cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Westerwoolds
Taolgebiet
Sunt de ontginnen van t Boertangermoor het t Westerwoolds veul to lieden had. Veuraal t Veenkeloniaols het n grode stempel up t Westerwoolds zet en vandaog an n dag ken man den ok nich meer echt van n Westerwoolds dialekt in Westerwoolde praoten. Nog n enkelde olle man of vraauw praot noch old Westerwoolds, man umdat de meiste anner luu dat nich verstaot, past zi zuk ok vaok an en praot Veenkeloniaols.
ISO 4217
ISO 4217 is een internationaole standerd die drieletterkodes definieert veur muntienheden. De eerste twie letters bin altied de letters van de ISO 3166-1-laandkode (meerstal geliek an de 2-letter topleveldomein-internetkode), volgd deur de eerste letter van de betreffende munt.
Pilzen
right|thumb|250px|Stadaanzicht van Pilzen Pilzen (Tsjechies: Plzeň, Duuts: Pilsen) is n stadje ien de Tjechse republiek ien t westen van Boium ien de regioon Pilzen (Plzeňský kraj). Pilzen staait bekend om zien verbaauwen van hoppen en as ain van de laaidende produksìnten van bier en t is de naanje van t bier (braauwen) zo as wie dat kennen, noamelk t Pilsner Bier. Dit was al ien de Middelaiwen zo en doar komt os woord pils ook vot. Ien de 19. aiw was Pilzen noa Proag (Praha) de belaangriekse industriestad van Bohemen, dat dou nog bie Oosterriek heurde. Tegenswoordeg is t de vaaierde grootste stad van de Tjechse republiek.
Westerwoolds
Underzuik
Even as t gebied waor as t praot wodt, is t Westerwoolds is over t algemein n unbekend gebiet veur t grootste deil van Nederlaand, man ok van Grönnen. Der zint den ok man n paor luu dei zuk mit t Westerwoolds an wèst waart. Ein daorvan waar Johan Winkler, dei in zin bouk 'Algemeen Nederduitsch en Friesch dialecticon' oet 1874 dit zee over t Westerwoolds:
Gold
duum|321x321px|nen goldklump Gold of guld is en chemisk element med as symbool Au (uut latyn: aurum) en atoomnummer 79. Dårmed is et eyne van de höygere atoomnummerelementen wat natuurlik vöär künnet kummen. In puren form is et en helderklörig, lecht roudgeal, dicht, sacht en bewarkbår metaal. Chemisk bekeaken is gold en oavergangsmetaal. Et is eyne van de minst reactive chemiske elementen en et hevt nen vasten form under standaard ümstandigheiden. Gold kümt vöäle vöär in vryen elementären form as klümpkes of korrels, in rotsen, goldåren en alluviale afsettingen. Et kümt voor in samensmelting med silver (as elektrum), in natuurlik allooi med andere metalen as kopper en palladium en ouk as minerale spoars in pyryt. Mangs kümt et ouk in verbinding med tellurium vöär in mineralen.
Westerwoolds
Underzuik
n Anner was Dr. G. Acker Stratingh, dei in n reeks artikels wat anducht besteedde an t Westerwooldse dialekt en bi Westerwooldingers laanks gung um de taol n bitken to dokumenteern. Joh. A. Leopold en L. Leopold hebt in heur waark 'Van de Schelde tot de Weichsel' n luk stukkien an t Westerwoold wèid. In de eerste helft van 20. eiw heft K. Heeroma dizze underzuiken saomenbrocht en oetbreid in t bouk 'Westerwolds, een verkenning' oet 1966.
Gold
Gold is bestand teagen de meyste suren, al löst et wal up in aqua regia (en mengsel van nitridesuur en hydrochloorsuur). In teagenstelling töt silver en andere basismetalen löst gold neet up in nitride. Dårümme was dat lange en middel üm gold puurder te maken en üm gold uut andere metalen te krygen. Dårmed unstünd ouk de term 'suurtest'. Gold löst ouk up in alkalineuplössingen med cyanide. Dat wördt gebruked in mynbouw en elektroplaten. Gold löst up in kwik, wårin as et amalgamen förmet. Ümdat et gold as uplösser warket, dat neet as chemiske warking bestempeld worden.
Westerwoolds
J.H. Neuteboom
n Westerwooldse schriever waar J. H. Neuteboom, eigentliek de einegste Westerwooldse schriever van belaank. Obwool de weerde en authensiteit van zin waark deur verscheidene taolkundegen betwievelt wodt, priest Heeroma hum in t bouk an as n weerdege literère schriever dei t Westerwoolds wizzelk wol goud beheerst hebben zol. Literère teksten zint ja vaok anners as de spreektaol. Neuteboom gebroekte net as G. Teis leiver ao as oa. Zi zolt wizzelk kontakt mit einander had hebben en einander up dei schriefwies meugelk ok beinvloud hebben.
Gold
Ümdat gold neet vöäle vöärkumt hevt et houge waerde. Döär de heyle geskedenisse wördt gold al bruked as müntmateriaal, smükkerye en in andere künstwarken. In et verleaden gölde de goldstandaard as richtlyne vöär geldwaerde. Vanaf de dartiger jåren van den 20. eywe verdweyn gold as dageliks müntgeld en makeden et in 1971 plaatse vöär en fiducäär stelsel baseerd up vertrouwen.
Westerwoolds
Kenmaarken
De kenmaarken van t oolde Westerwoolds verschilt staark van de anner Grönnegse dialekten. Zo as al nuimd, kwam dit deur de isoleerd liggen van t gebiet. Zugt t gedeilte Westerwoolds van de Grönnegse taolwiezer veur n overzicht van typische Westerwooldse eigensheden.
Gold
Gold löt sik heyl makkelik bewarken en behöldt synen samenhang good. Eyn gram gold is uut te rekken töt ne plate van eynen veerkanten meter. In uuterekkeden form wördt et halv döärsichtig.
Westerwoolds
Nei-Westerwoolds
t Westerwoolds is sunt de ontginnen van de veengebieden veur t grootste gedeilte saomensmelt mit de umringen dialekten, mit naome t Veenkeloniaols. Hierdeur zol man zèggen kennen, dat der twei dialekten praot wodt in Westerwoolde, t Oold-Westerwoolds en t Nei-Westerwoolds. t Nei-Westerwoolds is den t dialekt dat man krigt wen t Oold-Westerwoolds en t Veenkeloniaols saomensmelt.
Gold
In 2020 was der up de wearld boavengrunds 201.296 ton gold vöärhanden. De wearld gebrukt ny gold vöär 50% vöär smukkerye, 40% vöär investeringen en 10% vöär industry. Döärdat gold good bewarkbår is, good geleidet en roost en andere chemiske warkingen weadersteyt, wördt et vöäle gebruked as elektriske konnektoren in allerhande soorten komputerapparaten (de gröätste industriäle anwending van gold). Ouk warket et good in infraroodskilden, glas-in-loud, bladgold en tandheylkunde. Goldstuv wördt noch wal es as untsteakingsremmer bruked in de geneyskünde. Vanaf 2017 was China de grötste golddelver van de wearld, med 440 ton et jår.
Westerwoolds
Nei-Westerwoolds
De eine kenmaarken, zo as de oetgank up -t bie aal meervoldsvörms en de Duutsege woorden as 'nich', verdwient almaol. Anner kenmaarken blieft, zo as de u in stee van o, zo as in 'op' en 'schot' ('up' en 'schut') wordt noch immer behoolden.
Stichting Het Drentse Boek
Stichting Het Drentse Boek of körtweg Het Drentse Boek is een Drèentse uutgeveri'je die waark in 't Drèents en waark oaver Drèentse onderwarpen in 't Nederlaans uutgef. De stichting, op-ericht in 1980, had töt meert 2008 heur stee op Zuudwolde.
In meert 2007 is Het Drentse Boek mit 't centrum veur taol en letterkunde Stichting Drentse Taol en 't maondblad in de Drèentse taol Oeze Volk samen egaon in 't Huus van de Taol. Dizze organisaotie hef in meert van 't jaor daorop de deuren lös edaone in Beilen.
't Drèentse diel van de Nedersaksische schrieveri'je hef de leste decennia mit vörm ekregen, en is op de kaorte zet, deur Het Drentse Boek. Zo hebt ze 't oaverzichtswark Drèentse schrieverij uutegèven (1993) en tien jaor daornao Scheupers van de taol: Bloemlezing van de Drèentse Schrieverij 1837-2003. Drèentstalige klassiekers zoas Lucas Jonker zien Harm Boerenlèven an de Riest (1988, oorspr. 1939) bint deur Het Drentse Boek opni'j uutegèven, en d'r verschient studies oaver en verzamelbundels van 't wark van belangrieke Drèents(talig)e schrievers, zoas Hans Heyting en Jan Zantinge.
De uutgeveri'je is butendien een uutdrager van de deur de Provinciaole Staoten van Drenthe autoriseerde Drèentse spelling.
Ekonomie
Ekonomie is ne weetnskop dee't zik richtet op t maakn en verdeeln van skaarse of krappe godern en dienstn. Net as aandere sosjale weetnskopn heuld de ekonomiese weetnskop zik gangs met de vroage wodöanig de ekonomie woarket, mer - in de politieke ekonomie - ook met de vroage wodöanig bepoalde weunskete umstandigheedn bereikt köant wordn.
t Woard Ekonomie keump van t Griekse oikos (οἶκος), wat "hoes" beduudt, en nomos (νόμος), wat "regel" beteeknt. Letterlik is t dus hoeshooldkeunde. Disse weetnskop oonderzoch dus in de meest roeme zin van t woard wodöanig leu met skaarse godern umgoat um te voldoon an behooftes.
Ekonomies oonderzeuk kan toopast wordn op de moatskoppieje, de haandel, regearing, mer ook op kriminaliteit, oonderwies, familie, gezoondheaidszorg, recht, politiek, geleuf, oorlog en weetnskop.
Ekonomies oonderzeuk wörd indeeld in verskeaidene dimeansies. In de skoolbeuke wörd dr aait skeaid emaakt tusken mikroekonomie, woerbie op kleaine skale kekn wörd noar moarkte en spöllers (zo as de klaant en bedriewe, kopers en verkopers), en makroekonomie, woerbie kekn wörd noar zaakn dee't ne hele ekonomie beïnvloodt, zo as woarkloosheaid, inflasie, ekonomiese gröai, en monetear en fiskaal beleid. Aandere indelings köant wean positieve ekonomie (beskriewn "wat is") teegnoawer normatieve ekonomie (beskriewn "wat zol mutn wean"); theoretiese ekonomie teegnoawer toogepaste ekonomie.
Organisasievörme
Ne ekonomie kan op verskilnde maneern woarken.
Krapte
De krapte of beteunheaid van middeln en t behear doaroawer is de vroagstellige vuur ekonomiese weetnskop. Disse weetnskop zoch noar de meest geskikte verdelige van krapte. Krapte hef hier niks te maakn met tekort, mer mear met nit aaltied eawnvölle vuur haandn. Thema's hierbie zeent produksie (maakn), distribuutsie (verspreaiding), walvoart en verbroek. Umdet leu (en bedriewe) nit alns tegelieke köant kriegn, mut ze kiezn. Det neumt ze ekonomies haandeln.
Prieze
Um de faktoorn te bekiekn dee't disse keuzes bepoalt, kik de ekonomiese weetnskop völle noar de prieze van middeln. Ekonomie wörd vake ezeen as ne studie van de ruil. Alns wa'j neudig hebt is te kriegn teegn ne bepoalde ruilpries. A'j etn weelt hebn, mu'j doar geeld vuur inruiln. A'j geeld weelt hebn mu'j doarvuur hen woarken (oewe tied en krachten inruiln). A'j vuur oew geveul völle mut inleawern en dr weainig vuur wier kriegnt, neum iej detgenne wa'j weelt hebn "nen hoogn pries" of "deur". A'j völle vuur weainig kriegnt neum iej det "goodkoop" of "vuurdelig".
Vroage en anbod
De Ekonomie dreeit um twee vroagstukke:
Ten eerste he'j de anbodkaante van t ekonomiese stelsel. Anbod is te maakn met 4 produksiefaktoorn.
Bie de Anbodkaante van de ekonomie geet t um t maakn van godern en dienstn (middeln). Vuur de inzet van al disse produksiefaktoorn steet ne beloning: teegnoawer arbeid steet loon, teegnoawer kapitaal steet reante, teegnoawer natuur/groond steet pacht en teegnoawer oondernemmerskop steet weenst.
Ten tweede he'j de Vroagkaante van t ekonomiese stelsel. De vroage besteet oet de besteadings van de verbroekers (verbroek), produseerders (investerings), oawerheaid (oawerheaidsoetgaawn, bv. weagnverbettering) en boetnlaand (oetvoer).
Op de moarkt komt disse twee kaantn bie mekoar, woerduur't de pries van n produkt ontsteet. Prieze geewt de krapte an. (is dr völle anbod van t een of t aander en ook völle vroag, dan is de pries doarvan vake lege. Is dr weainig anbod van n produkt mer wal völle vroage, dan is de pries hoge.) Bie de oawerheaid wörd de priesvörming steurd duur politieke beslissings. Ofhaankelik van wat de stoat nog in de knippe hef, kan dr ekocht wordn.
Peperneut
Historie / benaomings
Waor de peperneuten weg kommen is een raodsel maor gezien de benaomings en gebruken van oeze naobers over de (oostelijke) gruppe kuj haost wal zeggen daw met een Nedersaksies gebruuk te dooun hebben. In Duutslaand heten ze pfeffernüsse, in Plattdüütsch pepernööt, in Denemarken pebernødder, en Noorwegen en Zweden peppernøtter.
Kruudnoten
Hollanders en vakmèensen neuimt de peperneuten ok wal 'kruidnoten'. In kraantentaol wur ok meisttieds 'kruidnoten' bruukt. Veur oes bint peperneuten en kruudnoten geliek maor veur sommige Hollanders bint peperneuten kleine hompies taai-taai. (Een plaotie kuj vinden op de Nederlaandse versie van Wikipedia: pepernoot.)
Benul bi'j eulifaanten
'n Slim antal van de tiepiese gedragspatronen van eulifaanten wiest op benul zo groot as van walvissen en primaten: verdriet um 'n doden, leren, zörgen veur aanderluu's jonk, noaspöllen, kunst, spöllen, humor, noaberdunkt, 't gebruuk van warktugen, metlieden, zölfbenulwèèn, geheugen en mooglik taal.
vörme van d'harsens
De eulifaanten (Ofrikaansn en Aziatiesn) hebt 'n slim groten en arrig ekrönkelden neocortex, 'n aegenskap die ok maensen, apen en manks dolfienensoorten hebt. Wetenschappers ziet dit as 'n teken van heug benul. Der bint ok manks uutzunderings op dizze regel, zo as de miereneggels ok 'n slim ontwikkelde harsens hebt.
't Patroon van de windings op d' harsens is muiliker en hef meer windings as bi-j meansn, primaatn en roofdiern, maar minder muilik as dat van walvissn. Eulifaantn hebt ok 'n slim dikke cortex en hoewel de dichtigheid van de celln der leger is as bi'j meansn, hef he naor skatting eemvölle neuronen. Van eulifaantn wördt edach dat ze eem goed bint op 't oplössn van probleemn. Ze wörd vake op 'tzölfde benulheugte as walvissn eskat.
Leern
Eem as meansn mut eulifaantn bepaolde gedraagings leern tiedns heur greui. Ze bint nie in staot um enkel op heur instinkt te overleewn. 't Leerperses bi'j eulifaantn duurt zoo'n 10 jaor. 'n Meniere um benul te mettn is 't vergeliekn van de hassnsgrootte bi'j de geboorte met bi'j volwassn gewicht. Dit gef an hoevölle 'n soorte leert as he jonk is. De meeste zeugdiern hebt 90% van hun hassensgrootte al bi'j de geboorte. Bi'j meansn lig dit op 28%, bi'j tuumelaars op 42,5%, bi'j chimpansees op 54%. Bi'j eulifaantn lig dit op 35%. Dit betekknt dat eulifaantn nao de meansn 't meestn te leern hebt en dat heur gedrag veural deur leern bepaold wördt en minder deur instinkt. Zo leert oalders heur hoe ze mut ettn, hoe ze warktuungn mut heanigbaar en wat heur plaase is binnen muilike eulifaantngemienskap. De temporale kwabbn op de grote hassns, den instaot veur 't geheungn, bint völle groter das die van meansn. Dit verklaort de oale tarme "eulifaantngeheungn".
Aziatiese eulifaantn hebt 't grootstn volume an hassnschörs veur kognitieve verwarking van alle leevnde laanddiern. 't Volume oversteg dat van völle aapn. Heur kognitieve vermeungn umme warktuungn te maakn en te gebruukn zet heur voalngns studies op 'n geliekns heugte met de meansachtign.
Sosjaal gedrag
Eulifaantnwiefies leeft met heur jonkn op de meest hechte gemienskappn van 't diernriek. Umdat eulifaantn zoo'n starke femiliebaand hebt, kan 'n femilie uutienevalln deur 't uut de tied komm van 'n femilielid (in 't biezunder de matriarch, de leidster van de femilie). Manksig slaagt groepn der nie in weder orde te skeppen in de orgenisatie. Van de jaorn 60 tut 90 van de twintigste eewe wörden op netuurgebiedn met völle eulifaantn manks heule femilies uut-ereuid op de jonke diern nao. Dinne wörden dan naor aandere plaasn over-ebrach umme daor tekörtn an eulifaanten op te vangn. Nie allinnig blekkn de overleevnde jonkn daordeur op-ezaodeld te wördn met psiechelogiese probleemn, ze blekkn 20 tut 30 jaor later nog sosjale gebrekkn te hemm deurdat ze 't benul van de oaldere groepsleedn nie kreengn.
Hieran verbunnen is 't tiepiese rouwgedrag bi'j eulifaantn. Bi'j de dood van íéne perbeert de aandern 't leevnsloosn femilielid vake op te tilln en te begraavn, waornao ze uurn achter mekare bi'j 't liek in de rondte in hangt. Ze verteunt 'n heuge intresse veur boddn van heur eangn soorte, zölfs van nie-verwaante eulifaantn wökkn al 'n zet eleedne uut de tied komm. Daorbi'j onderzuukt ze de boddn veurzichtigerwieze met heur slurf en voetn. Ze blieft der vake stillegies bi'j, maar maakt manks ok dreunnde geluudn en ze liekt zölfs te könn jankn en skreewn. Ze liekt de boddn van femilieleedn ok te willn begraavn op de stee waor as ze uut de tied komm, ok al bint de boddn deur beveurbeeld jacht gunder terechte-komm. Manks zölt zölfs eulifaantn wökkn heelmaole gien verwaantskap hebt de graavn van aandern bezuukn. Eulifaantn bint naös meansn en neanderthalers de ienige soorte waorvan 'n doednritteweel bekend is.
Zielvest
Etimologie
t Grunneger woord zielvest komt van vrouger. Ien de middelaiven waar Noord Grunnen verdaild ien tientellen zielvesten, ien t begun regeld deur de kloosters. Zai haren dezölfde toaken ien heur gebied as tegenswoordeg t ministerie van Verkeer en Woaterstoat, dus nait allend de woaterhoesholden. Loater wörren de noudoagse zielvesten, overwegend waterschappen (woaterschoppen) nuimd, vörmd. Ien t Nederlaands heugt allend de noam Noorderzijlvest nog aan de olle en Grunnegse noam.
De noam zielvest betaikent "beheer/road (vest) van t ziel (ziel)". De zielen en dieken ien Grunnen waren de belaangriekste laandschopselemìnten ien de middelaiven, omreden der zönder de zielen en de dieken gain laandschop wezen zol.
Benul bi'j eulifaanten
Sosjaal gedrag
Dit muilike gedrag lek der op te wiezn dat eulifaantn gevuulns hebt. Ok 't feit dat ze asndere zeugdiern liekt te hölpn, zol te wijten könn ween an 'n soort sympathie en erkenning van geliekweerdige soortn, maar onderzuuk mut nog uutsluitsel geevn.
Zielvest
Zielvesten ien Nederlaand
De noamen van de 27 noudoagse zielvesten ien Nederlaand mit heur offisjele Hollaandse of Fraise noam.
Benul bi'j eulifaanten
Zölfmedikatie
Eulifaantn gebruukt blaadern van 'n boome uut de ruwbladigenfamilie um 'n bevalling in te leiden. Kenianen gebruukt disse boome veur dezölfde gebeurn.
Speuln
Wilde Ofrikaanse eulifaantn wördn al vake ziene dat ze 'n spellegie doet. Ze liekt zichzölf en aandern te willn vermaakn. Der bint eulifaantn eziene die water opzoegt, heur slurf heuge in de luchte in hoald en dan 't water as 'n fontein rondte spuit.
Recht
Recht is ne toostaand dee as duur leu verstoord of an etast worden kan. Tegeliek kan et duur aandere leu op elegd, emaakt en hersteld worden. Rechtsregels helpet bie et vastleggen, et haandhawen of terugzetting van et recht in de samenleawing (de rechtsorder). Rechtevoort wörd met recht vake et steelsel van regels bedoold woermet as de moatskoppieje eriegeld wörd (wetsorder). De wetten bepoalt wat a'j wal en neet magt. Mangs steet der ook in wodöanig a'j iets doon mut. Een antal rechtsregels zeent daleskrewen in wetten. Et recht iss te verdelen in verskeadene täkke. Disse verskillende rechtstäkke vörmet vake aparte väkke of studierichtingen vuur Rechtenstudies an universiteaten, mer hangt aait samen. Dit wörd de Rechtswetenskop eneumd.
Verleden
Recht is belangriek vuur de samenhaank van ne groep of samenleawing. Vandoar at recht van vroger oet ene van de vaste oonderwoarpen is in de wetenskop. De euldste optekening van recht is et wetbook van Ur-Nammu oet de stadsstoat Oer (2500 vuur Kristus).
Indelingen
Indeling noar formele welle:
Indeling noar vroagstuk: en zo wiedter. Al disse gebeden hebt wier egene oonderverdelingen. De rechtswetenskop bekik neet bloots de bestoande regels positief recht, mer ok verskeaidene aandere vroagstukke (rechtsoawerstiegende väkke):
Verwaant an rechtsgeleardhead is de kriminologie.
Kemille
thumb|Kemille Kemille (Matricaria) is een geslach van plaanten in de composietenfemilie.
In Nederlaand en België koemen der twee soorten veur:
Reukeloze kemille (Tripleurospermum inodorum, oek Matricaria maritima) beheurde vrogger oek tot dit geslach, mar wonnen tegesworig bie 't geslach Klierkemille (Tripleurospermum) onder-ebröch.
Ateisme
Ateisme is de afweasigheid van 'n gelöyv in 'n höygere macht of god. Anhangers verwoordet et vake as ne oavertüging dat der ginnen god besteyt'. Et steyt teagenoaver teisme, wat der vanuut geyt dat der 'minstens eynen god besteyt'. Teagenstrydig genog kan ouk disse holding as ne 'gelöyvsoavertüging' eseen worden.
Der sint filosofiske, sociologiske en geskydkünnige argumenten vöär ateisme. Vaste bereydeneringen teagen et bestån van höygere machten sint under meyr 'n gebrek an nåkykbår en unumstoatelik bewys, et feit dat der 'slechte' dinge in de wearld geböärt as god allens weat en enkel good is, et probleem dat gelöyve en profeten mekander teagenspreaket, et probleem dat wat koncepten nit nå te metten valt, en et argument dat der lüde sint dee nu eynmål nit gelöyvet.
Ümdat ateisme ginne vastümlynde oavertüging is, sint der ouk ginne vaste leavregels vöär ateisten.
Kreenk vuur de Twentse Sproak
n Kreenk vuur de Twentse Sproak (vuur t gemak vake ofkortt töt KTS) is ne vereniging dee't zik gangs hoaldt met t behoald en bevördering van de Tweantse sproak. Dit doot ze oonder mear duur kaarkdiensen in t Tweants te hoalden en duur t opstellen vant Tweants Kwarteerken, ne lesriege in en oaewr Tweants vuur op legere skolen. In t besteur zitt o.a. Joop Weber, Alie van der Veer, Marlies Nijhuis.
Um de twee joar reikt ze de Anmodigingspries oet vuur leu dee't zik drok maakt vuur de Tweantse sproake.
De KVTS-skriefwieze is oetbracht in t beuken Twents, hoo schrief iej dat. Eent in de zovölle tied keump n Kreenk met n Bodbreef, n blad in t plat vuur alle leden van n Kreenk.
Fotosyntese
thumb|Algemene skeadkeundige vergelieking veur fotosyntese bie plaanten. thumb|right|Samensteelde ofbeelding van wearldwiede fotosynteseverdeling, met beade oseanies [[fytoplankton en gewassen. Doonkerrood en blaauwgreun geewt plaatsen met völle fotosyntese an.]]
Fotosyntese (oet et Grieks: φώτο- [foto-], "lecht", en σύνθεσις [syntese], "samengoan") is een chemies proses wat kracht oet zunlecht haalt um kolstofdiokside um te zetten in organiese verbeendingen, zo as kolhydraten. Fotosyntese zorget veur genog zoerstof in den daampkreenk en veur alle neudige organiese samenstellingen veur leawen op earde.
Plaanten, algen en blaauwalgen köant fotosyntetiseren. Disse leawensvörme hebt veur fotosyntese water en kolhydraten neudig, en geewt zoerstof as ofvalstof of. Een paar aandere bakteriesoorten geewt bie de fotosyntese gin zoerstof of. Dit wörd anoksigene (zoerstofloze) fotosyntese neumd. Zowat alle leawensvörme haalt oet fotosyntese voor en kracht, of kolstoffen in organiese verbeendingen. Een leawensvörm wat zelf fotosyntese kan oetvoeren, wörd fotoautotroof neumd. Doartegenoawer stoat de chemotrofe leawensvörme, dee chemiese verbeendingen neudig hebt vuur fotosyntese. Wiedters gef et nog wat leawensvörme dee kolstoffen haalt oet verskillende organiese verbeendingen, in plaatse van oet kolstofdiokside. Disse neumt gelearden dan wier fotoheterotroof.
Et gef völle soorten fotosyntetiese prosessen, dee verskilt per leawensvorm. Liekewel bint der wat elemeanten oaweral liek. Lecht wörd opnömmen in greune chlorofielhooldende proteïnen. In plaanten zitt proteïnen in organellen dee chloroplasten neumd wordt. Disse zitt veural in bladsellen. In bakteriën zitt ze in et plasmamembraan. Bie disse lechtofhaankelike reaksies wörd wat kracht broekt um elektronen oet nuttige stoffen te halen, zo as oet water, woardeur zoerstofgas ontsteet. Wiedters komt der nog twee samenstelde stoffen vrie: vermeenderde nikotinamideadeninedinukleotidefosfaat (NADF) en adenosinetrifosfaat (ATF).
Piern
thumb|right|200px|Pier
Piern (Lumbricidae) beheurt tot de orde Haplotaxida, eleedte oligochaeetn.
Dr beent völ soortn piern. In Neerlaand en belgië al 25 soortn en oawer de hele wearld mear as 2200. Piern beent oaweral, behalve in dreuge gebeedn en Antarktika. De kleainste soortn wordt neet grötter as 2 cm, mear de grötste soortn köant wal 300 cm laank wordn en 8 mm dikke (Megascolides australis).
Sommige soortn goat recht noar euntern en heel deepe, zoas n reagnpier (Lumbricus terrestris), den at 9 tot 30 cm laank wordn kan, en de rooe pier (Lumbricus rubellis), den at 15 cm laank wordn kan. n Dauwpier blif kort oonder t oppervlak en löt heupkes driete achter an t eardoppervlak.
Dr beent ook piern dee at leawt in de streuiselloage, zo as n mestpier (Eisenia fetida). Disn wörd 6 tot 13 cm laank, en wördt um zinne rooe kluur en oranje strepe in Amerika ook wal tiegerwörm eneumd. Wieters keump n griesblaauwn Allolobophora caliginosa vake vuur.
In Humusoarme groond köant wal 62 piern eveundn wordn en in Humusrieke groond zitt mangs wal 432 piern per veerkaante meter.
As de groond trilt kroept de piern umhoge. Dit kan duur leu of deers veroorzaakt wordn, mear ook duur t wear, zo as ne gooe reagnbuje. Piern goat meestieds 's nachs gangs. Op n weenterdag kroept ze deeper de groond in en goat in n soort van weentersloap.
Ringn
Nen pier besteet oet verskeaidene ringe (segmeantn). Oet iederen reenk stekt veer poar börstels, dee at met verskilnde spiern bewöagn köant wordn. Met at n pier eulder wördt, krig hee ook mear ringe, dee at evörmd wordt in n ampart stukn an t eande van t lief. An de vuurkaante, noa ongevear 30 ringe, zit bie volwassen piern ne verdikkige, ook wal t zadel (clitellum) eneumd.
Hoedspierloage
An de boetnkaante van n pier zit ne hoedspierloage. t Is ne ééncellige loage van epidermis-celn, woerin at n poar tastzin-celn en kliern zitt. n Epidermis is of edekt met ne loage cuticula. Doaroonder zit ne loage dwars estreept spiervleais en doaroonder ne dikke loage glad spiervleais.
Vertearige
Piern hebt ne boawnlippe (prostomium) den an t kopeande oawer n bek haank. t Moondgat begeent bie n eerstn reenk en löp duur tot an n doarm, den at duur t hele lief van n pier löp. t Begin van n doarm hef nen spierlozen haals (farynx) den at oawer geet in n sloekdoarm (oesophagus). Disn sloekdoarm besteet oet kalkzekskes, dan n spierloozn krop en n stel stoarke maagn. Hierin wörd t plaantachtige voor met zaand liek vermoaln (zoas det ook bie henn geet, alleene doot dee t met kèjkes). Doarnoa keump n langn middeldoarm, den at oawer de hele achterkaante iets nen oetspoarige hef (typhlosolis), woerduur at hee van de binnkaante ne gröttere oppervlakte hef. An t eande zit t geatje van t gat.
Nyborg
Nyborg (Nijbörg) is n hoavenstadke op t oostelke punt van t Deense aailaand Funnen. t Is noa Odense en Svendsborg de grootste stad en Funnen. Bie Nyborg ligt ook de brogge dij Funnen mit Seelaand verbindt, de Storebælt-brogge.
In Nyborg is nog aal n dail van de olle vesten en t Nyborgslot te vinden. t Nyborgslot is t oldste keunengskestail van Skandinoavie. t Stamt oet 1170 en is tegenswoordeg te bezichtegen as museum. Doarnoast bevindt zoch n poar honderd meter van t slöt vot ook t Nyborg museum, t stadshistorisch museum woar ook veul te bekieken is over t slöt en de stad. De kèrke van Nyborg stamt, net as t slöt ook oet de 11e aiw.
Vlekke
Gebruuk
Doarmet kump de vroage welke plaetse as stad könt wödden beneumd. Nederlaand kent op dit gebeed ginne wetgevving meer. Vanof de tied dat den titel stad neet meer is veurbeholden an plaetse met stadsrechten (rechten op markten, tolheffing, ne umwalling, rechtsproake, wetgeaving en zelfbestuur) wödden alle grotere plaetse as stad beneumd. De beneuming vlek is doarmet oaverboadeg ewödden. In et gebruuk hef vlek zelfs ne heel andere betekkenis ekreggen: dee van unbedudende neaderzetting, n vleksken op de kaarte (tegeliek mit dizze veraandering van betekkenis is het vlek ok den vlek ewödden). De ni-je betekkenis is dus feajlek het teggendeel van de olden betekkenis: dee van groot darp.
Frieslaand
De benaming vlek leaft in ziene olde betekenis nog wieter in de previnsie Frieslaand, woar de Friese elf steden zich op groand van historiese rechten onderscheidt van (mangs grotere) plaetse as Bargum, Drachten, Gorrediek, Et Vene, De Jouwer, De Lemmer en Makkum.
Feodalisme
thumb|300px|Et [[Oravakasteel in Slowaki-je. Nen middeleeuws kasteel is nen traditioneel symbool van ne feodale moatschoppi-je.]] Et feodalisme of den feodaliteit (van et Latiensen feudum of leen) is n begrip in de geskieds- en rechtswettenschop en in de socioale wettenschoppen woarin ne moatschoppeleke orde wödt beneumd. Et geet oaver et in leen gaeven van gebeeden woar ne onderlinge verplichting tot trouw, bi-jstaand en et betalen van schattingen teggenoaver stoand. Et weurd feodalisme wöd in de middeleeuwn nog neet ebruukt. Tiedens de Franse revolutie wöd de beneuming in slechten zin ebruukt. Et rundumme 1789 in zwang ekommen begrip féodalité beskrif de deur et leenstelsel ontstoane staandenmoatschopi-je met heure veurrechten.
Vlekke
Marktvlek
Et was vrögger veural zwoar vlekken van darpen te onderscheiden. Zie waren in elk geval groter en hadden mangsmoal ne markt (vandoar de benaming marktvlek; zee ook marktrecht). Neet Frieslaand moar Noord-Braobant was bi-j uutstek de previnsie woar vlekken veurkwamen: Moergestel, Oirschot, Oosterwiek, Oosterholt, Oss, Oldenbosch, Tilburg (in de 18de eeuwe et 'volkriekste vlek van de Kempen'), Waalwiek en Zevenbargen. Plaetse doarbuten dee ne bepoalde tied vlek waren: Schoagen en Wenterswiek. Kaapstad wöd Kaapsen Vlek eneumd.
Butenlaand
Ok in Duutslaand kump de beneuming Flecken of Marktflecken veur. In Noorwegen kump et weurd veur in den plaatsname Flekkefjord. De Tsjechischen beneuming is městys en duudt ok op ne plaatse zunder stadsrechten mét ne markt.
Feodalisme
Karl Marx bruukten de beneuming feodaal um de produktieverholdingen an te gaeven dee bestoanden tussen de tied van de sloaverni-j en de tied van het (vrogge) kapitalisme.
Begin
Anvankeliek wödden de lenen deur den Könning an rieken - veural uut et laeger - veur ne bepoalde tied in bruukleen of-estoan. Den leenkaerl legden nen eed (foedus) of dat e et gebeed in name van den könning zol regieren en dat e den könning in geval van krieg met ziene kaerls op et slagveld bi-j zol stoan. Den band tussen leenkaerl en leenhere was tweeziedig : an de ene kante stoanden zie mekaar bi-j, én in doad én in et zelfbeeld van de feodale heern en leenkaerls en an de andere kante hadden de edelleu ne romantiese opvatting van eure toak en plicht woarin unveurweerdeleke trouw en zelfopoffering ne grote rolle spölden. Dat dizzen idaelen, in völle romans beskraeven ridderlekheid, volstrekt neet met de warkelekheid oaveren kwam, deed der neet völle toe.
Der bestoand n uutgebreid gewoonterecht dat dee rechten en plichten van den leenheer (den vörst) en den leenkaerl (den kaerl den n gebeed in beheer ontving) raegelden. In West-Francië gingen in den löp van de 9de eeuwe völle edelleu zich stöareg an unofhänkeleker opstellen, en greujden eure gebeeden uut tot feitelek unofhänkeleke vörstendommen dee zie deur verarving (trouwen met arfdochters) en krieg probierden te vergroten. Den tiedeleken oard van et leen kwam in et gedrang deur et straeven noar arfelekheid van dee leenkaerls en et begrip was dusdöaneg algemeen dat den könning doar met ziene beperkte middelen neet good teggen op kon traeden. Et deur keizer Karel de Kale in 877 uutgeveerdigden Capitulare van Quierzy gaf de arfelekheid nen wetteleken groand.
In Duutslaand wisten de Ottonen dizzen toostaand teggen te holden deur bisköppe te beneumen met waeldleken macht, den investituur. Pas in 1037 bevestigden keizer Koendert II veur Italië et rechte van arfelekheid in den Constitutio de feudis. De beschuldiging van simonie, veural deur paus Gregorius VII, leidden tot den investituurstried. Met et Konkordoat van Worms van 1122 kwam der an dizzen toostaand veur n groot deel n ende en betekkenden ne dudeleke antasting van et gezag veur den Duutsen Keizer.
Eursprong
thumb| thumb|220px|De dree standen Et feodalisme was egreujd uut de standenmoatschoppi-je van et late Karolingiese riek. De Frankiese könningen stoolden eursprönkelek hun machte veural op den joarlekse veld- (laes: plunder)tochten. Den könning kon zien ekaerls belonen uut den buut dee doarbi-j behoald wodden. Toen Karel den Groten n groot deel van Europa veroaverd had, en doar buten ziene laandsgrenzen eigenlek gin rieke gebeeden ovaer waren um te plunderen, mös hi-j ne andere wieze bedenken um ziene kaerls an zich te verplichten. Boavendien was et riek völ te groot veur de olderwetse kommunikatie in dee tied. Den könning was edwongen zunder ende op tocht te goan um plaatselek zien gezag of te künnen dwingen en ziene belastingen ter plaatse op te aeten, want dizzen wödden veulal in natura voldoan. Hi-j had doarumme plaatseleke verteggenweurdigers neudig en uut dizze - anvankele- ambtenoaren is den adelstaand ontstoan.
De feodale standenmoatschoppi-je
De dree staanden waren:
De ekonomie van dee dagen was neet of nauweleks op geld egroand en den opbrengst van den laandbouw was zowat de enige bronne van riekdom. Umdat ruulhandel en betalingen in natura nen groten rol spölden, was et unmeugelek um groand op grote schale te verkopen of te verhandelen. Neet alleneg was dat binnen et leenstelsel ungebruukelek, den kleinen muntumloop leet dergeleke oaverskrievingen neet toe. Et was doarumme veur den adel van groot belang et onderdeel 'arbeid' op et laand dat zi-j bezaten vast te künnen holden. In sommige laanden van Europa, bieveurbeeld Polen, ging eurren macht zo wiet dat doar uutendelek nen wet wöd an-enommen dat iemand ofwal nen heer oaver heurigen möst waen of dat nen heurigen nen heer had. Et wodden doarmet unmeugelek um vri-jen boer te waen.
Wieter waren der nog onvri-jen dee-t gin eigendom hadden, noamelek liefeigenen en onvri-jen dee zelf et bezit van nen ander vörmden sloaven.
Den ofbroak van et feodalisme
Noa et joar 1000 begonnen langzamerhand de olde staedn, veulal nog uut de Romeinse tied, wier te greujen en der wödden ni-je steedn en darpen sticht um de greujende bevolking te huusvesten. Ok den handel kwam wier op gäng. Staedn wödden veural deur eure muren n machtsstuk van belang en dit leidden uutendelek veural in Vloanderen en Italië tot et ontstoan van machtige staedn dee-t in verzet konden kommen teggen de alleenheerschoppi-je van den adel en geestelekheid.
De groten pestepidemie van 1347 maakten n ende an ne tied van vaste bevolkingsgreuj en et wankele aevenwicht tussen den oogst en de voedselbehoofte. Umdat n daarde van de plattelaandsleu was estorven en völle laand doarum onbebouwd blef, konden de heurigen en boern in 1352 veermoal zoveul veur eur groan vroagen. De lonen mössen dus ok stiegen. Arbeidsscheerste gaf de mangs uut eure darpen evlöchte heurigen nen gooden graond um te underhändelen; alleneg wanneer zi-j vri-j wödden, wollen zi-j wierummerkeren noar et laand van eure olde here. Feodale heern dee deur de veurtdurenden kriege en euren uutbundigen laevensstiel in de problemen kwamen, mössen steeds meer heurigen en ook hele darpen de vri-jheid gaeven.
Tiedens de renaissance verloar et feodalisme völ invlood in West-Europa. Steeds meer lenen veelen in de hende van steeds minder adelleke families deur verarving. Zo hadden Vlaonderen, Hollaand en Luxemburg eursprönkelek ieder euren eigen graaf of groothartog, moar uutendelek was dat deezelfden kaerl. Uutendelek ontstoanden doardeur mangsmoal twee grote bondgenotschappen in de vörm van nen lappendaeken dee mekare den macht bestraeden zoas de Hooken en Kabeljauwen of - in Engelaand - et Lancasters en et Yorks. Rundumme 1500 was et feodalisme tot zienen bloodegen endstried ekommen en waren der wier könningen dee prebeerden euren absoluten macht te herstellen. Den adel blef mangsmoal wal bestoan, moar wöd tot höfadel in-ekrompen.
Formeel wödden dee feodale rechten ofgeschaft deur den invlood van de Franse Revolutie en den doaropvolgende Franse bezetting van delen van Europa. Met noame Napoleon hef bie-edroagen tot et bestuurleken systeem zoas wi-j dat teggenwoordig kent, eit gemeenten in plaatse van heerlekheden, departementen in plaatse van op feodale groafschappen en dergeleke egroande previnsies, enzowieters.
Alven
Alven bint geysten in lücht, et water of wår dan ouk in de natuur. Sy kummet vöär in de oldgermaanske en oldnoordske oaverleaverings.
Een alv is in de noordske oaverleaverings eyne van de vrüchtbåre natuurgeysten of natuurkrachten, din al in warken waren vöär der ouk mar goden untstünden waren. Se warket med an et bouwen, et up stand holden, mar ouk et ofbreaken, van de wearlden. Din sörget byvöärbeyld ouk dat et leavenssap van Ymir, de allereyrsten (oor)röäs, by de skepping wördden ümme-bouwed töt de stroumen en seyen up Middengaard (Aerde). In de Edda kümt et neet so düdelik når vöärend, mar vake wördden de alven as mooie vermenskelikde natuurweysens of-edåne. De alven bint de vrüchtbårheid in persoon.
de olden
Alven waren slim anweasig in de wearld en religy van de Germanen. De volksverhalen van nu låt seen dat et gelöyv in alven wyds was oaver de germaanske stammen. en neet allinnig by de skandinaviske. Wyds wördden der magiske en geystelike krachten an disse weysens to-edåne. Se solden in een menske van alles uut künnen warken en deyls betöveren. Bepålde dröämen en vöäral nachtmärrys solden ouk van alven vandån kummen.
Der kan esegd wörden dat alven et germaanske neavys bint van de nymfen/sirenen uut de grykske/romeinske verhalen, of van de vili en rusalki uut de slaviske verhalen.
Wanen of alven
Up de Edda wörd espröäken van "de ansen en wanen" eavengood as van "de ansen en alven" as bedüding vöär alle goden, wårdöär et lekt dat de wanen en de alven desülvden bint. Wanen en alven waren beiden vrüchtbårheidskrachten en dårümme kün y et so bügen dat de wanen eigenlik een andere name is vöär de alven. Et kan weasen dat et verskil in name der is ümdat beide en andere status beteakend. De alven solden dan mindere vrüchtbårheidsgoden weasen, vergeleaken med de wanen. Van hyruut sol Vry de heyrser oaver de alven weasen up Alfheim.
Alven künnet dan ouk wear een oaverblyvsel weasen uut vroggere tyden, wår vandån se tydig bint achter-ewörden an de wanen. Din meyr persoonlikheid en vrüchtbårheid hadden.
De disse tydse wearümme-beleaving van de noordske religy din sich med de wanen gangs höld wördt manks med Vanatrú (gelöyv an de wanen) an-edüüd. Dår teagenoaver, of nåst, steyt de Asatrú (Gelöyv an de ansen).
West-Vlaams
thumb|250px|Verspreidingsgebied van et West-Vlaams Et West-Vlaams (in et West-Vlaams zels: West-Vlams) is de streektael die globaol praot wodt in de Belgische perveensie West-Vlaanderen en deur een diel van de bevolking van de Henegouwse gemiente Komen-Waasten (Comines-Warneton), waorvan et grondgebied in 1963 ofscheiden is van de perveensie West-Vlaanderen. Ok in et westen van Oost-Vlaanderen wodden op West-Vlaams liekende dialekten praot, bi'jveurbeeld rond Maldegem in et Meetjesland of Zulte. Daornaost wodt et ok nog praot in et westen van Zeeuws-Vlaanderen (hoewel disse dialekten vaeke bi'j et Zeeuws rekend wodden) en in Fraans-Vlaanderen (Vlaemsch). Et Fraans-Vlaams wodt liekewel mit uutstarven bedriegd; amper inkelde duzenden oolderen op et plattelaand praoten et nog.
In rume zin wodt mit West-Vlaams ok de zuudwestelike dialektgroep van et Nederlaans bedoeld. Op disse meniere is et de verzaemelnaeme veur et West-Vlaams (inklusief Fraans- en Zeeuws-Vlaams) én et Zeeuws. Et nowdaegse West-Vlaams vertoont aanders slim veul overienkomsten mit et Middelnederlaans. Ok hef et veul raekvlakken mit et Nedersaksisch, zoas in de klinkers (goan, biedroage,  uut, zwyn [y=ie]); een persoonlik veurnaemwoord as joe; veul meervoolden op -s; en et inslikken van de e in warkwoorden en meervoolden).
Ding (rechtsgeleardheid)
In de Skandinaviese sproakn het de vergoaring van t laandsbesteur nog aait t storting (t grote Ding) of alþing (t al-ding). In t Nederlaandse sproakgebeed he'j ook nog aait zegswiezen met disse betekenisse: "n besloet ofdingen", "oonder gin beding", of "meedingen naar". Ook t "kort geding" haank hiermet saamn.
Plaatsen
In Nederlaand zeent verskeaidene plekn dee't noar disse vergoaring verwiest. In Tweante he'j bie Maarkel de Deenkspelerbaarg, woer noar verluud in t verleedn regelmoatig zonne vergoaring heuldn wör. In n Achterhook he'j t pleatsken Dinxperlo.
Johan Gigengack
Leawen
Vanof zin veerteenden deed he al skriewen. In de vieftiger joaren van t twentigste joarhoonderd skreef he verhalen vuur De Komeet, n Rooms vakblad vuur koarmsebazen. Vake gungen dee oawer keunst, geskiedenisse, geleuf, en de koarmse.
In 1956 begun he zin egene oetgewerieje, en köm he met t blad Twènterland en -leu en -spraoke, woervuur't he zelf ne skriefwieze bedachten. Samen met G.B. Vloedbeld was he gangs met n Tweants wöardebook, woervan in zin blad alvusten de wöardeliesten edrukt wörden.
Gigengack hopten de strekskriewerieje radikaal te verniejen duur an te sloeten op de tiedsgeest. Zin korte beuken De boetenste duusternis, dee doar bod van. Der wör vuur t eerst vriejelik oawer seks eskrewen, en det stotten aandere platskriewers vuur de skennen, zo as bv. Johan Buursink. Det greep Gigengack zo slim an det hee besleut nooit mear in t plat te skriewen, en hee herneumden zin blad noar Twentse Post.
t Is bekeand det zin blad um allens was. Hee dee allens zelf. Redaksie, t Zetten, t drukken. Hee har mangs nen kroam in t hoes, van stapels drukwoark det nog evoolden mos worden.
Duur Elseviers Weekblad wör zin book vergelekken met t book Fabriek van n Freesk Trinus Riemersma en De Metsiers van Hugo Claus. Der wör van ezegd det "de intimiteit van dialectliteratuur verstoord werd door gedachten en begrippen die in een groot taal- en denkgebied thuishoren.
Noa zin ofskeaid van t Tweants leut Gigengack zik in met Hengelse keunstenoaren, woermet he zochen noar ne depere beleawing, wat um oeteaindelik nit lukten. In t Neerlaands skreef hee doar oawer in zien beuken De trap der vergezichten (1971).
Hee kon t toch nit loaten en köm wier bie de Tweantse sproakebeweaging bie. Hee wör mede-oprichter van de Kreenk Vuur de Tweantse Sproak. Doarbie wör he an ezat duur oetgewer Witkam um Twentse Woorden en Gezegden (1979) te maken. Det is n book met onmeundig völle zegswiezen, dee't he beskrif vanoet de manere zo as ze gebroekt wordt.
Skriefwoark
thumb|300px|Gigengack achter de zetmesiene
Uutgoande verwiezingen
Leven en werk van de schrijver Johan Gigengack uit Hengelo
Twentse Jazzerieje
De Twentse Jazzerieje was van 2011 töt 2013 een vast onnerdeel van t International Jazz Festival in Eanske. Veur de Jazzerieje wörden alle joaren tien neje leedkes in t Twents (en sind 2012 ok annere Oaveriesselse dialektn) skrevven, woarop dan weer muziek skrevven wör wat oetvoord wör deur n jazzkombo van konservatoriumstudenten.
Oet veurroondes wörden tien zängers en zängeressen keuzen, woarmet tien tekstskrievers nen tekst gungen skrieven. Dizze tekste wörden doarnoa deurgevven an tien muziekskrievers, dee doarop muziek skreven, in ovverleg met de zängers en zängeressen en de tekstskrievers. Op et International Jazz Festival wör dan de finale höalden met de neje leedkes. De muziek wör oetvoord deur studeanten van t ArtEZ Konservatorium oet Eanske.
Et festival wör regeld deur Theaterburo Mélange in samennwearking met de Proveensie Oaveriessel. Do as et Grolsch International Jazz Festival ophövven wör, skeiden de Jazzerieje der ok met oet.
Geskiedenis
In 2012 hadden ze der better wear bie. Disse jazzerieje was oetbreidt töt heel Oaveriessel, in samenwearking met de Iesselakademie. Hierdeur köm der ok een deelnemmer oet Zwolle in de finale. Disse jazzerieje wör wunnen deur Petra ter Denge oet Loster, met et nummer Kræng, wat skrevven wör deur Martin ter Denge, op muziek van Jan Wessels.
De Jazzerieje van 2013 wör wunnen deur Arla Brandsma met et nummer Jazzerieje (De klokke liek). Et was skrevven döär Herman Kampman en op muziek zat deur Rik Elings.
Film (cinematografie)
Een film of rolprent is een verhael dat uutbeeld wodt in een serie rap opienvolgende stilstaonde beelden. De snelhied waormit de beelden projekteerd wodden is zodaonig dat disse beelden een vloeiende en kontinue beweging lieken te vormen.
De filmindustrie begon mit films zonder geluud, ok wel de stomme film nuumd. Laeter kwam de geluudsfilm, volgd deur de kleurefilm. De meeste films wodden in een bioskoop vertoond mit behulp van een filmprojektor (alhoewel digitaole projektie steeds vaeker veurkomp), mar d'r wodden ok veul tillevisiefilms maekt.
D'r bestaon verschillende genres. De cinematografie is de filmkeunst.
Een film wodt regisseerd deur een filmregisseur en produceerd deur een filmproducent.
Lotte van der Zee
Lotte van der Zee (21 february 1999, Enske - 6 maart 2019, München) was et mooiste tener-wichyn van Oaveryssel, Neaderland en de wearld (2016-'17). Sy wördden in mei 2016 töt Miss Beauty of Overijssel (juniorkategory) eköäsen, in september 2016 kreyg he de titel Miss Teen of the Netherlands en in augustus 2017 had he de titel Miss Teenager Universe te pakken. By de lätsten had hee et teagen 33 missen üüt andere landen up-enömmen. Sy was de eyrste europääske wat disse prys når Europa en Neaderland haalden.
Doowop
thumb|250px|Doowop-ensemble The Ravens in de jaoren 1940 Doowop (Engels: doo-wop) is een soortement rhythm-and-blues. Kenmarken bint a capellazang mit een melodie die oe grep, en een ienvoudige maot mit weinig of gien instermentatie. De stiel kwaamp in de jaoren veertig van de twintigste ieuw op onder Afro-Amerikaans jongvolk en Italiaanse immigranten in de steden in 't noordoosten van de Verienigde Staoten. 't Was een mengeling van zunder instermenten espeulde jazz, a capellameziek, scat (stemimprovisaties in de jazz) en opera. Vake haj een achtergrondkoortien det ritmische woorden of onomatopeeën zunder wiedere betiekenis zunk, waor ok de name van de stiel van kump. Doowop was toegaankelijk umdej der gien instermenten bij neudig waren, en bracht massa's tieners dertoe um a capella-groepies op te richten.
Invloed van de doowop kuj weerummeheuren in de surfrock van The Beach Boys, de hits van de Four Seasons, de teenybopper-variaanten van de rock-'n-roll van end jaoren vieftig (What Do You Want to Make Those Eyes at Me For? van Emile Ford & the Checkmates) en midden jaoren zeuventig (Sugar Baby Love van The Rubettes) en close harmony-groepen uut de jaoren tachtig zoas The Deep River Quartet en The Flying Pickets.
Kenmarkende zinnen:
Venies
right|250px|thumb|Fotos van stad Venies Venies (Veniesjoans: Venexia, Italjoans: Venezia, Duuts: Venedig) is n stad ien t noordoosten van Itoalje en ain van de belaangriekste toeristische steden van t laand. De stad is baauwd op n hail ìnde lutje aailaandkes dij verbonden binnen mit lutje badkes. Venies het veul knoaltjes dij de ainegste tougangswèg binnen veur summege hoezen.
Middelaiwen
Ien de middelaiwen was Venies ain van de belaangriekste en machtegste steden ien Uropa. t Het nooit bie t Hailege Reumse Riek heurd en het aaltied n vraaie republiek wèst. Dou t Reumse riek ienstörtte wör Venies ain van de steden dij de haandelsreloatsie mit Azie behil. Venies haar den ook n hoog ontwikkelde vloot dij oetìndelk Marco Polo noar Sina toubrocht. Dou t Byzantainse riek vil, veroverde Venies verschaaidene aailanden en kustgebieden dij noudoags bie Graikenlaand en Zyprus heuren.
Riekdom
De haandel brocht Venies n hail ìnde riekdom dij weerom te vinden is ien de aarzitektuur. De Renaissance het heur ientrid ien Venies al oareg vroug mòkt en doardeur is sikkom de haile stad ien dizze stail baauwd. t Gemiddelde hoes ien Venies is slim groot en wordt ook wel n palazzo (palais) nuimd. De ienvloud van Venies is tou ien wiede omtrek zichtboar. Van Verona bit tou Istrie en Dalmoatsie ien t noudoagse Kroatsie hebben kulturele, toalkundege en aarzitektonische ienvlouden had.
Tegenswoordeg
Tegenswoordeg leeft Venies veuraal van zien toerisme. De knoaltjes, de gondels, t karnevaal ezw. geven de stad n typisch aigen karakter. Venies is doarom gelaifd bie lu van over haile weerld. Veul aander steden, zo as Las Vegas, Makau en Doha, hebben n lutje Venies noabaauwd. Ook films as Princess Sissi (1955), Indiana Jones and the Last Crusade (1989) en Casanova (2005) hebben aan de populariteit mitwaarkt. Tegenswoordeg is Venies nait allend meer de stad op de aailaandkes. n Gedailte is ook op t vaste laand baauwd, dat mit n brog mit de aailanden verbonden is.