cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Luxembörgs
Toalkundege aspekten
t Luxembörgs is n Middelduutse en doarmit ook Hoogduutse variëteit van Fraankische stam. Om t tou onderschaiden van aandere Fraankische variëteiten wordt t deur toalkundegen wel 'Mouzelfraankisch' nuimd.
Süüddakota
As südelik deyl van et vöärmålig Dakotaland wör Süüddakota nen afsünderliken ståt up den 2. november 1889, tegelyke med Noorddakota. Of et den 39. of 40. ståt was, is neet düdelik, want den domåligen president Benjamin Harrison hüsselden de papyren vöärdat hee se underteykenden. Sou kunde nüms noch någån wee as et eyrste was.
Süüddakota ligt südelik van Noorddakota, westelik van Minnesota, noordwestelik van Iowa, noordelik van Nebraska, westelik van Wyoming en süüdoustelik van Montana. De rivyr de Missouri snid dwars döär den ståt hen en verdeylt ne in twey geografisk en sociaal verskillende hälvden, under inwoaners andüded as "oustrivyrlik" en "westrivyrlik". De meyste lüde in Süüddakota woanet in et oustelike deyl. Dår is de grund beater vöär landbouw. In et westelike deyl doot se meyr veedryven en müt se et vöär et inkummen meyr hebben van turisme en et leager. De meyste inheymske reservaten ligget in et westen. De vöär de Sioux heilige Swarte Höävels, nen koppel laege bargen begroid med nåldböyme, ligget in et süüdwesten van den ståt. Ouk Mount Rushmore, nen vöärnamen touristentrekker, steyt hyr.
Süüddakota hevt en gemåtigd landklimaat med veer seisonen. Neaderslag verskilt van 'döärsneyde' in et ousten når halvdröyge in et westen. In Süüddakota groit en paar plantensoorten dee as typisk sint vöär noordamerikaanske gröslanden en nargens anders vöärkummet.
Der woanet al dusenden jåren lüde in et gebeed. De Sioux nömmen de oaverhande rund de 19. eywe. An et eande van de 19. eywe küm europeesk-amerikaanske kolonialisaty up gang nå nen goldkoorts in de Swarte Höävels en den anleg van et treinspoar vanuut et ousten. Der kümmen voordan meyr mynbouwers en trekkers, wårdöär en antal indianenoorlogen untstünden. Dee eandigden in de Slacht van Wounded Knee in 1890. De belangrykste geböärdenissen vöär den ståt in de 20. eywe warren de Dust Bowl en de Groute Krisis, tonöämene investering in landbouw en et leager, en de mechanisaty van de landbouw wårdöär selvunderholdend buren der achterhen güng.
Süüddakota is verskeidene målen in beide kamers van et Kungres verteagenwoordigd döär Demokraten. Toch is et lokale bestüür groutendeyls in handen van de Republikeinen. Dee lätsten gavven de lätste 13 presidentiäle verkesingen de döärslag. Süüddakota steyt seyd lange tyd bekend as burenståt, al hevt den ståt de lätste tyd probeerd wat andere wysen van inkumsten der in te krygen, üm inwoaners te trekken en vaste te holden. Et burengevööl hevt noch starken invlood up de kultuur in den ståt.
Sootsjie
Sootsjie (Russies: Сочи – de o wörd laang oetesprokken: IPA: ; in t Engels ummezet as Sochi, in t Nederlaands as Sotsji) is ne Russiese stad in t zuden van kraj Krasnodar, net wat noordelik van de grenze met de Georgiese regio Abchazië an de Zwarte Zee in de Noordelike Kaukasus.
t Is de belangriekste Russiese badplaatse en wörd ok wal "Russiese rivièra" eneumd. De agglomeratie Groot-Sootsjie hef ne lengte van 147 kilometer. Ze neumt eur ok wal de 'op een nao langste stad van de weerld', al besteet Groot-Sootsjie uut meerdere plaetse. De agglomeratie löp van de riviere de Sjepsi tot de riviere de Psou, dee ok de grenze met Abchazië is.
t Internationaal Olympies Komitee hef in juli 2007 de Olympiese Winterspöllen van 2014 an Sootsjie to ewaezen.
Achterhookse zegswiezen
Hier steet ne lieste van Achterhookse zegswiezen:
Otto Mueller
Leaven en wark
Mueller is in Liebau geboaren. Tüsken 1890 en 1992 döäde hee een upleiding litografy in Görlitz en Breslau. Van 1984 töt 1896 studeerden hee an de Akademy vöär skoune künsten in Dresden en güng med disse upleiding in München in 1898 vöördan. In München güng hee voord ümdat see dår van hüm seaden dat hee geen talent solde hebben.
Tydens de Eyrste Wearldoorlog vöchtten Mueller as een düütske soldaat in Frankryk en Rusland. Nå den kryg wördden hee professor up de Akademie der Bildenden Kunste in Breslau. Dår gav he lesse töt an syn doud in 1930.
In 1937 hebbet de nazis 357 stüks van syn wark üüt de düütske museums ehaald. Ümdat dissen, net as vöäle andere moderne künstwarken as ‘Entartete Kunst’ esene wördden.
Mueller was et meyst dichterliken van de düütsk ekspressionistiske skilders. Wat hee bynå alleyne üütbeyldden wolde was de eynheid van menske en de natuur. Hee versimpelden de förms en de ümlybings; med de klören en de komposity probeerden hee een vreadig geheyl te krygen. As modellen nam hy vake nakede romanivrouwlüde (sigöäners). Dit was ouk wal syn handelsmark. Syn byname was dan ouk ‘sigöäner-Mueller’. Et konde ewesd hebben dat syne moder een romanivrouwe was.
Skeetspel
Skeetspellen draiet vake üm een bepåld tema, wårbinnen et höyvdkarakter ne untwikkeling döärmaket. Gåndeweggens kan nen spöller steyds nye vaerdigheden of wåpens untgrendelen. Vöäle spellen bootset by vöärbeald gevechtsmissys uut den Tweyden Wearldoorlog nå, wårby et uuteindelike dool is üm de teagenstander te verslån. Disse tradity begün med Wolfenstein 3D. Toch was et vöäral et spel Doom wat de spelsoort by een gröäter publik bekend makeden, selvs so dat vöäle dårupvolgende spellen Doom-kloon nöömd wörden.
Et allereyrste skeetspel was Maze War (dwelhov-oorlog), wat in 1973 uutköäm. De naam gevt medeyne an wat vöäle soortgelyke spellen warren. Döär beparkede grafiske warkkracht van komputers kunden der noch gin heyle uutgebreide wearlden programmeerd worden en bestünden de levels vake uut gevechten in uutvorige weygtes en gänge. Dat leyverden et genre de bytitel corridor game up (gängespel).
Spelupbouw
Net as de meyste skeetspellen drait et by skütterspellen üm nen avatar (ne grafiske weadergave van et höyvdkarakter), eyne of meyrdere wåpens en een verskeiden antal vyanden. Ümdat se in een 3D-umgeaving spöäld wordet, sint dit soort spellen wat wårheidstrouwer wat swårtekracht, belöchting, gelüüd en botsingen angeyt, as 2D-skeetspellen.
Up komputers wordt skütterspellen vake bestüürd med ne wesselwarking van tutsenbordknöppe en muusbeweagingen. Vöäle lüde vindet dat feiner warken as med een spelkonsole, wårup et spel bestüürd müt worden med twey analoge pöykskes: eyne vöär loupen en upsyd treaden, den ander vöär rundkyken en richten. Meysttyds sint de handen en wåpen van et höyvdkarakter middenvöär in beald te seen. an de rände van et beald sint ståtusbalkens of skarme te seen med informaty oaver de gesundheid, koagelvöärråd en lokatygegeavens van et karakter. Vake kan den spöäler ouk ne vulleydige weadergave van de umgeavingskaarte uproupen.
Gevechten en verstarkingen
By skütterspellen kan nen spöäler meysttyds uut een antal wåpens kesen. Dee sorget allemål dat et spel up ne andere wyse spöäld worden müt. Wat speluntwarpen hebbet realistiske modellen van bestånde of historiske wåpens. Dårby wordet ouk öäre vüerkracht, koagelvöärråd, terügslag en doolrichtheid mednöämen. By andere spellen gevt et selvversünnen wåpens, of in een butenaerdsk scenario ouk butenaerdske wåpens. Dårnöäst kan der een breyd anbud van vöärwarpen as wåpen bruked worden, so as wark- en bouwgerei, lasers, plasma, raket- en granaatwarpers of krüüsboagen. Ouk köänet der mangs steynder, granaten en spears esmeaten worden. In skütterspellen binnen et fantasygenre koamet der mangs boavennatüürlike krachten by kyken wår as de handen vlammen, elektriske stouten, telekinesis of andere boavennatüürlike gaven köänet insetten. In vöäle spellen låtet de untwarpers to dat nen spöäler meyrdere wåpens tegelyke meddregt sunder dat dat snelheid of beweagingsvryheid hindert. Üm et wat wårheidstrouwer te maken, keset se der mangs vöär üm mär eyn kleiner wåpen en eyn grout geweyr to te låten. Vake köänet der wåpens tuusked (rüüld) worden of oaver enöämen van nen douden vyand. Nen höyvdkarakter kan sikselv mangs 'gesund' maken döär een eyrstehülpdöyske up te krygen. Dee ligt verspreid döär de spelwearld. In wat spellen kan nen spöäler ervaringspünten upbouwen, wårmed as nye wåpens en vaerdigheden untgrendeld wordet.
Peter Kropotkin
thumb|Peter Kropotkin thumb|'t Huus van Olsufjev in Dmitrov waor as Kropotkin tussen 1917 en 1921 woond hef.
Pjotr Aleksejevitsj Kropotkin (Russies: Пётр Алексеевич Кропоткин, Pëtr Alekseevitsj Kropotkin) (Moskou, 9 december 1842 – Dmitrov, 8 februari 1921) was 'n Russiese vorst, revolutionair en anarchist; theoreticus van 't anarchisme, geograaf en geoloog.
Kropotkin was van 1872 töt 1874 lid van 't grupien van de 'tsjajkovisen', 'n revolutionaire grupering in Sint-Petersbarg. Hi'j voerden revolutionaire propaganda onder de warkers in de stad. Naor zien ontsnapping uut de gevangenisse in de Petrus-en Paulusvesting in 1878 hef e zich nood edwungn töt 1917 mutten verbargn in 't butenlaand. En hi'j was daor lid van anarchistiese grupen. Kropotkin publiceerden op 't gebied van ethiek, de sociologie en de geschieddenisse van de Fraanse Revolutie. In 1902 verschenen zien memoires: Herinneringn van 'n revolutionair.
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (Shrewsbury (Shropshire), 12 februari 1809 – Downe (Kent), 19 april 1882) was 'n knieftig bioloog, he hef 'n theorie uut-edach wölke mient dat he kan uutleggen hoe as 't proces is verleupen van 't ontstaone van de völle soorten en verscheidenheid an leven.
Aktiva
Met aktiva bedoolt ze in de ekonomie de wearde in geeld van alle bezittingen van een bedrief. Tegenoawer de aktiva stoat de passiva, de optelling van et egene en vrömde vermogen. Op de balans van een bedrief mut de aktiva en passiva aait eawen hoge wean.
Verdelingen en verhoolding
Aktiva kö'j op verskillende wiezes verdelen en in verhoolding zeen.
Vaste aktiva en umleupsmiddelen
Et gef vaste aktiva en umleupsmiddelen. Umleupsmiddelen zeent oonder mear vuurroaden (groondstoffen of kloare produkten), klaanten dee as nog betalen mut en kasgeeld. Vaste aktiva zeent bievuurbeeld et bedriefshoes en spesjale masienen.
Materiële versus immateriële activa
De materiële aktiva zeent etzelfde as de vaste aktiva van hierboawen. Immateriële aktiva zeent neet-tastboare middelen en rechten. Dee hebt wearde vuur et bedrief, umdet ze in et vuurliggende geeld köant opbrengen; ze geewt et bedrief een bepoald vuurdeel op de aandere bedriewe. Deankt hierbie an auteursrechten, moarknamen en pateant.
Veendaam
Indailen
De gemainte Veendaam omvat de volgende ploatsen: Boareveld, Börkomnij, Kibbelgoarn, Körte Akkers, Nummer Dattien, Ommelaanderwiek, Tripskomnij, Veendaam, Westerdaipsterdoalen, Willevaank, Willevaanksterdoalen, Zuudwenden.
Willem Seymour Mulder
Willem Seymour Mulder (Namen in België, 23 augustus 1820 - Paais, 14 april 1896) was een dichter veur kiender, bekend deur zien lange, haoste volledig Drèentstalige gedicht Het hunnebed te Borger.
Mulder is geboren as Willem Mulder en voegen later zien moe heur achtername Seymour toe. Hi'j was ondermeester ien Paais, klerk ien Börger en belasttingdeurweerder ien Börger, Terborg (Achterhoek), Druten (Betuwe) en Maassluus (Zuud-Hollaand). Op 't lest van zien leben woonden hi'j ien Paais.
Van Mulder verschienen Nederlaandstalige kiendergedichten. Ien 1853 publiceren hi'j ien de volksalmanak Drenthina een lang gedicht, Het hunnebed te Borger. De schriever staot veur 't hunebed ien Börger en vrag hom of hoe of ze disse stienen in vrogger tied bi'j mekaar hebt kunnen brengen. Van achter de stienen kump een scheper teveurschien, die vertelt van reuzenkerels die veur duuzend jaor hier leefden. De scheper prat Drèents (41 kwatrijnen) en de schriever umkadert zien relaas mit 7 Nederlaandse kwatrijnen.
De reuzenkerels konden 'rekken bi oes eibersnust'. Zie hadden 'neuzen, grooter as mien klomp, / 'n Jong kun er op rieden gaon'. 't Veen ien Drenthe zit vol holt, 'Want stund heur soms, zoo hier of daor, / 'n Bosch of zoo wat in de weeg, / Wat deden ze? - ze bleuzen maor, / En 't vloog er deel, zoo in 'n veeg.'
As er iene sturf, wur 't liek verbraand op holt en turf.
Veurnaome kerels kregen ok nog een stienenbult (' 'n Hoop van vlinten') op heur graf. Toe as een edelman uut de tied ekoemen en verbraand was, hef ien zo'n kerel an 't vlinten zuken ewest op 't veld.
Mit zo'n dikke veertig stienen gung-e op huus an, deur 't Barmertiesbosch. Toe as een mugge hom steuk, breuk hi'j een sparboom deur de midden en jeug er de muggen mit vört. Een dikke stien leut hi'j vallen, mar det verneum hi'j niet.
Toe gung-e an 't zoepen en vreten - 'vief, zes schinken too 'n stoet'.
Bi'j 't anbienden van zien gedicht an Drenthina schreef Mulder det hi'j zo goed mogelijk 't Drèentse dialect had trachten weer te geben, en vreug hi'j de hulp van de redactie um 't te verbetern.
't Gedicht weur vake (diels) bloemleesd en stund een tiedlaang ten onrechte bekend as 't eerste Drèentse gedicht. (Ien 1837 was jao al 't Drèentstalige gedicht Zaomensproak over 't Broabands opreur, tussen Baerent, Greet en Harrem epubliseerd.)
Uut Mulder zien schrieverije blek een grote liefde veur Drenthe, en Börger ien 't besunder.
Meytelen
Meytelen (lokale skryvwyse: Maideln, hougdüütsk: Metelen) is ne gemeynde in et düütske bundsland Nordrhein-Westfalen. Der woanet ungeväär 6360 lüde up ne uppervlakte van 40,28 kilometer in et veerkant. Wat landskap angeyt höyrt et by et Münsterlandske Parklandskap, ne afwesseling van sandgrunden en natte veanen. Ouk de rivyr de Vechte löpt der döärhen.
Et klouster Stift Metelen wör in et jår 889 stichted. Dårümhen groiden en dörpken wår vanaf 1337 markten ehölden wörden. In 1591 kreag et wallen, nen gracht en ümheining med veer torens. Vanaf de 17. eywe töt 1963 was et en regionaal middelpünt vöär linnengood.
Meytelen hevt en aktiv vereynigingsleaven. Der sint klubs vöär vootbal, tåfeltennis en skaken. Ouk is der ne voltigevereynige (akrobatik up paerde). Et hevt twey museums: et spoarwegmuseum Eisenbahnmuseum Metelen Land en 'n möälenmuseum.
Meytelen grenset an de gemeynden Ochtrup, Stemmert, Horstmar, Sköppingen en Heek.
Aalten
Aalten ([a.ltn̩])is ne gemeente in den Achterhook in de Nederlaandse previnsie Gelderlaand. t Gemeentewaopen besteet uut een zilverkleurig schild met nen greunen lindeboom. Aalten had op 1 mei 2006 27.426 inwonners en een oppervlak van 97.04 km².
Architektuur
thumb|300px|right|Bauhaus-schoele, in Dessau Architektuur is de keunst en wetenschop van et ontwarpen van de bouwde omkrieten; inklusief steden, gebouwen, interieurs, laandschop, meubels, objekten enzovoort. Neffens et vrogste overleverde wark over et onderwarp, "Over architektuur" van Vitruvius, steunt de architektuur op drie principes: Schoonhied (venustas), Stevighied (firmitas) en Bruukberhied (utilitas). Architektuur kan omschreven wodden as de balaans tussen disse drie elementen, waorbi'j niet ien de aanderen overheerst.
Aalten
Wonkernen
Naost t darp Aalten besteet de gemeente uut: Barle, de stad Breevoort, Dale, Dinsper, Den Haort, De Heurne, Iezerlo, t Klooster en Lintel.
Architektuur
Een beoefener van de architektuur hiet deurgaons een architekt.
Aalten
Wonkernen
Breevoort was de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente. De bekendste vroggere inwonster van Breevoort was Hendrickje Stoffels, de vrouwe van Rembrandt. Breevoort steet teggenweurdig better bekend as beukestad, vanweage de völle winkels met beuke in t harte van de stad. Ook de jaorlikse gondelvaort op de stadsgrachte trekt völle bezuuk.
Gemeentelike herindeling
Bi'j de gemeentelike herindeling van 1 januari 2005 wodden de vroggere gemeente Dinsper bi'j de gemeente Aalten evoogd. Op 11 februari wodden der estemd aover nen ni'jen name veur de gemeente Aalten, de namen waoruut ekozzen kon wödden waarn: Aalten, Aalten-Dinsper, Grensland, Heerlikheid Breevoort en Heurneland daoruut blek dat nen ovvertuugende meerderheid veur t beholden van de name Aalten was. Aalten-Dinsper kreg 3.729 stemmen, Op Grensland wodden 707 keer estemd, op Heerlikheid Breevoort 477 keer en op Heurneland 101 keer.
Esther Pierweijer
thumb|right|Esther Pierweijer Esther Pierweijer (Eanske, 1977) is ne aktrice en zängeresse oet Tweante. t Bekeandst is he wörden duur zinne rolle in de regiosoap Van Jonge Leu en Oale Groond, as Lineke Bodé.
Hee studeern in 2000 of an t konservatorium van Rotterdam, op zaank, viool en piano. Pierweijer keump oet ne muzikale femilie. Zin vaa was konsertpianist, en zin moo spöllen zelf vuur de wille piano. Pierweijer zat ook bie Kinderen voor kinderen. Hee dut optreaden met de Novomundo Dinnershow in Hilversum en hee dut achtergroondzaank bie Thomas Berge en Petra Berger. Wieders hef he nog n zetjen met ehulpen an t zaankprogramma Singing Bee van Gordon.
Met de band ENorm nöm he as Lineke Bodé t nommer "Good te pas" op, volledig in t Tweants.
Broek (Brummen)
thumb|Sportpark "de Overkante" mit op de achtergrond "Café de vroolijke Frans". Broek, eertieds bekend as t Rhienderense Broek, is de niejste en kleinste buurtschap in de gemeente Brummen, in de Nederlandse provinsie Gelderland. De buurtschap ligt ten noordwesten van de gemeentelike heufdplaatse Brummen, en is veur veurzieningen veural op dit darp ericht. Begin 2001 wier de buurt offisieel n buurtschap, en kreeg t zien eerste plaatsnaambord mit de name Broek.
Broek hef n koor mit de name "De Vroolijkheid", en n restaurant mit de name "De Vroolijke Frans", waor ok de Broekse muziekvereniging "La Fraternité" rippeteert. De voetbalvereniging Oeken (op-ericht 5 oktober 1928) pacht van de eigenaar heur trenings- en wedstriedveld.
Oeverse Bos
Het Oeverse Bos is een bos in Emmen dat vant noorden naor oosten inklemt lig tussen de Rondweg en het Schoelpad, en vant oosten naort westen tussen Barger-Oosterveld en het industrieterrein Bargermeer-Zuud. In de buurt lig ok nog een bossie dat ze het het Oevermans Bossie numen.
Veul schoelgangers uut Zuud-Barge, Erica en Schoonebeek, vrogger en nou, kennen dit bos en ok het Schoelpad goed, ok al is het een zàandstraote, omdat het verharde fietspad dervan een belangrijke trekweg veur ze is. Ze numen het Oeverse Bos ok wellis met een verkeerde name, namelijk het Oosterse Bos, wat eigenlijks het Oosterbos an de andere kante van Barger-Oosterveld is.
Tegen het Oeverse Bos an lig het crematorium Meerdijk dat verschillende veurzienings naor het Oeverse Bos nuumt hef.
Goaitsen van der Vliet
Goaitsen van der Vliet (Surhuzum, 1951) is een uutgever en tekstverzörger in Twente van Friese ofkumst, die gaanks is mit 't Twèents as skrief- en cultuurtaal.
Kiek op 't Twèents
Van der Vliet, die sund zien studententied in Eanske woont, hef 't gebruuk van de streektaal op slim veule manieren verni'jd en is daorbi'j niet bange um de knuppel in 't hoenderhokke te gooien. Hi'j stiet bekend as iene die zich mangs utert oaver de gewoonte um de streektaal te reserveren veur (in de weurde van Frank Löwik) 'folklore en kritiekloze ophemmeling van anneke-bestemoorstied', en um dizze taal koste wat kost marginaal te holden (beveurbield aj eneugd wördt veur de viering van een dialectmaond mit een folder die van kop töt starte in 't 'Hooghaarlemmerdieks' eskreben is).
Bi'j zien benaodering van 't Twèents lat Van der Vliet hum inspireren deur hoe as d'r mit 't Fries as cultuurtaal wördt ummesprungen. Hi'j had in 1977 in Eanske al de oprichter ewest van de eerste Friestalige rockband, Rockploech Spul.
Uutgeveri'je en skrieveri'je
Mit zien ienmansbedrief De Oare útjouwerij (De Aandere uutgeveri'je) gef Van der Vliet literatuur, poëzie, bieldende kuunst, streektaalwark, geleengheidswark en (sund 1994) 't 'Blad in t plat' De Nieje Tied uut. De uutgeveri'je publiceert in 't Twèents, Fries en Nederlaans en huust in Eanske. Een bekende uutgave, die an 't begun stund van Van der Vliet zien interesse veur 't Twèents, is ''Heftan tattat! (gedichn in t stadsplat)'' van Willem Wilmink (1992).
Onder de titel De Verdichting publiceerden e Twèentse vertalings van gedichten uut verskeiden talen in 't Twèentse weekblad De Roskam. Mit Frank Löwik hef hi'j de Twèentse vertaling emeuken veur 't stripboek Asterix den Galliër (1997), det hi'j ok hef uutegeben. Ok was hi'j taalcoach (eerste jaor) en hef hi'j dialogen vertaald (tweide jaor) veur de Twèentstalige zieperiege Van Jonge Leu en Oale Groond.
Standaard Schriefwieze
Van der Vliet hef de Standaard Schriefwieze ontwörpen veur Twèentse en anverwaante streektalen. Dizze skriefwieze is de miest gangbare veur 't Twèents naost de skriefwieze van de Kreenk vuur de Twentse Sproak en is ebaseerd op de eerste versie daorvan. De Standaard Schriefwieze wik op een paar punten of van de leste versies van de Kreenk-skriefwieze, en d'r bint riegels bi'j edaon die volngs Van der Vliet de streektaalvariaanten in heur skriftelijke weergaove meer op menare antrekt en de leesberheid verhoogt. De Standaard Schriefwieze is fonologischer as de mieste aandere schriefwiezen veur 't Nedersaksisch as 't giet um de uutgaank -n (maakn, beginn, teagn) in stee van -en (maken, beginnen, teagen).
Dialexicon Twents, films, Twentse Taalbank
Van der Vliet is de samensteller van 't Dialexicon Twents, een digitaal woordenboek mit (in oktober 2010) hoast 50.000 trefwoorden en 25.000 uutdrokkings, Twèents-Nederlaans en Nederlaans-Twèents. 't Giet uut van de Standaard Schriefwieze.
Goaitsen van der Vliet is bedeanker, en (seend 1 september 2010) projektleider en konservator van de Twentse Taalbank, n meerjoarig projekt van de Oudheidkamer Twente met subsidie van de Proveencie Oaveriessel en de Mondriaan Stichting veur et in kaart brengn, biej mekaar gaddern, beschrievn en toogaankelik maakn van alns wat der in lange joarn in en oaver t Tweanter plat in de weerld komn is.
Staotsbosbeheer
Doelstellings
De doelstellings van Staotsbosbeheer bint:
Naost bosbeheer bint netuurbeheer en laandschopsbehold in 't laandelijk gebied belangrieke taken. Veule andacht giet uut naor de dieverdaotsiefunctie van bos, netuur en laandschop. Daorumme bint der in de beheerde gebieden die daorveur geschikt bint kuier-, fiets- en kanoroutes, bezukerscentra, netuurkampeerterreinen, zwömgelegenheden, surfstraanden en watersportsteigers.
Geschiedenis
Staotsbosbeheer wördden in 1899 opericht um op weust laand bossen te ontwikkeln veur perductiedoeleinden (bosbouw) en um zaandverstoevings tegen te gaon. 't Kootwiekerzaand, een stoefzaandgebied op de Veluwe, was daorumme ien van de eerste gebieden die in beheer egeven wördden.
In 1997 hef de aoverheid de orgenisaotie zölfstaandig emeuken. Töt die tied völt Staotsbosbeheer direct onder 't Ministerie van Laandbouw, Netuur en Voedselkwaliteit. Onder de noemer 'Butenlèvend' verhuurt ze vroggere boswachterswonings, warkschuren en boerenspillen as vekaansiewonings.
As reactie op bezunigings deur de aoverheid is Staotsbosbeheer in 2013 begund mit de verkoop van wat terreinen. Niet lange daornao besleut de staotssikketaoris van Laandbouw det det niet de bedoeling was. In 2019 warkte Staotsbosbeheer, um een doelmaotig netuurbeleid te voeren, mit an 't verbuten, kopen en verkopen van laand in verscheiden pervincies.
Bij veul activiteiten warkt Staotsbosbeheer in de maande mit aandere orgenisaoties en commerciële partijen. In 2019 wördden Shell anetrökken as sponsor. De energiemaotschoppije mut bijdragen an de kosten van neiplaant die neudig is nao 't roon van perductiebossen mit essen vanwege essentakkestarfte.
Groot duvelsneigaoren
thumb|250px|Groot duvelsneigaoren thumb|250px|Groot duvelsneigaoren Groot duvelsneigaoren of gewoon duvelsneigaoren (Cuscuta europaea) is n parasitaere eenjaorige plaante die beheurt tot de wiendefamilie (Convolvulaceae). De plaante kömp van nature veur in Europa en in Azië.
De plaante wörden 30–150 cm hoog en hef n linkswienende, dikke draodvormige, greun- of geelachtige, meestentieds rood an-eleupen stengel. t Hef gien blaojen en wortels. Groot duvelsneigaoren dringt mit zuugworteltjes de waordplaante binnen. Hiermee haolt t voedingsstoffen en waoter bie de waordplaante vandaon.
Groot duvelsneigaoren bleuit van juni tot september mit roodachtig of geelachtig witte bloemen. De bloemkrone is in t begin buis-klokvormig en laoter kroesvormig. De kroonbuize is net zo lange of zelfs wat langer as de driehoekige, vrie spitse tot stompe kelke. De somtieds arg kleine, rechtopstaonde kroonschubben bin diep uuteraand tot tweespletig. De bloeme hef twee stielen. De lengte van de stiel en stempel bin bie mekaar op-eteld kleiner of net zo groot as t vruchtbeginsel, dit is niet zo bie klein duvelsneigaoren (Cuscuta epithymum).
De vrucht is n bolvormige vake naor boven kegelvormig versmalden, 2,5-3 millimeter grote deusvrucht, die an de voot overdwars los geet. In de vrucht zitten vier, hardschaolige zaojen. De draodvormige, bladloze kiemplaante greuit an de top en starft an de onderkaante weer aof, waorbie de voedingsstoffen weer opniej gebruukt wörden. As de kiemplaante in anraking kömp mit de waordplaante, dan wörden der zuugworteltjes evormp.
De plaante parasiteert veural op de grote braandnetel en hop, mer kömp oek op veule aandere plaanten veur, zo as op de gewone vlier en boerenwurmkruud.
Nedersaksies
Eventueel mit t veurvoegsel groot derveur.
Baarlo (Stienwiekerlaand)
Baarlo is een buurtschop in de gemiente Stienwiekerlaand, in de perveensie Overiessel in de Kop van Overiessel.
Geschiedenis
thumb|300px|De begraafplaese van Baarlo anno 2011 Vrogger hef Baarlo een dörp ewest. Tot de Noordoostpolder dreugelegd wodden, lag et an de diek van et Iesselmeer (vrogger de Zuderzee).
Hollaands Schwartzwald
t Hollaands Schwartzwald is n bosriek gebeed op t zuudn van Riessen richting Hearike-Ealsn en Maarkel, in Tweante. n Naam hef te maakn met t Zwarte Woold in Duutslaand. t Gebeed bie Riessen lik doar nog wal wat op, duur de dichte begröaiing en smalle vootpädte. t Gedeelde woer't vroger völle leem of-egreawn wör, het in de volksmoond nog aait Kleain Zwitserlaand, um de stikke heuwelkes en ravijnen.
Baarlo (Stienwiekerlaand)
Geschiedenis
Sinds mienstens 1476 stund der in Baarlo een kapel. Dissend deu dienst as karke veur de inwoners van Baarlo, Kuunderdiek, Blokziel en omgeving. Naodat Blokziel in 1609 een eigen karke losedaone had, deu et Baarlose gebouwgien nog dienst as kapel veur de begraafplaese van Baarlo. De begraafplaese en de kapel wodden in 1774 overedreugen an de hervormde karke van Blokziel.
Hollaands Schwartzwald
t Gebeed is geleefd bie leu dee't gearne waandelt, peardriedt of mountainbiket.
Baarlo (Stienwiekerlaand)
Geschiedenis
In de stormvloed van 1825 wodden de kapel zwaor verrineweerd. In 1836 hebben zie hom veur ofbraak verkocht an et waeterschop Veno. Wat overbleef was de olde begraafplaese, die nog aldeur in bezit is van de karkevoogdi'je van 'e protestaanse gemiente in Blokziel.
Volgens de 19de-ieuwse historicus A.J. van der Aa had Baarlo midden 19de ieuw zo'n 120 inwoners. Et dörp wodden toen ok wel Kuunderdiek en Baarlo (Kuinderdijk en Baarlo) enuumd.
Houtdarp (Armelo)
Houtdarp is een buurtschap in de gemeente Armelo, in de Nederlanse previnsie Gelderland. Houtdarp leit iets in 't noorden van 't darp Garder. De buurtschap het, inclusief 't umringende gebied, 60 inwoeners (2004).
Woldstad
miniatuur|Meugelike fusiegemeente Woldstad Woldstad is n konsept dat in 2010 veuresteld is deur de VVD uut Zeewolde. Volgens t partieprogramma zol Zeewolde in de toekomst samen mit Harderwiek en Armelo op mutten gaon in een gemeente. Disse gemeente zol Woldstad mutten gaon heten. De gemeenten Zeewolde, Harderwiek en Armelo warken noen al nauw samen, de VVD vient dat t niet nauw genog kan ween. Woldstad zol oek n uutkomst kunnen biejen as gemeenten op z'n minst 100.000 inwoeners mutten gaon tellen, n naodeel is dat Zeewolde, Harderwiek en Armelo samen op zo'n 93.000 inwoeners uutkoemen (2013), um daoran te kunnen voldoon zol t oek nog mit Putten of Nunspeet mutten fuseren.
Willinks Weust
thumb|300px|[[Jeneverbees|Wakelbos in Willinks Weust]] Willinks Weust is een netuurgebied ten oosten van Wenters in de Gelderse Achterhoek. 't Is iene van de Natura 2000-gebieden in Nederlaand. Vrogger kwaamp der in 't gebied weust laand veur, vandaor de name. Mit de tied bint daor een köppel kleinschaolige laandschoppen uut ontstaon, waoronder heidevelden en blauwgröslaanden. Um 't netuurgebied henne ligt loofbossen, en an de noordkaante hej de stiengroeve Wenters.
Kalkstien die niet diep in de grond zit dient as basis veur wat der gruit in Willinks Weust. Zowal in de loofbossen as op de heidevelden vien ie plaantensoorten die nog mar op weinig plekken in Nederlaand veurkoomt. Bezundere diersoorten bint de kamsallemander, de roggestreeppadde en de levendbarende evertasse.
Toerisme
Toerisme is nen tocht undernemmen veur ontspanning of n zakelek doel. Toeristen bunt leu "dee tochten maakt en in plaetse buten eure gebrukeleke leafumgeaving neet meer as éen joar op riege veur vri-je tied, zaken en andere doelen blievt, en neet met betrekking op et uutoefenen van nen toostaand den belond wöd vanuut de bezochte plaatse." Dit is de umskrieving van "toerist" deur de World Tourism Organization (WTO) en de VN-organisasie veur toerisme. Volgens dizze organisasie düt den ofstaand tussen de eigen umgeaving en dee van et doel van den tocht der neet too.
Apfelstrudel
De apfelstrudel is ebaseerd op 't Armeense gerech, de 'baklava' (toe was Armenië nog deel van 't Ottomaanse Riek) en vun zo zien weg naor 't vroggere Oostenriek-Hongarije (noe Oostenriek en Hongarije), de apfelstrudel is daordeur ok bärstenspopulair in Hongarije, 't gebäkkien hiet daor almásrétes.
Beeldende keunst
duum|Beeldende keunst Et begrip beeldende keunst omvat alle vormen van keunst die mit et oge waor te nemen binnen, mit uutzundering van de keunstzinnige optredens liekas theater, koncerten en opera. Een haorscharpe greens is d'r liekewel niet: daenk bi'jgelieks mar an lichemskeunst (bodyart) en interaktieve keunst en veerder kan in een film en bi'j webkeunst weer integraosie mit zuver elke aandere keunstvorm plakvienen.
0 (getal)
miniatuur|Hiëroglief van de [[Maya's veur nul uut 36 v.Chr, 't eerst bekende zelfstaandige gebruuk van 't getal nul]] 't Getal nul (0) is kleiner as één (1), en wonnen meestentieds ezien as een negatief getal. Nul graojen in temperatuur wil zegen dat 't vries. 't Woord ciefer kump van 't Arabisch en beteken nul. 't Ciefer 0 wonnen vake oek wel eschreven as Ø. 't Getal nul wönnen neet gebruuk deur in 't Romeinse lettersysteem.
Nachtegaal en Zonen
Nachtegaal en Zonen is een dramaserie van de Nederlangdse regionaole omroep RTV Utrecht die op 5 oktober 2007 van start zal gaon. Dee regiosoap is niet zoas de meeste aore regiosoaps in streektaol of dialect mar in 't Nederlangds.
Nachtegaal en Zonen wort efilmd in Wilnis en gaot over een annemer Akkie Nachtegaal (60 jaor), zien vrouw Corrie (60 jaor) en d'r jonges Sjong (34 jaor), Steef (28) en Mike (19 jaor). Naodat annemer Akkie een haarseninfarct kriegt, moeten zien twee oudste jonges leren om saomen te waarken om d'r vaoder te helpen 't bedrief dreiende te houwen tot ie weer beter is. Ok dee regiosoap is een preduktie van Johan Nijenhuis, dee onder aore ok Van Jonge Leu en Oale Groond maokte.
Seychellen
De Seychellen bunt n laand en archipel noordelek van Madagaskar in den Indiesen Oceaan, rundumme 1600 km oostelek van et Afrikaanse kontinent. De Seychellen bestoat uut zo'n 115 eilaanden. Minder as n daarde doarvan is bewond. Van de inwonners wont rundumme 90% op et heufdeilaand Mahé. Mahé is 27 kilometer lange en tussen de 3 en 8 kilometer breed. De heufdstad Victoria ligt ok op dit eilaand.
De eerste bewonners van den Seychellen waren piroaten en et verhaal geet dat den beruchten piroat Olivier Levasseur - bi-j-enaamd "den boezerd" - nen schat op Mahé achter-eloaten hef.
YOLO
YOLO is een Engelse ofkotten dee meent: You Only Live Once (Ie leaft maor één maol). t Is te verglieken mit t Latiense Carpe diem (=pluk den dag). t Meent da'j owe kansen dreks mot benutten, ok at der risiko nommen wörd.
Yolo wier end 2011 bekend deurdat den Kanadesen rapper Drake t gebruken in ziene single "The Motto".
In 2012 wier "YOLO" in Duutsland közen tut "Jugendwort des Jahres" (Jeugdwoard van t joor). Akteur Zac Elfron hef de "YOLO" op zienen hand laoten tatoweren.
Ermerzand
thumb|Ermerzand Het Ermerzand is een afgraam zandgat met een zandstrand an de zuudwestkante van het dörrepie Erm in Drenthe.
De oppervlakte dervan is ongeveer 80 bunder en de helfte daorvan is het zandgat waor summers veul zwommen wordt. Doarnaost bennen der nog grasvelden waorop mènsen kunnen zunnebaden.
Ant water bennen verder nog een huusiespark, een camping en het Ermerstrand waor ze ant kabelskiën bunnen op het water en ze bij mekaar kunnen zitten in een kroegie of opt terras.
Huus Bargh
250px|thumb|Huus Bargh 250px|thumb|Ingang Huus Bargh, met veurburg
Huus Bargh is n kasteel in de stad 's-Heerenbarg gemeente Montferland, Gelderlaand en is éne van de grootste kastelen van Nederlaand. Den stoat van 'kasteel' is betwist, umdat der gin kasteelmure um et huus ligt. Et maaktn deel uut van de heerlekheid Laand van den Bargh.
Kunstverzameling
Doar völt veul vrögge Italiaanse skilderkunst te bewunderen in Huus Bargh. Een biezunder skilderi-je is n paneel uut den wealdbereumden Maestà van Duccio. Et wark wodden in de 19de eeuwe an de verzameling van et kasteel edoan. Huus Bargh harbargt ne uutzunderleke verzameling middeleeuwse handskriften. De verzameling hef bi-jveurbeeld ok n portret van Erasmus deur Holbein.
Oaverige wettensweerdigheden
thumb|Huus Bargh (breefmark 1951)
Loon (Assen)
thumb|right|Brink van Loon mit [[schaap (deur Gert Sennema).]] Loon is een dörpien in de gemiente Assen in de Nederlaandse pervincie Drenthe. 't Dörpien lig in 't noordoosten van de stad Assen. Op 1 jannewaori 2004 had 't umdebij 280 inwoners.
Loon is een typisch Drèents esdörp. 't Lig an de raand van 't Nationaol beek- en esdörpenlaandschap Drentsche Aa. De Drentsche Aa, hier Looner Diep hieten, stroomt langs 't dörp. De marke van Loon bestiet naost essen dan ok veurnaomelijk uut gruunlaanden langes de beek. Ok is der een hunebed te vinnen. De marke wördt deurkruust deur de spoorliende Assen-Grunnen.
Loon hef behalven een restaurant gien eigen veurzienings en is volledig anwezen op de stad Assen.
Chris Canter
Chris Canter (Zwolle, 1980) is nen skryver en dichter in et neadersassisk. Van syne hande küm under meyr de verhalenbündel Moenen uut.
In 2006 debuteerden Canter in et drentske literäre tydskrivt Roet, med ne ümmesetting van et neagende-eywske latynske leed Ut quid iubes pusiole. Twey jår dårup küm syn eyrste eygene verhaal in datselvde blad. Seyd dee tyd sint dårin med regelmåt verhalen en essays van em te leasen. Up internet swarvet twey neaderlandske verhalen van em.
Wyders warkeden hee med an ''Vueltaal. Op fietse deur Drenthe, en böökske van et drentske Huus van de Taol, wat uutegeaven wör vanweage de start van de Runde van Spanje (de Vuelta'') in de Provincy Drenthe. Dårin warren verskillende handige sinnekes in neaderlandsk, drentsk en spaansk upenöämen. De spaanske oaversettingen warren van Canter.
Wat dichterye angeyt warket Canter vake tüsken verskillende språken. Hee düt vöäle oaversetten uut et engelsk in et neadersassisk, mär ouk franske en spaanske sittet der tüsken.
In 2019 küm synen verhalenbundel Moenen uut by Het Drentse Boek. By deeselvde uutgeaverye publiceerden hee in 2023 synen dichtbündel Hieltied Onbekender, wårin as nöäst drentske oaversettingen van under meyr Dylan Thomas ouk eygen wark in drentsk, engelsk, spaansk, fransk un afrikaansk steyt.
Skryvstyl
As skryver valt Canter up döär syne bealdende, ryke wyse van uutdrukken. In al syne verhalen, of dee nu in Oaveryssel of Drenthe spöälet of wyd dårbuten, probeert hee en neadersassisk språkgevööl te leggen. Mangs sittet der verwysingen når oustneaderlandske jöägdkultuur in, sou as de autorodeo, al mag hee dår gaerne van afwyken. In synen verhalenbündel Moenen (2019) kaart hee ouk gröätere tema's an, sou as upwårming van de aerde en vlüchtelingenproblematik.
In vöäle van syne warken vervaget de grensen tüsken wat natuurlik is en wår as de fantasy et unverwachts oavernemt, mangs by et kafkaeske af. Eygentydsk is et altyd.
Persöönlik
Ouk binnen et neadersassisk weat hee nen weg tüsken verskillende drentske varianten en et stellingwarvsk.
In et dagelikse leaven is Canter oaversetter van beroop en woanet in Madrid.
Regiosoap
Een regiosoap of regionaole zieperiege is een dramariege veur de tillevisie die heur ofspeult in een bepaolde regio, en vaeke wodt d'r ok et dialekt of de tael van disse regio praot. Zoe'n regiosoap was aenlik veural richt op de meensken uut disse regio's, mar laeter bleek dat ok butermeensken disse regiosoaps goed bekeken. De eerste regiosoap was de Friese riege Baas Boppe Baas (baos boven baos), die veur et eerst uutzunnen wodde op Omrop Fryslân in 2001. Dit bleek zoe'n sukses dat de riege ok op de nationaole en aandere regionaole tillevisiezenders uutzunnen wodde. Daornao kwammen dezelde producenten van Baas Boppe Baas mit een Twentse regiosoap, Van Jonge Leu en Oale Groond.
Al gauw volgden d'r nog meer regiosoaps zoas de Limburgse riege De Hemelpaort en et Grunningse Boven Wotter, mar ok de regio's zonder slim van et Standerdnederlaans ofwiekend dialekt of streektael kwammen mit ideeën veur d'r eigen regiosoaps, zoas de Utrechtse riege Nachtegaal en Zonen, et Zuud-Hollaanse Pauwen en Reigers en Koning van de Maas van RTV Rijnmond. Ok Omroep Gelderland zicht et sukses van de regiosoaps en wet dat d'r behoefte an is onder de kiekers, al bin d'r nog gien konkrete plannen.
Schiermonnikoog (deurverwieszied)
Schiermonnikoog kan verwiezen naor:
Raolte
Raolte is n gemeente en plaatse in de provinsie Oaveriessel in t centrum van Sallaand. De gemeente had op 1 jannewaori 2020 37.709 inwoners (bron: CBS) en hef n oppervlakte van 172,54 km² (waorvan 0,41 km² water).
In de leste waeke van augustus viert ze in Raolte t oogstdankfeest Stöppelhaene.
Kaarte
thumb|300px|left|Raolte en umgeving
Admiraliteit van Frieslaand
thumb|400px|Et linieschip Friso wodde tussen 1728-1730 in Harlingen bouwd, naor Ingels model. Schilderij maekt tussen 1800-1850. De Friese Admiraliteit was ien van de admiraliteiten in de tied van Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden. Admiraliteiten weren verantwoordelik veur et uutrusten en bemannen van schippen. De Friese Admiraliteit wodde 6 maart 1596 opricht en wodde, mit et begin van de Fraanse tied in Nederlaand, in 1795 ontbunnen.
Vernietiging van et Admiraliteitsarchief
Een protte bronnen van de Friese Admiraliteit bin d'r tegensworig niet meer. Bij de grote braand van 12 op 13 febrewari 1771 in Harlingen gong niet allienig een groot diel van et archiefmateriaol van de Admiraliteit in vlammen op, mar ok vule kaorten en dokumenten over de geschiedenis van Frieslaand. Et weinige resterende archiefmateriaol wodde overbrocht naor et Departement van Marine in Den Haag. Toen daor op 8 jannewari 1844 braand uutbrak, vergong al et archiefmateriaal wat nog over was. Van de grote mannen van de Admiraliteit is niet zo vule bekend. Oorzaak hier is ok et gebrekkig archiefmateriaol. Treffend is et verhael van Beucker Andreae. Hij maekte een studie naor et leven van Aucke Stellingwerf. Over zien zuuktocht naor de doopboeken van zien geboorteplak schreef hij et volgende:
"Er was echter bij de kerkvoogden eene kist met oude boeken en schrifturen bewaard gebleven, waaronder, naar de meening van een oudinwoner der stad, doopboeken zouden schuilen. Maar die kist had men vóór eenige jaren ter bewaring aan H. H. Diakenen overgegeven en daar zij ongelukkig niet slotvast was, had de moeder in het oude-mannen-huis de boeken, daarin voorhanden, tot allerlei huishoudelijk gebruik tot patronen verknipt! En zoo is het gekomen, dat, ofschoon de kist aldaar nog bestaat, de papieren er niet meer te vinden zijn."
De oprichting
thumb|300px|Op de veurgroond drie schippen van de Friese Admiraliteit Deur de Nederlaense Opstaand (1568-1648) ontston krek nao et ontstaon van de Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden et verlet van een verbeterde organisaosie veur de verdediging op zee. Al rap onstonden d'r verdieldhied tussen de verschillende perveensies mit een verschillende kiek op de inrichting van een dergelike organisaosie. Oorspronkelik weren d'r drie verschillende Admiraliteiten: die van Zeelaand, die van Zuud-Hollaand en die van Noord-Hollaand, waor Frieslaand ok bij heurde. D'r brak een geschil uut mit de Amsterdamse Admiraliteit over inkomsten uut konvooien, in- en uutvoerrechten, et overige financiële belied en de grote ofstaand tot Amsterdam. Daorom wodde naor een aandere oplossing zocht.
Die kwam d'r ok op 6 meert 1596 toen d'r besloten wodde tot de "Oprichting van een Kamer ofte Raad van Admiraliteit voor deze Landschappe". Op 5 meie 1597 wodde veur et oprichten en instellen van de Hoitze Aisma, Feijcke Tetmans, Sicke van Dijckstra en Frans Jansz anwezen.
Organisaosiestruktuur
De vief admiraliteiten holden twiemaal in 't jaor een gemeenschoppelike vergadering in Den Haag, et zogenuumde Generaliteitscollege waor de vertegensworigers van de admiraliteiten in zaoten; in de praktiek hadde et Generaliteitscollege niet een protte gezag.
Dokkumer tied
right|thumb|300px|Et Admiraliteitshuus in Dokkum right|thumb|300px|De lokaosie van de oolde admiraliteitswerf in Dokkum De Admiraliteit wodde huusvest in et oolde raodhuus, op de hoeke van de Hoogstraat en de Lange Oosterstraat in de stad Dokkum. Dit gebouw was in 1589 kocht deur kapitein Tjaerd Tjebbes veur een bedraggien van 900 goudgulden.
De Admiraliteit kwam teplak in et Blauhuis, een indrukwekkend gebouw mit een viene markante toren. Et stadsbestuur betaolde in et begin de huur, mar vanof 1610 wodde disse overnumen deur de Admiraliteit.
In 1618 verhuusde de instelling naor een aander pand, waor tegensworig et stedelik museum van Dokkum, mit de toepasselike naeme "Het Admiraliteitshuis", vestigd is. (Ok as de naeme van et museum naor et zeevaortverleden verwiesd is et een museum van de stad Dokkum.)
Over de periode tussen de oprichting en de Slag bij Duins is d'r niet een protte bekend deur de vernietiging van et archief van de Admiraliteit. Wel bliekt uet een vlootlieste dat bij de Slag bij Gibraltar kapitein Teunis Woltersz mit et schip De Friesche Pinas anwezig was. Et is onbekend hoevule manschappen en stukken geschut bij dit schip heurden.
Dat anmonsteren bij de Admiraliteit te Dokkum een goede manier was om geld te verdienen, bliekt uut de volgende passage uut de notulen van een vergadering van de Staoten Generaol, waorin disse kapitein om betaling vraogt veur betoonde moed:
''Kapt.Thoenis Woltersz. vraagt bij rekest betaling van f. 50,= die hem 17 December 1609 zijn toegewezen voor betoonde moed in de slag bij Gibraltar, voorts voorschrijven aan de Adm.v.Dokkum om hem weer in dienst te nemen en in tussen toekenning van een traktement. De Staten besluiten de Adm te schrijven dat zij Woltersz de f. 50,= moet uitbetalen en hem bij de eerste vacature weer in dienst te nemen. Voorlopig zal hij een extra-ordinaris traktament van f. 12,= ontvangen, als blijkt dat hij werkelijk dienst doet. ''
De Admiraliteit in de Slag bij Duins
thumb|300px|Slag bij Duins, schilderij van Reinier Nooms In 1626 wodde de Friese Admiraliteit vrijsteld van levering van zes oorlogsschippen. Dit was bijkaans een teken dat et bestuurlik en financieel niet hielendal goed gong in Dokkum. Wel komt de Admiraliteit in aksie as onder leiding van Maarten Harpertszoon Tromp de Eems en de Jade blokkeerd wodden. Hierbij veroveren de Friezen zels de vrijbuter Du Mortier. In 1639 ruste de Admiraliteit drie schippen en vier jachten veur de republiek uut. Een paor weken veur de Slag bij Duins wodde een roeifregat, uutrust deur de Friese Admiraliteit, onder leiding van kapitein Joris Pieters van den Broeck op verkenning stuurd. Naodat disse verslag uutbracht had bij Admiraal Tromp wodde besloten om mit de Nederlaanse vloot van 29 schippen de stried an te gaon mit 67 Spaanse schippen. Ien van de grootste schippen onder leiding van Tromp was een fregat mit 70 man en 22 kanonnen onder leiding van de Friese kapitein Tjaard de Groot. Tiedens et gevecht wodde Van den Broeck naao Calais stuurd om een nije voorraod buskruut te haolen veur et vlaggenschip van Tromp. In de slag zels wist Van den Broeck een Spaans galjoen mit 140 man en 18 stukken geschut te veroveren.
Ok in de jaoren nao de Zeeslag bij Duinkerke van 1639 liet Van den Broeck nog verschillende keren van him heuren. In meie 1641 veroverde hij een Duinkerker schip mit 80 man en 12 stukken geschut en in 1642 veroverde hij mit een schip dat mar 67 man en 10 stukken geschut hadde een aander fregat mit 140 man en 20 kanons.
Verhuzing
Ien jaor laeter, op 18 augustus 1643, wodde een reglement opsteld waorin de bepaolings veur de verhuzing beschreven weren. Op 1 maart 1644 kwam de definitieve beslissing om te verhuzen. In de loop van 1645 vund de verhuzing plak. De magistraat van Harlingen beloofde d'r veur te zullen zorgen dat de Admiraliteit goede huusvesting kriegen zol in 'zien' stad. De kosten wodden deur de stad dreugen. De Admiraliteit had echter meer gebouwen neudig dan verwacht. D'r was niet allienig verlet van vergaderruumtes, mar d'r was ok verlet van pakhuzen, onderkommens veur gevangenen en een woning veur de dienstbode neudig. De Admiraliteit krege een gebouw an de zuudkaant van de Zuderhaven. D'r was een vermaning neudig veurdat hier ok een pand an de Noorderhaven bijkwam. Een laeste vermaning in 1653 was neudig veur ok inkelde pakhuin in de buurt van de Westerkerk tot et domein van de Admiraliteit rekend konden wodden.
Eerste Ingelse oorlog
thumb|300px|De Vierdaegse Zeeslag Bij et begin van de Eerste Ingels-Nederlaanse Oorlog in juli 1652 was de vloot van de Republiek ernstig verweerloosd. In 1651 was besloten de vloot van 40 schippen uut te breiden mit 36. Een jaor laeter wodde besloten daor nog iens 150 schippen bij uut te rusten. An de eerste order uut 1651 wist de Friese Admiraliteit niet te voldoen. Mar veur de twiede opdracht uut 1652 leverde de Admiraliteit stipt op tied de 17 schippen of die ze leveren mossen. Elk schip was tussen de 120 en 125 voet lang en tussen de 27 en 28 voet breed. De schippen wodden bemand deur 85 matrozen en 25 soldaoten. Daornaost bedroeg de bewaopening tussen de 28 en 30 kanonnen.