cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Witte wieven
In de schrieverij
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Radderom! Ien dwirrelende kringen! Zai ze blind deur blanke blözzem springen, tot de broken broedjes doezeg, rei, tumelen as zachte zummersnei.
Wieder, wieder weer ien wilde zwieren! Heur ze hiemen, wilsteren en gieren, zai ze slinken, moager worren, voal... Wiend is 't west en wiend wordt 't altemoal.
Uut 'Widde wieven', in: Jan Boer (1949), ''Zummervaalg. Gedichten van Jan Boer'', Assen: Van Gorcum & Comp. N.V.
Oosterzee-Buren
thumb|right|Oosterzee-Buren Oosterzee-Buren (Fries: Eastersee-Buorren) is een woongebied in de gemiente Lemsterlaand, in de Nederlaanse perveensie Frieslaand, in et noorden van De Lemmer. Vrogger was dit een zelsstaandig dörp, mar vormt now tegere mit Oosterzee-Gietersebrogge et dörp Oosterzee. Plaetselik wodt et ok wel De Buorren ("et dörp") nuumd. Et woongebied had in 2004 zoe'n 350 inwoners.
Oosterzee-Buren was vrogger et heufdplak van Lemsterlaand en et woonplak van de grietman. In et dörp staot een monement veur de stins Roordastate die hier vanof 1651 staon het. Et karkien het een karkklokke uut 1498.
Peutinger kaarte
thumb|250px|Deel van de Peutinger kaarte mit de plaetse in België, Nederlaand, Frankriek en Duutslaand
De Tabula Peutingeriana of Peutinger kaarte is nen kopie van ne Romeinse reiskaarte uut de 3de eeuwe tot 4de eeuwe. Zi-j beslöt n gebeed van Groot-Brittannië, Spanje en Noord-Afrika in et westen tot den Ganges riveer in et oosten.
Den oldsten bekenden kopie is n haandskrift uut de 13de eeuwe, dat noe bewoard wöd in de Oostenriekse Nasionale Bibliotheek in Wenen. Et is dizzen kopie den den name gaf an de kaarte. Vervoardegd deur nen monnik uut Colmar wodden de kaarte in ne bibliotheek in Zuud-Duutslaand evonden deur Conrad Celtis, dee eur in 1507 noaleet an den humanist Konrad Peutinger uut Augsburg.
De kaarte
Den Tabula Peutingeriana is ne rolle perkament, samen-esteld uut 12 blader van rundumme 38 cm hoge, elk 59 tot 65 cm lange, mit ne totale lengte van 6,82 m. Et eerste blad, mit doarop et Iberies schiereilaand en de Britse eilaanden is vort-eraakt, woardeur der nog moar 11 blader ovver bunt. De kaarte is neet oppervlaakte-getrouw is, zee is meer ne skematiese veurstelling van et weagennet en de stappen plaetse in et Romeinse Riek (zee ofbeelding). Oaver et grootste deel van de kaarte wodtt ok de ofstanden van de satappen an-egeaven, deels in Romeinse mielen (milia passuum), en veur et Galliesen deel in leugae (rundumme 1,5 Romeinse miel). Der besteet gene twiefel dat dit kömp deurdat de eurspronkeleke kaarte verskillende bronnen had. In de tied van vervoardeging gingen doar ok al verskillende itineraria rund, reisweagen van hier noar ginder in liestvörm. Ne grote verzameling doarvan was et Itinerarium Antonini, dat neet minder as 3500 stappen plaetse mit onderlinge ofstaanden vermeldt. In elk geval wöd de neet bewoarde kaarte woarnoar de Tabula Peutingeriana kopieerd wierd, nog bi-j-ewarkt mit ni-je weage en plaetse tot rundumme et joar 400.
Kopieën
Den vandage meest gebruukten kopie van de kaarte is de facsimile van Konrad Miller uut 1887. Miller maken nen völle kopie in kleur op twee daarde van et olde formoat. Hi-j hef doarbi-j van et ontbrekkende eerste blad nen annaome emaakt zoas hi-j dach hoo den kaarte der eurspronkelek hef uut-ezene, woardeur ok Spanje, Portugal en Engelaand wier op de kaarte stoat. Den helen kopie van Miller is online te bekieken op den webstea Bibliotheca Augustana.
Belgiese steadn
Belgiesen steadn of plekken op de kaarte bunt under aandere:
Nederlandse steadn
Nederlandse steadn of plekken op de kaarte bunt under aandere:
Vaastelaand
Et vaastelaand is een begrip dat bruukt wodt veur een laandoppervlak dat verbunnen is mit et kontinent. Dit begrip wodt gebruukt et verschil an te duden mit laandoppervlakten as eilanen. Nederlaand heurt bi'jgelieks veur et grootste gedielte bi'j et vaastelaand, mar de Waddeneilanen, de Zeeuwse eilanen, de Flevopolder en gao zo mar deur heuren niet bi'j et vaastelaand. De Noordoostpolder en Urk beheuren wel tot et vaastelaand, omdat et vaastzit an Overiessel en Frieslaand. Ok et Deense Jutlaand heurt as schiereilaand wel bi'j et Europese vaastelaand.
Peutinger kaarte
Nederlandse steadn
900px|thumb|center|De Tabula Peutingeriana, van Portugal in et westen tot India in et oosten.
9 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 9 augustus
Vaastelaand
Verschillende saemenhangende laandoppervlakten hebben de status van vaastelaand: Azië, Europa en Afrike; Amerike; Australië en Antarktika. Alle aandere laandoppervlakten bin eilanen. Alhoewel Afrika scheiden wodt van Azië deur et Suezkenaol en Noord-Amerike van Zuud-Amerike deur et Pannemakenaol het et gien effekt op de status van vaastelaand.
Bekn (muziekinstrumeant)
thumb|300px|Splashbekn van t moark Sabian Bekns beent roonde, kopperne, lecht bolnde skiewn dee in de muziek gebroekt wordt. Ze beent nit estemd en vaalt oonder de kategorieje slagwoark. Ze wordt bespöld duur ze teegn mekoar te houwn, klapn of striekn, of duur dr met trommelstökke op te houwn. Ze beent dr van ongevear 15 cm duursnee tot 80 cm.
Bekns beent in 3 deeln te verdeeln:
Geschiedenis
Bekns bestoat al zolange de leu iezer köant maakn. In t oolde Egypte beent modeln van bekns eveundn dee't stoark op de huudige soortn liekt. In de grafkiste van de mummie Ankhhape, n healigen mezikaant oet dee tied, beent oonder mear n stel bekns eveundn. Ook de oolde Assyriërs en Perzen hadn öare eegne soortn. De Griekn hadn n apart soort, den allene mear oet ne komme besteun. Disse zeent völle op beskilderde vaazn en in beeldn oet dee tied te veendn.
Orkestbekns
Elk orkest hef wal n stel bekns. Ze beent bedoold um n tel te hooldn of ne bepoalde stemming of spanning in de muziek te geewn. Ze wordt ook gebroekt um bepoalde deeln in de muziek kracht bie te zetn. Dit kan duur bievuurbeeld met viltne stökke n crescendo te maakn.
Haandbekns
Dit soort hef n learn baand duur de geater in de komn. Hiermet köant ze in de haande eheuldn wordn en teegn mekoar ehouwn wordn. Disse wordt duur orkestn en muziekkorpsen gebroekt. Dr zeent onmeundig völle verskilnde geluudseffektn oet bekns te haaln. Duur ze op mekoar te legn kö'j dr verskeaidene korte sis-geluudn met maakn. Duur ze teegn mekoar te houwn keump dr t bekeande crash-geluud oet. Duur ze langs mekoar te striekn kö'j dr verskilnde ruusnde of zelfs krasnde geluudn oet kriegn.
Nöast t muzikale effekt köant bekns ook nog visueel gebroekt wordn, duur lecht te kaatsen of duur ze an de learne beandkes um de haandn of poolsn te zweein.
Bekns op nen standaard
Dit beent feailik gewone crashbekns, mear dan op ne standaard monteerd. Dit soort wörd völle in drumsteln gebroekt en hef zin oorsprong in jazz. Op disse manere kö'j bekns met ene haande bespöln en he'j n aandern nog vrie vuur de rest van t drumstel.
Aekinge
Aekinge (Nederlaans: Aekinga) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Appelsche, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Moldavië (laand)
Moldavië (Roemeens: Republica Moldova) is een rippebliek in Zuudoost-Europa, grotendeels elegen tussen de revieren Proet en Dnjestr (Nistru). 't Laand grens in 't westen an Roemenië en veur de rest an Oekraïne. De heufdstad is Chisinau (Russisch: Kisjinjov). Moldavië is ien van de armste lanen van Europa.
De bevolking is overwegend Moldavisch (een benaming die pas nao de scheiding van de rest van Moldavië op kwam zetten: de inwoners van Roemeens-Moldavië wörden as Roemenen ezeen), en der bint Oekraïense, Russische en Gagaoezische minderheden.
10 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 10 augustus
11 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 11 augustus
Neptunus (planeet)
Neptunus is vanôf de zunne zain de achtste planeet van ons zunnesysteem. Neptunus staait t wiedst van de zunne ôf van de 8 hudege planeten. De planeet is vernuimd noar de Romeinse god van de zee.
De atmosfeer van Neptunus bestaait heufdzoakelk oet woaterstof en helium. De blaauwe gloed om Neptunus hìn wordt veroorzoakt deur metoangas, t is nait bekind woarom de kleur van Neptunus helderder blaauw is as de kleur van Uranus, dat ook n soortgelieke houveulhaid metoangas het. Neptunus is de winderegste planeet in t zunnesysteem mit windsnelheden van 2.500 km/u.
Alhouwel Neptunus wel ringen het, is t veul minder dudelk aanwezeg as de ringen van Saturnus.
Neptunus is ontdekt op 23 september 1846, en is ontdekt baseerd op wiskundege berekenens volgens t effekt wat Neptunus op Uranus het. Voyager 2 is t ainegste ruumtetuug dat op Neptunus west is.
Fietse
thumb|Een ouwe fietse Een fietse is een voertuug veur één of meerdere personen dat deur spierkrach vort-edreven wonnen. Meestentieds besteet een fietse uut twee wielen, een iezere umraming, een zaol, een sture, een fietsketten en trappers mit pedalen.
De loopfietse
Beron Karl von Drais bedöch een zogenaamde loopfietse. Disse bestung uut een houten umraming, houten wielen mit een iezeren velg, een iezig primitief zaol, een primitief sture, en een soort remme op 't achterwiel. De loopfietse had gien trappers; de bestuurder beweug zich dus vort deur zien eigen of te zetten tien de grond. 't Eerste exemplaar ontstung in 1816. Von Drais neumde zien toestel naor humzelf een draisine. De naam leef nog vort in 't wagentjen dat deur spoorkeerls gebruuk wonnen.
Kootwiek
thumb|De Griffemeerde Kaark in Kootwiek Kootwiek, ok wel Kodik (Nederlaands: Kootwijk), is n klein daarpjen in de gemeente Barreveld, in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. t Daarp het, mit de umgeving derbie, 280 inwoners (2004). De naom Kootwiek komt van Koot/Kaat (n kleine boerderie) en wiek. De benaoming Kodik het de uutgang -ik, en komt noe nog in verschillende Nederlandse dialekten veur as -ek, zo heten Schalkwiek, Katwiek en Waolwiek in t eigen dialekt Schallek, Kattek en Waolek. Tegenswoordig zeggen ze vaoker Kootwiek.
t Daarp leit midden in de bossen, op de westflank van de Veluwe en het n belangrieke toeristiese funksie. Geliek in t zujen van Kootwiek ligt t Kootwiekerzaand, mit zien unieke laandschap. n Kleine vuuf kilometer in t oosten, in de gemeente Apeldoorn, ligt de plaots Radio Kootwiek.
Boekhost
Boekhost (Nederlaans: Boekhorst) is een buurtschop in et dörp Oosterwoolde van de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Man (geslacht)
right|250px|thumb|[[David (Michelangelo)|Doaved van Michelangelo, het klassieke veurbeeld van n jongendleke mannelke scheunhaid ien de westerse kunst]] n Man of n kirrel is n mìnsk mit n enkel X-chromosoom en n Y-chromosoom. t Symbool veur mannelkhaid is ♂. t Woord man is ôfkomsteg oet t Proto-Germoans, noamelk van t woord Manwaz. Dit woord ston veur elk minselk wezen. Ien de loop van geschiednis is hier de man ien t biezunder mit aanduudboar worden, deurdat de man ien de geschiednis n promininte rol aannomen het. Doardeur wör de vraauw ien de run de aiven as minderweerdeg zain, woardeur de vraauwen zok ien de joaren '60 van 20e aive emansipeerden (let weer op t woord man ien broeken veur aal minselke wezens).
Ien t Grunnegs is t woord man meer n aalgemain woord en wordt maisttieds nait broekt. Meer broekt is t woord kirrel, dat veuraal spreektoal is, in tieds dat man meer schrieftoal is. t Meervold van t woord man is mannen of manluu.
Kinmaarken
n Man wordt over t algemain kenmaarkt deur de volgende geslachtsorgoanen:
Secundaire geslachtskenmaarken veur de man binnen:
Christendom
Verschillende karken
In de loop van de tied is der binnen 't christendom een westerse en een oosterse tredisie ontstaon. Tot de westerse tredisie beheuren 't rooms-kattelicisme en 't daoruut ontstaone protestantisme. Tot de oosterse tredisie beheuren an de ene kaante de Oriëntaals-Orthodoxe Karken dee ofstand nammen van 't Concilie van Chalcedon uut 451 en an de aandere kaante de Oosters-Orthodoxe Karken, dee ontstaon bin nao 't schisma van 1054 en dee theologisch haos neet verschillen van 't rooms-kattelicisme. Al disse tredisies onderschrieven de kenons van 't Concilie van Nicaea. De grootste christelijke karke wereldwied is de Rooms-Kattelieke Karke, evolgd deur de protestanse karken, daornao deur de Oosters-Orthodoxe Karken, en as leste deur de kleinere amparte karkgenootschappen.
De Biebel
Volgens de christelijke tredisie hemmen vier van Jezus' volgelingen, discipels een verslag van zien ofkoms, geboorte, leven, starven, opstanding en Hemelvaort op-eschreven in de vier evangeliën, dee verzameld bin in 't Nieje Testement. 't Nieje Testement bevat oek de Haandelingen van de Apostels, een antal breven van onder aandere de apostel Paulus an verschillende christengemeenten en 't prefetische boek Openbaoring. Naos de Biebel bestaon der verschillende apocriefe geschriffen dee an de Biebel verwant bin, mar dee der um verschillende rejens neet in op-eneumen bin. 't Bekendste veersjen uut de Biebel is 't Onzevaor.
't Nieje Testement vormp samen mit 't Ouwe Testement veur de christenen de Biebel.
Oostfreisk Nederduutsk
right|500px|thumb|Sproukroem van dat Oostfreisk Plat. Lichtgruin: Harlingerlandsk, Duustergruin: Overge Oostfreiske dialekten right|thumb|Biespeul van dat Reiderlanner Plat right|thumb|Anner biespeul van dat Reiderlanske
Christendom
De Biebel
De karken van de Riffermasie volgen sinds der ontstaon een eigen kenon van 't Ouwe Testement. Ze erkennen neet de Deuterocanonieke boeken.
Oostfreisk Nederduutsk
Dat Oostfreisk Nederduutsk of Oostfreisk Plat is de Nederduutse volkssprouk in Oostfreisland. Oostfreisland heurt tou de Regiounen, in dij t Nederduutske nog n relatief staarke stèllen het. Oenner de invljoud van t Hoogduutske is vandoug n ruggang van de sproukkompetens bie de joengluu tou zein. De term Oostfreisk oemvat in t algemein sproukbroeken vandoug meist op t Oostfreiske Plat oen allend nog zèlden oep de in Oostfreisland oetstörvene Ostfreiske sjprouk, dij allend nog boeten Oostfreisland in dat Seelterland van zikkoem 2.000 luu prout word.
Christendom
Opvattingen
In alle tiejen hemmen verschillende theologische opvattingen bestaon over de netuur van Jezus en over de vrage ho de Biebelse verhaolen eïnterpreteerd mutten wonnen.
Oostfreisk Nederduutsk
Klassifikotioon
Dat Oostfreiske Plat heurt tou de Nedersassiske tak van t Nederduutske. t Is anners kein "oldsassiske" moendoard, soenern oentstoen eerst van oem oen bie 1400 ôf aan oep t Freiske substrouet. Dat is liek as dat Sleeswiekske oen dat soumde Oostnederduutske n "Kolonioaldialekt". t Oostfreiske Platt word binnen t Westnederduutske in de regel bie t Noordnedersassiske rekend. Sumtieds word t as apaarte groep sein.
In de Middelnederduutske tied gaf t n dialektsoumeln tusken t Oostfreiske oen t Ollenbörgske dij veur n sjkriefsjprouk zörgde. Agathe Lasch ordent 1914 dat Oostfreiske Middelnederduutsk mit t Ollenbörgske as Ostfriesisch-Oldenburgische sjkriftsjprouk in. Robert Peters doar entegen vat 1984 t Groningisch-Ostfriesische tou ein middelnederduutske sjkriftdialekt tousoammen.
Christendom
Opvattingen
Al sinds 't vrogste begin van 't christendom hemmen breje streumingen van de Karke de Biebelverhaolen oek symbolisch eïnterpreteerd. De iezelig strikte letterlijke lezing van de Biebel is veulal een typisch preduk van 't mederne rasionalisme, dat nao de middeleeuwen op gang kwam en zich uten in de Riffermasie. Sinds 't rilletivisme en secularisme, dat in de 19e en veural de 20e eeuw verspreien, wonnen Biebelverhaolen deur sommigen as symbolische verhaolen ezien, dee losstaon van de eigenlijke heufpersoon van Jezus van Nazereth.
Oostfreisk Nederduutsk
Klassifikotioon
In bezöndere de ollere Nederlandske literatoer kent de term Friso-Saksisch veur Nederduutske dialekten op t Freiske substrout, oener dij t Oostfreisk Plat klassifiseert wör. Doar bie wörden in bezöndere de westelke Oostfreiske dialekten heveg mit de Grönnegske dialekten tou t Grönnegs-Oostfreisk tousoamenvat.
Christendom
Opvattingen
Een opvatting van vandage de dag benaodert de Biebel op meerdere menieren tegelieke. Een verhaol bevat én een historische waorheid, én een symbolische betekenisse.
Oostfreisk Nederduutsk
Aangrenzende dialekten
De oemliggende Nedersassiske dialekten dij t Oostfreisk noa sjtoun: in t oosten geit t Oostfreiske in t Jeverlandsk oen Noordollenbörgske over via t Harlingerlandsk, in t westen steit t Grönnegske, trots de tounemende infljouden van de daksprouken Nederlandsk oen Duutsk, nog zeer dicht bie. Mit de meiste Grönnegske oen Noordollenbörgske outsdialekten het dat ook t Freiske Substrout gemein.
Christendom
Nedersaksisch
thumb|right|450px|Antal geleuvigen per laand In sommigen Nedersaksische dialekken wonnen christendom uut-espreuken (en eschreven) as kristendom. Sommigen meensen spreken 't oek nog wel es uut as gristendom, mar de dominante uutspraak in 't Nedersaksisch is net zoas in 't Nederlaans mit de K.
Oostfreisk Nederduutsk
Aangrenzende dialekten
In t zuden oen zuudoosten worden de verwante dialekten van t Eemselandske, Hummlingske oen Zuudollenbörgske prout. Dizze hebben kein Freiske substrout oen hebben doaroem meer westfeelske merkmoulen. Doartou het de sjtaarke konfessioonsgrens tusken t protestantiske Oostfreisland oen t katholiske Eemse- oen Muunsterland laange tied t koentakt tusken de dialekten tegenhollen.
Geschiednis
De oorsprunkelke volkssprouk tusken Laauwers oen Wezer was de Oostfreiske sprouk. Dizze wör in Oostfreisland van oem un bie 1400 deur dat Middelnederduutske omwisseld, ouver beinvloedde de "neie" sprouk ok. Dat in Ostfreisland in bruken kommende Middelnederduutsk volgde neit allend de Freiske substrout ouver ok n konservotieve lösse nederduutske woordskat op, dij zuk in annere dialekten neit behollen het. Dat oenerscheid tou de oemliggende nederduutske dialekten berusten tou n deil tou vandoug tou op de scheiden ontwikkeln van de beide dialekten. Ook sporen van dat deilen van Eemse- oen Wezerfreiske varianten van dat Oldoostfreiske vinden zuk tou vandoug aan tou in Oostfreiske Plat terug.
Doarbie kwemen invloeden oet dat Nederlandsk oen doarmit ok dat Fransooske, dij kommen deur de touheuregkeit tou dat Napoleoniske Keunegriek Holland. Nederlaandsk was in bezöndere in dat kalvinistisken Reiderland wied zet oen as kaarkensprouk tou in de 19. Joarhoenert tou in broeken. Dit wör verstaarkt deur luu dij oet Grönnen noar Oostfreisland wonen kwemen oen annersroem.
Dialekten
Dat Oostfreiske Plat kent toulrieke outsdialekten, dij veural deur n verannerde oetsprouk oen oenerskeid in de woordskat van einanner ôfwieken. Doarbie vinden zuk twei hooftgroepen. De lutjedere groep word Harlingerlandsk nuimt oen vindt zuk in dat oosten, in zikkoem de Landkreis Witmond van vandoug. Dizze dialekten stoun bereits de oostelke Noordnedersassiske mondoarden noaher oen goun flöiend in dat Jeverlandsk oen Noordollenbörgsk over. De westelke dialekten zetten zuk doar entegen staarker van dat Ollenbörgske ôf. Dizze dialekten, veural dat Reiderlandsk oen dat Borkumersk, stoun bereits dat Grönnegsk zeer noa.
Ein noar boeten tou opvallend oenerskeid tusken dat Harlinger Plat oen de overigen Oostfreiske dialekten is dat woord veur dat Hoogduutske sprechen/reden: de Harlingerlander snacken liek wie de meiste annere dialektspreker tusken Ollenbörg oen Sleeswiek, ouver de annere Oostfreisen prouten (nederlandsk praten). De sproukgrens van dizze beide groepen ligt oengeveer liek aan de woar grens tusken dat Eemsefreiske oen Wezerfreiske in de olle Oostfreiske sprouk lag.
In ein aarbeit van de sproukwetenschoepsleer van Marron Curtis Fort noar de nedersassiske oen seelterfreiske dialekten tusken Laauwers oen Wezer wörden de volgende outsdialekten oenerzöcht:
Insel Borkum, Boenen in dat Reiderland, Auwerk, insel Balterm, Witmond in dat Harlingerland oen Raauderveen. Hieroet kin man de volgende dialekten hollen:
Merkmoulen
Dat Oostfreiske Plat oenerskeidt zuk in n riege van merkmoulen van dat Noordnedersassiske, zo as dat in dat oosten bit Sleeswiek prout wordt. Liek wie in de Nederlandske sprouk oen in de Alemanniske dialekten wordt heveg van lutjevörm broeken moukt. Dat wordt moukt mit de suffiks -je of -tje oen -ke, biespeulswies voutjes, kloentje, luuntje, tuutje. In Grönnegsk geft dat dezölfde woorden: voutjes, klontje, luntje, tuutje.
De lutjevörm komt ook veel bie de Oostfreiske veurnoumen veur un moukt n mannelke noum wieflek, tou n biespeul Jouke (m) wordt Joukje (w).
Woordskat
Ok in de woordskat gift dat oenerscheiden tou dat standardduutsk, n rieg van woorden het zien noaste overzetten in dat Nederlandsk of Engelsk.
Biespeul
Boetendat geft dat ook begrippen dij zuk van dat Duuts op n annere meneier ontwikkeld hebben oen doarmit dat Nederlandsk of Englisk noa stoun. n Biespeul:
n Verlieken van dat Nederduutske Oostfreisk mit dat lest overlevende dialekt van de Oostfreiske sprouk, dat Seelterfreisk, verdudelkt de oenerskeidelke ontwikkelen op de klanken sunt de sprouken wizzen van Freisk noar Nederduutsk, ouver ook overeinkomsten in de woordskat.
Skriefwies
Schreven wordt Oostfreisk Plat, in dij n beachtelke regionoale literatoer besteit, overwegend in de "Schrievwies Oostfreeske Landskupp", ein aan de Lindow-ske orthographieregels orienteerde schriefwies. Dizze is van de Oostfreeske Landschoep ontwikkelt worden. Zie stelt n dialektovergriepende kompromisskrieven doar oen wordt as "offitsjelle skriefwies" brukt.
Doarnoust geft dat, oet ein privoate initiotief, sunt oem oen bie 1975 ein alternatieve skriefwies, die zuk staarker aan de waarkelke oetsprouk van dat Oostfreisk orienteert oen veur elke klank n skriefvörm het. Dit system het anners weineg verbreiden, wiel dat velliecht veur veel luu tou stoer is oen tou wied van de skriefwies van de daksprouk, Duutsk, ôf ligt.
De Oostfreisen oen heur sprouk
De hollen van de Oostfreizen tegenover heur sprouk is gelegentlich en bittje twijspölleg. Dat geft immer foasen in dij t plat meer of minder aksepteerd of populeer was. Dit luipt vouk paralel mit politiske perioden.
Dat Oostfreiske plat wordt einerzieds verbonden mit n sozioale statoes, ouver annerzieds veur identiteitsstiftende faktor veur de Freizen. Dizze faktor zörgt veur n einheidsgevuil, woardeur zie zuk in heur sprouk van dat Eemselandske oen Ollenbörgske ôfzetten oen oenerskeiden willen.
Klitse
thumb|250px|Grote klitse thumb|250px|Donzige klitse Tot 't geslach klitse (Arctium) beheuren de:
De klitse kump in 't wild veur in Europa en Azië.
Ekelogie
De klitse kump veur in barmen, ruugten en op open plekken in bossen. De vruchen wonnen verspreid deurdat ze an de vach van dieren blieven hangen. Oek blieven ze an kleren hangen.
Greunte
De penwortel van jonge plaanten kan egeten wonnen as pastinaak. In Europa wonnen de plaante haos neet meer egeten, mar in Azië is 't nog een populaire greunte. De wortels wonnen in Nederlaand verkoch in Chinese supermarken onder de naam "burdock". De wortels wonnen in 't eerste greuijaor in de harres eoogs, dan hef de plaante nog gien bloemstengels/bloemen ontwikkeld (allinnig de grote leerachtige blaojen en de wortel). De wortels bin vorsbestendig. Ze kunnen 's wienters in de grond eleuten wonnen en vlak veur gebruuk eoogs wonnen. A-j in 't wild op zeuk gaon naor disse plaante ku-j 't beste eers zeuken naor de dujelijk herkenbaore klitsebollen, en daornao daor in de buurte zeuken naor plaanten uut 't eerste jaor. De rooie bladstelen zien der een bietjen uut as rebarber, en de blaojen bin leerachtig mit een lichbehaoren, witte onderkaante.
Kaark (gebouw)
thumb|n Kaark in Kiefhoek thumb|upright|De [[Dom van Utrecht]] n Kaark, of kark, is n gebouw waor meestentieds christenen biemekaarkommen um te bidden, naor verhaolen uut de Biebel luusteren, lofzangen te zingen en God te eren. Veul kaarkgebouwen bin monumenten en in de meeste westerse stejen en daarpen staot de kaark sentraol in t sentrum. De kaark dient de leste tied ok vaok as onderdak veur daklozen. In partie kaarken staot n altaor dat gebruukt wort bie de uutvoering van sakramenten. In n kaark staot ok vaok n orgel.
Klitse
Medesinaal gebruuk
Veur medesinaal gebruuk wonnen de wortel in de harres van 't eerste greuijaor of in 't daoropvolgende veurjaor eoogs en edreug. De klitse is volgens de volksgeneeskuns vochofdrievend en bloedreinigend. 't Zol oek warken tegen gevrichsreuma, zweren, maagklachen, haoruutval en dreugte van 't vel op de kop.
Kaark (gebouw)
t Woord kaark komt oorspronkelik van t Griekse woord Κυριακη (οικια) (um-ezet: kyriakon) en betekent letterlik huus van de Here. n Kaark wort ok wel n godshuus eneumd.
Middelharnis
Middelharnis (in t plaatselike dialekt Men'eerse eneumd) is n darp en n veurmaolige gemeente in de Nederlaandse provinsie Zuud-Hollaand. t Darp had in 2014 rond de 7.000 inwonners en hef ne sentrumfunksie op t eilaand Goeree-Oaverflakkee.
In januari 2013 is t op-egaon in de ni'je gemeente Goeree-Overflakkee.
t Sentrum
Middelharnis hef n old sentrum mit n in verholding groot winkelanbod. An den haven bunt kafees en aethuuskes. Rundumme de monumentale karke bunt smalle, pittoreske ströötkes. An de Raodhuusstraote steet t olde raodhuus uut 1639 in ni'j-klassisistiesen stiel.
Aandere darpen in de olde gemeente
Ni'je Tonge, Battenoord, Sommelsdiek en Stad an t Heringvleet.
Geskiedenis
t Oldelaand van Middelharnis wordden in 1465 veur bedieking uutegeven tezamen mit polder t Oldelaand van Sommelsdiek en den Polder Doevenweerd en vormt 1 diekreng. Opvallend is de samenwarking dee daormet samenging. t Oldelaand van Middelharnis was eigendom van de Heern van Putten, t Oldelaand van Sommelsdiek was Zeeuws en Polder Doevenweerd beheurden to an de Heern van Griesoord. Al rap wordden begonnen mit den bouw van ne karke en nen toren in laatgotiesen stiel.
De karke van Middelharnis is in zienen eurspronkeliken staot te zeen op t skilderi'je Het laantje van Middelharnis van Meindert Hobbema. Meindert Lubbertszoon Hobbema (1638-1709) was nen Nederlaandsen skilder van laandschappen, den wörd gebaoren in Amsterdam. Zien bekendste wark is Het Laantje van Middelharnis (1689), dat teggenwoordig in den National Gallery in Londen hönk.
Buttinge
Buttinge (Nederlaans: Buttinga) is een buurtschop in et dörp Oosterwoolde van de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Homo naledi
Homo naledi is ne archaïsche meansensoort die evunden is in de Cradle of Humankind in de Rising Star Cave in Zuud-Afrika. De resten bint 236.000 töt 335.000 jaor old en komt uut het Midden-Pleistoceen (Chibanian). As eerstens bint er 15 verschillende skeletten evunnen, die uut 1550 verschillende exemplaren bestaot. De ördening met andere resten van het geslacht Homo is niet met wissigheid te benuumen.
Samen met andere Homo-soorten die tegelieke leafden had Homo naledi kenmärken van de veurolder Australopithecus en vrogge Homo soorten. Et belangriekste kenmärk hiervan is de kleine schedel (465-610 cc) in vergelieking met de moderne means (1270-1330 cc). Berekkend is dät Homo naledi in deursnee ne lengte van 143,6 cm had met een gewicht van 39,7 kg. De härsens waren vri'j klein in vergelieking met de grootte van zien lief. Toch blik de vörm van de härsens vergeliekbaor te wean met Homo soorten die tegeliekertied leafden. Dit zol dan kunnen wiezen op geliekweerdige wärken van de härsens. Dät disse Homo soort zo lange hef kunnen leaven tussen een bulte andere Homo soorten met grotere härsens hef de menink dät een groter stel härsens neudig was veur evolutionair veurdiel onderste baoven egooit. De vörm van de härsens hebt de kennis van de verschillen in het geslacht Homo slim groter emääkt.
Kat
thumb|Verschillende soorten katten thumb|250px|t Jong van de kat thumb|n [[Wilde kat, de veurolder van de kat]] ne Kat (ok wal hoeskat of poes enuumd, Felis catus) is n klein, meestentieds haorig, vleisetend zoogdier dat tot de katachtigen (Felidae) beheurt. t Is een van de oldste hoesdieren van de meens. Der is bewies dat de Egyptenaren al in 2000 veur Christus de kat as hoesdier hadden. In zuud Cyprus bint resten van katten evunden die 9200 töt 9500 BP old bint. Umdat katten goeie jaogers warren, wordden zi'j edomestiseerd um de graonveurrö van de meens teggen knaagdieren as rotten en muze te bescharmen. Teggenwoordig wordt ze veural as geschapsdieren eholden.
De olde wetenschappelike name was Felis domesticus, maor is later vervangen deur Felis catus of somtieds Felis silvestris catus.
Anatomie
De anatomie (lichaamsbouw) van katten is t zelfde as de anatomie van andere katachtigen. Ze hebt n stark buugbaor lief, n vlug reaksievermeugen, scharpe naegels die teruggetrökken kunnen worden en tanden die an-epast bint um kleine prooien mee dood te maken. Ze kunt merakels good heuren en in t duuster zien. Ze heurt klanken van n hoge frekwensie die veur de meens niet heurbaor is. Ok t reukvermeugen is veule baeter as van de meens. Hoewel ze allenig jagen, bint katten sosiale dieren, ze kommuniseert bieveurbeeld deur te miauwen, spinnen, sissen of grommen, maor ok deur feromonen (chemiese ofscheidingen) en der lichaamsholding.
Der bestaon tal van katterassen, sommigen bint natuurlik ontstaon en anderen deur mutasie of kruzing.
12 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 12 augustus
Boaken
right|thumb|[[Boake|Poaskevuur, n gelegenhaid woarbie n boaken nog broekt wordt]] n Boaken is n bult holt dij ien de braand stoken wordt. De bekendste doarvan is tegenswoordeg t poaskevuur, dat ien summege Twìntse dialekten ook wel as boake aanduud wordt. Ien t Grunnegs kin "boaken" (mv: boakens) verwiezen noar elke branden stoapel mit n bepoalde (navigerende of seremoniele) funksie (dus nait elke brandende stoapel holt is n boaken).
Ien Engelaand deden de luu dit ook en den veuraal, ironischerwies tegen de Vikingen oet Skandinoavie. Der bestoan nog verschaaidene baargen mit de noam "beacon-hill" (boakensheuvel). Man gaait der ook vanoet dat de Engelse Silbury Hill, n soort wierde bie de ploats Avebury ook n zokse funksie had het. t Ligt noamelk ien t midden van verschaaidene olle stainmonumìnten, woar Stonehenge aine van is. Man gaait der vanoet dat man vanôf dit stee de seremonies ien dij hailegdommen laaidde deur middel van boakens en vakkels. Man is nait wizze van dizze theorie, sunt der ook n holle roemte binnenien vonden is.
n Nijmoodsere vörm van de boaken is de lichttoren, dij van oldsheer ien hoaven stonden. Hiermit wörren schepen ien t duuster woarschaauwt dat zai dicht bie de kost wazzen, zodat zai doar nait tegenaan voarden.
Populère media
Ien de populère media kommen boakens veur ien de fantasyfilm Lord of the Rings. Hier is n schiere veurstèllen môkt van hou dat vrouger gong. Ien dizze filmriege woarschaauwt t keunenkriek Gondor t keunenkriek Rohan en vroagt doarmit om hulp.
Ook ien de film Elizabeth worden boakens broekt om t Engelse leger tou woarschaauwen veur de Spoanse schepen Engelaand dij aanvalen willen.
Deddigeburen
Deddigeburen (Nederlaans: Deddingabuurt) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Berkoop, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Deddigeburen leit omdebi'j 1,1 kilometer bi'j Ni'jberkoop vandaon.
Krante
thumb|upright|Krante thumb|upright| Een krante is een regelmaotig verschienende edrokken uutgave, waorin niejs op-eneumen wonnen.
Vake wonnen 't woord krante gebruuk as veur een dagblad. Dit is eigenlijks verkeerd. Zoas de naam al angeef verschient een dagblad elke dag (mit uutzundering van zundag), terwiel pertie kranten minder vake verschienen. Elk dagblad is dus oek een krante, mar neet elke krante is een dagblad.
Der wonnen altied onderscheid emaak tussen algemene kranten en especialiseren kranten. De meeste dagblaojen bin een veurbeeld van de eerste soorte, kranten as Cobouw en 't 'Agrarisch Dagblad' bin veurbeelden van de tweede soorte.
Brevenbusse
Binnen bedrieven bin der meestentieds posvakken anwezig waor de ontvungen pos in-edaon kan wonnen veur bieveurbeeld de medewarkers.
Krante
Sommigen van de dagblaojen dee-w vandage de dag tegenkoemen bin as krante begunnen. In de naam is dit soms nog weerumme te lezen. Een veurbeeld hiervan is de Leeuwarder Courant; op 29 juli 1752 veur 't eers verschenen as Leeuwarder Saturdagse Courant.
Brevenbusse
Nederlaand
TPG Post hef ongeveer 20.000 brevenbussen in Nederlaand. Ze bin rood van kleur en hemmen een of twee inwarp-openingen. Ze wonnen een keer per dag (behalven op zaoterdag) leeg-emaak deur 't posbedrief, daornao wonnen de zogenaamde "lichtingsindicator" umhoge edaon.
Krante
De Telegraaf en dagblad De Twentsche Courant Tubantia verschienen wel op zundag.
Brevenbusse
Nederlaand
An 't einde van december maak TPG Post de openingen in de brevenbusse wat nauwer um zo vandelisme mit vuurwark tegen te gaon. Deur 't mit wille of per ongelok ontsteken van vuurwark in de brevenbusse wonnen der an de rooie kasten aanders elk jaor veul schaode an-ebröch. Rond de jaorwisseling wonnen de opening zelfs helemaole of-esleuten.
Krante
Een veurbeeld van een krante dee neet as dagblad verschient is Le Monde Diplomatique, dee maondelijks verschient.
Brevenbusse
Triva
In of-elegen gebieden in de VS ku-j brevenbussen bie huzen gebruken veur 't versturen én ontvangen van pos. An de brevenbusse zit een vlaggetjen, as e umhoge steet dan is 't een teken veur de brevenloper dat der pos in de brevenbusse lig dee mee-eneumen kan wonnen.
Hogeduurswoold
Hogeduurswoold (Nederlaans: Hoogeduurswoude) is een buurtschop in de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Krante
Nederlaand hef vuuf laandelijke mannenblaojen (De Telegraaf, de Volkskrant, Algemeen Dagblad, Trouw en nrc.next) en twee laandelijke avendblaojen (Het Parool en NRC Handelsblad). Disse kranten richen zich veural op 't wessen van 't laand.
Anhalings
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Het stun in de kraant Het stun in de kraant Dat Sol hef zien pilo verbraand En daor is niks van waor En daor is niks van waor Want Sol hef zien pilo weer klaor
Drèents varsien uut Rolde (een piloboks har een haalflinnen, haalfkatoenen weefsel)
<poem style="margin-left:1.5em; font-style:italic"> Teleurgesteld is misschien ok weer niet 't goede woord Want soms kan 't ok wel 's hiel lachwekkend wezen A'j toch alle morgens over weet ik wat veur blunders in de kraante lezen
Drèents; uut 't lied Niks is zoas 't lek, op de gelieknamige cd (1997) van Skik.
Delden
Delden kan verwiezen naor:
Jannewaori
Jannewaori (ok wal: louwmaond) is de eerste maond van 't jaor in de gregoriaanse kalender en hef 31 dagen. De maond is vernuumd naor Janus, de Romeinse god van baanders.
Jannewaori en febrewaori bint de leste twee maonden die an de kalender toevoegd bint. De Romeinen zagen de winter as een maondloze periode. thumb|Les Très Riches Heures du duc de Berry, 1402-1416, Jannewaori
13 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 13 augustus
Kniende
Kniende kan verwiezen naor:
Hollaans
Hollaans kan verwiezen naor:
Loster
thumb|right|280px|n Martinustoornd in Loster Loster of Lösser (Nederlaands: Losser, tiedns Carnaval: 't Aöskes dorp) is ne Nederlaandse gemeente en n dörp in t oostn van de regio Tweante, in de Nederlaandse proveensie Oaveriessel. In de gemeente woont 22.685 leu (1 jannewoari 2020) op n öppervlakte van 99,64 km². De gemeente Losser maakt deel oet van t koaderwetgebeed Regio Tweante. De gemeente hef n steark rooms-katholiek karakter, vuural in plaatsn as De Lut. Op t noordn greanst t an de gemeente Deenkellaand, in t noord-oostn en oostn an de Groafskop Beantem en Gronau oawer de Duutse greans. Op t Zuudoostn lig de Neerlaandse gemeente Oaverdeenkel. Op t Zuudwestn ligt Eanske en op t westn lig de gemeente Oldnzel.
Kerne
De gemeente hef vief officiële kerne, woarvan de heufdplaats Loster de greutste is.
Antal inwonners per wonkern:
Wearkgeleagnheid
In 1999 wördn ne vestiging van Johma Nederland B.V. in gebroek neumn vuur t bakn van verschilnde soortn stoet.
Te doon in Loster
Alle joarn organiseert ze in Loster t Bokn & Bloazn Festival. n Kapelnfestival woaran 12 kapeln n teggen mekaar opnemn doot op twee podiums.
Leu oet Loster
Kim Kötter, model, aktriese.
Vraauw
n Vraauw is n mìnsk mit twij of meer X- (zai onder aander triple X-syndroom) môr gain Y-chromosomen. t Symbool veur vraauwliekshaid is ♀. De vraauw is degaine dij n boarmouder en aaierstokken het, woardeur de vraauw degaine is dij n jong veurtbrengt. Ien de run van de geschiednis het de vraauw ook aaltied dijent wèst dij de kinder grootbrocht en veur t hoes zörgde. Ien t olle Griekenlaand, woar n hail ìnde manluu homoseksuweel waren, haar de vraauw enkeld de toak kinder te kriegen en veur t hoeshold zörgen, ien tieds dat de mannen zok mit mekoar en t leger bezeg huilen. Ien t olle Egypte doar ien tegen, haar de vraauw n grotere rol. Summege vraauwen binnen zulfs aan de macht wèst as farao, denk bieveurbeeld aan grote noamen as Nefertiti, Hatsjepsoet en Kleopatra.
Ien t Grunnegs wordt t woord vraauw ook broekt as aanduden veur n vraauwliekse echtegenoot. Dochs is t oorspronkelke woord veur dizze betaikenen wief, môr deurdat t woord wijf ien t Nederlaands n haile negatieve bieklaank het, wordt dit tegenswoordeg nait meer zo veul zègd. t Meervold van t woord vraauw is vraauwen, vraauwluu, vraauwlie, vruilie.
Kenmaarken
t Lichoam van n vraauw wordt kenmaarkt deur de volgende geslachtsorgoanen:
Ansluting Ni'jlusen
De ansluting is een an epaste haorlemmermeeransluting. De ofrit vanuut Ommen kump eerst op de Hermelenweg uut en daornao pas op et kruuspunt met de N377. Dit is ook zo veur de ofrit vanuut Stappest. Daor kump de ofrit eerst op de Olde Rieksweg uut. De opritten nao Stappest en Ommen bint wel sebiet vanof de kruusings met de N377 te berieken. De A28 hef 2×3 riejstroken. De N377 hef een 1×2-profiel. Alle opritten en ofritten hebt ien riejstrook, behalve de oprit naor Ommen hen. Die hef er nämelik twie. De Koperen Hoogte, een wegrestaurant en een aander restaurant bint veurzienings ter plekke.
In 2000 is er toeritdosseerinstallatie eplaatst veur de oprit nao Zwolle hen en later ok in de richting van Stappest. In 2010 en 2011 is de A28 tussen Ommen en Knooppunt Lankhorst wieder emääkt. In 2010 bint ook de twie kruuspunten met de N377 veraanderd daoras er meer riejstroken eplaatst bint. Dit hef er veur ezörgd det er gien lange wachtriejen meer bint veur de twie kruusings.
Verkeersintensiteiten
In 2019 reden er 90.700 voertugen van Ommen nao Ni'jlusen en 86.100 wieder nao Stappest. In 2004 waren dit er nog 73.800 en 73.500. In 2018 reden er 17.200 voertugen vanuut Ni'jlusen nao de twie kruusings en 6.900 wieder nao Hasselt.
Jaanssenstichting
Jaanssenstichting (Nederlaans: Janssenstichting) is een buurtschop in de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand. Jaanssenstichting leit omdebi'j 1,1 kilemeter bi'j Waskemeer vandaon.
Jong
Jong kin verwiezen noar:
Oader (tiedschrift)
Oader is n digitoal tiedschrift veur Grunneger literatuur. t Is online goan op 12 december 2016, noadat n joar eerder t pepieren tiedschrift Krödde votviel.
Oader wil n podium weden veur ervoaren en begunnende schrievers. Over de titel van t tiedschrift het redakteur Jan Glas opmaarkt dat Oader n mooi en spannend woord is en dat t lezen en schrieven van Grunneger literatuur de schrievers aalmoal ien t bloed zit. De ienhold wordt alle weken aanvuld. Hoofdredakteur is Tonko Ufkes; zien collega-redakteurs binnen Jan Glas en Hindry Schoonhoven.
Tiedens Dag van de Grunneger toal ien 2018 wèr de bundel Tot woar of t gaait, mit teksten dij op Oader publiceerd binnen, prezenteerd as weggeefbundel.
Hambörg
De officiële name Vri'je en Hanzestad Hambörg (Free un Hansestadt Hamborg) verwiest naor Hambörg zien lidmaotschop in 't middelieuwse koopludenverbond van de Hanze, en naor Hambörg zien staotus as stadstaot en ien van de zestien bondslaanen van Duutslaand.
Hambörg lig an de zuudkaante van het schiereilaand Jutlaand, mit continentaol Europa in 't zuden, Scandinavië in 't noorden, de Noordzee in 't westen en de Oostzee in 't oosten. De stad lig daor waoras de revieren de Elbe, de Alster en de Bille menare in de mute komt. 't Stadscentrum lig um twi'j meerties henne, de Binnenalster en de Butenalster.
As middelpunt van de Metropoolregio Hambörg en internationaole handelsstad is Hambörg 't commerciële en culturele hart van Noordduutslaand.
Wimme
Een wimme was 't reukkenaal in de schouwe (schoorsteen) waor 't vleis an ereuk kon wonnen. Vandage de dag besteet 't neet meer zo, en is 't veural een ouwerwetse uutviending mit een 'historische' betekenis. De benaming wimme kan oek dujen op de ruumte waor 't vleis beweerd wonnen, disse betekenis kump overigens vaker veur, disse ruumte is overigens neet ín de schouwe zelf, mar vake beziejen de schouwe, an 't plafond.
Kultuur
Et begrip kultuur (Latien: colere = 'keren mit een ploeg', in cultuur brengen) wodt in verschillende verwaante betekenissen bruukt:
A'j praot over kultuurpoletiek gaot et meerstal om zaeken as keunst, passe en omroep, theaters, musea etc.
Onder de kultuur van een laand wodden ok de tradisies van et laand verstaon, zoas volksmeziek, volksdaansen en kleerdracht, traditionele bouwkeunst, religieuze rituelen enzovoort.
Eerdkeern
right|300px|thumb|Saemenstelling van de eerdkost De eerdkeern is et middelste diel van de eerde. De eerdkeern lopt van de onderkaante van de eerdmantel op omdebi'j 2900 kilemeter diepte tot an et centrum van de eerde op omdebi'j 6370 kilemeter diepte.
Deur seismologisch onderzuuk is vaaststeld dat de dichthied van de eerde op 2900 kilemeter abrupt toenemt van omdebi'j 5,5 gram per cm3 tot omdebi'j 10 gram per cm3, wat d'r-op wiest op een plotse veraandering van de chemische saemenstelling. Et staot naogenog vaast dat de eerdkeern grotendiels uut nikkeliezer bestaot.
Et feit dat longitudinaole golven wel, mar transversaole golven niet deur de keern wodden votplant, wiest d'r-op dat et nikkeliezer in de keern grotendiels vloeibaor is. Stromingen in de keern zollen verantwoordelik wezen veur et magneetveld van de eerde.
Vingerhoedskruud
thumb|250px|Vingerhoedskruud Vingerhoedskruud (Digitalis purpurea) is een tweejaorige plaante dee vake in siertunen gebruuk wonnen. De witbloemige variant Digitalis purpurea 'Alba' hef op de Nederlaanse Rooie lieste van plaanten estaon.
Eerdkeern
De Deense seismologe Inge Lehman (1888-1993) het in 1929 antoond dat et binnenste diel van de eerdkeern (van 5110 tot 6370 km diepte) wel weer vast is. Ondaanks de slim hoge temperetuur van omdebi'j 4.500 °C is et iezer hier vaast, vanwegen de slim hoge drok, die in et centrum wel tot 3.500.000 atmosfeer oplopt. Ze onderscheiden daoromme een binnenkeern van een butenkeern.
Vingerhoedskruud
Botanische beschrieving
Vingerhoedskruud wonnen dartig tot hondervuuftig centimeter groot. De plaante hef eironde tot lancetvormige blaojen, dee an de onderzied gries behaord bin. Op de stengel en bloemstelen zitten korte, zachte haoren. Vingerhoedskruud bleuit van mei tot oktober mit meestentieds donkerrood evlekken bloemen. Der bin dreje kleuren: donkerrood (hardroze), lochpaors en wit. Um de rooie vlekke zit een witte raand. De witbleuiende plaanten wonnen soms as een amparte soorte ezien. De bloemkrone is vier tot vuuf centimeter lange. De hommels mutten in de bloemkrone krupen um bie de nectar te kunnen koemen, mar soms wonnen der een gaotjen in de bloemkrone ebeten um zo bie de nectar te kunnen. Een plaante kan meer as negentig bloemen hemmen en duzenden zaodjes.
Ho as 't deruutziet
De plaante kump verbreid over 't hele laand veur in de bossen, op plekken in de bos mit schaoduw, waor de bomen ekap bin en waor de grond los-emaak is. Of 't um wilde of verwilderde tuunplaanten geet is eigenlijks neet vas te stellen. In Limburg en de Achterhoek zo-j de wilde plaante nog kunnen vienen. In de aandere gebiejen van Nederlaand koemen dan verwilderde plaanten veur.
Ondersoorten
Der bin dreje ondersoorten:
Medisch
De plaante bevat de glycosiden: digoxine, gitoxine en gitaline en is iezig giftig. Digoxine zit in de blaojen van tweejaorige plaanten en wonnen gebruuk bie de behaandeling van bepaolde hartritmestoornissen (atriumfibrilleren) en (alsmar minder) bie de behaandeling van hartfaolen. Disse toepassing is veur 't eers beschreven deur de Engelse dokter William Withering uut Birmingham, hij zag dat bepaolde krujenmengsels van een krujengenezeres uut de buurte iezig goed warken bie hartfaolen mit slim oedeem van de benen. Hij ontdekken welk kruud 't beste warkende bestanddeel in 't mengsel was en broch disse beviending uut in 1785.
Symptomen van vingerhoedskruudvergiftiging bin een lege polsslag, misselijkheid, spiejen, en ongecoördineren samentrekkingen van verschillende delen van 't hart, dat uuteindelijk leit tot hartstilstaand en de dood.
Heksenkruud
De plaante wonnen erekend tot de zogenaamde heksekrujen, umdat ze gebruuk wönnen in heksezalven.
Attem
right|200px Attem (Nederlans: Hattem) is een stättien en gemiente in de Nederlaanse previnsie Gelderland. De gemiente ad op 1 november 2007 11.648 inwoners (bron: CBS) en ef een oppervlakte van 24,28 km² (waorvan 0,93 km² wäter). Binnen de gemientegrenzen liggen gien andere kernen.
Geskiedenisse
Attem kreeg zien stadsrechen in 1299 en was een Anzestad en vestingstad. De 700e verjaordag wönnen in 1999 onder andere evierd mit de nasionale intochte van Sunterklaos. De apostel Andreas is de petrooneilige van Attem.
Attem lig krek onder de Iessel en 't is de plaatse waor de skilder Jan Voerman vrogger mooie skilderiejen mäken van Homert en de règenbujjen die de Iessel niet aover wollen.
Toerisme
Net as de res van de Veluwe wodt Attem in de zomermaonden druk bezöch deur toeristen die al die mooie olde plekkies wilt bekieken.
Uutspräke
Umdat de Attemers de H bienao niet uutsprèèkt, ebt de mensen buten Attem okke altied een gevleugelde uutspräke aover eur Attem: Attem, dat is een öntien in een ökkien en eui der in (Hattem, dat is een hondje in een hokje met hooi erin).
't Attems
right|thumb|Attems plakplätien In Attem wodt der Attems epraot, een Oost-Veluws dialek dat soms ok wel bi'j 't Sallaans erekend wodt. 't Attems ef een grote overienkomst met 't dialek van Zwolle.
A-j bi'j sommige lu die plat praoten, an de deure kump, dan ku-j dat zien an 't plakplätien op de deure met daorop: Hier maj plat praotn.
15 augustus
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 15 augustus
Locht (atmosfeer)
Locht (uutspraak: loch) wördt t gasmengsel bedoeld in de onderste lage van de eerdatmosfeer. Wat de klanke van t woord angeet lik t arg op locht (straoling) (of: licht).
Samenstelling
De locht op eerde besteet veur ongeveer 78% uut stikstofgas en 21% uut zuurstofgas. De overige 1% besteet uut sporen van edelgassen, n stark wisselende hoeveulheid waoterdamp (0,7%), en koolzuurgas, dat oek in hoeveulheid stark kan wisselen. In de butenlocht was de hoeveulheid koolstofdioxide (of koolzuurgas) ongeveer 0,03%, binnen n woenige kan dit, as der esteukt of ekookt wördt, veule hoger ween. Deur wereldwieje hogere konsentrasies verstarkt dit gas t breuikaseffekt op eerde. Sinds de industriële revolusie is de konsentrasie toe-eneumen van ongeveer 0,03% naor inmiddels zwat 0,04% (ongeveer 395 ppmv).
De samenstelling van de locht verschilt mit de heugte. Umdat stikstof (massagetal 14) minder wög as zuurstof (mit massagetal 16) he'j op grotere heugte verhouwingsgewies minder zuurstof.