cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vrogge Kristendom
Evangelyn
Et vrogge christendom was anders dan vöäl lüde denket. Der was geyn christelike bybel. In plaatse dårvan gaven christenen een bülte varsys van et verhaal ('oaverleaverings') döär. Uutendelik wördden de Evangelyn up-eskreaven. Mar pas 30 töt 60 jår nå at Christus uut de tyd kummen. Vöäle geleyrden nemmed nu an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allange uut de tyd waren toon as ear evangelyn eskreaven wördden. Al de vere evangelyn bint anonym eskreaven. De titels bint der by edån döär latere bewarkers, neet döär de skryvers sülv. En een nye draeie oaver et verhaal van et vrogge gelöyv is dat der meyr as vere evangelyn waren. Der waren der sülvs meyr as dartig. Evangely betekkend 'good nys'. Düs de vråge toon de tyd was: wee is Jesüs en wat is et gode nys oaver hüm? Vöäle lüde hebt dee vråge up verskillende wyses bekekken. In de 200 jår nå at Jesus uut de tyd kummen döden letterlik teentallen varsys van syn leaven en bosskop in de runde in.
Dit is allemåle danks de vünds van de Nag Hammadigeskrivten en de Dode Seerollen de vöärige eywe. Wårdöär der nu better ekekken en uuteyne eset wördden kan; dat et vrogge christendom vöäle stroumings en verhalen ehad had. Hyr völgt een updeyling van belangrykste vrogchristlike stroumings (den beståt ouk wear uut meyrdere stroumings):
Vrogchristelike jöyden
Et earste begün van et christendom was et geyn apart gelöyv. Et was eyne van de meyrdere stroumings binnen et jöydendom. Et vrogste christendom had neet et plan ümme sich van et jöydendom of te doon. Et vöäl binnen et jöydse prakkedenken, tradytys en volk. Disse lüde kwamen vake by-eyne. En döden byvöärbeyld et etten van een jöydse måltyd. By et brekken van de stute en et supen van de wyn döden sy de nådrük up ear leyrmeister Jesyua (Jesus syn hebreewse name). Tydens disse samenkumsten güngen sy leyren en prakkedenken uut de Tora (de 5 boken van Moses). Med name de uutleg en doon wår as Jesyua der an gaven. Disse strouming legden vöäral de nådrük up de messiaanske tyd. Dee volgens ear binnenkört sol kutmmen. Et was eartyds vöäle gangs dat der binnen et jöydendom årdig wat bekeyrlingen (uut andere volker) waren en kwamen. Dat was ouk so gangs by de vrogchristelike-jöyden. De apostollen güngen vöäle andere jöyden en bekeyrlingen med de Jesyua-strouming wys maken. Döär Paulus kwamen der vöäle gryken en andere volkerlüde in disse strouming terrechte. Hyrdöär veranderden de jöydse aerd van et vrogge christendom. Neet-jöyden güngen de jöydse gebruken en bekyk up de teksten anders of vord doon.
Mar, töt up de 4. eywe hebt der noch jöydschristelike gruppen beståne. Kyk ouk: Nasoreers en de Ebyoniten.
Jesyua was en Tora-trouwe jöyde, so-as et in Matheus noch düdelik steyt:
Paulüs
Vöär de karke is Paulus belangryk ewesd. In Handelingen van de Apostolen heb y oaver hüm te leasen. Earst heetten he noch Sjaul. Dår-as he in et begün een vervolger van de earste christen-jöyden was. Töt dat he up een mål op Damaskus an güng ümme christenen up te pakken. Hüm een stemme uut den hesmel vröäg 'wårümme as hy hüm [Jesus] vervolgden'. Toon wördden he bekeyrd. Wårnå de edöypt is by Ananyas. Dår hevt he de name Paulus an-enömmen. Hyrnå wördden he jüüste een stark vöärvechter van et christelik gelöyv. Buten Palestina hevt he vöäle neet-jöyden bekeyred. Een bülte gemeynten kwamen up syn name te stån. In den Bybel bint in et Nye Testement een vlink antal breven dee an hüm an-ewessen wörded. Hy wördden later dan ouk de 13. apostel enömed. Nah jå, dat dööd he sichsülve.
Tomas Evangeli
By de vünds van de Nag Hammadi-geskrivten in 1945 was ouk et Tomas Evangely derby. Et Tomas evangely is een apokriv geskrivt. Denne hevt neet töt et kanon van den Bybel toon treaden möäged. Mar teagenwoordig wörd esegd, döär geleyrden, dat et Tomas Evangely jüüste et earste geskrivt was wår de woorden van Jesus upeskreaven wördden. Denne hevt later -so lekt et-, nåst Bron Q, edeent as oorbrunne vöär de latere geskrivten. Vöäle uutspråken bint, feitelik of an-epast, terügge te vinden in de Ny Testementiske boken. Eaven as ouk andere gnostisken.
Et geskrivt watte wy nu in handen hebbet is en nyere uutgave. Disse kümt van de 4. eywe. Mar döär de tekste hen is noch een oldere varsy te seen. In 1900 hadden se al stükkys fragmenten evünden van de 3. eywe. Sy gåt der van uut dat et oorsprüngelik ümstreaks 40 nå Christus eskresven sol weasen. Teentallen jåren vöär dat de bybelske evangelien eskreaven wördden. Een andere teorye segt wear dat Tomas jüüstem vanut de bybelske evangelien, en andere brunnen, is upeskreaven. In plaatse van andersümme. Dit is volgens vöäle lüde de lätste tyd et annemmelikst. Dit ümdat de bybelske evangelien een düdelik jöydse aerd hebbet en Tomas een düdelike gnostiske aerd.
Kykt ouk: Tomas evangely
Apostels en Apostoliske vaders
Jerusalem was et middelpünte van et christendom ewörden, med Jakobus an et höyvd van de gemeynde. Jakobus wördden in et jår 61 esteynigd - volgens Flavius Josefus. Et duurden neet lange of de apostelen hadden wydverspreid gemeynden estiched. De meysten van ear bint as martelaer ümmekummen. So as een evangely skryver et Jesus ouk löät vöärkyken.
De verwöysting van Jerusalem döär de romeinen in et jår 70 hevt as een slim belangryke geböärtenisse espöäled vöär et christendom. Dårnå was Jerusalem neet meyr et middelpünte. Nu wördden Rome dat so süüttys an. In disse tyd waren ouk de meyste ooggetügen van Jesus syn leaven uutestörven. Ümdat de gelöyvigen vastigheid mossen hebben wördden de oaverleaveringen upeskreaven. Vere van disse teentallen boken bint in den bybel upenömmen. Ouk nu gröieden Rome, Caesarea en Antiochie uut töt belangryke ortodoks-christelike middelpünten. In Rome begünnen sich de apostoliske sukcesy te untwikkelen. Wår de lüde dårvan uutgünged dat Petrus de eyrste bisskop van Rome was; en al syn upvolgers in syn tradity höyret. De lüde wat disse plaatse kreygen wördden later paus enömed.
Nå de apostelen en de andere ooggetügen kwamt de tyd vöär eare upvolgers. Denne wörden de apostoliske vaders enöömd. Van vöäle van dee lüde wörd esegd dat sy de apostelen noch ekend hebbet. Antal breven, verhandelingen, fragmenten en apologien van ear bint bewård ebleaven. Van Clemens wördden een tweytal breven bekend. Ouk et underwys van de Twaalf Apostels, de Didache, was een belangryke skrivtelike brunne.
De tyd van de Apostoliske vaders beslöt van 90 töt en med 160 nå Kristüs.
Apostoliske gelöyvsbelydenisse
Undanks de name is disse gelöyvsbelydenisse neet ofkümstig van de apostels. De jüüste dåtum van maak binne wy neet seaker van. Wårskynlik hevt dissen syn oorsprüng in de eyrste of tweyde eywe nå Christus. Eyne van de vrogst bekende ansetten vöär et Apostolicum is terügge te vinden in de geskrivten van Ireneüs van Lyon. In eyne van syn teksten, uut et jår 170 skreavden he de gelöyvssartikels so neader: Wy gelöyvet: in eyne almachtigen God en Vader, den de heamel en aerde sköäp, en de sey en al wat dårin is; en in eyne Christus Jesus, de söäne van God, unsen heyre; den vleis ewörden is uut de macht vöär uns behold; en in Syn lyden under Pontius Pilatus; en in Syn doud en upstanding; en in Syn lyvelike up de heamel an gån; en in Syn terüggekümst uut den heamel in de macht van den Vader ümme alle dinge under eyne Höyvd te doon en oaver allen een rechtvårdig oordeyl uut te sprekken; en in de Heiligen Geyst; en dat Christus sal kummen uut de heamel ümme alle vleis leavendig te maken, en de heidenen en unrechtvårdigen te verwysen når et eywige vüür; en ümme an de rechtvårdigen en heiligen unstarvelikheid en de eywige heyrlikheid te geaven.
Gnostik
Een koppel vrogge kristenen wörd nu de gnostyken enüümd. De gnostyken waren mystyke lüde. Sy menden dat se een soort drekte tugank töt God hadden. 'Gnostyk' kümp van et Grykse 'gnosis', wat 'kennis' of 'weten' betekkend. Mar dit is gyn gewone kennis üüt buken. Et is benül, ingewing. Et is et gelöven dat y een betty van et godachtigen op u hebt. Sy dachten te weten dat de God wat eer beleden desölvden is as dat betty godachtige op uwsölve. En völle gnostyken waren kristenen. Gnostyken skreven de meeste teksten üüt de Nag Hammadi geskrivten. Eer verhalen bint abstrakter en filosofisker as de bybelse verhalen. Völle gnostyken wolden niks van de God van et Olde Testament weten en beweerden dat dissen de kwåden god was. Den hevt de Eerde emaakt en had de mensen hyr op vaste eset. Jesüs is de leermeyster in de Gnostyk den et licht esyn hevt, en leert hu as de weerld in mekare sit en hu lüde weer terogge künt når eer geestelike vörme, lös van et bedarvelike eerdsen. Döör de vündst van de Nag Hammadi geskrivten is et nu düdelik dat et een wyde stroming was, en wydverspreyd. Et hevt syn oorsprünk al årdig vrög: yne van de eerste was et Thomas Evangelie, wülken ouk al årdig gnostisk van ård is.
Ümme en nåby 130 töt en med 160 noa Kristüs hevt et Gnostyk, tydens Valentinus' leven, syne höögtepünte ehad, en güngen den kop ov rund de tyd dat et Ortodokse Kristendom de ståtsgodsdynst van et Romeynse Riek (312 n.Chr.) wörden.
Valentinus
Valentinus (°Alexandrië, ümme en nåby 100 - 175) was een dichter, teoloog en grout gnostisk leraar en opsetter van de sekte van de valentinyanen. Hy wörden ümme en nåby et jår 100 in Beneden-Egypte eboren. Hy wörden kristen en kregen syn wetenskoppelike opleyding in Alexandry, wårnå he når Rome gönk, wår as he van 135 töt 160 ov 165 in warken was. Rund 140 was he krap-an bisskop van Rome ewörden - de fünksy dy later de name paus kregen -, mar üütendelik wörden Pius de martelaar bisskop, in plaatse van hüm. Later is Valentinus nog når Cyprus hen-egåne. Syn lere hadden he med-kregen döör de Stoa en et platonisme van syn ted. Voalgens Tertullianus, dy et nyt so med Valentinus yns was, was hy en knyvtig kearlty en kon he mooy pråten: et ingenio et eloquio poterat. Syn skule gönk in tweeën en kregen een oostelike kante, wår Theodotus by hören, en een westelike med under andere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus köös de mythos boaven de ratio. Dat geböörden op grond van een sweverig gebören. Hy had een visyuun ehad van een pas-eboren kind. Hy vröög dat kind: 'Wy bin y?'. Et kind terogge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was hüm, so as Paulus tuur he op Damascus an göngen, de ewigen Kristüs vöör-ekommen. So as et beskreven stet in syn Evangely van de Wårheyd.
Tertullianus en Origenes
Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek eur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Eankele eagenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.
De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidensen jurist en advocaat den op 195 töt 't kristendom overgongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus n kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven n eersten kristlike dogmatiek.
Der untstun in disse eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:
Zwiggelt
Zwiggelt (neaderlandsk: Zwiggelte) is en esdörp in de gemeynde Middendrente in de neaderlandske provinsy Drente.
Brekking (taal)
Brekking of breaking is n fonologies proces woarbi-j nen zogeneumden neergoanden tweeklank veraandert in nen opgoanden tweeklank. Et verschiensel kump in et Westerlauwers Frees völvuldig veur bi-j de vorming van meervolden en verkleinwoorden.
Zuudwest-Drèents
Zuudwest-Drèents kan wiezen op:
Brekking (taal)
Frees veurbeeld: keal ("kalf") hef nen tweeklank woarbi-j de artikulatoren etzelfde beginpunt hebt as bi-j den i van pit en etzelfde endpunt as bi-j e in vader. In et meervold keallen en et verkleinwoord kealtsje hef den tweeklank t beginpunt van j in jas en t endpunt van e in pet.
Ok in de meeste Noord-Germaanse talen en in et Old-Engels treadt dit verschiensel op. In et Old-Engels gebeurt et veur den r, l en den h. Vergeliek de volgende gebrokken vormen in et Deens en et Old-Engels met de ongebrokken vormen in et Achterhooks:
Westfaolse brekking
Brekking is ene van de heufdkenmarken van de Westfaalse dialekten, ne onderverdeling binnen t Nedersaksisch. Doar verandert de olde korte klinkers binnen open lettergrepen in tweeklaanken: iäten (èten), wiëten (wèten), uapen (open). De Westfaalse brekking was vrogger wieter verbreid noar t westen hen as teggenwoordig. In Oaveriessel ('t Vjenne, Eanter, Riessen) en in de Graofschop Bentheim (Gildehoes) vi'j der noo nog restanten van. In t Vjenne is de brekking deurveranderd noar ne -j met korte klinker: iäten en wiëten bunt noo jätn en wjetn, kuaken (kokken) is noo kwakn. 't Kan ook de readen weazen woarum sommige Twentse dialekten vuur en duur zegt veur veur en deur.
Dialekte met de westfaalse brekking maket van de [eː oː œː] (ee, oo en öö) nen [ɪə ɔə ʏə].
Daeventer
thumb|De [[Grote of Lebuïnuskarke|Grote of Lebuïnuskerke van Daeventer]] thumb|Uutzichte op de Lebuïnuskerke van Daeventer thumb|t Straotenpatroon van Daeventer op disse kaorte uut 1652 is vandage de dag nog altied t zelfde thumb|De Proosdij uut 1130 is t oldste stenen waonhuus van Nederland Daeventer (Nederlands: Deventer) is n stad en gemeente en olde Hanzestad in t oosten van Nederland, in t zuudwesten van de provinsie Aoveriessel. De stad is ebouwd an de rivier de Iessel. De gemeente Daeventer grenst in t noordwesten an de gemeente Olst-Wieje, in t noordoosten an Raolte, in t oosten an Riessen-Holten, in t zuden an Lochem (Gelderland) en, escheiden deur de Iessel, in t westen an Voorst (Gelderland). In t zuden van de gemeente mondt de Schipbeek in de Iessel. Op 1 januari 2020 had de gemeente 100.718 inwoners en het was de ni'jste gemeente in Nederland met 100.000 inwoners.
Daeventer is één van de vuuf oldste steden van Nederland en hef n lange geschiedenis. Daeventer steet al in de 9e eeuwse bronnen van t bisdom Utrecht vermeld. In n oorkonde uut 877 wordt espreuken aover zeuven hoeven in Daventre portu (de haven Daeventer). In 952 wordt Daeventer in n schenkingsoorkonde van keuning Otto I as stad vermeld. Naodat Daeventer in de loop der jören steeds meer rechten en vrieheden kreeg, kreeg t in 1123 van keizer Hendrik V de beschikking aover de gemeentelike gronden. Dit wordt deur historisi ezeen as t moment van t verkriegen van stadsrechten deur de inwaoners. De stad hef t oldste stenen huus, t oldste wandelpark en de oldste wetenschappelike biebeltheek (Stadsarchief en Athenaeumbibliotheek) van Nederland.
Naam
De name Daeventer wordt etymologies toe-eschreven an n in de 8e eeuw of eerder ontstaone samenstelling van twee Oldsaksiese vormen. De name zol dan ontstaon waezen uut *deve-treo, dat betekent zo'n beetjen "an n waterloop elegen geboomte". Döörnaost wordt wel es ezegd dat Daeventer zien name dankt an t stadjen Daventry in Engeland, wöör de kristelike missionaris Lebuïnus (Liafwin) vandaon zol kommen, of nöör n met hum mee-ereisde bevriende monnik met de name Davo ; dit leste lik onmeugelik.
Vanwege de politiek overwegend linkse bevolking werd Daeventer vrogger ok wel t Moskou an de Iessel eneumd. Ok wordt t wel de Koekstad eneumd, vanwege de bekende Daeventer koek.
Dörpen en buurtschappen
Daeventer besteet uut de volgende dörpen:
En de volgende buurtschappen:
Schrievers
De verhaleschriever Herman Korteling was veurzitter van de in 1956 op-erichte Sallandse Schrieverskring. Hee was een van de stuwende krachten achter t tiedschrift veur streektaalschrieverieje De Moespot en publiseerden in 't Swieniegeltje. Gerrit Kuijk (1927) is n Daeventer schriever van kinderboeken, schoelmethodes, grammatika van t Daeventers, memoires en kollums in t Deventer Dagblad. Veul van zien werk, wööronder de kollums, is in t Daeventers eschreven.
Nedersaksiese schriefwiezes
Andere regionale schriefwiezes: Dèventer, Daeventer, Deav(e)nter, Deaw(e)nter, Deventer, etc.
Referensies
thumb|800px|center|De Brink in de binnenstad van Daeventer. Op de veurgrond de Wilhelminafontein, links de Waag, midden achter De Penninckshoek.
Evolutietheorie
De evolutietheorie is volgns de mieste wetenschappers de theorie veur 't ontstaon van alle soorten, 'species', op aarde.
Disse theorie beschref hoe as 't proses verlöp waorbi'j arflike eignschappen binnen 'n populatie, van organismen, in de lope der tied en naor völle generasies veraanderd as gevolg van genetiese variaties, veurtplaanting en netuurliken seleksie.
Véúr de theorie
De idees van Darwin ha'j der nie zo mar. Verre van te veuren en ok in zien tied warren der al völle deankers din zich met d' ontwikling van leven gaangs höalden.
Zuudwest-Noord-Drèents
Verspreiding
't Zuudwest-Noord-Drèents praot ze ien 't grootste diel van de gemiente Westerveld, kleine stokken van de gemientes Midden-Drenthe en Noorderveld en een smalle strepe van de gemiente Möppelt. 't Gebied omvat dizze plaetsen:
Evolutietheorie
Netuurliken theologie
Charles Darwin leefden tussen 1809 en 1882. In die tied deun de measte van 't westerse volk de netuurlike theologie an. Da betekkend da'ze geleuven dat aals emaakt is deur 'n scheppergod. D' Eerde zol ok mar eankele duzenden joaren oald ween. Voalns disse lere zol aals wat lef nooit veraandern en könt soorten ok nie uut starven.
Zuudwest-Noord-Drèents
Verspreiding
Ien de Friese gemientes Weststellingwarf en Ooststellingwarf en de Oaveriesselse gemiente Stienwiekerlaand praot ze vörms van 't Nedersaksisch die as, samen mit 't Zuudwest-Noord-Drèents, Stellingwarfs enuumd wördt.
Evolutietheorie
De Verlechting
hoalfwegen de zestiende ewe göngen luu der zuuties an aans oaver deanken. Dn Fraanskeerl George Cuvier ontdekken, an 't eande van disse ewe, da'j de geschiedenisse van 't leven achter an könt met fosielen ofdrökken. Ok zaggen e dat de fosielen din dieper in n grond lagen minder liekt as op de fosielen die'j boaven vind. Hieruut deun de konklusie dat soorten zeakers wel uut starven könt.
Zuudwest-Noord-Drèents
De 'ae'-klaank
Ien 't Zuudwest-Noord-Drèents gebruukt ze de klaank ae (langrekte èè) ien bepaolde woorden, waor ze ien 't noorden van Drenthe ao zegt en ien de rest van 't zuden aa. Een paer sjibbolets bint: Mit de bokkewaegen hen De Smilde jaegen en  't Waeter klaetert tegen de glaezen det 't zo daevert. Toch bint d'r - zoas ien de aandere Nedersaksische dialecten - veule woorden mit de ao-klaank, zoas gaon, staon, raod, taofel, vraoge.
Evolutietheorie
De Verlechting
De Schotse geologen James Hutton en Charles Lyell ontdekken in dezölven tied dat d' eerde vörmd is deur netuurlik gebeuren. En dat d' Eerde heanig an, en de hele tied verdan, veraanderd. Dus nie deur rappe gebeurtenissen. Dus mos de Eerde völle moalen oaler ween as eankele duzenden joaren.
Zuudwest-Noord-Drèents
Waarkwoordsuutgangen
Ien de Smildes ien de gemiente Midden-Drenthe is de waarkwoordsvervoeging zoas ien de Stellingwarven en Stienwiekerlaand: gien Saksisch ienhiedsmeervold op -t, mar -en (wi'j, ie, zi'j jaegen) en -en bi'j de twiede persoon enkelvold (ie jaegen). Et voltooid dielwoord hef daor gien e- (hef jeugen). Ien 't grootste diel van 't Zuudwest-Noord-Drèentse taelgebied gebruukt ze 't Saksisch ienhiedsmeervold wal (wi'j, ie, zi'j jaegt), en he'j -t bi'j de twiede persoon enkelvold (ie jaegt). 't Voltooid dielwoord hef daor een e- (hef ejeugen, ejacht).
Evolutietheorie
18e ewe
Tussen 1749 en 1788 gaven dn Fraanskeerl Comte de Buffon 'n 35-delige serie uut oaver de natuur. Hierin vreugen e, as eersten, dinge oaver de evolutie an, umme zo andacht te kriegen van de geleerden. Aander volk kwam der in 1800 der met an dat in 't bouwplaan van verskillende dieren völle oaveriene kump. Ok kwammen ze der met dat 'n dier of plaant in eur leven eagenschappen könt kriegen, wuk ze in eur noazoaden deurgeeft.
19e ewe
Van 1831 töt 1836 hef Darwin 'n zeiltöchie rond de weerld hen edoane, in zien schip de Beagle. Onderweg verzamelen e allemoale plaanten en diersoorten. Zienen moat maken doarvan 'n klassificatie van plaanten uut Zuud-Ofrika en de Galapagoseilaanden. Noar 'n bulte tied kieken noar zien verzaamling en 'n bulte lezen, kwammen e met de theorie oaver evolutie en netuurlike selektie.
In 1858 ontvung e 'n manuscript van Alfred Russel Wallace, waorin de evolutie van soorten deur drok uut de umgewing beschrewen stön. Hooker zörgden derveur dat 't manuscript van Wallace samen met antekkenings en 'n brief van Darwin terechte kwam bi'j de Linnean Society. Later dat jaor publiceerden disse organisatie On the tendency of species to form varieties, een gezamenliken presentatie van 't wark van Wallace en Darwin. In naovolging hierop versnelden Darwin de publicatie van zien uuteandeliken miesterwark On The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life, körtweg bekend as The Origin of Species.
De drie basisprincipes
In 1859 publiceerden Charles Darwin zien belangrieksten wark On the origin of species. De evolutietheorie die hierin beschrewen stiet was revolutionair, umdat e beweerden dat iedere soort is ontstaon uut ien veuroalder. Dit betiekent dat soortn in de lope der tied könt veraanderen. Daornaos stelden Darwin dat 't veurtplaantingssucces van 'n individu ofhangt van zien eagnschappen en dat allinnig de eagenschappen die 't best in de umgewing pasten terechte kump in de volgnde generatie. Daordeur past soorten zich stieds varder an. De evolutietheorie leunt op drie basisprincipes; naamlik variatie, selectie en arflikheid.
Seleksie
Van variaasie kump seleksie. In 'n bepoalde umgewing bint ok bepoalde eagnskappn heandig, aandere eagnskappn zit allennig mar in de weg. Iene wat bienoa allenne goeie eagnskappn hef, hef dorumme méér kaans umme völle noakommelings te kriegn. Herbet Spencer nuumn dit  't Oaverleevn van de best an-epastn (Engels: survival of the fittest). Deur disse natuurlike seleksie kump der meer ienlingn met eagnskappn den goed bint in disse bepoalde umgewing.
Nöas natuurlike seleksie he'j ok 'seksuele seleksie'. 't Uuterlik van nen mannegie zeg völle oaver of't 'n goein va zol ween veur 't noageslechte.
Arflikheid
Wóé wös Darwin nog nie, mar hi-j snappn wal dat plaantn en diern eagnskappn deurgeevn kondn. Mar later, met kruzingsekspirimentn van Mendel en 't uutfiguliern van 't DNA, kwaam luu d'r achter dat die eagnskappn en 't deurgeevn dervan geneties mos ween. Veraanderings in de geenn van ealk-iene zörgn veur variaasie binnen 'n soorte.
Rektum (Wierdn)
Rektum is ne boerskop in de gemeente Wierdn, in Tweante, in de Nederlaandse proveensie Auweriessel. Op 1 januari 2006 teldn t 359 inwönner. Rektum lig tusken Wierden en de Huurne, Iepelo, Eanter en Nötter in. t Boernbedrief is vuur de boerskop aait van belaank ewest. t Noaberskop hef ok ne lange tied ne eagn boernboond ekeand. t Deelt saamn met de boerschop Ipelo ne basisschole. Nöast de beeste en de akkerbouw, is dr seend 2004 ok wienbouw op n wiengoardn van 4,60 hectare met druuwnsoortn as Regent en Johanitter en Frühburgonder.
Verleane
In ne darteende-eewse goodernlieste (1260-1270) wör vuur de eerste moal ne boerderieje in Rektum enuumd. Rolf van Bewervorde en zin zöns wördn toubeleend met ne kotte in Bovinc, leengood van Nicolaus de Sconevelde, borgman van Beantem. Dissen har t in leen van de groawn van Beantem. Saamn met n arreaal groond in Ipelo en een aantal aarvn in Eanter. Saamn maakn dit ne eenheid. n Deensman den't t in achterleen hooldn was de riddermoatige femilieje van Bewervorde den't in Rektum de Hof te Bewervorde in bezit har. Ok in Riesn ha'j de Van Bewervoordes. n Naam Rektum wör in de veerteende eewse oarkoonde neet ebruukt, mear ze nuumdn van dee Heerschop Bewervorde. n Naam van Rektum is Nedersaksies en is ne saamnvogige van de verbasterde wöar Rekde of Regde van de oolde name vuur de Regge en -tem, -tum, van -heim. wat "woonstean" beteeknt. De beteeknge is dan ok Nederzettige an de Regge.
Marke Rektum
De marke Rektum heurdn tot 1811 bie het Richterambt Kedingen. Seend dee tied heurt t tou de gemeante wierdn. In 1848 wör de marke as zodoanig op eheewn. De marke van Rektum wör regeerd duur de eagngeaarfden of markegenootn enuumt. Disse dinge veundn gestalte op de markevergaderiges of hooltinges woer at de arfmarkerichter van de marke de leaidige har. Dat arfmarkerichterschop was verbeundn an n arf, ne hoesplaase. Dengenne den at de hoesplaase bezat, hool ok t arfmarkerichterschop. In Rektum lear het arfmarkerichterschop op de Hof te Rektum, ok wal het arve De Hof. Hier weundn ne hofmeier den at vuur de arfmarkerichter allerhaande zake mus doon. De marke besteunn oet volgewaarde arven, brinkzitters, kötterboern en hutn. De volgewaardes bezatn n ieders veer stemn in de marke. De brinkzitters n ieder drei en de kötterboern n ieder ene. n Buurman van t bouwhoes, ok wal boerderieje, kon ok auwer ne oetdrif bezitn um de koubeeste, vearkens, peerde op n es te mang wearn. De resolusies van de hooltinge in Rektum wör up eskreavn in dat markebook. Vuur Rektum zind disse bewaard van 1567 tot an de opheffige in 1848. In de marke Rektum beveundn zik drei huuzer dee at bewont warn duur de Tweantse leage laandadel, te weetn t hoes de Dackhorst, t hoes t Slot, en de Hof te Bewervorde. Duur wee at ze opricht zind is neet bekend. De bezitter in de 14e, 15e en 16e eewe was de familie van Langen. An dat eande van de 17e eewe kömn de huuzer in bezit van börgers duur het maakn van de riekdom. Zoas de femilie Te Coate oet Almelo, bekeand van de Tweantse textielnieverheid, en van de familie Smelt, Rusleu oet Vjenne, dee in t Russiese St. Petersborg geeld harn emaakt. De drei huuzer Dackhorst, t Slot en Bewervorde zind roond 1850 daal höwn, noa dat ze n heeln tied löag hadn estoan.
Geleuf
In Rektum woont in vergeliekige met umringde plaase völ Rooms-Katholiekn en neet-karkelikn. Dit vaalt op umdat t katholieke geleuf vuural in t oostn van Tweante wör oet edreagn. Aandre geleuvn as t Roomske en protestaanse zint dr nauwliks.
Gebroek
Zo as in völ plaase in Tweante en n Achterhook hebt de inwonners in Rektum bienaamn. Net as in t noaberdoarp Eanter of de Stad Riesn is dat de bienaams in Rektum zind verbeundn met de hoesplaase woer at de familie woont. Dit verskiensel is in Tweante neet vrömd.
Volkskarakter en sproake
De Rektummers hoolt dr net as de Eantersen van um zik of te zetn tiegn alns wat in gebruuk is. Ze zint ok greuts op eere sproake. De inwonners wörn vake droadneagels eneumd. De sproake van Rektum wik beheurlik of van umlingde plaase. Disse sproake wörd ok wal het Tweants-Groafschops eneumt, en lik nog t meest op t Eanters.
Nedersaksische begroetingsvörms
In 't Nedersaksisch taalgebied (Noordoost-Nederlaand en Noord-Duutslaand) gebruukt ze verskeiden Nedersaksische begroetingsvörms, naost de vörms die niet specifiek uut dit gebied koomt. Sommige groeten bint buten 't gebied oaver-eneumen.
Moi
Moi (plaatselijk: moin; IPA-uutspraok: mɒj, mɒjn) is in Oaveriessel, Grunning, Drenthe, Twente en de Achterhoek een groet veur zowel ankomst as ofskeid en veur elk moment van de dag. In Twente en Grunning zegt ze noast moi ok wal moin. In Stellingwarf, de Kop van Oaveriessel, Sallaand, op de Veluwe en op Urk wördt dizze groet niet of nauwelijks gebruukt. In Grunning giet dizze groet vaok saomen mit t opsteken van de wiesvinger mit de doeme richting t eigen gezicht.
In 't Duutse diel van 't Reiderlaand zegt ze, onder invloed van Grunning, moei of, minder vake, moi, mai of mei.
In Grunning wördt ok wal moie bruukt (uutespreuken as moijeuh) as tieken van verbaozing. Beveurbield: Harm: Ik heb doezend euro op stroade vonden, Fokko: Moie, zoveul?. t Woord moin wordt ok wal ezegd in Grunning, mar veural deur oldere lu (dan eschreven as moien) en ok as uutrop van verbaozing. De oetdrokking "Moin dokter!" betekent ongeveer t zulfde as "Jezus Christus!" in t Nederlaands. Ok gebruukt ze in Grunning amoi, n samentrekking van ''ah! moi!''
Ok in 't Fins hej de groet moi of moi moi. In Luxembörg zegt ze moien, wat aj veur elk diel van de dag gebruken kunt. Waorschienlijk kump dit van 't woord veur mörreng, wat in 't Luxembörgs 't zölfde woord is (gudde moien = goeie mörreng).
Ofkumst
De groet moi kump lichtkaans van goedemörreng (en variaanten). De verbastering zol d'r dan veur ezörgd hebben det de lu moi uuteindelijk niet meer allennig mit de mörreng associeerden. Ok zol 't van mooi kunnen kommen, in de betiekenis mooien mörreng.
De groet hef qua ofkumst en uutspraok niks te maken mit 't Fraanse veurnaamwoord moi (mi'j). De uutleg det de groet van dit woord kump en in de Fraanse tied gebruukt wördden umme de gek te hebben mit Fraanse soldaten, lek een volksetymologie.
Cultuurutingen
In 2005 kreeg een buzeboekien oaver de Drèentse taal de titel ''Moi! Taalgids Drenthe'' (In Boekvorm Uitgevers, Assen).
De besunder hooglerer Grunninger taal en cultuur Siemon Reker skrif oaver 't gebruukt van moi in Grunning:
Moin / Moinmoin / Moinsen
In Noord-Duutslaand en Zuud-Jutlaand in Denemarken hej de variaant moin (in Noord-Duutslaand ok moinmoin of moinsen - dizze leste variaant veural under jong volk). De Deense groet is uut 't Nedersaksisch van Noord-Duutslaand oavereneumen.
In dielen van Noord-Duutslaand gebruukt ze moinmoin ok wal as uutneudiging um te keuveln, terwijl moi allennig as groet begrepen wördt. Op de Duutse waddeneilaanden heurt ze de dubbele vörm moinmoin niet geern: det betekent zoiets as ' 't Is goed mit oe'.
Bi'j de Duutse marine is moin een in-ebörgerde groet, die vanweengs de minder fermele toon de kameraodskop verstarken zol.
De Bremer privé-radiozender Energy Bremen sponsort veur de Verein Deutsche Sprache 't woord moin um 't gebruuk ervan an te fietern, en veranderden de name van een mörrengpregramma in 2006 in MOIN!
Ofkumst
Moin is lichtkaans een verbastering van Morjen (guten Morgen), gebruukt deur Prusische ambtenaoren in Oost-Frieslaand. De mieste (oldere) Oost-Friezen gaot d'r vanuut det 't een ofkorting is van moi'n Dag.
Goedgaon / goedgoan / goodgoan
In de Nedersaksischtalige pervincies van Nederlaand gebruukt ze as ofskeidsgroet goedgaon (ok espeld: goedgoan); in de Achterhoek en Twente goodgoan.
Goed te passe?
De vraoge Goed te passe? (Tweants: Good te pas(se)?) is in Oaveriessel as begroetingsvörm vergeliekber mit Hoe is 't? 't Antwoord is vake Jaowal. Een typisch antwoord op de vraoge hoe as 't is kan stark relativerend klinken, umdet veul mèensen niet geern mit heur emoties te koop loopt: "Hoe is 't?" Antwoord: "Nog wal aordig goed." Nog wal betiekent niet 'now nog wal, mar 't giet de verkeerde kaant uut', mar mak simpelweg diel uut van de relativerende toevoegingen.
Dr beent in Tweante nog twee aandere maneern um as groot noar de gesteeldheaid van leu te vroagn:
Goidag, guidag, goeidag
In ''Goidag! Taalgids Groningen skrif besunder hooglerer Grunninger taal en cultuur Siemon Reker:  '[Moi] is vooral een amicale groet. Onbekenden in Groningen kunnen daarom beter met Goidag (Guidag, Goeidag) begroet worden.' '' Hi'j mak de volngde verbiendings:
Goiedag even
De groet goidag even of goiedag even ('goeiedag eem'), soms ook wel moi even ('moi eem') is 'n kreet die wel al gebruukt werd deur boeren in de veenbieden van Grunning en Drenthe, mar niet vake deur aandere mèensen. Mar sunds de kreet 'introduceerd' werd deur Evert Baptist op de Grunningse radiozender Simone FM is 't een populaire groet onder de jongen in Oost-Grunning, Oost-Drenthe en Noord-oost-Overiessel.
Oaverzicht
Typisch gebruuk is umme bi'j 't groeten (veurbi'jgaon of vörtgaon) de wiesvinger in de locht te stikken.
Brugge
Brugge of brogge kan verwiezen naor:
Ielst
Ielst kan verwiezen naor:
Auteursrecht
thumb|right|Auteursrechtteken Auteursrecht (ok bekend as copyright [kopierecht]) is et recht van de maker van een wark van literetuur, wetenschap, fotografie of kunst um te bepaolen hoe, woar en wanneer zien wark epubliceerd of vermenigvuldigd wordt. Dit recht ontsteet vanzelf bi-j et maken van zo'n wark.
In et begin was et auteursrecht bedoeld veur beuke, moar tegenswoordigs ok veur völle andere zaken, zoas pregrammatuur, films, op-enommen meziek, foto's en beeldende kunstwarken en journalistiek wark (met uutzondering van ni-js).
Schending van et auteursrecht is in völ gevallen een misdrief en kan met gevangenisstraf worden bestraft. Bi-j schending van auteursrecht kan bi-j de politie angifte edoan worden (bi-j misdrieven kan de politie angifte neet weigeren).
De Auteurswet 1912 definieert et as volgt:
Vake wordt iets wat auteursrechtelek bescharmd is an-egeven met et teken ©. Dit is um dudelek te maken, dat bi-jveurbeeld een foto met et auteursrecht bescharmd wordt. Dat betekent neet, dat wark wat neet met 't teken © epubliceerd wordt, vanzelf ok neet auteursrechtelek beschermd zol waen. Gien enkel auteursrechtelek bescharmd wark mag zonder de toestemming van de maker ekopieerd worden of openbaor emaakt worden deur iemand anders.
Veengoot
Den Veangoate is ne kleine rivier in den Achterhook. Den Veangoate hevt synen öärsprung net ten süden van Lechtenvoorde. Hee ströymt globål in noordwestelike richting. Hee kümt kört langs Harreveld, Marienvelde (Achtersöwwent), den Veldhook en Vorden. Den Veangoate löpt gerüüme tyd evenwydig an de Båkske Bekke. Net ten noorden van Wichmond kümmet beide bekken såmen. Vanaf Wichmond gåt de twey såmenevöögde bekken wyder as de Båkske Bekke. Disse mündet eynige kilomeaters wyder in den Yssel uut. Vanaf et såmenströympünt begint ouk et Ströymkanål van Hackfort dat - as de Båkske Bekke et ankan - sörget vöär ekstra afwåtering når den Yssel.
Den wåterstand in et gebeed wördt ereguleerd döär et Wåterskap Ryn en Yssel. Tüsken 1926 en 1940 wearen der as warkverskaffing verskeydene projekten uutevöörd um den wåteroaverlast in den winter en den sommer to beparken. De afvöörkapaciteit van souwal de Båkske Bekke as den Veangoate wyren vergröäted en vöäle sekundaire wåterloupen in et gebeed wearen verruumd en uutedeped.
De geskydenis en geografy van den Veengout
Ferwerd
thumb|Lekaosie Ferwerd thumb|Ferwerd: Vriehof en karke Ferwerd (Fries: Ferwert) is een dörp en et heufplak van de gemiente Ferwerderediel (Ferwerderadiel), perveensie Frieslaand (Nederlaand), en het omdebi'j 1.823 inwoners (2014).
Et dörp leit an de N357 tussen Liwwadden en Dokkum, vlakbi'j de Waddenzee en in et westen van et terpdörpien Hogebeintum (Hegebeintum). Ferwerd wodt kenmarkt deur een 15e ieuwse karktoren en et is de geboorteplak van ien van de bekendste Friese schrievers Trinus Riemersma.
Sund 1999 is de officiële naeme van et dörp et Friestaelige Ferwert.
Nedersaksische skeeldwöarde
Net as in aandere kultuurn is t in de Neersassiese kultuur neet ongebroekelik um oew onvrea met verskeaidene zaakn oet te drukn in klurige, mear mangs ook meender froaie skeeldwöarde - um achteroet te bidden zoat ze wal zegnt. Nöast det völle Hollaandse skeeldwöarde direkt beent oawer enömn, of an epast noar de Neersassiese oetsproake, is t Neersassies ook verskeaidene eegne wöarde "riek". n Belangriek oonderskeaid tusken t gebroek van skeeldwöarde in Hollaand en t Neersassiese gebeed is det n hoop wöarde in t leste gebeed ook as leefhebnd gräpken bedoold köant wordn, dus duur t ene eande met t aandere te beneumn.
De skeeldwöarde op disse ziede zeent oonderverdeeld in verskeaidene weardn dee at in t Neersassiese gebeed (en feailik de hele Westerse wearld) vuur "fatsoenlik" wordt eheuldn. Leu of zaakn kriegnt n mear of meender slim skeeldwoard noar mate at ze van disse weardn ofwiekt.
Um n good beeld te geewn van de völziedigheaid, is dezelfde indelige an eheuldn as op t Neersassiese Wöardebook, dus ne vaste riege van de Neersassiese variaantn met öare versie van t Hollaandse begrip det boawn an steet:
Stamme
thumb|De onderkaante van n gele [[birke]] n Stamme of boomstamme is de middenstuk van n boom, de takken zitten vast an de stamme. De wortels van n boom zörgen derveur dat de boom blif staon en dus oek t gewicht van de stamme kan houwen. Op de stamme zelf zit dan weer de krone.
Um de stamme zit de schelle die derveur zörgt dat de boom veilig blif staon, niet an-evreten wördt of verbraandt, de schelle kan van onder tot boven weer aanders ween. De stamme is t belangriekste gedeelte bie t maken van planken en aander spul dat van hout emaakt wördt. Bie t kappen van de stamme blif der n stobbe over.
Sommige voegels hebben der nest in de stamme, zo as de spechte, hij hakt zien nest uut in de stamme en bouwt daor dan zien nest.
Op t noordelik halfrond greuien der vake oek mossen op noordkaante van de stamme umdat daor de zunne niet schient, meensen gebruken t wel es as n soort kompas.
Veldhoven
Veldhoven is ne gemeynde in de neaderlandske provincy Noordbråbant. De höyvdsteade van de gemeynde is et lyknamige Veldhoven. Der woanet 45.625 lüde up ne uppervlakde van 31,89 km².
Veldhoven valt in de gröttere metropole van Eindhoven.
Søren Kierkegaard
thumb|Søren Kierkegaard Søren Aabye Kierkegaard (Kopenhagen, 5 meei 1813 – aldaar, 11 november 1855) was n 19e eeuwse Deense theoloog en filosoof. Ok al nuumden he zichzölf n antifilosoof en n religieus schriever en wödt algemien ezien as de eersten existentialistiese filosoof. Tengenswoordig zeg men t aans, zi'j wult Kierkegaard in zien historiese kontekst begriepen en nie laanker interpreteren vanuut de existentialistiese beweging.
Körte beschrieving van zien leven
Søren Aabye Kierkegaard wördden geboren op 5 meei 1813 in Kopenhagen. As leste van de zeuven wichter uut t gezin en hi'j stamden uut t tweede huwelik van zien va. Alle wichter starft veur zi'j de 35 jaor haald magt hebben, behaolve breur Peter, die nog laanker leven zol as Søren. Zien va Michael Peterson Kierkegaard drög n zwaore last met zich met, ofkomstig vanuut zien jeugd: As jonk had he, tiedens t hoeden van schaopen, God vervluukt um zien ellendige bestaon. Dat zörgden nog vake bi'j m veur n zwaormoedige bujjen. Va Michael was toch n prima zakenman die völle geld binnen haald hef. Wat geld betröf kwaam t gezin prima deur. Allene har zien va zien verstaand n bettie kwiet ewörden deur zien vroggere godsvervluuking. Hi'j schref dan ok de vrogge dood van vieve van zien wichter hier op an. Kierkegaard hef beheurlike trekken an disse melancholie van zien va der an over hoolden. An de aandere kaante mut iets m inspireerd hebben, want der bint maar weinig lu die zo völle schreven hebt as Kierkegaard in zo'n körte tied.
Over Kierkegaards wichter jaoren is niet völle bekend. Wi'j wet wel dat he op jonke leeftied beliedenisse daone hef. Wat gebeurden op 20 april 1828, op dat moment was he veertien jaor. Twee jaor later (vanof 30 oktober 1830) gungen he naor schoele op de universiteit. De jaoren daornao starft t iene naor t aandere familielid.
In 1836 kwaam der n prettiger gebeuren, breur Peter gungen in brulfte op 21 oktober met Marie Boisen. Vervolgens hef Kierkegaard in meei 1837 zien eerste ontmoeting had met Regine Olsen, die n belangrieke rolle in zien schrieversleven zol gaon speulen. Maar, in t zölfde jaor, starft Marie Boisen. De maensen kiekt ok niet meer vrömd op um t feit dat der melancholie bi'j disse familie heersten. t Is annemlik dat Søren hier deur bi'j zien studie der onder liedden, ok al is daor nie völle van terugge te vinnen in zien of aandere teksten. Hi'j kwaam nie arg verre met zien studie, want hi'j heuld meer van brekken en uutgaon. Deur disse levenswieze kwaam der n breuk tussen hum in zien va, wölken hoopten had dat Søren t verre zol schuppen binnen de karkelike orde. Op 10 juli 1838 giet he waer met goed zien va en giet he weer drok gaanks met zien studie. Zien va möchten t resultaat niet metmaken, want Michael Peterson Kierkegaard störf in t zölfde jaor op 8 augustus. t Overlieden van zien va hef Kierkegaard völle piene in zien harte daone.
t Knieftige van Kierkegaard wördt dudelik deur zien snelle ontwikkelen. Twee jaor later studeerden he cum laude of. Enkele maond nao zien ofstuderen verlooft he met Regine Olsen. En dan gien jaor verder stuurt he op 11 augustus de ringe terugge en verbrök in oktober 1841 de verleuving. Zien umgeving reageert eschokt en kan t niet begriepen. Kierkegaard zölf, is in zien geschriften aait dubbel west over zien verhoolding töt Regine Olsen. Wat in ieder geval vast stiet is dat de verbrökking met heur van grote invloed is west op t schrieverschap van disse Deen.
Uutaenlik zakt Kierkegaard op 2 oktober 1855 op straote in mekare en wördden in t Frederikshospitaal op-enömmen. Hi'j starft n maond later op 11 november en wördden op 18 november in t familiegraf begraven.
Zien begravenis
Zien breur Peter nemp t besluut um m n karkelike begravenisse te geven. Dit gebeurden in iene van de veurnaamste karken van Kopenhagen. De karke zat helemoale vol en zölfs buten stönnen lu umme de daenker zien leste ere te bewiezen. Veural arme en simpele lu die zien boeken niet iens elezen harren kwaam um m nog iene maol te ziene. Hoogop-eleiden warren der niet bi'j, met uutzundering van n paar lu die hi'j persoonlik haan ekent en studenten.
Peter Christian heuld de overdaenking en zee hierin dat zien breur herinnerd mossen wördden um zien grote daoden veur t christelike geleuf. Nooit har he hiervan of-ewekken en t was veur m de absolute waorheid. Heur mossen verwondering hebben veur Kierkegaards wark maar m tegeliekertied ok vergeven dat he an t aende van zien leven war gaon te dwalen van de echte leer. Dit verwes ongetwiefeld naor 't Ogenblik' en de literaere warken met kommentaar op de karke. Völle aans können Peter natuurlik niet zeggen, met zien karke an de iene kaante en zien breur an de aandere kaante.
Nao de dienst. Toe de kiste al bi'jnao in t graf war daalezakt namen zien arts Lund nog snel even t woord. Hi'j was verontwaordigd over t gedrag van de karke nao t overlieden van zien pasiënt. Hi'j zee dan ok: 'Disse keerl, die hier vandage in stijl begraven wördt, as of he bi'j de karke heurden, was tiedens zien leven iene van de vurigste tegenstaanders van de zölfde karke. Ik gao hier daorumme op tegenin, zowel in zien en mien aegen name, dat men oons anwezigheid hier beschouwd as n deelnemmen an de eredienst van t offisiële christendom. Hi'j is hier tegen zien wille hen ebracht. Ik binne slechts volgd umme dit feit te konstateren. Noch hi'j noch ik bin ooit bi'j n offisiële christelike haandeling west. Naodatte wi'j harren in-eziene wat dit offisiële christendom inhöld.' Noa disse körte toesprake wördden der 'Bravo' ereupen en zölfs 'vort met de domineers!'. Zo wördden Kierkegaard as nog in zien aegen stijl begraven. (De dokter kreeg hiernao van de karke n boete van 100 rieksdaolders en mossen zien exkuus anbieden.)
Op zien grafstiene wördden de volgende tekste, uutekeuzen deur Kierkegaard zölf, an-ebracht: 'Nog n körte tied,
dan he'k ewönnen,
dan is de hele stried
in ien maol verzwönden,
dan kan k rusten gaon
in rozenzalen
Edik
200px|right|thumb|Vlèzen mit krudenedik (origano) Edik (ook edikke of edek) is n levensmiddel dat ontstaait as giste produkten verzoern deur de juuste bakterien. As bieveurbeeld bie de riepen van wien locht in t vat komt, kin de alkohol omzet worden in zoer en ontstaait wienedik. Edik is chemisch zain n oplössen van 4 tot 15% edikzoer mit roek- en smoakstoffen.
Søren Kierkegaard
Zien begravenis
en achter mekare
Edik
Voak wordt edik ook bruukt as konserveringsmiddel veur gruinte as gruken en lutje siepelkes.
Søren Kierkegaard
Zien begravenis
met mien Jezus praoten.'
Edik
In Engelaand doun ze bie summege gerechten edik over t eten hìn, bieveurbeeld bie chips en patat. Standerd krigst bie t zolt- en peperstel edik op toafel zodatst der zölf bie kìnst doun. In Twìnte doun ze ook edik over de mous.
Søren Kierkegaard
Zien filosofie
Kierkegaard stelden dat de taal oons vervrömp van de levende ervaoring, an eziene zi'j n abstrakt gegeven is. Ok komme wi'j in zien wark tegen dat he daenken en bestaon as twee verschillende dingen zöt. Hi'j zee dan ok dat bestaon niet edacht mut wörden, maar leefd. Dit betekent dan niet dat disse twee nummens met mekare te maken hef, want bestaon giet zölfs zo krang samen met existensieel daenken, dat t met mekare deurwaeven mut ween. Kierkegaard gef in dit opzicht n ni'je betekenisse an Hegels term synthese. Better is t misschiene te sprekken van t Deense begrip "Sammensætning". t Krachtens t absurde kreg hier zien beslög. De Waorheid is n samenstelling van onverbindbaarheden, die desondaanks bint samensteld. t Geleuf krachtens t absurde is dan ok de diepste warkelikheid en volgens Johannes Silentio t heugst haalbare veur n maense. t Geleuf is niet deur n maense te bewarken, God mut zölf daor as instaansie bi'j ween.
Kierkegaard onderschet hierbi'j twee aparte daenken: t Eersten is objektief daenken: t is onverschillig tegenover bestaonsvraogen en bestiet uut objektieve waorheden (waorheden as '1 + 1 = 2' en 't groten deel van Nederlaand lig onder t zeenivo'). t Tweede is subjektief daenken: t bezit gien objektieve waorheid (zo kö'j bieveurbeeld bewaeren dat t niet goed is um n maense dwars te zitten, maar kö'j die niet onderbouwen met waorheden, t is namelik n weerde).
Maensen besteed volgens Kierkegaard heur leven an onbedudende gedachtens (zo as: 'Zit mien haor wel goed?') en zinloze ondernemmings (zo as: 't doen van 'leuke dingen' '). Dit keurt he ten zeerste of; hi'j daenkt dat n maense is op-ebouwd uut allemaole subjektieve waorheden. As men disse ontdekt wördt t leven warkeliker en dieper.
Warkelikheid bestiet, a'j t Kierkegaard vraogt, maar is niet uut te drukken in woorden, umdatte wi'j dan metiene subjektieve, abstrakte weerden der an verbindt.
t Boek 'Enten-Eller' (vertaolt as: 'Of-of') is n veurbeeld van direkte kritiek van Kierkegaard op Hegel. Hi'j gaf Hegel der de schuld van dat t verstaandelike leven van n hele ginnerasie ontmaenslikt war. De oorzake hiervan vönnen Kierkegaard t feit dat Hegel de oerlogika van Arostoteles an har epast.
Hi'j wes niet allinnig de Hegeliaanse filosofie van zien tied of maar ok de - in zien ogen - leuge vörmlikheid van de Deense karke.
'Afsluttende uvidenskabelig efterskrift' (Ofslutend onwetenschappelik naoschrift) wördt beschouwd as iene van zien bettere warken.