Grevelingen in 't zuudn.
Roond 1100 wör dr op de hudige stea van Olddoarp vuur t eerste bouwd. 't Doarp hef ne gemeente van de Protestanse Kaarke in Nederland, een gemeente van de Hersteld Hervormde Kaarke, een Gerefformeerde Gemeente en een Gerefformeerde Kaarke.
In Olddoarp bint twee basisskolen; De Westhoek en de Koningin Beatrixschool.
In 2010 is der begunnen met de bouw van de nieje wieke Welgelegen.
Simon van Wattum
thumb|Simon van Wattum deur Marten Grupstra, bòrstbeeld in de openboare bibliotaik van Knoal Simon van Wattum (Knoal, 11 december 1930 - Winschoot 29 december 1995) was n dichter en journalist dij schreef in t Veenkelonioals, Oldambtsters en Nederlaands. t Veenkelonioals was de toal dij er van huus uut metkregen het; Oldambsters het er leerd noa vervoaren noar Winschoot deur waark en traauwen. Noast zien dichtwaark schreef er verhoalen en foajetons, en vertoalde en bewaarkte hai tejoaterstukken.
Op zien achttiende publizeerde Van Wattum zien eerste dichtbundel. In 1954 richtte hai mit Jan Niehoff en Willem Diemer t Leegsaksische letterkundege bladje 't Swieniegeltje op, woar Van Wattum de noam van uutdocht haar.
In 1966 wör t satirische bladje Twijspaalk opricht, woar of Van Wattum de laaidende redakteur van was.
Van Wattum zien teksten binnen onder meer bruukt worden deur de Grönneger folkgroep Törf.
Priezen
Simon van Wattum kreeg verschaaiden priezen veur zien literère schrieverij:
Dailstoat
n Dailstoat is n bestuursainhaid dij veural bruukt wordt deur grode landen. Dailstoaten kennen as volgt tot stand kommen:
Dailstoaten in Duutslaand
Zee ok: Dailstoaten van Duutslaand veur mear informoasie.
John Zerzan
John Zerzan (Salem, 1943) is 'n Amerikaansen anarchist, filesoof van 't primitivisme en schriever. Zien wark bekritiseert de laandbouw-beschaving as intrinsiek onderdrukkend en pleit derveur 'n veurbeeld te nemmen an de meniere van lewen van de prehistoriese meanse dat as inspiratiebronne zol kunt dienen veur hoe 'n vri'je gemienschop der uut zollen kunnen zien. In 'n antal van zien kritiese artikelen giet hi'j zo verre dat hi'j vraogtekkens zet bi'j gezinslewen, taal, symbolies deanken (zo as wiskunde en kunst) en 't begrip tied. Zien vieve belangrieksten boeken bint Elements of Refusal (1988), Future Primitive and Other Essays (1994), Running on Emptiness (2002), Against Civilization: Readings and Reflections (2005) en Twilight of the Machines (2008), woorvan gin enkelen in 't Nederlaans is vertaald.
Wark
Zerzans theorieën hef dingen geliek met Theodor Adorno's deankwieze over de negatieve dialectiek um 'n theorie te vörmen over de beschaving, as 'n stapsgewies toenemmend geheel van vervrömming. Volgns Zerzan ledt de oorspronkliken meanslike gemienschoppen in 't stienen tiedpark, en vergeliekbare hudige gemienschoppen zo as de !Kung, Bosjesmannen en Mbuti, een niet-vervrömde en niet-onderdrukkende meniere van lewen, baseerd op 'n primitieven overvloed en 't dichtebi'j de natuur staon. Um derglike gemienschoppen as 'n soort politiek ideaal, of tenminste as 'n leerzamen vergelieking te kunnen zien, waormet de hudige (met name de industriële) maaschappi'jen an de kaoke steld kunt wödden, maakt Zerzan gebruuk van antropologiese onderzuuksresultaten over derglike gemienschoppen, as basis veur 'n breden kritiek op de onderdelen van de teegnsworige meniere van lewen. Hi'j schildert de hudige maaschappi'je of as 'n weerld vol ellende, baseerd op 't psychologies töt staand brengn van 'n gevuul van schaorste en gebrek. De geschiedenisse van de beschaving is de geschiedenisse van 'n luênge; 't teegnover-estelde is nie veuruutgaank mar juustem de Utopie die 't resultaat is van 't ontkennen van die veuruutgaank.('t deel nao de puntkomma behoeft verduudliking).
Zerzan is 'n anarchist en wödt uut-ebreid associeerd met 't gedachtegoed van 't anarcho-primitivisme, grune anarchie, anti-beschaving, post-linkse anarchie, neo-luddisme 't concrete vörme gewen an 'n abstract concept, en in 't biezunder 't verzet teegn de technologie. Hi'j verwörp nie allinnig de staot, mar alle vörms van hiërarchiese en autoritaire verholdings. “Anarchie betekent ienvoldigweg ‘zunder heerser.’ Dit höldt nie allinnig 'n verwarpen van de regering in, mar eem-iens van alle aandere vörms van overheersing en macht.”
Oeken
thumb|200px|Veurmaolige openbare legere schole van Oeken Oeken is n darp in de gemeente Brummen, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Had in 2010 rond de 460 inwoners. De Voorsterweg en Buurtweg bint de twee heufdwegen waoran de meeste woningen liggen. t Darp hef n landelik karakter. De inwoners van Oeken bint veur heur veurzieningen veural ericht op Brummen en Eerbeek.
Oeken wörd in 797 veur t eerst vermeld as n zekere Oodhelm n darde van zien arfenisse, waoronder n hoeve in Ocanni in de pago Isloi (Iesselgouw), an Liudger schenkt veur zien pas estichten Sunt-Salvatorsklooster in Wiedmond. Nao de verplaatsing van t klooster naor Werden wier de abdieje van Werden eigenaar van disse boerderieje.
Kiel (Duutslaand)
thumb|right|100px|Et woapen van Kiel thumb|250px|De Hörnbrücke, n opvouwboare [[Brogge (bouwwark)|brog]] Kiel is n stad in t noorden van Duutslaand, de heufdstad van de dailstoat Sleeswiek-Holstain. De stad het sikkom 230.000 inwoner (juni 2005). Kiel ligt aan de Kieler Förde, n ziedaarm van de Oostzee, aan t begun van t Noord-Oostzeekenoal.
Kiel is dan ook n belaangrieke hoavenstad, woarvandoan veerdiensten noar de meeste grote Oostzeehoavens goan. Kiel geniet ook bekindhaid as zaailstad: de grootste zaailregatta van de wereld, de Kieler Woche, vindt der joarleks ploats en twai keer (1936 en 1972) wuiren der in Kiel Olympische zaailwedstrieden holden.
In de Twaide Wereldoorlog wuir Kiel, in dij tied n belaangrieke marinehoaven, zwoar troffen deur lochtbombardeminten.
Oost-Germaanse talen
Oost-Germaanse talen bin n groep van de Indo-Europese talen, uut de Germaanse taalfamilie. Disse talen wordden espreuken tussen de rivieren de Oder en de Wiesel (Wisła) (oengeveer in t gebied wat noen Polen is) en in Zuud-Zweden, deur stammen die over t algemeen oek Oost-Germanen eneumd worren. Ze bestungen uut oender andere de Goten, Vandaolen en de Boergondiërs. Der is niet veul bekend over de Oost-Germaanse talen; ze bin allemaol uutesturven en alleen t Goties en t Krim-Goties het geschriften achtereleuten. Are talen waorvan vermoed wort dat ze Oost-Germaans waren, bin t Vandaols en t Boergondies. t Krim-Goties is vermoedelik in 18e eeuw uutesturven.
Appelsien
thumb|250px|Appelsien mit blossem thumb|250px|Onriepe appelsienen duum|250px|Appelsienen n Appelsien is de vrucht dij aan appelsienenboom gruit en beheurt tou t geslaacht Sitrus.
De appelsien wordt ien Nederlaand en Floandern voak ienvouerd oet Spanje. De appelsien verkleurt tiedens riepensprozes van gruin noar oraanje tou, môr sums worden de vruchten kunstmoateg oraanje kleurd. Bie bomen dij ien tropen gruien blift de vrucht gruin of gruingeel, ook as zie riep binnen. Dat komt deurdat man veur de oraanje kleur verlet het van kollere nachten, dij der nait binnen ien tropen. De kleur van de schil het gain ìnkelde ienvloud op smoak.
Appelsienen worden eten of pèrst tou appelsiensap, ook wel sjuderaans nuimd. De vrucht is ook n grondstof veur limonoat zo as ranja (komt van t Spoanse woord veur appelsien naranja). De schil wordt veur marmeloat broekt en as smoakmôker ien gebak en witbier.
Haandappelsienen kommen gewoonlieks oet Uropa en pèrsappelsienen oet Brazielje.
Wozzen joe dat
Nait allenneg t Spoanse Valencia, môr ook de lieknoamege stad in Venezuela is bekìnd wegens de appelsienen.
Ien summege toalen zo as Grieks ("πορτοκαλι" portokáli), Perzisch ("پرتقال") en Aroabisch ("برتقال" burtuqāla) wordt de appelsien "portogal" nuimd, noar Portugal, dat ien 15. aiw as eerste laand appelsienen oet China invouerde. Ien Zuud Duutslaand, Englaand en Fraankriek wordt t orange nuimd, wat verwiest noar de kleur en de middelaivse "appelsienenheufdstad" Orange (woar traauwens ook os keunenshoes vot komt).
De hoavenstad Jaffa wör in de 19. aiw n zìntrum veur de teelt en de verhaandeln van appelsienen, noadat der n kultivar was ontwikkeld mit n dikkere schil, dij beter en laanger beweerd worden kon en vervouerd wör ien appelsienkisten. Ook nou staait de maarknoam 'Jaffa' nog hailtied veur zìtrusvruchten en vruchtensap.
Elsassisk
[[Bestaand:Westelike_Opperduitse_taalgebied.png|duum|288x288px|Et taalgebeed van et westelik upperdüütsk.
Et gebeed van et elsassisk ligt in et ousten van Frankryk
Sjetlaand
thumb|vlagge van Sjetlaand thumb|Sjetlaand's plek oet de kuste van [[Skotlaand]] Sjetlaand of Shetlaand (ooldere spelling Zetlaand, van de yoch-skriefwieze Ȝetlaand, Ooldnoors: Hjaltland, Skots Gallies: Sealtainn) is nen eilaandngroep oet de kuste van t Skotse vastelaand. De eilaandn lignt op t noordoostn van Orkey, 280 km van de Faeröereilaandn en ze heurt bie de skeaid tusken de Atlantiese Oseaan op t westn en de Noordzee noar t oostn. t Hele gebeed hef ne oppervlakte van 1466 km². Sjetlaand is ene van de 32 besteurlike strekn van Skotlaand. De heuwdplaats is de burgh Lerwick.
Elsassisk
]] Elsassisk, ouk wel elsasserdüütsk (Elsässerditsch), is een versameling plaatselike varianten van et hoogdüütsk. Et elsassisk is een form van neaderalemannisk dee vöärnamelik in de Elsas - een gebeed dat in ståtkündig upsicht by Frankryk höyrt - espröäken wordt.
Sjetlaand
t Grötste eilaand, bekeand as Sjetlaands Vastelaand, hef ne oppervlakte van 967 km², en is doarmet t doarde-grötste Skotse eilaand en t viefde-grötste Britse eilaand.
Seends de Mesolitiese tied hebt dr al leu op Sjetlaand woond, en de vrogste verwiezings noar de eilaandn komt oet de Romeinse tied. De vroge geskiedenis wör oawerheerst duur Skandinaviesen invlood, vuural van Noorweagn, woer't de eilaandn töt n 15den eeuw bie heurn. Doe't Sjetlaand bie t vrogere Keuninkriek Groot-brittanje köm in 1707, wör dr rap meender haandeld met Noord-Europese stoatn, skoonwal viskerieje nog aait belangriek is vuur de lokale ekonomie. Sjetlaand heurt non bie t Verenigd Keuninkriek. Doe't in de zeuwntiger joarn van n twentigsten eeuw öllie wör eveundn in de Noordzee, treuk de Sjetlaandse ekonomie doarduur onmeundig an.
Elsassisk
Howel der vake oaver elsässerditsch oftewel elsassisk as eyn dialekt espröäken wördt, hevt in warkelikheid so'n beetjen elk darp of elke stad een eigen dialekt, krekt as by et sassisk en et limbörgsk et geval is. De verskillen tüsken disse dialekten künnen årdig grout weasen, sodat et kan vöärkummen dat spreakers van verskillende elsassiske dialekten (byvöärbeald üüt de ümgeaving van et noordelike Stråtsbörg en dee van et südelike Mülhüsen (fransk: Mulhouse; düütsk: Mühlhausen) mekare wat lastiger begrypen.
Et kümt, vöäral in kleinere darpen, noch altyd vöär dat kinders in et elsassisk groutebröcht wörden, en eyrst up skule in anraking kummen mid et fransk.
Gebrüük
[[Bestaand:Duits.jpg|links|duum|250x250px|-- ET DÜÜTSKE TAALLANDSKAP --
Sjetlaand
Sproake
Skoonwal Norn vuur hoonderden joarn sprökn wör is t rechtevoort oet-estörven, en dr zeent weainig skreewne weln oawerbleewn.
Elsassisk
Gebrüük
De perifery van et düütsk]] Volgens een study wåroaver de Dernières Nouvelles d'Alsace in 2001 berichtede, beskouwt 61 percent van de inwuners van de Elsas sik as elsassisk spreakend. Dårenteagen gebrüükt amper een kwart van de jungelüde in de Elsas noch af en to höär streaktaal, en noch mär vyv percent van de beginnende basisskuulkinders hevt kennis van et elsassisk.
Sjetlaand
Sproake
Vuurbeeld van t Oonze Vaar In Sjetlaands Norn:
Elsassisk
Gebrüük
Et plaatselike dialekt wördt vöäral noch up et platteland in et noorden en noordwesten gebrüked, under de buren, of by beropen wårin se mid et publik in anraking kummen. Noch halverweagen de 20. ey kun neagentig percent van de bevolking elsassisk en/of hougdüütsk verstån. rechts|duum|280x280px|Tweytalig stråtnaambord in [[Ensisheim]] Stråtnaamborden in de Elsas binnen vake tweytalig in et fransk en et elsassisk; sumtyds wörden ouk de olde düütske stråtnamen nåst de nye franske gebrüked. Teagenswoordig binnen der ouk plaatsnamen in et elsassisk nåst de ambtelike franske name, so as in et geval van Steynbörg (fransk: Steinbourg; elsassisk: Steiweri).
Döärdat tweytaligheid döär de regering van de Elsas as een ekonomisk winstpunt eseen wördt, kümt et tweytalig underwys aldöär meyr in de belangstelling.
Autöörs
De bekendste skryvers in et elsassisk binnen René Schickele, Jean Egen, Auguste Wackenheim en André Weckmann. See geaven höär warken üüt in et fransk, hougdüütsk en elsassisk. Weckmann beskrivt in syn gedichten de tragedy van de elsasser identiteit en et dialekt.
Ommelanden
Vrouge Middelaiwen
Rond de Middelaiwen waren de Ommelanden Fraistoaleg, in tied dat t Gerecht en Westerwolde Leegsaksisch waren. De Ommelanden nuimden zokzölf Lutje Fraislaand (Lyts Fryslân). Zai wuiren bestuurd deur de lokoale adel en de kloosters. Zo was t klooster van Aauwerd de machtigste van de Ommelanden. Wieder waren de Ommelaanders vraai. Net zo as alle andere Fraizen in de Middelaiwen groalden zai van de Fraise vraaihaid.
Net zo as tegenswoordeg bestonden de Ommelanden veural oet boeren dörpen. Der waren twij steden (loater drij) dij baaident veul invloud harren op de ‘bestuurloze’ Ommelanden. Dit waren de Stad Grunnen en n Daam (loater ook Winschoot). n Daam har de maiste macht in de Ommelanden, mor dou de Stad zien invloud oetoefenen gong op de Ommelanden, gong t mit n Daam al vlot aachteroet. Ook t noaberske Delfziel mit zien zeehoaven was n grode konkurrent veur n Daam.
Middel-Middelaiwen
De Ommelanden hebben zok in t verleden fel verzet tegen de Stad. Zai nuimden zokzölf den ook: Eala Frya Fresena (De vraaie Fraizen, in t Oldfrais). As de adel op de börgen en de grode heerden te veul macht kregen, gong de börg of heerd plat. Ook de Stad is al moal aanvallen deur de Ommelaanders (1227). Dou de Stad te veul macht kreeg, sloten de Ommelanden zok aan bie de Unie van Oetrecht, zodat de invloud van de Stad minder worden zoll. Dit was gain slimme zet, den dou de Stad zok ook aansloot bie de Unie van Oetrecht, en doarmit zien recht om te verovern inleverde (Reduksie van Grunnen 1595), wuiren de Ommelanden soamenvougd mit de Stad tot de provìnzie Stad en Lande.
Stad en Lande
Sunt des binnen de Stad en de Ommelanden ain gebied. Noa n aantal lutje konflikten mit enkele dörpkes, waren de opstanden tegen de Stad veurbie. Stad en Ommelanden paasden zok aan ainander aan en vörmen nau n ainhaid. t Frais van de Ommelanden wuir verdrongen deur t Leegsaksisch van de Stad. Toch binnen der nog wel enkele Fraise woorden vindboar in t nije Grunnegse dialekt.
In 1619 kocht de Stad Grunnen de Heerlekhaid Westerwolde op. Bie de dreugleggen van n dail van de Dollart, wuir t Reiderlaand weer vergroot, mor t heurde dou bie Oostfraislaand. Dou Oostfraislaand bie de Nederlanden vougd wuir (Keunenkriek Hollaand), zag Grunnen zien kaans om t Reiderlaand over te nemen en de Ems weer as oostgrens vast te stèllen. n Groot dail doarvan het Grunnen weer inlevern mouten aan Oostfraislaand. t Overege paart wordt tegenswoordeg bie t Oldambt rekend (gemainte Reiderlaand. Westerwolde en t Reiderlaand hebben nooit offisjeel de titel van Ommeland kregen, mor worden sumtieds wel aangeven as Ommelaand. right|thumb|Ien de olle gemaintegrìnzen van 1850 binnen de grìnzen van de Ommelanden nog dudelk heerkenboar.
Tegenswoordeg
De noam Ommelanden wordt tegenswoordeg nog mor wieneg bruukt, in tieds dat in de 19e aiw (200 joar noa de ofschaffen van de Ommelanden) alle Grunnegers de grenzen en noamen van de Ommelanden kenden. De noamen van de Ommelanden binnen nau allend nog trug te vienn ien noamn van gemainten Oldambt en Westerwoolde en de voetbalclubs, reviertkes of radiostations (bieveurbeeld: Oldambster Boys en Radio Westerwolde). Ook t Ommelander Ziekenhuis Groningen (OZG) in Scheemde en de Ommelanderzeediek, de zeediek van Grunnen, heugt aan de middelaiwse goen (oetsproken as go-en).
Roatum
Ratum is ne noaberschop in de gemeente Wenterswiek in den Geldersen Achterhook, in Nederlaand. Ratum ligt teagen de Duutse grenze an en hef ne oppervlakte van ruum 13 km². Et kenden in 2003 rundumme 374 inwonners. Et is de dunst bevolkte noaberschop van de gemeente Wenterswiek.
Ratum ligt ten noordoosten van Winterswijk. Der bunt neet völle veurzeningen in et darp anweazig. Hierveur bunt bewonners aneweazen op Wenterswiek. Vrögger kenden Ratum ne eigen basisskole en n tröpken winkels, moar in de löppe van de twintigste eeuwe bunt dizze vortegoane. De enige horekageleagenheid is evestigd in et vereanigingsgebouw Emma. Ondanks de krappe veurzeening is der wal n dudelek vereanigingsleaven. Ne vootbalvereaniging kent Ratum echter neet meer, dizzen is noa een soamengoan under den ni-jen name FC Trias verhuusd noar Wenterswiek.
Veankel
Veankel (Foeniculum vulgare) is ne plaante oet de skoarmbloomfamilie (Apiaceae). De plaante smaakt noar anies, en wörd ezeen as n kroed (de täkke en t dröadige loof), mer ook as greunte (De verdikkige oonderan n steln van knolveankel). Bladveankel hef ginne knolle. De plaante kan nen kearl boawn t heuwd gröain.
Duur op veankelzoad te kauwn krie'j meender gaauw honger. Vroger, as de leu zoonder etn noar de koarke gungn, atn ze mangs veankelzoad oonder n koarkdienst.
Barbaar
In de mederne cultuur koomt fantasiebarbaren veur zoas Robert E. Howard zien Conan de Barbaar. Howard beschreef de barbaar Conan hieltied as veule schaarper en lèvenskrachtiger as de beschaafde volken, die neerezet wördt as wiek en decadent. Zokke ideeën bint al te vienden bij een klassieke schriever as Tacitus, die miende det onder barbaarse volken morele weerden te vienden waren die de Romeinen in vrogger tieden ekend hadden, maar deur heur decadente beschaving kwiet ewörden waren.
Geschiedenis van 't begrip
In 't Olde Griekenlaand was barbaros een antoniem veur politēs (börger). 't Woord wördt verondersteld te komen van een Proto-Indo-Europese wörtel *barbar-, praoterije van butenlaanders die aj niet kunt verstaon; vergeliekt Sanskriet barbara- (stamernd, niet-Arisch) en Latien balbus (stamernd). De oorsprong zol onomatopeïsch wezen: onverstaonbere praot wördden weeregeven as de klaanken "bar, bar...". 't Begrip wördden mit een negatieve lading gebruukt veur alle volken die gien Grieks preuten en der gien Griekse gebruken op naohölden, zoas onder meer de Egyptenaren, de Parzen, de Meden en de Feniciërs, umme der heur aandersheid mit te benaodrokken. Ok wördden 't toeëpast op Griekse groepen die an de raand van de Griekse wereld lèefden en variaanten van 't Grieks preuten die as vrömd ervaren wördden.
De Romeinen, die technisch zölf barbaroi waren, namen 't woord aover (as barbarus) en gebruukten 't veur stammen of volken die 't mussen stellen zunder de verwörvenheden van de Griekse of Romeinse maotschoppije. Zo wördden 't toeëpast op beveurbield de Germanen, de Kelten, de Iberiërs, de Thraciërs, de Illyriërs, de Sarmaoten en de Berbers of Imazighen. De name "Berber" kump meugelijk van "barbaar", al stiet det niet vaste. In de vrogmederne tied, en mangs ok later, gebruukten de Byzantiense Grieken 't begrip "barbaren" schaamper veur de Törken.
Vergeliekbere begrippen
Ok in aandere talen en culturen waren en bint begrippen in ummeloop die wal vertaald wördt as "barbaar". 't Chinese begrip 夷 (yi) wördt vake vertaald as "barbaren", mar ok as "butenlaanders", "ordinaire aandern", "wilde stammen", "onbeschaafde stammen" enzowieder. Sinds vierduzend jaor hef in de Chinese cultuur 't idee van "de barbaren" een bekend begrip ewest, mangs minder anwezig, mangs barre belangriek. Culturen en gebieden waor de Chinese keizer gien schöpper en schriever aover was, wördden aover 't algemien eziene as barbaars of onbeschaafd. Toen as de Portugezen Japan bezöchten, nuumden de Japanners heur 南蛮 (nanban), "barbaren uut 't zuden" (de Portugese schepen kwamen vanuut 't zuden an). De Nederlaanders, die later verschenen, wördden ok nanban enuumd, of 紅毛 (komo), roodhaorigen.
Allerselen
Allerselen is een katolik feestdag up 2 november. Et kümt den dag nå Allerheiligen, wår et krap med verbünden is, en 2 dagen nå Halloween. Wat neet vrümd is, want et stamt van de skotske benediktyner kloustertradity of, wår et in 998 vöär et eyrstens evyred is. Et most vöär et heidense Samhain in de plaatste kummen. In de 13. eywe kreyg et de name Allerselen. Dissen dag herdenket de katoliken alle doude geleevden en biddet vöär ear heil. Lüde gåt up dissen dag når de graven ümme der blomen up te leggen en kaersys an te stekken. In süüd-amerikaanske landen wörd dit feest heyl uutbündig evyrt.
Biedag
Een biedag is de tweede dag van een feesdag, zo bin de tweede kasdag, de tweede paosdag en tweede pinksterdag biedagen. 't Woord biedag kump werschienlijk deurdat 't dagen bin dee meestentieds neet evierd of herdoch wonnen en as 't waore der 'biehangen'.
Broenswiek (stad)
Broenswiek is n Duutse stad en stadsdistrikt in de dailstoat Nedersaksen (in t veurmoalege Regierungsbezirk Broenswiek). t Was tot 1946 de heufdstad van de stoat Broenswiek.
De stad ligt aan de rivier de Oker. De stad het een oppervlakte van 192,09 km² en is mit sikkom 240.000 inwoner de twaide grootste stadt van Nedersaksen.
Broenswiek wuir in 1017 sticht en kwam tot grote blui dou de Saksische hertog Hendrik de Leeuw oet de Welfen-dynastie der in de 12. aiw zien residentie bauuwde. De bronzen leeuw dij Hendrik de Leeuw in 1166 leut gieten is t symbool van de stad. De Dom van Broenswiek dateert ook oet dizze tied. Dizze kèrke beheurt tot t minnige kultuurhistorische aarfgoud dat de lochtbombardeminten tiedens de Twaide Wereldoorlog (15 oktober 1944) overleefd het.
Hoes Verwolde
thumb|Hoes Verwolde Hoes Verwolde is een laandgoed in 't gelieknamige dörp Laren, gemeente Lochem, in d' Achterhoek.
Al in de 12e eeuw stönd hier een kasteel dat in 't bezit was van iene femilie Van Keppel. 't Slot wördden in 1505 veroverd deur Hertog Karel van Gelre, die 't grondig leut verstarken tut een burcht mit grachten en wallen. Ondanks dat veroverde Bisschop Frederik van Baden 't slot in 1510 en leut 't ofbreken. 't Huus is later in ienvoldige vörm op-ebouwd en kwam in 1658 in 't bezit van Ripperda. Heer Allard Philip van der Borch koch 't in 1738 en leut 't verbouwen. Ok in de volgende eeuwen vönden der diverse verbouwings plase.
In 1977 verwörf Stichting Vrienden der Geldersche Kasteelen 't Huus en laandgoed Verwolde. Noa resterasies van o.a. 't kostbare behangsel in de Chinese kamer bevindt zich 't Huus Verwolde in april 2012 weer in volle glorie.
Op bepoalde tieden is 't huus lös veur bezukers.
Et laandgoed is ok veur wandelaars lös esteld. Deur middel van gekleurde poalties bint verschillende routes uut ezet. Anbevelenswoardig is 't Dikkeboompad dat voert langs een eeuwenolde ekenboom.
Lös veur
Lös veur, ondertitel: Literair magazine uit het oosten, is een tiedschrift veur literaire schrieverije in 't Nedersaksisch en Nederlaands, waorvan 't nulnummer end 2021 uutkwaamp. 't Is uuteprakkezeerd deur de Riessense schriever Gerrit Dannenberg mit vief aandern.
Noord-Germaanse taelen
[[Bestaand:Nordiska språk.PNG|thumb|Noord-Germaanse taelen
Waalnlaand
thumb|250px|Ligging van t Waalnlaand in Belgie thumb|right|250px|Vlagge van t Waalnlaand Ut Waalnlaand (Nederlaands: Wallonië, Fraans: la Wallonie, Duuts: Wallonien, Waals: Walonreye) is de zudelike deelstaat van Belgie. De heufdstad is Naamn (Namur). Andere grote steedn bint Loek, Bergen, Doornik, Charleroi en Verviers. Met 16.844 km² beslöt t meer as de hälfte van t Belse groondgebeed. De aandere gewestn bint Vlaandern en Brössel. Ut hef meer as 3,4 miljoen inwonners.
Motte-mit-keunen
thumb|250px|Salemonszegel Motte-mit-keunen of salemonszegel (Polygonatum) is een geslachte van 30 soorten kruuiachtige, meerjaorige plaanten in de femilie Ruscaceae. 't Geslachte is oek wel onder-ebröch in de femilies Asparagaceae en Liliaceae.
Gersloot
thumb|Ligging van Gersloot Gersloot (Fries: Gersleat) is een dörp in de gemiente Et Vene, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Et leit in et noorden van et plak Et Vene, en het omdebi'j 292 inwoners (1 jannewaori 2006).
Noord-Germaanse taelen
Vaastelaand-Skandinaviese taelen:
Gersloot
Tot de gemientelike herindieling van 1934 vormde Gersloot mit de dörpen Luunjeberd, Terbaand en Tjalleberd de gemiente Aengwirden. De vier dörpen wodden nog de hieltied Aengwirden of De Streek nuumd.
Motte-mit-keunen
Verspreiding
De soorten van dit geslachte koemen verspreid veur in de emaotigde zones van 't noordelijk halfrond.
Noord-Germaanse taelen
Eilaand-Skandinaviese taelen: ]] De Noord-Germaanse taelen of Skandinaviese taelen bin t Deens, t Noors (Bokmål en Ni'jnoors), t Zweeds, t Ieslaands en t Faeröers. Ze worden veurnaemelik in Skandinavië spreuken deur omdebi'j 20 miljoen meensken.
Gersloot
Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand.
Noord-Germaanse taelen
De Noord-Germaanse taelen bin nauwer verwaant an de Oost-Germaanse as an de West-Germaanse taelen. t Noord-Germaans is bekend van runeninskripsies vanof de 3e ieuw nao Chr. Der is n literaere tradisie vanof de 9e ieuw.
Lös veur
Lös veur kump voort uut de literaire bezigheden van wat schrievers in de Niejen Bodbreef van de Kreenk vuur de Twentse Sproak. Een wiedere anleiding veur 't opzetten van een ampart literair tiedschrift was Riessender Martin ter Denge zien gastredacteurschop van Drèents letterkundig tiedschrift Roet (harfst 2021, 'Themanummer Nedersaksisch oet Overiessel').
Noord-Germaanse taelen
De vaastelaand-Skandinaviese taelen (Deens, Noors en Zweeds) bin tot op zekere heugte onderling verstaonber. Deens en Bokmål lieken zels zo stark op mekeer, dat partie taelkundigen ze as dialekten van de zelde tael zien. Daornaost is vaastesteld dat alle drie de vaastelaand-Skandinaviese taelen zo goed onderling verstaonber bin dat ze taelkundig as dialekten van ien en de zelde tael (t "Skandinavies") zien worden kund, ondaanks t feit dat ze elk ofzunderlik de staotus van aparte tael hebben.
Waalnlaand
Waalnlaand is in vief proveensies verdeeld: Henegouwn, Naamn, Waals-Broabaant, Loek en Luxemburg. De officiële taaln van Waalnlaand bint t Fraans (253 gemeanten) en t Duuts (9 gemeanten, vuural de Oostkantons). De Waalse gewestregering hef in 1990 t Waals, t Picardies, t Champenois en t Gaumais (Lotharings) as strektaaln erkend.
Ut volksleed van Waalnlaand is Le chant des Wallons (t leed van de Waaln).
Motte-mit-keunen
Verspreiding
Pertie soorten van dit geslachte zollen medisch bruukbaor ween. In Azië wonnen een antal soorten in krujenthee gebruuk.
Jacques Fijn van Draat
Jacques Arnold (Sjaak) Fijn van Draat (Veendam 1906-Stad 1985) was n aptaiker en Grönnigse schriever en dichter. Zien vernuimdste bouk is "Wonderlieke raaize van Meneer Prikkebain". De oorspronkelike tekst wör ien 1845 schreven deur R. Töpffer ien t Fraans en wör loater vertoald ien t Duuts en t Hollaands. Ien 1962 vertoalde Fien van Droat dit bouk ien t Grönnigs ter gelegenhaid van t 125 joarige bestoan van t Grönnigse studeantengenootschop Omlandia, n bittergenootschop van t G.S.C. Vindicat atque Polit, woar of hai lid van was. Ien 1937 schreef hai ook al t "Gedenkbouk bie t honderdjoarege bestoan van t Genootschop Omlandia". Hai was tot zien dood tou earelid van dit genootschop en nog regelmoatig aanwezig bie borrels en bieainkomsten.
Motte-mit-keunen
Verspreiding
Een antal aandere soorten bin:
Jacques Fijn van Draat
Hai studaaierde aan Grönniger akademie en wör ien 1937 aptaiker. Toch bleef hai kontakten beholden mit t studìntenleven. Zo wör bie t löstrom van Vindicat ien 1939 n toneelstok opvouerd dei over t Grönniger laandleven ien dei tied gong. Ien 1942 promovearde Fien van Droat nog wear op t gebied van plaantengeneeskundige middels.
Motte-mit-keunen
Verspreiding
De in België en Nederlaand in 't wild veurkomende soorten kunnen as volg vastesteld wonnen:
Noord-Germaanse taelen
Partie taelwetenskoppers beweren dat t Engels ok diel uutmaekt van de Noord-Germaanse taelgroep in plak van de West-Germaanse groep. Hoe dan ok t Ooldengels is stark beïnvloed deur t Ooldnoords dat de Vikingen praotten.
Begripsverwarring
In Skandinavië zels bedoelen ze mit Skandinaviese taelen allienig de taelen die op t vaastelaand spreuken worden, dat bin dus t Deens, Noors en Zweeds. De hiele groep van Noord-Germaanse taelen, dus mit t Faeröers en t Ieslaands derbi'j, wordt tegere de Noordse taelen nuumd.
Lös veur
De titel van 't neie blad kump van wat schriever Gerrit Kraa ies zee aover een verhaal det e naor Dannenberg stuurde: "Voor publicatie of het lösse veur", oftewal 't lösse heerdvuur. Dannenberg mus daorbij dèenken an Herman Finkers zie boek Verhalen voor in het haardvuur.
Noord-Germaanse taelen
Indielings
De taelwetenskop bruukt verskillende indielings van de Noord-Germaanse taelen in de verskillende taelperiodes.
Véúr t jaor 1100 was der ien inkelde Noord-Germaanse prototael (dǫnsk tunga, Ooldnoords), die liekewel inkelde dialektverskillen had. Dus maeken ze veur die periode n onderskeid tussen t West-Noords en t Oost-Noords:
Daornao gruuiden t Deens en de naoburige dialekten uut mekeer, zodat ze van ongeveer 1100 tot ongeveer 1300 n ni'je indieling annemen kunnen:
In de laete middelieuwen ontwikkelden de Noord-Germaanse taelen him nogal verskillend: in t Faeröers en t Ieslaands bleven de oolde taelstrukturen (in t biezunder de verbugings) grotendiels beweerd, terwiel ze in t Deens, Noors en Zweeds stark verienvooldigd wordden. Vanof omdebi'j 1500 ku'j dus n darde indieling van de Noord-Germaanse taelen annemen:
Disse indielings bin gien genetiese stambomen in t kader van de stamboomtheorie. Ze beskrieven geliekenissen tussen taelen van n bepaolde periode. Wanneer disse taelen stark veraanderen, worden de geliekenissen tussen disse taelen dan ok groter of kleiner zodat lichtkaans n ni'je indieling tot staand komt.
Alfabet
Naost de 26 letters van t Standerd-Latiense alfabet hebben de Skandinaviese taelen n antal extra tekens:
Woordvolgorde
De Noord-Germaanse taelen bruken de SVO-volgorde as standerd. De persoonsvörm staot altied op et twiede plak in de heufdzinne, waorbi'j ok inversie kan optreden. Vergeliek:
t Heufdwarkwoord komt liekewel volledig véúr t liedend veurwarp:
Zelstaandige naemwoorden
Kenmarkend veur de Noord-Germaanse taelen is dat t bepaold lidwoord him as n suffix gedreegt deurdat t an t zelsstaandige naemwoord "vaasteplakt" wordt; dit hiet anhecht lidwoord (t zelde gebeurt bi'jgelieks in t Arabies). t Ieslaands het as ienigste van de vief Noord-Germaanse taelen gien onbepaold lidwoord. n Veurbield:
t Ieslaands en t Faeröers hebben daornaost nog n systeem van vier naemvalen, liek as bi'jgelieks t Duuts. t Deens, Noors en Zweeds hebben tegenwoordig naost de nominatief allienig nog de s-genitief zo as in t Nedersaksies, mit t verskil dat disse genitief in de Noord-Germaanse taelen bi'j alle zelsstaandige naemwoorden en in t Nedersaksies zwat allienig bi'j persoonsnaemen bruukt wordt. (In dit opzicht liekt t Engels, waor t gebruuk van de s-genitief aordig algemien is, dus meer op 'e Noord-Germaanse taelen as op t Nedersaksies).
De Noord-Germaanse taelen hebben ok n veurzetsel "van" (Deens, Ieslands: af; Faeröers, Noors, Zweeds: av), mar dat wordt in de riegel niet bruukt om n bezitsverhoolding an te duden.
Benaemen in t Noors wordt de s-genitief vaeke vermeden en in de plak daorvan n analytiese konstruksie mit t veurzetsel til of n konstruksie mit t bezittelik veurnaemwoord sin ("zien") toe te passen. Bi'jgelieks:
De s-genitief wordt in alle Noord-Germaanse taelen ok nog riegelmaotig bruukt in vaaste uutdrokkings mit t Deense/Noorse veurzetsel til en t Zweedse veurzetsel till dat in t Nedersaksies naor, tot of ter betekent (vgl. t Engelse until).
Betekenissen: Ze is slecht ter bien. Welkom an taofel. We gaon naor de bos.
Warkwoorden
De warkwoorden hebben tieden die vergeliekber bin mit t Nedersaksies, Nederlaands, Duuts en Engels (tegenwoordige tied, verleden tied, enzovoorts). In t Noors, Deens en Zweeds is der mar ien vörm veur alle personen (ik, ie, hi'j, wi'j, jim). In t Ieslaands en t Faeröers is dit niet t geval. Vergeliek t Ieslaandse en Deense warkwoord "hebben".
Ieslaands:
Deens:
De liedende vörm kan op twie manieren maekt worden, zo as in dit Zweedse en Deense veurbield:
De kiepe wordt slaacht:
De -s-vörm wordt as stielvoller en/of as formeler zien.
Tonden
Tonden is n buurtschap in de gemeente Brummen, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Ligt tussen t darp Empe en de buurtschap Veurstonden. t Darp had in 2010 rond de 345 inwoners en besteet veurnamelik uut boerderiejen rond de sentrale straote de Hoevestege.
Noord-Germaanse taelen
Warkwoorden
De -s-vörm in de verleden tied wordt in t Zweeds ok vaeke veur zaeken bruukt waor ze in t Nederlaands is ge- (of partie Nedersaksiese dialekten as -is e) veur bruken zollen:
Jajem (band)
thumb|250px|Bun, Little Angus en Stubby Jajem is een rock-'n'-rollband uut Hummel. Zi'j zun in 2001 ontstoan. Anvankelik heitte 't bandje Vlake en de Maltdrinkers, moar dat was gin succes en zo most d'n name veranderd worden. Noa een flinke oavend oefenen en zoepen werd de name Jajem geboren.
Tonden
Tussen Tonden en Empe ligt t Huus te Empe, n landhuus dat stamt uut t midden van de zestiende eeuw, dat ebouwd wier veur de toemaolige burgemeister van Zutfent.
Noord-Germaanse taelen
Partikels
Warkwoorden kunnen uut twie dielen bestaon, waorbi'j t twiede diel, t partikel n bi'jwoord of veurzetsel is dat t warkwoord n aandere betekenis geft. t Partikel kan bi'j warkwoordvörms van plak veraanderen. Bi'jgelieks:
Jajem (band)
Muziek
De muziek dee-t de band spölt besteet veurnamelek uut muziek van darden mit eiges bedachte teksten. Teggenswoordig wordt ok völle covers espöld. Zi'j hebt een eigen Elvisact, en ze spölt ok regelmaotig wark van de onder andere AC/DC, Creedence Clearwater Revival, Neil Young en Lynyrd Skynyrd. Ok van de Hummelse helden Normaal en Jovink en de Voederbietels wodt d'r muziek espöld.
Bezetting
Tegenwoordig besteet Jajem uut:
Broenswiek
Broenswiek (of: Brunswiek) kin verwiezen noar:
Tonden
Ten westen van Tonden ligt t natuurgebied Empese en Tondense heed, dat besteet uut heed, moeras, bos en gresland. In t gebied kommen zeldzame dieren veur, zo as de kamsalamander, de golden sprinkhane en t heedblauwtjen. t Gebied is onder beheer van de Vereniging Natuurmonumenten en maakt deel uut van t Natura 2000-gebied Landgoederen Brummen.
Noaberschap
Noaberschap of naoberschap bunt de gezamenleke noabers in ne kleine sociale, oaverweagend agrarische samenleaving. Binnen den noaberschap besteet de noaberplicht. Dit höldt de verplichting in, dat de noabers mekare bi-j mot stoan in road en doad as dat neudig is. Et begrip is veural bekand in den Achterhook, Twente en andere delen van Oaveriessel en Drenthe, moar i-j kunt et eavenens in et westen van Duutslaand vinden (Graofschap Bentheim en umgeaving).
Jajem (band)
Crew
Ok hebt zi'j een eigen crew in 't leaven eroepen. Zi'j mosten ja ebracht en ehaald worden van en noar de verschillende optredens, en er most ok met kasten, instrumenten en boxen esleupt worden. De voltallige crew besteet uut:
Filedrok
thumb|400px|[[File op de A5 bi'j Heidelbärg]] thumb|400px|File bi'j [[Rutesheim op de A8]] De filedrok of filezwaorte (Nederlaands: filedruk & filezwaarte) is een meniere um de drokte op een autosnelweg te meten. Als ienheid wördt kilometerminuut (kmmin) gebruukt. Het bi'j mekare optellen van allenig hoe lang de file is gef gien goed beeld van hoe drok as t is. Um de filedrok te berekkenen wördt de gemiddelde lengte van een file vermenigvuldigt met hoe lang de file er stund in minuten. Een file van beveurbeeld twie kilometer die er 50 minuten stund gef een filedrok van 100 kmmin.
Noaberschap
Vanof olde tieden was den noaberschap nen heel rumen en diepgoanden vörm van noaberhulpe, dee onmisboar was veur bewonners van boerderi-jen en in darpen dee neet konden rekkenen op gode oppenboare veurzeningen.
Jajem (band)
Viefjoarig bestoan
In 2006 wodden 't viefjoarig bestoan evierd. Wullinks Wilde Westen wodden om-etoverd tot ne feestschure; optredens dissen oavond waren van onder andere de Spitfires en de Haverkamp Band. Paul Kemper (Maelmoes) en Richard Jansen (Gorro) waren d'r ok bi-j.
Noaberschap
Noawas
Ploatselek wödt veur noaberschap ok et weurd noawas ebruukt. Dit weurd kan ok wodden ebruukt um iemands toostaand as noaber an te duuden. Iemand kan dus noawas (neet nen noawas) wean.
Jajem (band)
Viefjoarig bestoan
D'r zun opnames emaakt van dit feest. Disse opnames zun deur gitarist Little Angus op een schiefken ebrand. D'r is ok een tweede schiefken an too-evoogd met de meest hilarische, memorabele en valse momenten van de veurgaonde vief joar. Disse dvd is in april 2006 eprissenteerd op nen woensdagoavond bi-j café 'De Tol' in Hummel. D'r zun d'r honderden zo neet duzenden van edrukt, moar slechts een paar zun d'r ok daodwarkelek verkocht; de rest is weg-egeaven as onderzetter, bierviltjen, frisbee of spul om ow toafel recht te kriegen. Disse dvd is verkriegboar op www.jajem.com of tijdens optreadens van de band.
Noaberschap
Noasten noaber
In et systeem van de noaberschap he-j mangs den noaste noaber of noaste noawas, ok wal den eersten noaber. Dat is deurgoans den meest noabi-jen noaber. Dit is mangsmoal den noaber an de kante van owwe veurdeure. Dizzen noasten noaber hef ne nóg starkere noaberplicht as de wiedere noabers. Hi-j of zi-j verzorgt owwe plaanten, post en mangs zelfs owwe huusdieren a-j op vakantie bunt. Ok ondersteunt de noaste noaber ow bi-j zeekte, oaverlieden, brulftes, verjoardagen en dergeleke, woarbi'j hi-j of zi-j uut name van alle noabers dingen as nen fruitmand, kranse, stoark, Abraham, Sara, trouwboag of meiboom reagelt.
Filedrok
In 2000 wier et begrip in evoerd deur de VerkeersInformatieDienst maar et begrip wördt al sinds de jaoren 80 gebruukt.
Noaberschap
Leavendegheid van de tradisie
Deur ni-jerwetse untwekkelingen zoas de ofname van et antal boeren, de toonemmende bedriefsmechanisasie, de meugelekheid van bedriefshulpe, de meugelekheid um zich teggen de kosten van ne begroavenisse te verzekeren enzowieters nömp de praktische beteakenis van den noaberschap en van de noaberplicht of. De reagels mit betrekking tot de rechten en verplichtingen van den noaberschap raakt doardeur in vergeatelheid. Moar et opzeggen van den noaberschap zonder gode reden of et neet noakommen van noaberplichten, veurzowiet dee nog bestoat, wödt echter binnen den noaberschap nog altied as ne biezunder ernstege zake op-evat.
Jajem (band)
Heden
In 2008 en 2009 is Jajem weer flink bezig ewest om zichzelf op de muzikale kaarte van Nederland te zetten. Zo wodden optredens op Ameland en in Den Haag een groot succes, en kwamp der een pagina's groot artikel in 't vakblad Musicmaker. Op 31 jannewoari 2009 is zelfs een heuse cd op-enommen tijdens 't Hummelrock-festival in Langerak. Disse cd, met de völzeggende titel 'Jajem Live', wördt op 23 mei in Hummel presenteerd as de band euren 8sten verjöardag viert. Tijdens dit feest zult onder andere de Taliband en Kas Bendjen optreaden. André Nijman, alias DJ Dré, zal tussendeur pleatkes drea-jen.
Filedrok
Et begrip hold gien rekkening met de snelheid in een file. Een ofname in de filedrok hoeft een weggebruker dus niet metiene te märken.
In 2020 was er een ofname van 68% in de filedrok vanweage de maotregels teagen corona. Deur de maotregels was er een stuk minder verkeer op de weagen. Volgens et CBS was er ofname van 13,4% in et totaal antal ereden kilometers.
Thomas a Kempis
Thomas a Kempis (feilijk Thomas van Kempen of Thomas Hemerken ("hamertien"); Kempen, ca. 1380 - Zwolle, 25 juli 1472) was een middeleeuwse augustiener kanunnik, schriever, oaverschriever en mysticus. Hi'j was iene van de spirituele beweging van de Mederne devotie en een volgeling van Geert Grote en Floris Radewiens, de stichters van de Breurs van 't Gemiene Lèven.
Lèven
Thomas a Kempis beheurden bi'j de schoele van mystici die verspreid waren laangs de Rien van Zwitserlaand töt Straotsbörg, Keulen en in de Nederlaanden. Hi'j leidden een röstig lèvent, of-eziene van de drokte rond de weigering van de paus umme Rudolf van Diepholt te erkennen, die as töt bisschop van Utrecht was verkeuzen. Hi'j verdielden zien tied maank devotie-oefenings, schrieveri'je en oaverschrieveri'je. De uutdrokking "mit een boekien in een hoekien" zol teroggegaon op een uutspraoke die as ze an hum toeschrieft: In omnibus requiem quaesivi et nusquam inveni nisi in angulo cum libro ("in alles he'k röst ezöcht en die he'k naargens evunden, behalven in een hoek mit een boek").
Op 11 november 1897 hebt ze een monument veur hum onthuld in de Michaëlskarke in Zwolle, daoras de aartsbisschop van Utrecht bi'j was.
Warken
Thomas a Kempis hef de Biebel temiensen viermaol oavereschreven; ièn exemplaar is in vief dielen opbewaord eblèven in Darmstadt. Zölf schreef e een hiele bulte warken, haoste allemaole in 't Latien. Hi'j kenden de Biebel deur en deur, en zien warken staot vol van veural ni'jtestamentische citaoten. Ze bint allemaole devotioneel van aord en umvat traktaten, meditaties, brieven en preken.
Onder zien historische traktaten vaalt Vita Lidewigis (oaver 't lèven van de heilige Liduina van Schiedam, Vita Gerardi Magni (oaver 't lèven van Geert Grote) en biografieën van Floris Radewiens en negen aandere breurs van de örde.
Vergeliekbere warken, en deurtrökken van dezölfde giest, vörmt zien uutebreide meditatie oaver 't lèven en de zegenings van de Verlösser, en een aandere oaver de incarnatie. Beide warken haandelt oaver de verering van Christus.
Reliekkissien
Thomas zien gebiente zat töt 2005 in een reliekkissien in de Zwolse Michaëlskarke. Umreden ze dizze karke in november van det jaor esleuten hebt, is zien gebiente mit Pinksteren 2006 oaverebrocht naor de Basiliek van Oeze-Lieve-Vrouwe-Tenhemelopneming in 't centrum van de stad.
Tude
Tude (ook Tuut of Tute) is n Grunnegs woord veur verschillende dingen:
Marimba
thumb|right|300px|Ne marimba vanof de vuurkaante Ne marimba (ook vuur de wille mangs tingeldeenk eneumd) is n muziekinstrumeant wat vaalt oonder t melodies slagwoark, de zo eneumde idiofonen. Ne marimba lik völle op ne xylofoon en wörd doarmet nog wal vake duur mekoar ehaald.
Ne marimba besteet oet n rek met doarop heultene pleanks. De alterasiepleanks lignt iets heuger as de aandere pleanks, um te zorgen det n spöller ze better kan zeen en raken. De pleanks zeent op toonheugte estemd; wo länger de pleanks, des te leger n toon. Ze wordt estemd duur an de eunterkaante t pleanken oet te hollen, woerduur t geluud leger wörd. Wo dikker t pleanken, des te heuger t geluud. Oonder de pleanks zitt metaalne kökkers dee t geluud verstoarkt en woervan at de leegste hoaste töt an de groond komt. In spesjale oetvoerings van de marimba (met n groot bereik) mut dee zelfs eböagen worden um nit an de groond te kommen.
Ne marimba wörd bespöld duur met spesjale stökke met köppe van velt, goaren of koord op de pleanks te houwen. Doarbie kan n spöller der vuur kiezen um net iets oet t middeln van de pleanks te houwen vuur n woarm geluud, of juust mear noar de böawenkaante vuur n gedeampt geluud.
n Hudigen vorm van t deenk wör geleaidelik oontwörpen duur Japanezen, Duutsers en Amerikanen, oet de tradisjonele Mexikaanse en Guatemalese marimba, den at doar op zin buurt wier was met ekömmen met Afrikaanse slawen.
Bekeande moarken
Bekeande marimbamoarken zeent oonder mear:
Jajem
Jajem kan verwiezen naor: