cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lissabon
Lissabon is ene van de euldste steadn van de wearld. Julius Caesar maakn dr n municipum van wat he Felicitas Julia neumn, boawnop n naam Olissipo. Noa at t vanof t viefde joarhoonderd duur Germaanse stämme regeard wör, köm t in haandn van de Moorn in t achtste joarhoonderd. In 1147 wör t wier terugge wunn tiedns n Tweeden Kruustocht oonder leaiding van Alfonso Henriques. Vanof dee tied hef t ene van de belangriekste politieke, ekonomiese en kulturele middelpeuntn van Portugal ewest.
Det Lissabon de heuwdstad van Portugal is, ligt noargns vaste legd. t Is duur de joarn zo gröaid en dus ne de fakto heuwdstad. In de stad zitt twee Buro's van de Europese Unie: t Europese controlecentrum vuur Drugs en Drugsverslawing (EMCDDA) en t Europese Buro vuur Zeeveailigheaid(EMSA). Ook de Gemeenskop van Portugeestalige Laandn hef t heuwdkantoor in Lissabon.
Lissabon hef twee plekn dee't op de Wearldoarfgoodlieste van UNESCO stoat: Belém Toorn en t Klooster van Jerónimos. In 1994 was Lissabon de Europese Heuwdstad van Kultuur en organiseern ne Wearldtentoonstelling in 1998.
Dr is in Lissabon n Middellaandse Zeeklimaat. t Hef woarme weenters, met gemiddelde temperatuurn van 15 °C daagns en 8 °C 's nachtes, van desember töt an februwoari. t Zommer doert gemiddeld van mei töt oktober, mer ook in november, meart en april kan t dr al boawn de 20 °C wean.
Fanoog
thumb|250px|Lokoatsie van de gemainte Fanoog Fanoog of Fanø is n gemainte en n lieksnoameg waddenaailaand in de Deense regio Zuud-Denmaark en het 3.143 inwoner (2006).
t Is t maist noordelk legen van aal waddenaailaanden. t Aailaand ligt tussen de waddenaailaanden Manderoog en Skallingen (haalfaailaand). t Aailaandoppervlak is sikkom 56 km². Der wonen n poar doezend mìnsken.
Vanoet Esbjerg kin t aailaand per veerpont berekt worden.
Oscar Wilde
Leawnsbeskriewege
Oscar Fingal O'Flaherty Wills Wilde was de jongste zönne van Sir William (1815-1876) en Lady Jane Wilde (1826-1896). Zien moo steun bekeand as n slim Iers-nationalisties meanske den at völle beuke skreef oonder n naamn Speranza en völle beuke vertaaldn oet t Fraans en Duuts. Zin vaa was n bekeand oor- en oogarts den at völle beuke oawer folklore en archeologie skreef. De femilie beheurdn tot de Anglo-Ierse protestaanse boawnloage van de bevolking.
Studeantntied
Oscar studeerdn van 1871 tot 1874 klassieke sproakn an t Trinity College in Dublin. Hier wun he n felbegeerdn pries Berkeley Gold Medal. Doarnoa gung he noar t Magdalen College in Oxford, van 1874 tot 1878. Doar wun he in 1878 de Newdigate Prize vuur zin gedicht Ravenna. In 1875 gung he op ne raeize noar Italië met zinnen vroogeren leraar John Pentland Mahaffy. Met denzelfden kearl gung he twee joar later noar Grieknlaand.
Tiedens zinne studeantntied wör he vuurvechter van de esthetische en dekadente beweaging. Hee leut zin hoar laank gröain, maakn vuur iederene dudelik dèt he neet wies was met mannelike sportn, en versierdn zinnen kamer met pauwevearn, lillies, zunnebloomn, Chinees porselein en mear van dèt soort flantuutn. Hee har t hooge in de musse van de Engelse skriewers John Ruskin en Walter Pater, dee-t keunst t middelpeunt van t leawn maakn. Doarduur wör Wilde al vlot n anhanger van t idee l'art pour l'art (keunst um de keunst). In dee tied geeldn de regel dèt keunst nen boskop mos hebn. Wilde wol dus ne erkennege van t idee dèt keunst allene mear mooi hooft te wean.
Gröainde bekeandheaid
Noa zin ofstudeern in 1878 deer he toneelstukke skriewn. Zin eerste stuk was Vera, or the Nihilists (publiseerd in 1880). In 1879 gung e leazings geewn oawer de esthetiese weardes. Noa at zin vaa oet de tied köm leawn he oetbeundig, vuural van de seantn dee at he van zien vaa oarft har.
Oscar Wilde en zin oawertuuging van t esthetisme wörn dr n betjen duur ehaald in de operette Patience van William s. Gilbert en Arthur O'Sullivan oet 1881. Umdèt dèt stuk slim bekeand was in Amerika, mear gin meanske wus wee of Oscar Wilde was, organiseerdn n bekeand impressarioman een leazingstoer duur Amerika en Kanada vuur Wilde. Oaweral woer at he köm wör he net zo völle epreazn as dr duur ehaald. Hierduur vestigen he zinnen naamn. Ineenn wördn oaweral zunnebloomn en lillies popuair.
Dèt he oaweral bespot wör maakn um alleene mear bekeander. Zinnen kop steun in völle blaadn as karikatuur. Zin imago har neet allene vuurdeel: leu hebt um al n moal in de rivier de Cherwell bie Oxford egooid, en zinnen studeantnkamer hef t ook al n moal of wat mutn liedn. Mear zinne maneere van doon, zinne kleare en zinne höare wördn t haandelsmoark van Wilde en zinne kosjotn.
Trouwn
In 1884 trouwdn he met Constanze Lloyd en kreeg he twee zönns, Cyril (1885) en Vyvyan (1886). Nöast leazings geewn, deed he ook skriewn vuur tiedskriftn. Van 1887 tot 1889 was he skriewer en redakteur van de blaadn Pall Mall Gazette en The Women's World. Hee skreef ook lèngere stukke, dee at he oetbrach in n bookwoark oonder n titel Intentions (1891).
In 1888 brach he zin eerste sprökjesbook oet: The Happy Prince and Other Tales, n oetgebreaid book met teeknings van Walter Crane. Dree joar later brach he zin ennigstn roman oet: The Picture of Dorian Gray. Leu dee at r verstaand van hadn meandn dèt r völle dinge t zelfde warn in t leawn van Wilde as in t leawn van n heuwdpersoon. Den heuwdpersoon blif joonk, mooi en gezoond, terwiel at he slèch lef. Mear al zinne streekn loatt zik zeen op n portret van um, wat al eulder en verdreeider wörd, wat he vuur iederene prebeert te verboargn.
Ommen (gemiente)
Ommen is n gemiente in de Nederlaandse provinsie Aoveriessel in de laandstreek Sallaand. De eufdplaatse is Ommen. De gemiente ad op 1 jannewaori 2020 18.007 inwonners. De gemiente is daorum niet dichtbevolkt.
Oscar Wilde
Alfred Douglas
In 1891 leardn Wilde Lord Alfred Douglas kenn. Dèt was ne zönne van de Markies van Queensbury. De twee kearls warn onmeundig gek met mekoar, terwiel at Wilde al etrouwd was. n Ooldn Markies was doar neet zo bliej met. In 1895 zea den dèt Wilde skoold har an "sodomie" (homoseksualiteit). Wilde klaagn n ooldn an vuur smaad. Disse zaak verleur he, woernoa Wilde vuur twee joar de gevangenis in mos. Zinne vrouwe leut zik van um skeaidn en nöm met de beaide zöns n achternaamn "Holland" an. Tiedns zinne tied in t gevang skreef he nen langn breef an Lord Alfred, den at pas noa zin stoarvn publiseerd wör oonder n titel De Profundis.
Ommen (gemiente)
Kernen
|Topografiese gemientekaarte van Ommen In de gemiente Ommen liggen de volgende plaatsen en buurtschoppen:
Oscar Wilde
Stoarvn
Zinne gezoondheaid was slim achteroet egoan toew at he in de gevangenis zat. De leste joarn van zin leawn woondn he in Fraankriek, woer at he op 46-joarige leaftied an meningitis oet de tied is ekömn. Hee ligt begreawn op t Père-Lachaisekoarkhof in Paries.
Woark
Wilde zin woark steet meestieds bekeand um de noare, dubbelzinnige oondertoon, woerduur he vake nen slèchn naamn kreeg. Zin ennigste book The Picture of Dorian Gray wör mear bekeand duur n dubbelzinnigheaid, as duur de keunstigheaid dr van.
Mear t bekeandst is he aait um zinne toneelstukke bleewn. Vanof 1892 köm dr alle joarn wal n niej toneelstuk van um.
Sommige van zin stukke wordt nog aait op evoerd: The Importance of Being Earnest en An Ideal Husband.
Oawerzich van zin woark
Völle bekeande woarkn:
Hall (Gelderland)
thumb|Karke van Hall thumb|Monument veur Knelis van Doorn Hall is n darp in de gemeente Brummen, in de Nederlandse provinsie Gelderland. Der wonen ongeveer 850 mensen. t Ligt kortbie de grotere kern Eerbeek, iets ten oosten van t Apeldoorns Kanaal, dat ongeveer op de grens ligt van de Veluwse stuwwalle en de Iesselvallei. De oorsprong van de plaatsname 'Hall' is niet helemaole wisse, n meugelike verklaoring is t Oldsaksiese (of Oldnederlandse) Halle, Halla of Hallo, dat bocht in/van hoogland betekent, mer de uutgang -lo kan daorbie ok verwiezen naor de bos. n Andere verklaoring is dat t uut t Proto-Kelties kömp, dat dan weer zolt betekent.
Likwide middelen
Likwide middelen wiest op de aktiva in geeld of aandere beleggingen dee as rap in echt geeld oetbetaald köant worden. Et geet meestal oawer geeld in kas en tegood op de rekkening.
Hall (Gelderland)
In meerdere plaatsnamen in West- en Midden-Europa vi'j 'Hall' of 'Halle' terugge. In Nederland löp n zoltlaoge vanof Noord-Holland naor Oost-Nederland, waorop zowel t 'Hall' bie Brummen as t 'Halle' in de gemeente Bronkhorst liggen.
Et Vene (gemiente)
Et Vene (Nederlaans: ; Fries: It Hearrenfean of It Fean) is een gemiente in de perveensie Frieslaand.
Hall (Gelderland)
Beschrieving van Hall
t Fietspad Hallsepad vörmp n verbinding mit t darp Brummen. De Darpsstraote en Hallseweg vörmen t harte van Hall. An disse wegen liggen onder andere de monumentale Hervörmde Karke mit de biebeheurende begraafplaatse, t verenigingsgebouw De Wheme, openbare basisschole De Vossestaart en de sportvelden van de plaatselike voetbalvereniging SHE.
Likwide middelen
Likwide duudt op vlöaiboar: disse middelen kö'j in iederen vörm geten dee'j mer weelt: loon betalen, skoold oflössen, een projekt vuursketen, een niej gebouw anskaffen, investeren, en zo wiedter. Bedriewe hebt dus aait gearne wat likwide middelen achter de haande, um kortlopende verplichtingen an te können. Van de andere kaante is een oawerskot van likwide middelen neet geunstig, umdet de seanten dan meender opleawert as wonnear'j der met zollen investeren of ze in et bedrief zollen stekken.
Et Vene (gemiente)
De gemiente Et Vene het 50.494 inwoners (1 jannewaori 2020 ), waorvan omdebi'j 29.000 in et heufdplak Et Vene.
Hall (Gelderland)
Karke
De protestantse karke die noe op disse plekke steet, stamt uut de veertiende eeuw, en delen dervan uut de zestiende eeuw. Disse karke is bekend vanwaegen de biezundere gewelfschilderingen.
Likwide middelen
Strategiese vuurroaden of duurzame beleggingen, mesienes en vastgood zeent neet likwide. Toch kan nen oondernemmer neet-likwide zaken en zelfs et hele bedrief 'likwideren', dus ummezetten in geeld, verkopen. As een bedrief oawer den kop geet, wörd de inbodel, de mesienes en et paand verkocht, um de nog te betalen kösten of te lössen.
Et Vene (gemiente)
Belangriekste plakken
De gemiente Et Vene het zestien officiële plakken, waorvan de stad Et Vene vereweg de grootste is. De Nederlaanse naemen bin de officiële, allienig de naeme van et dörp De Kniepe (De Knijpe) is officieel verfriesd tot De Knipe.
Hall (Gelderland)
Knelis Johannes van Doorn
In 1837 is Knelis (Cornelis) Johannes van Doorn in Hall geboren. Hie hef as waterbouwkundig ingenieur in de umgeving van de Japanse stad Koriyama belangrieke waterbouwkundige warken uutevoerd. Op grond van dit historiese feit is der n vrendschappelike band tussen de gemeente Brummen en disse Japanse stad. In oktober 1998 wier in Hall in t plantsoen op de hoek Hallseweg - Domineeskamp n Japanse karse (Somei Yoshina) eplant ter gelegenheid van t tienjaorig bestaon van de vrendschappelike band. In september 2001 is kortbie de Hervörmde Karke n herdenkingsteken onthuld dat an de ene kante de banden van t darp Hall en Van Doorn symboliseert en an de andere kante de betrekkingen tussen de gemeente Brummen en Koriyama.
Likwide middelen
Et kan wean at der likwide passiva zo as leningen zeent. De netto likwide middelen zeent dan den optelsom van de likwide aktiva (wearde van et egene bezit) en de oetstoande passiva (geeld wat nog noar aandere partiejen mut).
Et Vene (gemiente)
Stad en dörpen
Antal inwoners per woongebied * op 1 jannewaori 2004: Bron: CBS
Likwide middelen
De moate van likwiditeat van aktiva of passiva haank of van de tied woerin as ze haalboar (aktiva) of opeesboar (passiva) zeent. Zo hebt bievuurbeeld betalingen van klaanten ne hoge likwiditeat (positief) en oetstoande bevuurroadingsbetalingen van et bedrief zelf (negatief).
Et Vene (gemiente)
Stad en dörpen
** Exklusief Ni'jeschoot
*** Inklusief de wiek Schurige
Jan Kuik
Jan Kuik (Gladbeck (Duutslaand), 1915 - Leeuwarden, 2003) was een Drèentse schriever die mitwaarkten an 't Drèents karkelijk liedboek.
Waandel
Kuik is geboren in Gladbeck bij Essen, daoras zien vader ien de Duutse kolenmijnen waarkten. Toe as Jan een jaor old was gung het gezin weerumme naor Drenthe, daoras zien va een klein boertien was ien Beilen en ien Zwiggelte bij Börk.
Kuik was volontair op 't gemientehuus van Börk, commies ien Sexbierum, hoofdcommies ien Bolsward en waarkten vanof 1960 op de pervinciale griffie ien Leeuwarden, daoras-e de rest van zien leven woonden.
Schrieverije
Vanof 1968 redigeren Kuik 't blad van de Drèentse veriening ien Leeuwarden. Hij fietern 't blad, De Brink, haoste allennig an. Ok schreef-e ien de maondbladen Drenthe en Oeze Volk. 't Klein Drents Woordenboek det van hom verscheen, is grotendiels ebaseerd op zien eerdere waark ien 't blad van de Drèentse veriening ien Leeuwarden. D'r staot veural woorden uut 't Midden-Drèents ien.
Kuik was veurstander van een Standaarddrèents as schrieftaal. Hij geleufden det Midden- en Zuudoost-Drenthe de minste taalienvloed van buten te lieden hadden. De dialecten van disse gebieden zolden 't uutgangspunt wezen mossen veur 't Standaarddrèents, an-evuld mit de woorden, vörms, uutdrokkings en constructies die allennig inheems bint ien aandere dielen van de pervèensie.
Veurbeeld uut zien waark
't Eerste en vierde vars van Kuik zien riem veur gezang 14, De Heer is mien scheper:
Leuvenheim
Leuvenheim is n darp in de gemeente Brummen, in de Nederlandse provinsie Gelderland. t Darp ligt an de Iessel en had in t veurst van 2015 zo'n 671 inwoners in zowel de darpskern as t butengebied. In t darp bint gien winkels veur dagelikse booschappen, hierveur motten ze naor t darp Brummen of Dieren. In t darp zit n basisschole, "De Rietgors".
t Darp hef verschillende verenigingen, zo a de Tennisklub "LTC", de badmintonvereniging, de oranjevereniging. "Leuvenheims Belang" zet zich in veur de belangen van zien inwoners.
De oldste vermelding van Leuvenheim stamt uut 1046. In dat jaor kreeg bisschop Bernulfus van keizer Hendrik III de stad Daeventer en n graafschap in Hamaland, ok wel de Pago Isola of Iesselgouw eneumd. Leuvenheim (Louene) wörd eneumd as een van de grensplaatsen. Andere historiese spellingsvarianten op de plaatsname bint Lovenen (1400), Lavenem (1440), Lovenhem (1550) Lovenem en Loivenom (1640), Löfen (1650), Loevenich (1700), Leuven (1750) en Leuvenheim vanof 1781.
Job Cohen
thumb|250px|Job Cohen Marius Job Cohen (Haarlem, 18 oktober 1947) is nen Nederlandsen politikus. He was börgemeister van de gemeente Amsterdam. Eerder was he onder meer staatssekretaris van Justitie. Cohen is lid van de Parti-je van de Arbeid.
Leaven
Cohen is uut 'ne liberaal-jödse familie. He studeern rechten an de universiteit in Grunningen. Later warkten he an de universiteit in Leiden en an de universiteit in Maastricht. An de universiteit van Maastricht wödden he in 1983 professor en in 1991 wödden he doar rector-magnificus.
In 1993 wödden he staatssecretaris veur Onderwies in het kabinet Lubbers. Noa un joar ging hee terugge noar zien wetenschappeleke wark. In dee tied was he ok lid van de Eerste Kamer. In 1998 is he doarmet uutescheid umdat hee toen staatssecretaris veur Justitie is ewodden in het kabinet Kok. As staatssecretaris veur Justitie was he onder andere verantwoordelek veur de invoering van ne ni’je Vreemdelingenwet.
Het ging uut dat kabinet umdat he per 17 januari 2001 werd beneumd tot börgemeister van Amsterdam. Een van de eerst dinge dee't he doar te doon had was het trouwen van een homopaar. Dat was de eerste trouweri’je van een homopaar op de hele weald. Nog moar un paar moand eerder had Cohen as staatssecretaris het wetsveurstel over het trouwen van homo’s verdedigd in het parlement.
In 2003, bi'j de Tweede Kamerverkiezingen, werd he eneumd as ni'jen minister-president. Moar dat ging neet deur. Balkenende bleef minister-president en Cohen bleef börgemeister.
In 2005 wödden Cohen deur Time Magazine tot „European Hero“ (Europesen Held) uuteropen veur wat he edoane hef noa de moord, midden op stroate, op nen filmregisseur Theo van Gogh deur nen moslimfanaat in november 2004. He reep de leu op tot samenhang en tolerantie. Vanaf dee tied dut he zien best um het spul bi’j mekare te holden – „de boel bij elkaar te houden“ zoals he dat dan zelf zegt – zodat Amsterdam ok in de toekomst ne vri’je en tolerante stad blif zoas het dat altied ewest is.
In 2006 werd he veuredraegn veur de „World Mayor Award 2006“. Alles met mekare werden d'r vieftig börgemeisters van alle vief continenten veur-edraegen veur disse pries. Cohen eindigden as tweede, noa börgemeister John So van Melbourne. (World Mayor)
Vanaf zien twintigste is Cohen a lid van de Partij van de Arbeid. He’s etrouwd en he hef nen zönne en ne dochter.
Geschiedenis
Et woord geschiedenis wodt meerstal bruukt veur infermaosie over et vleden, zoas in de "geologische geschiedenis van de eerde". As studieveld verwiest et naor de "geschiedenis van de meenske", dat wat vaastelegd is over et vleden van de meenselike maotschoppi'je. Een aandere definisie van geschiedenis kan wezen: "Geschiedenis is de wetenschop die him bezighoolt mit de bestudering van de meenske in zien vleden, en die deur de wetenschop vanuut et heden et vleden perbeert te begriepen."
Geschiedenis wodt baseerd op een grote diversiteit an bronnen, inklusief schreven en drokte bronnen, vraoggesprekken (mondelinge geschiedenis) en archeologie. Pattie benaoderings bin in de iene periode gebrukeliker as in de aandere. Ok is de studie van geschiedenis onderhevig an modetrends. De gebeurtenissen uut de periode veur et schreven woord staot bekend as de prehistorie (letterlik de veurgeschiedenis).
Vrieje tied
duum|Vrieje tied De vrieje tied van een persoon is de tied diej' niet deur hoeven te brengen an verplichte of noodzaekelike aktiviteiten zoas et huusholen, veur iene zorgen, studie of slaopen.
Aj' an vrieje tied daenken dan daenken wi'j al gauw an zaeken diej' graeg doen willen zoas tillevisiekieken of d'r op uut gaon, mar vrieje tied kuj' op verschillende menieren besteden. Zo kuj' in jow vrieje tied an sport doen, doende wezen mit jow liefhebberi'jen, ie kunnen reizen, passief of aktief mit kultuur doende wezen mar ie kunnen ok doen an bi'jgelieks vriewillegerswark.
Ambthuus
Een ambtshuus of ambthuus is n huus dat soamenhönk met n bepoald ambt. In Nederlaand hebt burgemeisters, ambassadeurs en sommige politici mangsmoal n ambhuus. Een ambthuus is verteggenweurdigdend en bedoold um gäste (dee warkzoam bunt in etzeltde ambt) te ontvangen. Et steet nen functionoaris vri-j um zien intrek te nemmen in et huus, verplicht is dat neet. As nen ni-jen functionoaris et ambt geet uutvoern, möt den veurmoaligen functionoaris wier vort goan uut dat huus.
In de meeste laanden hef den minister-president n ambthuus, bieveurbeeld:
Loon
Loon kan verwiezen naor:
Kamera
thumb|200px|nen olden Leica-kamera uut 1950
Nen kamera is en optisk warktüüg üm sichtbåre bealden vaste te leggen. In beginsel is nen kamera en afslöätene döse (de sounöömde body) med en klein gaetken (diafragma). Lecht dat vanaf en underwarp afkaatset en döär dat gaetken kümt, valt up en lechtgevölig uppervlak (meysttyds fotografisken film of digitalen sensor). Kamera's hebbet meyrere mechaniken üm te regelen wodöänig as et lecht up et lechtgevölige uppervlak valt. Med lensen kan et lecht skarper en doffer emaked worden en dee oapening kan gröäter en kleiner emaked worden. Med nen sluter kan den kameragebruker bepålen wo lange as et lecht up lechtgevölige uppervlak valt.
In de fotografy is en eynbealdskamera et höyvdwarktüüg. De vastelegde bealden künnet later (digitaal) bewarked worden en afedrükked. Vergelykbåre artistike uutdrükkingen med beweagende bealden sint film, videografy en cinematografy.
Et woord kamera kümt van et latynske camera obscura (dunkeren kamer), wat verwist når et oorsprungelike apparaat wårmed en beald up en plat vlak projekteerd wördt. De hüdige kamera's stammet allemål van den oorsprungeliken camera obscura. De eyrste permanente foto wör in 1825 emaked döär Joseph Nicéphore Niépce.
Warking
Nen kamera vangt lechtfotonen, meystal uut et sichtbåre spektrum (mär möägelik ouk uut andere deylen vna et elektromagnetiske spektrum). Alle kamera's gebruket etselvde grundbeginsel: lecht kümt nen kleinen kamer in en brandt in en lechtgevölig medium. De längde van dee bloutstelling wördt beheyrd med nen sluter. In de meyste nyste kamera's sit ouk nen kykerd (viewfinder), wårmed as den fotograaf kan seen wat he der upkrigt en wårmed as hee synen lechtafdrük vöäraf kan bystellen.
1989
De volgende gebeurtenissen vunnen plaose in 1989
Esperanto
thumb|180px|De vlagge van Esperanto thumb|180px|[[L.L. Zamenhof, de uutprakkezeerder van Esperanto]] Esperanto is een keunsttaal, bedoeld as universele tweede taal veur communicatie aover de grèenzen henne. 't Hef de mieste sprekers van alle keunsttalen en wördden in 1887 uuteprakkezeerd deur de Poolse oogheelkundige L.L. Zamenhof. In det jaor verscheen van hum onder de schuulname Dr. Esperanto - "iene die haopt" - 't boek Internacia lingvo – Antaŭparolo kaj plena lernolibro (Een internationale taal – Veurwoord en volledig leerboek). De taal raakten bekend onder Zamenhof zien schuulname.
De gedachte achter Esperanto is det een ienvoudige, neutrale taal derveur zörgt det eventuele nationale belangen tussen partijen bijzied escheuven wördt. Zo kunt de proaters van verschillende talen op gelieke voete mit menare communiceren. Mit Esperanto bint der in principe gien beveurrechte moedertaalpraoters; de geliekheid die samenhangt mit 't begrip 'wereldbörgerschop' sprek deruut. Wal is 't zo det de woordenschat, syntax, semantiek en fonetiek veurnamelk ebaseerd bint op de Romaanse, Germaanse en Slavische talen, die allemaole Europees bint.
As keunsttaal holdt Esperanto 't midden tussen naturalistische keunsttalen, die perbeert netuurlijke talen te imiteren, en a priori-talen, waorin de woorden gien verbaand holdt mit aandere talen. Vergeleken mit de netuurlijke talen waor Esperanto goeddiels op ebaseerd is, is de grammatica arg riegelmaotig, waordeur Esperanto relatief makkelker onder de kneie te kriegen is. Ien van de miest opvalende kenmarken is uutgebreide agglutinatie: veurvoegsels en achtervoegsels kunt vrijelijk an de stam van woorden eplakt wörden umme neie woorden te schöppen. Det mak vernemstige communicatie mit gebruuk van een kleiner antal basiswoorden meugelk.
Esperanto is de ienige internationale hulpetaal mit meer as een verwaarloosber antal moedertaalpraoters, en wal tussen een paar honderd en de tweeduzend. Wieder bint der zo'n honderdduzend actieve praoters, waorvan de miesten in Europa, Oost-Azië en Zuud-Amerika lèeft. Allewal der gien laand is det Esperanto aneneumen hef as officiële taal, wördt de term Esperantujo (Esperantolaand) gebruukt um de plaatsen waor ze Esperanto praot collectief an te duden. Mit de term wördt ok verwezen naor de praotersgemienschop, de Esperantobeweging en de Esperantocultuur. Esperanto-praoters wördt esperantisten enuumd (Esperantistoj).
De taal is ok roemschoots anwezig op internet. Een cursus Esperanto wördt anebeuden op Duolingo, een online-platform um talen te leren.
Riessens Härtjen
thumb|200px|Riessens Härtjen t Riessens Härtjen (of kortweg: härtjen) is nen soort kookn van spekulaas, met n löagken glazuur, en romigen kreame van roombotter en suker, wat allene in t Tweantse Riessen roond Adveantstied emaakt wörd. t Härtjen is skoonwal in de wiede umtrek bekeand en word met doezenden verkocht in umlignde plaatsen. Iederen bakker hef een egen recept.
De Riessense Härtjes wordt in dree gröttes verkocht: groot (ongevear 25 x 25 cm), middel (ongevear 10 x 10 cm) en klein (as petit-four of vingerhäpken, 4 x 4 cm)
Papua Nyguinea
Papua Nyguinea, officieel den Unafhangeliken Ståt Papua Nyguinea en vake ofekortt töt PNG, (Tok Pisin: Independen Stet bilong Papua Niugini; Hiri Motu: Independen Stet bilong Papua Niu Gini), is en land in Oceanie. Et beslüt et oustelike deyl van et eiland Nyguinea en byhöyrige eilanden in Melanesie. De höyvdstad is Port Moresby. Met ne uppervlakde van 462.840 km2 is et de up twey nå gröätste eilandståt van de wearld.
Vanaf 1884 wör Papua Nyguinea döär dree koloniale groutmachten beheyrd. Seyd den Eyrsten Wearldoorlog stünd et 60 jår under australisk bestüür. In 1975 wör Papua Nyguinea unafhangelik; vanaf dee tyd was et en unafhangelik lid van et britske Gemeynebest, med Elizabeth II as ståthöyvd.
Papua Nyguinea is eyne van de meyst kultuurverskeidene landen up de wearld. Seyd 2019 is et ouk de meyst landelike, ümdat mär 13,25% van de lüde in verstädelikte gebeden wont. Et land hevt oorsprungelik 851 språken, wårvan as der 11 nu uutestörven sint. Et gröätste deyl van de meyr as 8 miljoon lüde woanet in traditionäle gemeynskappen, dee al lyk sou verskillend sint as de språken. Et land is weatenskappelik eyne van de minst verkende kulturele en geografiske gebeden up de wearld. Undersökers meynet dat der noch verskeidene neet-untdekkede volker woanet en dat der noch vöäle ården planten en deers te beskryven vallet.
Den ståt steyt by et Internationaal Monetäär Funds te book as en untwikkelingsland. Souwat 40% leavt selvunderholdend van de natuur, sunder togang töt kapitaal of geld. De meyste lüde woanet der in starke traditionäle burenverbanden, hanget natuurgodsdeenste an en gåt neet wyder as de laegere skole. De verskillende volker en samenleavingswysen ståt under beskarming van de grundwet van Papua Nyguinea. Dårin steyt dat de "traditionäle dörpe en gemeynskappen en weasenlik underdeyl blyvet van de Papua Nyguineaske samenleaving." Ouk beskarmt en understreypet et et belang van disse verbanden vöär plaatselike en nationale gemeynskappen. Et land kikt seyd 1976 med in et Süüdoustasiatiske Landenverbund (ASEAN) en hevt ne anvråge loupen vöär vulleydig lidmåtskap. Et is lid van de Pacifiske Gemeynskap, et Pacifiske Eilandenforum en et Gemeynebest.
Spelling van de ao of oa
De spelling van de ao of oa in 't Nedersaksisch kan verschillen per streek of per streektaalorgenisasie. 't Verschil in spelling kan oek liggen an de veurkeur van de persoon dee de tekse opstelt, hij of zee wil zien eigen meschien dan neet houwen an de spellingsrichlienen dee de streektaalorgenisasies veur-esteld hemmen of ze kennen 't gewoon neet.
Hieronder steet een overzichte waor as de streektaalorgenisasies de ao en oa veurschrieven:
Zoa-j hierboven zien zo-j op de Veluwe en in de Achterhoek en gao zo mar deur een ao mutten schrieven, mar vake gebeurt dat neet, meensen gebruken dan de oa of heel iets aanders.
Een spellingssysteem dat een schofjen gebruuk wönnen en gien ao mar oek gien oa gebruken, is de Vosbergenschriefwiese. In disse spelling gebruken ze de å.
De Sass'sche Schrievwies veur 't Platduuts gebruuk aa, dat veur een Grunningsachtige oa steet.
Sommigen schrievers gebruken veur de Nederlaanse aa (bieveurbeeld: haar) wel de ao (haor) mar neet veur de oo (bieveurbeeld: over) dat wonnen dan weer eschreven mit een oa: oaver. Aandere Nedersaksische dialeksprekers zegen - en schrieven - gewoon over.
In de Nysassiske Skryvwyse, die sinds 2018 bestaot, wönnen de å en de oa naost mekaar gebruukt. Dit hangt of van de woordherkomst. As een woord in et Oldsaksisch een o had (en vandaag de dag de donkere a-klank) dan is et oa. Had et Oldsaksisch een a die nu as donkere a-klank klinkt, dan kriegt et een å.
Riessens Härtjen
Ontstoan
In t Duutse Ulm wörd al in 1296 vuur t eerste de zogenaamde Labkuchen in de beuke neumd, nen soort kookn wat dr stoark op lik. In Duutslaand is n spekulaaskookn ook wal bekeand as Lebkuchen, Pfefferkuchen en Lebenskuchen. Doar wordt ze völle um de karstdeage getn. Per strekke zut n pepperkookn dr wier aanders oet. In Beiern doot ze dr vake nötn oawerhen, en in aandere strekn völle sukela.
In 1881 kömn de bakkersbreurs Johannes en Lodewiek Tharner noar Riessen en nömn de bakkerieje oawer van Ro-Jan Kienhuis. Öar vaa was half 19de joarhoonderd vanoet Osnabrück noar Deanekaamp ekömn. De vaa köm al met 44 joar oet de tied, woernoa't de bakkersweenkel in Deanekaamp wör op eheewn. De breurs begunn met t härtjen roond de Sunterkloastied in te voorn, woerbie't de härtvorm t "Gulle härt van Sunterkloas" mos vuursteln.
Ne aandere verkloaring vuur t härtjen kan wean at Johannes verkearing kreeg met Hendrika Siemerink oet Riessen. In Duutslaand was t gebroekelik um n pepperkookn an oew meakn te geewn, versierd met leentn, strikn of sprökn.
Andere vörme
Umdat et zo'n populaer häpken is en altied good verkocht wördt, maakt een poar Riessender bakkers rechtevoord rond Poasken ook een Riessens Ei. Feitelik een härtjen, mär dan in ei-vörm.
Melancholie
250px|thumb|De beroemde gravure melencolia van [[Albrecht Dürer]] Melancholie, of: düüsterkyken is een gevööl, wår y vake lange up blyvt hangen, et ligt körtby depressiviteit. Anders as depressiviteit kümt düüsterkyken döär et verleaden of een verlangen dee as y neet kwyt ewördden bint. Een, algemeane of, neaderlandske bedüding melancholie kümt uut et greekse μελας (melas: swart) en χολη (cholè: galle).
Med düüsterkyken kan et weasen dat y neet good te passe terügge kykt up et verleaden an. Dat y u den kop set når de tyd wårin as de werld noch neet so möilik in mekare sat. Y höyrt ouk wel eyns oldere lüde dinge seggen as: "Och kearl, toon konnet wy noch van mekare up an." of "Wy stünden altyd vöär mekare klår, mar nu…". Dan gåt sy te nöälen oaver verlodering in de buurte, oaver de kinder of kleinkinder den geyn tyd meyr vöär eyr hebbet. Mensken wördet de wearld wårin sy leavet as neet veilig gewaar. Allemåle vöär sich en geyn God meyr vöär uns allen. Dat kan gån töt bangigheid en töt een krap leaven.
As y psychologen en psychiaters mangs höyrt, dan pråtet sy oaver düüsterkyken as een olde bedüding vöär een depressy med psychotiske trekkys. Eyne kan et hüm ineyns allemåle niks meyr skeylen, hy hevt der geyn wille meyr an, argens interesse of pleseer an hebben is oaver. Dit kümt döär dat eyne et up syn kop ekreagen hevt dat hee een waerdelosen is en dat hee niks bereikt hevt. Et is een gevööl wat eyne sich so houge in den kop krygen kan, dat et hüm up et randty set. Up disse wyse kan düüsterkyken usülv kapot maken. Üüt de tyd weasen is dan better as dat leqvensbangige.
Düüsterkykende mensken künnet ear galle spyen oaver so betty alles hen; oaver ear eigen leaven, oaver anderen en oaver de heyle wearld. Mensken künnet so verre kummen dat se sichsülven üüt de tyd hülpt. Eyne kan ouk årdig last krygen van vroggerseyrte når et verleaden an en hevt geyn beste kyk up de tookümst en bint ouk bange vöär et vremden. Eyne kan op disse wyse machtig agressyv wörden. Et hevt ouk bynå altijd een ander edåne.
Mans Kapbaarg
duum|Mans Kapbaarg Mozaïek, Almelo Mans Kapbaarg, 'n grootsten leugenbuul van 't Tukkerlaand is een humoristische roman uut 1927 deur de Almelose schriever Gerard Vloedbeld. 't Stiet bekend as een klassiek wark in de Twèentse taal, waorin maximaal effect behaald wördt mit 't Twèents in combinatie mit alderhaand verwiezings naor de Twèentse cultuur. De heufdpersoon, boerenzeune Mans Kapbaarg, is der iene die in 't draankhuus starke verhalen vertelt, eschoeid op de liest van de Baron von Münchhausen, waorvan iederiene wal begrep det der niks van waor is. 't Verhaal hef raakvlakken mit 't genre van de schelmenroman: 't giet ja aover een heufdpersoon die loeker is as zien tegenstaanders. Mar Mans is gien opgruuiende verschuppeling of weesjonge die hum deur vernemstigheid staonde mut holden in 't leven, zoas in waore schelmenromans 't geval is. Eerder bint hij en zien kammeraoden in heur eigen schroeterije een soortement superhelden, die op patent onmeugelijke menieren de grootste uutdagings 't heufd biedt.
De tunnel onder 't treinspeur in de Wierdensestraote in Almelo het de Mans Kapbaargtunnel. An de tunnelwaand zit 't Mans Kapbaarg-mozaïek, viefhonderdzeuven panelen die mit gebruukmaking van vörtesmeten materialen Vloedberg zien verhaal uutbieldt. Aover 't mozaïek, begund in 1993, is negen jaor edaone deur leerlingen van 't ROC Oost Nederland.
Inhold
't Verhaal speult in de vrogge 19e ieuw. De grof gebouwde Almelose boerenzeune Mans Kapbaarg kump weerumme op 't olderlijk arf nao zien in 't butenlaand beleefde aoventuren. Veureerst herkent zien volk hum niet iens, zo vervaarlijk zet e deruut. In 't draankhuus van Bennaats an 't Plesken vertelt Mans en zien kammeraoden Jans Wagenrong en Naats Gruttenmel ('de Boornse jong'), nat ehölden deur 'hierlaandse' foezel, in drei zittings aover heur gezamenlijke militaire belevenissen. De eerste keer trökken ze onder Napoleon op naor Spanje (1808), de tweede tocht gunk mit Napoleon op Ruslaand an (1812), en in 't darde aoventuur staot ze an de kaante van Wellington tegenaover Napoleon in de Slag bij Waterloo (1815).
Naost de deur en deur Twèentse aord van 't taalgebruuk (kiekt hierveur onder Beoordieling), bint der in de aoventuren zölf alderhaand Twèentse gebruken en motieven verwarkt. Zo wint Mans en zien kammeraoden een slag tegen de 'Baloren' - volk van de Balearen, eilaanden van de slingeraars - mit geïmproviseerde kloten uut palmholt, een verwiezing naor 't klootschieten. Ok wördt Naats Gruttenmel in verscheiden veldslagen ehölpen deur de baovennetuurlijke heemenkes (heemannegies), wezens uut de Nedersaksische mythologie.
Publicatiegeschiedenis
Zoas begun 20e ieuw vaker veurkwaamp mit langer Nedersaksisch proza, verscheen Mans Kapbaarg eerst as fulleton. 't Volledige verhaal wördden in 1927 uutegeven deur G.W. ten Tusscher in Boorn. Uutgever W.G. Witkam in Eanske verzörgde in 1968 een tweede en in 1979 een darde drok. In 2002 verscheen H.H. Voogd zien Nederlaandse aoverzetting Mans Kapbaarg: de grootste verteller van Twente.
Beoordieling
In zien stok 'Meester Vloedbeld en zijn klassieke Twentse humor' verwis de Twèentse schriever Johan Buursink naor Vloedberg as "de beste Twentse auteur in het humoristische genre, misschien wel voorgoed onnavolgbaar". Buursink nuumt Vloedbeld virtuoos in zien taalbeheersing en origineel van compositie, zunder det e de schrieverije van Vloedbeld as belletristisch kenmarkt. Hij mient det mit 't "klassieke, beeldende Twents" zoas gebruukt in Mans Kapbaarg 't starke volksverhaal - traditioneel verteld an de heerd - hielemaole töt zien recht kump, en det de sfeer die opereupen wördt de lezer mitslep.
Bieldspraoke
Buursink gef veurbielden van de Twèentse zegswiezen en bieldspraoke daor as Mans Kapbaarg riek an is:
Ok kös e wat deur Vloedbeld gebruukte vergeliekings uut:
Twèents besef
Buursink wes op een haandvol anachronismes, en mient det in de tied daor as 't verhaal in speult (de vrogge 19e ieuw) niet zo'n uutespreuken Twèents besef zol hebben bestaon as der uut Mans Kapbaarg sprek. In die tied, schref Buursink, zol der eerder spraoke ewest hebben van "oons plat" as van "oonze Tweantske taal", zol de bijname 'Tukkers' veur Twèentenaren nog niet zo algemien ewest hebben, en zolden de lu 't eerder aover heur eigen plaatse(n) ehad hebben as aover "biej oons in Twente".
Tegeliekertied is 't zo det Vloedbeld, as onderdiel van de schroeterije van Mans Kapbaarg en zien kammeraoden, de zaken willens en wetens uut de doem zög, dan wal töt in 't absurde aoverdrif. Zo stelt e det 't Twèents de moeder is van alle talen: ie behoeft beveurbield allennig mar -io en -ia achter de woorden te zetten umme Spaanse woorden te kriegen. Tukkers koomt hieltied naor veuren as de allerstarksten en de allerloeksten, mit zó'n geduchte reputatie det de vijand al op de vlocht slag as Mans en kompanen heur in de mute koomt.
Mans Kapbaarg as Münchhausiade
De Nederlandse VolksverhalenBank schref in verbaand mit de 'leugenliteratuur' die in de 18e en 19e ieuw in zwang was: "Vooral in de negentiende-eeuwse (streektaal)literaturen duiken nog regelmatig opscheppers op (in Nederland zijn dat dan vooral zeelieden, oud-Indië-gangers en oud-soldaten van Napoleon), maar nieuwe Münchhausens zijn er niet in opgestaan, al steekt bijvoorbeeld de Napoleon-soldaat Mans Kapbaarg, 'n Grootsten leugenbuul van 't Tukkerland (vanaf 1928) van de Twentse schrijver Gerard B. Vloedbeld (1884-1961) nog niet eens zo slecht bij hem af."
Saksen-Aanhoalt
thumb|250px|Saksen-Aanhoalt Saksen-Aanhoalt (Duuts: Sachsen-Anhalt, Platduuts: Sassen-Anholt) is n Duutse dailstoat in t oosten. De heufdstad is Magdebörg, de grootste stad is Halle. Saksen-Aanhoalt ligt tuzzen Hoavel en Hartz. De grootste rivier is de Elbe, de hoogste baarg is de Brocken in Hartz.
Saksen-Aanhoalt grìnst aan Nedersaksen, Braandenbörg, Saksen en Tureng. De dailstoat is 20.447 km² groot en het sikkom 2,45 miljoen inwoner.
Lechtenvoorde
Gekiednis
thumb|left|Lechtenvoorde op ne olde kaarte uut [[1634]] In 1277 leet Gieselbert van Bronckhorst, heer van Borklo, den Burcht Lechtenvoorde bouwen bi-j de "voorde" (deurwoadboare plaatse) in et centroale bekkengebeed. Lechtenvoorde, dat vanof 1397 onder de heern van Bronkhorst veel en deel uut­maken van de heerlekheid Borklo, umvat­ten de plaatse Lech­tenvoorde en de buurtschoppen Vroagender, Lechten­voorder Bosch, Leeuweld en Zöwwent. Bi-j et buur­tschop Zöwwent ­heurden de havezathe Harreveld. De leenheer­schoppi-j van de heer­lek­heid wodden in 1406 deur Gisbert II an Münster op-edragen. In 1777 wodden Lechtenvoorde ekoch deur den stadholder Willem V, woarnoa et domeingood wodden. Den heer stelden den ric­hter, laand­skriever, advo­coat-fis­coal, voogd en onder­voogd an. Tot an de Bataafse revolutie in 1795 blef de heerlekheid n persoonlek bezit van de Oranjes. Noadeen blef alleneg den titel "Heer van Lechtenvoorde" beholden. Könningin Beatrix dreg doarumme nog altied den titel 'Vrouwe van Lechtenvoorde'. Den doatum van et steade­lek recht is (nog) neet be­kend.
Keienslöppers
Op de markt van Lechtenvoorde steet nen zwarfkei van ruum 20.000 kg. Dizzen kei is doar in 1874, ter geleagenheid van 't 25-joarig regeringsjubileum van könning Willem III, deur 99 Lechtenvoordse schoonmakers vanuut et Vroagenderveld noar too eslöpt. Hemelsbreed is dat nen ofstaand van rundumme veer kilometer. An dizze gebeurtenisse dankt Lechtenvoorde den bi-jnama "Keistad" en dankt de inwonners euren bi-jname "Keienslöppers". Boavenop den steen wodden n beeld van nen liggenden leeuw eplaatst. Dizzen leeuwe was ontleend an et woapen van de heern van Bronkhorst. Dizzen liggenden leeuw wodden in 1897 vervangen deur nen zittenden leeuw, den onder zienen veurpoot 't woapen van Lechtenvoorde heeld. Dizze tweeden leeuw was ende joaren '60 zo verweard en beskadegd dat nen Duutsen beeldhouwer opdracht wodden egeaven nen ni-jen leeuw te maken. Ok dizzen daarden leeuw is nen zittenden leeuw den met énen veurpoot et gemeentewoapen vasthöld.
Oost Gelre
Tot 1 januari 2005 was Lechtenvoorde ne zelfstandege gemeente, vanof dee tied wodden de gemeente samen-evoegd met Grolle. Officieel wodden den name van dee ni-je gemeente Grolle, moar noa n gezoamelek stemmen, hadden de meeste inwonners van dee gemeenten nen veurkeur veur den ni-je name Grolle-Lechtenvoorde an-egeaven. Dizzen name gebruukten de gemeente ne tied as warkname; vanof 1 januari 2006 gebruukten zie Oost Gelre as warkname en vanof 19 mei 2006 is dizzen name in gebruuk.
Bronnen
<References />
Ruïne van Teylingen
thumb|right|200px|De ruïne van Teylingen in 2007 thumb|200px|Teylingen in olden stoat Slot Teylingen is eleagen in buurtschop Teijlingen in de kern Veurholt van de Zuud-Hollaandse gemeente Teylingen, an de grenze mit de kern Sassenheim.
Van eursprong wierd et slot ebouwd um den noord-zuud weg te bescharmen in Hollaands stoatsgebeed. Later wodden et n holtvesterslot veur de holtvesteri-je van de Graven van Hollaand, te beginnen mit Graaf Willem IV van Hollaand.
Ene van de bekendste bewonners van et slot, dee doar ok is oaverleaden, was Jacoba van Beieren. De in de umgaeving van et slot opegroaven drinkkennekes wödden ok wal Jacobakennekes eneumd.
Van et slot is noe alleneg nog ne ruïne oaver. Dizzen is good bewoard, besteet uut ne ringmure en nen Donjon woarvan de ringmure deel uutmek en is deels deur water umgeaven. Et kasteel is nen ronden waterburcht. De ringmure kump uut et beginne van de 13de eeuwe en et wonhuus van kort doarnoa. Et kasteel is in den Tachtigjoarigen Oorlog rundumme 1570 zwoar beschadigd en doarnoa deels weer op-ebouwd. Et had ok nen veurburcht. Umstreaks 1675 is den donjon uut-ebrand, woarnoa vervalle intrad en delen esloopt wödden. In 1889 is et deur Jhr. Mr. W. van Teylingen an den Stoat verkocht, dee nog steeds eigenoar is. End 1900 is de ruïne op-eknapt en is de toogängspoorte wier op-ebouwd.
Het is vermeudelek et stamslot van de adelleke femilie Van Teylingen, woar de femilie Van Brederode rechtstreaks van afstamt.
De Gemeente Teylingen is verneumd noar dit slot, mit umdat den name Teylingen ok al veurkwam in de dree veurmoalege gemeenten Sassenheim, Veurholt en Warmond.
Bassie en Adriaan
In de riege Bassie en Adriaan: De Verdweanen Krone (1988) krop et gannef den Baron, B2 en Vlugge Japie vort in dit slot, reden woarum doar veul efilmd wodden in et kasteel.
Uutgoande verwiezingen
Teylingen op kastelenhollandzeeland.nl
Langli
Langli is n klain zompeg aailaand in de Ho-Bucht vlakbie Esbjerg aan de Deense Noordzeekust.
t Is 0,8 km² laang en kan deur een 3 km laange Ebbevej (wadweg) vanoet Ho bereikt worden. Langli (oorspronkelk Langeleje = laang kamp) was tot de sturmvloed van 1634 dail van n schieraailaand.
Doarnoa begon zok zeeziedeg n twaide schieraailaand te vörmen (now Skallingen), dat van dij tied ôf aan Langli beschaarmde.
Langli is ain van de onbewoonde Waddenaailaanden aan de Deense kust, en beheurt tou aan de stoat.
Vechte
De Vechte is 'n regenwäterreviere in Duutslaand en Nederlaand (Oaveriessel). De reviere is 167 kilometer laank, woarvan 60 km in Nederlaand. Heur oorsprunk lig in 't Munsterlaand en ze mondt bi-j Zwolle uut in 't Zwärte Wäter mit 'n debiet van 45 töt 83 kubieke meter per sekonde. 't Streumgebied van de Vechte beslöt 3780 vierkaante kilometer. D' eerste schriftlike vermelding van de Vechte stamp uut um-en-bi-j 1232 en stiet in de Quedam narracio, tenzi-j de Vidrus doaras Tacitus en Ptolemaeus 't oaver hebt dezölfde revier is as de Vechte.
In 't Nederlaans nuumt ze de Vechte de 'Vecht', en vake de 'Overijsselse Vecht' umde'j joa ok de Utrechtse Vecht hebt. In Duutslaand het de reviere de 'Vechte'. 't Oaveriesselse laandschop um de Vechte nuumt ze 't (Oaveriessels) Vechtdal.
't Vechtdal
In Nederlaand stroomp de Vechte tussn 'n heuger elèèngn regio's Drèènte en Twèènte deur langes de zuudzied van 'n veur disse reviere opvallnd breed dal. 't Oorsprunklike dal van de Oer-Vechte is evörmpt in de veurleste iestied ('t Saalien). Smeltwater dat te zuudn van 't laand-ies noar 't westn streumdn, hef zich diepe in 't laandschop in-esnèèdne. Fluvioglaciale zaandn hebt dit oerstroomdal later veur 'n grootn deel op-evuld. Deur ofsnoering van de erosiedalen in 't Weichselien bleevn ok in 't Holoceen de ofwatering muuilik. In de hierdeur ontstaone of-esnoerde meerties ontwikkelden zich venne.
An 'n noordzied van dit oerstroomdal löp noe de Reest, wölken zien oorsprung haren in 't uut-estrekte venne. In 'n Middeleewen ontstön op de zaandgronden van de Vechte 'n esdörpenlaandschap. Op de heuger eleengn ruggen ontstön bi'j de dörpen akkerbouwkompleksen, ok wel essen ehieten. Disse essen wörn grotendeels bemest met mest van schaopen die 'n stukkie van de reviere vandan eleengn heidevelden graosden. Disse mest wörn in de potstal kombineerd met heideplaggen en vervolngns op de essen bracht. Daordeur ontstön der op de essen 'n, op sommige plekken meer as 'n meter dikke, laog zeer vruchtbare grond. Boavendien wörn 't reliëf op disse meniere verder verstarkt. Langes de reviere laangn de gröslaanden (deels heui-, deels weidegrond). 't Dal tussen de heuger eleengn essen in is 't Vechtdal in smallere zin.
Met de invoering van kunstmest wörn de heidevelden ontgönnen en de gemeenschaplike gronden verdeeld. Ok wörn in de 19e en 20e eewe de vennegronden in 't brede Vechtdal of-egraven.
't Vechtdal in smallere zin valt grotendeels binnen et Natuurnetwark Neaderland (NNN) (vrogger: de Ekologiese Hoofdstruktuur (EHS), Natuurbescharming). De natuurweerden bestaot veur 'n deel uut revierduuncomplexen die zich binnen of-esneedn meanders van de Vechte bevind. Hier greuit beveurbeeld de steenanjer. In 2003 is op 'n revierduuncomplex ok de bergnachtorchis evunnen. De leger eleegn heuilaanden herbargt enkle biezundere plaanten. Hier greuit beveurbeeld 't lange ereprijs. Disse plaante is in 't Vechtdal algemien, mar doorbuten zeldzamer. Op de veurmaolige heidevelden ligt relatief groten boscomplexen as Boswachteri'je Haddenbarrug, Boswachteri'j Ommen, Laandgoed Junne, Laandgoed Eerde en Eerder Achterbroek. In de boscomplexen de Rheezerbelten en de Beerzerbulten liggt hoge dunen. De Rheezerbelten waren 't gevolg van te intensief gebruuk van de heidevelden woordeur 'n groten verstoeving optraden die de essen begunnen te bedreign. Men peugdeen de dreiging te keren deur der eikenhakholt op an te plaanten. Bi'j de monding van de Vechte greuit de kievitsbloem in gröslaanden. Samen met de greuiplaatsen van disse plaante langes het Zwarte water is dit de belangrieksten greuiplaatse van disse plaante in Nederlaand.
Rekreatie in 't Vechtdal
Der bint verschillende relreatieve veurzienings in 't Vechtdal. Naos 't laandschaplik schoone is ok 'n gebouw as Kasteel Rechteren van belang. Het Pieterpad löp tussen Coevern en Ommen deur 't dal van de Vechte. Bi'j de stuw van Junne kruust 't pad de reviere. 't Vechtdalpadde löp van Zwolle töt Grambarge en is onderverdeeld in vier etappes. De eerste wandelgids van 't Vechtdal stamt uut 1903. De Laandlike Fietsroute LF 16 volgt de Vechte van monding töt de bronne.
Haddenbarrug profileert zich in de zommermaonden as Klepperstad, naor de klepperman die vrogger waorschuwden bi'j beveurbeeld braand. In disse tied vindt onder aander 't drie dagen durende luchtballonenfestival plaatse en wödden der völle aandere aktiviteiten organiseerd. Ok in Ommen hebt der 's zommers veul aktiviteiten plaatse, woorvan de Ommer Bissingh in de umgewing 't miesten bekend stiet. Grambarge hef 's zommers de feestwekke, woorbi'j de stad töt Lichtstad wödt um-edeupt.
Nedersaksies
't Nedersaksies dat esprökkn wödt langes 't Nederlaanse deel van de Vechte heurt bi-j 't Sallaans, allewel 't deel rond Ommen en 'n Arnbarg ok wal Vechtdals wödt enuumd. Taalinvloedn wödn vrogger deur haandel oaver de reviere verbreid: op kaarten in de dialektatlassn ku'j ziene dat woordn langes 't Duutse deel van de Vechte väle meer verwaant waarn an 't Sallaans as met de woordn uut aander soorten plat in 't graofschop Bentheim. De verkleinwoordn op -ien in et Waterplat bint hier meugelik veurbeeldn van.
Uutspraok in IPA
Sallaands en Graofschopper plat: [v̯ɛxtə]
Duuts: [ˈfɛçtə]
Rocksteady
Rocksteady is nen jamaikaansken musikstyl den untstünd rund 1966. Et kan eseen worden as nen tüskenförm tüsken ska en reggae. Et hevt byvöärbeyld et wat trågere tempo van reggae en ne wat ritmiskere bas, mär noch nit de kenmarkende bubble in et örgel. Dårümme hevt et mangs 'n wat hölteriger karakter as reggae. De eyrste upnames hebbet vake ouk noch et sleapende akkoord in de nåpik nå den eyrsten tel.
Vechte
Uutspraok in IPA
Nederlaands: [vɛxt]