cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Köllumerlands
Hiernoast zigt man n koartke van Friesland, Grunnen en Oostfriesland. t Grieze part is t gebied woar of t Westerkertiers sproken wordt en t grune part is t gebied woar of t Kölmerlands sproken wordt.
Net as de meeste andere Westerkertierse dialekten, kint t Kölmerlands de typisch Grunnegse klanken ai en ou niet. t Köllumerlands dut veul denken aan t Stadsfries van Köllum en Dokkum.
Ontstoan
t Köllumerlands is middelkerwies ontstoan doe t olle Köllumerland zok ien 15. aiw oanloot bie t gezag van t Stad. Ook kwammen der luu uut t oosten om de boedel doar ien te poldern. t Fries dat doar sproken wur, veraanderde laangzoam ien t Grunnegs, moar het meer ienvloeden achterloaten as datt ien t Hoogelandsters doan het. Ien t Pompsters is de Friese ienvloed t grootst van aal Grunnegse dialekten.
Justus Nipetang
Justus Nipetang was de meugelijke schriever van een dialoog uut 1671 of 1672 in 't Nedersaksisch van 't Westfaals-Nederlaandse grèensgebied, de To hooupe Kallinge Manges den SWARTEN MEYSTER Onde sinen KNEGT (in een aandere drok: t'Samen-spraak, Ofte VVestphaelsche To hooupe Kallinge Manges den SWARTEN MEYSTER Onde sinen KNEGT).
De dialoog is anoniem uutegeven, mar onder de opdracht stiet de name Justus Nipetang, wat een pseudoniem lek te wezen.
Inhold en context van de dialoog
De To hooupe Kallinge telt zo'n 7028 woorden aover zo'n 743 riegels, in twee kolommen verdield aover tien bladzieden, plus titelblad en opdracht. 't Is een satirische samenspraoke op riem tussen de duvel en zien knecht; mit de leste wördt toe-espeuld op de bisschop van Mönster, Christoph Bernhard von Galen. In de tweespraoke lipt de knecht dat zien 'aensleege' (anslagen) aldeur mislokt, mar de duvel treitert hum en jut hum op um 't nog weer ies te perberen. Van Galen was in juni 1672, 't meugelijke jaor van uutgave van de To hooupe Kallinge, de oostelijke Nederlaanden binnenevalen en stiet daor sinds zien mislokte beleg van Grunning bekend as 'Bommen Berend'. De leste Mönsterse troepen zolden pas in meie 1674 weer vurtgaon uut de Republiek. In de klucht nuumt de duvel zien knecht ienmaol bij name:
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Sorgest dou man / dat de luude nig roepet / sie door / door velt Beerent in gen [=in den] wooter / hi wol / on hi kan nig duuken / Hi blijft soo ligtveerdig drieven as ein ende kuuken.
Op 't titelblad vaalt onder de titel te lezen: "In den DARDEN DRUK, On allemool mislukt." Daor weer onder stiet een niet geïdentificeerde plaatse van uutgave: "To ADTERTE, Veur den Bukenhendler in de Vive sinnen, den 18 Augusti, 1672". De klucht wördt veurofegaone deur een Nederlaandstalige opdracht "Aan den Natuerlijck-geboren Krijgshelt CHRISTOFFEL RINGKRAAG". Onder de opdracht stiet: "Actum Lunckhousen, den 3. Sep.in 't Iaer 1672." (een aandere uutgave gef dezölfde datum mar 't jaor 1671). De onder de opdracht genuumde plaatse is 't Münsterlaandse Lünkhusen (Hoogduuts: Lüdinghausen). Net as Justus Nipetang, lek Christoffel Ringkraag een pseudoniem te wezen.
De taalkundigen Hermann Niebaum en Siemon Reker bespreek de tekst in heur artikel "Dichten in dialect voor politieke propagandadoeleinden: over To hooupe Kallinge Manges den Swarten Meyster Onde sinen Knegt (1671/1672)" (2010). Op grond van een taalanalyse mient zij det de schriever der waorschienlijk iene uut Oost-Nederlaand was, die "zijn eigen schrift probeert te 'ver-Westfaalsen' en beide tegenstrevers Westfaalse taaltrekjes in de mond legt, zonder dat deze in hun totaliteit leiden tot één bepaalde regio."
Fragment
De tekst van de uutgave mit datum 18 augustus 1672 begunt as volgt.
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Den Meyster komt bi nagte veur des Knegts bedde, ont fraget,
MEYSTER. Woe isset knegt: ligget di de spillen inde as?
KNEGT. Ai / loot mig rasten / ik sin nig waal to pas.
M. Woor mangelet di / in ’t heuft / eft in de si’en?
K. Mi is soo kwellik / ’k wol allemoole wal spi’en.
M. Loot mek en mool seyn / mi dunket dou bist gesont: Pluk op / outen neste dou luusigen hont. Ik hebbe met di to schaffen. Gevet di los / one darentegen to blaffen.
[Hy steyt oppe, ont morret.]
K. Ik aarem minsche. Wo dit is ein bedruuft waark Datstou mi bi nagt bi ontide altijd plogest / on drivest so staark Dat ik (as ander luude) minen nagtrast nig holden mag. Wat wil dit nog geeven op minnen olden dag. Misgunstou nu dat ik ligge: wo dit is to gekkelik Ik heb door even / ein dink eseyn / dat looten soo schrekkelik: ’t Was as wen der kweem ein man veur mi stoon / Den hadde sig mine kleider aengedoon. On den Man had neenen heuft op siner nakken / Sijn heuft stont oppe daal / manges sinen hakken. On dat heuft / dat aengesigte / was even os het mijn. Pots klingen / woe verschrak ik van den hesliken schijn. Den angste sit mi nog in alle minen leeden. On likewaal loot stou mi nig met freeden Oppen bedde rasten. Wo dit is oouk slegt. [...]
Haagse Posttyding uyt Parnas
Iene die as hum Justus Nipetang nuumt hef wieder nog Haagse Posttyding uyt Parnas uutegeven, een schotschrift tegen een köppel regenten uut Haarlem, "Gedrukt in 'sGravenhage by Justus Nipetang in de lacchende waarheid 1686".
Oceaan
upright=1.8|thumb|De vuuf oceanen, en waor of ze min of meer van mekaer escheiden bin Oceaan, van Oldgrieks Ωκεανός (Okeanós), is de term die gebruukt wodt veur elk van de grootste zeeën op eerde, de wereldzeeën, die de kontinenten van mekaer scheiden. De oceanen bevatten zolt waeter en hebben heur eigen circulatie (zeestromen). Aanders as de oceanen, hebben de kleinere zeeën een bodem die bi'j een specifiek kontinent heuren (et kontinentale plat).
Der wodden vuuf oceanen onderscheiden:
Zie staon allemaole mit mekaer in verbiending, waordeur aj ok kunnen praoten van iene wereldoceaan. Mit mekaer bedekken ze zo'n 71% van et eerdoppervlak en bevatten ze zo'n 97% van et waeter op eerde.
Oceanen vormen et lieuwendiel van de hydrosfeer van de eerde. Omdat ze hitte vasteholden, bin ze van invloed op et klimaot, op weerspetronen, op 'e koolstofkringloop en op 'e waeterkringloop.
Gait
Gait is een Nedersaksische veurnaam dee ofkomstig is van 't Germaanse woord ger + hard en betekent stark mit de speer. Der bin verschillende varianten van de naam Gait, 't kan veur mansluui mar oek veur vrouwluui gebruuk wonnen, zo he-j veur vrouwluui bieveurbeeld de variant Garritjen. Gait kump oek veur in combinasie mit aandere namen, bieveurbeeld Gait-Jan.
Nedersaksische varianten
Naos Gait he-j oek nog:
...en nog veule meer.
Golf
Golf kin meerdere betaikenissen hebben:
Jonen
Jonen kan wezen:
Arfgoodroute
Den Arfgoodroute is ne fietsroute met wegwiezers deur et oosten van den Achterhook en een stuksken van Duutsland. Den tocht geet bi'jnoa hemoal deur de gemeente Oost Gelre en duurt zo'n betjen 41 kilometer, moar ie könt em ok langer of körter maken. De route kump langes negen belangrieke kultuur-historiese plaetse in de regio.
Verlöp van de route
Den anvang is offisjeel bi'j Arve Kots in Leeuweld, woar ie ok de keesboerderi'je könt bezeuken en een pötjen boerengolf könt spöllen. Op de fietse geet et op Grolle opan, langes et Stadsmuseum, de Stadsboerderi'je, de Holtzageri'je Nahoes en de Grolse vestingwarken. Van doaroet geet et deur netuurpark De Leemputten noar Zwilbrook en ziene St. Franziskuskarke. De route geet wieter deur et Zwillbrocker Venn hen en dan noar Meddo. Doar ku'j ne hele olde boerderi'je bekieken, met ne grachte der nog umhen. Vroagender kump as volgende an de beurte, woar ie de nog warkende korenmölle De Veer Winden könt bezeuken. Et Vroagendervene ku'j alene mit ne ekskursie binnen kommen. Binnendeur langes den Engelsen Schans geet et dan wier noar Arve Kots, woar de route op zien ende löp.
Willem-Alexander van de Nedderlanden
Willem-Alexander Claus George Ferdinand, Könning van de Nedderlanden, Prins van Oranje-Nassau, Jonkherre van Amsberg (Utrecht, 27 april 1967)) is de könning van de Nedderlanden sins 30 april 2013, to ziene moo prinses Beatrix afstand deed van heuren troon.
Deenkellaand
Deenkellaand (Nederlaands: Dinkelland)  is ne gemeante in t noordoostn van Tweante, in de proveensie Oaveriessel. Deenkellaand greanst in t noordn an de gemeante Ulsen, in t uterste noordoostn an de gemeante Niejnhoes, in t oostn an de gemeantes Nordhoorn en Bad Beantem (alle vier in t Groafschop Beantem, Nedersaksn, Duutslaand). In t zuudoostn greanst Deenkellaand an Loster en Oldnzel, in t uterste zuudn an Eanske, in t zuudwestn an Hengel en Boorn en in t westn en noordwestn an Tubbargn.
Op 1 januari 2001 wördn Oatmörsken, Deankaamp en Weersel biej mekaar trökn töt de nieje gemeante Deenkellaand. Op 1 jannewoari 2020 har de gemeante 26.470 inwonners (bron: CBS) op ne öppervlakte van 184,26 km² (woarvan 1,08 km² water). De gemeante Deenkellaand maakt deel oet van t koaderwetgebeed Regio Tweante.
Deenkellaand hef net as heel Oost-Tweante zien kattelieke karakter good wetn te behooldn. Zo wördn de meeste kattelieke gebroekn der nog noaleafd, en hef de gemeante net as Tubbargn n relatief hoog geboorteciefer. In Oatmörsken veend unieke Poasgebroekn plaats, zoas t vlöggeln.
Kerne
De gemeante hef tien officiële döarpe. Ut gemeantehoes steet in Deankaamp.
Oaverige boerschopn:
Snelweg
Nen snelweg, ouk autosnelweg of autobane is nen meyrbaansweg wår as vake med houge snelheyden ereden mag wörden. Et is untwörpen vöär rap emotoriseerd verkeer - sou as auto's, büssen, motoren en vrachtwagen - en hevt ungelykvloorske krüsingen med andere wegen en nen middenberm tüsken de twey ryrichtingen.
thumb|Neaderlandsk verkeersbord G1, dat nen autosnelweg angevt. Med kleine verskillen wördt dit bord in et gröytsten deyl van Europa ebruked. In Neaderland is der en verskil tüsken nen autoweg en nen autosnelweg sinds et RVV van 1966. Nen autoweg hevt neet vöälledig eskeidene rybanen en allenig ungelykvloorske krüsingen, nen snelweg wal. Nen autosnelweg is in Neaderland allenig togangelyk vöär motorvoortugen wårmed med ne snelheid van ten minsten 60 kilometer per uur kan en mag ereyden wörden.
Den eyrsten autosnelweg van de wearld wear in 1921 by Berlyn eoapend under de name Automobil-Verkehrs- und Übungs-Straße (AVUS). Anvangelyk wear dissen weg ebruked as racecirkuit. In Neaderland is den eyrsten autosnelweg, ryksweg nr. 12 tüsken Voorburg en Zoetermeer, in 1937 in gebruuk enömmen.
Autosnelwegen wordet in de meyste landen (med as belangryke uutsundering de interstate highways in de Vereynigde Ståten) aneduded med en verkeyrsbord dat en piktogram van nen autosnelweg med viadukt afbealdet. Den achtergrund is dan blauw of gröön.
Belgie hevt med 57,8 km per 1000 km² et gröytsten antal kilomeaters snelweg per landuppervlakde van de Europääske Uny. Neaderland kümt up de tweyde plaatse med 56,8 km per 1000 km². In totaal hevt Neaderland 2360 km snelweg up 41.543 km² en Belgie 1763 km up 30.528 km² (cyfer 2011).
Den Prins van Oranje (Breevoort)
Den Prins van Oranje  is ne windmölle in Breevoort, previnsie Gelderlaand. De mölle steet binnen de bebouwing dicht bi-j de St Gregoriuskarke in Breevoort.
Et is ne grote runde steenn walmölle uut 1870, gedekt met dakleer, met nen vlucht van 25,00 m, dee indrökwekkend steet op et stadsbolwark Welgemoed met grote historiese weerde.
Geskiednis
In 1644 en 1645 wierd deur den stadholder Frederik Hendrik as heer van Breevoort toostemming egoavn veur den bouw van ne staandermölle op ene van de stads bolwarken Welgemoed. Noadat dizzen ofbrendden in 1869 wödden op dizze plaatse in 1870 ne ni-je mölle ebouwd, woarvan den bouw stil lag veur n joar, toon de Duutse metseloars mössen denen in den Fraans-Pruusen krieg.
Kannede (Else)
Kannede (Nederlaans: Canada) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Else, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. In et Ooststellingwarfse dörp Appelsche leit ok een buurtschop mit de naeme Kannede.
Den Prins van Oranje (Breevoort)
Restaurasie
In 1968 is de mölle restaurierd net as in 1992 toon blek dat den binnenroode (nen olden buutenroode, ofkumstig van de mölle van den polder "Binnenweg" uut Zeutermeer in den assekop nen groten breuk te hebben, hierdeur kwam de mölle van den enen dag op den aanderen dagge buuten bedrief)
Bronnen
Mölledatabanke
Färöösk
Et färöösk of färougsk (in de språke selv: føroyskt, uutspråke: []) is ne noordgermaanske of skandinaviske språke, dee at per 2007 wör esprökken döär ruum 48.000 lüde. Et is eyne van de officiele språken van de Färöer (of: Färougen), een anderen is et däänsk.
Beskryving
thumb|right|200px|Wat färööske [[isoglossen]] Et färöösk höyrt med et yslandsk töt de westelike of eilandskandinaviske språken. Färööskspreakers en spreakers van vastelandskandinaviske språken (so as noorsk, sweedsk en däänsk) künnet mekaar nit verstån. Et färöösk wördt eskreaven med et latynske alfabet, wår at verskeidene teykens by sint edån: Á/á, Í/í, Ó/ó, Ú/ú, Ý/ý, Ð/ð (edh), Ø/ø en Æ/æ. De letters c, q, w, x en z wordet nit ebruked.
Den aparten letter edh (ð) wördt up verskeidene wyses uutesprökken. Meysttyds wördt he stil.
Den samenstelling van et färöösk likt völle up et yslandsk. Wat verskillen sint:
Costa del Sol
350px|thumbnail|[[Puerto Banús, Marbella ]] De Costa del Sol (Grunnegs: Kost van de Zun) is n regio ien t zuden van Spanje, ien de autonome gemainschop Andaluzie, omvattend de koststeden en kostgemaintes aan de Mediterroane kostlien van de pervìnzie Málaga en t oosterlieke paart van de pervìnzie Cádiz. Vrouger beston t enkeld oet n poar lutke, tumege viskersplakken, môr de regio het hailmoal transformeerd worden tiedens de twijde haalve van de 20. aiw ien n populere, wereldvernuimde toeristische bestemmen, mit n binoa aanainsloten verstedeleken van hoogsteden en badplakken rinnend bie de haile laange van de kostlien laangs.
Zuud-Korea
Zuud-Korea is n land in t zuden van t Koreaanse skiereiland, in t noardoosten van Azië. Den offisiële name van Zuud-Korea is de Republiek Korea, 대한민국 in t Koreaanse skrift (Hangeul) en 大韓民國 in Chinese karakters (Hanja). Umsgevear de helfte van de rond de 50 miljoen inwonners laeft in de heufdstad Seoel of in t verstaedelikte gebeed derumhen. Dat gebeed is ene van de dichtstbevolkte regioos van de weald.
Costa del Sol
t Omvat de stad Málaga en de steden Torremolinos, Benalmádena, Fuengirola, Mijas, Marbella, Puerto Banús, San Pedro de Alcántara, Vélez-Málaga, Nerja, Torrox, Estepona, San Luis de Sabinillas, de gemaintes Sotogrande, San Roque en La Línea de la Concepción.
Historischerwies leefde de bevolken ien de viskerslougen en ien de "witte" lougen dij n ìndje t binnenlaand ienlagen, ien de baargen dij boven de kost liggen. t Gebied wör ontdekt en ontwikkeld om aan de eisen te voldoun van internasjonoal toerisme ien de joaren '50 van 20. aiw en het sunt den n populeer stee wèst worden veur boetenlaandse toeristen. Nait allend veur de stranden môr ook veur de lokoale kultuur. t Gebied is spesjoalerwies vernuimd veur zien steden lieks as Marbella, dij de Costa del Sol zien imago bezörgd het as bezuikstee veur de bovenklas en vernuimde luu.
Vaals
thumb|Topografiske gemeyndekårte van gem. Vaals, februari 2018 thumb|Reliefbeald van de gemeynde Vaals Vaals (ripuarisk limbörgsk: Vols) is ne gemeynde in et süüdousten van de neaderlandske provinsy Limbörg. Vaals is ouk de höyvdplaats van de gemeynde. Vaals hevt nen uppervlakde van 23,90 km² en en inwöänertal van 10.025 (1 juli 2021, brun: CBS). Vaals is de gemeynde in Neaderland med et höygsten percentage inwöäners med nen westersken migratsyachtergrund, up 1 januari 2020 had 46,8% van de inwöäners nen westersken migratsyachtergrund. Ümdat Vaals ne nåbergemeynde is van et düütsken Aken hevt in totål 35,7% (1 januari 2020) van de inwöäners nen düütsken migratsyachtergrund.
Costa del Sol
Ien de körtledene joaren het de Costa Del Sol n bekinde golflokoatsie worden, woaraan e de bienoam Costa Del Golf kregen het. t Aantel kwaliteits golfveurzainens, dij veuraal om en bie Marbella legen binnen, ligt om en bie de 50. De Costa del Sol het, danks deur t hoge aantel golfers van over haile wereld, stimuloatsie had ien t toerisme en en aantel akkomodoatsies ien t gebied.
Vaals
Binnen de gemeynde bevindet sich den Vaalskerbarg.
Costa del Sol
De Costa del Sol is staark urbaniseerd, mit n wiede baand van grode gebaauwen dij bienoa bie de haile kost laangs rinnen. Aarchitektuurstijlen binnen n mengen van of lege witsmeren villas en hoge apaartmìntblokken ien de toeristische gebieden. In tieds dat n hail ìnde villas en aander löswoonderij binnen ontworpen en baauwd ien de lokoale Andalusische stijl, mit de bedoulen om de woonblokken ien haarmonie te lôten mit de natuurliekse omgeven.
Vaals
Geology, landskap
Sou en twey miljoon jår eleden was et gebeed rundum Vaals vry vlak. Et ströymgebeed van den Mås verleep doodestyds langs de lyn Eijsden, Epen en Vijlen richting et noordousten. Hyrin kwam verandering döärdat et Ardennengebeed umhoug kwam. Ouk Vaals en umstreken stegen ten upsichte van de Måsvallei. Hyrdöär verskoof den Mås richting Maastricht. De vele syderivyren en bekkens slepen öär eigen dalen in et gebeed, wåran et Hövelland synen huudigen vorm too danken hevt.
Ernst Mosch
Ernst Mosch (Valkenau, 7. november 1925 - Germaringen 15. mei 1999) was düütsken musikant, musikskryver, arrangöör en dirigent. Dårnöäst deade hee et blåsorkest de Original Egerländer Musikanten leiden.
Vaals
Geology, landskap
Et dorp Vaals ligt in et dal tüsken den Sneebarg in et noorden en de Vaalskerbarg in et süúden. Den Sneebarg (düütsk: Schneeberg) danket syne nåme an den kalkgrund den in den sommer nen upvallend lichte kleur hevt in vergelyking med de umringende grunden. Ouk de meyste andere kernen in de gemeynde ligget in et dal. Ne uutsundering vörmt Vijlen, dat sich et höygstelegenen dorp van Neaderland nömen mag. In de gemeynde Vaals ligt et höygsten pünt (van et vasteland) van Neaderland, den Vaalskerbarg (vrogger Hubertusbarg). Den top van den Vaalskerbarg, wår sich ouk et Dreelandenpünt bevindet, ligt up 322,4 meter NAP.
Ernst Mosch
De vroge jåren
Ernst Mosch was de öldste söäne van Andreas (1901-1967) en Albine (1907-1985) Mosch. Syn moder deade kamgåren spinnen, syn vader rakeden invalide in 1923 by en ungelükke in ne myne en tröäk med syn gesin når Sokolov (Valkenau), ne düütske gemeynskap in et domålige Tsjechoslovakye, wåras hee nen melkhandel begünde. Ernst must den melk rundvören.
Vaals
Demografy
De gemeynde Vaals hevt yts minder as 10.000 inwöäners, en getal dat al eynige jåren dålt döär en låg geboartecyfer, ekombineerd med en houg starvtecyfer en en negativ migratsysaldo. Hyrdöär hevt de gemeynde en toonemend antal problemen, samenhangend med vergrysing en bevölkingskrimp. Tüsken 1999 en 2009 was Vaals selvs de gemeynde med de gröytste procentuele krimp in Neaderland (ruum 10%).
Ernst Mosch
De vroge jåren
Med acht jår spöälden Ernst Mosch de floite in et skoolorkest. Wat later spöälden hee flügelhoorn in de domåls bekende jöägendkapelle van Hans Dotzauer. Syn vader en moder hadden gaerne dat hee en vak leyrden en deaden em når ne skomakersupleiding. Dat was em neet vöäle waerd en hee küm te warken by ne vleegtügenfabryk. Eyrst as montöör en do up de untwarpafdeyling. In 1940 köäs hee vöär de musik. Hee möäg vöärspöälen by de Städtischen Musikschule in Ölsnits en wör to elåten. Dår kreag hee les in den flügelhoorn, de viole en trombone.
Vaals
Demografy
In de gemeynde Vaals ligget veer karkdörpen, wårvan et antal inwoners up 1 januari 2005 ( vöär Vaals, Vijlen en Lemiers) bedroog: Neaven disse veer kernen bevindet sich in de gemeynde negen gehüchten en nåberskappen, dee alle minder as 200 inwöäners hebbet: Camerig, Cottessen, Harles, Mamelis, Melleschet, Raren, Rott en Wolfhaag.
Ernst Mosch
De vroge jåren
In 1943 must hee med in den oorlog en küm by den pantserinfantery in Allensteyn. Synen kompagnychef löät em as trombonist medspöälen in et militäre korps. In 1944 rakeden hee by nen anval in Breslau gewund. Hee wör in den underårm esköäten. Seyd dee tyd had hee last van nen hangenden duum, wårmed hee later synen kenmarkenden dirigeerstyl untwikkelden.
Vaals
Demografy
As gevolg van et feit dat Vaals ne nåbergemeynde is van et düütsken Aken, hevt 26% van de inwöäners van Vaals de düütske natsionaliteit.
Ernst Mosch
De vroge jåren
Nå et eande van den oorlog wörden sudetendüütskers et land uutesat. Mosch tröäk når Beiern, wåras hee as jazz-musikant in amerikaanske clubs uptröäd. In 1946 was he trombionist in de band van Peter Hiller en spöälden tenoorhoorn in de Original Kapelle Egerland under leiding van Rudi Kugler. Kort dårup richtden hee med Fred Bertelmann en Horst Reipsch de REMO-band up, wårmed as hee ouk noch vöär amerikaanske soldåten uptröäd en bekend wör under jazz-musikanten. In 1948 güng hee by et Tanzorchester Charly Zech in Hamburg en in 1950 in München by den band van Alois Schnurrer, wåras hee weader trombone spöälden en mangs ouk süng.
Vaals
Geskydenis
thumb|Eynen van de gravhöövels in et Vijlenerbos Et grundgebeed van de gemeynde Vaals is al heyl lange bewoond. In de Vijlenerbössen bünt umstreaks 7000 jår olde gravhöövels evunden uut den tyd van de Bandkeramiske kultuur (see Gravhöövels Vijlenerbos). By Lemiers bünt de resten van ne romeinske villa upegråven (see romeinske villa Lemiers).
Vaals wördt vöär et eyrst in de skrivtelike brunnen enöömd in 1041. De plaatse heteden destyds Vals of Vallis, wat dal beteykent. De nåme kömt vöär in nen akte wårin keiser Hendrik III goder in Holset, Lemiers, Vijlen en Mamelis skunk an et Sint-Adelbertstift in Aken. Um disse landeryen too underskeiden van andere besittingen in Aken, wear espröäken van de landeryen "up den barg" (Laurensberg?) en "in et dal" (in Vallis). In den tyd lag et centrum van de huudige gemeynde Vaals neet in de plaatse Vaals, mår in et dörpken Holset, wår ouk den hougen rechtbank evästigd was. Van de lågere rechtbanken in Vaalsbroek, Vijlen en Einrade könden lüde in Holset in höyger beroop gån.
In den stryd teagen de Spanjaarden trökkeden de truupen van Willem van Oranje in 1568 döär Vaals en plünderden de dorpskark. Ouk nå de Vrede van Münster blev de ståtkundige positsy van Vaals noch eynige tyd unduudelik. By et Partagetraktåt van 1661 wear Vaals an de Republyk der Seaven Vereynigde Neaderlanden tooeweasen. Et wear bestüürd as deyl van de Generaliteitslanden. Döär et untwikkelen van nen staatsken machtsbasis in de regio wear en begin emåked med de låtere indeling van Süüdlimbörg by Neaderland.
thumb|left|190px|Et mausoleum van de family Von Clermont up et [[Kasteel Vaalsbroek|landgood Vaalsbroek]] In de 18e eywe vestigden sich gegoode bürgers uut Aken in Vaals, våk vanweagen de relative godsdeenstvryheyd dee sy as Lutheranen genöteden in et staatsken Vaals. De inwykelingen sörgden dervöär dat in Vaals de tekstylindustry tot blöi kwam en et ne welvårende industryplaatse wear. Eynen van disse fabrikanten was Johann Arnold von Clermont, den sich in 1761 vanuut Aken hyr vestigden en der nen låkenfabryk uprichteden med avnemers in Prüüssen, Oustenryk, Frankryk, Polen en Rüsland. En grout antal monumentale gebowen in Vaals dateret uut dissen tyd.
In 1803 besocht Napoleon Bonaparte med syne gemalin Joséphine de Beauharnais Vaals en umstreken en bracht de nacht döär in het buutenverblyf Kasteel Bloemendal van de family Von Clermont. Tydens et Kongres van Wenen in 1813 wear Aken (en et düütsken Rynland) by Prüüssen inedeyld, en Vaals (med en deyl van Limbörg) by et Vereynigd Koaningryk der Neaderlanden. Officieus wear Vaals pas in 1815 döär doomåligen guuverneur Sack in besit enömen. Vaals most sich vanav dat moment up 'Holland' gån orienteren en vöärdan alle ambtelike korrespondentsy in et neaderlandsk vooren.
Börger
Börger is een dörp in de gemeeinte Börger-Oring in de Nederlaandse previncie Drenthe. Börger had (volgens informaotie van de gemeeinte Börger-Oring) op 1 jannewaori 2007 4.882 inwoners (waorvan 2.325 mannen en 2.527 vrouwlu).
Vaals
Geskydenis
thumb|Et [[Veerlandenpünt up ne olde ansichtkårte]] Nå de unavhankelykheydsverklåring van Belgie in 1830, behöörden Vaals van 1830 töt 1839 officieel by et koaningryk Belgie. Van 1839 töt 1919 was er in et vaalsker Preusbos sprke van en veergrensenpünt med de grensen van Prüüssen, Neaderland, Belgie en Neutraal Moresnet. Skounwal sou enöömd, was der gin echt veerlandenpünt, umdat Neutraal Moresnet ginnen ståt was. In Vaals herinnert de stråtnåme Viergrenzenweg an disse markwårdige situatsy. Nådat Duitsland den Eyrsten Werldoorlog verloor, kwam in 1919 Neutraal Moresnet by et koaningryk Belgie, soudat et 'veerlandenpünt' en dreelandenpünt wear. By et officielen ståtkündigen dreelandenpünt wearen umstreeks dissen tyd vöär et tuurisme de grensen tüsken Belgie, Düütskland en Neaderland visueel herkenbår emåked (see Dreelandenpünt Vaals).
Börger
Hunebedden
Bie Börger stiet 't grootste hunebed van Nederlaand en der staot ook de meeste bie mekaor: 13. In Börger is ook 't hunebeddencentrum vestigd.
Vaals
Geskydenis
Döär toonemende konkurrentsy en döär politike avsluuting van et düütsken en belgisken achterland leep de industry vanav 1840 stark terügge in Vaals. Van ne welvårende industryplaatse wear Vaals in dee jaren meyr en untspanningsoord vöär Akenåren, dat eynigsins berücht wear döär de vele speelbanken. Der wear espröäken van et "Vaalser Paradies". Na ne felle diskussy in den gemeynderåd wear et kansspel in 1907 verböden en mosden de kasinos sluuten. Um de industry en et tuurisme weder up gang too brengen, wear in 1922 et eyrsten trajekt van de tramlyn Maastricht-Vaals eoapend tüsken Wijlre en Vaals. In 1924 wear disse döäretrökken når Maastricht.
Ernst Mosch
De vroge jåren
In 1951 wör Mosch eyrste trombonist in de SWR Bigband. Dee tröäden regelmåtig vöär de Süddeutsche Rundfunk up en tröäken döär heyl Europa.
Vaals
Geskydenis
Vöär en tydens den Tweyden Werldoorlog waren de grensen dichte en rakeden Vaals döär syn ligging eisoleerd. Nå den oorlog blöiden den handel weder up. Düütskers kwamen in disse periode vlvüldig når Vaals um too winkelen, de souenaamde "Butterfahrten". Ouk den smokkelhandel oaver de grensen van en når Belgie en Düütskland was teentallen jåren lange lukrativ. Vaalsenåren wearen ouk wal Grensülle ("grensuulen") enöömd. Dit umdat de lüde net as uulen des nachts up pad gingen um wat too verdenen an smokkelen.
Vöäle Vaalsenaren vunden in de nåoorlogske periode wark in Aken en umgeving. Vandåg den dag is Vaals ne typiske forensengemeynde, dee souwal ekonomisk as kultureel stark verbunden is med de nåbürige Domstad.
50.77278°N, 6.01806°W
Golf van Biskaaje
right|250px|thumb|Spoanse koart: Mar Cantábrico De Golf van Biskaaje (Spoans: Golfo de Vizcaya; Fraans: Golfe de Gascogne; Baskisch: Bizkaiko Golkoa) is n golf in t noorden van de Atlantische Ozeoan. t Ligt bie de westkost van Frankriek en de noordwestkost van Spanje laangs, van Brest tot A Coruña tou. De noam komt van de Spoanse pervìnzie Biscay. t Wordt ook wel ais de Cantabrische Zee nuimd.
Ernst Mosch
Die Original Egerländer Musikanten
Dee SWR Bigband spöälden in 1955 up et Bundespresseball in Bad Meuenahr. De musikanten tröäden dårby in steyds wesselende samenstelling up. Mosch, den as in dee tyd mangs as invaldirigent warkeden, köäs vöär ne blåskapellenbesetting wårmed as hee böhmiske musik spöälden. Dat bevöl good, en hee richtden selv en vast ensemble up. Dee 12 musikanten spöälden in 1956 live vöär de televisy by de Süddeutsche Rundfunk. Se wörden de Egerländer Musikanten enöömd, want dår kümmen de meyste spöälers weg. Al in 1956 teykenden Mosch en platenkontrakt by Telefunken. De kapelle wör uutebreided töt 18 musikanten. Mosch had töt dee tyd noch altyd selv tenoorhoorn medespöäld, mär legden sik nu to up dirigeren en singen. In 1958 wör et orkest dan toch echt ümmedöyped töt Original egerländer Musikanten. Souwat alle weakeneandes tröäd et spül up. Underwyl was Mosch selv noch med en paar andere bandleyden by et Südfunk-tanzorchester, mär skeidden dårmed uut in 1966. Up 21. mei 1966 tröäden Mosch en syne Original Egerländer Musikanten as eyrste düütske kapelle up in de Carnegie Hall van Stad Nyjork, wåras hee van et publik stånd applaus kreag Noch datselvde jår güng et spül up turnee in de Vereynigde Ståten.
Up den 28. april van 1973 kreag Mosch by en koncert in München syne eyrste platina-plate vöär meyr as 10 miljoon verkochtde platen. Dårup volgden en turnee med 110 koncerten, 70 feasttentuptreadens en by mekander 430.000 besökers.
Nå ne groute turnee in 1976 lasten Mosch in 1977 en pausejår in üm syne musikanten neet te oaverspannen. Hee västigden sik in Germaringen. In 1977 en 1978 volgden studioupnamen in Praag. In datselvde jår nöäm hee med ne gröätere besetting en album up med marsmusik uut de tyd van et Oustenryk-Hongarye-ryk. Med Elmar Wolf richtden hee in 1979 en musikuutgeaverye up, den as noch altyd in Germaringen evästigd is.
In 1981 makeden de Original Egerländer Musikanten öären comeback. Ümdat se ouk 25 jår bestünden, sünd de ZDF in september 1981 ne speciale uutsending uut med as titel "Herz, Schmerz und dies und das…". Vöär ne wydere ZDF-special tröäk Mosch in 1981 når Tsjechoslowakye. Dår besöchtden hee syne olde woansteade Valkenau en untmöötden de böhmisken komponisten Jaromír Vejvoda, Karel Vacek en Karel Valdauf. Et jubileum-album "Die größten Erfolge" stünd vyv weaken up de eyrste plaatse van de düütske albumhitlysten. In etselvde jår kreag Mosch vöär syne verdeensten vöär de volksmusik en Krüüs van Verdeenste en en golden Herman-Lönsmedaille.
By et 35 jår bestån van de band in 1991 spöälden Mosch vöär et eyrst in et vereynigde Düütskland. Etselvde jår wydden de ZDF ne speciale uutsending an em med de titel "Mein größtes Fest der Blasmusik".
Lätste jåren en doud
In 1995 reisden Mosch med syn orkest vöär de upname van Lustige Musikanten når Frankenmuth in de Vereynigde Ståten. By weaderkumst wör hee seke, sou dat de bedachte harvstturnee versköäven wör når vöärjår 1996. Dat solden 30 koncerten in Düütskland, Oustenryk en et italiaanske Süüdtirol worden. Undanks syne slechte gesundheid gavven Mosch med de Original Egerländer Musikanten tüsken den 6. määrt töt den 27. april van 1998 en afskeidsturnee döär Düütskland.
Börger
Beschrieving van Börger deur Hans Heyting
De boerderijen achter meidoornhegen
Lembekke
thumb|right|200px|SLot Lembekke Lembekke(Hoogduuts: Lembeck) is n doarp in de gemeente Recklinghausen, Noordrein-Westfaaln in Duutslaand. In 2011 har t 5246 inwonners.
OV-chipkaarte
De OV-chipkaarte is n betaalmiddel woarmet as leu in Nederlaand reizen köant in t OV (Openboar Vervoor). Doaroonder vaalt heufdzakelik treinen, bussen en trams. Op wat plekn is disse kaarte al t ennigste betaalmiddel, mer op de meeste steas kö'j ook nog papierne kaartkes kriegn.
Lembekke
t Doarp is vuural bekeand um t Slot Lembekke wat dr steet.
OV-chipkaarte
Warkwieze
Op n pas zit nen chip, woarop betaalinformasie loadn kan wordn bie spesjale oploadpeunte. A'j met t OV metwilt, mu'j oe vuur de reize anmelden (incheckn) deur den pas vuur n oge op t stasjon, perron of in de busse hoaldn. Det oge les dan den chip en herkent t beginpeunt van oewe reize. A'j op oewe bestemming bint, mu'j den pas wier veur n oge hoaldn, zodat t eandpeunt vastlegd wörd (oetcheckn). t Betaalstelsel bereknt dan hoovölle of dr van oewen pas ofskreevn wordn mut.
In n trein hef n kondukteur n spesjaal apparaat woarmet as hee den pas oetleazn kan, um te kiekn of dr wal anmeldt is vuur de reize. In busn en trams wordt regelmoatig stekpreuwe hooldn um kaartn van reizigers te kontroleern.
Börger
Beschrieving van Börger deur Hans Heyting
trilt in de hette van de zun.
De vleer hef groene krallen kregen.
Ernst Mosch
Lätste jåren en doud
Ernst Mosch küm up den 15. mei 1999 in syn huus in Germaringen uut de tyd döär de gevolgen van sükerseekde. Hee wör begraeven up den karkhov van St. Georg in Untergermaringen. By leaven gavven hee meyr as dusend koncerten in 42 landen, güng up vöäle turnees en spöälden vöär televisy. Hee verkochtden meyr as 40 miljoon geluudsdraegers en wün 29 golden, platina en diamanten platen.
Persöönlik
Seyd 1945 was Mosch etrouwd med syne vrouwe Lydia. See kreagen dree dochters: Karin, Ellen en Brigitte.
Platenryge (uutname)
Der sint sou'n 400 verskillende geluudsdraegers van Ernst Mosch. Dårunder sou'n 220 lp's, wårvan rund de hälvde bysündere uplages of eksportversys, 100 singles, 6 Schellackplaten en verskeidene cd's.
Speciale albums
Nöäst de böhmiske produktys en 10 albums makeden Mosch en syne Original Strassenmusikanten noch speciale albums
Et angelus
thumb|Et angelus Et angelus (Fraans: L'Angélus) is een beroomd skilderye van Jean-François Millet. Et gevt een buur en een burinne up beyld din ear wark near-elegged hebbet up et ende van een dag ümme et angelus te bidden. Et skilderye is üm en nåby 1857 emaked in updracht van Thomas Gold Appleton, een amerikaanske mecenas, dee et neet aksepteerden. Teagenwoordig maakt et deyl uut van de kollekty van et Musée d'Orsay in Parys.
Breaking Bad
thumb|right|200px|Beeldmaark Breaking Bad Breaking Bad is ne Amerikaanse tellevisiedramaserie, produseerd duur Vince Gilligan. t Spölt zik of en wörd efilmet in Albuquerque, Niej Mexiko. Breaking Bad is t verhaal van Walter White (Bryan Cranston), nen wat sulligen skeaidkeundelearaar den't in t begin van de serie longkaanker blik te hebn. Um de behaandelings en alle kuurn te bekostigen en te zorgen at zin gezin genog geeld hef in de tookomst, geet he oawer op t maakn en verkoopn van methamfetamine met n oold-studeant, Jesse Pinkman (Aaron Paul), den't van skole is steurd en zelf op kleaine skale methamfetamine maakn.
Breaking Bad hef völle gode reaksies had, vuural vuur t skriewn en de filmkeunst, met doarbie boawnop t akteerwaark van de akteurgroep. De serie hef 6 Emmy Awards ewunn, woeroonder dree weenst op riege vuur de Heuwdakteur in ne dramariege vuur Cranston, plus nog verskeaidene aandere prieze en anbevelings.
De serie wörd oet ezeundn in de Verenigde Stoaten en Kanada op t kabelkanaal AMC, en wörd beköstigd duur Sony Pictures Television. t Wör vuur t eerst verteund op n 20sten jannuwoari 2008 en is rechtevoort kloar met t veerde seizoen. Op n 14den augustus 2011 koondigen AMC an det Breaking Bad verniejd was vuur n viefde en leste seizoen van 16 ofleawerings dee't verdeeld köant wordn oawer twee seizoenn.
Willem van der Veen
Willem van der Veen (Zwolle, 1932) is een Zwols schriever, theaterstukschriever en veurmälig journalist en theaterrecensent veur de Zwolse Courant.
In 1932 wördden hi'j geboren midden in et centrum van Zwolle. Hi'j hef meer as veertig jaor as journalist bi'j de Zwolse Courant ewärkt. Daornaost hef e därtig jaor met edaon an et Zwols Historisch Tijdschrift van de Zwolse Historische Vereniging. In 2020 scheidden hi'j hier met uut. Veur et tiedschrift schreef hi'j oaver de geschiedenisse van Zwolle. Twie hiele themanommers staot op zien näme: De Busse van Skutte (2004) en Harro en Carina Bouman, een bijzonder echtpaar op Koestraat 18 (2005). Hi'j maakten ook gedichen oaver Zwolle waorin e de sfeer van de stad goed wus te beschrieven zo as in: De Pelikaan, Diezerstraote en Hoornstegien.
Hi'j hef zowal an et boek Anderhalve eeuw Zwols. Vocaalveranderingsprocessen in de periode 1838-1972 en an Op zien Zwols. Woordenboek van de Zwolse taal met ewärkt.
Ni'j-jaorwinnen
Ni'j-joarwinnen is n Nedersaksies gebroek waorbi'j de kinder op ni'j-jaorsdag langs de deure gaot van de naobers.
De kinder, umsgeveer degeenn dee't nog op de laegere skole zit, gaot met n tröpken langs de naobers um ze n gelukkig ni'j-joar to te wensen:
De Steeg
thumb|Ligging De Steeg De Steeg is een van de zeuven dorpen in de gemeente Rheden in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Had begin 2013 rond de 1122 inwoners. De Steeg ligt an de ene kant langes de rivier de Iessel en an de andere kant an de Posbank (Veluwezeum).
Ni'j-jaorwinnen
As belonning kriegt ze dan de ni'j-joarstoete: n botterhamzäksken woar t neudige te snopen in zit. Vake zit er in de toete:
De Steeg
In De Steeg he'j t Kasteel Middachten. Veul woningen in en rond De Steeg hebben elementen die verwiezen naor Middachten, zo as de kleuren rood en wit. n Passend veurbeeld hiervan is t monumentale postkantoor in De Steeg.
Umdat de twee grootste plaatsen in de gemeente Rheden an de west- en t oostrand liggen (dit zin achtereenvolgens Velp en Dieren), ligt t gemeentehuus in t sentraal elaegen plaetsken De Steeg.
Ni'j-jaorwinnen
De toete wördt ok wal met-egeven an de kinder dee't in de eerste waeke van t ni'je jaor bie opa en oma komt.
Het gebroek kömp teggenswoordeg minder veur, maor wörd op t platteland in onder meer den Achterhook nog wal in stand eholden.
Klark
n Klark is n kearl of vrouw dee de administrasie dut op n kantoar. Vrogger klunk t altied n bietjen minnetjes, doardeur hebben ze t in t Nederlaands of-eschaft, en heet t tegensworig een administratief medewarker. In t plat heet t vake nog n klark, schriever of simpelweg kantoarkearl.
t Woord klark kump van t Latiense clericus, dat oarspronkelik de anduding was veur n geestelike. Umdat ze heel vrogger meestentieds neet konnen lezen en schrieven beheuren ze tot de beroepsgroep van de 'schrievers' (veural monniken in kloosters, dee t haandwark verzörgen veur de uutviening van de boekdrokkunst).
Wat nog wel altied in gebruuk is, is de term waoterklark, een funksionaris dee toekik op t laojen en lossen, t in- en uutkloaren van scheepsvracht.
Graf van Lepejou
thumb|LEPEJOU. CUI ET NOMEN APOLLO. NATUS IN INSULA CELEBES. OBIIT 23 JULY 1828 Et grav van Lepejou is et oldst bekende muslimsgrav van Neaderland.
Lepejou
Op de gravsteyn in et busk by Huus Arnichem op de Hearst, up et noorden van Swolle an, steet een latynse tekste. Volgens de tekste is et grav van Lepejou, ouk Apollo enöömd, hy is geboren up et eiland Celebes en estöärven up 23 juli 1828. Wee de doden precys was, wet geyneyne. Der wörd esegt dat et een negerslave ewest hevt. Mar up de steyn ståt Arabiske lettergys, wat west når een islamyten. Ho old as he wördden is en ho as he uut de tyd kummen, wördet wy neet wyser van. As geboorteplaatse bint Celebes en vöärmålig Brits Guyana enömed.
Et grav ligt up de steade van de toondertydsen swolse patricier Tobias. Din hevt as ambtenaar up Neaderlands-Indie ewarket. Et vertelligy geet dat Lepejou syn knechte ewest hevt. Toon as Tobias weyr in Neaderland wonen güng, had he hüm med-enöämen. Wårümme as he en årdig trouwe knechte was, wår syn meyster altyd an sol blyven denken; so steet et up de andere steyn.
De plaatselike vertelligys
Der gåt vöäle vertelligys in de runde in over de vråge wårümme as Tobias so dankbaar was når syn knechte to. So hebbet wy een vertelligy dat Lepejou syn meyster ereddet sol hebben in de oorlog up Indie. Anderen verståt de name Apollo(on) as vöär een homoleevde; dat Lepejou en de vrygeselle Tobias styküm med mekare löypen.
As et unweyrt lüüdt et gesegde: 'Apoloon met de voet giet de rondte in'. Wår de bewoners van de Hearst en ümgeaving dachtten dat de slave een kröppele voot had.
Of de vertelligys wår bint kün y my dünkt neet heylemåle van uut gån, mar wat wel wår is is dat Lepejou syn ewige rüste evünden hevt in et oldste muslimgrav van Neaderland.
Gravskennis
In 1979 wördden et grav eschünden. Hyrby wördden beide steynen ebröäken en et grav gedeyltelik lös-emaket. Mögelik wördden toon de skeydel uut et grav eroved.
Industriele revoluty
thumb|right|300px|Ne weaverye med [[Roberts loom|Roberts-weavetouw in 1835]] De Industriele Revoluty was ne oavergangstyd når nye fabriksprocessen in Europa en de Vereynigde Ståten, tüsken ungeväär 1760 en 1840. Vöärnaam kenmark van disse tyd was dat materialen en gerei voordan minder med de hande emaked wörden en steyds vaker med ny uutevündene machines. Ouk wörden der in disse tyd nye chemiske untdekkingen dån en nye wysen van ysersmelten bedacht. Wyder wör water- en stoumkracht voordan belangryker. Ouk wörden machinewarktüge bedacht en köämen der voordan meyr fabriken. Döär de Industriele Revoluty groiden de wearldbevolking ouk starker as ooit dårvöär.
As et geyt üm arbeidsplaatsen was de textil de vöärnaamste industry in de Industriele Revoluty, ouk wat der in totaal emaked wör en wovöäle geald as der in estöäken wör. De textilindustry was ouk de eyrste wat moderne maakwysen gebröäk.
Oorsprung
De Industriele Revoluty begünde in Groutbrittannie. Ouk vöäle van de technologiske en architektoniske vernyingen kummet der vandan. Teagen et midden van den 18. eywe was Groutbrittannie den ekonomisk starksten wearldmacht. Et land beheyrden en wearldwyd handelsnetwark med kolonys in Noordamerika en et karibiske gebeed en med starke militäre en politike oavermacht in India. Dat lätste kunde vöäral döärdat et indiaske Mughal Bengal-ryk al halv industrialiseerd was. Dår had de Britske Oustindiske Kompany achter eseaten. De untwikkeling van handel en groiende bedryve warren ne vöärname anjager van de Industriele Revoluty.
Uutwarking
De Industriele Revoluty was en grout keyrpunt in de menskelike geskedenisse. Souwat alle underdeylen van et dagelikse leaven güngen der in meyr of mindere måte döär up de sküppe. Med name et döärsneyde loun en de bevolking begünden (en bleaven) groien up ne wyse sou as dat noch neet eyrder eseen was. Wat ekonomen meynet dat de vöärnaamste uutwarking van de Industriele Revoluty is dat de döärsneyde leavensstandaard vöär de heyle westerske wearld in de höygde güng. Anderen meynet dat dat pas vanaf de latere 19. en 20. eywen good te verneamen was.
Vöär de Industriele Revoluty an was et inkummen de man lange tyd stabil. De Industriele Revoluty sorgden vöär nen ekonomisken groi vöär gewoane lüde in kapitalistiske ekonomyen. Ekonomiske geskeedkünnigen sint et der oaver eyns dat de Industriele Revoluty de vöärnaamste untwikkeling in de geskedenisse van de menske is seyd et temmen van deers en planten.
Et precyse begin- en endpunt van de Industriele Revoluty sint geskeedkünnigen et noch altyd neet oaver eyns. Ouk de snelheid van ekonomiske en sociale veranderingen is noch neet seaker. De industrialisaty begünde in Groutbrittannie med mechaniseerde spinneryen tusken 1780 en 1790. Stoummachines wörden starker en ysermakerye küm vanaf 1800 in ne höygere versnelling. Mechaniseerde textilweaverye verspreidden sik rap vanaf de britske eilanden når et europeeske vasteland en de Vereynigde Ståten. Vöärname textil- koalen- en ysercentra untwikkelden sik in Belgie, de Vereynigde Ståten en Frankryk. Ouk in Oustneaderland wör de textil bepålend vöär de ekonomy. Et sallandsk/twentske dorp Nijverdal wör speciaal estichted üm textilwarkers underdak te beden.
De ekonomy güng döär en dal tüsken ungeväär 1830 en 1845 do as de vernyingen groutendeyls döärevoord warren en de markt vul rakeden. Vervolgvernyingen löäten lange up sik wachten. Et invoren van lokomotiven, stoumboaten en -skeype, ysersmelten med heytelucht en nye technology as den elektrisken telegraaf warren neet krachtig genog üm de groute groi by te künnen draven. Nå 1870, in ne tyd wat ouk wal es de Tweyde Industriele Revoluty nöömd wör, küm et pas echt up gang. Der wörden nye wysen untdekked üm stål te maken, massaprodukty wör uutedacht, loupendebandwark küm in swang, elektriske netwarken wörden anelegd en stoumfabriken wörden uutebouwd med alvoordan gröätere machines.
Vöärwaerden
Ses faktoren dröägen by an industrialisaty: 1. houge upbrengen uut de landbouw vöär meyr eaten en mankracht; 2. underneamersgeyst en bestüürliken anleg; 3. anweasige havens, rivyren, kanalen en weagen üm ruw en verwarked materiaal te vervoren; 4. natuurlike brunnen as koalen, yser en watervälle; 5. politike stabiliteit en en wetsstelsel wat good was vöär underneamers; 6. en geld vöärhanden üm te investeren. Do as de Industrialisaty up gang küm in Groutbrittannie, warren plaatselike underneamers sou klook üm öäre kennis in et butenland te verkoupen en et wark uut te besteaden. Se kunden der in Belgie, Neaderland, Frankryk en Westdüütskland good med terechte. De Vereynigde Ståten kopieerden et britske model vöärin de 19. eywe en Japan achterin deeselvde eywe.
Vöärname nye techniken
De Industriele Revoluty kunde gangs do as der en paar kleine vernyingen uutedachted wörren in de tweyde hälvde van de 18e eywe. Teagen de dartiger jåren van de 19. eywe warren der en paar techniken verbeaterd:
Misterpoorte
thumb|250px|right|Ne rekonstruksie van de Aalterpoorte. Dizze poorte wierd in de 17de eeuwe deur [[Raveliene vervängn.]]
De vort egoane Misterpoorte in Breevoort is de tweede stadspoorte dee-t veurkump op dizze plaatse in de geskiednis van Breevoort. Bi-j elke stadsuutbreiding verni-jden zie de stadspoorte um met de tied met te goan. Dizze poorte bestoand uut 3 poorten en ze mossen 2 grachten oaverstekken vuurdat de leu de stad binnen kwamen, en woarschienlek nog ne veerde dee op de plaatse stoand woar noe et café Misterpoort steet.
In de 17de eeuwe gingen dizze poorten vort, en wierden verni-jd noar de ni-jste vestenuntwekkelingen uut dee tied, mit ne raveliene. Dizze raveliene wöd ok Misterpoorte eneumd, en wierd ofegroaven in de 18de eeuwe.
Samba
thumb|250px|Sambadaansers in Helsinki, 2004thumb|250px|Sambadaansers Samba is ne verzammeling verwaante muziekstielen oet Brazilië dee as vuural bekeand zeent wörden duur et oetbeundige karnavalsfeest in Rio de Janeiro.
Samba is een breed oawerkoepelend begrip: de soortn muziek dee as samba eneumd wordt, köant fleenk aanders kleenken.
Geskiedenisse
De geskiedenisse van de samba geet nen helen eande terugge. In de muziekstiel hebt zik Afrikaanse, Europese en ook wat Arabische en Amerindische invloden met mekoar vermengd. Dit begun al in et 8ste joarhoonderd doo as de eerste Afrikaanders noar Spanje en Portugal kömmen. Duur viefhoonderd joar bezetting van et Iberiese skiereailaand duur de Arabieren kömmen der een antal kenmoarkende instrumeanten in et dagelikse gebroek.
Tiedens de kolonisasietied wörden in 350 joar tied zo um de 3 töt 5 miljoen heuwdzakelik Afrikaanse slawen noar Brazilië oawer bracht. Dee nömmen muziek- en daansgebroeken met dee as later de samba wörden. Den belangrieksten invlood keump feaitelik van de Bantoe-leu oet Angola en et zuden van de Kongo. Der warren slawenorkeste dee as Westerse muziekstielen mossen learen, zo as den wals, den mars en de Italiaansen aria. De Portugezen veunden juust mooi wat zee batuques neumden; alle Afrikaanse daans en muziek wat begeleaidt wör met slagwoark. Et doerden neet lange vuurdet de westerse streumingen met de Afrikaanse samenvlöaiden. Oet et samengoan van batuques en Westerse muziek onsteund in et 18de joarhoonderd ne nieje stiel: de lundu. Det was de eerste nasjonale stiel van Brazilië. Doarnoa ontsteund nog wier ne mear 'deftige' versie van de lundu: de modinha.
An et eande van et 19de joarhoonderd wör slawerieje der achterhen edoan, en köm de koffieteelt op gaank. Völle van de vuurmoalige slawen treuken vanoet de deelstoat Bahia noar Rio de Janeiro, en nömmen öare muziek, gebroeken en daansstiel met. Wat van disse stielen hebt invlood op de hudige samba ehad.
De samba de roda do recôncavo, de samba rural paulista, de calango, dejongo en de congadas of congos (ne ceremonie oet t noordoostn van Brazilië, woerbie ne Afrikaanse keuning en keuniginne ekroond wordt en in nen grootn optocht wordt begeleaidt duur nen macht volk in klurige kleare en met völle slagwoark).