cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hogen Verteagenwoordiger van de Unie veur Butenlaandse Zaken en Veiligheidsbeleid
Solana
Solana hef nen grötten rol had in t warken noar ne öplössige veur t Konflikt tusken Israel en Palestina, en blif ok nöch steads nen wichtigen architekt a't geet oawer de "Weggekoarte veur Vrede", sammen met de VN, Ruslaand en de VS in t Mirre-Eustenkwartet. Öp 22 juli 2004 had e ne öntmotige met Ariel Sharon in Israel. Sharon willen earst ginne öntmotige hebben met Solana, moar akseptaerde oetendelik de't nich oetmoaken öf e't fien vönden öf nich, de EU was ok önnerdael van de Weggekoarte. Solana bekritisaerden Israel veur t taegenholden van de Palestiense presidaentsverkezigen van 9 jannewoari 2005, moar had loater wier ne öntmotige met Sharon öp 13 jannewoari van t zölfde joar.
In november 2004 assistaeren e t Vereanigd Könnigriek, Fraankriek en Duutslaand in t bevrezen van nukleaer verriekigesmaterioaltovoor met Iran. In de zölfde moand was e ok n önnerdeal biej t töt nen oawereankömst kömmen tusken de twea presideantskandidöat in de situoasie in t laand noa de verkezigen, en öp 21 jannewoari 2005 döa e Ukraïnes nieje presideant Viktor Yushchenko oetnödigen veur ne diskussie oawer t tookömstige lidmoatskop van Ukraïne in de EU.
Verdrag van Lissabon
Öndaanks de noamsveroarige wör t deur völle media nöch steads as de posisie van minister van butenlaandse zoaken zeen. In önnerhaandeligen döat zee de konklusie trekken de'n Heugen Verteagenweurdiger nich mear n Sekretoaris-Generoal van n Road van de Europese Unie wean zöllen moar n Vise-Presideant van de Europese Kommissie, woarmet de sammen-veugde posisie vuld wörren.
The External Relations Commissioner (Benita Ferrero Waldner, left, with Argentinian President Cristina Kirchner in 2006) was merged with the High Representative under the Lisbon Treaty
Lüttersand
duum|394x394px|Luttersand by den Dinkel Et Lüttersand (lokale skryvwyse: Lutterzaand) is en natuurgebeed in de gemeynde Löster in Twente. Et ligt tüsken de dörpe De Lutte un Daenekamp un den anblik van et landskop wördt bepåld döär et rivyrken den Dinkel, wat vry döär et land slingert.
Et beakendal van den Dinkel steyt to book in de Habitatrichtlijn as Dinkelland. Et is en aerdkündig monument ümdat der de aerdlågen van de lätste 15.000 jår to seen sint, un de 10.000-jårgrense is düdelik to seen. By den "grönen start" is in de kneewage van nen slinger van den Dinkel de untwikkeling van nen krunkelwaerd to seen. Den over in den butenbocht steakt der en paar meter höyger boavenuut un löpt stik af.
Der groit en emengd busk van junge un olde waidannen, nöäst heyle lappen med heyde un wakelbüsken up olde sandverstuvingen. Deers dee as der hüset sint under meyr den ysvoagel, overswalve, nachtswalve, swarten un bunten specht, den klemmerd un ålkraie.
Et gebeed kummet vöäle turisten up af üm to wandelen, fytsen un voagelkyken. De Lutterzandweg löpt der hen. Oaver de Kribbebrug kan et den Dinkel oaver. Rund et gebeed ligget en paar campings un eathüse.
Marokko
Marokko, officieel et Könninkriek Marokko, is een land in de Magrebstrek in Noordafrika. Et kik oet oaver de Middellandse Zee in et noorden en 'n Atlantischen Oceaan in et westen. Op et oosten grenst et an Algerieje en op et zuden an et betwiste Westelik Sahara. Met dat leste der biej an grenst et an Mauritanië op et zuden. Marokko zeg ok at ear de Spaanse exclaves Ceuta, Melilla en Peñón de Vélez de la Gomera en verskeidene Spaanse eiländkes heurt. De heufdstad is Rabat, de grötste stad is Kasablanka.
Et land beslöt 446.300 kilometer in et veerkant (of 710.850 kilometer a'j Westelike Sahara metrekkent). Der wont ongeveer 37 miljoon leu. et veurnaamste geleuf is de islam en de officiële sproaken bint Arabisch en Berber. Ok Frans en Marokkaans Arabisch wordt der völ kuierd. Et marokkaanse zelfbeeld en de kultuur bint ne mengeling van Arabische, Berber en Europese kulturen.
Geskiedenis
De eerste leu vestigen zik hier 300.000 joar weerum. De eerste Marokkaanse stoat wör sticht deur Idris I in 788. Doarnoa gung et van vader op zön in verskillende geslachtslienen. In de 11e en 12e eeuw was Marokko op zien stearkst. Too hadden et de Almoraviden en Almohaden veur et zeggen. Ok een groot deel van et noedaagse Portugal en Spanje heuren der in den tied biej an. In de 15e en 16e eeuwen had et Marokko wat zoerder, too as Portugal een stuk land innöm en ok de Ottomanen vanoet et oosten alverdan körterbiej kömmen. Toch wussen de Mariniden en Saadi boetenmaarkse heersers boeten de deur te holden. Ok de Ottomanen kreggen eer der nich onner.
Et 'Alawi-geslacht, dee töt vandaag 'n dag Marokko regeert, kömmen an de macht in 1631. De volgende tweehonnerd joar halen de bände an met et westen. Marokko lig handig bie 'n togang töt de Middellandse Zee, woardeur de Europeanen wa gearn met de Marokkanen um toafel wollen. In 1912 delen Frankriek en Spanje et land in beskearmstoaten. Ze maken ok ne internationale strek in Tangier. Noa opstanden en onlusten teggen de kolonisten kreg Marokko in 1956 zelf weer zeggenskop oaver et land. De beide delen wörren weer tehoop doan.
Sinds de onofhankelikheid löp et in Marokko mooi verdan. Et hef de viefdegrötste ekonomie van Afrika en kuiert oardig met in Afrika en de Arabische wearld. Op wearldskoal hef et deursnee invlood en is lid van de Arabishe Liga, de Middellandse Zee-unie en de Afrikaanse Unie.
Et is een half-konstitutioneel könninkriek met verközzen parlement. De oetvoerende macht lig bie 'n könnink en 'n eersten minister. De wetten wordt bepoald duur de twee parlementskamers: de ofveardigden en roadgevvers. Rechtsproak ligt bie et konstitutionele hof, wat geet oaver de wetmoatigheid van wetten, verkiezingen en volksstemmingen. 'n Könnink hef oardig wat te zeggen, veural oaver et leager, boetenlandse zaken en geleufszaken. Hee kan zoneumde dahirs oetgevven, bevelen dee et land mut volgen.
Eritrea
Eritrea, officiääl de Ståt Eritrea, is en land in den Hoorn van Afrika, in Oustafrika. De grötste stad is de höyvdstad Asmara. Eritrea ligt an Etiopie in et süden, Sudan in et westen un Djibuti in et süüdousten. In et noordousten un ousten ligt Eritrea vöär en grout deyl an de Roude Sey. Dårin hevt et ouk twey eilandengrupen: de Dahlak-archipel un en paar van de Hanisj-eilanden. Et land hevt ne totaaluppervlak van ungeväär 117.600 kilometer in et veerkant.
De öldste menskelike resten dee as evünden sint in et hüdige Eritrea sint sou'n 1 miljoon jår old. Antropologisk undersöök wist uut dat der in de streake vöärname steades to vinden sint uut de evolutionäre geskedenisse van de menske. Et Eritrea van vandage den dag besteyt uut neagen erkende volker, dee ouk neagen språken sprekket. De wydstverbreyde språke is tigrinya. De anderen sint tigre, saho, kunama, nara, afar, beja, bilen un arabisk. Tigrinya, arabisk un engelsk sint de dree språken üm dinge gedån to krygen. De meyste Eritreers sprekket språken uut de afroasiatiske family, eyne van de etiopisk-semitiske språken of kusjitisk. Van de lüde is ungeväär 55% tigrinya, dan noch es 30% is tigre. Dårnöäst gevt et noch verskeidene nilosaharaansk nilotiske grupen. De meyste lüde sint kristelik of moslim. En klein deyl hangt natuurgodsdeenste an.
In de eyrste eywe nå Kristus beslöög et Köaningryk Aksum en grout deyl van wat nu Eritrea un et noorden van Etiopie is. Rund de 4. eywe wör et kristelik. Vöär et grötste deyl van de middeleywen höyrden Eritrea by an et köäningryk Medri Bahri. En klein deyl höyrden ouk by an Hamasien. Et hüdigendaagse Eritrea untstünd do as meyrere köäningryken (sou as Medri Bahri un et Sultanaat van Hamasien) wörden samenevoogd as italiaansk eritrea. Do as et italiaanske koloniale leyger verslån wörde in 1942 küm et under Britsk militäär seggenskap töt 1952. Nå en besluut van de Algemeyne Vergåring van de Vereynigde Natys in 1952 solde Eritrea sikselv de bukse upholden med en lokaal bestüür behalve in butenlandske saken un et leyger. Et solde ouk noch teen jår samen med Etiopie under federaal bestüür vallen. Mär in 1962 stüürden de etiopiske regeyring et parlement van Eritrea når huus hen un nöm Eritrea in. Al in 1961 förmden de afskeidingsbeweaging et Eritreeske bevrydingsleyger. Dee vöchtden de Eritreeske Unafhangelikheidsoorlog töt et sik in 1991 de facto afskeidden. Twey jår later, in 1993, wör et officiääl nå en volksstemming vöär unafhangelikheid.
Eritrea is ne presidentiäle republik med eyne partye. Nationale wetgeavende un presidentiäle verkesingen sint der nooit eweasd. Isaias Afwerki is al seyd de unafhangelikheid van 1993 president. Volgens Human Rights Watch, de partye wat menskenrechten in de gate höldet, steyt Eritrea der neet best up wat menskenrechten angeyt. De eritreeske regeyring düt disse anklachten af as politike kunkelderye. Persvryheid is stark beparked. Volgens de Persvryheidsindeks hangt et steyds underan as eyne van de minst vrye landen. Volgens Verslaggeavers Sunder Grensen is et land seyd 2021 et minst vry van de wearld, selvs under Noordkorea. Alle media-uutgaves un de togang der to wordet skarp in de gate hölden.
Eritrea is lid van de Afrikaanske Uny, de Vereynigde Natys un de Intergouvernementale Untwikkelingsautoriteit. Et is wårneamend lid van de Arabiske Liga, nöäst Brasilie un Venesuela.
Robert
Robert kin verwiezen noar:
Johanna
Johanna kin verwiezen noar:
Klaas Bernink
Klaas Bernink (29. oktober 1913 in Glanebrugge - 1. määrt 1996 in Eanske) was nen kunstskilder uut Twente. Hee is vöäral bekend döär syne strakke skilderyen van burenehüse, landskoppen, fabrykshallen un industry, dee vöäle lüde van em kochteden. Et meyste van syn wark is bewård in de Kunstcollectie Haaksbergen un de gemeynde Eanske.
William
William kin verwiezen noar:
Martin
Martin kin verwiezen noar:
Klaas Bernink
Leavensloup
Bernink syn vader un moder kummet by Gramsbargen in Salland weg. Dee sint up Eanske anekümmen as der noch vöäle wark in de textyl is. Nå de laegere skole un twey jår as loupjungen müt Bernink med 14 jår et fabryk in üm to warken. Dår blivt hee sou'n vyventwentig jår un kümt torechte by Ramie Union up de starkerye; hee müt de spünnene dröäde styver maken in en lymbad, soudat se starker wordet vöär et weaven.
Gerard
Gerard kin verwiezen noar:
Johannes
Johannes kin verwiezen noar:
Klaas Bernink
Leavensloup
Et wark is em gin pyptabak waerd un hee kan der syn ei neet in kwyt. Vöäle tyd spendeert hee in de bibliotheek, by et musik un med syn teykengerei. Eynen dag höyrt hee at de nye AKI, de akademy vöär beyldende künste, ouk ne åvendstudy anbüdt. Hee weat neet wo rap as hee sik inskryven müt. Nöäst vakinholdelike lessen krigt hee ouk kultuurhistoriske insichten med van Aldo van Eyck un Joop Hardy. Der geyt em ne wearld lös.
In 1954 krigt hee de uutnöydiging üm by de Twentske Künstkring to kummen un syn wark uut to stallen in Rijksmuseum Twenthe. Et duurt neet lange of hee eksposeert vakerder. In de jåren '60 is hee styv druk med nen koppel kunsteners dee moderne un abstrakte kunst maket. Hee haalt syne ideen vöäral van fabryksterreinen. As starkerman kent hee al best wat, mär in 1963 trekt hee döär et düütske Roorgebeed. Dår süt hee noch vöäle meyr. Hee maket syne lynen un vlakken strakker un kümt sou up en abstrakt-geometriske förmenspel. Dat kümt em later noch good van pas in syne wandskilderingen in allerhande skoolgebouwen in Eanske. Mär heylemål abstrakt, dat is em ouk neet allens.
As hee 's morgens når et wark hen fytset (hee warket noch altyd in et fabryk), süt hee kleine sköpkes un sküürkes in de weides langs den rand van de stad. Hee begint se to skilderen, up kleine vlakken, med polymeer of akrylvarve. Strakke vlakken med swarte lynen in bysündere klören.
Reisen mag Bernink ouk gaerne doon, un et geyt em sou good dat dat ouk vaker kan. Güng hee in 1958 vöär et eyrste når Parys un teen jår later med synen söäne up ne rundrit döär de Alpen un langs de Middellandse Sey, in de jåren '70 is hee regelmåtig up de Balkan. Et gewoane leaven van de buren dår teagenoaver et kommunisme spreaket em an.
In de tachtiger jåren skildert hee voordan vaker buurderyen. Neet blouts dee in Twente, mär uut heyl Europa. Et strakke uut syne abstrakt-geometriske tyd is der neet meyr by. Lynen magget van em wal bügen.
Styl un tema's
Bernink warket en grout deyl van syn formende jåren tüsken fabryksmüren. Dat küm in de begintyd un et ende van syn skildersloupbane weaderümme. In et begin is hee der slim untovreyden med un sint syne skilderyen strak un grau. Under invlood van den ümmegang med andere moderne kunstenaars wördt syn wark abstrakter un strakker. Vlakken hebbet mär eynen klöör un fabriken hebben gin eynen runden form. Syne buurderyen un landskappen hebbet gin skaden un vake ouk gin sünne. De lucht is wit un grau. böyme sint meysttyds kaal un grillig.
John
John kin verwiezen noar:
Klaas Bernink
Persöönlik
Bernink trouwt in 1936 med Alie Trinks. Uut et huwelik wordet twey kinder geboaren: Joke (1941) un Henk (1946). By de köäring vöär militären deenst wördt Bernink afeköärd; hee solde klörenblind weasen. In syne skilderyen is dår weinig van to seen. Ouk dochter Joke geyt uutendelik skilderen. See hevt en eygen warksteade in Eanske. Söäne Johan kan der ouk med, mär düt et der by nöäst.
Abidjan
Abidjan is de grötste stad in un de ekonomiske höyvdstad van Ivoorküste. Volgens ne volkstelling van 2021 woanden der in Abidjan 6,3 miljoon lüde. Dat is 21,5 procent van et heyle land. Dat maket et de up vyve nå drukstbevolkede stad van Afrika, nå Lagos, Kairo, Kinshasa, Dar es Salaam un Johannesburg.
As kulturääl krüüspunt van Westafrika is Abidjan slim industrialiseerd un verstädelikt. Et is ouk eyne van de drukstbevolkede fransk-spreakende städen van Afrika. Nå den bouw van ne nye kade in 1931 un et anwysen as de höyvdstad van de domålige franske kolony in 1933 groiden de stad rap. Med de afrunding van et Vridikanaal in 1951 kunde Abidjan ne vöärname seyhaven worden. Abidjan bleav de höyvdstad van Ivoorküste nå de unafhangelikheid van Frankryk in 1960. In 1983 wör de stad Yamoussoukro anweasen as de officiäle politike höyvdstad van Ivoorküste.
Toch blivt Abidjan noch altyd de officiäle "ekonomiske höyvdstad" van et land. Et is ja de grötste un bedryvigste stad van et land. Ouk sittet noch vöäle politike instellingen un alle butenlandske ambassades in Abidjan. Et Autonome Distrikt Abidjan, wårunder de stad un wat van syne vöärstäden vallet, is eyne van de 14 distrikten van Ivoorküste.
Immanuel Kant
duum|347x347px|Immanuel Kant Immanuel Kant (Keuninksbaarg in de Pruus, 'n 22en april van 1724 – 'n 12en februari van 1804) was nen Duutsen filosoof en ene van de bekendste denkers van de Verlichting. Hee wördt zeen as ene van de invloodriekste denkers in de westerse filosofie en hef heel wat te doon emaakt in epistemologie, metafysika, estetiek en etiek.
Kant köm met et idee van transcendentaal idealisme, woerin hee zea at tied en ruumte 'vörme van gevööl' warren woermet a'w alle beleavingen vuur onszelf vormet. Doaroet ontsteet dan dat, al bestoat 'dinge-op-zikzelf' dee biedreagt an beleaving, dat dee toch afzunderlik bestoat van de objekten dee'w beleavet. Doaroet volgt dat de objekten dee'w beleavet enkel 'verskieningen' zint in ons egene verstand, en dat wiej de oard van dinge zo as ze van zikzelf zint, neet kennen könt. Kant kon doarop flink wat tegengas verwochten. As wierwoord op de kritiek van filosoof David Hume skreef hee de Kritiek van et Zuvere Verstand (1781/1787), wat ene van ziene bekendste beuker worden is. In zien book beskreef hee ziene teorie van beleaving as antwoord op de vroage of syntetische, onofhankelike kennis kan bestoan, wat de weg vrie zol maken vuur et vaststellen van oetersten vuur metafysische vroagstukken. Kant vergeleek et as vuurbeeld met de Kopernikaanse revolutie um te denken dat de objekten van onze zintuge zik anpasset an onze ruumtelike en tiedelike vörme van interpretatie, zo dat wiej onafhankelik begrip van dee objekten hebt.
Kant meanen dat et verstand ook de bronne vuur moraliteit is en dat skoonheidsidealen voortkomt oet onpartiedig oordelen. Kant ziene zeenswiezen hebt nog aait groten invlood op de hudige filosofie, vuural op et gebeed van epistemologie, etiek, politieke teorie en postmoderne skoonheidsprincipes. Hee wol et verband beskrieven tusken verstand en menskelik beleaven en de -- volgens em -- tekortkommingen van traditionele filosofie en metafysika te boaven kommen. Hee wol een ende maken an wat hee meanen was nen tied van nutteloze en spekulatieve teorieën oaver et menskelik beleaven en mos zik tegelieke stoande holden tegenoaver tegenstanders as Hume. Hee vund zikzelf nen gids langs de woapenstilstand tusken rationalisten en empirische denkers. Volgens de meeste kenners hef hee dee beide kampen bie mekaar weten te brengen.
Volgens Kant kon blievende vreade ontstoan duur wearldwiede demokratie en internationale samenwarking. Misskien kon dit wal de vuurnaamste trad in de wearldgeskiedenisse wean. Oaver woer as Kant kaarken zint leu et neet eens. Wat meant dat hee eerst een ontologisch argument had vuur et bestoan van God en doarnoa oet principe agnost wör. Slimmere kritieken kreeg hee van Schopenhauer, dee ziene vuurskrievende ideeën ofdeed as 'teologische moralen' en 'verdekt mosaïsch dekaloog'. Ook Nietzsche was ginnen fan. Den meanen at Kant 'teologenblood' in de oaren had en neet mear was as nen goodbeleazen apologeet vuur traditioneel Christendom.
Wieders is der genog kritiek op Kant ziene racistische ideeën in wat van ziene minder bekende opstellen, zo as "Oaver et gebroek van teleologische principes in filosofie" en "Oaver de verskillende menskelike rassen'. Kant was lange vuurstander van wetenskappelik racisme, al dreien hee beheurlik bie in de leste tien joar van zien leaven. Oetendelik verwörp hee rassenverskeidenheid en Europees kolonisme in Duurgoande vreade: nen filosofischen schets (1795).
Leavensloop
Kant wör jonk in Keuniksbaarg, et hudige Kaliningrad, en doar is he altied blieven wonnen. Zien vader, Johann Georg Kant (1683-1746), was tuugmaker. Zien moor was Anna Regina Reuter (1697-1737). Van zien vader ziene kante was hee nen Baltisch-Duutsen, in et hudige Letland. Anna Regina zien vader köm oet Neurenberg. Kant zien vader leut em as Emanuel bieskrieven, mer vanof 1746 (mag wean umdat zien vader in meart van dat joar oet de tied köm), verandern hee ziene name in Immanuel, umdat dat meanen hee körter bie et oorspronkelike Hebreeuwse "God met ons" lea.
Met zestene gung Kant verdan noar de Albertina-universiteit in Keuninksbaarg. Der wördt emeand at hee doar eerst godgeleardheid en doarnoa wiesbegearte met natuurwetenskoppen studeerden. De lessen volgden vuural et gedachtegood van Gottfried Wilhelm Leibniz, zo as Christian Wolff dat begreep. Den professor in de logika en metafysika, Martin Knutzen, brachen Kant et Wolffse stelsel bie. Vuurnamer was dat hee Kant in ziene egene wetenskoppelike bookhalle binnenleut. Doar halen Kant ziene interesse vuur Isaac Newton, natuurkunde en stearenkunde an.
Um geld te verdenen wör Kant met 22 hoesmeister in Judten bie Gumbinnen, wat noa 1945 is ummedeupt in Goesev. Hee köm in deenst bie nen domie dee in et Fransk preadiken vuur ne gemeente van Zwitsers-Franske kolonisten. Hee wör hoesleraar bie verskeidene andere adellike families en zodöanig köm hee in de böavenste loagen van de samenleaving van Keuninksbaarg. In 1755 promoveren hee met et proofskrift Principiorum primorum cognitionis metaphysicae (vake anehaald as Nova Dilucidatio; Duutse ummezetting: Eine neue Beleuchtung der ersten Prinzipien aller metaphysischen Erkenntnis; Nedersaksische ummezetting: Een niej lecht op de grondbeginselen van alle metafysische kunnigheid). Dat maken de weg vriej noar ne wetenskoppelike loopbane. Eerst was hee onbetaald privéonderwiezer, woerin as hee kolleges gavven oaver logika, moraalfilosofie, rekkenkunde, natuurkunde, geografie, antropologie en natuurrecht. In 1762 köm hee op de loonlieste van de keuninklike Slotbibliotheek. Bie de universiteiten van Erlangen, Jena en Halle wollen ze em ook wal hebben, mer dee anvroagen sleug hee of.
In 1770 wör Kant hooglearer metafysika en logika an de filosofische fakulteit van de Universiteit van Keuninksbaarg. In 1786 völ hee ook in as boavenmeister. Doarnoa volgen ne earebeneuming an de Keuninklike Prusische Akademie van de Wetenskoppen in Berlien. Kant leut zik disse tied deïstische ideeën ontvallen. Dat völ neet in de smaak bie de censuur en ze verböaden em um nog les te geven in godgeleardheid. Töt 1796 gavven he les in de filosofie. In 1804 köm hee oet de tied.
Hee kreeg een best grafmonument nöast 'n dom van Keuninksbaarg, dat ondanks bombardementen in 'n Tweeden Wearldoorlog wonderwal oaverende bleef. Ook de Sovjetten, dee de rest van de stad opbleuzen in de joaren '50 van de 20e eeuw, leuten et in de bene. Zee zaggen Kant as learmeister van Georg Wilhem Friedrich Hegel, woeras Karl Marx ziene ideeën wier van had. Doarmet was vuur öar Kant ene van de grondleggers van et kommunisme.
Immanuel Kant wördt erekkend bie de moderne filosofen. Zienen invlood op et gebeed van wiesbegearte, etiek, godgeleardtheid, strafrecht, volkerrecht en estetiek kö'j rechtevoort nog aait vernemmen.
Max Douwes
thumb|right|Börstbield van Max Douwes in zien geboorteplaatse De Zietak (Klijndiek) Marcus Taco (Max) Douwes (De Zietak, 22 meie 1923 - Hilversum, 23 meert 1998) was een Nederlaandse tillevisieregisseur, radiomaker en schriever. Hij wördden bekend mit radioschetsen veur Radio Omroep Noord aover de zwarvende trekzakspeuler Mans Tierelier, die later in drok verschenen. Veur de NCRV regisseerde en produceerde hij populaire series zoas Stiefbeen en zoon. Haoste twintig jaor laank was e mitwarker van tiedschrift Oeze Volk. In 1975 wördden hum de Culturele Pries van Drenthe toe-ekend.
Christiano Ronaldo
duum|414x414px|Ronaldo in 2017 Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro GOIH ComM (Portugeyske uutspråke: [kɾiʃˈtjɐnu ʁɔˈnaɫdu]; geboaren up den 5. february van 1985) is nen betaald vootballer uut Portugal. Hee spölt as anvaller un is anvoorder van et nationale manskap van Portugal.
Ronaldo wördt eseen as eyne van de beste vootballers ooit. Hee hevt vyv Goldene Bälle un veer Europääske Goldene Skone wünnen, et meyst van Europa. Hee hevt 34 bokalen up name, wårunder söäven divisytitels, vyv UEFA Champions Leagues, Et UEFA Europääske Kampioonskop un de UEFA Nations League. Hee is rekordholder van de meyste wedstryden (183), doolpünten (140) un skorende vöärsetten in de Champions League (42), doolpunten in et Europääske Kampioonskap (14), internationale doolpünten (118) un hevt allens by mekander et meyste medespöld up internationale wedstryden (196). Hee is eyne van de weinige spöllers dee an meyr as 1100 betaalde wedstryden med edån hebbet un hevt meyr as 800 mål raak esköäten vöär klubs un syn land. As eanigsten spöller van de wearld hevt hee in vyv FIFA Wearldkup-wedstryden eskoord.
Ronaldo is eyne van de bekendste sportlüde van de wearld, med dikke reklametoslage vöär sportmarken en -skone. Forbes beskrivt em as den höygst-betaalden sporter van 2016 en 2017. Hee is den eyrsten vootballer en darden sportman van de wearld den as meyr as 1 miljard dollar verdeend hevt.
Loupbane
Syne betaalde loupbane begünde by Sporting CP. Al rap kreag hee en kontrakt by Manchester United in 2003, do as hee 18 was. Hee wün syne eerste FA Cup in syn eyrste seisoon. Hee wün ouk dree achtereynvolgende Premier League-titels, de Champions League un de FIFA Club-wearldbeaker.
Synen oaverstap når Real Madrid in 2009 was den töt-dan-to düürsten ooit, hee setten de handteykeninge vöär nen prys van € 94 miljoon. By Real Madrid wör hee underdeyl van et anvallende dreetal med Karim Benzema en Gareth Bale, dat de byname BBC kreag. Döär öär wün et manskap van 2014 töt 2018 alle Champions League-titels. Med 23 jår wün hee synen eyrsten Goldenen Bal. In disse tyd wün hee ouk twey mål achter mekander den Goldenen bal in 2013 un 2014, un noch es in 2016 en 2017. Dree mål müst hee Lionel Messi vöärlåten, den as wyd eseen wördt as synen grötsten rivaal. Hee wör twey mål topskoorder alle tyden, vöär Real Madrid un van de Champions League. Dat was nådat hee vöär ses mål up de ryge, van 2012 töt 2018, et vaakst raak had esköäten van dat wedstrydverband. Med Real Madrid wün Ronaldo twey La Liga-beakers, twey Copa del Reys, veer UEFA Champions League-beakers, dree UEFA Super Cups en dree FIFA wearld-klubkampioonskoppen.
In 2018 kochteden Juventus em oaver vöär € 100 miljoon, den düürsten transfer vöär nen italiaansken klub un nen spöäler boaven de 30 jår ooit. Hee wün twey Serie A-beakers, twey Supercoppa Italiana-trofeen en nen Coppa Italia, wör den Waerdevulsten Spöäler van Serie A en was den eyrsten vootballer den as der as topskoorder uutküm in de engelske, spaanske en italiaanske liga's, vöärdat hee in 2021 weaderküm by Manchester United in 2021. Dår vertröäk hee do as in 2022 syn kontrakt untbünden wör.
Syn internationale wedstryden med Portugal begünde hee in 2003 do as he 18 was. Hee hevt 190 wedstryden mededån. Dårmed is hee nu Portugals vaakst-spöälende spöäler. Med meyr as 100 internationale doolpünten is hee ouk den besten skoorder van alle tyden in syn land. Ronaldo hevt medespöäld un raak esköäten in 11 groute wedstrydverbände: syn eyrste goale was by Euro 2004, wår hee Portugal når de finale hülp. In juli 2008 wör hee anvoorder van et manskap. In 2015 wör köäs de Portugeyske Voodbalfederaty em as besten portugeysken vootballer van alle tyden. Et jår der up leidden hee Portugal når de eyrste groute oaverwinning in Euro 2016. Togelyke wün hee hyr de Silverne Sloffe as den eyn-nå-besten skütter van et tuurnooi. Dårmed was ouk synen veerden Goldenen Bal binnen. In de FIFA Konfederatykup van 2017 leidden hee Portugal nå ne darde steade, når de winst in de UEFA Nations League in 2019 (wårby hee weader topskoorder was in de finale) un kreag de Goldene Sloffe as topskoorder van Euro 2020.
Persöönlik
Hee had ses kinder. Eyrst kreag hee nen söäne, den geboaren is up 17 juni 2010 in de Vereynigde Ståten. Hee hevt vulleydige seggenskop oaver et kind, mär hevt med de moder afespröäken dat hee niks löslöt oaver öäre identiteit un van et kind. In januari 2015 had Ronalde et nüst under den boum med russisk model Irina Shayk.
Hee is vader van nen tweyling dee up 8 juni 2017 geboaren wörden in de Vereynigde Ståten, via nen draegmoder. Up et ougenblik hevt hee verkeyring med et spaanske model Georgina Rodríguez, wårmed hee seyd 12. november 2017 ne dochter hevt. Et koppel verwachteden ne tweyde tweyling in 2022. En jünken oaverleavden de geboarde neet, et määdken wal.
Ronaldo syn vader José küm in 2005 uut de tyd döär nen anetasteden leaver van et supen do as den 52 was. Ronaldo was do 20 jår old. Et kan good dårümme weasen dat Ronaldo når eygen seggen gin alkohol drinkt. Do as et britske blad The Sun skreav dat hee hagelkeiendikke eseen was tydens syn herstsel van ne blessure, klaagden hee se subit an.
Vrygeavigheid
Ronaldo doneert reagelmåtig blood en beynmarg. Ouk steyt hee bekend as eyne den as reagelmåtig geld doneert, byvöärbeald nå den Tsunami in den Indisken Oceaan van 2004, of 5 miljoon britsken pund vöär reddingswark by den aerdbeaving van Nepal in 2014. Do as en sekenhuus in Madeira syn moder wüst te redden van kanker, doneerden hee et sekenhuus 100.000 britsken pund. En nå at hee nen smaadsake teagen The Sun had ewünnen, gavven hee et unbekende bedrag wat The Sun em must betalen an en leefdådigheidsinstelling up Madeira. In 2016 wün Ronaldo € 600.000 an bonus vöär et winnen van de Champions League. Dat geld doneerden hee vulleydig an gode dolen.
Wyders set Ronaldo sik in vöär erkenning en verbeatering van de slechte ümstandigheiden van indonesiske mangrovebusken en is hee ambassadöör vöär Save the Children.
Rechtsaken
In 2017 beskuldigden de spaanske belastingdeenst Ronaldo van belastinguntdüking. Tüsken 2011 en 2014 solde den vootballer noch € 15 miljoon an de latte hebben. Ronaldo must vöär twey jår et huk in en kreag der noch ne boote by van €18,8 miljoon, wat later torüggedraid wör töt € 16,8 miljoon nå nen oavereynkumst. De gevangenisstraffe was vöärwaerdelik.
Ouk hebbet en paar vrouwlüde Ronaldo aneklaged vöär verkrachting, mär dat is nooit beweysen.
Spyker
thumb|250px|Spyker logo Spyker was een Nederlaanse fabrikant van koetse, auto en luchvaartuug. T mark was grundden den 1880 in Hilversum, Nederlaand döär Jacobus en Hendrik-Jan Spijker.
Abu Dhabi
duum|348x348px|Stadsicht van Abu Dhabi Abu Dhabi is de höyvdstad en up eyn nå meystbevolkede stad (nå Dubai) van de Vereynigde Arabiske Emiraten. Et is ouk de höyvdstad van et Emiraat van Abu Dhabi un et middelpunt van de metropool Abu Dhabi.
De stad Abu Dhabi ligt up en eiland in de Persiske Gulv, net uut de westküste. De meyste deylen van de stad un et Emiraat ligget up et vasteland, wat an de rest van et land vastesit. In 2021 hadde Abu Dhabi's städelike gebeed når skatting ne bevolking van 1,5 miljoon inwoaners, uut en totaal van 2,9 miljoon inwoaners van et Emiraat van Abu Dhabi in 2016. In de stad sit et höyvdkantoor van de Investeerdersautoriteit van Abu Dhabi. Dat was in 2022 et up twey-nå-grötste sovereine ståtsfunds van de wearld. Abu Dhabi hevt selv meyr as en biljoon amerikaanske dollars an beheyrde eygendommen deur ne kombinaty van verskillende sovereine ståtfundsen, dee as ouk in de stad sittet.
Abu Dhabi hevt lokale un federale regeyringskantoren. De Regeyring van de Vereynigde Arabiske Emiraten sit der, un ouk de Höygere Råd vöär Aerdöäly. Den president van de VAE, eyne van de Al Nahyan-family, woant der ouk.
Abu Dhabi is in körten tyd rap untwikkeld un verstädelikt. Döär de unmündige öäly- en gasvöärråden un winning dårvan, hebbet de inwoaners döär mekander når verholding en houg inkummen. Dårmed is Abu Dhabi in rap tempo ümmeförmd töt nen grouten un untwikkelden metropool. Et is en centrum van polityk un industry, un en belangryk kulturääl un kommerciääl middelpunt.
In Abu Dhabi verdenet se twey-darde by mekander van de ungeväär $ 503 biljoon dee de ekonomy van de VAE waerd is.
Arnsbarg
Arnsbarg is ne stad in et Suderland in den düütsken deylståt Noordrein-Westfalen. In 2021 woanden der 73.423 lüde up ne uppervlakde van 193,72 km2. Nåberstäden sint under meyr Werl (27 km), Soest (23 km), Meschede (24 km) un Dortmund (56 km).
Arnsbarg wördt in 789 vöär et eyrst enöömd in de böker. Et was ne hansestad. Et is partnerstad med Daeventer in Neaderland.
Donkervoort
thumb|150px|Donkervoort logo thumb|right|250px|Donkervoort D8 GT 270 Donkervoort is een Nederlaanse sportautofabrikant. T automoark was grundden den 1978 in Lelystad döär Joop A. Donkervoort.
Spyker Cars
thumb|250px|Spyker logo thumb|250px|Spyker C12 Zagato Spyker Cars is een Nederlaanse sportautofabrikant. T automoark was grundden den 1999 in Zeewolde döär Maarten de Bruijn en Victor Muller.
Gouw
duum|Nåmakede gouwkaarte uut 1890 med ne rekonstrueerde indeyling van de 10.-eywske gouwen in Neaderland. Nen gouw (düütsk: Gau, freesk: goa, grönningsk: go, limburgsk: goew) is ne bestüürlike indeyling van en stükke land, meysttyds in en galloromeinsk of germaansk stamgebeed. Natüürlike kenmarken as bargen, wold of rivyren förmet meysttyds de grensen van nen gouw. Den vöärnaamsten kearl in nen gouw is de gouwgraeve, anesteld döär den keiser. As den gouwgraeve uut de tyd kümt stelt den keiser nen nyen an. Dat geyt neet vanselv van vader up söäne.
Up de gouwlåge wördt lokale besluten enöämen un recht espröäken up et sounöömde gouwding. Dat lätste wördt dree mål in et jår ehölden.
Nen gouw was tüsken den veerden un den elvden eywe de standaard-indeyling in et nudaagse Düütskland, Oustenryk, Switserland, Belgie, Nederland, Luxemburg, Noord- un Oustfrankryk un Noorditalie. Döär upkumst van de höyrigheid güng der et stelsel van vrye kearls achterhen.
Do as et neadersassiske gebeed döär Kårel den Grouten inenöämen wör, voorden hee ouk hyr et gouwenstelsel in. De grönningske plaatsnames Fivelgo, Westergo, Oustergo un Südergo verwyset dår noch når. Ouk Drente (Treanth), Twente (Tueanti) un de Veluwe (Felua) warren gouwen. Dat wat nu de Gråfskop Bentem un Noordtwente is, was ne afsünderlike gouw was under de name North Tueanti.
Mooi üm to weaten
In J.R.R. Tolkien syne böker woanet de hobbits in nen gouw.
Fabrizio Lora
Fabrizio Lora (Callao, 2005) is nen Peruaansen voetbalspöller.
Zambia
Zambia, officieel de Republiek Zambia, is een land midden in Afrika. Et ligt ineslötten tüsken de Demokratische Republiek van de Kongo in et noorden, Tanzania in et noordoosten, Malawi in et oosten, Mozambiek in et zuudoosten, Zimbabwe en Botswana in et zuden, Namibië in et zuudwesten en Angola in et westen. De heuvdstad van Zambia is Loesaka en ligt in et middenzuden van et land. De ongevear 20,1 miljoen leu (2023) wont met name in Loesaka en de provincie Kopperreem in et noorden. Doar wordt de meeste centen van et land verdeend.
Oorspronkelik wonnen der Khoisanvolker. Dee wörden oaverlop duur de oetbreiding van de Bantoevolker in de darteende eeuwe. Noa at der Europese verkenners in et land kömmen in de achtteende eeuwe, koloniseerden de Britten et as onderdeel van de beskoarmstoaten Barotseland-Noordwestelik Rodesië en Noordoostelik Rodesië. Tegen et ende van de negenteende eeuwe völlen der 73 stämme onder. De beide beskoarmstoaten wörden in 1911 bie mekoar edoan as Noordelik Rodesië. Een groot deel van de koloniale tied völ Zambia onder een besteur vanoet Londen, met de Brits-Zuud-Afrikaanse Kompagnie in de adviesrolle.
Zambia hef heel wat delfstoffen en natuurlike bronnen, zoas mineralen, wilde deers, bos, zeut water en bouwland. In 2010 wees de Wearldbanke Zambia nog an as ene van de snelst ontwikkelende landen. Et heuvdkwarteer van de COMESA, de Deelmarkt vuur Oostelik en Zudelik Afrika zit in Loesaka.
Name
Tusken 1911 en 1964 heten et stukke land wat noe Zambia het Noordelik Rodesië. Do as et onofhankelik wör van de Britten, neumen et nieje land zik Zambia, noar de rivier de Zambezi (wat "groten rivier" kan beduden.)
Bonnie Veendorp
Ze gruide op in Zuudwolde, trouwde en woonde wat jaor op 't Ogeveine, en woonde vanof 1971 in Zuudwolde. Deur een dichtwedstried van de RONO kwaamp ze in de kunde mit de Drèentstalige dichter en radiomaker Hans Heyting. Dizzend zette heur an töt 't schrieven van een langlopende radiostrip. Wieder van heur haand was de luusterserie "Hej 't al heurd, Coba". Veur RTV Drenthe zette ze Paulus de boskabouter umme in 't Drèents.
Ok via Heyting begunde ze bij te dragen an tiedschrift Oeze Volk, daor as ze sinds 1959 gedichten, vertellegies en maondelijkse "Naoberpraoties" veur schreef. In 2010 kreeg ze veur heur betiekenis veur dit tiedschrift de Roel Reijntjespries.
In 2004 kwaamp Stichting Drentse Taol mit een schrieverspetret van heur op dvd. In 2011 wördden op de Faliebarg op Zuudwolde "Bonnies Kuierpadtien" lösedaone: dartien panelen mit kiendergedichten langs een kuierroute.
Bekende spreakers van et Nedersassisk
Hyronder is en lyste to seen van vöäranstånde spreakers van et neadersassisk.
Bennie Sieverink
Bernardus Johannes Maria (Bennie) Sieverink (Weersel, den 13. mei van 1954) is nen skryver un dichter uut Twente. Hee skrivt ouk wal es under skuulnaams, byvöärbeald as Mark Hassel, Ben Nievoort un Bennie van de Voortboer.
Sieverink düt vöäral light verse-gedichten maken in et neaderlandsk un twentsk neadersassisk. Mangs nen limerick, mangs wat uutgebreider. Ouk sint der wat steakelstükkes van syne hande bekend. In et verleaden dröäg hee by an et twentske skryversblad De Nieje Tied. Hee skrivt in de Standaard Schriefwieze.
Ouk düt Sieverink regelmåtig med an landelike dichtwedstryden, dan vöäral in et neaderlandsk.
Vereynigde Arabiske Emiraten
De Vereynigde Arabiske Emiraten (VAE, arabisk: اَلْإِمَارَات الْعَرَبِيَة الْمُتَحِدَة al-ʾImārāt al-ʿArabīyah al-Muttaḥidah), of kortweg de Emiraten (arabisk: الِْإمَارَات al-ʾImārāt), is en land in westelik Asie (et Middenousten). Et ligt up den ousterende van et arabiske skyreiland un is nåbers med Oman un Saudi-Arabie. Et deylt seygrensen in den Persisken Gulv med Qatar un Iran. De höyvdstad is Abu Dhabi, mär in Dubai woanet de meyste lüde. In 2013 had et land 9,2 miljoon inwoaners, wårvan 1,4 miljoon emirati's un 7,8 miljoon butenlandsk warkvolk. In 2020 stünd et totale antal up 9,9 miljoon.
De Vereynigde Arabiske Emiraten sint en köäningryk wårby den köäning eköäsen wördt van söäven emiraten: Abu Dhabi, Ajman, Dubai, Fudjaira, Ras Al Chaima, Sjarja un Umm Al Kuwain. Dee wordet allemål döär nen heyrsker eleided. Med mekander förmet see et den Federalen Höygerråd. Dee keset med mekander nen president un vicepresident uut disse leyden. In warkelikheid is de heyrsker van Abu Dhabi president un de heyrsker van Dubai vicepresident un eyrsten minister.
Et stükke land wat nu de Emiraten is, woanet al meyr as 125.000 jår lüde. Et was altyd handelskrüüspünt van vöäle beskavingen, sou as Mesopotamie, Persie un India.
Et officiäle gelöyv is der de Islam un arabisk de officiäle språke. Se sittet up de up söäven- un acht-nå-grötste öäly- un gasbellen van de wearld. Abu Dhabi's leider Zayed bin Sultan Al Nahyan, den eyrsten president van et land, untwikkelden de Emiraten döär upbrengsten van den öäly in de verpleyging, skolen un weagen to steaken. De Vereynigde Arabiske Emiraten hebbet de meyst diverse ekonomy van alle gulvståten. In de 21. eywe is et land begünnen minder up öäly un gas to löänen un sik meyr to richten up turisme un handel. De regeyring reakent gin inkumstenbelasting, mär der is wal nen bedryvstaks un 5% btw vanaf 2018.
Menskenrechtenorganisaties sou as Amnesty International, Freedom House un Human Rights Watch seet de VAE as undermåts as et up menskenrechten ankümt. Börgers dee kwådspreaket oaver de regeyring wordet vastesat un emarteld. Öäre familys wordet dwarseleagen döär ståtsveiligheidsdeenste un der sint gevallen bekend van edwüngene verdwyningen. Persöönlike vryheden as et recht up by mekander kummen un samenleaven, persvryheid, uutdrükkingsvryheid un gelöyvsvryheid wordt stark beparked.
De VAE wördt eseen as land med middelmåtigen invlood, lyk as byvöärbeald Neaderland, Belgie un Dänemarken. Et is lid van de Vereynigde Naties, Arabiske Liga, Islamitiske Samenwarkingsorganisatie, OPEC, Neet-lieerde beweaging un Samenwarkingsråd van de Gulv (GCC).
Frédéric Chopin
duum|Frédéric Chopin Frédéric François Chopin (geboaren as Fryderyk Franciszek Chopin; 1. määrt 1810 – 17. oktober 1849) was nen poolsken musikskryver un pianovirtuoos in de romantik. Hee skreav vöärnamelik stükke vöär enkelspel up de piano. Wearldwyd is hee noch altyd bekend as eyne van de beste spöälers uut synen tyd, eyne "wårvan syne dichterlike genialiteit egrunded was up ne professionele spöältechnik dee ginnen gelyken had under syne tydgenouten."
Chopin wör geboaren in Żelazowa Wola in et hartogdom Warsau un groiden up in Warsau, wat in 1815 deyl wör van et Poolske Kongres. As wunderkind rundden hee syne musikale upleiding af un skreav hee syne meysterwarken vöär synen 20., do as hee uut Polen vord güng. Dat was noch ginne månd vöär den Upstand van November 1830. Med 21 küm hee in Parys torechte. In de lätste 18 jår van syn leaven tröäd hee mär 30 mål up. Hee spöälden et leevste in kleine salons. Underholden deade hee sikselv döär syne stükke to verkoupen un musiklessen to geaven. Dår wolden se em wal vöär hebben. Hee wör kameröäde med Franz Liszt un kunde reakenen up vöäle bewundering van vöäle van syne musikale tydgenouten, sou as Robert Schumann.
Tüsken 1836 un 1837 was he verlöyvd med Maria Wodzińska, mär dat güng uut. Ouk had hee noch ne lastige verkeyring med de franske skryvster Aurore Dupin (bekend under öäre skryversname George Sand). Hee güng tüsken 1838 un 1839 kort med öär når Majorka, mär dår was weinig an. Et hülp em wal skryven. Et was eyne van de periodes at hee et meyst uut de vingers kreag. In syne lätste jåren kreag hee regelmåtig geld to estöäken van ne leevhebster, Jane Stirling, dee as em ouk nå Skotland hen nöydigden un vöär de reise betaalden in 1848. Et meyste van syn leaven was Chopin en seek un fragil man. Hee störv in Parys in 1849 do as hee 39 was, wårskynlik an pericarditis of tbc.
Invloden up syne kompositystyl sint poolske volksmusik, de klassike traditys van Bach, Mozart un Schubert, un de sfeer van de paryske salons wåras hee vake küm. Syne vernying in styl, harmony un musikalen förm, un ouk syne verbinding van musik med nationalisme, hadden grouten invlood up de romantik.
Chopin wör by leaven al beroomd. Hee was eyne van de eyrste sterren. Deyls vanweage syne (indirekte) banden med upstandigen, syn leevdesleaven wat vöär volk un vaderland breyd uutemeaten wör un synen doud up sou jungen leavtyd. Syn leaven is meyrmåls verfilmed, med verskillende måten van betrouwbårheid. Et poolske parlement richtden et Fryderyk Chopin Instituut up üm syn leaven un warken to undersöken un an to jagen. Se holdet regelmåtig ouk de Internationale Pianowedstryden van Chopin, wåras deylneamers enkel syne warken magt spöälen.
Zimbabwe
Zimbabwe, officiääl de Republik Zimbabwe, is en land in et süden van Afrika. Et ligt ineklemd tüsken de rivyren de Zambezi un Limpopo. Nåberlanden sint Süüdafrika in et süden, Botswana in et süüdwesten, Zambia in et noorden un Mosambyk up et ousten. De grötste stad is de höyvdstad Harare. De eynnågrötste stad is Bulawayo. Et land hevt ungeväär 15 miljoon inwoaners, dee by mekander sou'n 16 språken küret. De meyste lüde spreaket engelsk, sjona of ndebele.
Vöär in de neagende eywe, in de late ysertyd van et land, bouwden de bantu's (dee sik later de sjona solden nömen) de stadståt Grout-Zimbabwe. Et wör eyne van de belangrykste handelscentrums van Afrika. Teagen de 11e eywe güngen see oaver de handel in gold, ivoor en koaper vanaf de swahiliküste, dee weader verbünden was med de arabiske un indiske ståten. Teagen et midden van de 15e eywe was de stadståt verlåten. Van dåruut wör et Köäningryk Zimbabwe stichted un dårnå de Rozvi un Mutaparyken.
De britske Süüdafrikaanske Kompagny van Cecil Rhodes teykenden de grensen van Rodesie in 1890, nå et veröäveren van Masjonaland. In 1893, nå swåren weaderstand van de matabele, wör ouk matabeleland der by edån. In 1923 güng Süüdrodesie as selvstürende britske kolony voordan. In 1965 rööp de witte minderheidsregeyring et unafhangelike Rodesie uut. Zimbabwe wör internationaal eweyrd weagens de dårupvolgende börgeroorlog med swarte nationalisten den 15 jår duurden. Uutendelik wör der vreyde beküerd; Zimbabwe untstünd in april van 1980. Et duren neet lange of Zimbabwe slöät sik an by et Gemeynebest. Ümdat de regeyring van et land under Robert Mugabe internationale wetten skünd, wör et in 2002 eskorsd. In december 2003 tröäk et sik heylemål torügge uut et Gemeynebest.
Do as syne ZANU-PF-partye de verkesingen wün in 1980, wör Mugabe Eyrsten Minister van Zimbabwe. Dat bleav hee ouk, un hee was president van Zimbabwe van 1987 töt at hee der med uutskeiden in 2017. Under syn skrikbewind beheyrsden de veiligheidsdeenst et land un behandelden de lüde as old vuul. Tüsken 2000 un 2009 güng et bargdale med de ekonomy van et land, un et geld was gin dryte meyr waerd. Et tröäk weader wat by do as de lüde möchten betalen med andere münten as de zimbabwaanske dollar. De groi is inmiddels weader afeswakked. Up 15 november 2017, nå en jår van protesten teagen Mugabe syne regeyring un de rap krimpende ekonomy, greyp et leyger in. Mugabe kreag huusarrest, un et leyger dee nen ståtsgreyp. Ses dage later gavven Mugabe sik oaver. Seyd dee tyd is der Emmerson Mnangagwa president.
Zimbabwe is lid van de Vereynigde Natys, de Südelik Afrikaanske Untwikkelingsgemeynskop, De Afrikaanske Uny un de Vrymarkt vöär Oustelik un Südelik Afrika.
Flashmob
De term stamt uut 2003. Et drait hyrby jüüst neet üm politik (sou as ne demonstraty), reklame, andachttrekkerye of PR van betaalde lüde. As dat wal et geval is, wördt et fenomeen ouk wal nen smartmob enöömd.
Den eyrsten lükkeden flashmob was up 17. juni 2003 in Nyjork Stad in de Vereynigde Ståten. Den eyrsten in Neaderland was in augustus van datselvde jår, in Rotterdam. Dårby hölden verskeidene lüde meyrere minuten nen paraplu in de höygde, terwyl as der ginnen spütter reagen völ.
Andes
duum|297x297px|Kaarte van Süüdamerika, med de Andes den as de heyle westelike küste langs den [[Grote Oceaan|Grouten Oceaan volgen düt.]] De Andes, et Andesgebargde of Andeaanske Bargen (spaansk: Cordillera de los Andes; Quechua: Anti) is de langste döärloupende bargkettene van de wearld. Et strekket sik oaver de heyle westküste van Süüdamerika uut van noord når süüd. De kettene is 8900 kilometer lange un 200 töt 700 kilometer breyd. In döärsneyde sint de bargen 4000 meter houge. De Andes loupet döär söäven landen: Venezuela, Kolombia, Ekwador, Peru, Bolivie, Chili un Argentinie.
De Andes hevt verskeidene laegere deylen, dee as ne ård skeid warket um verskillende grupen to förmen. Ouk ligget der wat houglanden in de Andes, wår wat groute städen ligget as Quito, Bogotá, Cali, Arequipa, Medellín, Bucaramanga, Sucre, Mérida, El Alto un La Paz. Et hougland Altiplano is nå et hougland van Tibet et höygste van de wearld. Disse grupen sint weader upedeyld når öär klimaat: de tropiske, dröyge un natte Andes.
De Andes sint de höygste bargkettene buten Asie. Den höygsten barg buten Asie, Aconcagua, hevt ne höygde van 6961 m boaven den seyspegel. Den top van Chimborazo in Ekwador is et wydste pünt an et aerduppervlak vanaf den aerdkern eseen. Dat kümt döärdat de aerde nen pukkel hevt up den eavenaar, döärdat he üm syne asse drait. De höygste vulkanen van de wearld vind y in de Andes. De Ojos del Salado up de grense tüsken Chili un Argentinie hevt byvöärbeald ne höygde van 6893 meter. De vulkanen untståt döärdat hyr de antarktiske plate un Nazca-plate under de süüdamerikaanske skuvet.
De Andes höyret ouk by de amerikaanske Cordillera, ne rygel bargkeatens (cordillera) dee souwat sunder afbrekken loupet vanaf Noordamerika oaver Middenamerika un Süüdamerika nå Antarktika hen.
Planten
De Andes ligt in verskeidene klimaatstrekken, van et karibiske Venezuela langs de korkdröyge Atacamawööste når de Hoornkaap, den südeliksten tip in en nat, kold un winderig klimaat. Dårdöär groiet der uuteynloupende inheymske planten. In et noorden groit reagenwold. Langs en grout deyl groit laege büsken.
De Andes harbarget sou'n 30.000 inheymske plantenården dee nargens anders up de wearld vöärkummet. Vanaf et noorden töt Bolivia an to groiet byvöärbeald Cinchona pubescens, en klein soort böymken wåras quinine uut ewünnen wördt, en stöfken wårmed as se malaria behandelt. Ouk vöärname gewassen uut de Andes sint tabak un aerdappelen.
De bebusking langs de Andes is fråi ropperig un plükkerig. De lüde weatet neet of dat altyd al sou was of en gevolg van untbusking wat al in de tyd van de inka's begünde. Wat wal düdelik is, is dat et de lätste teentallen jåren fråi hard geyt med de untbusking.
Deers
Der leavet sou'n 1000 deersoorten in de Andes. Twey darde dårvan kümt nargens anders vöär. De Andes sint unwys belangryk vöär vöäle amfibien. Der leavet sou'n 600 soorten sougdeers (13% endemisk), meyr as 1700 soorten vöägel (ungeväär 33% endemisk), meyr as 600 soorten kruupdeers (ungeväär 45% endemisk) un souwat 400 viskenården.