cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oostvaardersplassen
't Oostvaardersveld
Ten noordoosten van de Oostvaardersplassen lig een gebied van 260 bunder daorin ze verschillende milieus zoas die in de Oostvaardersplassen veurkoomt in 't klein maakt. Dit gebied wördt een etelaosie veur 't volk umme 't plaanten- en dierenleben van 't grote gebied te bekieken.
De Krieger
In 1933 wodden IJsclub Nooitgedacht / De Krieger opericht. In de beguntied was der gien eigen iesbaene en wodden der scheuvels ereden op et Iesselmeer, waor as Veno toen nog an lag. Sinds 1940 scheuvelen zie op een iesbaene op et Stormgat.
Oostvaardersplassen
't Oostvaardersveld
thumb|Vreteri'je an de Fluitbos
De Fluitbos
An de Almeerse kaante, teeng 't industrieterrein an, lig de Fluitbos. In dizze oorsprunkelijk bosanplaant kapt ze bomen en plaant ze inheemse bomen, zodet de bos d'r netuurlijker uutsig. Edelharten en reegies hebt heur weg hen 't Fluitbos evunden, wat aj goed kunt ziene an de vreteri'je an de bomen. Veur netuurliefhebbers betiekent dit dej de ontwikkelings in de Oostvaardersplassen vanuut Almere volgen kunt; hierveur bint kiekbulten en kuierpaden an-elegd.
De Oostvaardersdiek
In 2003 bint ze begonnen mit de verhoging van de Oostvaardersdiek töt 'Deltaheugte'. De diek an de kaante van 't Markermeer verhoogt ze 1,60 m bi'j Lelystad en 0,20 m bi'j Almere. Hierdeur nemp de netuurweerde van de begruuiing langes de diek of en zal ok de vogeltrekke beïnvloed wörden. As compensaosie veur 't vortgaon van een stok Oostvaardersplassen legt ze butendieks een luwtegebied van tien bunder an. Dit gebied krig wieder een functie as paaiplekke veur vissen, en halverweengs tussen Almere en Lelystad kump d'r een anlegstee veur de pleziervaort kortbi'j een uutkiekpunte oaver de Oostvaardersplassen.
Ekelogische verbiendingszones
Deur ekelogische verbiendingszones is d'r contact mit de Lepelaarsplassen en 't Pampusholt. Mar dizze zones bint niet geschikt veur vissen en weidende dieren.
Ze wilt ok een verbiending maken mit de Veluwe, in de hoop det de weidende dieren van daoruut deur 't Horsterwold de Oostvaardersplassen in de mute gaot. 't Wilde zwien, de das en de rode kateker zult dan ok in de Oostvaardersplassen veurkommen.
Umdet de Oostvaardersplassen in een ni'je polder ontstaon bint, bint d'r veule soorten plaanten en dieren die heur ekelogische stee, heur niche, nog niet hebt in-eneumen. De uuteprakkezeerde ekelogische verbiendingszones bint belangriek um hen de Oostvaardersplassen en weerumme te kunnen trekken. Vogels kunt makkelk ummegaon. Veur 't baordmannegien bint de rietvelden essentieel ebleken.
Aandere dieren as de edder, de boomkikkerd en de grote modderkroeper koomt niet vanzölf in de polder. Dizze kunt d'r in ebrocht wörden, umme zo heur stee in heur biotoop te kunnen innimmen. Ok bint d'r partie plaanten nog niet; de zwaonebloeme hebt ze in 2003 nog niet eziene.
Ontwikkelings
In een jong gebied as de Oostvaardersplassen bint d'r alderhaand percessen waordeur 't gebied veraandert. 't Gebied is now al toonangebend, mar krek 't perces van veraandering mak de Oostvaardersplassen zo spannend.
Ontwikkelings in de flora
Deur störmen, vreteri'je en gengelderi'je wördt de oorspronkelijke willingbos aal opener. In 't veld koomt staorigiesan hagedoorns op. Daoras koenen en peerde 't riet hebt op-evreten, ontstiet gröslaand. Toeverdan begunt ok klaovers en aandere plaanten hier heur niche te vienden. De massaol op-ekommen vledder nemp weer of. Allennig 't edelhart et de vledder. Jonge hagedoorn viej mit in veur 't pebliek toegaankelijk gebied.
Ontwikkelings in de fauna
De netuurweerde veur mit name de vogels is machtig groot; niet minder als 29 soorten vogels in de Oostvaardersplassen valt under de zonuumde ienpercentsnörm. Hierunder valt zeldzaome vogels as de rietdompe en de kleine zulverreiger, mar ok algemiene soorten as de grauwe gaanze, daoras d'r gemiddeld 33.000 van te vienden bint. De inrichting van 't poelengebied bliekt hierin een belangrieke rolle te speulen: 't antal nusten van de zulverreiger en lepelaar giet staorigan umhoge.
De ringslange kump now veur in 't hiele gebied, en de bever hef hum töt naober van de aolscholverkelonie emeuken.
Ontwikkelings in de visstaand
De Oostvaardersplassen bint arm as 't um vis giet. Nog mar vieftien soorten vis bint d'r bekend: aol, braosem, dreistiekelige en tienstiekelige stiekelspoor, leerkarper, pos, baors, ruusvoorn, schubbekarper, serpeling, snoekbaors, spegelkarper, zulverwiende en zunnebaors. D'r bint gien plannen umme vissoorten as de grote modderkroeper d'r bi'j te doen, al kunt zukke vissoorten niet zölf hen 't gebied trekken. Ok geleuft ze det op 't lange leste de aol veur de Oostvaardersplassen verleuren zal gaon.
Op dit mement zit de waters van de Oostvaardersplassen proppende vol mit volwossen schubbekarper. Dizze karper hef haoste gien predaosie. De komst van de Europese otter en Europese meerval is welkom as een menier um roemte te maken veur meer diversiteit. Dizze diversiteit is neudig as dieren as de zeeaorend en de visaorend in dit gebied heur stee vienden mutten.
Abiotische ontwikkelings
In 't dreuge gedielte is de boabenste laoge van de boadem gaondeweg verarmd. Dit leidt töt verandernde umstandigheden veur alderhaand kruud en töt successie. Plaanten die ienkeer anslaot, kunt mit heur diepere wortels nog aal de rieke kleiboadem vienden.
Werdering veur de Oostvaardersplassen
In 2004 is 't Europees diploma veur netuurbeheer veur de eerste keer verlengd. Veur de volngde verlenging in 2009 mut nog een antal zaken eregeld wörden.
Bufferbos
De ekelogische verbiendingszone hen de Lepelaarsplassen bint ze an 't uutbreiden mit een bufferbos, begund in 2004, die een buffer vörmt mit 't Almeerse industrieterrein 'de Vaort'. De bestaonde fietspaden langes de raand van de Oostvaardersplassen zult hierop ansluten.
Beparkings
De weidende dieren dut 't uutstekend; de köppels breidt heur rap uut en daormit kump een ende an de gruui in zicht. As d'r gien voedsel is, zult d'r meer dieren starben en zult d'r minder naokommelingen weden. Dit is een netuurlijk gegeben, mar volngs de veewet is de beheerder verantwoordelijk veur zien biesten. Hierdeur mut kedavers van de konik en 't heckrund vortehaald wörden, en partie lu stelt det d'r in de winter bi'j-evoerd wörden mut. 't Zol ok betieken det as d'r een epidemie van beveurbield mond-en-klauwzeer is, ze biesten mut ofmaken.
't Edelhart valt ja niet under de veewet; daordeur kunt kedavers van een hart wal liggen blieben. Wanneer de wisent zien entree mag maken, het ok dit dier 'wild'. Zowal 't edelhart as de wisent kan lieden an ziektes die aj ok under de 'biesten' viendt. Mar de kedavers bint een welkome voedselbron veur kri'jen, raben, aorends en in 2005 zölfs een monniksgier.
Anno 2005 leeft d'r in 't gebied um-en-bi'j 1500 edelharten, 1000 konikspeerde, 500 heckrunder, 100 reeën en 100 vossen. De jaorlijkse starfte under de edelharten is rond de 20 percent. D'r is gien gruui meer en de jaorlijkse starfte grip veural um heur hen in de kolde en voedselarme wintermaonden, boabenal in meert. Staotsbosbeheer hef ekeuzen veur een beheer waorbi'j de netuur heur gang gaon mag, en grip niet in. Dit hef töt gevolg det veule van de 3000 dieren durende de winter aal meer vermagert en 't er van de honger toe doet. Um wieder lieden te veurkommen wördt de dieren daoraj van verwachten mag det ze niet lange meer te leben hebt of-escheuten.
Een toenimmend perbleem is 't vortgaon van verscheiden vogelsoorten uut 't gebied as gevolg van de grote weidende dieren. Dit perbleem hej ok op veul aandere plaatsen in Nederlaand, en kwaamp in de Oostvaadersplassen tussen 1997 en 2002, mit een gruuiend antal grote weidende dieren, töt uutdrokking in 't verdwienen van 30 töt 100 percent van alle bruudvogels van de open roegtes, weidegebieden en dreuge rietlaanden.
Orgenisaosie
Staotsbosbeheer beheert de Oostvaardersplassen.
Noorwegen
Noorwegen (Noors: Norge (uutspraoke: norjè) of Noreg, Noord-Samisch: Norgga gonagasriika, Lule-Samisch: Vuona gånågisrijkka, Zuud-Samisch: Nøørjen gånkarijhke), officieel et Keuninkriek Noorwegen, is een laand in Noord-Europa. Et leit op et Skandinavisch schiereilaand, en greenst an Zweden, Finlaand en Ruslaand.
Noorwegen is krekt as Nederlaand een konstitutionele monarchie. De hudige keuning is Harald V. De heufdstad van Noorwegen is Oslo. Aandere belangrieke steden bin Bargen, Trondheim en Stavanger. Tot Noorwegen beheurt et eilaand Bouvet in de Zudelike Ieszee. Noorwegen eist ok een diel op van Antarktika. Bie et referendum het Noorwegen et lidmaotschop van de Europese Unie ofwezen. Et laand is dus gien EU-lid en ok gien kandidaot-lid. De heufdgodsdienst van Noorwegen is et lutheranisme.
Tael
De overgrote meerderhied van de Noren praoten Noors. De Samische minderhied praot daornaost ok heur eigen tael, et Samisch. In et uterste noorden, in de gemienten vlakbi'j de Finse greens, wodt van ooldsher ok Fins praot.
Et Noors het twie officiële standerdvariaanten: et Bokmål, dat nauw op et Deens liekt, en et Nynorsk (Ni'jnoors), dat op basis van Noorse dialekten vormd is.
Perveensies
Noorwegen is verdield in 11 perveensies (Noors: fylker). De perveensies bin onderverdield in 356 gemienten (Noors: kommuner). In et geval van Oslo valen perveensie en gemiente saemen.
Belangrieke plakken
De belangriekste plakken in Noorwegen bin:
Benito Mussolini
thumb|200px|Portret van Benito Mussolini
Intersaksiese schriefwieze
De schriefwieze van t Nedersaksies kan in de schriftelike kommunikasie tussen n Nederlaandse en Duutse spreker van t Nedersaksies nogal es verwarring en onbegrip veroorzaken. Der bin dan oek verschillende pogingen edaon um n algemene intersaksiese schriefwieze op te stellen, zonder veul sukses. n Veurbeeld van zo'n spelling is de Vosbergenschriefwiese en de inkomplete Algemeyne Schryvwys' die allinnig deels uutewörken is veur t Noord-Platduuts. Ondertussen bin der oek verschillende vormen ontstaon die in informele situasies gebruukt wörden. Meestentieds wördt der daorbie ekeken naor de spelling van t Middelnedersaksies. Wa'j haost altied weerzien in zoksoort schriefwiezen is:
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini (29. july 1883 - 28. april 1945) was nen italiaansken politikus en juurnalist den as de Nationale Fascistenpartye stichteden en leidden. Hee was eyrsten minister van Italie vanaf den Mars når Rome in 1922 töt syne afsetting in 1943. Hee nöömden sik ouk "il Duce" (leider) van et italiaansk fascisme. Dat was hee vanaf de grundlegging van de italiaanske knokplogen, de Fasci (swarthemden), töt italiaanske partisanen em doudsköyten in 1945. As diktator van Italie en stichter van et fascisme was hee anstichter en vöärstander van den internationalen spreid van et fascisme, tüsken beide wearldoorlöge in.
Intersaksiese schriefwieze
Aandere zaken die'j meestentieds weerzien in n gemeenschappelike vorm van schrieven bin:
Vergelieking van schriefwiezen
Hieronder zie'j n tabel mit vergeliekingen in schriefwiezen van de Algemeyne Schryvwys', de Vosbergenschriefwieze en de Nederlaands en Duuts ebaseerden schriefwiezen.
Benito Mussolini
Eyrsten Minister en diktator
Nå den Mars når Rome wör Mussolini up den 31. oktober van 1922 ansteld as Eyrsten Minister döär Köäning Victor Emmanuel III. Dårmed was Mussolini den jüngsten ståtsminister van et land töt dan to. Al syne politike teagenstanders löät hee döär syne geheime polity uut de weg rümen en vakbundsstakingen wörden verböäden. Med en paar wetswysigingen wüsten Mussolini en syne möäge de macht te grypen en et land under ne diktatorskap te krygen. Binnen vyv jår was Mussolini langs wettige en unwettige wysen an de macht en probeerden der nen totalitären ståt van te maken. In 1929 underskreav hee et lateraanske verdrag, wårmed as Vatikaanstad apart wör.
Gebeedsuutbreiding
Mussolini wulde de olde lüüster van et Romeinske Riek herstellen döär koloniaal besit uut te breiden en de invlood van et fascisme döär te voren. In de jåren 20 probeerden hee Libie in te neamen, löät hee et greekske eiland Korfu bombarderen, kreag seggenskap oaver Albanie langs verdragen en dwüng de stad Fiume af van et domålige Jugoslavie. In 1936 nöäm italie Etiopie in nå de Tweyden Italiaansk-Etiopisken Oorlog, wat samenevoogd wör med Eritrea en Somalie as Italiaansk Oustafrika (AOI). In 1939 nöäm Italie Albanie in.
Verholding töt andere landen
Tüsken 1936 en 1939 hülp Mussolini den spaansken diktator Francisco Franco in et sadel, in den Spaansken Börgeroorlog. Under Mussolini probeerden Italie den Tweeden Wearldoorlog teagen te holden döär soldåten når de Brennerpas te doon üm de Anschluss teagen te warken. Ouk dead Italie med in et Stresafront, et Lyttonrapport, et Verdrag van Lausanne, et Veerkrachtenpakt en et Verdrag van München. Toch vervrömden sik Italie van et Vereynigd Köäningryk en Frankryk döär sik uuteandelik an te sluten by Düütskland en Japan. Up den 1. september van 1939 völ Düütskland Polen binnen, wårnå as Frankryk en et VK et den oorlog verklården. Dårmed begünde den Tweyden Wearldoorlog.
Afsetten as ståtshöyvd
Up den 10. juni van 1940 beslöät Mussolini med te doon an de düütske kante. Dat begünde good, mär uuteandelik störtten et nazikamp up meyrere fronten in. Döär de slaagde Allieerde invasy van Sicilie stünd et volk en en paar lüde uut syne partye neet meyr achter em. Dårümme seade up den 25. juli van 1943 den Grouten Fascistisken Råd et vertrouwen in em up. Köäning Victor Emmanuel III satten em af as ståtshöyvd en löät em uppakken. Pietro Badoglio wör anesteld as nyen Eyrsten Minister. Kort nå at den köäning med de Allieerden krygsråd hölde, wör up 12 september 1943 Mussolini bevryded döär düütske valskarmjagers en kommando's van de Waffen-SS, under leiding van Harald Mors.
Höyvd van de Salò-republik en doudsketen
duum|Vu lénks no riets gesäit een déi liewenslos Kierper vum fréiere kommunistesche Politiker Nicola Bombacci, dem Herzog Benito Mussolini, sengem treie Liebhaber Clara Petacci, dem Minister Alessandro Pavolini an dem renomméierten faschistesche Politiker Achille Starace, op der Plaza Loreto an der Stad Mailand am Joer 1945. Nå at Adolf Hitler med den bevryden diktator üm tåfel was eweasd, makeden hee Mussolini höyvd van de Italiaanske Sociale Republik, nen noorditaliaansken marionettenståt, ouk wal de Salò-republik enöömd. Et veroorsakeden den Italiaansken Börgeroorlog. Teagen et eande van april 1945 was Mussolini souwat vulleydig verslån. Med syne minaresse Clara Petacci probeerden hee når Switserland hen te vlüchten, mär se wörden egreapen döär italiaanske kommunistiske partisanen. Mussolini en Petacci wörden doudesköäten up den 28. april van 1945, kort by et Comomeer. De lyken wörden når Milaan hen bracht en te ünstersteböäventen upehöngen an en tankstation, soudat alleman seen kunde dat et geböärd was.
Aa en Hunze
thumb|250px|Aa en Hunze en umgeving 250px|thumb|Bevolking van Aa en Hunze in 2008: de tien grootste kernen + overig) Aa en Hunze is een gemeeinte in 't noordoosten van de provincie Drenthe in Nederlaand. De naom van de gemeeinte verwiest naor de rivieren de Drentsche Aa en de Hunze, die beide deur de gemeeinte stromen. De gemeeinte had op 1 jannewaori 2020 25.453 inwoners (bron: CBS) en hef een oppervlakte van 278,16 km2 (waorvan 0,18 km2 waoter). 't Gemeeintehoes steeit in Geeiten. De gemeeinte is in 1998 ontstaon deur 't samengaon van de veurmaolige gemeeinten Raol, Gasselt, Geeiten en Anlo.
Geschiedenis
De gemeeinte besteeit oet tweei verschillende deeilen, met elk een verschillende aachtergrond. 't Westelijke gedeeilte, met de Hondsrug derbij, beheurt tot eein van de aoldste bewoonde gedeeilten van Nederlaand. Binnen de gemeeinte liggen in totaol twaolf hunebedden. Daornaost zie'j in de umgeving van Anlo veul grafheuvels. Dit westelijke deeil wordt kenmaarkt deur een esdörpenlaandschop. Naost Anlo waren ok Raol en Balloo in de middeleeuwen vergaoderplaotsen veur de Etstooul, doou 't hoogste bestuurlijke en juridische college van Drenthe.
't Oostelijke gedeeilte van de gemeeinte hef een veul kortere bewoningsgeschiedenis. De veengebieden langes de Hunze bint vanoet de dörpen op de Hondsrug ontgonnen, veural Annen, Iekst, Geeiten en Gasselt.
Waopen en vlaag
De neie gemeeinte hef derveur kozen een nei waopen an te nemen, waorin gien van de waopens van de aolde gemeeinten weer is te vinden. 't Waopen besteeit oet een greuin (sinopel) vlak, waorop een tralied dubbel kroes steeit in 't gold. In 't eerste kwartier steeit een golden leliekroon. 't Waopen wordt dekt deur een golden kroon met dreei blaoder en tweei paorels. 't Wordt vastholden deur tweei reebokken.
De leliekroon in 't eerste kwartier verwiest naor Maria, die ok in 't waopen van Drenthe veurkomp, en naor 't feit dat de etstooul eerder vergaoderde in plaotsen die in de gemeeinte liggen. 't Traliede kroes verwiest naor de tweei historische heufdroutes die deur de gemeeinte lopen: Grunningen - Coevern, over de Hondsrug, en Assen - Geeiten en wieder naor Veendaam. Dat bint noou de N34 en de N33.
De gemeeintevlaag is van 't waopen ofleid. 't Greuin in de vlaag (en in 't waopen) is een verwiezing naor 't boerse karakter van de gemeeinte.
Kernen
De gemeeinte Aa en Hunze hef 35 officiële kernen. 't Gemeeintehoes steeit in Geeiten.
Dörpen en gehuchten
Amen, Aandern, Anlo, Annen, Annerveensekenaol, Balloërveld, Balloo, Deurze, Iekst, Ieksterveen, Ieksterveensekenaol, Ieksterzaandvoort, Ekehaor, Eldersloo, Eleveld, Gasselt, Gasselterneiveen, Gasselterneiveensemond, Gaastern, Geelbroek, Geeiten, Geeiterveen, Grol, Marwieksoord, Nei-Annerveen, Neie Diep, Nijlande, Nooitgedacht, Aold-Annerveen, Papenvoort, Raol, Schipbörg, Schoonloo, Spiekerboor, Vredenheim
Buurtschoppen
Naost dizze officiële kernen he'j in de gemeeinte de volgende buurtschoppen:
Achter 't Holt, Baoreveld (dails), Bonnen, Bonnerveen, Bosje, Broek, De Hilte, Gasselterboerveen, Gasselterboerveensemond, Gasselterneiveensemond Eerste Dwarsdiep, Gasselterneiveensemond Tweeide Dwarsdiep, Geeiterzaandvoort, Kostvlies en Veenhof.
Elfdals
thumb|300px|Ligging van de gemiente Älvdalen in Dalarna, Zweden thumb|300px|Tweetalige plaatsnaambrödties mit baoven Zweeds en daoronder Elfdals Elfdals (in de taal zölf: övdalsk of övdalską, uutspraoke /ˈœvdɐlskãː/, Zweeds: älvdalska of älvdalsmål) is een Noord-Germaanse taal die epraot wördt deur twee- à dreiduzend mèensen uut plaatsen in de Zweedse gemiente Älvdalen (Övdaln) in 't landskap Dalarna. Veural onder jongern is de taal slim op zien retour.
Krek as alle mederne Noord-Germaanse talen is 't Elfdals voortekomen uut 't Old-Noords, wat ze in Scandinavië en nederzettings aoverzee preuten in de Vikingtied, töt zo 1300. Sinds de middelieuwen hef 't Elfdals hum aordig ampart van invloeden van buten ontwikkeld. Daorumme is 't wat dichter bij 't Old-Noords ebleven as aandere Dalkaorelse dialecten. Vanolds hebt ze 't Elfdals eziene as een dialect van 't Zweeds, mar ofgaonde op beveurbield verstaonberheid henneweerdèn ziet vandage de dag veule taalkundigen 't as een taal op zich. Ok hef 't verscheiden zaken gemien mit 't West-Scandinavisch (waor onder meer Noors bij heurt) in plaatse van mit 't Oost-Scandinavisch (waor onder meer 't Zweeds en Deens bij heurt).
Moedertaalpraoters van 't Elfdals praot ok Zweeds op moedertaalniveau, umdet veur onderwies en bestuur Zweeds gebruukt wördt. Veurstellen um 't Elfdals te erkennen as officiële minderheidstaal, en verzuken daorveur deur de Raod van Europa, bint töt nog toe deur 't Zweedse parlement niet aneneumen. Sinds 1984 hej Ulum Dalska, veriening veur 't behold van 't Elfdals.
Wat kenmarken
Vanolds hef 't Elfdals vier naamvallen: nominatief, accusatief, datief en genitief. Onderstaonde tabel is ebaseerd op 't Elfdals zoas taalkundige Lars Levander det begun 20ste ieuw beschreven hef. In de loop van de 20ste ieuw is de spraoke deur contact mit de butenwereld aans stark veraanderd. Tegenwoordig maakt ze onder meer vake gien onderscheid meer tussen nominatief en accusatief.
De Elfdalse taalraod Råðdjärum (letterlijk "Laow beraodslagen") hef in 2005 een estandaardiseerd Elfdals alfabet en een estandaardiseerde schriefwieze eprissenteerd. 't Is ebaseerd op 't Zweeds en op oldere, niet-estandaardiseerde schriefwiezen van 't Elfdals. 't Elfdalse alfabet löd as volgt:
Aa Ąą Bb Cc Dd Đð Ee Ęę Ff Gg Hh Ii Įį Jj Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Ųų Vv Ww Xx Yy Y̨y̨ Zz Åå Ą̊ą̊ Ää Öö
't Startien an partie letters is een ogonek en gef nasaliteit an.
Misdaodroman
thumb|200px|Staandbield in [[Delfziel van kommissaris Maigret, een detektive uut de misdaodromans van Georges Simenon]] Een misdaodroman is een roman die dri'jt om een misdaod of riege misdaoden en, gewoonlik, de poging omme die op te lossen of een halt toe te roepen.
Soorten misdaodroman
Binnen et genre valen d'r nog verscheiden subgenres te onderscheiden. As de naodrok lig op et perses van et onderzuken van een misdaod, hetzi'j deur de lange naarm van de wet, hetzi'j deur een privédetektive, wodt d'r wel epraot van een detektiveroman. De Nordic noir of Skandinavische misdaodroman is daor een variaant op, die de duustere kaante van de aanders vreedzame Skandinavische saemenleving wil oproepen.
Lig de naodrok slim op 'e puzzel van et onderzuuk en de vraoge wie of de daoder ewest hef, dan is der spraoke van een whodunit ('wie hef et edaone'). In de vrogge 20ste ieuw ontstun in de Verienigde Staoten et genre van de hard-boiled-detektiveroman. Daorin gaot et over harde misdaod, vaeke rond gangsters, waorbi'j de kerakters, ok de detektives, cynisch en no-nonsense bin.
De anduding thriller, die ok gebruukt wodt veur films en tillevisieseries, is een bried vangnet veur fiktie waorbi'j et de bedoeling is om gevulens op te roepen van spanning, onzekerheid, ofwachting, verrassing en zels angst. Ie hebben ok et specifieke genre van de juridische thriller, waorin de spanning opereupen wodt deur te beschrieven hoe et verlop mit een rechtszaeke en mit de avvekaoten en aandere betrokkenen.
Populariteit
Hiel wat misdaodschrievers bin barre populair ewodden. De Engelse schriefster Agatha Christie wodden deur Guinness World Records (in 2018) anewezen as de best verkopende fiktieschriever aller tieden. Een antal speurders en spionnen die deur misdaodschrievers uuteprakkezeerd bin, liggen op eenieder zien lippen en hebben vaeke ok vule succes ehad op 'e tillevisie of in 'e bioskoop. Veurbielden bin Sherlock Holmes (een personnage uuteprakkezeerd deur Arthur Conan Doyle), James Bond (van Ian Fleming), Hercule Poirot en Miss Marple (van Agatha Christie), Father Brown (van G.K. Chesterton) en kommissaris Maigret (van Georges Simenon).
Nedersaksische misdaodromans
Nog aordig wat romans die in et Nedersaksisch sinds anvang 21ste ieuw eschreven wodden heuren bi'j et genre van de misdaodroman. Veurbielden daorvan bin:
Ysland-baskisk
Der sint mär een pår handskrivten vünden med nen ysland-baskisk oaversicht. Kennis oaver de mengspråke is beparked.
Baskiske walviskerye in Ysland
Baskiske walviskvårders warren de eyrsten dee as walvisken vöär de handel vüngen. Se seilden de heyle noordatlantiske oceaan oaver en köämen selvs töt in Brasilie. Rund 1600 köämen se ouk in Ysland an. Nå ne skipbröäke in 1615 köämen de basken an land en kreygen verskel med de yslanders. Dår wördden se vermoord in wat bekend steyt as de Spanjaardenslacht. Töt 2015 was der in Ysland selvs nen wet den as vöärskreav dat basken up de steade doudhöwwen worden mosten as se sik in de Westfjorden seen löäten.
Geskydenisse van de wöördelysten
Der sint mär nen handvul wöördelyste vünden. Twey dårvan satten by de handskrivten van den 18.-eywsken geleyrden Jón Ólafsson van Grunnavík, med de titel:
De handskrivten wörden rund 1925 wearevünden döär den yslandsken filologist Jón Helgason in de Arnamagnæ-versameling an de Universiteit van Koupenhaven. Hee skreyv de lysten oaver, satten de yslandske wöörde ümme in et düütsk en stüürden de kopyen når professor Christianus Cornelius Uhlenbeck van de Universiteit van Leiden in Neaderland. Uhlenbeck was bekend med baskisk, mär ümdat hee in 1926 med pensioon gung, spölden hee de lysten döär an synen doktoraalstudent Nicolaas Gerard Hendrik Deen. Deen nöäm kontakt up med den baskisken professor Julio Urquijo Ibarra. In 1937 gavven Deen syn doktoraalskrivt uut oaver de ysland-baskiske wöördelysten. Et wör de Glossaria duo vasco-islandica nöömd en skreaven in latyn. De meyste sinnen wörden ouk in et düütsk en spaansk ümmesatted.
In 1986 wörden Ólafsson syne handskrivten vanuut Dänemarken wear terügge bracht når Ysland.
Der wördt ouk verweysen når ne darde wöördelyste. In nen breev nöömt den yslandsken språkenkündigen Sveinbjörn Egilsson een handskrivt med twey bladsyden med "vrümde wöörde en lysten" en nöm der elv vöärbealden van oaver. De wöördelyste selv is kwyt, mär den breev is bewård in de Nationåle Biblioteek van Ysland. Toch is der gin mengspråke tüsken syne vöärbealde.
De veerde wöördelyste
In de biblioteek van de Universiteit van Harvard wör noch ne veerde ysland-baskiske wöördelyste vünden. Den was versameld döär den düütsken geskydkündigen Konrad von Maurer do as hee in 1858 up besöök was in Ysland. Et manuskript stamt uut et ende van de 18. eywe of de vroge 19. eywe. De lyste wör pas in 2008 vünden. Den oorsprungeliken besitter har nit enöömd dat der baskisk in vöärköäm. Up mär twey van de bladsyden ståt ysland-baskiske wöörde. De rest is unverwande saken as uutleg oaver goucheltrüüks en et uutspreaken van leevdesbeswearingen. Et is düdelik dat den oaverskryver gin idee har dat et baskisk was, ümdat de titel is "een pår latynske wöörde." Vöäle van de upsummingen sint verkeyrd en et lykt et wark van ymand den as nit gewoan is te skryven. Een grout deyl van de wöörde koamet nit vöär in Deen syne lyste, vandår at emeynd wördt dat et ne kopy is van een unbekend ysland-baskisk oaversicht. Der ståt in totål ungeväär 68 wöörde en sinnen in.
Mengspråk-sinnen
In et handskrivt Vocabula Biscaica ståt de volgende sinnen med een mengspråkelement:
De meyste van disse wöörde koamet uut et baskisk:
Wat wöörde hebbet germaanske wörtel:
Anderen koamet uut romaanske språken:
Der ståt ja årdig wat spaanske en franske wöörde in de wöördelysten. Toch hevt dit nit med de mengspråke selv te maken, mär vöäral med den invlood wat dee språken al eywen up et baskisk harren. Dårnöäst is et anneamelik dat vöäle van de baskiske seylüde meyrdere språken kunden, med name fransk en spaansk. Dat sul verklåren wårümme by vöärbeald et yslandske ja in et baskisk bai en fransk vÿ (moderne skryvwyse: oui) is oaversat up et ende van de Vocabula Biscaica.
Tukker
thumb|300px|Tekkening oet 1770 van [[skotlaand|skotse vrouwleu dee met de veut tukken doot, oonder et zingen van waulking songs]]
Holthuzen (Zaender)
Holthuzen (Nederlands: Holthuizen) is een buurtschap in de gemeente Zaender in de previnsie Gelderland in Nederland.
Tukker
Woordherkomst
Oawer 'n oorsproonk van de naam Tukker is völ te doon. Wat meant dat et ofstaamp van de plaatselike Nedersaksische naam veur de kneu, een vöggelke oet de veenkenfamilie. Aanderen meant dat et voortkeump oet ne volksbeskrieving van de Tweantse leu. Dee zollen völ met de haanden in 'n boksentuk lopen (in vrogger tieden een tekken van onbenulligheed), al is ook dizze verkloaring nich heel annemmelik; dat doot ze aanderwoar ok wa, en ok in aandere dialekten keump et woord boksentuk wa veur.
In zien oaldjoarsconference van 2015 bewearen Herman Finkers dat et Domme Heikneuter zol beduden, al leaweren hee doarveur wieders gen bewies.
Verkloaring oet de textiel
Ne aandere verkloaring kan veunden worden in de textiel. Umdat de achternaam 'Tukker' of 'Tukkers' in Tweante vaak veurkeump, is et annemmelik dat et ne beroopsbeskriewing is, net as de achternamen Bakker en Mulder. Nen tukker was enen den skoapenwol skoonmaken en verdikken deu, deur et in een mengsel van heet water, mieg, zeep en vollerzaand te weken en der verdan op te hauwen of stampen. Doardeur haken de wolvezzels strakker in mekaar en wör der vilt van maakt. Zodöanig kan Tukken ok as onomatopee zeen worden: ne klanknoabootsing van et tokken op 'n stof. Ook in bieveurbeeld et Engels en Skots kent ze et woord as tucking, nöast et gebroekelikere fulling en walking of waulking. Deur de industriële revolutie wör dat weark automatiseerd en was et beroop nich meer neudig. Et woord vollen kreeg de oawerhaand en bleef bewoard in 'n naam veur de nieje machine dee der veur broekt wör: de vol- of voldersmöl.
Nedersaksisch
Et woord Tukker wör liektrökken met de vermeende hang noar kalmte van de Twentenaar. In G. B. Vloedbeld zien bekende weark Mans Kapbaarg zeit de heuvdkarakters vaak teggen mekaar: "Tukkert ees eawen". Doarmet bedoolt ze dan 'kalm an doon' of 'eaven de tied nemmen'. Rechtevoort wördt et woord tukkeren noch wa broekt um heandig veuren of een ritke veur et plezeer met an te duden.
Friesepaolen
thumb|Ligging van Friesepaolen Friesepaolen (Nederlaans: Frieschepalen, Fries: Fryske Peallen) is een dörp in et noorden van de Friese gemiente Opsterlaand. Et dörp het omdebi'j de 1.014 inwoners (2005). Friesepaolen leit kotbi'j de greens mit Grunningen en de dörpen Siegerswoolde en Ureterp. Et dörp leit an de deurgaonde weg van Bakkevene naor de rieksweg A7 van Et Vene naor Grunningen.
Gemienschop
thumb|Friesepaolen Der bin niet zo vule winkels meer as vrogger. Der is nog een winkeltien veur elektrische apperaoten, een waarme bakker, en een riedende buurtwinkel. Ok bin der meerdere autohaandelers en der is een winkel mit van alles en nog wat. Veerder moeten de inwoners bosschoppen doen in Ureterp, Marum, De Wilp en in et wat veerder legen Drachten. De biebeltheekveurziening wodt verzorgd middels een bibliobusse. Et multifunktionele centrum hiet "De Dobber" en et dörp het twie schoelen.
Geschiedenisse
Friesepaolen ontston in de 18e ieuw as ontginningsdörp in et hoge veengebied. Tot 1953 heurde et dörp bi'j Siegerswoolde.
Karkelik
Friesepaolen het een Griffermeerde Karke, die bi'j de vorming van de Protestantse Karke in Nederlaand besleut heur mit een peer aandere bezwaorde Griffermeerde Karken te verienigen in de Votzette Griffermeerde Karken in Nederlaand. Der is ok een Griffermeerd-vri'jmaekte Karke mit zowat 400 leden.
Na-Denétalen
thumb|Verspreidingsgebied van de Na-Denétalen De Na-Denétaalfamilie heurt bij de oorspronkelijke Amerikaanse talen. Lichtkaans is dizze familie een subfamilie van de Dené-Jenisejische talen.
Old-Diek (Zaender)
Old-Diek (Nederlands: Oud-Dijk) is een buurtschap in de gemeente Zaender in de previnsie Gelderland in Nederland.
Na-Denétalen
Een biester umstreden theorie van de Rus Sergei Starostin wil det de Na-Denétalen mit onder aandere de Noord-Kaukasische talen, de Sino-Tibetaanse talen en zölfs 't Baskisch onder de Dené-Kaukasische taalfamilie vaalt. De aovergrote meerderheid van de taalkundigen wis dizze hypothese van de haand.
Det de Na-Denétalen kunnigheid hebt an de Jenisejische talen uut Siberië is wal annemelijk. In 2008 concludeerden de belangriekste kenners van de Na-Dené- en Jenisejische taalfamilies det Na-Dené en Jenisejisch mit mekare de Dené-Jenisejische familie vörmt. DNA-onderzuuk wis naor een verbaand mit de komst van de Paleo-Eskimo's uut Siberië.
De Na-Denétaalfamilie vörmt mit de Algische en de Uto-Azteekse taalfamilies iene van de drei grote taalfamilies van Noord-Amerika. Een bulte van de Na-Denétalen bint daorumme ok hiel best bestudeerd.
Michael Krauss is een Amerikaans taalkundige die de Na-Denétalen briedvoerig bestudeerd hef.
Gerard Ekdom
thumb|200px|Gerard Ekdom Gerard Ekdom (Utrecht, 26 meart 1978) is ne Neerlaandse radiomaker en tellevisieprissentator.
September 2001 dut he alle woarkdeage t langst nog bestoande radioprogramma van de wearld, Arbeidsvitaminen, verzörgen. In t begin leup t programma van 9.00 uur töt 12.00 uur, mer seend 1 september 2008 hef he t eerste uur in eleawerd op Giel Beelen. Vanof 6 september 2010 zal hee van moandag töt en met doonderdag n niej programma goan maakn: Effe Ekdom, wat zal loopn tusken 12.00 uur en 14.00 uur.
Nöast zin bekeande Arbeidsvitaminen hef Ekdom ook nog vriedagsoawnds met Michiel Veenstra van 19.00 uur töt 22.00 uur t programma Ekstra Weekend en 's nachtes van vriedag op zoaterdag dut hee van 4.00 uur töt 7.00 uur t programma Ekdom in de nacht.
Hee hef verskeaidene moaln met edoan an de spesjale geeldophaalaksie 3FM Serious Request, woerbie't hee in t Glazen Hoes hef ezetn.
Loopbaan
Ekdom was dr al vroo bie, want doo't he 14 was wör he al regelmoatig eneugnd um op feestjes muziek te dreein. Hee krig n programma op Radio De Bilt en hee hof ook ewoarket bie Stadsomroep Utrecht en NEW Dance Radio. Det programma bie n Utrechtsen Stadsumroop har hee te daankn an Fred Siebelink, den um doar anbeveul. Ekdom tröf ooit Siebelink es in Utrecht (hee kon um kenn an zinne stemme) en spreuk um an.
In 1996 steurdn Ekdom n beandken op noar Jan Steeman van de AVRO. Den leut um too met n nachtprogramma, en zogedöanig köm Ekdom in 1998 in opleadige bie 3FM. Oonderwiel dee he nog radiomaakn bie Magic FM en Hot Radio. In 2000 mocht he n moal invaln vuur Wim Rigter in t programma Arbeidsvitaminen. Det bevöl zo good, det hee t in 2001 oawer moch nemn.
Oonderwiel is Arbeidsvitaminen is best-belusterde programma van 3FM. Ekdom steet bekeand um zinne onmeundige muziekkennis, en um ne angeneam anbod van kenmoarkende "arbeidsvitaminen-plaatn", woer't he mangs ne zogeneumde freakplaat tuskenduur dreeit. Ook hef hee as vast oonderdeel de barbequeplaat, wat n bliej versken mut wean wat good op ne bröadseloawnd zol könn pasn. Ook n vast oonderdeel is zin "Bedrijven Top 10", woerbie't bedriewe ne muzieklieste köant opsteurn, en de baas wörd oet erop töt "Baas van de dag".
Oktober 2008 köm zin eegne leawnsbeskriewige oet, met as titel 'Ik Zal Kijken Wat Ik Voor Je Kan Doen', wat ene van zinne bekeande oetsproakn is.
Oetsproakn
Ekdom hef in zin programma n antal standaard oetsproakn, dee't duur zinne anhangers en tooheurders regelmoatig an ehaald wordt:
Albert Bartelds
Albert Bartelds (Rouwveane) is streaktaalbeambte by de Oaverysselakademy. Hee maket sik druk vöär gebruuk en waerdering vöär et neadersassisk in et underwys en de verpleyging. Hee gevt leasingen up skolen en verpleygingsupleidingen en höldt sik gangs med neadersassiske musik, wårvöär as hee allerhande projekten in de beyne helpet.
In 2021 begünde hee med Hendrik Jan Bökkers ne podcast-ryge, Nedersaksen, wårin as hee gäste uuthöyrt oaver öäre ideen by et woord 'Nedersaks'.
Mari'jenkaampen
Mari'jenkaampen (Nederlaands: Marijenkampen) is een dörp in de gemiente Steenwiekerlaand, in de Nederlaandse perveensie Overiessel. D'r wonen zo'n 250 meensen.
Geschiedenis
An et begun van de 20e eeuw wodden d'r espreuken van Huttenberg. Et gebied waor now et dörp lig, was toendertied nog begruuid mit heide.
Mari'jenkaampen is ontstaon naodat de Maatschappij van Weldadigheid de klonie Willemsoord esticht had. Sommige van de bewoners van Willemsoord (veural jongere, uut de klonie vot-estuurde kolonisten), vestigden heur in de direkte omgeving in haostig op-etrökken plaggenhutten. Ze vörmden de zogenuumde desperadoklonies zoas in Ni'jensleek, Vleddervene, Noordwoolde-Zuud en Mari'jenkaampen.
Babberik
Babberik (Nederlands: Babberich) is een darp in de gemeente Zaender in de previnsie Gelderland in Nederland.
Ankum (Dalsen)
thumb|right|400px|Een hallenhuusboerderije op Ankum, kenmarkend veur de streek, uut 1877 (foto uut 1966) Ankum is een buurtschop in de gemiente Dalsen, in de Nederlaandse pervincie Aoveriessel. De buurtschop hef een laandelijk kerakter; ok vien ie der bospartijgies. Op 1 jannewaorie 2018 woonden der op Ankum 94 mèensen.
Ligging
De buurtschop lig ok kört onder, en miest parallel an, de pervinciaole weg van Zwolle naor Dalsen, de N340 (de Hessenweg). Ten noorden van de N340 löp de Ankummerdiek in de richting van buurtschop De Lichtmis.
In 't dörp Dalsen zölf hej nog een Ankummerstraote, die naor de buurtschop verwis.
Veurzienings
Ankum hef een protestaants-christelijke basisschoele, De Spiegel. Wieder is der een buurthuus waor haoste alle aovenden (daans)cursussen egeven wördt en gezelligheidsaovenden bint. Sinds 1935 is der zomers in 't buurthuus een daansfeest, det nog altied deur dezölfde femilie organiseerd wördt.
Op de Ankummer Es hej een tankstesjon en een autohandel. Ankum hef gien eigen karke.
Vroggere havezate en hudige butenplaatse De Ru(i)tenborgh
thumb|right|400px|Butenplaatse De Ruitenborgh in 2010 Havezate De Rutenborgh stund an de Rutenborghweg (Ruitenborghweg) in Ankum, richting de buurtschop Broekhuzen. De name verwis naor de Rute, een uutgestrekt gebied tussen Dalsen en Roevene. Van een verstarkt huus op dizze plekke was veur 't eerst spraoke in 1328 as kestiel Rutenberghe. 't Kestiel was töt det jaor in bezit ewest van de graven van Benthem, die 't verkochten an Johan van Diest, de bisschop van Utrecht. Dizzend gaf 't in lien an Haco van Rutenberg.
Toen de laandheer te bretaol wördden en de veiligheid en 't haandelsverkeer bedreigde, maakte de bisschop van Utrecht rond 1389 't kestiel mit de grond geliek. Der much gien nei kestiel ebouwd wörden (zodet eigenzinnige ridders niet te veule macht zolden kriegen ten opzichte van de bisschop), mar later is det toch gebeurd. In 1442 mus bewoner Frederik van Rutenborgh belaoven det e nooit verschil zol kriegen mit de bisschop; neie grachten much e ok niet anleggen. Töt 1545 bleef De Rutenborgh de zetel van 't adellijke geslacht Van Rutenberg.
De havezate is ofebreuken in de jaoren twintig van de negentiende ieuw. In 1828 wördden der in opdracht van G. Ridderinkhof op dezölfde plekke een neie butenplaatse dalezet, die der nog altied stiet. De grachten bint in 1915 edempt. Vandage de dag wördt huus De Ruitenborgh nog altied particulier bewoond.
Butenplaatse Hofwijk
An de Vossersteeg lig de butenplaatse Hofwijk. 't Huus is der in 1859 neerezet in opdracht van koopman C. Janssen en M.E. Ridderinckhoff. De grote 18de-ieuwse zaandstienen stoepe zol ofkomstig wezen van de ofebreuken havezate De Rutenborgh. Hofwijk is in particulier bezit.
Femiliename Van Ankum
De femiliename Van Ankum giet in Nederlaand in wieduut de mieste gevallen terogge op dizze buurtschop. Ie viendt de name 't miest in de gemiente Dalsen en in umliggende gemientes. In 1947 waren der in Nederlaand 85 mèensen eregistreerd die zo de name hadden; in 2007 waren 't der 50.
Wieder kan de femiliename (Van) Ankum slaon op iene uut 't dörp Ankum in de Duutse dielstaot Nedersaksen.
Kadoelen (Overiessel)
Kadoelen is een buurtschop en laandgoed in de gemiente Steenwiekerlaand, in de Nederlaandse perveensie Overiessel. Et lig tussen Veno en Et Klooster en heurden oorspronkelik bi'j de havezate Oldenhof.
De naemen van de stokken van et laandgoed bin achterienvolgens et Rondebos, Huttenbossien, Carolinakaamp en -bos en Engelenburgbos. In 1894 bin de beuken op de singels eveld en bin d'r ieken in-epoot. Disse naemen staon op kaorten uut die tied.
Teugen de Kadoelerweg is de Ketelkaamp, waorin vrogger een doolhof, et Braandbos en de boerderi'je Kampererve laggen. Teugen et Sniedersweggien lig et Middelbos. Hierachter liggen et Berend Lucasbos en de Lege Rommelhagen an de Halligersteeg mit de Hoge Rommelhagen en de boerderi'je de Halle. Ten noorden hiervan lig et Tabaksbos an et Krommesteegien. Véur de tingwoordige dam naor et veurplein lig et Engelse bossien of Engelse wark. In de Peerdeweide staot een doeventil.
Iene boerderi'je die vrogger in Kadoelen stund, kuj tingwoordig in et Nederlaands Openlochtmuseum bekieken.
In de buurte van Kadoelen lig et Kadoelermeer.
Jeremy Paxman
right|200px|thumb|Jeremy Paxman in 2009 Jeremy Dickson Paxman (Leeds, 11 meie 1950) is een Engelse tillevisieprissentator, journalist en schriever. Hij gruide op in Hampshire en Worcestershire en studeerde Engels in Cambridge. In 1972 kwaamp e bij de BBC, eerst veur de plaatselijke radio in Brighton. Vanuut Belfast deu-r-e een steugien verslag van de Noord-Ierse Troubles. In 1977 verhuusde Paxman naor Londen. Daor gunk e veur verscheiden neispergramma's an de slag: Tonight, Panorama, BBC News at Six en Breakfast Time. Van 1989 töt 2014 prissenteerde hij 't bekende neismagazine Newsnight.
Sinds 1994 is Paxman 't gezichte van quizpergramma University Challenge, daor as loeke studenten an mit doet. Ok prissenteerde hij de vierdielige documentaire The Victorians (2009) en de viefdielige serie Empire (2012), een kritische kiek op 't Britse Riek.
Paxman raakte bekend en berucht deur zien vraoggesprekken, veural die mit politici, waorin e mit confronterende, mangsmaol aordig bretaole vraogen de geïnterviewde veur 't blok zette. Een opmarkelijk vraoggesprek wördden det mit de Conservatieve politicus Michael Howard in 1997, an wie e een dozien maol achter mekare dezölfde vraoge stelde ("Did you threaten to overrule him?"), toen as Howard almar 't antwoord uut de wege gunk.
Paxman woont in Londen en hef drei volwassen kiender. Hij is fan van Leeds United en is drok op vliegvissen. Zien breur Giles hef Brits ambassadeur van Mexico en Spanje ewest; zien zuster Jenny is pergrammamaakster bij BBC Radio.
Franken
De Franken waren n Germaans volk dat, veur zowiet bekend is, vanof et begin van onze joartelling in et Duutslaand van vandage wonden en zich uutbreidden oaver heel et noordeleke Gallië. Zi-j wodden neet beskrevven deur den Romeinsen historikus Tacitus.
Sjouken
De Sjouken (Latain: Chauci) waren n Germoanse stam ien t Noord Duutse gebied tuzzen Ems en Elve. Ien t begun wazzen zai bondskop van de Reumers en leverden zai hulptroupen aan Germanicus ien zien vèldtocht tegen Arminius. Dit bleek nait allend oet historische bornen, môr ook oet vondsten oet n ruterkaamp op de Hunnerbaarg bie Nimweeg.
Loater (47 noa Chr.), noa opstand van de Fraizen (19 n.Chr.), ondernomen zai onder laaiden van de Kaninevoat Gannascus ienvalen ien Germania Inferior en plunderden de kosten van Gallia Belgica. Corbulo perbaaierden Gannaskus te vermoorden deur n troup kriegers noar de Groot Sjouken goan te lôten, môr dit laaidde tot grote oprouer onder de Sjouken. Klaudius verbad doarop, vlot en goud, Korbulo wieder kraigstochten te ondernemen ien Germania Transrhenanum, omrezen n nije opstand aanemelk was.
58 n. Chr. verdreven de Sjouken heur noaberstam de Amsivoaren oet t gebied van de Emsmonden.
Tiedens de Opstand van de Batoaven was "ain van de vuregste kohorten" woarop Sivilis baauwen kon soamensteld oet Fraizen en Sjouken en stasjoneerd ien Tolbiacum (Zülpich, bie Keuln). Dizze ainheid wör anders deur de ienwoner doen vouerd, woarnoa heur onderkommen ien braand stokken wör. Ook zonden de Sjouken Julius Sivilis verstaarken, zunder dat dit deurslaggevend was.
De Angrivoaren zollen loater n dailstam van de Sjouken worden wezen. Ien de vaaierde aive noa Kristus wörren de Sjouken zulf paartlek n dailstam van de Saksen en paartlek van de Fraizen. De Fraizen ien Hail-Oostfraislaand en de Ommelanden stammen den woarschienlek ook van de Sjouken ôf.
Man leuft dus dat zai zok ook tot over Ems tou vestegd haren, ien de noudoagse pervìnzie Grunnen. Veuraal K. ter Loan was n staark veurstander van dizze teorie. Vrouger wörren de Sjouken deur de Ommelaanders ook wel Hoegen of Hummers nuimd. De noam van t gebied Homsterlaand (Nl.: Humsterland) ien t Grunnegse Westerkertaaier herinnert hier nog aan. De oldste noam van t Homsterlaand is Hûgmerki dat wat betaikent as laand van de Sjouken of laand dat grìnst aan t laand van de Sjouken.
Bornen
Claudius Ptolemaeus, Geographia II.10.
Publius Cornelius Tacitus, Annales I-II.
Publius Cornelius Tacitus, Historiae IV-V.
Ierse Zee
thumb|right|200px|Iersen Zee in t blaauw De Ierse Zee (Iers: Muir Éireann of Muir Meann, Skots Gallies: Muir Eireann of Muir Mheann, Mansk: Mooir Vannin, Kumries: Môr Iwerddon), ook bekeand as de Zee van Man of Manske Zee, heuld de eilaandn Ierlaand en Brittanië oet mekoar. In t zuudn slot'e an op n Atlantiesen Oseaan duur t St. Georgekanaal en in t noordn duur t Noordkanaal. t Grötste eilaand is Ynys Môn, met t eilaand Man as tweede.
Disse zee is belangriek vuur de knippe van de verskeaidene laandn dee't dr umhen lignt, want hee wörd völle ebroekt vuur haandel, transport en verskeepn van leu en materiaal, viskerieje en t opwekn van stroom duur weendmölns en kerncentrales. Joarliks wordt dr zo'n 12 miljoen leu en 17 miljoen ton haandelswoar hen en wier vervoord oawer de zee.
Hillary Clinton
thumb|300px|Hillary Clinton as Amerikaans Stoatssekretoaris Hillary Diane Rodham Clinton (26 oktober 1947) is ne Amerikaanse politieker en presideantskaanshebster vuur de Demokraten in de verkiezingen van 2016. Tusken 2009 en 2013 was zee de 67ste Stoatssekretoaris en de junior-Senator vuur den stoat Niej-Jork van 2001 töt 2009. Tiedens et presideantskop van öaren man Bill Clinton tusken 1993 en 2001 was zee First Lady. Doarvuur was zee First Lady van den stoat Arkansas, toen as Bill doar gouverneur was tusken 19779 en 1981, en van 1983 töt 1992.
Joonk wörden in Chicago en op egröaid in de vuurstad Park Ridge in den stoat Illinois, gung Clinton noar et Wellesley College, woer as zee in 1969 een diploma halen. In 1973 halen zee ne groad an de Rechtsskole van Yale in 1973. Noa eerst as rechtsroadgewer vuur et nasjonaal kongres te hebben ewest, verhuzen zee noar Arkansas en trouwen met Bill Clinton in 1975. In 1977 hulp zee Arkansas Advocates for Children and Families oprichten. Zee was de eerste vrouwelike vuurzitster vuur de Legal Services Corporation in 1978. Et joar doarop, in 1978, was zee de eerste vrouwelike partner in et Rose Advokoatenkantoor. As gouverneursvrouwe van Arkansas hulp zee ne woarkgroep dee hervormingsanbevelingen deden publieke skolen. Doarnöast zat zee in verskillende bedriefsroaden.
As de Presideantsvrouwe proberen Clinton et Clinton Zorgplan in 1993 in de benen te kriegen. Det lukken neet. In 1997 en 1999 hulp zee de Stoats-zorgverzekering vuur Keender opzetten. Doarnöast pakken zee problemen met keenderanname, gezinsvealighead en pleeggezinnen an. Tiedens ne VN-gaddering vuur vrouwleu in Peking deed Clinton de toenmoalige grote oetsproake det "meanskenrechten vrouwleurechten zeent en vrouwleurechten meanskenrechten". Öar huwelik met Bill Clinton heuld staand ondaanks et Lewinsky-skandoal in 1998. Öar volgende optreadens as presideantsvrouwe völlen neet bie iederene eawen good.