cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erebeie (geslaacht)
Geschiedenis
In de bronstied wodde de erebeie al deur meensken bruukt, mar pas vanof de 14e ieuw wodden erebeieplaanten vanuut et wild in tunen anplaant. In die tied wodden ze veural bruukt as sierplaante en as medesien. De vrucht was klein en de plaanten weren niet slim produktief. De erebeie zoas wi'j hum kennen is omdebi'j 200 jaor oold. In de 17e en 18e ieuw bin uut de beiden Amerikes de oktoploïdesoorten Fragaria virginia (Noord-Amerike) en Fragaria chiloensis (Zuud-Amerike) invoerd. In 1766 wodde de erebeie veur et eerst uutvoerig beschreven deur Antoine Nicolas Duchesne en gaf hi'j an zien beschreven soorte de botanische naeme Fragaria ananassa. Disse soorte had liekewel ok veul kenmarken van de invoerde soorten. De in Europa inheems veurkommende soorten bin of diploïd (2n=14) of hexaploïd (2n=42), wielst de teelde soorte oktoploïd (2n=56) is. Daoromme wodt anneumen dat de in Europa teelde erebeie een hybride is van F. virginia en F. chiloensis en is de goeie soortnaeme Fragaria ×ananassa. Laeter bin ok krusings maekt mit de oktoploïde soorte F. ovalis. In Kalifornië wodden veural erebeien teeld mit een slim harde vrucht, vergeliekber mit een appel. De in Europa teelde vruchten weren daorintegen zacht. Krusings tussen disse twie typen erebeierassen hebben de tegenworige, stevige rassen opleverd, die hierdeur goed verhaandeld en over grote ofstaanden vervoerd kunnen wodden.
Et eten van erebeien
Vasse erebeien bin slim gezond vanwegen heur hoge vitamine C-gehalte (60 mg per 100 gr.). Bi'j poppen en slim jonge kiender kan et eten van vasse erebeien een allergische reaktie veroorzaeken. Dus beginnen mit kleine stokkies erebeie, zodat et lichem d'r-an wennen kan. Erebeien wodden vaeke bruukt veur et maeken van sjem. Meerstal wodt hier diepvriespulpe uut onder aandere Polen veur bruukt. Daornaost wodt de erebeie deur zien starke geur as smaekverstarker bruukt in onder aandere yoghurt.
Over et algemien lusten de meeste meensken wel erebeien. Dat komt deur de zute smaek en de smaek is niet al te stark.
Blaeder
De blaeder bin bruukber as toevoeging an krudethee of veur in de slaod. Een oftreksel van jonge blaeder helpt bi'j bloedaarmoede. In de beiden vormen zurgen de blaeder ok veur een betere spiesvertering. Uutwendig kunnen ze bruukt wodden as een kompres deupt in een oftreksel, waor kleine wonden mit genezen kunnen wodden.
Teelt
Erebeien wodden in Nederlaand in de volle grond, onder glas en onder plestiek teeld. D'r bin omdebi'j 2.000 bunders vollegrondserebeien. Deur vervrogging en verlaoting kunnen in de Benelux vanof et aende van febrewaori tot an et aende van december erebeien oogst wodden. Dit is dus bi'jkaans et hiele jaor deur. Pattie kwekers perberen disse periode nog veerder op te rekken tot et hiele jaor rond, deur onder aandere gebruuk te maeken van verwaarming in de wienter en koeling in de zoemer. Ok et bi'jvoegen van extra CO2 is goed veur de opbrengst.
Vermeerdering
242px|thumb|Uutlopers van de erebeieplaanten Erebeien wodden vegetatief vermeerderd. De plaante vormt uutlopers, waor dan weer plaanten van vormd wodden. Ok disse plaanten kunnen weer uutlopers vormen. Veur de gewone teelt in de vollegrond wodden disse plaanten an et aende van juli of an et beginne van augustus uutpoot. Et daoropvolgende jaor kan dan van disse plaanten erebeien oogst wodden. In de perfessionele teelt wodden nao de oogst de plaanten vernietigd en wodt elke keer opni'j poot. Pattekelieren laoten de plaanten vaeke staon om et jaor daorop d'r weer van te oogsten. Dit is niet an te bevelen, omdat de vruchten kleiner wodden en deur de bossige gruui de vruchten gauwer antast kunnen wodden deur vruchtrotting.
Rassen
Et meest teelde ras in Nederlaand is 'Elsanta'. Slim goed smaekende rassen bin 'Korona', 'Vima Zanta' en 'Lambada'. Et aldervrogste ras is 'Karina', mar geft min vruchten. Deurdraegende rassen bin onder aandere 'Rapella', 'Evita', 'Everest', 'Selva', 'Koning Kim', 'Everglade' en 'Ostara'.
Soorten
Hieronder viej' een liest mit erebeiesoorten:
Borgman
Nen borgman of borgkaerl (castellanus) was in de Middeleeuwn nen edelman den ne bi-jzundere rolle vervulden bi-j de verdaediging van nen burcht. Eurspronkelek waarn den borgleu verplicht op of bi-j et kastele van euren heer te wonnen. In ruul veur eur trouw ontvingen zi-j een bi-jzunder leengood, n borgleen.
In Deepn en Goor hebt de borgleu tot et ende van et Ancien régime bestoan. Et wodden n recht, ekoppeld an et bezit van een borgleen. De borgleu hadden in dizze plaetse ne bestuurleke rolle in de beneuming van börgemeisters, praekers, kösters en skoolmeisters. In Deepn is ne verzameling van 9 zilveren borgmansbekkers bewoard eblaeven uut et daarde kwart van de zeuventeende eeuwe. In 1962 wöd ter gelaegenheid van zienen tachtigsten verjoardag deur J.W.J baron de Vos van Steenwijk, eigenoar van et Huus Deepn, nen tienden borgmanssbekker an-eboaden an de gemeente Deepn.
Nederlaand
Tussen höäkskes de oldst bekende beskrieving.
4 september
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 4 september
Urkers
thumb|250px|'t Taolgebied van 't Urkers in [[Flevolaand]]
't Urkers is een Nedersaksisch dialect dat op Urk espruken wort. 't Beoort mit 't Eemlaands in 't West-Veluws tot 't overgangsgebied tussen 't Nedersaksisch in 't Nederfrankisch, mar wort over 't algemien erekend tot 't Nedersaksisch. Dit wil zeggen dat er in 't Urkers zowel kinmarken van de westelijke (Hollaandse) dialecten as de oostelijke (Nedersaksische) dialecten terogge-evoenden kunen worren. Ok 't Fries, 't Fraans in 't Amsterdams (Joos) eawen 't dialect direct of indirect beïnvloed. 't Dialect is ondanks disse verwaantskappen uniek van karakter, voral vanwege de isolatie as vuurmaolig eilaand. Sinds de laote niegentiende ieuw eawen vuul taolwietenskappers eurlui ermie biezigouwen. 't Urkers beoort tot ien van de levendigste dialecten van Nederlaand.
Kinmarken
De ouwe discussie got erover of 't Urkers een Frankisch of een Saksisch dialect is. Angere indielingen worren zo nou in dan ok gebrukt. Saksische illeminten binnen 't zwakke vuurvoegsel e- in plaats van ge- in voltooide dielwoorden (ewarrekt), de verkleuring van de aa nor de ao in de duidelijke eutspraak van de -n. Typisch Frankisch is 't ieneidsmaarvoud op -en (in niet op -t; wij warreken). Umlaut in verkleanwoorden komt vuur, mar niet as riegel.
't Urkers et een grote klankinventaoris, waorin de mieste klanken een korte in lange variant eawen. Dit verskil kan dertoe leien dat woorden een iele angere betekenis kregen: kiek beteaket "kijk", mar kiêk is "keek". De klankwetten vor 't Urkers binnen vrij mulijk in binnen arg onriegelmaotig. In vuul woorden waor 't Nederlaands ij in ui et, in 't Sallaands ie in uu, et 't Urkers de klanken ee in eu. Dit wort verklaord eut de theorie van de Ollaandse expansie: in de zuventiende ieuw begon 't Ollaands de ie in uu vor de zuielijke ij in ui in te realen. Disse streektaol ad invloed op de Zuierziedialecten. De klanken ee in eu binnen tussenfasen in de overgang, die 't Amsterdams in de zuventiende ieuw ad moet eawen.
De h wort in 't Urkers miestal niet eut-espruken, dit verskeensel is waorskeenlijk in de achttiende ieuw eut Zwolle over koemen waaien. De cluster sk- is in 't Urkers, net as in 't Fries, 't Stellingwarfs, 't Westfries in angere Noord-Ollaandse dialecten, 't Oost-Brabants in verskillende angere dialecten, bewaord eblieven, in niet in sch- of sj- verangerd: skaol, skilder.
Een typisch Ollaandse verangering is ok 't samenvallen van de vroeger ongerskeien combinaties eer in aar. Dit preces is in 't Urkers zelfs rigoureuzer in consekwinter toe-epast as in 't Ollaands. Niet allien kinnen ze ier paard in waard, mar ok laren "leren" in griffermaard "gereformeerd".
De woordenskat van 't Urkers kint vuul woorden die typisch vor de IJsselmeerkust binnen of wazzen: tate of in 't Urkers taote vor 't Nederlaandse woord "vader", bessien vor 't Nederlaandse woord "oma" etc. Disse woordenskat wort wel wat of-eplat duur de toeniemende invloed van 't Nederlaands, mar dit is in mindere maote 't geval.
't Urkers et te maken mit verangeringen in taol in klinkers. De lange ee wort een lange ie. Zoas 'ezeten' dat tugeswoordig 'ezieten' is. In dat geldt dan ok vor 'egeten', 'emeten' in 'elegen', dat nou 'egieten', 'emieten' in 'eliegen' is. Bij jongeren oor je ok steeds vaker ik kuun in plaats van ik kan, in is 't woord kukebessien, dat vrogger een skeldwoord vor "oud weef" was, sinds kort in gebruk ekeumen vor 't Nederlaandse woord "overgrootmoeder". De taolverangeringen bewegen eurlui dus niet nor 't Nederlaands toe mar d'r vanof. In dat is opmarkelijk. D'r is een levendige dialectkring.
Dialectgebruk
thumb|left|Urkers praoten ze teus, op 't wark, op straot Arg waorskeenlijk is 't Urkers 't miest levendige dialect in iel Nederlaand. Omdat Urk een arg echte gemienskap is mit weanig import sprikt zo goed as iederiene 't dialect nog onger eenkanger. Bovendien echt de Urker over 't algemien iel vuul an zien dialect. Dit zurgt ervor dat nog 97% van de Urker bevolking 't Urkers kan praoten, ouweren net zo vuul as jongeren. Bovendien gebrukken ze 't in alle informele situaties: teus, op 't wark, op straot in in eurluiers vrije teed. Soms wort 't zelfs tugen vreemden gebrukt, ok in Urker gemienskappen beuten 't durp, bijvuurbield in Tollebeek (gemiente Noordoostpolder). Allien in formele situaties (op skoel, in de kark) praoten ze Nederlaands, 't Urkers wort dan wier wel vaak gebrukt in vergaoderingen in bijienkomsten. Een antal Urkers kunen eurluiers dialect ok skreven; dit doen voral jongeren in chatboxen. Ierbij worren de miest exotische skreefwezen gebrukt.
Geskiedenis
De Urkers gelikkenis van de verleuren zuun eut 1870, die in 't Urkers worde 'over-ezet' duur de Urker ulp-ongerwezer Klaas Koffeman. Dinkelijk was dat de eerste geskrieven euting van de Urker taal. In de jaoren 1874 in 1875 worde er vor 't eerst epublicierd over de taol van Urk. In 1874 skrief Johan Winkler in 't Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon over 't Urker dialect. 't Jaor daorop worden in De Taal- en Letterbode twie op verzoek geskrieven artikelen van de Urker ongerwezer Klaas Koffeman op-eneumen Het Urker taaleigen in De vervoeging in het Urksch. Winkler et daorop maar ongerzoek edoon nor specifieke Urker woorden zoas: poesen (zoenen), taote (vader), mooijen (meisje), mimme (moeder), buie (vriend), in adde de aarder an-eaolde vertaolde gelikkenis vorzien van anteakigen. Winkler, die de tongval van Urk ien van de markwaordigste in biezongerste van Nederlaand neumde, liet em ok eut over de oorsprong in de verwaantskappen van et Urker dialect.
Zuudwesthoeks
Et Zuudwesthoeks, soms ok kotweg Zuudhoeks enuumd (Fries: Súdwesthoeksk of Súdhoeksk), is een dialekt van et Fries. Mit naor schatting 58.000 praoters is et ien van de belangriekste Friese dialekten. Ze praoten et in wat ze de Zuudwesthoek numen, de streek die grofweg ten zuden van Bolsward en Sneek en ten westen van Et Vene lig.
Urkers
Geskiedenis
Miede duurdat in een artikel in 't Haagsch Maandblad van septimber 1925 verskien van de aand van H.J. Moerman worde naoder ongerzoek op gank ebrocht in ul mevrouw L. Kaiser vor de Nederlaandse Verieniging vor de Studie van de Fonetiek op 1 decimber 1928 in Utrecht een lezing over: ‘La Langue d' Urk’. Mevrouw Kaiser ad ok proeven eneumen mit drie Urker proefpersonen in gebruk emaakt van een apparaat waormie de lingte van de klinkers vast-elegd kon worren. De, ok nou nog, significante lingte van de klinkers, ad de andacht etrokken! Ok bepleitte zie miedewarking om de Urker taol te bestuderen. In 1931 worde duur de Dialectencommissie der Koninklijke (Nederlandse) Academie van Wetenschappen besluten om een ongerzoek in te stellen nor de taol van het eilaand Urk. In onger leiding van P.J. Meertens in L. Kaiser verblieven in de zoemer van 1931 inkele kandidaoten in de letteren een paor weeken op 't eiland om de taol in et volksleven daor te bestudieren. Ok de bekinde mevrouw J.C. Daan kwam nor et eiland in maakte de gegieves vor de samenstelling van een woordenliest pursklaor. J. Benders maakte een woordenliest van visserije in skiepsbouwtarmen. L. Kaiser gaf een fonetiek van 't Urkers, ebasierd op duur registraotie verkriegen gegievens. In 1942 verskien as nr. 9 van de Publicaties van de Stichting voor het Bevolkingsonderzoek in de drooggelegde Zuiderzeepolders, Het Eiland Urk, onger leiding van P.J. Meertens in L. Kaiser. Mit ierin zoo'n 200 bladzijdes over het Urker dialect (inclusief de woordenliest.).
Zuudwesthoeks
Binnen disse streke wodden twee dialekten espreuken, et Hindeloopers en et Stavorens, die aj niet as Zuudwesthoeks kunnen zien. Et Stavorens is een Stadsfries dialekt en et Hindeloopers is een of-ezunderd, aordig beholdend dialekt.
Urkers
Geskiedenis
Varder skrieven Tromp de Vries in S. van den Berg maardere maolen over kinmarken van 't Urker dialect in de Driemaandelijkse Bladen, Neerlands Volksleven in in Taal- en Tongval. Vor et Urker dialect moet de naam van Tromp de Vries in 't biezonger eneumd worren. IJ et in de of-eloepen jaoren biezonger vuul vor 't ongerzoek in vastlegging van 't dialect beteaked in 't daorin een boonbrekende vuurtrekkersrol vervuld.
Zuudwesthoeks
Allewal et Zuudwesthoeks ofwiekt van et Standaardfries, dat veural op et Kleifries ebaseerd is, kunnen de mieste Friezen et nog aordig goed begriepen. Ie heuren et ok riegelmaotig in de plaetselike media.
Urkers
Ongerzoek
De bekinde amateur-dialectoloog Johan Winkler nam in zeen Dialecticon ok een Urker vertaoling van de gelikkenis van de Verleuren Zuun op. In de lange inleiding verwonderde ij zich over 't unieke karakter van 't dialect. Voral de ierboven beskrieven klanken intrigierden em. IJ miende dat disse klanken duur de bewoeners van 't eilaand Flevo al gebrukt worden, in laoter duur de bewoeners van Urk be-ouwen was ('t diel van 't eilaand dat overblief). Disse theorie geldt nou as opeloos verouwerd, mar in de niegentiende ieuw was 't normaol om te dinken dat dialecten urfgoed eut de oerteed bezatten in aost niet verangerden tot de komst van de standerdtaol. Ok prefessionele taolgelaarden, zoas pref. Jac. van Ginneken, nammen dit an.
Zuudwesthoeks
Geschiedenis
Krek as de aandere Friese dialekten stamt et Zuudwesthoeks of van et Oldfries. Disse tael wodden waorschienlik tot halverwege de 16e eeuw espreuken. In et Fries van de tied daornao bin en riege opvalende klaankverschoevingen op-etreden die et Westerlauwerse Fries treditioneel van Oosterlauwers Fries en Noord-Fries onderscheiden. Mar in et Zuudwesthoeks is een groot diel van disse klaankverschoevingen niet deuredrungen (kiekt hieronder).
Urkers
Ongerzoek
Een paor jaor terogge is, op basis van nije indielingsmethoden, ervor epleit 't Urkers in een aparte familie Urkers in te dielen, waor dit dialect dan 't ienigste lid van is. Dit zou kunen beteakenen dat 't Urkers as aparte taol ezien moet worren, omdat 't Nedersaksisch ok steeds vaker zo ezien wort. De visie van 't Urkers as noch Ollaands, noch Nedersaksisch dut dinken an de indieling die L.A. te Winkel eran gaf: in zeen Geschichte der niederländischen Sprache dielde ij 't mit onger angere 't West-Veluws in bij 't Süderseeisch.
't Urker dialect zal zieker al langer espruken worren dan sinds 1870. Mar de mulijkeid is, dat 't Urkers vuur die daotum gien eskrieven proza of poëzie kint. Daorom is 't muulijk om wat te zeggen over 't dialect van vor disse periode. Terweal ok daornao lange teed mar mit moendjesmaot wat op skrift worde esteld. Pas nao de Twiede Warreldoorlog wort er (al) maar epublicierd in ontstaot d'r de leste jaoren aost zoiets as een skreeftaol naost de spreektaal. Zoas al aarder ezegd, was er bij de gelikkenis over de verleuren zuun vor de eerste keer sprake van een prozastuk in 't Urker dialect.
Sjibbolet
De zin "Een kweeuwkien mit gerespelde keaze" wort vaak gebrukt as sjibbolet, om te kieken of je et Urkers goed eut kunen spreken. Je kunen et vergelikken mit et Friese "Bûter, brea, en griene tsiis".
Zuudwesthoeks
Geschiedenis
Bi'j et standerdiseren van et Fries in de 19e en 20e eeuw is niet veur et Zuudwesthoeks as basis ekeuzen mar veur et Kleifries. Dit dialekt had meer sprekers, wodden in een groter gebied epraot en wodden, krek omdat et de genuumde klaankverschoevingen had deurmaekt, as typischer Fries beleefd. Et zol ok minder deur et Hollaands beïnvloed wezen.
Urkers
Oenzevader
Oenze Vader die in de emel is dat Joen naam mag worren ge-eiligd in Joen koninkrik mag koemen Joen wil geskieden Op d' aarde net zoas in d' emel. Gief oens eeden oens dagelijkse brood In vergief oens oenze skulden Net zoas wij z' ok an angeren vergieven In bring oens niet in verzoeking Mar verlos oens van de boze Want van Joe is et koninkrik In de kracht in de aarlijkeid Tot in ieuwigeid In ieuwigeid Amen
Zuudwesthoeks
Kenmarken
Vanwege et niet ondergaon van een koppel klaankverschoevingen die et overige (Westerlauwerse) Fries wal hef ondergaon, kuj et Zuudwesthoeks beholdend numen. Disse klaankverschoevingen numen ze de Ni'jfriese breking. In et Oldfries haj al breking, de zogenaemde Oldfriese breking, in woorden as liuht (locht, medern Fries ljocht). Van disse breking viej, soms in veraanderde vorm, in alle Friese dialekten speuren.
Uetersen
Uetersen (ˈyːtɐzən) is n gemainte en stad in de Duutse dailstoat Sleeswiek-Holstain en ligt in t distrikt Pinnebaarg, an de revier de Pinnau. Uetersen ligt 30 kilometer in t noordwesten van Hambörg en beheurt tot de metropoolregio Hambörg. De gemainte het sikkom 18.000 inwoner op n oppervlak van 11,43 km².
Zuudwesthoeks
Kenmarken
De Ni'jfriese breking, die vermoedelik in de 16e of 17e eeuw plaets hef evunden, is an de Zuudwesthoek veurbi'j egaone. Dat wil zeggen dat vormen as boarre (kater), die in et Standerdfries as 'bwáre' uutespreuken wodden, in et Zuudwesthoeks as 'bùre' klinken.
Uetersen
Uetersen, bekend as rozenstad an de Pinnau, het n binnenhoaven. In 1870 het Uetersen stadsrechten kregen.
Zuudwesthoeks
Kenmarken
De Ni'jfriese breking hef betrekking op de volgende tweeklaanken:
Urkers
Veraol: "De pas van Klaos"
't Veraol wat ik jelui nou wil doen is echt gebeurd en voend allef in de jaoren tachtig van de vurige ieuw plaos. Wai visten zoas gewoen in de zoemermoonden om de noord en avenden daoromme in Ansolm, ielemaol in 't noorden van Denemarken. We wazzen viertien dagen van eus in daornao un lang weekend op Urk. Vor iene die net etrouwd is gien pretjen, mar 't wierzien was dan ok apart fain, mar dat effien terzede. Suundes saves om twaolf uur sting 't bussien wier te toeten vor de duur en mozzen we de barre reaze wier anvaorden nor boord, een rit van een uur of niegene, tiene. Ik voer toen mit een vraigezel, die om 't zo mar te zeggen, graag een bietjen luste. Nou is dat gien ramp want dat lusten de mieste minsen die ik kin wel. Varder was er niks op Klaos an te marken, ai woende bai zun ouwe mimme en zörgde goed vor 't ouwe mins. Mar op een keer was Klaos arges bleven plakken, in, je begrepen 't wel, 't was un bietjen laoter dan normaol eworren. Om veef vor twaoleven was ie er bientjen over in koemen zealen in ad gaauw z'n spulletjes bai eenkanger egriepen vordat 't bussien kwam.
Ierlaand
Ierlaand kan verwiezen naor:
Urkers
Veraol: "De pas van Klaos"
Klaos ding een greep in 't kässien om z'n paspoort te pakken in gelik worde er etoet. "Skiet op oenze Klaos, ze binnen der al, un goeie reaze zuun in doen vorzigtig an", zeen z'n mimme. "Genagt mimme", riep Klaos, skeut zun klompen an en vleug de duur eut naodat ie 't ouwe mins gank een poes egeven ad. De reaze verliep vorspoedig, ai ding un lekker knippien in 't bussien en skeut wakker toen ze al an de Deense grins stingen, ze wazzen dus al een lekker indjen op weg. Mar toen gebeurde 't; de passen mozzen tevuurskeen koemen in worden duur egieven nor de cheffeur die ze op z'n beurt an de douanebeampte gaf. De man bekiek ze iene vor iene, zeen niks mar pakte z'n zoeklicht in skien toen nor binnen om al die snuten te bekieken. Toen vroeg ie an de cheffeur waor of die vrouwe mit dat raore ding op er oofd nou eagelijk was… De skrik sloeg Klaos om z'n arte, want er ging um een liggien branen. En inderdaod: op z'n pas sting gien foto van umzelf, mar van z'n ouwe mimme! Ai ad in z'n aost de pas van ouwe Jaauwkien mie-egriepen in plaos van z'n eagen. Wat of ze ok zenen tugen de beampte, er was gien praoten tugen, Klaos kwam de grins niet over. In 't eande van 't veraol was dat ie op z'n ientjen mit een taxi terogge nor Urk kon in z'n maos mit z'n veven varder nor Ansolm. Of ie an de Deuse grins ok nog controliert worde durf ik niet te zeggen. Afain, Klaos z'n week zat er op in 't koste um ok nog een lekker klirtjen geld. De meraol van dit veraol is, in dat eaw ik van een ouwe visserman elaard: acht is maar dan duzend in daor zullen we 't dan maar op ouwen.
Zuudwesthoeks
Kenmarken
Ok woorden as moai (mooi) kunnen in principe breken, mor de breking *mwaaier komp ok in et feilike brekingsgebied niet (meer) algemien veur. In et Zuudwesthoeks ontbrek disse breking zoas daor alle aandere breking ontbrek.
De breuken klaanken in et Fries gaon terogge op Oldfriese tweeklaanken. Disse klaanken bin ja in et mederne Fries vervangen deur de hierboven eschetste brekingsgevallen, mar ok in et Zuudwesthoeks bin ze niet beholden. In et Zuudwesthoeks bin d'r eigen klaanken veur in de plaetse komen:
Et bestaon van disse klaanken mak dat et Zuudwesthoeks van de drie heufddialecten van et Fries as et miest ofwiekende wod eziene.
Overige kenmarken
In et Zuudwesthoeks is de ronding van de a, die in et Fries onder aandere woorden as man haoste as 'mon' lat klinken, niet op-etreden.
Nog een typisch Zuudwesthoeks fenomeen is et verienvoudigen van klinkerknoedels zoaj die in et Fries nogal ies tegenkomen. Meerdere klinkers achter mekaer wodden in et Zuudwesthoeks vaeke 'glad-estreken' tot iene klaank. Op disse menier bin ok de Oldfriese brekings ommevormd tot monoftongen. Een paer veurbielden:
Aandere kenmarken van et Zuudwesthoeks bin et gebruuk van nat veur 'niks' (Standerdfries: neat), ban veur 'kiend' (bern), ap veur 'op' (op).
De klaank van et Friese boerd ('bord') is in et Zuudwesthoeks een ù; daoromme vaalt boerd → bùd saemen mit board → bùd. Et Friese board ('bord') hef breking.
Et Zuudwesthoeks gebruukt de o in woorden as sonne (zunne) en ronne (rennen) daoras et Fries een i hef: sinne, rinne.
Wieder opvalend is de -kj in laakje (lachen) daoras et Fries laitsje hef.
Vaeke zeggen ze van et Zuudwesthoeks dat et meer as et Kleifries is verhollaandst. Hielemaole bewiezen kuj dat niet: de typisch Zuudwesthoekse klaanken en woorden kunnen ok eigen ontwikkelingen wezen.
Staotus
Et Zuudwesthoeks is in veraandering en neemt soms eerder Nederlaandse as eerder Kleifriese vormen over. Zoas alle Friese dialekten verlös et terrein an et Nederlaands, mar de kaans is niet slim groot dat et Zuudwesthoeks in de naobi'je toekomst verloren gaot.
5 september
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 5 september
Domie
Nen Domie is nen kearl den't in protestaans-kristelike koarken preakt. In de wat zwöardere koarkgemeentes mut dit n kearl wean, umdet in n Biebel steet det n kearl t heuwd is van t gezin. Zo mut n domie t heuwd wean van de gemeente.
Nen domie wörd in zin doon en loaten in de gaten eheulden duur de oolderlingen. In wat lechtere gemeentes maggent vrouwleu ook domie wean.
Otterlo
In 2005 wier t 1150-jaorig bestaon van Otterlo evierd.
Herkomst van de naam
t Achtervoegsel lo is n historiese benaming veur n bos.
De naam van de plaots Otterlo wier vrogger ok wel eschreven as Otterloo. Disse twee namen wieren ofwisselend gebruukt. Dit is nog terug te zien op ouwe ansichtkaorten.
Beziensweerdighejen
Kortbie Otterlo leit t Nationaol Park De Hoge Veluwe. t In t park elegen Kröller-Müller Museum, enoemd naor Helene Kröller-Müller, het n anzienlike verzameling van onder aandere Vincent van Gogh, en bekende verzameling beeldhouwkunst in t Beeldenpark van het Kröller-Müller Museum. Ok he'j in Ooterlo t Nederlands Tegelmuseum en t Rooie Kruusmonument.
Langest de Planken Wambuisweg richting Ee zit an de rechterkaant t Uutkiekpunt Vaolenbaarg.
Praag
thumb|200px|Praag Praag (Sprek oet, in t Tsjechies: Praha) is de heuwdstad van Tsjechië. t Is doar ook de grötste stad. Dr wont ongevear 1,3 miljoen leu in de stad zelf, en met de boetngebeedn dr bie ereknd kom iej an 2,3 miljoen leu. t Ligt in t noord-westn van Tsjechië an de Vltavarivier. De stad vaalt oonder n gemoatigd zeeklimaat, met hete zommers en friske weenters. Praag besteet al 1100 joar.
Tweede Wereldoorlog
266px|thumb|Tweede Wereldoorlog in Europa De Tweede Wereldoorlog was 't duurste en meest umvangrieke ewaopende konflik in de geschiedenisse van de wereld. De Tweede Wereldoorlog duren van 1939 tot 1945 en wordt zo eneump umdät 't de tweede oorlog was waor lanen uut zwat alle continenten betrökken wanen (dit wil zeggen de continent die bewoond wanen). In beide oorlogen, de Eerste en de Tweede Wereldoorlog bin der een kwak mensen estörven in verschillende slagvelden over de hele wereld.
Praag
Praag hef aait al n politiek, kultureel en ekonomies sentrum van Europa west, en vuural van Centraal Europa. Praag was gedoernde de Gotiek en Renaissance de vaste wonstea van twee Rooms-Duutse keaizers en doarmet dus ook de heuwdstad van t Helige Roomske Riek. t Was later ne belangrieke stad in de Habsburgmonarchie en t Austro-Hongaarse Riek. Noa n Eersten Wearldoorlog wör t de heuwdstad van Tsjechoslowakije. De stad har nen belangriekn plek in de Reformasie, n Dartigjoarigen Oorlog, in de beaide wearldoorleuge en in de noa-oorlogse Kommunistiese tied.
Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog vöchen twee groepen tegenover mekare: de Eallieren en de Asmeugendheden. De Eallieren bestongen uut de Britse Staotenbond, de VS, de Sovjet-Unie, China, Frankriek, Polen en aandere Europese lanen. De Asmeugendheden bestongen uut Duutslaand, Italië, Japan en d'r bondgenoten.
Praag
In Praag zeent nen onmeundigen hoop toeristiese publiekstrekkers bewoard ebleewn, zo as t Praags Kasteel, de Koarelsbrugge, t Oolde Stadsplein, t Jöds Kwartier, de Lennonmure en Petřínheuwel. Vanof 1992 steet t grote historiese sentrum van Praag op de Wearldoarfgoodlieste van UNESCO.
Tweede Wereldoorlog
Tiedens de Tweede Wereldoorlog vuilen der onder Nazi-bewiend van Adolf Hitler naor schatting tussen de 50 en 70 miljoen doden. De oorlog wordt - naost de militaire campagnes - ok ekenmärkt deur de Holocaust, de volkerenmoord op zwat zesmiljoen joden en 't vervolgen en vermoorden van homoseksuelen, Roma, ehandicapten, verzetsstrieders en verschillende aandere minderheden, zoals vrijmezzelders. De Holocaust, eïnspireerd deur de nasionaalsocialistische ideologie beheurt tot de gruwelijkste episodes die de mensheid tot dan toe ekend hef.
Praag
Praag hef mear as tien grote museums, nöast ontelboare theaters, galleriejn, bioskoopn, en aandere historiese tentoonstelliges. Praag hef n groot anbod van openboare en privaatskooln, woeroonder de wied en zied bekeande Koarelsuniversiteat. De rieke geskiedenisse van Praag trekt völle toeristn; in 2009 mear as 4,1 miljoen.
Praag wörd wal es an eduudt as ne wearldstad. Praag hef n modern openboar vervoorstelsel. Doarnöast is Praag good te bereikn met n auto, n trein of t vleegtuug.
Oaveriessel
thumb|Oaveriessel
Oaveriessel (Nederlaands: Overijssel) is ne proveensie in t noordoostn van Nederlaand. De proveensie lig in t oostn van t laand. In t westn ligt Flevolaand, t Iesselmeer, n rivier n Iessel en de bearge van de Veluwe in de proveensie Gelderlaand. In t noordwestn greanst t an Freeslaand, in t noordn ligt de torfgebeedn van Dreante, in t noordoostn greanst t an Nedersaksn in Duutslaand, in t zuudoostn an Noordrien-Westfoaln in Duutslaand en in t zuudn lig n Achterhook in de proveensie Gelderlaand. Oaveriessel kan wördn verdeeld in n Kop van Oaveriessel, t Vechtdal, Sallaand en Tweante. In de proveensie sprekt de leu verschelnde dialektn van t Neersassies.
Eanske is de greutste stad met stadsrechtn, Grafhörst in de gemeante Kaampn hef ok disse rechtn, mer is feitelik ne boerschop. Hengel is t greutste doarp van de proveensie. De heufdstad is Zwolle.
Geografie
Oaveriessel besteet oet zaandgroondn, dee deurkruust wördt duur rivierkes en bekskes, allenig nich in t noordwestn, woar vuural polders en plasn te veendn bint.
Belangrieke riviern bint de Iessel laangs de greanze met Gelderlaand, t Zwarte Water doarboavn, de Vechte dee van Duutslaand noar Zwolle löp, de Regge tusken Sallaand en Tweante, de Deenkel in t oostn van Tweante en de Reest laangs de greanze met Dreante.
Belangrieke kanaaln bint t Tweantekanaal (Zutfen-Almelo/Hengel-Eanske) en t Oaveriessels kanaal (Almelo-De Haandrik).
Geschiedenis
n Naam Oaveriessel wördn vuur t eerst neumd in 1528. Doarvuur wördn t gebeed Oaversticht neumd. Dit gebeed wördn bestuurd vanoet t bisdom Uutrech, ok wal t Sticht neumd. t Oaversticht bestun oet n laand van Volnhove, Sallaand, Tweante en ok Dreante. In 1528 gaf de bisschop van Uutrech t Sticht Uutrech en t Oaversticht an keizer Karel V van t Healige Roomse Riek. Disn keizer wördn doarmet heer van Oaveriessel. Doaroet kwam n naam heerlikheid Oaveriessel
De staatn van Oaveriessel wördn vörmd duur de Haanzesteedn Deavnter, Kaampn en Zwolle en de ridderschopn van Sallaand, Tweante en Volnhove.
t Gewest, dat vanof de opstaand teagn Philips II deel oetmaakn van de Republiek van de Zeuvn Verenigde Nederlaandn, wördn bestuurd duur de börgermeisters van de grote steedn en de leedn van de ridderschopn. Noa de korte bezetting (1672-1674) duur de bisschop van Meunster hebt de stadhoalders meer macht kreagn. In 1795, doo as de Bataafse Republiek wördn opricht, wördn Oaveriessel tehope met deeln van Gelderlaand, Dreante en Freeslaand t Departemeant van de Olde Iessel. De oalde proveensiegreanzn bint in 1801 wier hersteld.
Proveensiale Staatn
De Proveensiale Staatn, t algemene bestuur van de proveensie, besteet oet 47 leedn dee alle veer joar in meert koazn wördt.
Gedeputeerde Staatn
t Dagelikse bestuur is t kollege van Gedeputeerde Staatn.
De proveensie Oaveriessel hef ses gedeputeerdn. De regering van t laand hef Andries Heidema (CU) as Kommissoaris van de Könning ansteld.
Gedeputeerdn:
Radio, tilvisie en drukweark
De radio- en tilvisie-omroep RTV Oost döt seend 1992 (van 1988 töt 1992 was dit Radio Oost) 24-uurs niejs, kultuur en vermaak oetzeandn vuur de proveensie Oaveriessel. t Was de eerste strekomroep in Nederlaand dee met tilvisie-oetzeandingn begun.
Belangrieke kraantn vuur de proveensie bint de Stentor en de Twentsche Courant Tubantia, ok wa n Baants en n Tub neumd.
Kasjaka
thumb|right|n [[Japansen groep Hifana spölt met kasjaka's]] Ne Kasjaka (Ook vake Kosika, Aslatua, Asalato, Televi en nog völle mear naamn neumd) is n van oorsproonk West-Afrikaans slagwoarkinstrumeant. t Besteet oet twee bällekes (kalebäskes van n swawaboom) an n töwken, met doarin opdreugnde zöadkes of keikes. t Ene bälleken wörd lösjes tusken n doem, wiesvinger en middelvinger eheuldn, terwiel t töwken tusken wies- en middelvinger duurlöp. Duur t aandere bälleken um n haand hen en wier te slingern, raakt beaide bällekes mekoar, wat n klaknd geluud gef. De zöadkes in de bällekes ruust met elken beweaging, wat t geluud gef van maracas. Duur met n peenk en reenkvinger t slingerbälleke op te vangn kö'j t klakn ofwisseln. Duur met twee kasjaka's te spöln, kö'j ingewikkelde ritmiese patroonn maakn.
t Instrumeant is vuural in Afrika bekeand en völgebroekt. t Is ja n goodkoop spölledeenk, woer'j oe met n betn oefening toch deagelaank met köant vermaakn. Doarnöast is t ook in Japan onmeundig geleefd ewördn, en doar hooldt ze dr hele wedstriedn met.
Volksrippebliek China
China (中国, in Manderien: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó: et centraole verienigde laand van glorieuze meensken), officieel de Volksrippebliek China, is een kommenistisch laand in Oost-Azië. As meensken et hebben over Kontinentaol China, dan bedoelen ze meerstal et vaaste laand van China, zunder Hongkong en Macau.
China het et grootste bevolkingsantal ter wereld, mit zoe'n 1,3 miljard (veur India) en mit een oppervlakte van omdebi'j 9,6 miljoen vierkaante kilometer is et zoen betien et grootste laand ter wereld (op Ruslaand en Kannede nao). De heufdstad van et laand is Peking.
Bestuurlike indieling
China bestaot uut 22 perveensies.
China bestaot uut vuuf autonome gebieden:
Et laand is verdielt in 23 perveensies, Taiwan wodt naemelik zien as de 23e perveensie. Hongkong wodde in 1997 een speciaol bestuurlik gebied van China en Macao bereikte disse staotus in 1999.
Steden
De heufdstad van China is Peking (ok wel Beijing nuumd).
China bestaot uut vuuf overhiedskontroleerde gemientes:
Sjanghai is mit 16 miljoen inwoners de grootste stad van et laand en is ok de daddegrootste van de wereld (nao Tokio en Mexico-stad).
Hong Kong is een appat bestuursregio van China en beheurt sund 1997 weer bi'j China.
Oolderlingn
Met Oolderlingn wordt meestal de leu bedoold dee't protestaans-christelike koarkgemeenskopn besteurt. Oolderlingn hebt verskeaidene taakn:
Nedersaksisch
Hier hej 't woord in de verskillende Nedersaksische heufddialecten.
Mesjester
Mesjester of Manchester kan verwiezen naor:
6 september
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 6 september
Marc Houtzager
thumb|Marc Houtzager Wiesbaden 2015 CSIYH* Marc Houtzager (* 9 januarie 1971 Rouvaene, Aoveriessel) is nen nederlaandsen rieder in de peerdesport, in t onderdeel springen. Op 6 augustus 2012 hef e met t Nederlaandse laandenteam zilver ewonnen op de Olympiese zommerspöllen 2012. Nao de series stond t team samen met Groot-Brittanie op de eerste plaatse, waordeur der ne 'barrage'/'jump off' neudig was. Disse worden verloren waordeur t team zilver haalden.
Buiskooltrofee
De Buiskooltrofee is een pries die de Drèentse veriening 't Aol Volk Emmen um 't aandere jaor uutreikt an iene die hum/heur hef in-ezet veur de Drèentse taal.
De pries, een kristallen sculptuur mit daorin een ofbielding van 'Mister Boeskool', is enuumd naor H.T. Buiskool, mitoprichter en töt zien oaverlieden in 1956 veurzitter van 't Aol Volk.
Blauwpaapjen
Blauwpaapjen kan verwiezen naor:
Syrië
Syrië (offisjeel de Syriese Reppubliek) is n laand in t midn-oostn, wat greanzet an de Middellaandse Zee in t westn, an Turkeie in t noordn, an Irak in t zuud-oostn; an Jordanië in t zuudn en an Libanon en Israël in t zuudwestn. De rivier n Eufraat löp van noordwest noar zuudoost duur t laand.
n Presideant van Syrië is Bashar al-Assad, den't zien vaar Hafez al-Assad opvolgen in 2000 doo't dee oet de tied köm.
De heuwdstad is Damaskus.
Aandere grote steadn zeent Aleppo, Homs, Hama en Latakia.
Mien Drenthe
Mien Drenthe is een Drèentstaolig leeidtie. ’t Is een vertaoling van ’t leeidtie ‘Mijn Drenthe’, in 1928 schreven deur Jan Jantinus Uilenberg (1881-1962) en in jannewaori 1930 veur ’t eerst publiceerd in maondblad ‘Drente’. Veul mèensen meeinen dat ‘Mijn Drenthe’ ’t Drèentse volkslied is, mor dat is niet waor. De Provinciaole Staoten van Drenthe hebben ‘Mijn Drenthe’ nooit officieel erkend as Drèents Volksleeid.
In 1992 hebben der stukken in de kraanten staon, die zeden dat ‘Mijn Drenthe’ een vertaoling weden zul van een older Drèentstaolig leeidtie ‘Mien Drenthe’. Jan Jantinus Uilenberg zien pap, Jan Uilenberg (1840 - 1930), zul die omendebij 1898 schreven hebben. Dat, Uilenberg junior zul zien pap plagieerd hebben. Dit bliekt niet waor te weden en wel om de volgende redens.
De leeidtiesbundel ‘Een alleen’ oet 1898 waor ’t Drèentstaolige ‘Mien Drenthe’ in staon zul, steeit naargenswaor in bibliografische naoslagwaarken beschreven. Dr. Henk Nijkeuter hef in Waardeel 2, 2002, overtugend antoond dat de Drèentse versie een vertaoling is van ’t Nederlandstaolige ‘Mijn Drenthe’. Wel of dizze Drèentse vertaoling schreven hef is nooit dudelk worden, mor Jan Uilenberg, de pap van Jan-Jantinus kan ’t niet west weden. De olde Uilenberg is geboren en opgruid op Zuudwolde, mor in de Drèentse vertaoling van ‘Mijn Drenthe’ staon woorden oet aander plaotsen van Drenthe as moeke, oes, vaoders, bewaort en naom. Woorden die Jan Uilenberg op Zuudwolde omendebij 1900 niet bruukt hebben zol.
Woorden as taoke, verhaoltien, kwam saom, eraokt, emaokt, war, lichte, schaopenklokkies worden misschie deur een Hollander wel zeein as schier Drèents, mor het binnen van oorsprong gien Drèentse woorden. De Nederlandse woorden in ‘Mien Drenthe’ zoas eenvoud, schoonheid, steeds, vrolijk, vrienden, menig, henen, zoete, lentes, broedt en schoonste wiezen ok op een vertaoling oet ‘t Nederlaands.
Instagram
thumb|right|200px|t Oawerzichtsskoarm van Instagram
Instagram is n kostnloos programma vuur t bewoarkn en deeln van foto's met nen smartphone. Gebroekers van t programma köant dr nen foto met nemn, n antal vuurprogrammeerde filters dr oawerhen maakn, en t dan deeln op verskeaidene sosjale netwoarkn, woereunter Twitter, Facebook, mer ook det van Instagram zelf. t Biezeundere an Instagram is vuural det de foto's veerkaant zeent, in plaatse van de gebroekelike 4:3 verhoolding dee't tellefonkamera's normaal maakt. Dit dut wat deankn an de oolde Kodak Instamatic en Polaroid fototoosteln, en featelik zorget de meeste filters van Instagram ook vuur nen wat eulderen glood an de foto's.
7 september
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plaose op 7 september
Ekology
Ekology is ne weatenskap dee as et samenleaven van leavende weasens bekikt. Dårunder wordet ouk de menske reakend en syn tastbåre leavümgeaving. Binnen de ekology wordet organismen up individueel vlak bekeaken, mär ouk as deyl van ne bevolking, gemeynskap, ekosysteem en de biosfeer. Ekology oaverlapt med biogeografy, evolutionäre biology, genenstudy, etology en natuurgeskedenisse. Ekology is en underdeyl van biology.
Instagram
In t begin was Instagram allene vuur Apple-apparaatn te gebroekn (iPhone, iPad, en iPod Touch). Vanof april 2012 was t ook vuur Google Android-toosteln te kriegn. April 2012 wör Instagram op ekocht duur Facebook vuur ongevear €785 miljoen. Instagram blif oonder eegn besteur. t Hef inmiddels mear as 30 miljoen gebroekers.
Australië
thumb|250px|Australië mit ziene staoten (donkergreun) en anspraok op Antarkties gebeed (lichtgreun) Australië, offisieel t Gemenebest van Australië, is n laand op t zudelik halfrond dat besteet oet et grootste stukke laand van t Australiese wealddeel en wieters oet t eilaand Tasmanië en nen besten trop kleinere eilaanden in de Indiese en Grote oceanen. Naoberlaanden bunt Indonesië, Oost-Timor en Papoea Ni'j Guinea in t noarden, de Solomon Eilanden, Vanuatu en Ni'j Kalledonië in t noardoosten en Ni'j-Zeelaand in t zuudoosten.
Instagram
Techniek
Instagram dreajt op Linux servers, met Django as applikatieserver.
Ekology
Ekology hevt raakvlakken by nen heylen houp disciplines: natuurbeheyr, landbouw, buskbouw, viskerye, stadsplanning, gemeynskapsgesundheid, ekonomy en verskillende disciplines binnen de weatenskap.
Australië
In et laand wont zo'n 22 miljoen leu, de meesten in de grote staeden kort bi'j zee. De heufdstad is Canberra. Sydney is de greutste stad van t laand. 't Eilaand Tasmanië, ten zuudoosten van t Australiese kontinent, is ontdekt deur den Grunninger Abel Tasman.
Ekology
Et woord "ekology" ("Ökologie") wör in 1866 vöär et eyrste bruked döär den düütsken weatenskapper Ernst Haeckel. En de tweyde hälvde van den 19. eywe bouwden et steyds wyder uut as rechte weatenskap. Evolutionäre begrippen as anpassing en natuurköäse sint vaste bouwsteynder van de moderne ekology.
Australië
Veurdat Europeanen in t laand gingen wonnen op t ende van de 18e eeuwe, wonden der al zon 40000 joar leu, eursprönkelike Australiërs (Australian Aborigines), dee't bi'j mekare zo'n 250 verskillende sproaken hadden.
Ekology
Ekosystemen sint et geheyl van organismen en de gemeynskappen wat se förmet en de neet-leavende underdeylen van de ümgeaving wårin as dee leavet.
Busekool
thumb|300px|Busekool thumb|300px|Busekool naost mekaar thumb|300px|An-evreten busekool Busekool (Brassica oleracea convar. capitata var. alba) wort licht veur de verwaarking tot zurekool emaarkt, mar oek veur de vaarse mart eteeld. 't Is één van de oudste koolsoorten. De teelt vien vanouds veurnamelijk plaots in Noord-Holland, umdat daor gien antasting deur knolvoet optreedt. Dit is oek terug te vienen in de rasnamen, zoas in Langendijker Bewaar en Roem van Enkhuizen.
Oek vien der nog teelt plaots in Limburg en Noord-Braobant, mar daor moet een rume vruchtwisseling toe-epast worren.
Van busekool bestaon der twee types:
De volgende teeltwiezen ku-w oenderscheien:
Bie 't oogsten, worden der op verschillende plaotsen, zoas in 't Grunningse Teraopel (bie de een-naor-leste oogst), braoderiejen ehouwen, ter ere van de oogst.
Inhoudsstoffen
Busekool het een hoog vitamine C-gehalte en thiocyanaat dat een antibiotische waarking het.
Paus Sergius I
Paus Sergius I was de 701e paus van de Rooms-Kattelieke Karke. Zien pontifikaot duurde van 15 augustus 687 töt 8 september 701. Hee is geboren in Palermo te Sicilië.
Busekool
Inhoudsstoffen
100 gram vaarse kool bevat:
Paus Sergius I
Paus Sergius I voerde 't Agnus Dei in in de mis en hee stelde nieje feesten in: Lochtmis, Maria-Geboorte, Maria-Hemelvaort en Maria-Boodskop.
Busekool
Ziektes en beschaodigingen
Buten Noord-Holland is knolvoet (Plasmodiophora brassicae) de belangriekste ziekte. Riepsantastingen deur oender meer 't grote koolwitjen, 't kleine koolwitjen, de koolbladroller, de kooluul en de koolmot kommen vaok veur. Daornaost komt antasting veur van de koolvlieg en de koolgalknut.
Paus Sergius I
Hee haolde de betrekkingen mit Frankriek an en wijdde Willibrord, de apostel van de Friezen, töt bisskop.
Spinnen (ambacht)
thumb|Vrouw mit Spinnewiel, schilderi'je van E. Boursse - 1661 Spinnen is een old ambacht. In de oldheid - en ok nou nog in sommige laanden - wördden goaren espönnen deur middel van n spintolle of spinklosse. Hier wördt echter het wolle spinnen mit een spinnewiel of spinrad behaandeld.
Spinnen
De spinster nöm n vluus wolle op schoot, trök der een fossien uut en draeiden doar mit de vingers t eerste stuk van de droad van. Mit een hoakien trök ze disse droad deur een gat in de asse. Op disse asse zit n u-vörmig stuk holt vaste mit geleidehoakies um de droad op de spoele te verdelen. De spoele zölf kan vri'j um de asse draeien. Alles wördt deur een snoare vanof t grote rad an edreven, Deur t verskil in diameter draeit de spoele sneller dan de geleider. De spinster windt de droad n paar slagen um de spoele. Dan gef ze n slinger an t rad en holt dat mit de voete in beweging. De kunst is nou um t vluus zo uut de plukken dat der n geliekmoatige droad ontstiet die dan via de asse um de spoele ewikkeld wördt. As iene spoele vol is, wördt der een tweede op ezet en begunt t proces weer opni'j.
Twienen
Um stark goaren te kriegen mut droaden in mekaar etwiend wörden. Op t spinrad zit meestal een gestel mit pinnen woar de klossen op ezet kunt wörden. Twee klossen mit droad wördt doarop ezet en nou trekt de spinster twee droaden tegelieke deur t asgat. Nou spint ze weer en onderwiel wördt de twee droaden in mekaar etwiend zodat der stark goaren ontstiet. As zo wat klossen vol zit, kunt ze op n haspel edraeid wörden um der strengen wolgoaren van de maken. Die kunt wörden ewassen en eventuele evarfd afhankelik van t gebruuk. Deur twee kleuren droad in mekare te twienen, kriej n mooi tweekleurig effekt veur n biezunder breiwark.
Folklore
Hoewel der nog wel wat vrouwen bint die thuus der eigen wolle spint, zie'j vake dimmestrasies mit spinnen op volksfeesten en biezundere dagen zoas broaderieen.
Ancien régime
Mit et Ancien Régime (Fraans veur old bestuur) wödt et deur et Huus Bourbon op absolutistiese wieze regeerde Frankriek, van veur de Franse Revolusie van 1789 emeend. Et woord wödt ok oaverdrechtelek ebruukt veur den toostaand in aandere laanden veur 1789.
Kenmarkend was den geringen vörm van politieken invlood en macht veur de opkommende börgeri-je, de ambachtsleu en de warkleu enerzieds, en den oavermoatigen invlood en veural de veurrechten van den adel en de hogere geestelekheid anderzieds. Op et plattelaand bestond ne grote teggenstelling tussen de boernstaand en de klasse van de grootgroandbezitters, dee op eure feodale rechten stond. Zo kon nen dorpshere zowal de wetgaevende en rechterleke macht as et dagelekse bestuur in 'n darp uutvoern. Anderzieds bestond der ne grote moate van decentroalisasie. Dit weerspeegelden zich ok in ne gans grote ofwesseling an munteenheden, gewichten en moaten, dee in noagenög alle gewesten anders waren.
Tiedens et Ancien Régime kenden et Hertogdomme Broabant nen meisenier, wat nen rechtsterm was woarmet den beveurrechten stand wöd eneumd, te vergelieken mit de poorters van ne stad. Eure veurrechten umvatten o.m. de vri-jstelling van den "Doden Hand" en et rechte van allenig vonnist te meugen wödden veur den eigen scheepnbank, woar et aneklaagde misdrief ok gebeurd mochten waen. An dizze arfeleke veurrechten wöd tot in den 16den eeuwe groot belang ehecht. Noarmoate iederene "gelieker" wöd, verwaterden et meiseniersstatuut.
Et Vortgoan van et Ancien Régime (1789) had veule maatschoppeleke en bestuurleke gevolgen:
Geleuven (gedrag)
Geleuven is 'n psychiese toestaand woarin 'n meanse onder bepoalde veurweerden 'n bepoalden bewering veur woar wil nemmen. Geleuf en geleuven bint tarms die op 'n bepoalde meniere wel met mekare te maken hebt, maar doar giet 't artikel later op verder.
D' eersten betekkenisse van geleuven is de anname dat iets woar of nie woar is. Geleuven in dizze zinne is as 'n inschatting die ienene maakt dat 'n bewering met 'n zekeren woarschienlikheid woar of onwoar zollen kunnen wèèn. Dizze woarschienlikheid is in 't geval van 'geleuven' groter as wenneer men 'gien idee' hef, en kleaner as wenneer men iets 'zeker wet'. Dizze woarschienlikhèden wöd deur luu persoonlik toe-ekend. In dizze betekkenisse van geleuven geldt dus dat ter gien zekerheid is oaver 't geval.
Geleuven is 'n algemien begrip, dat vake in verbaand ebrach wödt met rilligie. Maar men kan nöas 't geleuven in God, ok geleuven in beveurbeeld parrenormale verschiensels, zolaank zuk soort zaken nie vastestiet. Wèten en geleuven (in de zinne van overtuging en vertrouwen) goat vake saam, en stoat nie in tègenstelling töt mekare. Geleuven en weten in de betekenisse van 'n wetenskaplik bewezen waorheid of onwaorheid stiet echter vaker teengnover mekare. As 'n feit bewezen is ('de aarde is rond'), is 't muuilik te geleuven in 't teengndeel dervan.
Wenneer men deankt dat men iets wet is der vake ok 'n illement van overtuuging of geleuven anwezig, dat men echter manks nie graag wil erkennen. Men is manks eneigd 'n eangn menings zo objektief meuglik te wullen ziene, waorbi'j 't anwezig ween van geleuf of vertrouwen in de eangn mening 't objektieven kerakter dervan vermindert, en daorumme veur de butenweerld onweanslik is. 't Sprek veur zich dat iene arns in kan geleuven zunder dat der veur dit geleuf (wetenschaplik) bewies bestiet, net as dat men kan deanken iets te weten, maa 't desondaanks toch fout hef.
Geleuven (in de betekenisse van overtuging) kan 'n zekere exklusiviteit inhoalden. Geleuven in 't iene slöt immers 't geleuf in iets wat daormet in teengnsprake is, van nature uut.