cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kurasau
Geografie
Kurasau hef zes natuurlik evörmde haawns, dee't ontstoan zeent duurdet de zee t koraalkalk hef oet ehold. An de zuudwestkaante ligt n grötsten, t Skottegat, wat de haawn van Willemstad is. Hiervan wörd beweard at t de grötste natuurlike haawn van de wearld is. Um t Skottegat ligt t grötste droogdok en de grötste öllieverwoarkingsfabriek van de umgewing, nen containeroawerslag, woarve vuur goodern en anlegsteaigers vuur bootn van toeristn. t Skottegat kom iej in laanks de Sunte Annabaai. An beaide kaantn lignt de stadsdeeln van Willemstad. Op t oostn ligt Punda (De Punt), t ooldste deel met völle weenkelskes en in t westn de wieke Otrabanda (wat Papiaments is vuur 'de aandere kaante'). De stadsdeeln zeent vanof 1888 met mekoar verbeundn duur ne heultne pontonbrugge. An de De Ruyterkade is ne driewnde moarkt, woer't vuural Venezolaann vanoet skeepkes öare woarn anbeedt.
Plaatsn
De heuwdstad is Willemstad, den't in de loop van de joarn roondum t hele Skottegat is egröaid. Doarduur zeent völle döarpkes, dee't eerst lös leadn, an mekoar egröaid töt een groot versteadelikt gebeed. De stad beslöt ongevear één doarde van t hele eilaand in t oostn. De bekeandste wiekn zeent:
Klimaat
t Klimaat van Kurasau is dreuge; duur mekoar valt dr in t joar zo'n 553 mm reagn. De meeste reagn keump tusken oktober en januwoari dale, wat de reagntied is. De temperatuurn bliewt aait redelik geliek, met mer kleaine verskiln in t joar. De Passaatweendn brengt koelte oawerdag en wöarmte bie nacht. t Is gemiddeld in t joar daagns 31,2°C, en bie nacht 25,6°C. n Keuldsten moand is januwoari, met gemiddeld 26,5°C, en n woarmsten moand is september met nen gemiddelden temperatuur van 28,9%. t Heugste ooit emetn was 38,3°C en t leegste was 20,3°C. Kurasau hef n orkaanseizoen, wat löp van juni töt november, mer t eilaand krig hoaste gin störme of orkaann. De leste tropiese störme warn o.m. Joan in 1988, Cesar in 1996, Felix in 2007 en Omar in 2008. 2010 kreeg Kurasau wat met van orkaan Tomas, den't waterskade maakn.
Natuur
Op de kunuku gröait vuural kaktusn, lege struukn en lege beumkes. Ene van de bekeandste beume is de dividivi. Ook tref iej dr verskeaidene weelde aloë- en agavesoortn. Vearder gröait dr kruudn en orchideejn.
In t westn van t eilaand he'j twee natuurpärke:
Wieders leawt dr op t eilaand verskeaidene soortn eawerdasken. n Grötsten hiervan is n Greunn Leguaan. Disse leguaannsoort tref iej in zowat heel Midden- en Zuud-Amerika. Doarnöast tref iej dr verskilnde soortn tropiese veugel en insektn. In de grotn op t eilaand leawt n antal soortn vlearmuuze, dee't noargns aanders vuurkomt as op Kurasau en Bonaire.
Straanden
thumb|220px|De Grote Knip
Kurasau steet bekeand um zinne koraalrifn, dee't zik good leent vuur scuba-doekn. Vuural an de zuudkaante van t eilaand zeent völle geleefde doekplekn. Bie Kurasau daalt de zeeboadem heel stoark binn n poar tientaln meters oet de kaante, en iej köant makkelik bie t rif komn zoonder boot. Disse stikke daling van n boadem neumt ze de "blue edge" (blaauwn raand). t Rotsachtige noordelike deel van Kurasau hef weainig straand en dr zit ne stoarke streuming in t water, woerduur't t nit geschikt vuur zwemn en doekn. Allene doekers met völle ervaring doekt dr nog wal es vanof bootn. De zudelike kuste hef opmoarkelik kalm water, en völle inhamn en baain, dee't geschikt zeent um an te mearn.
Wat van de rifn zeent an etast duur toerisme. Porto Marie Beach is doarumme an t oetprobeern goan met keunstmoatige koraalrifn, um de natuur te helpn. Dit lik te woarkn; hoonderden van de keunstmoatige blukke wordt non bewoond duur n groot anbod an tropiese visken.
Kurasau hef n groot antal straandn, mer dee wordt nit zo drok bezocht as dee van Aruba of Bonaire. De meestn lignt op t zuudn van t eilaand. De bekeandsten zeent:
Sproakn
Kurasau is ne mearsproakige saamnleawing. Umdet t bie Neerlaand heurt, is de offisjele sproake Hollaands. Vroger wör Neerlaands nit völle gebroekt op t eilaand, behaalve in koloniale administrasie. t Gebroek van Neerlaands köm pas op gaank an t eande van t 19de joarhoonderd. Bie ne telling van 2001 bleek at t de eerste sproake is van 8% van de inwonners. De meestgebroekte sproake is Papiameants, wat duur 81,2% van de leu kuierd wörd. t Wörd duur alle loagn van de saamnleawing esprökn en wörd beschouwd as kreoolsproake, dee ontstoan is um kommunikasie meugelik te maakn tusken slaawn en hearsers. t Papiameants wörd seend 1993 op legere skooln gebroekt, woermet Kurasau ene van de weainige plekn is woer't ne kreoolsproake wörd gebroekt um te learn leazn en skriewn.
Spaans en Engels hebt ook ne lange geskiedenisse op t eilaand. Spaans wör belangriek in t 18de joarhoonderd, doo't dr nauwe haandelsbaandn kömn met de Spaanstalige kolonies in Venezuela en Kolombia. t Is rechtevoort de eerste sproake van 4% van de inwonners. t Gebroek van Engels geet wierumme töt t 19de joarhoonderd, doo't de Engelsen Kurasau en Bonaire innömn. Doo't de Hollaanders wier an de macht kömn in 1815, wör dr al opmoarkt at Engels wiedverbreid was. Vandaag n dag wörd t duur ongevear 2.9% van de inwonners as offisjele sproake broekt.
Volker
thumb|Nen [[Bulawayadaans]] Duur de geskiedenisse keump de bevolking van t eilaand van völle verskilnde etniese achtergroondn. Dr is ne Afrikaans Karibiese mearderheaid, en grote Neerlaandse meenderheaidsgroepn, Latiens-Amerikaans, Fraansken, Zuud-Aziaatn, Oost-Aziaatn, Portugeezn, Levantienn. De Sefardiese Jödn, dee't in t 17de joarhoonderd vanoet Neerlaand en doomoalig Neerlaands-Brazilië kömn, hebt ne grote invlood op de kultuur en ekonomie van t eilaand ehad. In de joarn um n Tweedn Wearldoorlog kömn dr ook völle Asjkenaziese Jödn oet Oost-Europa.
In de beginjoarn van t 19de joarhoonderd kömn dr nen hoop Portugeezn en Libaneezn, dee't wördn an etrökn duur de meugelikheedn um wat te verdeenn. De Oost- en Zuud-Aziaatn kömn gedoernde de ekonomiese opleawing in t begin van t 20ste joarhoonderd. De leste joarn komt dr völle immigraantn vanoet umlignde laandn, zo as Venezuela, Dominikaanse Reppubliek, Haïti, Kolombia en de Engelstalige Kariben. Ook zeent dr de leste joarn völle Neerlaandse pensioneerdn ekömn, dee't op Kurasau pensionados neumd wordt.
Geleuf
Volgens de telling van 2001 is de mearderheaid van de bevolking Rooms-Katholiek (85%). Hierbie wörd ereknd ne verskoewing noar de Charismatiese beweaging seend de zeuwntiger joarn. Aandere grote geleuwe zeent de Zeuwndedagsadventistn en de Methodistn. Nöast disse Kristelike streumingn, zeent dr ook wat inwonners dee't doot an Montamentu en aandere Afrikaanse godsdeenste. Net as in de rest van Latiens-Amerika komt dr aal mear Peenkstergemeentes. Doarnöast zeent dr nog n antal Moslims en Hindoes.
Skoonwal t mer n rellatief klein köppelken is, hef de Jödse gemeenskop ne grote invlood op de geskiedenisse had, duur öare deelname an de slaawnhaandel. In Kurasau zit de euldste aktieve Jödse vergoaring van de Nieje Wearld, den't begun in 1651. Öare synagoge is t euldste nog gebroekte Jödse gebedshoes seend 1732.
Harfsen
Harfsen is n darp in de Nederlandse previnsie Gelderland. Het mek deel oet van de gemeente Lochem en hef 1680 inwonners (1 januari 2006).
Folketanken
Folketanken was een krante uut Noorweagen die bestaon hef van 1888 töt 1945. De krante wier uut egeaven in Risør, in de previncie Aust-Agder.
Harfsen
Tot 2005 maakten t darp deel oet van de veurmalige gemeente Gossel. Eén van de bekende inwonners was Jos Brink.
Overpot
thumb|250px|Overpotten bie een raam Een overpot (of bloempot) is een pot, meestentieds van eerdewark, waorin bloemen in potgrond eplaant wonnen.
Der bin twee soorten bloempotten:
24 meert
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 24 meert
Limbörg (Belgie)
De provìnzie Limbörg (Limbörgs: Belsj Limburg) is ain van de vief provìnzies van Floandern en ain van de tiene van Belgie. t Grenst in t oosten aan Nederlaands Limbörg, in t zuden aan Loek, in t westen aan Floams Broabant en Antwaarp en in t noorden aan Noordbroabant.
t Bestait oet drij arrondisemìnten:
Geschiednis
De tegenswoordege provìnzie kommt ongeveer overain mit t oale Geveskop Loon, dat in de 11e aiw veur t eerst nuimd wordt en n laingebied van t Prinsbisdom Loek was. In 1794 wuir t geveskop veroverd deur de Fransen en vervolgens veul t tot 1814 bestuurlieks onder t departement van de Nedermoas. Noa t Kongres van Wienen in 1815 ontstond n nije stoat, t Verainde Keunenkriek der Nederlanden, woarin de tegenswoordege Floamse en Nederlaandse provìnzie Limbörg n ainhaid vörmden. De nije provìnzie kreeg van Keuneng Willem I de noam Limbörg, noar t oale Heertogdom Limbörg. Dou Belgie zoch in 1830 ofschaaidde, kwam hail Limbörg (mit uutzöndern van Moastricht) onder Belgisch bestuur. As gevolg van t schaaidengsverdrag tuzzen Nederlaand en Belgie wuiren in 1839 baaide Limbörgen offisjeel schaaiden mit as grenze de Moas. t Oostelke dail gong noar Nederlaand en t westelke dail bleef Belgisch.
Cuíca
thumb|right|200px|Cuíca van de binnenkaante Ne Cuíca (oetsproake: kwieka) is ne Brazieljaanse wrievingstromme, den't t beste met nen Neerlaandsen foekepot is te vergelieken. Hee wörd völle in sambamuziek gebroekt en gef nen hogen, krassenden pieptoon. t Geluud lik mangs nog wal op geluud wat apen maakt as ze op eweunden zeent.
n Kettel van de cuíca is meesttieds emaakt van metaal. t Hef één vel, gewoonlik met nen duursnee van 15 - 25 cm) van de hoed van deers. In t middeln van det vel is an de binnenkaante n bamboestökken hoaks der op vaste maakt. t Instrumeant wörd vaste hoolden op börstheugte, en edreagen duur nen skoolderbaand. Um de cuíca te bespöllen wrif de spöller met n nat stukken stof langs t bamboestökken op en dale. Doarvan keump t krakerige hoe-hoe-geluud. Met n doem van n aanderen oarm wörd an de boetenkaante op t vel edrokt um zo de toonheugte te veraanderen.
De cuíca is onmeundig belangriek in verskillende soorten samba. t Is vuural bekeand van de Karnavalsgroepen oet Rio de Janeiro, dee't mangs hele batteriejen cuícaspöllers hebt. t Is zelfs zo onmisboar det bie gebrek an cuícaspöllers, muzikaanten zelf t geluud met n moond noadoot. n Vuurbeeld van det noadoon kö'j heuren in t introgedeelte van Dizzie Gillespie's versie van de Chega de Saudade (van t "On the French Riviera" album) eskrewen duur Antonio Carlos Jobim.
t Geluud is noa te bootsen duur in een päkken dreenken of ne milkshake-beker van de bekeande Amerikaanse fastfood-restaurants rap met t reedken op en dale te beweagn.
Grunnegs (waarkwoorden)
Waarkwoorden mit heur vervougens oet de Grönnegse toalwiezer
Mouten (moeten)
Bie dit waarkwoord wordt de ou ook oetsproken as körte o: ik mot, doe motst, wie motten, enz.
Geute
Geute kan verwiezen naor:
Eul
Eul (Nederlaands: Oele) is ne boerschop in de Tweantse gemeante Hengel in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. De boerschop lig ten zuudwestn van Hengel, ten zuudn van t Tweantekanaal, op de weg noar Beckum en Hoksebarge.
Vanof de 14e eeuw steet der in Eul ne watermölle. De hudige watermölle, De Oldemeule, is oet 1690. Wieders is Eul bekeand umdat Piet Mondriaan der nen zet tieds woond hef. In dee periode hef e ok de schilderieje Bos bij Oele (Woold biej Eul) schilderd.
Giesbrogge
Giesbrogge (Nederlaands: Geesbrug) is een dörp in de gemiente Koevern in Zuud-Drenthe, an de Verlengde Hoogeveense Vaort. 't Hef omdebi'j 720 ienwoners.
Bargente
thumb|250px|Een bargente duum|Tadorna tadorna De bargente (Tadorna tadorna) is een halfganze, een entachtige waotervoegel dee wat fermaot angeet, tussen een ganze en een ente inzit.
Giesbrogge
Giesbrogge is een ontginningsdörp det in de twiede helfte van de neengtiende eeuw onstund nao de anleg van de Verlengde Hoogeveense Vaort in 't vene van de destiedse gemiente Oosterhesselen. Al de zes broggen aover 't kenaol die as in dizze gemiente laggen, bint eneumd naor 't eerste dörp in de kontreien of naor 't dörp daor as de brogge henne gunk. De plaots die van dizze zes 't varst naor 't westen lag, wordden eneumd naor 't zaanddörp Gies. An dizze brog ontstund een buurtschop die nao de Twiede Wereldoorlog uutgreuiden töt 't dörp Giesbrogge. Veur die tied wordden de plaots Zwinderscheveen, Zwinderscheveld of Giesveld eneumd.
Bargente
Vortplaanting
Ze breujen in kulen, bie veurkeur in kniendepupen in de dunen. De naam bargente hef niks van doon mit bargen zoas in 'hoge bargen' in de netuur, mar mit de voortplaanting; de soorte kan iezelig veul jongen grootbrengen of bargen.
Verspreiding
De bargente is een kleurrieke verschiening an de kussen van westelijk Europa en sommigen kussen van de Middellaanse Zee (bieveurbeeld Sardinië). Oek langes de Vlaamse kus is e te vienen, o.a. in 't Zwin en in de achterhaven van Zeebrugge. In Nederlaand is e in Zeelaand vake te zien, mar oek langes 't Iesselmeer. Hij brot der, mar is oek een deurtrekker en een wientergaste.
Giesbrogge
Giesbrogge hef deur zien jonge geschiedenis niet veule olde gebouwen, behalven een enkele monumentale boerderieje. 't Dörp is pas nao de Twiede Wereldoorlog echt töt ontwikkeling ekomen deur de ni'jbouwwiekies die d'r ebouwd bint. D'r bint mar weinig veurzienings: spörtvelden, een openbaore en een protestaants-kristelike basisschoele, een buurtsuper mit postagentschop en een kefé. Wel bint er veule bedrieben op 't bedriebenterrein an de zuudwestkaante van 't dörp, laangs de A37. Daor vien ie onder meer een bouwmarkt en twei pompen. Halverwege 't dörp en 't bedriebenterrein stiet an de lintbebouwing 't kleine mar karakteristieke Nederlaands Hervormde karkien van Giesbrogge uut 1912.
't Laand rondom 't dörp bestiet veural uut laandbouwgebied; an de zuudkaante van 't dörp he'j kleine bosperceelties.
Previnsies van Estlaand
Estlaand is in-edield in vuuftien previnsies (maakond, meervoud: maakonnad). Elke previnsie wordt eleid deur een gouverneur (Estisch: maavanem), die de nasionale regering vertegenwoordigd op regionaal nivo. IJ of zie wordt an-esteld veur een periode van vuuf jaor.
Elke previnsies is nog es onderverdield in gemienten. Der bint twee type gemienten: stedelijke gemienten (linn), en laandelijke gemienten (vald).
Lieste van previnsies
right|400px|Previnsies van Estlaand
Bool
right|250px|thumb|n Schoal mit bool
Bool (of Bowl) is n gerecht woarbie verschaaidene vruchten ien lutje stukjes sneden worden en soamen ien n schoal doan worden. Hierbie gaait den voak draank, zo as likeur, beernswien of droevenwien. Ook gaait der van oldsheer limenoade ien, aanmengd mit wat woater. Tegenswoordeg zugt man aal meer dat man vruchten oet blik nemt dij al sneden binnen en op siroop stoan, woardeur man t allend nog ien n schoal doun mout en de draank der bie doun hoft.
Ien Grönnen, môr ook op aander steden, wordt bool van oldsheer serveerd op verjoardoagen. As man vrouger ien Grunnen op verjoardag kwam, en bie summege olle luu nog aal, den kreeg man eerst n kopke kovvie mit n plak kouk en doarnoa nog n kopke kovvie of tee mit n gebakje. Doarnoa kwammen den de hapjes op toavel en voak ston der den n schoal bool op t schuddelbred woar man zulf wat oetpakken kon mit n slaif. Tegenswoordeg wordt t ook nog wel eten as toetje, eventuweel mit ijs, veuraal mit de feestdoagen.
Rectum
Rectum kan verwiezn noar:
1 juli
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 1 juli.
Vul
thumb|right|Een vul Een vul is 't jong van een peerd, een vul wordt niet ezien äs een vul äs 't older is äs 1 jaor.
Vrouwelijke en mannelijke vullens lieken op mekäre; de verschillen kommen pas äs 't vul older wordt. 't Geslach van een pasgeboren vul is vaste te stellen deur onder de stät te kieken: de anleg van de vrouwelijke geslachsdelen is al zichbaor.
De drach van een mere duurt elf maonden. Een vul wordt meestentieds 's nachs geboren. Äs e geboren is, zal die nog niet kunnen lopen. Nao een paor uur prebeert e zelf op te staon. Umdät zien benen te wied uut mekäre staot, stiet e lomphändig en wankelend e op zien poten. De mere holt hum goed in de gaoten terwiel die zien eerste stappen in de grote wereld zet.
Kouwe
Kouwe kan verwiezen naor:
Willem van Oranje
250px|thumb|Willem van Oranje Willem van Oranje-Nassau (Dillenburg, 24 april 1533 — Delft, 10 juli 1584), Prins van Oranje, Graof van Nassau, bekend äs Willem van Oranje, was de initiatiefnemer en leider van de Opstand tegen de Spaanse koning Filips II.
De Opstand steet in de geschiedenisboeken bekend äs de Tachtigjaorige Oorlog en leiden tot een onofhankelijk Nederlaand. In de kronieken, brieven en dokementen van de 16e eeuw wordt der soms esproken aover de Opstand. In de literetuur van vandage wordt 't begin van de Tachtigjaorige Oorlog vake an-eduud mit de Opstand of de Nederlaanse Opstand.
Umdät Willem van Oranje protestans was, was e dus ok niet veur één godsdienst, de heufdreligie was in die tied namelijk 't rooms-kattelicisme, de Spaanse koning wol dan ok 't protestantisme in Nederlaand uutreuien. Eén van de bekendste uutspraken van Willem van Oranje was: Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen en hun de vrijheid van geloof en godsdienst ontnemen. Disse woorden werden uut-esproken op 31 december 1564 in de Raod van Staote. Mit disse woorden werd 't conflict mit de koning van Spanje (Filips II) onder woorden ebrach.
De liefspreuk van de prins was Je maintiendrai. In 't les van zien leven gebruken de prins disse uutdrukking mit een toevoeging: Je maintiendrai l'honneur, la foy, la loi de Dieu, du Roy, de mes amis et moy (vertaling: Ik zal de eer, 't geleuf en de wet van God, van de Koning, van mien vrienden en mien haandhaven).
Aover Willem van Oranje is verschillend eoordeeld. De bekende historicus Jan Romein rekent hum tot de ärflaoters van de Nederlaanse beschaving. Willem van Oranje steet in elk geval an de wiege van de Nederlaanse nasie. Zonder zien optreden is een onofhankelijk Nederlaand historisch ezien niet denkbaor en zol de geschiedenisse van Europa anders elopen wèèn. 't Optreden van Willem van Oranje hef dus wereldumvattende betekenisse ehad. De eis van de Habsburgers ('t stichen van een centraal eleid wereldriek mit één godsdienst) is stuk-elopen op zien vastberaodenheid.
Willem van Oranje is uuteindelijk op 10 juli 1584 vermoord in zien eigen huus deur de kattelieke Balthasar Gerards (of: Balthasar Gérard). Willem van Oranjes legendarische woorden waren Mien God heb medeliejen mit mien en Oew ärme volk.
Zoogdeers
thumb|right|260px|Zoogn van jonge heundkes ([[Golden retriever).]] Zoogdeers (Mammalia) zeent ne klasse van t woarmblodige, leawndwaarpende chordadeers dee't de jongn zoognt met börstvoding. Ze zeent deel van de Amniota en stoat doarmet t kortst bie veugels en reptieln.
Eegnskopn
Zoogdeers zeent waarmblodige waarvelde deers, met ne liefbedekking van hoar. Det wil nit zegn at elk zoogdeer hoar hef, mer ze hebt dr wal anleg vuur. Ze zoognt öare jongn met modermeelk, wat oet de meelkkliern keump. Doarnöast hebt ze nog zweetkliern, woermet ze wöarmte kwiet köant. Alle zoogdeers zeent leawndwaarpend, behalve de chloacadeers. Bie zoogdeers besteet n oonderkaak oet één bot, en ze hebt dree heurbeentjes.
Nit alle neumde kenmoarkn geeldt allene vuur zoogdeers; wat haainsoortn ontwikkelt nen moderkookn en veugels zeent ook woarmblodig. beaide groepn zeent vuurbeelde van saamnloopnde evolusie; de woarmblodige veugels stamt of van kooldblodige reptieln en de ontwikkeling van n moderkookn bie haain (ne oetzeundering tusken de eierlegnde knarsbeenvisken) is apart ontstoan van de zoogdeers, skoonwal t op mekaar lik. Uniek vuur zoogdeers zeent de vacht, de heurbeentjes, oonderkaak en meelk- en zweetkliern.
Zoogdeers zeent duur mekaar enömn diploiede, wat beteeknt at öare chromosoomn in paarkes vuurkomt. De ennigste oetzeunderings hierop zeent twei tetraploiede Zuud-Amerikaanse knaagdeers oet de familie van skienrotn, Tympanoctomys barrerae en Pipanacoctomys aureus. Bie zoogdeers wörd t geslacht zowat aait bepoald duur geslachtschromosoomn: vröwkes hebt twee Xchromosoomn en männekes hebt n X- en n Y-chromosoom. Oetzeunderings hierop zeent wier t vogelbekdeer, de mierneagel en Tokudaia osimensis. t Totale antal chromosoomn (2n) löp slim oet een: van 2n=6 bie de Indiese muntjak (Muntiacus muntjak), n Aziaties hert, töt 2n=118 bie Dactylomys boliviensis, n Zuud-Amerikaans knaagdeer oet de familie van stekkelrotn.
Vermeardering
thumb|right|250px|Modermeelk dreenkende [[bign.]] Alle zoogdeers vermeardert zik duur inweandige bevruchting, woerbie nen penis t zoad in ne vagina brech. De zoadceln goat duur n baarmoderhaals en de uterus noar n eileaider, woer't duur mekaar enömn de bevruchting ook gebuurt. Skoonwal de meenderontwikkelde soortn (kloakadeers, bievuurbeeld t vogelbekdeer en n mierneagel) eier legnt, komt bie de meeste zoogdeers de jongn leawnd op de wearld. Bie buuldeers (Metatheria) zeent de jongn nog nit helemoal volgröaid en zitt (bie wat soortn) nog nen langn tied in n buul, woer't ze nog verdan köant gröain. Bie deers met nen moderkookn (placentalia) wörd n wieterontwikkeld joonk geboorn noa nen gröaitied in n baarmoder, woer t via n navvelstreng voeding en zoerstof krig.
Tusken soortn is dr n groot verskil in ontwikkeling bie de geboorte. Völle knaagdeers, kaniens en roofdeers zo as bearn, wordt naaknd en bleend geboorn in n hol. De eerste paar wekke köant ze nit boetn de verzörging van de moo. Katn en aandere roofdeers wordt ook met de oogne dichte geboorn, mer hebt wal hoar. Ook disse deers hebt verzörgning van de moo neudig, vuural um jaagn te learn. Kuddedeers, as hoofdeers baart jongn dee't volledig ontwikkeld zeent en binn t uur köant loopn. De dreagtied löp oeteen: Sminthopsis macroura jongt noa elf deage, Afrikaanse olifantn dreagnt 22 moand, zowat twee joar. Ook t antal jongn per wörp verskilt. Meansaapn, olifantn en walvisken hebt mer één joonk per keer; Virginiaanse opossums köant wal achttene töt neegnteen jongn per wörp kriegn.
Karnevaal
thumb|Karnevaal in [[Heerlen]] Karnevaal of vastenoavend is t feest dat vijerd wordt ien doagen veurôfgoand aan Aaskwonsdag, woarmit de vastentied (vandoar vastenoavend) van 40 doagen begunt dij duurt tot aan Poaske tou. t Wordt veuraal vijerd ien Nederlaand, Floandern en Duutslaand. Ien Venies (Itoalje) wordt t Veniesjoans karnevaal vierd dat al terug gaait tou ien 13e aiw tou en staait veuraal bekend om de gebelskoppen. Môr wereldwied is t braziljoanse karnevaal t maist bekeand. 2011 trök t karnevaal in Rio de Janeiro zowat 5 miljoen bezuikers, woarvan der 400.000 boetenlaanders waren.
t Woord karnevaal, komt van t Latainse carnevale dat roegweg vot mit vlais betaikent, verwiezend noar de vastentied dat der gain vlais eten worden mag volgens de kristelke traditsie. Verbond tuzzen karnevaal en vasten is toch nait zo groot. Offisjeel was karnevaal n haaidens feest dat vijerd wer om kwoade gaisten vot te joagen mit veul geluud en vermommens, vergeliekboar mit de Chineze droakendaans tiedens t Chineze nijjoar. Karnevaal is ien de loop der aiwen verbonden roakt mit t kristelke vasten, woardeur allend roomse steden en lougen aan karnevaal doun.
Doagen
Karnevaal wordt maisttieds op vijer doagen vijerd, zoaterdag, zundag, moandag en dingsdag. Dit is opvalend, den vastenoavend verwiest aigelks allindeg noar dingsdag. Ien verschaaidene dailen van Nederlaand vaalt hoogtepunt van karnevaal op ain van dizze drij doagen, dij den n apaarte noam hebben:
Zo wordt ien Zuud en Midden-Nederlaand veuraal de zundag bruukt as belaangriekste dag, ien Noord-Nederlaand vaalt t hoogepunt op zoaterdag, ien tieds dat ien Duutslaand veuraal de Rozenmoandag n traditsie is. t Hoogtepunt van karnevaal wordt vijerd mit n optocht van proalwoagens en verklaide minsken.
Ien Limbörg en n poar ploatsen ien Twìnte begunt t maisttieds aal op vraaidag, dit ien tegenstellen tot aander dailen van t laand. Dat is omrezen veul mìnsken den al meer drinken kinnen.
Traditsies en brukens
Voak worden steden en lougen tiedens karnevaal overdroagen aan t gezag van Prins Karnevaal, biestoan deur de Road van Elven en ien summege ploatsen n vörst. De prins en de Road van Elven worden kozen op de 11. van de 11. (11 november). De vörst is maisttieds de prins van vurrege joar.
De vernuimde karnevaalsgrout is de linkerhaand schuun laangs de nek te leggen en Alaaf zèggen.
Woar ien Nederlaand wordt karnevaal vijerd?
Karnevaal wordt veuraal vijerd ien t zuden van de revieren, moar ook boven de grode revieren wordt karnevaal vijerd; (Oldenzoal, Ieselstain, Montfoort, Zwòl en Hooglaand). Wieder wordt karnevaal ook ien Twìnte en Zallaand en ien n poar katholieke enkloaves zo as 's-Heerenbaarg, Grolle ien de Aachterhouk en Troapel en Kloosterboeren ien Grunnen vijerd. Moar ook ien Raandstad wordt der karneval vijerd en dan veuraal ien Bollenstreek. Karnevaal is hier ien de joaren '60 en '70 introduzeerd deur veurnoamelk Limbörgse en Broabantse poaters dij ien Noordwijkerhout waarkden bie de "Sancta" (n opvangzèntrum veur gaistelk en lichoamelk handikapten) en ien Voorhout bie de BNS (een katholieke middelboare school woar ze lesgaven). Ook ien de omliggende dörpen zo as ien Noordwijk, Warmond, Lisse, de Zilk en Sassenheim wordt karnevaal vijerd.
Braziljoans karnevaal
thumb|right|200px|Braziljoanse zangeres [[Gustava Mecklenberg ien Samba Schoul Parade ien Rio de Janeiro.]] thumb|200px|right|"Baianas" van de Imperatriz Leopoldinense Samba Schoul ien [[Rio de Janeiro.]] t Brazieljoanse karnevaal is veural bekènd om de oetbundeghaid doarmit t vijerd wordt. Der binnen haile sambaschoulen dij oetsloetend richt binnen op karnevaal. De manaaier doarop zai mitdoun is per schoul weer verschaaiden; ritme, plunjerij en daanskes binnen per streek bepoald. De grode optochten ien São Paolo en Rio de Janeiro worden laaidt deur de sambaschoulen, woarbie de toukiekers nait mitdoun. Ien aander dailen van Brazielje, woar karnevaal klainder vijerd wordt is t juust de bedoulen dat elkenain mit dut.
Karnevaal is de grootste vakaansie ien Brazielje en is oetgruid tot n ienörm gebeuren. t Haile laand ligt sikkom n haile week plat en t feestvijern gaait deur töt ien de loate uurtjes, heufdzoakelk ien de steden aan de kost. Tiedens karnevaal wordt der 80% van de joarliekse bieromzet draaid, en t toerisme krigt 70% van joarliekse bezuikers. De regeren dailt kondooms oet en is drok mit bewaitenshaidskampanjes om t verspraaiden van AIDS tegen te goan.
Allain al ien Rio de Janeiro kwammen 4,9 miljoen mènsken noar t karnevaal ien 2011, woarvan 400.000 bezuikers wazzen.
Noamen van steden en lougen
Tiedens karnevaal kriegen de steden en lougen van karnevaal almoal n aander noam. Hieronder stoan n aantel veurbeelden:
Niekarken
Niekarken (Duuts: Neukirchen, Deens:Nykirke, Noordfries:Naischöspel) is n gemeente in de Duutse deelstaot Sleeswiek-Holstein. De gemeente beheurt tot de regio Noordfriesland.
Seebüll
In Seebüll, in de gemeente Niekarken, woende en warkte de schilder Emil Nolde n groot deel van zien leven. Seebüll was oorspronkelik n verlaoten wierde. Nolde en zien echtgenote kochten de terp in 1923 en neumde t Seebüll. Ze bouwden der in 1930 n woen- en warkhuus dat naodat hie uut de tied kwam n Nolde-museum wier.
left|thumb|t Huus Seebüll
Iessel (deurverwiespagina)
Iessel ken meerdere betaikenissen hebben:
Klaus Groth
Klaus Groth (Heid, 24 april 1819 - 1 juni 1899) was een Duutse dichter die skreef ien 't Nedersaksisch.
Skoelmeister ien Heid
Hi'j is as mulderszeune geboren ien Heid, district Dithmarschen, ien de dielstaot Sleeswiek-Holstien. Naodet hi'j estudeerd had an 't seminarium van Tondern (1838-1841) wördden hi'j meister an de maagiesskoele ien Heid. Ien 1847 gunk e naor de Universiteit van Kiel um hum op een hogere stee ien 't underwies veur te bereiden. Ziekte underbrak zien studie.
Privatdozent ien Kiel
Ien Kiel wördden Groth ien 1866 perfesser en woonden hi'j zien wiedere leben. Veur zien tachtigste verjaordag schunken hum de steden Kiel en Heid het ereborgerskop. Waor ien Kiel zien huus stund, stiet tegenswoordig een ziekenhuus det Quickborn het.
Groth was groot mit Johannes Brahms, die as veule van zien liedties op meziek ezet hef.
Skrieveri'je
Vanof de twiede helfte van de neengtiende ieuw maakten de Nedersaksische skrieveri'je een belangrieke opleving mit. Groth heurt mit Fritz Reuter (1810-1874) en John Brinckman (1814-1870) töt de vrogste en belangriekste exponenten van dizze opleving. Ien zien Nedersaksische lyrische en epische gedichten, die de ienvloed van de ien Alemannisch dialect skriebende dichter Johann Peter Hebel weergeeft, drokt Groth het noordelijke plattelaandsleben uut.
Zien veurnaamste waarken bint ''Quickborn. Volksleben in plattdeutschen Gedichten ditmarscher Mundart (1852; 25e uutgave 1900; en ien Hoogduutse vertalings, mit name deur M.J. Berchem, Krefeld, 1896); en vertellegies ien twie dielen, Vertelln (1835-1859, darde uutgave 1881); wieder Vær de Gærn (1858) en Ut min Jungsparadies'' (1875).
Groth zien Gesammelte Werke kwamen ien vier dielen uut (1893). Zien Lebenserinnerungen wördden bezörgd deur E. Wolff ien 1891; zie ok K. Eggers, K. Groth und die plattdeutsche Dichtung (1885); en lebensbeskrievings deur A. Bartels (1899) en H. Siercks (1899).
Gedicht: Min Jehann
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Ik wull, wi weern noch kleen, Jehann, Do weer de Welt so grot! Wi seten op den Steen, Jehann, Weest noch? bi Nawers Sot. [= putte] An Heben seil de stille Maan, Wi segen, wa he leep, Un snacken, wa de Himmel hoch Un wa de Sot wul deep.
Mitünner inne Schummerntid [= tweiduustern] Denn ward mi so to Mod. Denn löppt mi’t langs den Rügg so hitt, As domals bi den Sot. Denn dreih ik mi so hasti um, As weer ik nich alleen: Doch allens, wat ik finn, Jehann, Dat is – ik sta un ween.
Mien Jehan in de Drèentse skriefwieze
Weest nog, wou stil dat weir, Jehan? Daor reur kein blad an’n boum. Zo is dat noe ni’ meir, Jehan, As heugstens nog in’n droum. Och, nee! Wen dou de scheper zung Allein, in ’t wiede veld: Ni’ waor, Jehan? Dat weir ein toon! Dei einsige op dei weld.
Mit onner in dei schoemmern-tied [= tweiduustern] Den wördt mie zo tou moud. Den löpt mie ’t langs d’n rug zo hit, As doumaols bie d’n zoot. Den draai ik mie zo hasti’ om, As weir ik nich allein. Doch allens, wat ik vind, Jehan, Dat is – ik stao on wein.
Uut de bundel Quickborn
Uutgaonde verwiezings
Dit artikel gebruukt tekste uut de elfde uutgave van de Encyclopædia Britannica, die as now vri'j van kopi'jrecht is.
Navalia
Navalia (Grieks: Ναυάλια) is een pläse die deur Claudius Ptolemeus in zien Geographia enuump wört.
Waor of dat Navalia laegen het, daoraover kunnen de gelaerden 't nog niet ienig wörden. Isaak Tirion dach an Gällemuun, Maurits Gysseling dach an Vechten bie Bunnik , maor t leste onderzeuk wis op Essen.
Ni'j-Zeelaand
thumb|255px|Kaorte van Ni'j-Zeelaand Ni'j-Zeelaand (Engels: New Zealand, Maori: Aotearoa) is een laand in et zuudwesten van de Grote Oceaan. Et bestaot uut twie grote eilanen en een antal kleinere eilaanties.
Ni'j-Zeelaand is een konstitutioneel keuninkriek, lid van et Gemenebest van Naosies (et vroggere Britse Gemenebest). Daormit is Elizabeth II van et Verienigd Keuninkriek et staotsheufd; zi'j wodt vertegenwoordigd deur een gouverneur-ginneraol.
De heufdstad van N'j-Zeelaand is Wellington, en et laand het een bevolkingsantal van 4,17 miljoen meensken. De heufdreligie is et kristendom mit zoe'n 67%.
De officiële taelen bin et Engels, Maori en de Ni'j-Zeelaanse gebaorentael. De nationaole muntienhied van Ni'j-Zeelaand is de Ni'j-Zeelaanse dollar.
Naeme
De Grunningse ontdekkingsreiziger Abel Tasman zette as eerste Europeaan voet op Ni'j-Zeelaanse bodem, hi'j nuumde et Staotenlaand, in de veronderstelling dat et verbunnen was mit et Staoteneilaand van Zuud-Amerike. Naodat Hendrik Brouwer in 1643 bewees dat dit niet zo was, wodde de naeme deur Hollaanse kartografen veraanderd in Nova Zeelandia, naor de Nederlaanse perveensie Zeelaand. De Britse luitenant James Cook vertaelde dit op zien beurte naor New Zealand.
Et laand het ok een naeme in et Maori, naemelik Aotearoa wat et laand van de lange witte wolke betekent. In de prekeloniaole tied hadden de Maori gien naeme veur de hiele Niej-Zeelaanse eilanegroep, Aotearoa verwees allienig naor et hudige Noordereilaand. In et hudige taelgebruuk kan Aotearoa liekewels as een alternatief veur 'New Zealand' zien wodden.
Bestuurlike indieling
Ni'j-Zeelaand is onderverdield in 17 regio's die elk bestuurd wodden deur een regionaol keuzen raod. Daornaost bestaon d'r 74 zogenaemde territoriaole autoriteiten (57 distrikten, 16 steden en de Chathameilanen). Dit bin gien onderverdielingen van de regio's mar een parallelle bestuursvorm die verantwoordelik is veur aandere zaeken as de regio's. Pattie territoriaole autoriteiten liggen zels in twie verschillende regio's. Veerder bin d'r ok vier overzeese gebiedsdielen die onder et bestuur van Ni'j-Zeelaand valen:
Steden
De grootste steden bin:
Auckland, Waitakere, Manukau en North Shore vormen tegere Greater Auckland.
Geute (ruumte)
De geute of de gote is een ruumte dee meestentieds op de dele van een boerderieje te vienen is. De geute kan of-escheien ween van aandere kamers, mar 't kan oek ween dat e neet of-escheien is van de aandere vertrekken. De geute wonnen gebruuk um te boenen, schrobben en te wassen. Dit is weerumme te zien in de Nederlaanse naam veur de geute (spoelkeuken).
De geute is eigenlijks een soort biekeuken; 't grote verschil is allinnig dat der in een geute veural schoon-emaak wonnen, en der staon meestentieds gien dingen op-esleugen. Naos 't schoonmaken van bepaolde dingen wönnen de geute oek wel gebruuk veur 't kannen van melk. Op partie plaosen, veural op de Noordwest-Veluwe, stung in disse ruumte de pompe (vandaor de naam pomphokke in bieveurbeeld 't Oldebroeks).
Valkenswaard (gemeynde)
Valkenswaard (verneadersassisked: Valkenswaerd) is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is et lyknamige Valkenswaerd. Der woanet 31.230 lüde up ne uppervlakde van 56,50 km². Andere dörpe en kernen in de gemeynde sint Dommelen en Borkel en Schaft.
Boksebier
Boksebier (ook wal boksenmoal), zo wöd in Tweante en den Achterhook et bier eneumd dat edronken wod op den vri-jgezellenoavend veur de brudegom. De name is ontstoan umdat den brudegom den anderendagens de 'bokse' neet meer an zol hebben.
In Leeuweld, bi'j Erve Kots hebt zee n bier ebrouwen dat zee boksebier neumt. I-j könt et doar bi-j kefee Frederik Hendrik in Grolle kriegen.
In Riesn wodden vrogger tiedns t boksenmoal deur ne olde bokse eskotten dee op-ehongen wodden in nen boom.
De Grafeleke Toornmölle
thumb|350px|De mölle in Zerrem De Grafeleke Toornmölle is ne toornmölle in Zerrem in de Nederlandse previnsie Gelderlaand. Dizze mölle is noar alle woarschienlekheid de oldste nog bestoande windmölle in Nederlaand.
Et middeleeuwse bouwwark hef gans dikke muren en nog gans olde vloerplanken woarmet et éne van de meest bezundere möllen in Nederlaand is.
De boavenasse is deels van holt en deels van geetiezer. Et geetiezer kump uut 1861. Et iezeren deel is an de veur- en achterkante umvat in de olde holten asse.
De wieken hebt n oldhollaands tuug.
De mölle is nen binnenkruujer. De kappe wödt edraejd met hulpe van twee kroewarken en draejt op n Engels röllenkroewark. Et hele boaventoafeldeel is veur et kroewark veurzeen van kroekammen.
Den vang, woarmet de wieken stil-ezat könt wodden, is nen Vloamsen vang met 4 vangstukken.
De mölle is ne belangrieke toeristiese attraktie veur Zeddam. Et beheurt tot den Top 100 der Nederlaandsen UNESCO-monumenten.
Komme-en-schottel
thumb|Kopje op bijbehorend schoteltje Een komme-en-schottel is een stenen of porseleinen komme mit een ore en deronder een schottel ('t bordjen) veur as de thee lek.
't Was altied een lux drinkgrei, vake versierd mit een motief of mit figuren. Kopjes gaon vriewel altied vergezeld van een biepassende schottel. Ze bin bedoeld um koffie, thee of warme chocolademelk uut te drinken. Ofhangende waor 't kopjen veur bedoeld is, verschil 't in grote en vorm: een klein en smal kopjen wonnen meestentieds veur espresso gebruuk, een groot en wied kopjen veur thee.
Petrieze
Kenmarken
Een volwassen petrieze is ongeveer 30 centimeter groot. D'r poten bin gries, de kop is kestanjebruun liekas de keel. Mannetjes hem oek een kestanjebrune buukvlekke in de vorm van een hoefiezer. De vrouwtjes hem een kleinere vlekke; de jongen hem gien vlekke. Veur de reste is der minnig verschil tussen mannetjes en vrouwtjes (in tegenstelling tot bie de gewone fezante).
Leefgebied
De petrieze is een standvoegel dee in 't overgrote deel van Europa veurkump, waoronder in Nederlaand en België. Uutzonderingen bin 't Iberisch schiereilaand, Noord-Scandinavië en Zuud-Griekelaand.
Petriezen koemen veural in kleinschaolige open terreinen veur, zoas weilanen, akkers en braokliggende terreinen mit houtwallen of hègen. Ze breujen op 't gres, heed, in moerassen, dunen en lege bargen.
Rooie Lieste
De petrieze steet op de Rooie Lieste van bedreigen en kwetsbaore voegelsoorten in Nederlaand. De petrieze hef de staotus 'kwetsbaor'. 't Antal petriezen in Nederlaand is stark of-eneumen. Op dit mement bin der nog mar 10.000 brotpaoren.
De reden hierveur is ondere aandere dat ze een gebrek an insekken hem, wat weer kump deurdat der krap genog bloemrieke overhoekjes bin. Butendat bin der neet genog stoppelakkers um te overwienteren. In 't brotseizoen gaon veul nessen deran deur 't meien.
Op de petrieze mag op dit mement in gien enkel seizoen ejeugen wonnen.
Hanze
thumb|450px|Kaorte mit Hanzesteden en handelsroutes van de Hanze De Hanze was een militair bondgenootskop van handelsgildes die in de late middelieuwen en de vrogmoderne tied (tussen de dartiende en zeubentiende ieuw) een handelsmonopolie vestigden en in de bienen hölden in de Oostzee, een diel van de Noordzee en 't miest van Noord-Europa.
Geschiedenis
Oaver 't algemien voert geschiedkundigen 't begun van de Hanze terogge op de vestiging van de Noord-Duutse stad Lübeck, in 1158/1159 opericht naodet Hinnerk de Leeuw, de graaf van Saksen, 't gebied veroverden op de graaf van Schauenburg en Holstien.
Oprichting
right|Hanseatic League.
Lübeck wördden een basis van waoruut koopluden uut Saksen en Westfalen naor 't oosten en noorden uutgungen. Veule steden an de Baltische kust stunden onder 't Recht van Lübeck, waordeur ze veur alle gerechtelijke kwesties hen de stadsraod van Lübeck mussen. Al lange veurdet ze de term Hanze gebruukten in een eskreben stok (1267), begunden koopluden in steden heur in gildes of hansa te verienen umme zo mit oaverzeese steden handel te drieven, veural in 't minder ontwikkelde oostelijke Baltische gebied. Daor wördden vanuut 't achterlaand tummerholt, was, barnstien, has, vachten en zölfs rogge en weit naor de markten in de havensteden vervoerd.
De Hanzegildes perbeerden speciaole handelsveurrechten veur heur leden te verkriegen. De leden van de Hanze van Keulen beveurbield oavertuugden keunink Hinnerk II van Engelaand d'r in 1157 van um ze handelsveurrechten en marktrechten toe te wiezen. Hierdeur hoefden ze gien tol meer te betalen an Londen en kunden ze handel drieven op jaormarkten deur hiel Engelaand. De 'Keunegin van de Hanze', Lübeck, verkreeg in 1227 't Keizerlijke veurrecht um een vri'jstad te wörden, de ienige zukke stad ten oosten van de Elve.
Lübeck, det toegang had töt de visgronden van de Oostzee en de Noordzee, vörmden in 1241 een alliantie mit Hambörg umme de toegaank töt de zolthandelroutes uut Lünebörg te controleren. De geallieerde steden verkregen de controle oaver de mieste zoltvishandel, veural de Skånemarkt, en op de diet (vergadering) van 1260 kwam daor Keulen bi’j. In 1266 schonk Hinnerk III van Engelaand de Hanze van Lübeck en Hambörg bi’j oorkonde ’t recht um in Engelaand gangs te gaon, een daoras de Hanze van Keulen in 1282 bi’j kwaamp. Samen vörmden ze in Londen de machtigste Hanzekolonie. Samenwarking van dizze soort was d’r veule vanwege de versnipperde aord van wat aj an laansbestuur had, det niet gerant staon kun veur veilige handel. In de loop van de volngde vieftig jaor kwaamp de Hanze zölf naor veuren, mit fermele oaverienkomsten veur verbonden en samenwarkings mit betrekking töt de westelijke en oostelijke handelsroutes. De veurnaamste stad en hoekstien was nog aal Lübeck. Daor wördden in 1356 de eerste algemiene diet ehölden, waormit de Hanze een fermele structuur kreeg.
Uutbreiding
left|thumb|Belangriekste handelsroutes van de Hanze Lübeck zien stee bi'j de kust leut handel mit Scandinavië en Ruslaand toe, waordeur de stad en de Scandinaviërs - die as vrogger de mieste handelsroutes in de Oostzee controleerden - teeng mekaar kunden opboksen. Een verdrag mit de Hanze van Visby meuk hier een end an: deur dit verdrag kregen de Lübecker kooplu ok toegaank töt de laandinweerts elegen Russische haven Novgorod ('t centrum van de Republiek Novgorod), daoras ze een handelspost of kontor vestigden. Nog meer van zukke verbonden ontstunden binnen 't Heilige Roomse Riek. De Hanze hef nooit een sekuur bestuurde fermele orgenisaosie ewest. Vergaderings van de Hanzesteden kwammen vanof 1356 regelmaotig bi'j 'n kaander in Lübeck veur de Hanzedag, mar een köppel steden stuurden gien verteengwoordigers, en de ofzunderlijke steden waren niet an de besluten ebunden. Staodigiesan gruuiden 't netwark van verdragen töt een veraanderlijke lieste van 70 töt 170 steden.
De alliantie kreeg 't veur mekaar um nog meer kantoors te vestigen, in Brogge, Bargen en Londen. Dizze handelsposten wördden belangrieke enclaves. 't Kantoor van Londen beveurbield, in 1320 evestigd, gruuiden uut töt een gemienskop mit een mure d'r umhen en mit zien eing pakhuzen, weeghuus, karke, kantoors en woonhuzen (de Staolhof). Naost de grote kantoors hadden ofzunderlijke Hanzehavens een verteengwoordigend koopman en pakhuus.
De Hanze verhandeln veurnamelijk tummerholt, vachten, has (of teer), lien, hunnig, weit en rogge uut 't oosten hen Vlaondern en Engelaand, intied det stoffen (en, aal vaker, fabrikaoten) de aandere kaant uut gungen. Erts (veural koper en iezer) en hering kwammen uut Zweden deel.
Duutse kolonisten bouwden onder strikt toezicht van de Hanze een bulte Hanzesteden in 't Oostzeegebied: plaatsen as Reval (Tallinn), Riga en Dorpat (Tartu), die as mangs nog veule Hanzegebouwen hebt en de stiel van de Hanzetied opbewaoren. Lieflaand (samen-evoegde dielen van wat vandage Estlaand en Letlaand bint) had zien eing diet, en alle belangrieke plaatsen daor gungen bi'j de Hanze. De oaverheersende handelstaal was 't Middelnederduuts, de hoog- en laatmiddelieuwse veurloper van 't Nedersaksisch. Dizze taal had hierumme veule invloed op de bi'j de handel betrökken laanden, en veural op de grotere Scandinavische talen.
Heugtepunt
Dantzig (Gdańsk) en aandere belangrieke Hanzesteden zoas Thorn (Toruń) en Elbing (Elbląg) wördden in 1466 bi'j Polen edaone bi'j 't Twiede Verdrag van Thorn. Krakau (Kraków), toendertied de heufdstad van Polen, was ok een Hanzestad. Deur 't vortgaon van de tolgrèenzen op de revier de Wissel (Wisła) nao 1466 naamp de Poolse graonuutvoer staorigiesan slim toe. In de deur de Hanze overheerste graonhandel oaver zee wördden Polen ien van de belangriekste gebieden, en Dantzig gruuiden uut töt de grootste Hanzestad daankzi'j de controle van dizze stad oaver de Poolse graonuutvoer. thumb|De olde en rieke havenstad Dantzig (Polen). Kiek op de Krantor (Kraonpoorte) thumb|Hanzemuseum in Bargen (Noorwegen)
Umdet de mieste Hanzesteden in 't noorden van 't Heilige Roomse Riek lagen - mit Lübeck as soortement heufdstad van 't verbond - was 't Middelnederduuts de mandielige taal. Dizze taal, daoras 't tègenwoordige Nedersaksisch en Platduuts uut ontstaon bint, wördden een lingua franca in de handelsbetrekkingen van de Hanze. Toen, zoas now, bestund 't Nederduuts uut een hiele bulte dialecten, mar onder invloed van 't Lübeckse dialect gunk 't op een standaard schrifttaal an. De Nederduutse dialecten hadden vanwege heur economisch belang een enorme invloed op de Scandinavische talen, die d'r talloze woorden uut oavernamen. Mit de neergaank van de Hanze en de opkomst van 't Hoogduuts (en in de Lege Laanden 't Nederlaands), vervöl 't Nederduuts weer töt een lappendeken van dialecten zunder oaverkoepelende schriefstandaard.
Stadsgrachte
Ne stadsgrachte (ok Singel) is nen an-elegden waterweg, dee heufdzoakelek veurkump in olde steadn. Et weurd kump van graft of graven. De klänkverschoeving woarbi-j den f-klank verschof noar nen ch-klank is kenmarkend veur et Nederlaands en is ok weerumme te vinden in weurden as zacht (vgl. Duuts: sanft, Engels soft, Fries: sêft) en loch (vgl. Duuts: Luft, Fries: loft).
Hanze
Heugtepunt
Tussen 1368 en 1370 kwammen Hanzeskippen samen in de Confederaosie van Keulen umme teeng de Denen te strieden. De Hanze dwong keunink Waldemar IV van Denemarken um vieftien percent van de winst van de Deense handel an heur of te staon (Verdrag van Straolsund, 1370) en verkreeg een handelsmonopolie in Scandinavië. De Hanze voerden ok een staarke stried teeng piraoteri'je. Tussen 1392 en 1440 was de zeehandel van de Hanze in gevaor weengs oavervallen van de Vitaliënbreurs en heur opvolgers, de Liekedelers. De Vitaliënbreurs waren een machtige breurskop van kapers die in 1392 deur Albrecht van Mecklenburg waren ehuurd teeng de Deense keunegin Margaretha I van Denemarken. In de oorlog tussen Hollaand en de Hanze (1438 - 1441) slaagden de koopluden van Amsterdam d'r in umme vri'je toegaank töt 't Oostzeegebied te kriegen en brakken daormit 't monopolie van de Hanze.
Stadsgrachte
Plaetse mit grachten
Grachten bunt te vinden in völle Hollaandse steadn. Et meest bekend bunt de grachten in Amsterdam (veural den Grachtengordel), moar ok in Alkmoar, Delft, Dordrecht en Leiden vörmen de grachte n weazenlek deel van et stadsbeeld. Ok andere steadn in Nederlaand, zoas Zwolle, Leeuwarden, Grunnen en Utrecht, hebt mangs mooie grachten. Doarnoast bunt der ok verskillende Vloamse steadn, zoas Brugge en Gent, dee karakteristieke grachten hebt.
Hanze
Achteruutgaank
De economische crises van de late veertiende ieuw spaarden de Hanze niet. De uuteindelijke rivalen van 't verbond kwammen op in de vörm van de territoriaole staoten, ni'j of opni'j anefieterd, en niet allennig in 't westen: Polen wun 't in 1466 van de Duutse Orde; Ivan III van Ruslaand maakten in 1478 een ende an de onofhaankelijke handelspesisie van Novgorod. Ni'je, uut Italië oaverewi'jde betaalmiddels warkten rapper as de Hanze-economie, daoras mit zulvern munten in stee van weerdepepieren betaald wördden.
Stadsgrachte
Nut
Belangrieke redenen veur den anleg en instaandholding van de grachte bunt en waren: ofwatering, vervoer en verdeadeging. Noadat in de steadn eur nut as vesting in de tweede helfte van de 19de eeuwe vort ging, bunt völle grachten dee deel uutmaken van de vestingwarken edempt. In de löppe van de tied bunt ok binnen de steaden grachten edempt, vake um hygiëniese redenen en um et verkeer meer ruumte te beden. Rechtevoort wodt der mangs grachten weer los-egroaven, zoas in Breda, Breevoort, Utrecht en Gent.