cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Däänsk
thumb|right|Dialekten in Dänemarken thumb|right|Et däänske taalgebeed Däänsk (in de taal selv: dansk) is een noordgermaanske taal. Et wordt esprokken döär ümsgevear 5,5 miljoon mensken. Et is de taal van bynå alle dänen en is de eynigste officiele landstaal van Dänemarken. In de däänske gebeedsdeylen de Färöer en Gröönland wordt et däänsk döär mår een kleine minderheid van de bevolking esprokken, mår hevt dår nåst de volkstaal wal een officiele ståtus. Et däänsk dat up de Färöer esprokken wordt, wordt ouk wal Gøtudanskt (stråtdäänsk) enöömd. Ouk in et düütske Sleyswyk-Holstein is der noch een kleine bevolkingsgrup den däänsk pråt, wår et de officiele ståtus van minderheidstaal hevt. Up Ysland, een vroggere kolony van Dänemarken, wordt et däänsk vake as tweyde of darde taal esprokken, en is et een verplicht skoolvak up de basisskole.
Med et sweedsk en noorsk is et däänsk, vöäral in de woordenskat, in de Hansetyd slim beinvloded döär et neadersassisk.
Däänsk alfabet
Et däänsk wordt eskreaven in et latynske alfabet, dat nå de Z anevuld wordt med dree däänske letters, de Æ (æ) (üütesprokken as /ɛ(ː)/, so as in literäär), de Å (å) (dat lykas de sassiske å, ao of oa üütesprokken wordt as /ɔː/, of so as in et engelske thought) en de Ø (ø) (üütesprokken as /øː/ so as in nöäte). De V wordt üütesprokken as W. In et däänsk wordet de letters Q, W, X en Z håst neet gebrüked.
Kenmarken
Een kenmark van de däänske üütspråke is de glottisslag oftewal de däänske stød. In summige woorden slåt de stembanden nå een lange klinker evven dichte. In de sassiske dialekten geböärt dat ouk in byvöärbeald et woord 'loupen'; et wordt dan üütesprokken as /loː(p)ʔm̩/ (of 'maken' as /maːkʔŋ/). In de germaanske talen bint dat wyders üütsunderingen. Mår in et däänsk heb y woorden dee underskeiden wordet van mekare döär of se wal of gin stød hebbet, et is verwand med et toonunderskeid in byvöärbeald et sweedsk en noorsk en ouk in et limbörgsk. Et däänsk is heyl nauw verbunden med et noorsk, wat ümsgevear etselvde eskreaven wordt, mår wal een andere üütspråke hevt. Noorweagen hevt een tyd lang deyl üütemaked van et Koaningryk Dänemarken. Vanüüt taalkundig upsicht sol et noorsk as een däänsk dialekt eseen künnen worden. Vanüüt dat standpunt sollen 10 miljoon mensken däänsk sprekken.
Dialekten
In Dänemarken wordet verskillende dialekten esprokken. In Jütland wordt Jütlands esprokken. Jütlands kan upedeyld worden in nørrejysk en sønderjysk (in Süüdjütland / Sleyswyk). Et nørrejysk (Noordjütland) kan upedeyld worden in østjysk en vestjysk. Wyders wordt der østdansk (oustdäänsk, up Bornholm en in Skåne) en ødansk (Emål, up de eilanden Seeland en Fünen) esprokken. Disse dialekten wordet in Dänemarken neet as officiele streaktaal erkend. In Süüdjütland (in Noordsleyswyk) is der noch een kleine bevolkingsgrup den ouk sassisk (sleyswyksk) pråt.
Baka
Baka kin verwiezen noar:
Langedieke
thumb|300px|right|Langedieke Langedieke (Nederlaans: Langedijke) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf in Nederlaand. Et leit tussen Oosterwoolde en et Nationaol Park Drents-Friese Woold. Et dörp het zoe'n 293 inwoners (1 jannewaori 2006).
Et dörp is ontstaon langes een weg. De naeme (letterlik "lange weg") verwiest hier nog naor. D'r staot ok ien van de klokkestoelen in Frieslaand. D'r hangt een klokke uut 1300; de ooldste klokke van Noord-Europa.
Nunspeets
thumb|Doo mer mit geduld hinne - Nunspeetse tekste op de achterkaante van n welkomstbord da'j zien a'j uut de gemeente Nunspeet vortgaon. thumb|De kaorte van t Nunspeetse dialektgebied t Nunspeets is n Nedersaksies dialekt dat espreuken wördt in de Gelderse gemeente Nunspeet. t Nunspeets beheurt tot de West-Veluwse dialektgroep, mer hef deurdat t an t Oost-Veluwse dialektgebied grenst, veule overeenkomsten mit de Oost-Veluwse dialekten. Veural de dialekten van Doorspiek, Elburg en Oldebroek bin stark verwaant an t Nunspeets.
Kenmarken
n Veurbeeld van zo'n kenmark die t Nunspeets mit t Oost-Veluws deelt, is dat t Nunspeets grotendeels gien e-apokope ehad hef, dit betekent dat de -e an t einde van vrouwelike zelfstaandige naamwoorden op de meeste plekken ebleven is, zo bin bieveurbeeld de Nederlaandse woorden kaas, kies en kerk in t Nunspeets keze, kieze en karke (vergeliekbaor mit de Oost-Veluwse dialekten) terwiel de woorden keis, kies en kark in t zujelike en middelste part van t West-Veluwse dialektgebied veurkoemen.
In t Nunspeets he'j oek vake da'j de t vortlaoten (dat in disse schriefwieze niet zichtbaor is), dit he'j oek in t Limburgs, t Utrechts en wele aandere Veluwse dialekten. In de Veluwse dialektgroep nimp t Nunspeets samen mit t Doorspieks en t Elspeets n biezundere plekke in, dit kömp deurdat daor de openere eenklankachtige uutspraak van de oorspronkelik esleuten lange klinkers (t eerste stadium in t veraanderen naor n tweeklank) noen nog altied zichtbaor bin (al is t wel minder ewörden), veurbeelden bin bieveurbeeld de uutspraak, en  (korte i-klank) naost de uutspraak ,  en ) (ie-klank), dit verschiensel is oek niet arg konsekwent, dit zelfde prinsipe hef zich veuredaon bie de uu:  (hus) naost  (huus). n Aander ampart kenmark van t Nunspeets is de ee en oo veur n antal woorden die in t Nederlaands mit n ie of oe eschreven wörden (bieveurbeeld: dree, breef, wee, doon, ko, scho = drie, brief, wie, koe, schoen), dit verschiensel is beteund tot t noordelike deel van de Veluwe.
Verschillen in t Nunspeetse dialekt
t Nunspeets kan in de verschillende gebiejen van de gemeente nog wel es verschillen.
Zo bin t Hulshorster dialekt en t Vierhoutense dialekt wat Nederfrankieser van karakter as t dialekt dat in t darp epraot wördt. t Elspeets hef n wat grotere Nedersaksiese invleud as t Hulshorsts en Vierhoutens, mer weer minder as t dialekt uut t darp. t Dialekt dat espreuken wördt tegen Doorspiek an klinkt op zien beurt weer wat Nedersaksieser as t dialekt uut t darp. Dit ku'j oek goed zien in de onderstaonde zinnen:
Schrieverieje
Der is oek n boek over t Nunspeets uutebröcht: Bie Bart in de rie, mer dit boek wördt niet meer edrokt, ze bin wel drok doonde an t tweede deel van t boek. t Eschreven Nunspeetse dialekt wördt veerder oek nog gebruukt in t Woordenboek van de Gelderse Dialecten.
In de plaotselike kraante hef Lammertnôom oek n eigen kollum, t dialekt van disse stukjes hebben wat meer Doorspiekse invleujen as in t darpsdialekt zelf. Disse stukjes bin laoter ebundeld en in boekvorm edrokt, mit de gelieknamige titel "Lammertnôom".
Nunspeets tellen
A'j gewoon tellen dan gebruuk je de eerste vorm en a'j iets an t tellen bin dan gebruuk je de aandere vorm.
Krödde (tiedschrift)
Krödde (ondertitel: Grunneger tiedschrift) was n tiedschrift veur verhoalen en gedichten ien de Grunneger toal. t Verscheen van 1982 töt ìnd 2015 op zien minst vaaier moal ien t joar en wordde drokt ien Stad. Oprichters waren Wim de Lange, Fokko Veldman, Henk Scholte en Hanny Diemer. De redakteuren waren op t lest Jan Glas, Willem Hartholt en Geesje Vos. Lözze nummers liggen nog in verschaaiden biebeltaiken en binnen te bestellen.
Krödde is kommen noar veurbeeld van t Drìntse letterkundege tiedschrift Roet (opricht ien 1979) en t eerdere blad De Pennevogel (1974-79). De Oostfraise tegenhonger van Krödde is Diesel. Krödde is der mit stopt toen redakteuren mainden dat t tiedschrift in de pepieren vörm nait of onvoldounde konkeraaiern kon mit nijmoodse media. Veur n frizze en nijmoodse oetgave hebben zie geen nije redaksie-/bestuursleden vinden kind. t Is in dezìmber 2016 opvolgd deur t digitoale tiedschrift veur Grunneger literatuur Oader.
De Grunneger dichters Jan Glas en Aly Freije, dij baaiden dichtwaark stoan haren ien Krödde, hebben ien 2006 resp. 2008 de Freudenthal-Pries veur nije Leegsaksische schrieverij wunnen.
Niklaos Kopernikus
thumb|Niklaos Kopernikus thumb|Standbeeld van Kopernikus Niklaos Kopernikus (Platduuts/Duuts: Nikolaus Kopernikus, Latien: Nicolaus Copernicus) (19 febrewaori 1473 – 24 mei 1543) was n belangrieke wiskundige, dokter, jurist en steernskundige die bekend eworden is deur zien ideeën aover de struktuur van t zunnestelsel. Disse gedachten betekenen n ummekeer in t wetenschappelike denken van zien tied en in ons wereldbeeld (de Kopernikaanse revolusie).
Leven en wärk
Hee is geboren äs Koppernigk in Thorn (Toruń) in West-Prusen, in die tied krek äs noe, was t onder Pools gezag. Zo äs vrogger gebrukelik was onder publiserende geleerden, gebruken hee de Latiense vorm van zien naam, ze schreven immers ok in t Latien.
Studie
Kopernikus studeren theologie en steernskunde an de universiteiten van Krakau, Bologna en Padua. Hee was daorumme waorschienlik ok op de heugte van t idee van Aristarchus dät de zunne en niet de eerde t middelpunt van het heelal was.
Wärk
Kopernikus wordt ezien äs de grondlegger van de heliosentriese theorie, die stelt dät de zunne in t midden van t zunnestelsel steet en dät de planeten derumhinne dreien. Dit in tegenstelling töt t gebrukelike wereldbeeld dät ze toe had, waorbie ze de eerde en mens äs middelpunt van t heelal zag. Wel bleef e bie t idee van Klaudius Ptolemaeus dät de planeten eenpaorige bewegingen maken en ok bevatten dit model nog enkele tientallen episykels (korrektieve hulpsirkels um de bane van de planeten kloppend te kriegen).
Ok ging e der vanuut dät alle andere steerns zich op dezelfde ofstand van de eerde bevunnen äs de zunne, mä wel veer buten de bane van de planeet Saturnus. Hee schreef al zien ideeën in 1530 op in n groot wärk, 'De Revolutionibus Orbium Coelestium' ("Aover de umwentelingen van de hemellichamen").
Umdät disse theorie in tegenspraak was mit de toemaolige leer van de Rooms-Katholieke Kärke die t wereldbeeld van Aristoteles en Ptolemaeus anhöng, twiefelden Kopernikus lange aover publikaosie. Eerst nao tussenkomst van de jonge steernskundige Rheticus (Georg Joachim von Lauchen) uut Wittenbarg stemden Kopernikus in mit de publikaosie. Hee gaf n kammeraod zien manuskript mit veur Rheticus, die t uuteindelik in 1543 leut drukken in Neurenbarg. Volgens de legende kreeg e t eerste exemplaar op zien starfbedde aoverhaandigd. De uutgever Osiander had der n veurwoord bie-edaon, mit de strekking dät de theorie aover de zunne äs middelpunt van t heelal veural ezien mos worden äs n wiskundig model en niet äs de realiteit.
Uut de tied
Kopernikus kwam uut de tied in 1543 in Frauenburg (wät noe t Poolse Frombork is) in t Ermlaand en is in de kathedraal begraven. Noe is in de kathedraal en de biegebouwen n museum aover Kopernikus evestigd.
Veur de ingank van t kasteel van Olsztyn steet n bronzen standbeeld van Kopernikus.
21 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 21 april
Niklaos Kopernikus
In opspraak
De Rooms-Katholieke Kärke nam an t begin gien stelling veur óf tegen Kopernikus umdät de kärke de theorie niet äs gevaorlik zag, mede vanwegen t veurwoord van Osiander. Wieder waren zien egeven argumenten nog vere van aovertugend.
Opposisie tegen Kopernikus zien theorie van de kärkelike kante kwam eerst toe protestantse theologen (waoronder Meerten Luther) disse theorie niet in aovereenstemming bevunnen mit de Biebel.
Eerst toe Galileo Galilei de denkbeelden van Kopernikus ging onderbouwen en verbreiden, is t wärk van Kopernikus ok deur de Rooms-Katholieke Kärke op de lieste van verboden boeken ezet (de Index van 1616), waor t weer van of-ehaold is naodät der n paor verbeteringen op an-ebracht waren (1758). Galilei raakten wel arnstig in konflikt mit de kärke. Hee is in de ban edaon en kreeg de leste tien jaor van zien leven huusarrest op-elegd deur Paus Urbanus VIII.
In de 17e eeuw bewezen de waornemingen en wetten van Johannes Kepler en de zwaortekrachttheorie van Isaac Newton t Kopernikaanse wereldbeeld observasioneel en theoreties.
Dialectrenaissance
thumb|300px|De [[Drenthe|Drèentse muzikant Daniël Lohues, boegbield van de meziek mit zang in 't Nedersaksisch]] Mit 't begrip dialectrenaissance wiest veural taalkundigen op de slim toe-eneumen belangstelling veur streektalen en dialecten in Nederlaand en wiedere Europese laanden sund umdebi'j de jaoren zeuventig van de twintigste eeuw, en die töt vandage nog in starkte toenimp. Dizze gruuiende belangstelling, in de stad zowal as op 't plattelaand, viej beveurbield terogge in 't gebruuk van streektaal en dialect in de meziek, schrieveri'je, teniel/cabaret, karkediensten, Biebelvertalings, regionaole zieperiegen en aandere uutzendings van lekaole tillevisiezenders en radiostesjons, en stripverhalen. Allewal d'r al sund de vrogge negentiende eeuw een herlevende dialectcultuur is - denkt beveurbield an een lange tredisie van Nedersaksische tenielstokken en schrieveri'je - is dizze cultuur de leste decennia hiel wat populairder ewörden en hef uutdrokking evunnen in ni'je media. Een vrog veurbield in Nederlaand is de rockband Normaal, die sund 1975 in 't Achterhoeks zingt.
De regionaole taal is bi'j dizze opleving een drager van eigenheid, sfeer en culturele identiteit, en niet zoveule een van huus uut eleerd communicaotiemiddel. Aans as vrogger leeft dizze belangstelling slim under hoogopeleiden, stadsmèensen en lu die as de taal niet van huus uut praot (wat ok vake leidt töt een veul grotere invloed van de standerdtaal op de regionaole taal).
Dizze opleving, die aj zölfs in 't centraolistische Fraankriek viendt, kump lichtkaans deurdet mèensen naormaote Europa en de wereld aal kleiner en ienvörmiger wördt, meer behoefte hebt an 't vienden van heur eigen identiteit. D'r wördt ok edocht det juust deur de starke ofnaome van 't dialectgebruuk, de mèensen d'r acht op geeft det d'r wat weerdevols dreigt kwiet te raken.
D'r bint ok goenend die as mient det d'r in Nederlaand gien dialectrenaissance is, umdet jao veule Nederlaanders zegt dej 't dialect mut beholden, mar dit d'r niet toe leidt det de mèensen meer dialect praot.
't Meertens Instituut, daoras ze Nederlaanse taal en cultuur bestudeert, hef een project 'Dialectrenaissance', waor ze an de haand van cultuurutingen zoas populaire meziek, cabaret, eredienst ezw., bekiekt wat veur veraanderings de dialecten in Nederlaand ondergaot in 't kader van de dialectrenaissance.
22 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 22 april
Sallaandse woorden
Sallaandse proatwiezer
Aan dit artikel wördt nog ewarkt! Iederiene die Sallaands schref, kan de lieste anvullen. Doe mit!
Democraten 66
De parti'je worden op-ericht op 14 oktober 1966 door 44 leu (waorvan 25 in andere parti'jen aktief ewest waren). t Veurtouw worden enommen deur nen journalist van t Algemeen Handelsblad Hans van Mierlo, den parti'janvoerder worden, en Amsterdams VVD-gemeenteraodslid en fraksieveurzitter Hans Gruijters. Den lesten was den faeliken anstichter tot t opzetten van ne ni'je politike parti'je.
Op t moment (2018) is Rob Jetten den fraksieveurzitter in den Tweeden Kamer (worden Alexander Pechtold) en Anne-Marie Spierings parti'jveurzitter.
Bi'j de verkezingen veur den Tweeden Kamer in 2012 haalden de parti'je 12 zettels, 2 meer as in 2010.
Bargske kraier
De bargske kraiers, ouk wel bargkraiers nöömd, binnen et oldste düütske hoonderras, uut et hartogdom Barg. Typisk vöär de hoonders is et kraien, dat 10-15 sekonden duren kin.
Et ras is so seldsaam, dat et up düütske roude lyste in kategory "stark bedreigd" steyt. In Düütskland wordt al jår een kraiwedstryd organiseerd, wårby de hane dee et langst krait wint.
Noorderkoarke (Riesn)
thumb|right|300px|De Noorderkoarke De Noorderkoarke is ne protestaantse koarke in t Tweantse Riesn. De koarke hef 1.970 zitplekn.
Hilgelo
thumb|250px|Hilgelo in den winter In den Achterhook, an de weg van Wenters noar Meddo lig t Hilgelo. t Is een natuurgebeed van 36 bunder groot, woarvan 18 bunder water is, en 6 bunder strand en ligweide. T Hilgelo wödt deur de Duutsers dee tr völle komt, ok wal as Meddosee an-eduud.
Vandage
t Hilgelo hef ne belangrieke recreatieve functie: meer as 140.000 bezeukers per joar komt dr um te zwemmen, in de zunne te liggen, of vermaakt zich op de campings in de buurte. Dr bunt waterfietsen, surfplanken, kano's enzowieter te huur.
23 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 23 april
Hoef
Hoef kan verwiezen naor:
Gruunlaand
Gruunlaand (Gruunlaans: Kalaallit Nunaat, Deens: Grønland) is een eilaand in de noordelike Atlantische Oceaan, en leit in et noordoosten van Kannede. Mit een oppervlakte van 2.166.086 km² is et et grootste eilaand ter wereld. Et maekt diel uut van et keuninkriek Denemarken. Et het vanof 1979 een onofhaankelike pesisie vergeleken mit Denemarken (staotus appatte) en et beheurt vanof 1985 niet meer tot de Europese Unie. De heufdstad van Gruunlaand is Nuuk.
Gruunlaand heurt geografisch bi'j Noord-Amerike, en geologisch zien tot et Kannedese schild. 80% van et laand is bedekt mit een ieslaoge van maximaol drie kilemeter dikte. Allienig de kuststroke van 15-150 kilemeter bried, veural in et zuden en westen, is bewoonber, veural deur de invloed van de Golfstroom. De kusten bin inkarfd mit grote fjorden en gletsjers, waor riegelmaotig iesbargen van ofbreken. Gruunlaand het een poolklimaot.
De oorspronkelike inwoners, de Inuit (ok wel Eskimo's nuumd), bin vanoolds nomaoden. Zi'j vormen liekewel mar een kleine groep. Vereweg de meeste inwoners leven in et zuudwesten en bin Gruunlaanders, een verminging van Denen en Inuit. Zi'j praoten Gruunlaans, dat een dialekt is van et Inuit. Sund 2009 is et Gruunlaans de officiële tael, veur die tied was dat et Deens. Een dadde groep inwoners bestaot uut Europeanen, veural Denen. In de basis Thule bin Amerikaanse soldaoten legerd.
De Gruunlaanse ekenomie steunt veurnaemelik op de visvangst, de jacht, schaepenteelt en mienbouw. Ze exporteren o.a. walvisperdukten, pelzen. Mienbouwperdukten as kryoliet, kwarts, glimmer, lood, zink en iezererts weren ok belangrieke exportperdukten, mar de laeste mien wodde in 1990 sleuten.
Et belangriekste geleuf is liekas in Denemarken et lutheranisme. Et kristendom is rond et eerste millennium nao Christus deur de Ieslaanse kolonist Leif Eriksson brocht.
Godsdienst
Et overgrote diel van de Gruunlaanders is kristen. Roem 64,2% van de Gruunlaanders beheurt tot de Evangelisch-Lutherse Karke. Daornaost bin de Pinksterkarken slim aktief. Omdebi'j 2,8% van de bevolking beheurt tot een Pinksterkarke. 27,4% van de Gruunlaanders beheurt tot een aandere kristelike karke. 3,4% is niet geleuvig.
24 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 24 april
Vlödde
Vlödde, ook flödde, vlodde of room, is n houveulhaid vetrieke mèlk, wat ontstoat deurdat t noa laank stoan blieven boven drieven komt. t Bestaait den ook veur n belaangriek paart oet mèlkvet.
Man zel de mèlk doarnoa ôfvlödjen en de verkregen vlödde wordt veul broekt bie t môken van dessèrs en toarten.
n Spezjefieke vörm van vlödde is slagroom, ook wel ais sloagvlödde nuimd. Ien Groot-Brittannie kent man de variaant double cream, dij nait te vervangen of verwarren is deur sloagvlödde.
Crème fraîche en sour cream binnen Fraansozische, respektievelk Engelse soorten zoervlödde.
Kokosvlödde is n variaant dij nait môkt wordt mèlk, môr van kokosnoten.
Vetgehaalte
t Vetgehalte ien vlödde is n deursloagsgevende faktor ien t broeken, zo bestaait der:
Halle (Bronckhorst)
Halle is een darp in de gemeente Bronckhorst in de previnsie Gelderland in Nederland en besteet uut dri-j kernen: Halle, Halle-Heide en Halle-Ni-jman. De heufdkern is Halle.
Scholen en karken
Halle hef een eigen basisschole, de "Dorpsschole" en een Hervormde karke. Tussen de Darpstraote en de Roggestraote steet de "Koninkrijkszaal" van de Jehova's getugen. In de Heide (Halle-Heide) steet een laegere schole en ok in de Ni'jman vin i'j ne schole: de "Ni'jmanse schole". Beide scholen valt onder 't biezunder onderwies: 't bunt christeleke scholen.
Winkelbestaand
Net as in völle andere kleine kernen bunt ok in Halle in de loop der jaoren völle winkels vedwenen, maor i'j könt ow d'r nog steeds redden: d'r is nog een supermarkt; en a'j de wasmaschine of de televisie kapot hebt köj d'r ok nog terechte, net as met een kapotte fietse, kachel of waterleiding.
Else (Frieslaand)
thumb|300px|right|Else Else (Nederlaans: Elsloo) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et zuudwesten van Oosterwoolde en in et noordwesten van et Nationaol Park Drents-Friese Woold, en het omdebi'j 649 inwoners (1 jannewaori 2006).
Else is ontstaon in de 11e ieuw. In de oorspronkelike Nederlaanse naeme verwiest loo naor "bos"; de naeme betekent dus bos van elzen. De buurtschoppen Tronde en Kannede wodden tot et dörp rekend.
Bi'j de karke staot ok ien van de klokkestoelen in Friesland.
Oldambtsters
t Oldambtsters is ain van de dialekten van t Grunnegs dat sproken wordt ien de Grunnegse gebieden Fivelgo ten zuden van t Damsterdaip, t noordeleke dail van t Oldambt, t Reiderlaand en t noordeleke dail van de gemainte Wedde-Bennewold. Deur de grode ôfstanden tuzzen de westelke punt en de oostelke punt van t sprekersgebied, verschillen de verianten binnen t Oldambsters meer as bie andere Grunnegse dialekten. Zo is t maist oostelskte dail staark verwant aan t Reiderlaands en t maist westelkste dail is staark verwant aan t Hoogelaandsters. t Oostelkste dail kint bieveurbeeld ook nog de kombinoatsie -tsjoon, woar de andere Grunnegse dialekten -tsie broeken, bieveurbeeld kombinatsjoon. t Spekersaantel ligt om en bie 46.000 minsken woarvan de maisten ien de steden Daam en Delfziel.
Ien t Reiderlaand gaait de regionoale variant binoa ongewiezegd de grènze over noar t Duutse Reiderlaand.
t Oldambtsters wordt zain as t Goud Geef Grunnegs. Dit is te zain as t Algemain Beschoafd Grunnegs. De maiste woorden en grammatikaregels dij ien de Grunnegse dialekten veurkommen, kommen ook veur ien t Oldambtsters. Vandoar dat n andere noam veur t Oldambtsters ook wel gewoon Grunnegs-Oostfrais is.
Subdialekten
Binnen t Oldambtsters kon vrouger nog weer onderschaaid moakt worden tuzzen t Duurswoldsters, t Oost Oldambsters en t Oostfrais Reiderlaands. Tegenswoordeg binnen t Duurswoldsters en Oostelek Oldambsters aal meer noar nkander tou gruid en t Reiderlaands is deur Hoogduutse invlouden doar en Nederlaandse invlouden hier, aal meer van t aander Oldambtsters ôfgruid en kin dus nait meer zain worden as subdialekt van t Oldambtsters.
476x235px|Duurswoldsters, Oost Oldambsters en Oostfrais Reiderlaands
Duurswoldsters
t Duurswoldsters is van aal zieden beinvloud worden, zowel vanoet t Veenkelonioalse zuden, t Hogelaandsterse westen en t Oostfraise oosten. Môr in verlieken tou t oostelke Oldambtsters liekt t Duurswoldsters meer op t Hogelaandsters as op t Oostfrais Reiderlaands.
Oostelek Oldambtsters
t Oostelke Oldambsters, ook wel t Grönnegs Reiderlaands nuimd, was t Oldambtsters dat t maist op t Oostfrais leekt. Tegenswoordeg binnen t Oostelke Oldambtsters en t Duurswoldsters aal meer noar nkander tou gruid, woardeur man nait meer proaten kin over dizze baaide dialekten. t Oostelke Oldambtsters wör ook wel aanduud as "de olle Oldambtster boeren toal". Dit geft al aan dat t Oostelke Oldambtsters doudestieds as t maist boers zain wör. t Klinkt tegenswoordeg nog aal donkerder as bieveurbeeld t Hogelaandsters en was t maist beholdene Grunnegse dialekt, wen man t Westerwôlds nait mitrekent. Zo wörren woorden as "oep" (op), "teller" (bred/bôrd), "kniepe" (kroug) en "swants" (steert) nog tot in 20. aiw tou zègd, in tieds dat dizze woorden in de rest van Grönnen (m.o.v. Westerwôlde) al in de 19. aiw oet de mode kwammen. Dit komt ten eerste deurdat t Oldambsters hail oostelk legen is aan de Oostfraise grìns, ten twaide ligt t gebied nait in de direkte omgeven van Stad en ten daarde is t gebied veuraal n agroarisch gebied woar waineg boetender wonen kwammen. De vijerde oorzoak is n nuansering op t daarde punt, noamelk dat der waineg boetenders wonen kwammen, môr doarmit wordt bedould dat der nait veul import kwam boeten t Friso-Saksische toalgebied. Der kwammen noamelk wel veul boetenders wonen, môr oet Oostfraislaand. Tot aan t begun van de 20. aiw was t hail normoal dat der waarkvôlk vanoet Oostfraislaand noar Grönnen kwam om te aarbaiden. Doardeur binnen verschaaidene Hoogduutse invlouden op t Oostelke Oldambtsters kommen. n Opmaarkelke doarvan is dat de k aan t ìnde van n zin voak as kch oetsproken wör. Doardeur liekt t sumtieds wel of man "ikch" zègt veur "ik". Woorden as "edik", "blaik" en "riek" (hooivörk) worden den ook "ettig", "blaig" en "rieg". Aander kenmaarken binnen dat de aa nait oetsproken wordt as /æː/, môr as /aː/, dat man nait zègt van -aauw (bv. "baauw"), môr eerder ouw (bv. "bouw") en dat man voak n -e achter vraauwlieke woorden zet, môr zunder klankveraandern van de mitklinker, zo as wel gewoon is in t Veenkelonioals. Dat betaikent dat man nait zègt van "kraant" en "klomp", môr "kraante" en "klompe" en dus nait zo as in t Veenkelonioals "kraande" en "klombe".
Reiderlaands
t Reiderlaands is t dialekt dat proat wordt tuzzen de Nederlaands-Duutse stoatsgrènze en de Eemse. Ook t dialekt net over Eemse hìn wordt ook wel zain as Reiderlaands, wegen de triftong eau, in woorden as "froger", dat oetsproken wordt as [frjauger]. Veur de twijde hèlft van de 19. aiw kwammen t Reiderlaands en t Oostelk Odambtsters sikkom hailmoal overain. Doudestieds broekte t Reiderlaands noamelk nog veul Nederlaandse lainwoorden. Sunt de ainworden van Praissen binnen dizze dialekten aal meer oetmekoar gruid en worden tegenswoordeg veuraal Duutse lainwoorden broekt. Toch kommen baaide dialekten nog wel dusdoaneg mit nkander overain dat man mekoar over en weer wel goud verstoan kin.
Bat
Bat kan verwiezen naor:
Bareveld
Bareveld kan verwiezen naor:
Digiskopy
thumbnail|Watervoagels digiskoperen
Digiskopy beskrivt en relativ nye manere med en digitaalkamera or en telefoonkamera döär dat okulaar van en (veld)teleskoop to fotograferen. Sünderlik populäär is disse technik mang voagelkykers, dee dår al vrö med to gange weren, man meddewyle hevvet ouk amatöörastronomen de vöärdeylen van disse technik vöär sik vunden.
Oorsprung
De vöärlöyper van de digiskopy is de traditionelle fotografy döär en mikroskoop or en teleskoop. Soudännig höyrt de digiskopy almeyn de afokale fotografy to, wårneam de kameralense an en ander reydskop ansloaten wardt. De moderne digiskopy het Laurence Poh, en vorvaren fotograaf un voagelkyker, aktiv by de Persatuan Pencinta Alam Malaysia ("Malaysian Nature Society (MNS)" in ingelsk), 1999 uutvunden un via ornitoloogske foren internationaal bekend maked. Den name digiscopie~digiscoping het toeyrst de franske voagelkyker Alain Fossé vöär disse technik bruked.
Technik
Vöär digiskopy behöövt eyn beid en veldteleskoop med dreevoot un en kamera, idealiter upto en adapter, wår eyn de kamera an dat veldteleskoop med an vastmaken kan. Ouk sünder adapter is digiskopy möäglik, man dat vorlangt en gode balangs in de handen jüst sou as gedüür un övend de richtige positioon van kamera un veldteleskoop to vinden. Vandage is de digiskopy speciel mang voagel- un ander natuurintresseerde al sou populäär, dat en reyge producenten van veldteleskopen sou as Zeiss, Kowa un Swarovski ouk anpasde adapters vöär vorsküllen digitaalkamera- un telefoontypen anbedet.
Erker
thumb|250px|Een [[Kasteel|kesteel mit een erker]] Een erker of een arkel is een uutbouw boven de straote of de hof van een huus op de begaone grond. 't Liekt daormit van buten wat op een balkon en van binnen op een verbreden vensterbanke.
De Haule (Ooststellingwarf)
thumb|300px|right|De Haule De Haule (ok wel uutspreuken as De Hauwel, Nederlaans: Haule) is een lintdörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et noorden van Oosterwoolde, tussen disse plakken en Haulerwiek, en het omdebi'j 611 inwoners (1 jannewaori 2006).
De naeme komt lichtkaans van havela, dat "heufd" betekent en zol verwiezen naor de omstaandighied dat et gebied van et dörp hoger leit dan de omkrieten die veulal uut vene beston.
De bi'jnaeme van de inwoners van De Haule is ok wel korappen of Hauler rapen.
Armelo
right|200px Armelo (vrogger ok wel Armel eneumd; Nederlands: Ermelo) is n darp en n gemeente in de Nederlandse provinsie Gelderland. De gemeente had op 1 augustus 2013 26.042 inwoeners (bron: CBS). Armelo het n oppervlakte van 87,33 km² (waorvan 1,71 km² waoter). Umdat Armelo an de bossen en t Nuldernauw leit, is t veural zoemers n toeristiese plek. In de Zuud-Afrikaanse provinsie Mpumalanga he'j ok n darp mit de naam Ermelo (Armelo), dat verneumd is naor t Nederlaandse darp.
Overige kernen
De Beek, Drie, Horst, Houtdarp, Leuvenum, Speuld, Staverden, Telgt en Tonsel.
Herkomst naam
In de eerste naamsvermelding uut de 9e of 10e eeuw heette Armelo Irminlo. t Deel lo verwiest naor n op zandgrond elegen bos. Veur Irmin worren verschillende verklaoringen egeuven; groot, goddelik, verheven of t verwiest naor n oud-Germaanse god mit de naam Irmin. Meugelik is der n verbiending mit t Saksiese heiligdom Irminsul.
Geschiedenis
t Darp Armelo besteet al vanof 855. Veur n lange tied bestung t alleen uut boerderiejen, n paor gebouwen, n wiendmeul en n kark. Armelo was aordig stil tot an de 19e eeuw; in t jaor 1830 is der een weg en n treinstasion ebouwd. In 1973 is Armelo n zelfstandige gemeente eworren naodat t daorveur deel uutmaakte van de gemeente Nunspeet.
Verkeer en vervoer
In t noorden van Armelo loopt de autosnelweg A28 van Utrecht naor Groningen. t Stasion van Armelo wort twee keer per uur per richting bezocht deur de stoptrein Zwolle - Utrecht (sentraolspoorweg).
Zuderzee
thumb|right|Plan Lely mit de Ofsluutdiek en dreugleggingen De Zuderzee was de naam van de grote binnenzee die, tot de sluting van de Ofsluutdiek (1932), lag op de plekke van wat noe 't Iesselmeer is. Nao 't gereedkommen van de Ofsluutdiek wörden 't waoter Iesselmeer eneumd, naor de revier de Iessel die derin uutmondt.
De Zuderzee ontstong in de loop van de middeleeuwen uut een merencomplex dät in de Romeinse tied al bekend stong as Flevo Lacus (Flevomeer). De soms woeste binnenzee was zowel een vleuk as een zegen veur de bewoners van 't umliggende laand. Verschillende waotersnoden tröffen de umliggende gebieden.
Skoeftrompet
thumb|right|300px|Skoeftrompet Ne trombone, (mangs fout skoeftrompet of skoeftrombone neumd) is n muziekinstremeant wat töt de kopperne bloasinstrumeantn ereknd wörd. t geluud keump van t triln van de lipn van de spöller (de embouchure, ook wal lipspanning), wat wörd verstoarkt in de buuzn van t instrumeant. n Spöller kan verskilnde toonheugtes maakn duur lipspannige an te pasn en te skoewn met t skoefgedeelte (de coulisse). Duur ne oet te skoewn wördt n buis länger en doarduur n toon leger.
t Woard trombone keump van t Italiaanse "tromba", wat trompet beteeknt, en t achtervoogsel "one", wat groot beteeknt. Ne trombone is dus nen grootn trompet.
Snert
Per streek kin de snert ook nog weer verschillen.
De soep wordt traditsjoneel geten mit brood, lègd bieveurbeeld mit koatenspek of kees of allend butter. Tegenswoordeg wordt der ook voak rookswôrst deurhin doan.
Ien Grunnen en Twìnte is t n traditsie dat der stukskes swienevlais deurhin kommen, in tegenstellen tot de maiste aandere gebieden. Ien Twìnte kinnen der ook stukskes hìnnevlais deurhìn doan worden.
Woenkamer
De woenkamer is een kamer in een huus waor 't dagelijks gezinsleven zich ofspeult. In een woenkamer van vandage de dag wonnen vezite ontvangen, tillevisie ekeken en in veule huushouwens oek egeten. In de woenkamer steet meestentieds de boekenkaste van 't gezin. In de woenkamer steet haos altied een zithoek mit zitstoelen. 't Is vake één van de grootste vertrekken van een huus en is meestentieds op de begaonde grond, veur zoveer 't neet um een appartement in een flat geet of zokswat.
De woenkamer in de vorm zoa-w dat noen kennen, is in stadsbebouwing in de 20e eeuw ontstaon. To de huzen van 't 'gewone volk' groter wönnen, wönnen de samen-evoegen woenkamer/slaapkamer mit besstee escheien in amparte woen- en slaapvertrekken. Bie de riekere luui was 't al eeuwenlange de zogenaamde selon dee de functie van woenkamer vervullen.
Siemon Reker
Siemon Jan Hendrik Reker (Oethoezen, 1950) was sunt 2007 tot 2016 hoogleroar Grunneger Toal en Kultuur aan de Rieksuniversiteit Grunnen ien Stad. Tuzzen 1984 en 2007 was er, op initsjoatief van Provìnzie Grunnen, Grunnegs streektoalfunktionoares bie t Nedersaksisch Instituut. Hai was de eerste streektoalfunktionoares van Nederlaand. Reker is ain van de vernuimdste mìnsken dij t gebroek van t Grunnegs aanpitjen.
Reker studaaierde Nederlaands ien Stad en promoveerde doar ien 1989 op ''Het Groninger werkwoordsysteem en 'hoeven'. Synchrone verbale morfologie in verandering''. Ien 2001 wuir e biezunder hoogleroar, ien 2007 gewoon hoogleroar Grunneger Toal en Kultuur. Bie t aanvoarden van t biezunder hoogleroarschop op 5 meert 2002 huil er de rede Vrij gelijkvormig, en allen daar door niet onäangenaam. In 2016 is hai met emiritaat goan.
Reker is ain van de soamenstellers en schrievers van t Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde (2008).
Partij voor de Vrijheid
De Partij voor de Vrijheid (of-ekort: PVV) is ne politieke parti'je in Nederlaand.
Oprichter Geert Wilders is t enige lid van de parti'je en ok fraksieveurzitter in den Tweeden Kamer, parti'janvoerder en -veurzitter. Nao de Tweede Kamerverkezingen 2010 had de parti'j 24 Kamerzettels, in 2012 kwaamp ze oet op 15 zettels.
De PVV worden in 2005 onder den name Vereniging Groep Wilders op-ericht deur Wilders, een Kamerlid dat t jaor derveur oet de VVD-fraksie stappen en dernao as eenmansfraksie Groep Wilders opereren. Bi'j de Tweede Kamerverkezingen 2006 worden de PVV veur t eerst in den Tweeden Kamer ekaozen met negen zettels. Sund 2009 is de parti'je anwaezig in t Europees Parlement.
De Fochtel
thumb|300px|right|De Fochtel De Fochtel (Nederlaans: Fochteloo) is een dörp in de Friese gemiente Ooststellingwarf. Et leit in et oosten van Oosterwoolde, en het omdebi'j 449 inwoners (1 jannewaori 2006). De naeme zol pienboombos betekenen.
De bi'jnaeme van de inwoners van De Fochtel is ok wel knollen.
Kaamp Ybenheer
Bi'j De Fochtel was sund de jaoren dattig een warkkaamp vestigd in et kader van de warkverschaffing, et Riekswarkkaamp Ybenheer. In 1942 wodde dit een warkkaamp veur mannelike joodse dwangarbeiders. In de naacht van 2 op 3 oktober van dat jaor wodde et ontruumd. Alle 215 kaampbewoners wodden naor kaamp Westerbork ofvoerd, en vandaor naor Auschwitz en Sobibór. Nao de oorlog is et kaamp bruukt om Molukse KNIL-militairen en heur gezinnen te huusvesten. In et dörp is op 2 oktober 2002 een monement onthuld ter naogedaachtenis an et kaamp.
Op et begreefplak staot ok ien van de klokkestoelen in Friesland.
De Friese Meren
Ontstaonsgeskiedenis
De ni'je gemiente is n fusie tussen Gaasterlaand-Sloten, Lemsterlaand, Skarsterlaand en n gedielte van Boornsterhem rond Terhorne. De gemiente het omdebi'j de 51.500 inwoners, mit t stadtien Sloten en de grootste plakken Balk, De Jouwer en De Lemmer. t Wetgevingstrajekt leup vanof halverwege 2011. In t naojaor van 2012 is n wetsveurstel indiend (kaemerstok 33496 2012-2013). In 2013 is t veurstel deur de Twiede en de Eerste Kaemer vaastesteld.
Naeme
De naeme verwist naor de Friese meren. De gemiente dreegt sund de instelling op 1 jannewaori 2014 offisieel disse naeme. Mar de gemienteraod het altied de bevoegdhied om de naeme van de gemiente te wiezigen. Tegeliekertied mit de raodsverkiezings wordde n volksraodpleging hoolden. Bewoners mochten zels veurstellen indienen veur de gemientenaeme. Hierin keus 42,4% veur De Friese Meren, 41,6% veur de Friestaelige variaant (De Fryske Marren). Laeter wordden der ok n protte aandere naemen veursteld zo as 'Marrelân' (2,9 %) en 'Sudergoa' (1,8 %). Mar in t koalisie-akkoord dat in november 2013 tussen FNP en CDA ofsleuten wordde is opneumen toch veur De Fryske Marren te kiezen, wat dus tegen de resultaoten van de peiling ingaot. De Friese regionalistiese parti'j FNP wordde bi'j de gemienteraodsverkiezings de grootste en maekte van n Friese naeme n breekpunt in de koalisieonderhaandelings. Koalisiepartner CDA stemde bi'j disse onderhaandelings in veur n toekomstige naemswieziging naor de Friese variaant. FNP verdedigt heur keuze mit de stelling dat, as rekening hoolden wordt mit de eigen veurstellen van de bevolking in de naemspeiling, '53% veur n Friese naeme keuzen had' en in t pergramme dudelik angeven ston dat de parti'j veur n Friese naeme was. Op 23 april 2014 nam de ni'je raod mit 19 stemmen veur en 12 tegen t besluut dat de naeme mit ingang van 1 juli 2015 wiezigd worden zal. De Friese naeme is dus sund juli 2015 de offisiële naeme wordden.
Plakken
Bi'j de herindieling van Boornsterhem wordde Terhorne bi'j De Friese Meren daon. De plakken Haskerdieken en Ni'jbrogge (beide Skarsterlaand) bin naor de gemiente Et Vene gaon. De gemiente De Friese Meren het 51 offisiële plakken (kernen). Sloten is de ienigste historiese stad binnen de gemientegreenzen.
Drijainhaid
De drijainhaid of triniteit is n konsept over t wezen van God woarbie man oetgaait van n verainen van drij wezens dij soamen de aine aalmachtege god maoken, maor op zokzulf nait aalmachteg binnen. t Is dus faailieks n Gestallt: n hail dat meer is as de som van zien dailen. Ien t westen kent man dit t baeste van de Kristelke god, maor t konsept is aigelks veul older. Der binnen lu dij mainen dat al ien Mesopotamië ien t noudoagse Irak woar ain van de oldstbekende beschoavens ter wearld was, de drijainhaid al bekend was: Nimrod-Ishtar-Tammuz. Vaolgens de biebel wazzen dit gain goden, maor Babylonieze keunens van vlais en bloud.
250px|thumb|right|Brahma-Vishnu-Shiva
Hindoeisme
Ien t Hindoeisme bestaait ook t idee van n drijainhaid. Ofwool t Hindoeisme n hail eande goden kent, zol man t Hindoeisme faailieks as monotheisme zain mouten. Ien t Hindoeisme is der ain aalmachtege god dij de bron en schepper is van aal dat is, ien tieds dat man de aander goden nait ontkent, maor dij binnen leger as de schepper en ook deur hom maokt. Dit is dus verliekensboar mit t Abrahamieze konsept van engelen en (patroon)hailegen. Ien t Hindoeisme verschilt t per streumeng welke god de aalmachtege schepper is. Dit kin Shiva wezen, maor ook Brahma, Vishnu, zien ienkarnoatsie Krisna of welke aander god den ook. Wat veur god of t ook is, dij bestaait sikkom aaltieds oet n drijainhaid (त्रिमूर्ति trimūrti). Dizze drijainhaid kin ook weer verschillen per streumeng. De aine zaegt dat t Brahma-Vishnu-Maheshwara is, aander luu leuven dat t Brahma-Vishnu-Shiva is en weer aander leuven dat Shiva de aalmachtege is woarbinnen Brahma, Vishnu en Rudra de drijainhaid vörmen. Ook de wieze woarop de drijainhaid bestaait is ien elke streuming aans. De aine streuming leuft dat de drij goden lözze wezens binnen en dat as zai soamenkommen zai aalmachteg binnen, ien tieds dat aander streumings oetgoan van t haile, woarvan de drij lözze goden enkeld manifestoatsies binnen. Dit laeste is sumtieds ien de vörm van drij wezens dij noast nkander bestoan, aandermoal is t as ain per keer, woarbie de drij lözze goden ienkarnoatsies binnen van de ziel van de aine god.
right|250px|thumb|Kristelke drijainhaid
26 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 26 april
InterNationale pilotendag
De Bulte (Stienwiekerlaand)
De Bulte is een buurtschop in de gemiente Stienwiekerlaand, in de Nederlaanse perveensie Overiessel. De buurtschop lig in de Kop van Overiessel ten noorden van Stienwiek en de rieksweg A32, laangs de perveensiaole weg N855 (plaetselik de Iesveense weg enuumd) richting Iesvene. De Bulte lig rond de Bultweg en de Onderduikersweg. Der bin zo'n 80 huzen mit zo'n 200 inwoners.
Monumenten
Der is een historische butenplaetse, Huze De Bult, die bestaot uut een bescheiden laandhuus in de stijl van et sobere klassicisme van de laete 18de ieuw. Op et dak zit een luudklokke; bi'j et huus heuren een park en een koetshuus. Et huus, de parkanleg en de tuunmure bin rieksmonumenten.
Der is ok een gemientelijk monument, et Jachthuus op Duivenslaagte 1.
Oegstgeest
Oegstgeest is ne wonplaatse en gemeente in de Nederlaandse proveensie Zuud-Hollaand. Der wont 22.903 leu op ne vlakte van 7,75 km². Der ligt in de gemeente wiedters ginne aandere wonplaatsen.
Et geest-deel in den plaatsnaam wis op de geestgroonden, dee as in et 17de joarhoonderd ofgreawen wörden um ruumte te maken vuur den gröaienden stad Leaden. Oawer et oegst-stuksken zeent völle leu et neet eens. Vroger wör den naam ook wal es as Oest- of Oostgeest skrewen. Et doarp lig ja op et oosten van de geestgroonden. Mer op ne goderenlieste oet et 10de joarhoonderd steet vuur et doarp den naam Osgeresgeest. Dit zol op den oorsproonkeliken behearder van de groonden duden: Osger (Oskar).
Beskriewing
350px|thumb|left|Geografiese kaarte van de gemeente Oegstgeest (2013). Oegstgeest is ne noabergemeente van de stad Leaden en van de gemeente Katwiek. De bebouwing van disse gemeentes löp in mekaar oawer. In et westen greanzet et an Riensburg in de gemeente Katwiek, in et zuudwesten an Valkenburg in deezölfde gemeente. In et zuudoosten en et oosten an de wieken Leeuwenhook en Meerwiek in de gemeente Leaden, en in et noordoosten en noorden an Warmond en Sassenheem in de gemeente Teylingen.
De gemeente is veur et grötste deal volbouwd. Allennig in et verre noorden en et verre zuudwesten kö'j der nog wat boerderiejen veenden.
Harderhaven
Harderhaven is n buurtschap in de gemeente Zeewolde, in de Nederlaandse provinsie Flevolaand.
Harderhaven is verneumd naor Harderwiek, n plaotse die tweehonderd meter ten zuudoosten van de buurtschap ligt.
Nationaol Park Drents-Friese Woold
thumb|right|400px|Doldersummerveld vanof uutkiektoren, november 2004 Et Nationaol Park Drents-Friese Woold is een groot aniensleuten netuurgebied op 'e greens van de perveensies Frieslaand en Drenthe. Et ruum 6100 bunder grote Nationaole Park bestaot uut bos, heide en stoefzaanden.
Belangrieke plakken an de raanden van et park bin de dörpen Appelsche in Zuudoost-Frieslaand en Doldersum, Diever, Hoogersmilde, Wapse en Vledder in Drenthe.
Gorkum
Gorkum (Nederlands: Gorinchem, in t Nederlands ok wel eskreven as Gorcum of Gorkum) is ne stad en gemeente in de Nederlandse provinsie Zuud-Holland. Op ne oppervlakte van 21,93 km² (waorvan 3,01 km² water). Dalem beheurt ok tot de gemeente Gorkum. In t sentrum van Gorkum ligt den good bewaorden veste.
Geskiedenis
Zi'j gaot dervan uut dat Gorkum is ontstaon deurdat vissers en boeren rondumme t jaor 1000 ne naederzetting stichtten op wat heuger elaegen land naobi'j ne monding van den Linge in den Merwede. Gorkum ("Gorinks Heem", d.w.z. de wonplaatse van de Goringa, de mensen van Goro (persoonsname)) wördden t eerst eneumd in n skrift uut 1224 waorin Floris IV de 'Gorkumers' den tolvri'jdom in t hele graofskop Holland bevestigden.
Tussen 1247 en 1267 kwam Gorkum en umgaeving in t bezit van de heren Van Arkel. Otto van Arkel verleenden Gorkum op 11 november 1382 stadsrechten. An t ende van de 13e eeuw wördden rondumme de naederzetting wallen ebouwd dee verstarkt waren met ne mure van pöle, dit um de stad te beskarmen teggen de ovverheersing van de naoberstaoten Holland en Gelre. Halverwaege de 14e eeuw wördden de wallen wieter verstarkt met stenen muren waor 7 poorten in zaten en 23 torens waordeur nen echten stadswal ontstaond.
Daornao was t de beurte van de Watergeuzen um de stad te verovveren. Op 9 juli 1572 namen ze 19 priesters en broders gevangen (umdat zi'j in heur geleuf volheelden) dee in ne turfskoppe buten Den Briel (Brielle) op-ehangen wördden. Disse geesteliken gingen de geskiedenis in as de martelaoren van Gorkum. In t Gorkums Museum hunk n skilderi'j ter naogedachtenis an disse gebeurtenis.
In de 16e eeuw waren de stadsmuren zo zwak dat ze vervangen wördden deur nen ni'jen vestingwal met 11 bastions, dee vandage nog bi'jnao helemaol anwezzig bunt. Den ni'jen wal kwam in 1609 klaor en lag n stuk wieter van t sentrum waordeur de stad twee keer zo groot wierd. In 1673 wierd Gorkum op-enommen in de (olde) Hollandse Waterlinie.
Nao de Golden Eeuw kwam in de 18e eeuw de teruggang. Toon de Franse ovverheersing weerumme leep, verskansten de terugtrekkende Fraanse tröppen zich in den veste. Nao dree maonden belaegerd te waen, gaven zi'j zich ovver. De stad was echter zwaor beskaodigd. Deur den opkomst van de industrie krabbelden Gorkum wier uut t dal en den bouw van stoomskepen leidde tot meer slöpvaort. Der wördden kanalen egraven veur ne bettere deurvaort en der kwam ne spoorliene waordeur de stad better bereikbaor wördden. t Antal inwonners nam to en dissen bleui zörgden derveur dat de binnenstad zo volle raakten dat der buten den wal huze ebouwd mossen worden.
Stadsuutbreiding in de 20e eeuw
An t begin van 20e eeuw vond de eerste uutbreiding plaatse in de Lingewiek en West. Nao den Krieg wördden uutbreiding zocht in t noordwestelike deel van de gemeente. In de jaoren 70 kwam dee uutbreiding klaor waornao de stad in oostelike richting wieter bouwden an de ni'je wiek Wiedskild. In 1985 begun de oentwikkeling in oostelike richting met t stadsdeel Laeg Dalem. Ok greuiden de stad deurdat in 1986 den kern Dalem as gevolg van t gemeenteliken samengaon to-evoogd wördden.
Film en tv
In Gorkum bunt verskeiden films/tv-programma's op-enommen. In de jaoren 70 wördden daor de tv-riege Waaldrecht op-enommen. Den kinderfilm De tasjesdief is grotendeels op de grote markt en in verskillende kleine steggen efilmd.
Soldaotjen
thumb|250px|t Soldaotjen thumb|250px|t Blad van n soldaotjen t Soldaotjen (Tropaeolum majus) is n eenjaorige, krupende en soms klimmende, kruudachtige plant uut de klimkarsfamilie (Tropaeolaceae).
De gladde, grauwgreune blaojen doen denken an n wapenschild. Dit het an de naamgeving bie-edreugen, want Tropaeolum is of-eleid van t Latiense woord "tropaeum", waormee n mit wapens behungen boom as n teken van de overwinning an-eduud worde.
Gebruuk in de keuken
De bloemen, blaojen en zaojen ku'j eten en doen mit n lichtpeperige smaak denken an waoterkars. Soldaotjes worren oek wel tot de speseriejen erekend. De blaojen kunnen in-ezouten worren en de bloemknoppen en greune vruchten kunnen emarineerd worren.
Botaniese biezoenderhejen
t Soldaotjen trekt bladluus an, en oek de riepsen van t klein- en groot koolwitjen, waordeur ie goed in-ezet kan worren um de luzen en riepsen uut de buurt te houwen van are planten of greunten, zo as greune savooiekool.
n Verwante soort is de knolkapsiender (Tropaeolum tuberosum), die as voedselgewas veural in Zuud-Amerika egeten wort.
27 april
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 27 april
Duven
Duven kan verwiezen naor:
Harderwieker ruut (Centaurea jacea)
thumb|250px|Harderwieker ruut 250px|duum Harderwieker ruut (Centaurea jacea) is een kruuiachtige plant in 't geslacht centaurie in de compesietefemilie (Compositae of Asteraceae). Een are naam is Centaurea thuillieri J. Duvigneaud et Lambinon. De plant hef zien dialectnaam te danken an 't feit dat de minsen vrogger dochten dat de plant uut Harderwiek over was kommen weien.
In Nederland (mit uutzoendering van Drenthe) en Vlaanderen is 't een algemeen veurkommende plant die in baarmen en tussen 't puin greuit.