cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dominikaanse Reppubliek
Seend et zuwende joarhoonderd wont der al luë. De eersten warren de Taíno-indianen. In 1492 köm der Kristoffer Kolumbus an. Den stichten der de eerste bliewende Europese nederzetting in de Nieje Wearld, dee at he Santo Domingo neumen. Dat is noe de heuwdstad van de republiek en et was vrauer Spanje's eerste heuwdstad in de Nieje Wearld. In Santo Domingo stoat, net as zovölle eerste dinge in de Nieje Wearld, de eerste universiteat, kathedroale en kasteel. Dee leste beale stoat in et Ciudad Colonial-gebeed, wat op de wearldaarfgoodlieste van UNESCO steet.
Van 1916 töt 1924 wör de republiek bezat duur de Verennigde Stoaten. Doarnoa gung et oonder Horacio Vásquez Lajara redelik good vuur zes joar, tötdat 'n diktator Rafael Leonidas Trujillo Molina de macht oawernöm en töt an 1961 allene hearsen dee. In 1965 was der nen börgeroorlog den at töt 'n eande köm duur ingriepen van de VS. Doarnoa nöm van 1966 töt 1978 'n volgenden alleenhearser et oawer; Jaoquín Balaguer. Seend dee tied geet et der in de Dominikaanse Republiek redelik demokratisch tau, oonder anvoering van Leonel Fernández.
De Dominikaanse Republiek keump wat ekonomie angeet op de tweide plaatse in et Karibisch gebeed. Lange dreaiden et op de hoandel in suker, mear rechtevoort keump et mear op deensten an. 'n Ekonomischen vuuroetgoank blik oet et vernemstige loandelike telekommunikatienetwaark. Doar stoat tiegenoawer et grote antal leu wat bie de dure löp, de umkoopboarhead van de regearige en et onbetrouwboare stroomnetwaark. Et loand lidt ook oonder et grote verskil tusken aarm en rieke.
Et loand hef ook te lieden van de völle migroanten dee at komt en goat. Vuural et antal immigroanten oet Haïti is beheurlik: et wörd eskatt dat der zo 800.000 leu met Haïtaanse vuuroolden in de Dominikaanse Republiek wont. Doartiegenoawer trekt völle Dominikanen vort. Vuural noar de VS, woer at der oonderwiel al zowat 1,3 miljoen wont. Disse leu helpet et loandelik inkommen wal wat, want ze steurt de ceanten dee at ze verdeent terugge noar de familie in de Republiek. Doarmet haalt ze één-tiende deel van et Dominikaanse BNI.
De Dominikaanse Republiek is oetgröaid töt de grötste toeristentrekker van et Karibisch gebeed. Et hele joar duur kö'j der golf spöllen, woer at völle leefhebbers op ofkomt. Ook steet in de Dominikaanse Republiek de heugste baarg (Pico Duarte) en ligt der et grötste meer (et Enriquillomeer) van et Karibisch gebeed. Wieters is et bekeand um de mooie en verskeadene natuur dee'j der treffen köant. Duur mekaar is et der 26 °C.
Lünen
Lünen is de groutste stad van et Kreis Unna en lig in de Düütse deylståt Noordryn-Westfalen.
Lünen behöört töt Regyrungsbezirk Arnsberg. De stad had üp 31 december 2018 86.449 inwoners. Sünds 1963 bint Lünen en Zwolle partnersteden. In 1341 hef de stad stadsrechen ekreagen. Lünen lig an de spoorlynde Dortmund-Gronau (Düörpm-Gronau).
Oost-Vlaams
thumb|250px|Taelgebied van et Oost-Vlaams Et Oost-Vlaams (in et dialekt zels: Oast-Vloams) is een groep dialekten die in de Belgische perveensie Oost-Vlaanderen spreuken wodden. De tael wodt ok spreuken in et oostelike diel van Zeeuws-Vlaanderen in de perveensie Zeelaand, en ok in een stroke in et oosten van West-Vlaanderen. Et beheurt tot de Nederfrankische taelgroep en vormt een dialektkontinuüm mit et West-Vlaams en et Braobaans. Pattie luden zien et hiele Oost-Vlaams as een overgaang tussen West-Vlaams en Braobaans. Ok taelkundig wodt et soms, tegere mit West-, Fraans- en Zeeuws-Vlaams bi'j de Vlaamse groep rekend, soms bi'j de Braobaans-Oost-Vlaamse groep. De dialekten in et (noord)westen van Oost-Vlaanderen lieken soms slim op et West-Vlaams, die van de Denderstreke en et oosten van et Waaslaand bi'j et Braobaans.
Et Oost-Vlaams wodt spreuken rond de steden Aalst, Beveren, Deinze, Eeklo, Gent, Geraardsbargen, Hulst, Lokeren, Ninove, Oudenaarde, Sint-Niklaas, Wetteren en Zottegem.
Zoas alle Vlaamse streektaelen het ok et Oost-Vlaams vule invloeden van butenof had, onder aandere uut et Spaans, Fraans en et Duuts uut Oostenriek. Der bin aorig wat woorden uut et Frans in opneumen vanwege de verfraanste hoge kringen van Vlaanderen tiedens de 19e en vrogge 20e ieuw.
Taelhistorisch onderzeuk het antoond dat de Oost-Vlaamse dialekten tot in de 16e ieuw vule kenmarken gemien hadden mit et West-Vlaams, mar dat die verwaantschop sund die tied stark verminderd is deur de invloed van et Braobaans.
In 2005 verscheen een etymologisch woordeboek van et Oost-Vlaams, schreven deur een West-Vlaamse dialektkenner.
Franz Schubert
thumb|200px|Franz Schubert Franz Peter Schubert (den 31. january 1797 – den 19. november 1828) was nen oustenryksken musikskryver van de latere klassike en vroge romantiske tyd. Undanks syn når verholding korte leaven hevt hee nen machtigen houp musik achterelåten. Hee skreav meyr as 600 neet-kristelike leder, söäven vulleydige symfonyen, ewydede musik, opera's, lösse stükke en nen grouten vöärråd piano- en kamermusik. Syne gröätste warken sint under anderen "Erlkönig" (D. 328), et Pianokwintet in A-majöör, D. 667 (et Forellenkwintet), Symfony 8 in B-minöör, D. 759 (Unaferünde symfony), de "Groute" symfony 9 in C-majöör, D. 944, et Strykkwintet (D. 956), de dree lätste pianosonates (D. 958–960), de Fierrabras-opera (D. 796), de lösse musik vöär et teaterstükke Rosamunde (D. 797), en de lederkring van Die schöne Müllerin (D. 795) en Winterreise (D. 911).
Schubert wör geboaren in de wyke Himmelpfortgrund van Wenen. Van kleins af an was hee slim musikaal. Syn vader gavven em syne eyrste vioollessen en synen ölderen bröder gavven em les up piano, mär hee was se gauw vöärby. In 1808, do as hee elvene was, güng hee by de Stadtkonvikt-skole, wåras hee kündig wör med de orkestmusik van Haydn, Mozart en Beethoven. Eande 1813 güng hee van skole en woanden weader by syn vader, wåras hee ne study upvatteden vöär skoolmeister. Toch bleav hee der by nöäst studeren vöär komponist, med Antonio Salieri. In 1821 wör hee tolåten by et Gesellschaft der Musikfreunde as uutvorend lid, wårmed as hee bekend wör under de höygere börgerye van Wenen. In määrt 1828 gavven hee en kuncert med syn eygen wark, wat good untvöngen wör. Dat was syn eyrste en eanigste uptreaden. Acht månden later, do as hee 31 was, küm hee uut de tyd. In de böke steet tyfus as oorsake, mär wat geskeedkündigen meynet at et syfilis was.
Schubert wör by leaven mär by en klein köpppelken lüde in Wenen bekend en geleevd. In de jåren der up wör den kring rap gröäter. Felix Mendelssohn, Robert Schumann, Franz Liszt, Johannes Brahms en andere musikskryvers uut de 19. eywe untdekkeden em en nöömden et grout wark. Vandage den dag is Schubert bekend as eyne van de gröätste komponisten van de westerske klassike musik. Syne musik wördt noch altyd vöäle spöäld en belüsterd.
Stockholm
thumb|Riddarholm met daorachter de olde stad Stockholm (Nedersaksiese oetspraok:, Zweedse oetspraok: ) is de heufdstad en grootste stad van Zweden en t dichtstbevolkte gebeed van Skandinavië. In de stad bevindt zich de Zweedse regering, de Riksdag (parlement), de residensie van den Zweedsen könning en den minister-president. In 2010 wonden zon 22% van de Zweedse bevolking in t staedelik gebeed rond de stad. Stockholm is de dichtsbevolkte stad van Zweden, met 847.073 inwonners in de stad zelf (2010), 1,25 miljoen in t verstaedelikte gebeed rond de stad (2005) en meer as 2 miljoen in de 6,519 km2 van de regio (2010).
Wolbert
Wolbert is n buurtschap in de Nederlandse gemeente Heerde, in de provinsie Gelderland. t Ligt ten oosten van t Apeldoorns Kanaal twee kilometer ten zujen van Waopenvelde.
Colorado
Colorado is nen stoat in de Verenigde Stoaten van Amerika. Et beslöt et grötste deel van de Rocky Mountains, et noordoostelike deel van de Coloradoplate en et westelike deel van de Great Plains. Et is den achtstegrötsten stoat wat oppervlakte angeet. In 2014 wonden der ongevear 5.355.866 leu in Colorado.
Den stoat is neumd noar de Coloradorivier. Den daankt zinn naam an de Spaanse verkenners, dee as den rivier de Río Colorado (ekleurde rivier) neumden vanweage et rossige zilt wat oet de baargen metköm. Et gebeed Colorado wör in etekend op de kaarte op den 28sten februwoari 1861 en wör op den eersten augustus van 1876 as 38sten in de Verenigde Stoaten op enömmen. Colorado hef as bienaam de Centennial state, umdet et 100 joar noa de Amerikaanse verkloaring van onofhaankelikheid in de verenige op enömmen wör.
Colorado hef op et noorden ne greanze met Wyoming, met Nebraska op et noordoosten, met Kansas op et oosten, Oklahoma op et zuudoosten, Niej Mexiko op et zuden, Utah op et westen en met Arizona op et zuudwesten. Den stoat is vuural befaamd um zin ansprekkende, ofwesselende laandskop van baargen, woold, hoogvlaktes, mesa's, canyons, platen, rivieren en weustelaand.
De heuwdstad is Denver. Det is ook meteen de drokste stad van Colorado.
Koppertied
De koppertied, ok koppersteentied of chalcolithicum of Äneolithicum eneumd, is ne archeologiese kultuurtied dee ok wal as et lesten deel van de jonge steentied wöd ezene, woarin den mens leerden et metoal kopper te bewarken en doar gereedschoppen van te maken.
Tiedsanduuding
Deurgoans wöd de koppertied an-eduud tussen 5500 - 3300 v. Chr. Zie zol untstoan waen in Anatolië. Anvankelek wodden alleneg gedaegen kopper ebruukt (zoas et in den natuur veurkump). Pas in et 5de millennium v.Chr. wöd untdekt dat bepoalde Ertsen, wanneer zie verhit wodt, ok kopper oplaevert. Hierveur hadden zie wal bijzundere oavens neudig: n gewoon holtskoolvuur wöd nooit heiter as 700 °C, en et smeltpunt van kopper ligt bi-j 1085 °C.
Metallurgie
Kopper is n zacht metoal en neet arg geskikt veur gereedschoppen. Deur toovooging van kleine hoovölheden van n ander metoal wödt et völle harder. Et beste hierveur is tin. Deur de toovooging van tin an kopper untsteet brons, dit is ne zogeneumde legering. Noa verlöp van tied verving et gebruuk van brons dat van kopper, woarmet de koppertied (of, as dit neet as ne ofzunderleke tied wödt ezen, de steentied) endegt, en de bronstied begunt.
In Nederlaand bunt wal wat kopperen veurwarpen evonden moar is neet echt sproake van ne ofzunderleke koppertied veur et beginne van de bronstied. Wi-j möt wal altied bedenken dat metoalen kostboar waren en dat veurwarpen doarumme in den raegel wödden umgesmolten. Dit verkloart woarum wi-j bieveurbeeld weinig of gene gereedschoppen trögvindt woarmet de olde Egyptenoaren beeldhouwden.
Samenlaeving
De kleine naederzettingen van et vrögge- en midden-Neolithicum waren tot mangs joekels van staedn uut-egreujd (Uruk en Ur) (Met nen umvang vergeliekboar met et Amsterdam van vandage). Der was laandbouw en veeteelt, doar was enige industrie van gebruuks- en sierveurwarpen. De warktugen waren stark verbetterd deur de toopassing van kopper. Der wöd handel edreven: mangs met gans wiet of-elaegen gebeeden. Der was noo veul specialisatie en de samenlaeving was hiërarchies organisierd. Deur den handel en metoalbewarking wödden sommigen welvoarend: der kwamen kleinen, beslotten gröppen van veuranstoande, beveurrechte leu in de gemeenschoppen. Doardeur untstoanden spanningen in en tussen de naederzettingen. De naederzettingen wodden better beveiligd. Krieg wodden nen wieze um belangen te behartigen.
Deur et anleggen van veurroaden en et verzamelen van kapitoal was et verschiensel "privé-eigendom" moar ok diefstal op-etraeden. Der waren vörmen van rechtsproak.
Et wiel wodden uut-evonden (rundumme 4000 v. Chr.): doarmet wodden et vervoer verbaeterd. Ok wöd et later ebruukt as pöttenbakkerswiel. Wieter wöd et wiel ebruukt in de ni-je striedwagens.
Op et ende van de koppertied (rundumme 3300 v. Chr.) wodden et skrift uut-evonden, meugelek deur de toonemmende vroag noar bookholding in den handel en de hiërarchiesen samenlaeving. Vörmen van belastingofdracht an de gemeenschop ontstoanden.
Geleuf
Bestoand et geleuf in et neolithicum tot dan too veurnoamelek uut veurolderverering en meugelek de verering van ne modergodinne, noo komt doar ok menneleke goden en is der ne unwekkeling noar et vörmen van n vollaedig pantheon van goden met mythologiese uutbeeldingen.
Ötzi
Den rundumme 5300 joar olden iesmummie Ötzi had tot verrassing van de archeologen ne kopperen biele bi-j zich, wat de koppertied in de landen rundumme de Alpen n stukke noar veuren verplaatsten. In et kopper van dizze biele is en anzeenlek gehalte arsenicum an-etroffen. Meugelek is de toovooging gebruukt um et metoal kopper ne grotere hardheid te gaeven veurdat zie untdekten dat de toovooging van tin zich hier better too leenden, moar et kan ok waen dat et arsenicum al van nature in et koppererts was.
Klimaot
thumb|250px|De vief onderdielen van et klimaotsysteem bin allemaole van invloed op mekaere. Et klimaot wis op de weerspetronen van een bepaold gebied, waorbi'j zie gewoonlik kieken naor de gemiddelde petronen over een tiedspanne van dartig jaor. Daorin verschilt et klimaot van et weer, wat slat op 'e toestaand van 'e daampkring krek op een bepaold ogenblik.
Meteorologische variabelen die vaeke emeten wodt, bin: temperetuur, lochtvochtigheid, lochtdrok, wiend en neerslag. Et klimaot van een plekke wodt beïnvloed deur de briedtegraod/lengtegraod, et terrein, de heugte, en waeterlichamen die as der in de buurte kunnen wezen.
Et klimaot van de eerde is et produkt van 'e wisselwarking tussen de vief heufdbestaanddielen van et zogenuumde klimaotsysteem: de eerdatmosfeer oftewel daampkring (de locht), de hydrosfeer (et waeter), de kryosfeer (ies en permafrost), de lithosfeer (de bovenste rotslaoge van de Eerde) en de biosfeer (limtige wezens).
Klimaoten wodden inedield op baosis van de gemiddeldes van verscheiden variabelen, en de gebrukelike ofwisseling binnen die variabelen. Et miest letten zie daorbi'j nog op temperetuur en neerslag. Ien van de miest gebruukte systemen veur klimaotklassifikasie is de Klimaotklassifikasie van Köppen. Dan hej nog systemen die in et bezunder van pas koemen bi'j et bestuderen van bepaolde zaeken. Et systeem van Thornthwaite, beveurbield, wodt gebruukt veur et bestuderen van biologische diversiteit en hoe of klimaotsveraandering daorop van invloed is.
Humanisme
Humanisme is ne ströyming in de filosofie wat uutgeyt van de kracht van en menske vöär sikselv en as grup. Et meynt at seriöös moreel en filosofisk denken begint by de menske.
Angelsassen
thumb|right|n Noamaaksel van nen helm den't eveundn wör bie [[Sutton Hoo, den't woarskienlik tooheurn an Raedwald van Oost-Anglië, den't roond 624 oet de tied köm. t Is baseerd op t ontwoarp van nen Romeinsen paradehelm. t Hef ook versieringn dee't doot deankn an Zweedse helms dee't veundn zeent bie Oold Uppsala.]]
Humanisme
Et begrip 'humanisme' is wal anders wörden seyd at et vöär et eyrste bruked wör en upeynvolgende intellektuele beweagingen der med an de gang güngen. Döär mekander verwist et når en uutgån en vyren van menskelike vryheid, selvbeskikking en untwikkeling. De menskheid, sou meynet humanisten, is verantwoordelik vöär et anjagen en untwikkelen van selvbeskikkende lüde. See sint vöär de lykheid en natuurlike waerdigheid van alle mensken en maket sik stark vöär de wyse wårup as mensken med de wearld ümmegåt.
Fred Baker (scenarist)
Bladen daor as Baker stripscenario's veur uutprakkezeerde, waren onder meer Tiger, Roy of the Rovers, Valiant, New Eagle, Buster, Lion, Scorcher, Champ, Thunder en Hurricane.
Humanisme
Med den oorsprung in de 20. eywe sint humanisten döärgåns neet-gelöyvig en willet skeiding van ståt en karke. Üm de wearld te begrypen geyt humanisme uut van de menskelike besluutkracht en en terüggegrypen up weatenskap en denkkracht, in steade van ne oapenbåring van boavennatuurliken ård. Humanisten maket sik döärgåns hard vöär menskenrechten, meyningsvryheid, progressive regels en demokraty. Lüde med humanistiske ideen meynet at gelöyv ginnen grund vöär moraliteit hoovt te weasen en hebbet moide med inmenging van gelöyv in underwys en ståtsforming. Mensken, meynet humanisten, künnet selv bepålen wat öäre leavenswaerden sint en dårmed vervüllende leavens leiden.
Den oorsprung van humanistiske ideen ligget in de westerske wearld. Beginselen künnet al in olde-greekske wysbegeyrde vünden worden. Vergelykbåre ideen sint skounwal ouk in andere deylen van de olde wearld te vinden, sou as in et olde India, Noorweagen, südelik Afrika en China. Tydens de Europeeske Renaissance küm der vannys interesse in klassike greekske skryverye en kümmen humanistiske ideen weader når böäventen. Vöäruutgang in weatenskap, technology en filosofy in de tyd van de Verlichting verstarkeden de ideen van nen skeid tüsken karke en ståt. Et löyp uut up et untstån van vöäle denkströymingen en etiske beweagingen in de 19. eywe. En paar dårvan förmden sekulyre humanistiske grupen in de 20. eywe.
Angelsassen
De Angelsassen warn volgens wat geskiedkeundigen n koppel Germaanse stamn dee't tusken t 5de joarhoonderd en t joar 1066 t oostn van Groot-Brittanje invöln en koloniseern, en heanig an n keuninkriek opbouwn. n Term Angelsassies wörd ook wal gebroekt vuur de Engelsen vandaag n dag, en vuur de sproake wat in dee tied ontsteund oet de dialektn van de Angeln en t Ooldsassies van de Sassen, namelik t Oold Engels. Disse sproake wör ook in t zuudoostn van Skotlaand esprökn.
n Benediktiener monnik Bede skreef in t 8e joarhoonderd det de Engelsen noakommelingn warn van dree Germaanse stämme:
t Oold Engels, öare sproake, was of eleaidt van de Ingvaeoonse West-Germaanse sproakn, en gröaidn later töt Middel Engels van t 11de joarhoonderd. Oold Engels was verdeeld in veer heuwddialektn: West Sassies, Mersiaans, Noord Umbries en Kents.
Woardherkomst
n Naam Angelsassen steet al in haandskriftn oet de tied van Alfred n Grootn, den't vuur zikzelf regelmoatig n titel Rex Anglorum Saxonum en rex Angul-Saxonum gebreuk (keuning van de Angelse Saxen). De Oold Engelse terme ænglisc ('van de Angeln') en Angelcynn (Angelvolk) verwees al lange nit mear noar de oorsproonkelike Angeln as ofzeunderlik volk van de Sassen, zo as eerst wal t geval was. In t vrogste geval verwees det noar t Germaanse volk in t noordn van Duutslaand wat zik in Brittanje verstigen in t 5de joarhoonderd. De oorsproonkelike Keltiese Britn, dee't beaide in Latien en Kymries skreewn, neumn de invallers 'Saxones' en 'Saeson'. t Woard Saeson is vandaag n dag nog aait t moderne Kymriese woard vuur t Engelse volk. Ook in t Skots Kelties en Iers is t Sasannach en Sasanach.
t Lik dr op det n term Angli Saxones op t vastelaand al n joarhoonderd vuur Alfred's tied eskreewn wör, duur Paul n Dekaan, geskiedkeundigen van de Lombardn. Woarskienlik deed he det um n oonderskeaid te maakn tusken de Engelse Sassen en de vastelaandssassen (de ealdseaxe, ofwal oold Saksen).
Geskiedenisse
thumb|Angelsassiese kostuums, 500-1000 n.Kr.
Vikings
thumb|300px|Däänske sey lüde, skilderd midden twaalvde eywe.
Angelsassen
Geskiedenisse
De geskiedenisse van de Angelsassen löp roewweg vanof t eande van de Romeinse oawerheersing in Brittanje, toen't verskeaidene Angelsassiese keuninkriekskes vörmd wördn, töt an de Normandiese Vereuwering van Engelaand duur de Normandiërs in 1066.
Vikings
Vikingen (van et oldnoorske víkingr) of Noormänne warren skandinaviske verkenners, krygers, handelslüde en piraten. Disse lüde deaden tüsken de 8. en 11. eywe groute deylen van Europa, Asie en noordatlantiske eilanden verkennen, plünderen of koloniseren of der med handelen.
Angelsassen
Oorsproonk (400–600)
De verhuuzing van de Germaanse volker noar Brittanje vanoet wat rechtevoort Noord-Duutslaand en Noordoost-Nederlaand is en zudelik Skandinavië ligt vaste vanof t viefde joarhoonderd. Baseerd op Bede's Historia ecclesiastica gentis Anglorum wörd t intrekkende volk normaal aait opdeeld in Angeln, Sassen en Jutn, mer öare saamnstelling was nit zo rechtlienig. Dr köant ook heel good Freesken en Fraankn bie hebn ewest. n Angelsassenkroniek hef woarskienlik vermeeldingn van de verhuuzing van disse stämme noar Brittanje.
Vikings
Disse noormänne warren under meyr bekend üm öäre langboten, wårmed as se sou wyd når et oasten as Konstantinopel en de Wolga in Rusland kümmen, sou wyd når et westen as Ysland, Gröönland, De Acoren en Newfoundland en sou wyd når et süden as Al-Andalus in et hüdige Spanje. De eywen wårin as sey dit deaden ståt te book as de Vikingtyd. Et hevt groute gevolgen had vöär de geskydenisse van Skandinavie, Yrland, Groutbrittannie en de rest van middeleywsk Europa.
Angelsassen
Heptarchie (600–800)
thumb|300px|upright|alt=Kaarte van Angelsassies Brittanje|De heuwdgroepn van de Angelsassen roond t joar 600 verdeeld in Bede's dree groepn, skoonwal t in t echt wat ingewikkelder kan hebn ewest
De kerstening van de Angelsassen begun in 597 en wör zo'n betn of eroondt in 686. Gedoernde t zeuwnde en achtste joarhoonderd verskeuf de macht nog wal es n moal tusken de verskilnde keuninkriekn. Bede skrif at Aethelbert van Kent teegn t eande van t zesde jaorhoonderd oawerheersen, mer doarnoa verskeuf t richting Mersië en Noord-Umbrië. Aethelbert en n antal van zinne opvolgers of aandere keuningn wördn ezeen duur de aandere keuningn as Bretwalda (hearser oawer Brittanje). De zoneumde Mersiaanse Oawerheersing doern t achtste joarhoonderd, mer t was nit konstant. Aethelbald en Offa van Mersië, de twee stoarkste keuningn, kreegn ook hoog anzeen. Disse tied wör in t verleedn wal beskreewn as Heptarchie, mer dissen term wörd duur wetenskoppers nit mear gebroekt.
t Woard wör gebroekt umdet de zeuwn keuninkriekn Noord-Umbrië, Mersië, Keuninkriek Kent, Oost-Anglië, Essex, Keuninkriek Sussex en Keuninkriek Wessex de belangriekste deeln van zuud Brittanje warn. Niej oonderzeuk hef oetweezn at de theoriejn van de 'heptarchie' nit op bewies baseerd zeent, en t is völle woarskienliker at de macht hen en wier skeuf tusken de keuninkriekn. Dr kömn in disse tied nog n poar aandere belangrieke 'keuninkriekskes' bie: Hwicce, Magonsaete, Keuninkriek van Lindsey en Middel-Anglië.
Cherusken
De Cherusken waren nen Germaansen stam in noordwest Duutslaand, an de middenlöppe van den Wezer. De belangriekste noabervolker waren de Chatten en de Chauken.
Angelsassen
Vikingtied en Normandiese Vereuwering (800–1066)
In t neegnde joarhoonderd wördn de Vikings n groot probleem. Alfred n Grootn zinne oawerwinning bie Edington in Wiltshire in 878 brachen tiedelike vrea, mer umdet de vikings York (jorvik) in haandn hadn, kreegn de Deenn aal mear voot an de groond in Engelaand.
Cherusken
De Cherusken wödden et eerst beskraeven deur Gaius Julius Caesar in zien wark "De Bello Gallico", book 6.10, woarin hi-j ziene wederwoardigheden van 53 v.Chr. besckref. De Cherusken wödden in 12 v.Chr. underworpen deur Drusus tiedens ziene veldtochten oostelek van den Rien. Later verweerf den stam groten roem tiedens den Slag bi-j et Teutenburger Wold in 9 n. Chr. under leiding van Arminius, toon de Cherusken in samenwarking met angrenzende Germaanse stammen, de Bructeren, Chatten en Marsen, dree Romeinse legioenen under Publius Quinctilius Varus verneetigend versloogen. Noa dizzen slag gaven de Romeinen et straeven um et Germaanse gebeed tussen Rien en Elbe in te lieven bi-j et Romeinse Riek op en trokken zich terugge tot de Riengrenze. De veroavering wodden te kostboar. Tacitus skref in De origine et situ Germanorum dat de Cherusken noadeen ne lange tied van vrae hebt ekend, woarnoa zie met de Chatten in krieg raken en deur dizzen wödden verslagen. De tiedsanduuding van den krieg is unduudelek, moar zal tussen 51 n. Chr. en 98 n. Chr liggen.
Angelsassen
Vikingtied en Normandiese Vereuwering (800–1066)
Wat van eerste groepn intrekkers warn van Deensen ofkomst. t Wörd algemeen an enömn det ze öar hoeslaand verleutn umdet öar t Kristndom op edrungn wör. Vuurtieds warn dr weanig anwiezingn det ze zoln komn, dus ze hadn weainig of zelfs helemoal gin wierstaand van de lokale inwonners. Ze völn verskeaidene plekn in Engelaand an, mer det leek allemoal willekurig en mer heel of en too. Ze völn bievuurbeeld dree plekn an; Hampshire, Thanet en Cheshire roond 980, mer doarnoa bleef t zes joar laank heanig. t Meest neumensweardige was det Engelaand in disse tied vuur t eerst met diplomatiek gesteggel met Normandië te maakn kreeg.
Zommer 990 wördn ze geweelddoadig teegn mekoar. Öar verskel wördn zo groot det paus Johannes XV ne beskoarmde ofveardiging met n vreadesverdrag mos steurn um t gevecht te stopn. Um de Karstdeage van 990 wör t verdrag vuurlegd bie Keunink Ethelred, woernoa't al rap n stel ofspraakn emaakt wördn dee't wier noar n Hartog van Normandië steurd wördn. De ofspraak was det ginne van de beaidn vriendskopn zol maakn met n aandern zinne viejaandn, en ze zoln de skade repareern dee't beaide partiejn van mekoar te liedn hadn ehad
Teegn t eande van t tiende joarhoonderd begunn ze vanoet Skandinavië opniej noar Engelaand te kiekn, met de vereuweringn van Sweyn van Denemoarkn en den zinn zönne Knoet n Grootn. Teegn 1066 warn dr dree hearn dee't recht eesken op de Engelse trone, wat leaidn töt twee invasies en de Slaagn bie Stamford Bridge en de Slag um Hastings. Den lestn slag beteekn t eande van de Angelsassiese hearskoppieje en de vervanging van Angelsassiese duur Normandiese adel.
Noa de Normandiese Vereuwering
Noa de vereuwering wör de Angelsassiese adel verbann of wördn zelf bie t boernvolk evoognd. t Wörd eskatt at mer 8 perseant van t laand nog duur Angelsassen beheard wör teegn 1087. Völle van de Angelsassiese adelikn vluchn noar Skotlaand, Ierlaand, en Skandinavië. t Byzantiense Riek was geleefd bie völle soldoatn, umdet ze doar huursoldoatn tekort hadn. De Angelsassen wördn n belangriek deel van de Varangiaanse Garde, töt dee tied heuwdzakelik ne Skandinaviese eenheid, van woeroet de keaizer's liefwacht selekteerd wör. Dit bleef nog zo töt an t 15de joarhoonderd. De bevolking van Engelaand bleef skoonwal heuwdzakelik Angelsassies. Vuur öar veraandern dr weainig, behaalve det öare Angelsassiese hearn vervöngn wördn duur Normandiese hearn.
Bouwstiel
thumb|Angelsassies keuninklik paleis bie Cheddar van roond t joar 1000 noabouwd
vroge Angelsassiese gebouwn in Engelaand warn duur mekoar seempel. Dr wör gin metselwoark gebroekt, behaalve in de fundering, mer vearder wör dr vuural hoolt vuur de muurn en reed vuur de kappe gebroekt. Ze wonn lewer nit in de oolde Romeinse steadn, en bouwn kleaine städkes kort bie öare laandbouwplekn, bie ondepe stukke in riviern of as haawnsteadn an riviern. In elk städke was dr ne heuwdhalle wat as n soort "gemeentehoes" geuld, met nen gezamenliken heard.
Dr is nit völle van t Angelsassiese bouwspul oawerbleewn, met mer één wonhoes van nen hoeskearl wat met oawerbliefsels van Romeinse bouwmateriaaln was emaakt; n hoes van 10m x 5m. Dit steet nog oawereande. t Is n lös hoes met ne dure op t noordn. Dit was ene van de Godwinbezittingn, dus wör ebouwd tusken 1018 en 1066. Dr zeent tenmeensten vieftig koarkn van Angelsassiesen oorsproonk, en nog verskeaidene dee't dit beweart, deels um öare toowieding an Angelsassiese healigen, skoonwal t Angelsassiese deel mangs slim veraanderd is en nit al te groot. Alle oawerbleewne koarkn, met oetzeundering van n hooltn köarksken, zeent van steen of bakkeie, en hebt in wat gevaln oolde Romeinse bouwmateriaaln gebroekt.
t Karakter van de Angelsassiese gewiede gebouwn löp van Keltiesen invlood in de vrogste tied noar basiliek-achtige Romaanse stiel, noar de laat-Angelsassiese stiel dee kenmoarkt wörd duur pilasterstreppels, blaank boagwoark, riegeln balusters en duurgeater met dreeheukige boawndorpels.
Keunst
thumb|150px|Angelsassiese juweeln thumb|150px|De Pentney-opslag. Angelsassiese keunst vuur de tied van Alfred (regearn van 871-899) was vuural Kelties-Sassies of Eilaandkeunst, nen mengvorm van Angelsassiese en Keltiese techniekn en motiefkes. De skat van Sutton Hoo is ne oetzeunderlike oawerleawering van vroge Angelsassiese metaalbewoarking en opsmuk, oet n keuninklik graf oet t zeuwnde joarhoonderd. De tied tusken Alfred en de Normandiese Vereuwering, met de opleawing van de Engelse ekonomie en kultuur noa de leste vikingoawervaln, wörd ekenmoarkt duur ne dudelike Angelsassiese stiel in keunst, mer wat toch ook wal metdee met ontwikkelingn op t Vastelaand.
Angelsassiese keunst is rechtevoort vuural bekeand um de versierde haandskriftn, zo as de Benediksie van St. Æthelwold, en Leofric Missal, wat measterwoarkn zeen van de Winchesterstiel, wat dinge oawernöm oet Kelties-Sassiese, karolingiese en Byzantiense keunst vuur de stiel en ikonografie, en kombineern noordelike versieringstechniekn met figuratieve tradisies oet t Middellaandse Zeegebeed. De Harley Psalter was n kopie van de Karolingiese Utrechtpsalter wat ne belangrieke invlood har op de Angelsassiese stiel van leawndige penteekningn.
Haandskriftn warn nit de ennigste keunstvorm, mer doarvan zeent dr t meest bewoard ebleewn. Leu van t Vastelaand oet dee tied harn hoge achting vuur de Engelse gooldsmeedn en versieringn. Woarskienlik is t Bayeuxkleed t bekeandst. Dit wör besteeld duur nen Normandiesen hear bie Engelse keunstenoars. t Meest-vuurkomnde vuurbeeld van Angelsassiese keunst is meuntn, woervan't dr nog doezenden bewoard zeent. Keunstenoars deedn ook muurskildern (fresko's), ivoor-, emalje- en metaalbewoarkn en beeldhouwn, mer doar is nit völle van bewoard ebleewn.
Sproake
Ooldengels, mangs Angelsassies neumd, was de sproake tiedns Alfred n Grootn en was de gewoonlike sproake van Engelaand (boetn de Danelaw) töt an de Normandiese Vereuwering in 1066. Oonder invlood van de Angelnormandiese sproake van de nieje Normandiese hearsers veraandern t Ooldengels heanig an in Middelengels tusken 1150 en 1500.
Ooldengels steund völle körter bie vrog-Germaanse sproakn as Middelengels. t Har meender latiensigheedn en har nog völle vervogingn en morfologiese veraanderingn (zo as umlaut en aandere veraanderingn in woarkwöarde en zeelfstaandige naamwöarde). Dit köm dr oet tusken t 12de en 14de joarhoonderd. De sproakn dee't rechtevoort t kortste bie t Ooldengels stoat zeent t Freesk en in meendere moate t Neersassies.
Vuurdet leu learn leazn en skriewn in t Ooldengels of Latien, wör dr eskreewn met Runes. Doo't de leu mear leardn leazn en skriewn wör n Latiens alfabet gebroekelik met n poar letters vanoet de runes: de thorn ‹þ› en de wynn ‹ƿ›. Dissen lesten wör in latere herskriewingn vervöngn duur ne dubbele -u (vandoar t Engelse double u), dee't later an mekoar wördn emaakt: de hudige ‹w›.
Vikings
Naamoorsprung
Et oldnoorske vrouwelike selvstandige naamwoord víking düdet up ne oaverseyske verkenningsreise. Et steyt in verskillende runen uut dee tyd as fara í víking (In wyking våren, up verkenning gån). Et is te vergelyken med et neadersassiske uutwyken. In latere tekste, sou as de yslandske sagen, steyt de segswyse "up wyking gån" vöär piraterye en oavervallen en nit enkel vöär seyhandel dryven. Et verwante männelike woord Víkingr wördt vöäle in skaldiske dichtkünst bruked. Et steyt ouk up verskeidene runesteynder uut de Vikingtyd. Dår beteykent et "seyman" of "kryger", den as medgeyt up oaverseyske tochten. Ouk wördt et as vöärname bruked up een paar sweydske runesteynder. Dat et woord an et eande van de Vikingtyd nen slechten byklang solde hebben, is håste gin bewys vöär. De name slöög enkel up ne beasigheid wår een paar lüde an meddeaden, nit up ne kulturele of etniske grup.
Oaver den oorsprung van et woord 'viking' beståt verskeidene denkwyses. Uut undersöök blikt dat et woord stamt van vöär de tyd at de noordwestelike germanen de technik van et skeypsseil under et knee kreagen. In oldfreeske geskrivten steyt et woord andüded med nen palatalen k. Dat segt geleyrden dat et woord al bestünd vöärdat dee palatalisaty vöärküm, düs in de 5. eywe of noch eyrder. In dat geval düden et woord up de olde skandinaviske afstandsmåte uut de seyvårt: vika. Et kan good weasen dat dårmed de afstand bedoold wör wat eyne ploge rojers af kunde leggen. Et oldnoorske (vrouwelike) víking (sou as in de segswiske fara í víking) kan sou düded hebben up ne seyreise wårby rojers mekander in plogen afwesselden. As se noch gin seil hadden, stünd ne rojerswesseling gelyk an ne lange reise. Nen (manneliken) víkingr was dan eyne den as medgüng. Sou stünd et woord 'viking' nit medeyne vöär skandinaviske seyvårders, mär is der dat händig an in ekümmen do as se machtiger begünnen te worden.
De herkumst van et woord vöär de afstandsmåte vika ligt in et oldskandinaviske warkwoord víka (Oldyslandsk víkja). Dat beteykenden 'terügge trekken, med et getyde med beweagen, medgeaven, wyken'. Et beskrivt et beald van nen vermoiden rojer den as upskuvt (wikt) van de rojbanke. Nen frisken rojer neamt syne steade in en geyt wyder med rojen. Dårnöast likt et woord slim up et woord vöär weake. Söäven dage was de wesseltyd van de weakengoden.
Al vanaf 1980 legget verskillende undersökers verband tüsken de wöörde viking en vika. Dårnöäst geavt et noch twey andere verklåringen. Teagen disse verklåringen is een antal beswåren in te brengen: alle seyvårders legget altyd in baien an, nit blouts de Vikingen. Dee güngen selvs jüüst an wal up (skyr)eilanden. sou kunden se sik beater teagen landleygers verdeydigen. De tweyde verklåring is ouk problematisk: lüde uut de víkingstreake wörden in oldnoorske geskrivten altyd Víkverir (wykverblyvers) enöömd, nooit Víkingar (wykgånders). Ouk is der gin eyne brunne wat vikingen uut Skagerrak nöömt. Wyder kloppet et språkenkündig nit: den manneliken variant víkingr is hyrmed te verklåren, mär den vrouweliken (víking) nit. Mannelike wöörde sint makkelik van vrouwelike af te leiden, mär nooit andersümme.
In de moderne noordgermaanske språken wist et woord Viking up lüde dee as med Vikingtochten medgüngen.
Eyne teory wil at woord viking kümt van ses köäninge. De bewäring is dat de term uut en ander deyl van Europa (wårskynlik Engeland) stamt, ümdat de Vikingen sikselv noormänne nöömden. Et engelske kings vöär köäningen kreag dan de romeinske cyfers V+I. Dit is anders wal de minst aksepteerde teory.
Melik
thumb|De [[Roer bie Melik.]] Melik is een dörp in 't midden van de previncie Limburg. 't Dörp ligt in 't oosten van de rivier de Maas en in 't zuden van Roermond, in 't dal van de rivier Roer. 't Het ongeveer 3.600 inwoners en heurt bie de gemeeinte Roerdalen.
Vikings
Up skrivt
Ouk wat der nå de vikingtyd evünden is, kan belangryk weasen. Dat müt med sorg en verneamstigheid bekekken worden. Nå at Skandinavie oavergüng up et kristendom tüsken den 11. en 12. eyv, wör der meyr in et latynsk en oldnoorsk oaver skreaven. Vöäral in yslandske vikingkolony begünnen de lüde unmündig te skryven. Völle traditys, volksverhalen en gebruken wörden vöär et eyrst upeteykend in de Yslandske Sagen. Ouk dat wör vanuut kristelik ougpunt dån, wårdöär de betrouwbårheid twyfelachtig löt. Toch sint en antal saken uut dee tyd waerdevul, sou as de groute versameling skaldiske gedichten van hovdichters uut den 10. en 11. eyv. Ouk valt der nen houp te seggen oaver oldnoorske names van wonsteades en wo as de domålige lüde med mekander ümme güngen.
Döär dit tekort an geskrivten en vrogen oavergang up kristendom is der meyr bekend oaver de vikinganvallen in Westeuropa as in Ousteuropa. De meyste geskrivten kummet uut Ysland, wat ne noorske kolony was. Dårümme is der van sweydske vikingen, behalve van en paar runesteynder, völle minder bekend.
Melik
't Was tot 2007 eein van de dreei kernen van de veurmalige gemeeinte Roerdalen, nou eein van de zes van de hudige gemeeinte Roerdalen.
Vikings
Runesteynder
Up de runesteynder ståt reisen når byvöärbeald Bath in Engeland, Grekenland, Khwaresm, Jerusalem, Italy (as Langobardland), Londen, Serkland (Et Sarakenenland, moslimgebeed), Engeland, en verskillende ousteuropeeske steades.
Gravsteades
In Sweyden, Noorweagen, Dänemarken, Düütskland en andere noordeuropeeske streaken sint verskillende vikinggraven. Nöäst insicht in wat de vikingen gelöyvden, låtet se ouk seen wo as de vikingen underling med mekander ümme güngen. Douden wörden begraeven med vöärwarpen dee låtet seen wat de oaverleavenden belangryk vöär et hyrnåmåls achteden vöär öär. De vöärnaamste begraevsteades sint:
Angelsassen
Sproake
De meestgebroekte letters in t skriewn van Ooldengels warn:
Met mer heel of en too j, k, q, v, enz.
Skriewerieje
thumb|100px|right|Eerste bladziede van t [[epiek Beowulf]] Ooldengelse literatuur hef stieln as t epiese gedicht, hagiografie, preake, Biebeloawerzettingn, rechtbeuke, kroniekn, röadselkes en aandern. Al met al zeent dr ongevear 400 haandskriftn bewoard ebleewn oet dissen tied.
t Bekeandst oet disse tied is oonder mear t verhaal van Beowulf, wat in Groot-Brittanje geeldt as Nasjonaal Epiek. De Angelsassiese Kroniek is ne verzammeling van belangrieke Engelse geskiedenisse. Cædmon's Hymne oet t zeuwnde joarhoonderd is t ooldst-bekeande litereare stuk in t Engels.
Vikings
Boten
thumb|Skaalmodellen van twey soorten langboten, te bekyken in et [[Vikingskip Museum in Roskilde, Deanemarkn.]] thumb|Ne vroo 20ste eywese teykening van Vikings dee as van boord goat. et Skip en de details in de kleare van de Vikings is nit echt woarheidsgetrouw
De vikingen hadden twey soorten boten: et langskip en de knarr. Et langskip wördt mangs noch drakkar enöömd, al klopt dit nit. Et was ebouwd vöär wendbårheid en snelheid. As anvüllen up et seil had et rojspanen üm teagen de wind in te våren. Et was bedoold vöär oorlogsvoring en verkenning. De boog was smal en lang en et had nen undepen deepgang, soudat se rap an land kunden en uutladen in undeep water.
De knarr was en handelsskip, ebouwd up et vervoren van lading. Den boog was breyder, de deepgang deper en et had minder rojspanen. Dee lätsten deenden vöäral vöär nauwköärig laveren in havens. De vikingen sint de uutvinders van de beitass, nen spar an et seil wårdöär as se makkeliker teagen de wind in kunden varen.
De skandinaviske verdeadigingsvloten, de leidang, gebröäken et meyste langskeype. De algemeyne naam 'vikingskip' is wårskynlik in algemeynen bruuk eraked üm et verromantiseerde beald wat et upröpt.
In Roskilde ligget de goodbewårde oaverblyvsels van vyv skepe dee as tüsken 1960 en 1970 sint upegraeven in et Roskildefjord. De skepe wörden dår med upset versünken üm de vårgöle af te sluten teagen anvallen vanaf sey. Roskilde was in dee tyd de höyvdstad. Disse vyv skepe sint te bekyken in et vikingskipsmuseum van Roskilde.
Ekspirimentele archeology
Up den 1. juli van 2007 güng en nåbouwd vikingskip, de Skuldelev 2 (later hernöömd når seyhengst ) up ne reise van Roskilde in Dänemarken når Dublin in Yrland. De oaverblyvsels van et oorsprungelike skip en veer anderen warren upgraeven in 1962 uut et Roskildefjord. De updrachtgeavers hadden 70 man in deenst üm et skip weaderümme te våren når et tehuusland. Uut tests wüsten de archeologen dat et holt uut Yrland köm. Den Seyhengst küm an in Dublin up den 14. augustus 2007.
Med disse reise wolden se kyken wo seyvaerdig as et skip was, en wo wendbår as et våren wolde up ruwe lösse sey en döär gevöärlike ströymingen. Ümdat se et skip bouwden med gerei en materieel sou as de vikingen dat hadden, leyrden de archeologen vöäle oaver bouwwysen en samenwarkingen in de vikingtyd.
Andere voartuuge, vake nåbouwsels van et Gokstadskip (Volledige of halve skåle) of Skuldelevskepe sint ouk vake tested. De Snorri (nen Skuldelevknarr) wör vanuut Gröönland når Newfoundland evåren in 1998.
Nåspöälers van de vikingtyd doot vake noordske techniken topassen vöär ysersmelten en bewarken.
Vikingopkumst
thumb|right|330px|Kaarte med Skandinaviske neadersettings in den [[8e eeuw|8sten (dungerrood), 9den (rood), 10den (oranje), en 11den eywe (gel). De greune gebeden wörden regelmåtig plunderd döär de Vikings]] De Vikingen seilden oaver et grötste deel van den Noordatlantisken Oceaan, töt an Noordafrika en oust töt Rusland, Konstantinopel en et Middenousten. Dår deaden se plünderen, handelen, kolonys stichten en warken as hüürsuldåten. Under Leif Eriksson, söäne van Erik den Rouden, kümmen de Vikingen in Noordamerika, en stichteden dår ne kolony up de stea wåras rechtevoort L'Anse aux Meadows is, in Newfoundland, Kanada. Disse kolony höäld neet lange stand.
Der wörd völle diskussieerd wårumme de Vikingen sou uutbreiden deaden. Eyne van de meystgebruukte annames is dat Koarel den Grouten "kracht en terröör gebröäk üm alle heidenen te kerstenen", wat leiden töt "döypen, bekeyring of doud döär yser en blood", en dårümme "wulden de Vikingen en andere heidenen wraak neamen". Professor Rudolf Simek bevästigt dat "et gin toval is dat de Vikingen gangs güngen under de heyrskappye van Koarel den Grouten". Et kristendom sorgden in Noorweagen sowat ne eywe lang vöär verdeyldheid.
Ne andere vöäle höyrde teory is dat et inwoanertal van skandinavie te grout wörden was vöär wat et land an eaten up kunde brengen. Vöär en küstvolk med superiöre seiltechniken was et ja logisk dat se dårümme oaverseys güngen kyken, üm ny land te söken vöär et oaverskot an jungvolk. Buurderyen upsetten en land bouwklår maken was lastig in et dichtbebuskede binnenland en de grund leynden sik neet best vöär landbouw. Oavervallen pleagen oaver sey was wellicht makkeliker. En groiend inwonnertal of krimpende landbouw is skoonwal nooit recht beweysen.
Ne darde verklåring is dat de Vikingen gebruuk makeden van en swak ougenblik in de umliggende streaken. Sou warren de däänske vikingen up de höygde van de underlinge disterye binnen et ryk van Koarel den Grouten rund et jår 830. Engeland had te lyden van interne verskellen en was verholdingswys en makkelik doolwit, döärdat souvölle steaden sou kort an sey of an makkelik bevårbåre rivyren leaden. Gebrek an goodregelde teagenstand up sey van Westeuropa sorgden at Vikingskeype vry kunden vråren en gån wåras se wulden, en plünderen en anvallen as see de kans saggen.
Ne veerde verklåring is dat nå de val van et Romeinske Ryk in de 5. eywe de handel tüsken Westeuropa en de rest van Eurasië flink achteruut gån was. De uutbreiding van de Islam in de 7. eywe dröäg dåran by. Der wörd bewäärd at de handel oaver de Middellandske Sey noch nooit sou slecht had eweasd. Döär nye handelsroutes in et arabiske en et frankiske te stichten profiteerden de vikingen van den internationalen handel.
Uganda
Uganda (officieel Republik Uganda) is een land in Oustafrika. Et grenst med de klokke med an Süüdsudan in et noorden, Kenia in et noordousten, Tanzania in et süüdwesten, Rwanda in et süden en Kongo-Kinsjasa in et westen. Uganda ligt in de afrikaanske Groute Mearen-strekke. Et ligt ouk in et ströymgebeed van den Nyl en hevt een eavenårsklimaat.
Vikings
In de Lage Landen
In Neaderland is vöäral nen anval van de Vikingen up Dorestad (doomåls ne belangryke handelsplaatse) bekeand. Toch is et nooit beweysen dat dit echt is geböärd, want der sint nooit spoars van weader evünden. Et warren vöäral däänske Vikingen dee as oaver de rivyren van neaderland güngen. Se hadden neadersettings in Limburg, en der sint spoars evünden van swoare gevechten by Deaventer en Sutfen. Et karksken wat den engelsken monnik Leefwin in Ryssen had låten bouwen, wör döär de Vikingen verwoost. Eberhard van Hamaland wör döär keiser Arnolf van Karinthië ansteld üm et Ryk te verdeadigen teagen de Vikingen. Hee löät verskeidene plaatsen umbouwen töt ringbörchte, sou as bv. Middelburg en Domburg. In Oatmörske wör de Hunenborg upricht, mär et is nit seaker of dit döär Eberhard wör dån. By Boarnebrook wör de Schulenborg up ericht. Den name löt al seen wåras he vöär bedoold was: nen borg üm in te schulen.
Värken
right|thumb|250px|Een motte mit vuuf keuien Een värken (Sus scrofa domesticus) is een edomesticeerd wildzwien. Värkens bint zo'n 5.000 tot 7.000 jaor eleden edomesticeerd. 't Värken kriegt de wetenschappelijke naam Sus scrofa (mit disse naam wordt soms ok wel de 't wildzwien bedoeld). In grote delen van de wereld bint de värkens verwilderd eworden (bieveurbeeld in Niej-Zeelaand). De värkens daor veroorzaken veul schaode. In Nederlaand lèven ongeveer 11 miljoen värkens.
Uganda
De inwoaners van Uganda warren jager-gadderaars töt ungeväär 1700 of 2300 jår eleaden, do as bantuvolker up et süden antrökken. Et land splitteden sik up 9 oktober 1962 af van et Vereynigd Köäningryk. Den name hebbet se van et olde köäningryk Buganda. Dat beslöög et südelike deyl van et land, med inbegrip van de hüdige höyvdstad Kampala. Dårnöäst warren der in Uganda nog veer köäningryken: Ankole, Bunyoro-Kitara, Busoga en Togo.
Värken
't Vrouwelijke värken wordt een motte enuumd (in 't West-Veluws zeg ze ok wel zog en in 't Achterhoeks zogge; vergeliek 't Nederlaanse woord zeug). De motte voedt de keuien op, en hef wieder gien weerde äs melkgever, 't melk wordt namelijk niet in winkels verkoch, de motte wordt dus gelieke mit de andere värkens eslach um op te eten. 't Pasgeboren värken heet een keuie of bign, en 't männegien heet een bere.
Vikings
In de Lage Landen
In 836 wör Antwarpen platbrandt. Ouk warren der völle junge kearls uut Freesland en de sassiske gebeden dee as sik mangs anmelden üm med te gån.
Eande van de vikingtyd
In de Vikingtyd tröäken skandinaviske lüde heyl Europa en wyder döär. Disse kulturele diaspora is te verneamen in oaverblyvsels van Newfoundland töt Bysantium. Mär ouk de achterblyvers in skandinavie makeden underwyl vöäle medmakeden.
Värken
Soorten
Sus scrofa hef vier ondersoorten, elke soorte lèèft in een bepaold geografisch gebied:
Trekker Trek
thumb|It Kypmantsje2 Trekker Trek, ok wal trekkerslep of tractor pulling, is ne mechaniese sport, woar 't ze met nen standard of spesjaal an-epasten trekker ne zwoare slöpkoare ovver n zaandterrein van zon 100 meter prebeert te trekken. Den trekker den et wietste kump hef ewonnen. As der meer trekkers in ne klasse an et ende van et terrein komt (full pull), maakt ze de slöpkoare zwoarder, tot den winnaar bekend is. De sport is geleefd in Amerika, Europa en Australië.
Uganda
Nå öäre afsplitsing bröäk der nen börgeroorlog uut, wårdöär der teendusenden uut de tyd köämen en meyr as nen miljoon lüde up de vlücht mosten. De unrüste in et land böyd under meyr Idi Amin nen kans üm de macht te grypen. Hee untwikkelden sik as eyne van de meyst gevreasde diktators van de wearld.
Trekker Trek
De slöpkoare hef ne speciale konstruktie, met n gewicht derop dat in et begin achterop de koare steet, moar hoo wieter de koare etrokken wöd, wieter noar veurten kump. Et gewicht kump dan steureg meer op ne plate op de grond te rösten, woardeur et zwoarder wörd um de koare nog wieter te trekken.