cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wilp
thumb|Karke in Wilp (2007) Wilp is t oldste diekdarp van Nederland. t Ligt an de Iessel in de Nederlandse provinsie Gelderland. Wilp is t oldste darp van de gemeente Voorst en één van de oldste darpen van Nederland: t eerste karkgebouw is hier umstreeks 765 esticht deur de Angelsaksiese missionaris Liafwin, baeter bekend as Lebuïnus. Wilp had in 2015 ongeveer 2.515 inwoners.
Huuslook
thumb|250px|Huuslook 't Geslacht huuslook (ok nuumd as: donderboard en donderblad) (Sempervivum) is nen geslacht van oangeveer 40 soorten vetplaanten. Disse plaanten uut de vetplaantefemilie gruit op nen rozet. Geliek-an de aander lèden van disse femilie sloat ze water op in heur blader, zodat ze gruien kunt op nen stienachtige bodem of op dakpannen.
Wilp
Op 1 jannewaori 1812 wier Wilp van Voorst of-esplitst as n zelfstandige gemeente die op 1 jannewaori 1818 weer mit de gemeente Voorst samenging.
Huuslook
D' huuslook kömp van orsprönk veur op 't gebied rond Marokko töt an Iran. D' huuslook kömp èèm-iens ok veur op de bargen van 't Iberisch schiereilaand, de Alpen, de Karpaten, 't Balkangebargte, Turkije, de Armeense bargen, en 't Kaukasusgebargte. Deurdat de plaanten van 't geslacht huuslook zoo best water vaste hoalden kunt, gruit ze vake op rotsen woor völle zunlicht op kömp.
Wilp
Rondumme t darp Wilp liggen verschillende landgoederen. Op één van die landgoederen, bie t veurmaolige kasteel de Lathmer, he'j n zörgsentrum veur mensen mit n verstandelike beparking, dat tegenswoordig deel uutmaakt van de stichting Zozijn.
Huuslook
De namme 'donderboard' giet trugge op nen beschrieving van Karel de Grote: "et ille hortulanus habeat super domum suam Jovis barbam" (= "en elke tuunkeerl mut op zien dak jupitersboord loatn gruien"). In 't bi-jgeleuf zol 't kruud nen huus wat dit kruud op 't dak gruien hef, tègen blikseminslag bescharmen. Jovis barbam betekkend 'de board van Jupiter', en Jupiter stön geliek met de Germaansen god Donar, god van de donder.
Wilp
De kleraozieketen Piet Zoomers hef zien oorsprong in Wilp. In Wilp zit onder andere t heufdkantoor van disse keten.
Huuslook
Van dit gebruuk kömp de donderbessem vot, zo as dissent, versimpeld, ofbeeld bint op de gevveltèkens op Twente, Achterhoek en dèlen van Sallaand.
Wilp
Wandelroutes
Wilp is ligt an de Europese wandelroute E11, die baeter bekend steet as t Marskramerpad. De route kömp vanof t buurtschap Gietel, löp aover de Iesseldiek langes de bebouwde komme en vervolgt via de uterweerden richting De Wörp en Daeventer.
Huuslook
Soorten
Nen poar soorten van dit geslacht bint:
Troapel
thumb|250px|Lokoatsie Troapel Troapel (Nederlaands: Ter Apel) is n dörp in t zuud-oosten van de provìnzie Grunnen, gemainte Westerwolde, bie de Duutse grenze. t Ligt veur n duil in Westerwôlde en veur n duil in de Veenkelonien. t Staait bekind om t 15e eeuwse kloosterenkloave (1465) woar t dörp bie baauwd is, in de 18e en 19e eeuw. t Het om en bie de 9.000 inwoners.
Karnaval
In Troapel wordt elk joar de greutste uptocht vant Noorden heult. de Karnavalsnoam von Troapel is tiedens karnaval Klooster en de Wieke
De Museumfabriek
thumb|200px|t Gebouw vanoet de wiek thumb|200px|n Toorn van De Museumfabriek De Museumfabriek (veurhen TwentseWelle) is n museum vuur Tweantse strekkultuur in Eanske, opricht in 2008 duur n samengoan van dree instellings: Natuurmuseum Enschede, t Van Deinse Instituut en Museum Jannink.
Troapel
Asielsoakers
De verleden joaren is Troapel verschaaidene moalen in t nèjs wèst, deur protesten tegen de oetzetten van asielzuikers oet t vertrekzentrum bie Troapel.
De Museumfabriek
Met hölpe van (inter)aktieve presentasies löt De Museumfabriek de geschiedenisse van de meanske in de strek zeen, vanof hoo't de meanske de strekke vlak noa de leste iestied inköm en doar bleef wonn ('t Grote Verhaal'). De natuur, de jacht, t biemekaargaddern, t boeren, de ontwikkeling van laand noar stad en strekke, t ontstoan van de industrie, arbead, verniejing, techniek en samenleaving bint hierin de vuurnaamste oonderwaarpn.
Ne grote vuurroad netuurhistorise- en kultuurhistorise vuurwaarpn sloet hierop an en is te zeen achter glas in één van de grötste vitrines van Uropa. Verschillende aparte diorama's legt t verbaand met mondiale thema's as water, zelfbeeld en geleuf. n Proonkstuk is t volledig noa ebouwde lösse hoes, woer a'j zo in en oet köant loopn.
t Museum is op t zelf ontdekn richt. Det heuld in det leu zelf in käste mut kiekn, duurkes löstrekn en öar egene pad mut bepoaln. Ook köant leu ne audiotoer anvroagn, woerbie bie elk vuurwaarp n verhaal wörd verteld. De Museumfabriek is gangs um den, nöast Hollaands, Duuts en Engels, ook in t Tweants te kriegn.
De oetgevverie gef beuke oet, dee met de oonderwaarpen van t Grote Verhaal te maken hebt.
Nöast t vaste Grote Verhaal van Twente, hef De Museumfabriek ok wisselnde tentoonstellings, zo as in 2009-2010 t verhaal van Oost-Duutslaand oonder t kommunisme.
15 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 15 december
Spanje
Spanje is een divers laand mit iezig uutmekäärlopende culturen, tälen, èètgewoontes en klimaoten. 't Laand verskilt van de règenachtige vissersdörpen in Galicië tot 't nachlèven van Medrid, de toeristische kusten an de Middellaanse Zee, 't flemencodänsen en bollenvechen van Andalusië en 't mederne Barcelona in Kattelonië.
De Spaanse grondwet stamt uut 1978. Juan Carlos I is noe de Spaanse keuning. D' udige premier is Mariano Rajoy. Spanje wönnen lid van de NAVO in 1981 en is lid van de Europese Unie sinds 1986. De euro wönnen de Spaanse muntieneid op 1 jannewaori 1999, en vervung daormee de peseta.
Naam
Spanje dankt zien naam an 't knien. Oorspronkelijk was 't knien in zien verspreiding bepärkt tot Zuudwest-Europa. De Feniciërs gaffen dit gebied daorumme de naam Isjephanim, knienenkust, waorvan Spanje of-eleid is.
Bestuurlijke indieling
Alle previnsies bint weer onderverdield in comarcas en die bint weer onderverdield in gemientes. Comarcas ebt alleend niet in elke gemeenskap dezelfde formele staotus.
300px|thumb|none|De autenome gemeenskappen en steden van Spanje
Varssel
Een markant punt is 't overbliefsel van de Varsselse mölle, een veurmoalige bovenkruier. Al in 1915 is de mölle ontwiekt. Bi'j de sturmramp van Borklo in 1925 vleug de kap van de mölle derof.
Haozenoeteboom
An de haozenoeteboom zitten 's leintes de mannelijke en vrouwelijke bleuiwiezes ampart. De mannelijke bloemen zitten in katjes en bin 's zoemers al anwezig in de oksels van de blaojen. Ze bleuien eerst in jannewaori. De vrouwelijke bloemen zitten mit drie tot vier stuks in een klein knopjen bie mekaar. Tiejens de bleui bin alleen de rooie stielen mit de stempels te zien.
Een haozenoeteboom draagt meestentieds eerst naor tien jaor vruchten, mar der bestaon oek soorten dan al veul eerder vruchten dragen (bieveurbeeld naor een jaor of drie). De haozenoeteboom draagt 's zoemers en 's harests vruchten die in de periode van juli tot september riep worren. Disse vruchten staon bekend as haozenoeten.
De noeten van de haozenoeteboom worren vaak verwaarkt in sukelaopreducten, bieveurbeeld: haozenoetepasta of pralines.
Der bin oek verschillende soorten dieren die haozenoeten eten, veurbeelden hiervan bin de marekolf die de noeten laot vallen en eekhoorns en muzen die der noeten veur de wienter verbaargen en vaak oek vergeten, dit betekent dat disse dieren in grote maote biedragen an 't anplanten van nieje haozenoetebomen.
Van 't hout van de haozenoeteboom worren vaak wandelstokken, bielen, schuppen en aar spul emaakt.
Grunnen
Grunnen kin meerdere betaikenissen hebben:
1395
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1395:
Spelling van G.S. Overdiep
De spelling van G.S. Overdiep hef de eerste poging west veur een ienvoldige schriefwieze van het Drèents, de spelling is ontwikkeld deur van de Grunniger hoogleraar G.S. Overdiep, hie was ok de eerste die met concrete veurstellen kwam. In het maondblad Drente van 1935 kwam e met wat regels met veurbeelden. Hie prebeerde bij het Nederlands an te sluten under toevoeging van een enkel tieken.
Schatliester (Turdus iliacus)
thumb|250px|Schatliester De schatliester of et roodvleugeltien (Turdus iliacus) is een zangvoegel uut de femilie van de liesters (Turdidae).
Spelling van G.S. Overdiep
In juni van datzölfde jaor kreeg e in het maondblad steun van Jan Naarding. Ok Naarding wol dicht bij het Nederlands blieven, maor Aan deze eisch mag men echter een andere niet opofferen: die van de duidelijkheid. Elke klank moet zooveel mogelijk een eigen teeken hebben en elk teeken moet liefst één bepaalde klank voorstellen. Hie wol niet al te veul accenten en een te precieze weergave van de oetspraak.
In 1949 pakt Herman Bezoen en Jan Naarding de heufddoelstelling van Overdiep weer op under de titel ''De spelling van het dialect. Aansluiting bij de Nederlandse spelling''.
Karmis
thumb|KMG Afterburner thumb|Karmis in [[Aken (stad)|Aken]] De karmis is van oorsprong een jaormark ter gelegenheid van de wiejingsdag van de petroonheilige van de plaotse. Karmis is dan oek een verbastering van karkmis.
Op disse dag streumen 't volk samen um de petroonheilige te vereren en um hum te vermaken. In steelijke gebieden verleur de karmis vake zien baand mit 't rillegieuze fees dat deran verbunnen was, mar in veule darpen gaon beien nog haand-in-haand (veural in kattelieke gebieden) en geet der op de wiejingsdag een precessie uut.
Karmis wonnen een paor dagen ehouwen en 't hef zich ontwikkeld tot een commercieel evenement. Eertieds was de karmis vake één van de minnige uutgaonsmeugelijkheen.
Grote karmissen bin de Brusselse karmis, de Antwarpse Sinksenfoor de Tilburgse Karmis, de karmis in Weert, Venray, Nijmegen, Grunnen, Karmis Best, Heerenveen (Pinksterkarmis) en Hoorn.
In plaotsen mit een ouwe karmistredisie vienen der rond 't karmisgebeuren aandere evenementen plaose. Zo hem in Huissen op de donderdag veurdat de karmis begint 't Vleiskeuren. De plaoselijk slagers geven dan gelegenheid tot 't preuven van vleis. Van oorsprong was 't vleiskeuren oek erich op 't leren kennen van jonges en deerns dee daornao dan samen karmis gungen vieren.
Karmis is een vorm van amusement veur jonge luui dee een vake alderbarstensveul schik hem an wilde attracties zoas de spoekhuzen, botsauto's en zoksoort van dingen meer. De karmis kan een plaotse ween um evenouwers te leren kennen.
De Wiek
De Wiek kan verwiezen naor:
1396
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1396:
Zèlng
thumb|250px|Lokoatsie Zèlng Zèlng of Sèln (Nederlaands: Sellingen) is n lougke in t midden van de vrougere gemeinte Vlagtwedde in Westerwoolde, provinsie Grönnen. t Is ein van de einege esklougen in Grönnen. t Ligt aan t revierke de Ruten Ao en ligt in t midden van n groot natuurgebied, dei onder aander bestaot uut de staotsbosbeheer Sellinger Bossen (Zèlnger Wolden), t veen- en haaidgebiet Ter Börg en drei grote essen.
De Richards
De Richards beent ne boerenrockband. Ze zingt in meardere Neersassiese dialekten, umdet de leden oet verskeaidene delen van t Neersassiese gebeed komt. De Richards is op erichtet in 2007 duur Richard "Gorro" Jansen oet Deutekem in n Achterhook en Richard van der Zee oet Steenwiekerwoold oet de Kop van Oaveriessel.
Zèlng
Kèrkelk zeen vörmde Zèlng vrogger aait n eigens kaarspel mit de omliggende gehuchten.
De Richards
Richard Jansen, den't al verskeaidene joaren in Maarkel in Tweante wont, spölden van 1993 töt an 2005 gitaar bie Jovink en de Voederbietels. Richard van der Zee was tekstskriewer en basgitaarspöller van t Mannenkoor Karrenspoor.
Toew at Jovink der met oetskeaiden, köm drummer Hans "Mongo" Bouwman noar De Richards. Bouwman keump oet Grönningen, mear wont al joaren in Deutekum. Nöast Bouwman köm Robert Busscher, den't non in Zwolle wont, mear feaitelik oet Noordoost-Tweante keump, bie de band. Busscher dut zingen.
Universiteat Niccolò Cusano
thumb|right|Campus Universiteat Niccolò Cusano
De Universiteat Niccolò Cusano (Italiaansk: Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO) is ne Italiënse universiteat in de Room. Hee is op erichtet in 2006. Der stoat non 10107 studeanten in eskrewen.
Albanië
Albanië (sprek oet:, al-BAA-nie-je, in t Albaans: Shqipëri/Shqipëria, Gheg-Albaans: Shqipnia/Shqypnia), offisjeel bekeand as de Reppubliek Albanië (Albaans: Republika e Shqipërisë, oet esprökn as , Gheg-Albaans: Republika e Shqipnísë), is n laand Zuudoost Europa, in de Balkan. t Greanzet in t noordwestn an Montenegro, in noordoostn an Kosovo, in t oostn an Noordmacedonie en Grieknlaand in t zuudn en zuudoostn. t Hef ne kustliene an de Adriatiese Zee op t westn, en an de Ioniese Zee op t zuudwestn. t Ligt op nog gin 72 km van Italië, an de oawerkaante van de Stroate van Otranto den't de Adriatiese Zee met de Ioniaanse Zee koppelt.
Albanië is lid van de Verenigde Nasies, NAVO, Organisasie vuur Veiligheid en Saamnwarking in Europa, Organisasie van t Islamitiese Oawerleg, en ene van de groondleggers van de Unie vuur t Middellaandse Zeegebeed. Seend Januwoari 2003 is Albanië kandidoat um too eloatn te wordn bie de EU, en t hef offisjeel lidmoatskop an evroagn op n 28sten april 2009.
Albanië is ne parlementeare demokrasie met ne oawergaankekonomie (van besteurde noar vrieje moarkt). In Albanië wont ongevear 3 miljoen leu, woervan ongevear 600.000 in de heuwdstad Tirana. Duurdet dr heanig an de vrieje moarkt wörd in evoord, wörd Albanië steeds interessanter vuur boetnlaandse investering, vuural in ennergie, vervoor en t weagnnetwoark.
Naam
Albanië is de Middeleewse Latiense name van t laand, det Shqipëri wörd eneumd duur de eegne inwonners. In Middeleews Grieks het t laand Albania (Ἀλβανία), nöast aandere de vörme Albanitia en Arbanitia.
t Kan wean at n naam is of eleaidt van n Illyriesen stam van de Albani zo as beskreewn duur Ptolemeüs, n geograaf en astronoom oet Aleksandrië den't in 150 N.Kr. ne kaarte teekn woer't de stad Albanopolis op eneumd steet (noordwest van Durrës).
dr wörd edacht det de naam ne voortzetting is van ne middeleewse nearzetting det ze Albanon neumn of Arbanon, skoonwal t nit zeker is at dit dezelfde plek is. In zinne Geschiedenisse, eskreewn tusken 1079 en 1080, zeg Biezantiensen geskiedkeundigen Michael Attaliates as eerstn det de Albanoi metdeedn an nen opstaand teegn Konstantinopel in 1043 en neumt de Arbanitai as oonderdoann van de Groaf van Dyrrachium. In de Middeleewn neumdn de Albaann öar laand Arber of Arbën en zukzelf Arbëresh of Arbnesh.
Al in t 16e joarhoonderd wördn de oolde naams Arbëria en Arbëresh vervöngn duur de laandsnaam Shqipëria en volksnaam Shqiptarë. De inwonners zegnt zelf gearne at de wöarde "laand van de adelaars" en "Keender van de adelaars" beteeknt, mer de wöarde zeent of eleaidt van t biewoard shqip, wat "mekoar begriepn" beteeknt.
Oonder t Ottomaanse Riek wör Albanië an eduudt as Arnavutluk en de inwonners as Arnautn.Dr wörd an enömn at dit ne klaankumwisseling is van t woard Arvanite, wat de middeleews Griekse naam was vuur de Albaann.
Laandsbeskriewing
thumb|left|250px|Albanees laandskop Albanië beslöt 28.748 kilometers in t veerkaant. t Ligt tusken 39° en 43° Noorderbreedte en 19° en 21° Oosterleankte. n Kleain gedeelte ligt oosterlik van 21°. Albanië hef ne kustliene van 476 km laank en löp langs de Adriatiese en Ioniese Zee. De westerlike leeglaandn greanzet an de Adriatiese Zee. 70% van t laand is weust en boargachtig, en nit of slecht toogaankelik. t Heugste peunt is de boarg Korab, in t distrikt Dibër, en hef ne heugte van 2.753 meter. t Klimaat an de kust is kenmoarkend vuur t Middellaandse Zeegebeed, met zachte natte weenters en woarme, zunnige en dreuge zommers.
In t binnlaand verskilt t klimaat ofhaankelik van de heugte. De gebeedn dee't boawn 1.500 meter lignt, zeent koold en dr vaalt völle snee in t weenter, wat mangs wal töt halverweage t vuurjoar blif lign. Dr zeent, nöast de heuwdstad Tirana nog aandere belangrieke steadn, zo as Durrës, Korçë, Elbasan, Shkodër, Gjirokastër, Vlorë en Kukës. In Albaanse grammatika kan n woard onbepoalde en bepoalde vörme hebn, en det geeldt dus ook vuur plaatsnaams. Beaide Tirana en Tiranë, Shkodra en Shkodër wordt wal gebroekt.
De dree grötste tektoniese mearn van t Balkanskiereilaand lignt deels in Albanië. t Mear van Shkodër in t noordwestn van t laand hef ne oppervlakte dee't varieert tusken de 370 km² en 530 km², woervan't een doarde bie Albanië heurt en de rest bie Montenegro. De Albaanse kustliene van t mear is 57 km. t Ohridmear ligt in t zuudoostn van t laand en wörd edeeld met Noordmacedonie. t Is 289 meter depe en ne grote verskeaidenheaid an natuur, zo as de "leawnde fossieln" en völle endemiese soortn. Um zinne natuurlike en historiese wearde steet t Ohridmear oonder beskoarming van UNESCO. Dan he'j nog t Butrintimear, det wat kleander is. t Ligt in t nasjonale park Butrint.
Indeling van Albanië
Albanië is verdeeld in 12 administratieve groafskopn dee't ze qark of prefekturë neumt. Disse groafskopn zeent wier oonderverdeeld in saamn 36 distrikn (rreth) en 373 gemeentes (bashki of komunë). Doarvan hebt dr 72 ne stadsstoatus (qytet). Dr zeent in totaal 2980 döarpe of gemeenskopn (fshat) in Albanië. Elk distrikt hef ne road dee't besteet oet n antal gemeentes. De gemeenteroadn goat oawer de locale zaakn en haandhawing van de wet.
right|400px|groafskopn van Albanië
Ekonomie
Noar West-Europeese moatstaawn is Albanië nog aait n oarm laand. t Bruto Binnlaands Produkt (BBP) was 26% van t EU-gemiddelde in 2010. Toch teunt Albanië meugelikheedn vuur ekonomiese gröai, umdet aal mear oondernemmings noar Albanië komt en aal mear godern vrie komt vuur haandel. Albanië, Cyprus en Pooln warn de ennigste laandn in de EU dee't ekonomiese gröai metmaakn in 2009. t Internasjonale Moneteare Fonds (IMF) vuurzag ne 2,6% gröai vuur Albanië in 2010 en 3,2% in 2011. Dr wörd aal mear inverteerd en Albanië is non gangs ennergie oet te voorn.
Albanië en Kroaatsië hebt oawerleg had oawer ne eawntuwele kernsentrale bie t Shkodërmear, kort bie Montenegro. Det leste laand was dr nit zo blie met, umdet dr in det gebeed völle eardbewings en -aktiviteit zeent. doar keump nog bie det t onwoarskienlik is at Albanië t kan betaaln a'j noagoat at t nasjonale budget meender as 5 miljard dollar is. In februwoari 2009 maakn n Italjaans bedrief bekeand at ze ne 800 MW kolnsentrale woln bouwn in Albanië, um de verskilnde weln van t ellektries oet te breaidn. Zowat al n stroom vuur Albanië wörd non opwekt duur veroolderde water-esteurde stroomsentrales, dee't steeds meender effektief wordt duur toonemnde dreugte.
t Laand hef wat opslaagn van petröllie en eardgas, mer produseern mer 5.400 öllievaatn per dag in 2009. Eardgasproduksie steet op 30 miljoen kubieke meter, wat genog is um an de nasjonale vroag te voldoon. Aandere natuurlike weln bestoat oet koolstof, bauxiet, kopper en iezererts.
Volk
Noar Europese begripn is t Albaanse volk beheurlik joonk met de mediaanleaftied op 28,9 joar. Noa 1990 wördn de Albaniërs konfronteerd met nieje begripn as migrasie, woerduur't de verdeling van t volk oawer de distriktn heel aanders wör. Heel wat leu treukn van t noordn noar t zuudn, bv. noar Tirana.
De meeste inwonners zeent oorsproonkelik Albaans. De umvaank van aandere meenderheaidsgroepn is nit bekeand, en de leste telling wör edoan in 1989. Meenderheaidsgroepn zeent oonder mear Griekn, Massedoniërs, Bulgaarn, Gorani, Vlachs, Montenegrienn, Serven, Ashkali, Roma en Jödn. De umvaank van de groep Griekn is ook nit dudelik; Albanië skrif det dr 60.000 zitt, Griekse weln meant wal 300.000. De meeste westerse weln skatt det dr zo 200.000 zitt, of ongevear 6% van de inwonners.
Sproakn
De offisjele sproake van Albanië is t Albaans, wat nen an epasten en versmeultnen vorm is van twee dialektn: t Toskies in t zuudn en t Gheg in t noordn, skoonwal dr mear van t Toskies in zit as van t Gheg. De Shkumbinrivier is de skeaid tusken de beaide dialektn. In t gebeed woer't de Griekse meenderheaid woont, wörd n Grieks dialekt esprökn det kenmoarkn bewoard hef dee in t moderne Grieks verlöarn zeent egoan. Aandere sproakn van meenderheedn zeent Aroemeens, Servies, Massedonies/Bulgaars en Roma.
Godsdienst
Dr zeent ginne offsjele statistiekn oawer de godsdiensten van Albanië. t CIA World Factbook gef ne verspreaiding van 70% Moslims, 20% Orthodoxe Kristenen, en 10% Roomsken. In 2009 was volgens t World Christian Encyclopedia ongevear 38% van de Albaann Moslim en 36% Kristen. Aandere skattings beweart at tusken 25 en 40% aktief de godsdienst oetdreg.
In de Middeleewn was Albanië volledig Kristelik, mer wör heanig an oawernömn duur de Islam oonder t Ottomaanse Riek. Oonder t Kommunisme wördn alle stoatse en kulturele dinge skeaidn van religie. Albanië hef nooit ne offisjele stoatsgodsdienst ehad. In t 20ste joarhoonderd wör oonder de monarchie alle gesteurde godsdienst oet evlakt.
t Kommunistiese regiem wat regearn noa de Tweede Wearldoorlog vervolgen en oonderdrukn alle relligieuze oetdreagings en institusies. Albanië wör zelfs oet ereupn as t eerste Atheïstiese laand van de wearld.
De Islam hef anhang duur heel t laand hen, en dan vuural de Soennitiese streuming. De Orthodoxe Kristenn wont vuural in t zuudn en de Roomsken in t noordn.
Muziek
Albaanse Volksmuziek is te verdeeln in dree stielgroepn, met aandere belangrieke muzikale gebeedn roond Shkodër en Tirana. De belangriekste groepn zeent de Ghegs in t noordn en de Labs en Tosks in t zuudn. t Verskil tusken noord en zuud zit um in t "roewe en heeldhaftige" geveul van t noordn en t "ontspann" geluud van t zuudn.
Disse ofzeunderlike stieln zeent vereanigd duur de "intensiteat dee't beaide de oetvoerders en tooheurders an de muziek geewt as n medium vuur pattriotistiese oetdrukking en as n middel wat t vertelsmoatige van moondelike historie dreg", mer ook bepoalde karakteristiekn zo as t gebroek van vrömde moatsoorten zo as 3/8, 5/8 en 10/8.
Volksverskes zeent in te deeln in heuwdgroepn, zo as de heeldhaftige epiese verhaaln oet t noordn, de zeute mellodiese wegeleedjes, leefdesleedjes, trouwmuziek, woarkmuziek en aandere soortn gezangn. aandere belangrieke muziek wörd ezungn bie festivals, vuural bie de nasjonale feestdag vuur Sunte Lazarus, woerop t vuurjoar wörd in eluudt. Wegeleedjes en vajtims zeent belangrieke Albaanse volksverskes, en wordt meestal solo ezungn duur vrouwleu.
Portaol:Achterhook
centre|Logo
{| cellspacing=3
Uutezocht artikel:
thumb|Grolle Grolle (Nederlands: Groenlo, older Nederlands: Grol) is ne stad in de gemeente Oost Gelre in de Nederlandse previnsie Gelderland. Tot 1 januari 2005 was Grolle ne eigen gemeente. Op 1 januari 2006 had Grolle samen met t buurtschop Zwolle 10.067 inwonners.>>
Achterhook
90px|left|Zutfent Achterhook • Kastelen in den Achterhook • Achterhooks volkslied
Geskiednis
thumb|Geskiednis Graofschap Zutfent • Beleg van Grol (1595, 1627) • Beleg van Breevoort (1597, 1606, 1672) • Freule van Dorth • Heerlekheid Borklo • Kruuttoornramp (Breevoort) • Gekiednis van den Achterhook
Aoverig Achterhooks
thumb|upright|Grolsch Zwarte Cross • Arve Kots‎ • Boh Foi Toch • Normaal • Arfgoodroute • Grolsch • Achterhookse kökken • Jovink en de Voederbietels • Cycloon van 1 juni 1927 • Gondelvaort Breevoort •
Den Veldhook (Berkelland)
Den Veldhook (Nederlands: Veldhoek) is ne buurtschop, gedeeltelek in de gemeente Berkelland en gedeeltelek in Bronckhorst in de provinsie Gelderland in Nederland. Den Veldhook steet veural bekend um het sportcomplex Veldhoek, woar de eerste divisie voetbal vereniging "De Graafschap" joarenlang (tot 1 oktober 2005) eure trainingsvelden hef ehad.
1397
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1397:
Weensum
thumb|260px|De [[Protestaantse Karke Nederlaand|PKN-karke in Weensum, vrogger 't brouwhuus van 't klooster van de Congregatie van Weensum]] Weensum (Nederlaands: Windesheim) is een dörp en buurt in de gemiente Zwolle in de Nederlaandse pervincie Oaveriessel. 't Lig ten zuden van Zwolle, een endtien ten oosten van de Iessel. Op Weensum woont zo'n 800 mèensen. Net buten 't dörp stiet de Weensumer mölle an de N337.
Weensum lig op een revierduun die evörmd is in 't Preboreaol, een tiedvak binnen 't Holoceen. De oldste speuren van bewoning stamt uut de jonge stientied.
Töt 1944 stund in 't dörp 't Huus te Weensum. Een geallieerde bom hef dit Huus verwoest.
Van 1866 töt 1936 had Weensum een treinstesjon an de spoorliende Zwolle-Deamter.
De Congregatie van Weensum
't Klooster hef waorschienlijk ten zuden van de dörpsstraote elegen. Tiedens de Riffermaotie en de opstaand tègen Spanje wördden 't deur de Oranjegezinde watergeuzen verrinneweerd. Vandage viej d'r nog twee kelders en de brouweri'je van 't kloostercomplex. Dizze brouweri'je wördden in 1634 in gebruuk eneumen as Nederduuts Hervörmde Karke.
17 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 17 december
1398
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1398:
Knoal (dörp)
Knoal (Nederlaands: Stadskanaal) is n groot dörp in t zuudoosten van de provìnzie Grunnen in t lieknoamege gemainte Knoal. t Dörp is ontstoan as lintdörp bie t lieknoamege daip laangs, t Knoal, môr is in de loop van de eeuwen laangzoam, uutdijt noar t noordoosten tou en kin nou binoa n stad nuimd worden.
Geschiednis
t Knoal is begonn door ain gehaim besluut van de stad Grunnen in 1762 om ook Drintse grondn te gaon vervenen. Doorveur was ain knoal in het zuudoostn neudig.
1605
thumb|right|262px|Cervantes-monument in Madrid
Beleg van Grol (1627)
't Beleg van Grol was ne belegeringe van de veste Grolle in 1627 deur Frederik Hendrik, ok wal den 'Stedendwinger' eneumd. 't Was in de tied van den Tachtigjoarigen Oorlog, en Grolle was in dizze periode meermoals bezet ewodden deur de Spaansen. Um de stad noa joaren van Spaanse bezetting endelek definitief weerumme te kriegen veur de Nederlanden, hef Frederik Hendrik ne grootse belegeringe op-e-zet. Nadat hee met zien laeger van wal twintigduuzend man in iets meer as ene wekke ne onmundige 'circumvallatieliene' van 16 kilometer lang had an-e-legd, zodat gin mens de stad nog in of oet kon, begun Hendrik Grolle duftig onder vuur te nemmen met kogels en vuurballen. Langs dizze liene waren schansen en andere fortifikasies ebouwd veur de tröppen en kanonnen, zoas de Engelse schans.
Ondertussen gef Hendrik ziene Engelse, Friese en Hollandse soldoaten opdracht greppels richting de stad te graven. Eenmoal doar an-ekommen probeerden zee de stadsmure oaver te klimmen, wat de leu in de stad oet alle macht probeerden te verhinderen. De Engelsen hebt dan met nen mien de muren opeblazen, en toon et laeger deur et gat gung en de Grolse wallen derachter wollen opklimmen, lagen de stadse leu al te wachen met heure geweren. Dree moal probeerden zee der op te kommen, en dree moal ging et haevig vedan, met ne bulte gewonden en doden, woarunder Willem van Nassau, heer van de Lek, den op de leste dag nog et loodjen legden. Pas toon de stad van dree kanten zol wodden anevallen, hef den anvoerder van de Spaansen, Matthijs Dulken, zich ovver-egevven. Al met al duurden et zowat 'n moand veurdat de Spanjaarden der genog van hadden en zich oavergaven.
De Spaanse troepen moggen vertrekken van Frederik, zoas dat in een verdrag met mekare was beslotten. De Grolse leu moggen in de stad blieven, op veurweerde dat zee et kattellieke geleuf af zollen zweren. Dat deden ze dan moar, veur de vorm, want in 't geniep blivven zee met z'n allen katteliek. Grolle was noo endelek in-enommen en zol in Staatse handen blieven tot 't ende van den oorlog.
Karl Naber
Karl Naber (10 mei 1900 - 5 meart 1970) was nen skoolmeaister en platskriewer oet Veldhausen in Duutslaand. Hee skreef in t Groafskopper Plat.
In 1920 wör'e meaister in Veldhausen, wat'e töt 1928 bleef. Doarnoa was'e töt an 1939 boawnmeaister in Altepiccardie. Van 1945 töt an zin pensioen in 1963 was'e wier konrektor in ziene geboortestean.
In zinne woarken keump steeds de leefde vuur de natuur en zinne geboortegroond terugge. Hee was doarumme ook vake boetn in t veeld te veendn, woer at'e gearne veugel dee kiekn. Hee deed gearne jaagn, en was leaider van ne jaagverenige. Hee was zeer aktief lid van de "Heimatverein", en dreug op Leseabende zinne stuks vuur.
Mopp Eenohr
''Et was 'n Oawend vöör de Driefjagd. - Groatalarm unner et Hasenvolk! Van alle Kanten kwammen de Häsies tehoape en tröffen sick achter de Böltbecke, by de fule Riete. Doar kwammen nich alleene de aulen van'n Sternbus en ut Paradies, ok Jan Langbeen, Hinnerk Platfoot, Rike Gelloahr en iäre heele Familie bowen van t Kenoal, ock Knieptangen Harmtien ut'n Pallert en Krüsstatts Fritz ut'n Stubbenbrook. ...''
18 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 18 december
Peperge
thumb|300px|Ligging van Peperge Peperge (ok wel: Pepergao, Nederlaans: Peperga, Fries: Pepergea) is een plak in de Friese gemiente Weststellingwarf. Et leit in et zuudoosten van Wolvege, an de A32, tussen Wolvege en Stienwiek, en het omdebi'j 90 inwoners (2008).
Peperge en De Blesse liggen vlakbi'j mekeer en hebben tegere een dörpsverieniging Plaatselijk Belang De Blesse - Peperge “tot Nut en Genoegen”, opricht op 10 december 1864.
Zaandhuzen
Zaandhuzen (Nederlaans: Zandhuizen, Fries: Sânhuzen) is een klein dörp in de gemiente Weststellingwarf in de Nederlaandse perveensie Frieslaand. Zaandhuzen het omdebi'j 300 inwoners.
Et dörp is waorschienlik tussen 1000 en 1100 ontstaon as uuthof van een klooster uut Rinsumegeest ombedi'j Dokkum. Et dörp is een esdörp. Onderdiel van Zaandhuzen is Et Rooie Dörp, waor in 1920 huurwoningen mit een groot stok laand bouwd binnen.
1399
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 't jaor 1399:
Wisconsin
right|thumb|Lokoatsie van Wisconsin Wisconsin (oetsproak: wisKONsen of wisKANsen; Fraans: Ouisconsin) is n stoat van Amerikoa. t Ligt ien t noordoosten van t laand aan twij van de Vief Grote Meren. De heufdstad is Medison, môr de grootste stad is Milwaukee. Wisconsin is ain van de stoaten woar't veul Duutse en Noord- en Oost-Nederlaandse luu noar tou binnen verhuust, woardeur t Leegsaksisch der nogaal proat wordt (al dan nait deur olle mìnsken).
Polen
Polen (poolsk: Polska), vuluut Republik Polen (poolsk: Rzeczpospolita Polska) is een land in Middeneuropa. Et land grenst in et westen an Düütskland, in et süden an Tsjechie en Slowakye, in et ousten an Litauwen, Witrusland en de Ukraine. In t noorden grenst et an de Oustsey en Rusland (de eksklave Kaliningrad). Et land hevt ne üppervlakde van 312.696 veerkante kilometer en et telt ruum 38,4 miljoon inwonners. De höyvdstad en groutste stad van et land is Warsjau. Andere groute städen bint Krakau (Kraków), Lodz (Łódź), Breslau (Wrocław), Posen (Poznań), Danzig (Gdańsk) en Stettin (Szczecin).
Steyntyd
thumb|right|200px|En steynen [[Oldowan-gerei, med düdelik bewarked snydvlak]]
Polen
Ståtkündig is Polen een parlementäre republik en een eynheidsståt, underverdeyld in 16 woiwodskappen. Polen is lid van een grout antal internationale organisatys, wårunder de Europeeske Uny, de Vereynigde Natys, de NAVO, de Wearldhandelsorganisaty en de OESU.
Steyntyd
De steyntyd of et steynen tydperk is dee tyd in de geskedenisse van de menske dat de lüde gerei van steyn gebrükeden en noch neet wüsten wo as se metaal musten maken. Wanneyr de steyntyd is of was, hangt af van de steade. Vöär wat volker up Borneo en Nyguinea is de steyntyd noch neet sou lange leaden vöärby, vöär wat volker uut et ströymgebeed van de Amazone is et noch altyd steyntyd.
Jersey
Jersey is n eilaand op 22 kilometer vuur de Fraanske kuste van Normandië in de baai van Mont Sunt-Michel. t Is t grötste eilaand van de Kanaaleilaandn. Dr wont 91.626 leu (teeld in 2009), woervan't 30% in de heuwdstad Sint Helier. t Is net as Guernsey en t eilaand Man gin oonderdeel van t Verenigd Keuninkriek, mer Brits Kroonbezit. t Heurt ook nit bie de Europese Unie bie an. Saamn met de onbewoonde eilaandgroepn Minquiers, Ecréhous, Les Pierres de Leqc en aandere rotsn en rifn t zelfbesteurnde Baljuwskop Jersey. t Verenigd Keuninkriek geet oawer de verdeadiging van Jersey. t Maakt deel oet van de Common Travel Area: n gebeed woer't inwonners van de Ierse Reppubliek, t Verenigd Keuninkriek, Jersey, Guernsey en Man vrie magnt reaizen zoonder völle papierkroam.
Polen
Undanks de groute verrinneweringen van de Tweyde Wearldoorlog, is een grout deyl van et poolske kulturele arvgood bewaerd ebleaven. In 2017 waren der 15 poolske arvgoodplaatsen up de UNESCO Wearldarvgoodlyste.
Jersey
Laandbeskriewing
Jersey ligt 22 kilometer oet de Fraanske kuste van Bretanje in de baai van de Mont Saint-Michel, en ongevear 161 kilometer op t zuudn van t Verenigd Keuninkriek. t Is t grötste en meest zudelike eilaand van de Kanaaleilaandn. t Is van oost noar west 16 km laank en van noord noar zuud 10 km. Doarmet hef t ne oppervlakte van 116 km² en ne kustliene van 70 km. t Waterbezit van Jersey is 3 zeemiel en t visgebeed is 12 zeemiel. De belangriekste haawnpleatse zeent Gorey, Sunt Aubin, en Sunt Helier.
Steyntyd
Meysttyds verdeylt de geleyrden de steyntyd in dree vlakken:
An et ende van de steyntyd deaden wat lüde al mangs warktüge van koaper maken, wårdöär archeologen nu spreaket van de koapertyd, koapersteyntyd of chalcolithicum. Dårnå küm de bronstyd en möägelik noch de ysertyd. Dat lätste geldt neet vöär Mesopotamie en Egypte, ümdat dee in dee tyd al begünden med skryven. Dat bedüden dår et ende van de prehistory en soudöänig kan dår neet oaver ne ysertyd spröäken worden.
Jersey
Laandbeskriewing
t Eilaand is ne plaate wat oplöp van de zaandbaain in t zuudn noar de klifn in t noordn. De plate wörd duurmidln edoan duur daaln dee't van noord noar zuud lignt. t heugste peunt is Les Platons met 143 boawn de zeespegel. Dr is n heanig klimaat met zachte weenters en koele zommers. t Is dr gemiddeld 11,6 groad en t klimaat keump oawereen met det op t zuudn van Engelaand. t Gemiddelde antal uur zunne is 1918 uur.
Iran
Iran, offisieel de Islamitiese Republiek Iran, is n laand in Azië. Den name "Iran" wörd in westerse laanden gebroekt sund 1935, doarveur was t bekend as Perzie.
Jersey
Geskiedenisse
Woer't n naam Jersey vandan keump weett de leu nit precies. Dr zeent verskeaidene teegnstriedige verkloarings. Wat meant at t oet t Latien keump, aandern meant oet t Ooldnoors of t Gallies. t achterplaksel "-ey" keump woarskeinlik oet t Ooldnoorse "ey", wat eilaand beteeknt. Dit zit ook in n naam van de aandere Kanaaleilaandn.
Steyntyd
Wonneyr en wolange de steyntyd was, hangt af van wat vöär steade as de geleyrden bekyket en wo as se et definieert. De öldere steyntyd begünde ungeväär 2,5 miljoon jår weaderümme do as de eyrste menskachtigen gerei van steyn begünden te maken. De steyntyd begünde düs al vöärdat Homo sapiens bestünd. Toch is et by steynder lastig te seggen of ne bröäke nu med upset döär lüde maked is of döär tovallig ungelük. Ne gode anwysing is as der vöäle steynder med ne skarpe bröäke by mekander vünden wordet. Den oaverstap van koaper up brons begünde tüsken 6000 en 2500 vöär Kristus. In noordwest Europa güng et vöäral up dat lätste tydstip an.
Jersey
Geskiedenisse
De Kanaaleilaandn zeent de leste eegndomn wat oawer zeent ebleewn van de Engelse Groafskop Normandië, wat al eeuwenlaank stried hef op eleawerd tusken Engelaand en Fraankriek. Seend de ofskeaiding van de Groafskop Normandië in 1204 hef Jersey zelfbesteur. t Ooldste bewies van inwonning keump oet al oet de Ooldheaid. Jersey heurdn bie t Romeinse Riek, mer dr zeent gin Romeinse oawerbliefsels.
Steyntyd
De öldste steynen warktüge sint evünden in oustafrika en in et bysünder Kenia. Disse kultuur wör de Oldowan enöömd. Warktüge wörden emaakt döär keien up mekander te hauwen, soudat der skarpe spöänders ofbröäken. Dee deenden dan as messen, bylen, skrapers en boaren. Toch is et lastig te seggen of et eyrst bewüst wör edån. Ouk chimpansees en andere deers gebruket wal es keien en warktügen üm eaten te bewarken.
Jersey
Geskiedenisse
Doo't in t 18e joarhoonderd beaide laandn öar koloniale groondbezit begunn oet te breaidn, was dr in Jersey tooverdan oorlogsspanning. Dr wördn duur Engelaand vanof 1778 30 roonde toorns an de Jerseykuste bouwd.
In n 19den eeuw wör Jersey ne belangrieke stean vuur bootnbouw. Dr wördn um dee tied mear as 900 bootn ebouwd op t eilaand. An t eande van n 19den eeuw wördn völle boern rieke an de Jersey-melkkoo en de Jersey-earpel.
Met de Tweede Wearldoorlog gavn Engelaand an at de eilaandn hoaste nit te verdeadigen warn, en haaldn alle troepn terugge van t eilaand, um zo min meugelik stried te hebn. Ze gavn de eilaandn dus feaitelik vort an de Duutsers. Ongevear 8000 eilaandbewonners wördn ook noar Engelaand haald. Jersey har nen dag later bevriedingsdag dan de Duutse oawergawe van 8 mei. n 9den Mei is doarumme n nasjonaaln feestdag.
Vanof de zestiger joarn verdeent Jersey good an geeldzaakn.
Besteur
thumb|right|250px| Gemeentes van Jersey t Offisjele stoatsheuwd is Keunigin Elizabeth II van t Verenigd Keuninkriek, woervuur at he hef de titel Graaf van Normandië, skoonwal he disn titel nooit gebrok. In woarkelikheaid wörd Jersey eleaidt duur de Stoatn van Jersey, saamn met de regearige.
Stoatn van Jersey
De wetgewing is in haandn van de Stoatn van Jersey. Dr zitt dreejnvieftig ekeuzn leedn en vief nit-ekeuzen leedn dee't gin stemrecht hebt, mer recht van sprekn. Alle hudige Stoatnleedn zeent onofhaankelik ekeuzn. Pollitieke partiejn bestoat feaitelik nit, mer dr zeent wal groepn dee't n zelfde gedachtengood anhangt.
Regearige
t Besteur van Jersey wörd doan duur de regearige, woer't n Eerstn Minister van an t heuwd steet. De regearige besteet oet de Keuniginne van t Verenigd Keuninkriek, n lutenaant-goeverneur, n baljuw, de Stoatn, n Eerstn Minister en zin kabinet (Road van Ministers). Op papier is de keuniginne t stoatsheuwd e de Lutenaant-Goeverneur öaren vervanger.
Gemeentes
Jersey hef twaalf gemeentes (Parochies), dee't allemoal an de zee lignt. Op ene gemeente noa zeent ze allemoal eneumd noar de heiligen woer't de gemeentekoarke an ewiedt is. De gemeenteroad (Parish Assembly; Parochievergoaring) geet oawer lokale zaakn. De road besteet oet belastingbetalers en ekeuzn leedn.
Ekonomie
thumb|Duuts ondergroonds zekenhoes Vroger gungn vissers van Jersey hen visken bie Ieslaand. Dee viske deedn ze dan verhaandeln in aandere laandn, woernoa't ze wier met aandere zaakn wierumme kömn op Jersey. Rechtevoort mut Jersey t vuural hebn van öare internasjonale deenstverlening bie geeldzaakn. Doarnöast is toerisme nit onbelangriek.
De rest van de inwonners dut vuural boern. De Jersey-melkkoo is internasjonaal bekeand.
De meeste groondstofn en ennergie wordt importeerd vanoet t boetnlaand
Geeld
Op Jersey betaalt ze met Jerseypoond (JEP). Ze nemt dr ook wal Engelse- en Guernseypoondn an. In 2010 was de koers 1 EUR = 0,874910 JEP.
Oonderwies
Op Jersey kö'j noar t leagere en wiedergoande oonderwies, mer heugere skooln hebt ze nit. Iej köant dr wal verskeaidene diplomas kriegn.
Iepeloo
t Iepeloo (oetsprekn met noadruk op loo) is n noaberskop in de gemeente Wierdn en hef ongevear 169 inwonners, mear saamn met t boetngebeed Waterhook 296. Iepeloo ligt tusken Wierdn, de Huurne, Rektum, Eanter, Almelo en Boornerbrook in. t hef aait al n boernspul ewest, en har doarumme vroger ook ne eegne boernboond. Iepeloo hef ne eegne basisskole den at ze deelt met de noaberskop Rektum. Op t oostn van Iepeloo ligt n moor, t mokkelengoor.
Stadjer
Stadjer (ook stadjeder) is n Grunneger benoamen veur n bewoner van de stad Grunnen, ook wel Grunneger nuimd. Letterliek betaikent stadjer: ain dij in Stad (Grunnen) woont. De benoamen Stad (zunder lidwoord) holdt verbaand mit de noam van t Grunneger gewest tiedens de Repebliek (1594-1798): Stad en Lande.
Voak wordt t woord ook bruukt om verschil te moaken tussen studìnten (benoam as dij boeten Stad opgruid binnen en veur heur studie noar Stad kommen binnen) en nait-studìnten (de stadjers; as tegenhanger hiervan wordt in aander studìntensteden t woord börgers bruukt).
Stadjers hebben as bienoam 'mollebonen'. n Olle schimpnoam veur stadjers zel 'kluinkoppen' west wezen. In de joargang 1804 van t (Grunneger) Weekblad tot Nut van ’t Algemeen schreef Mattheus van Heyningen Bosch, alias Burgerhart, dat t n noam was dij Nederlanders (en din benoam Vraizen, Geldersen en Hollanders) aan Grunnegers gaven. Veur de noamsverkloaren verwees Burgerhart noar t “zeer krachtig, koppig en smaaklyk bier, dat alleen in deze stadt gebrouwen wordt, en voorheen wyd en zyd verzonden wierd”. Grunnegers waren ooit “grote liefhebbers” van dit bier west en konden der “een aardig schepje” van op.
Pillewegge
Ne pillewegge (ok wal krentenwegge eneumd) is ne grote krentenstoete, van zon 30 cm breed, en van 50 cm tot wal 2 meter lang.
In den Achterhook en Tweante, was (en op sommige plaatsn is) t tradisie, dat de noabers ne pillewegge metbrachten (onder n krommen arm), as dr in de buurte ne kleinen geboarn was, en zee hen kroamschudden gingn. Bi-j t bestelln bi-j dn bakker kreeg e meestieds te heurn, dat e neet te knieperig met de krentn wean mos, want ne echte krentnwegge is meer zwart as wit.
Volgens deezelfde traditie, mos den earsten noaber de wegge ansnieden, woarnoa iederene ne beste plakke kreeg, besmeerd met duftig roombotter. As t tied van noar hoes opan goan was, kreeg iedern noaber n stuk wegge met, zo lang as t heft van t broodmes, woarmet de wegge esneden wodden. Dr bunt nog steeds Achterhookers, dee't lever een stuksken pillewege hebt as beschuute met muuskes.
T woard wegge kump van de vorm van de stoete: t zut er oet as n soort karststol, moar dan zonder spijs, en meestieds völle groter. Wegge kö-j in t Nederlands vertaaln as wig, spitsvormig dus.
De leste joarn, wödt de tradisie minder stark, en kö-j de wegge ok antreffen bi-j andere feestelekheedn, en wödt e ok an-eboaden in de horeca, veur toeristn.
Kuunder
Kuunder kan verwiezen naor:
19 december
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 19 december
Waols
thumb|300px|'t Waols noordoostelk tussen de langues d'oïl
't Waols is een Romaonse taal die ze praot in België, Fraankriek en 't noordoosten van de Amerikaanse staot Wisconsin. De Fraanse Gemienschop van België erkent 't Waols as endogene (daor ontstaone) regionaole taal. 't Wördt in België espreuken in 't grootste diel van 't Waolenlaand. D'r bint vier heufdindielings in de Waolse dialecten en een standaard (schrief)vörm. Naor de sprekers van 't Waols kuj verwiezen as Waolen, mar umdet dizze term in de eerste plaatse slat op alle inwoners van Wallonië, gebruukt ze meer en meer de term wallonophone (walon-cåzant in 't Waols).
Name
De name Waols kump van Walh, een slim old Germaons woord daoras de Germaonen mit verwezen naor de Keltischtaligen. 't Woord wördden in aandere talen oavereneumen en verspreidden hum in verschillende betiekenissen (vergeliekt Welsh). 't Romaons naamp Wallon oaver, det al rap vergeliekbere woorden verdrung. De oldst bekende vermelding stamt uut 1465, in de Mémoires de Jean, sire de Haynin et de Louvignies deur Jean de Haynin, daorin hi'j de Romaonse volken van de Bourgondische Nederlaanden beschrif. De beduding veraandern nog wieder deur de Fraanse bezetting, 't Nederlaandse bestuur en de Belgische onofhaankelijkheid; toe wördden d'r allennig nog Belgen mit een Romaonse taalachtergrond mit bedoeld. De dialectologische onderzukings van de 19e eeuw hebt staorigan de verschillen tussen de belgo-romaonse dialecten blootelegd, waordeur linguïsten mit Waols allennig naor de Waolse taal in strikte zin verwiest; niet naor aandere Romaonse talen in 't Waolenlaand zoas 't Picardisch.
Geschiedenis
thumb|Waols op een bröd van een winkel in [[Crupet]] Ie kunt niet zeggen det krek toen en toen 't Waols ontstaon is: talen ontstaot niet van d'iene op d'aandere dag, en 't ontstaonsmement hangt ok of van oen uutgaangspunten. De taalkundige Louis Remacle hef an-etoond det een beste köppel van de as typisch Waols eziene taalkenmarken heur tussen de 8e en 12e eeuw ontwikkeld hebt. 't Waols 'had een dudelijk en definitief individueel kerakter vanof 1200 dan wal 't begun van de 13e eeuw'.
Um 1600 wörtelden hum in 't Waolse taalgebied de Fraanse schrieftaal. Vanof 't begun van de 17e eeuw hadden de mèensen in de rèken det d'r een ofstaand was tussen de spreektaal ('t Waols) en de schrieftaal ('t Fraans), waordeur een Waolse literetuur kun ontstaon. De aord daorvan is - zoas de Middelnederduutse literetuur toen 't Hoogduuts en Nederlaands de bestuurstalen waren ewörden - satirisch en kluchtig. 't Fraans was en bleef de ienige taal veur de formele, officiële en oaverige schrieveri'je.
Töt begun 20e eeuw bleef 't Waols de taal van de mieste bewoners in 't oosten van Romaons België; 't Fraans gebruukten ze allennig in de literetuur en in de sociaole boavenklassen. In berieken as beroep en politiek bestund Waols-Fraanse tweitaligheid. In de metaolbewarking en de mienbouw gebruukten ze vake 't Waols veur de opleiding van de warkers; in veul plaatsen wördden in raodsvergaderings beide talen gebruukt.
Waols en 't oaverige Romaons in België
Op 't end van de 19e eeuw maakten de Duutse taalkundige Altenburg onderscheid tussen de verschillende regionaole Romaonse talen in België; hi'j markten op det 't Waols meer umsleut as allennig 't Luuks, mar det 't Picardisch d'r niet bi'j heurden:
"'t Luukse dialect wördt eziene as dudelijk verschillender van 't Picardisch as de dialecten van de provincies Namen en Henegouwen. Al vörmt 't tègenwoordige dialect van de Fraanse grèensregio [...] in zekere zin een tussenschakel of oavergaank tussen 't Waols en 't Picardisch, en al koomt de zudelijke variaanten van 't Waols in de buurte van 't Rouchi [umgeving Valenciennes], toch wis de fonetiek, in 't besunder van de mitklinkers, op starke verschillen tussen 't Picardisch en 't Waols."
Deur de laatheid van dizze vaststelling nuumt ze de oaverige vanolds veurkomende Romaonse talen in België mangs ok Waols - det doet de spèkers d'rvan mangs zölf - waordeur mèensen in de biester kunt komen.
Standaardisering van de (schrief)taal
Vanof begun jaoren nègentig perbeerden liefhebbers en schrievers van 't Waols um een schriefwieze an te passen die begun 20e eeuw, nog véur de opkumst van de mederne taalkunde, ontwikkeld was deur de academicus Jules Feller. Feller zien schriefwieze was meer bedoeld um 't arfgoed van dialectliteretuur te bescharmen en de dialectologie töt steun te wèden, as umme 't Waols töt een mederne taal uut te bouwen. De ni'je inspannings richtten heur, uut symbolische en politieke oaverwègings, op 't ontwikkeln van een mandielige schriefnorm veur een taal mit een bulte onderling verstaonbere dialecten. De mandielige schriefnorm nuumt ze 't rfondou walon (Fraans: wallon unifié). In 2000 bint Pablo Sarachaga en Lucien Mahin begund mit een verklaorend Waols woordenboek.
De verschillende accenten van 't Waols bint bestudeerd deur de Atlas linguistique de la Wallonie, en bint betrokken in de ontwikkeling van 't rfondou wallon. 't Giet hier dus um een schrieftaal, waorin ien en dezölfde schriefwieze veur verschillende plaatselijke uutspraoken kan staon. Zo klinkt de schriftklaank ea (as in vea, kalf) westerd uut as ia (via) en oosterd uut as é (vé).
Alle sprekers van 't Waols accepteert dizze ni'je schrieftaal niet; de mieste bint d'r zölfs niet mit in de kunde. Ok speult mit det de schrieftaal weinig acht slat op de regionaole lexicale verschillen.