cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rocksteady
Döärdat et tempo vöördan laeger wör, kreagen basgitaristen en tuutsenisten meyr kans üm med verskillende ritmes te ekspirimenteren. In ska sat vake nen jazz-achtigen loupenden bas up yderen tel. Döärdat blåsers ouk nit altyd meyr nöydig warren, versköäv den andacht når de baslyne, den as döär ne gitaar in edempede plükkestyl evolged wör. 'n Antal baslynen sint in latere reggae weader bruked en geldet nu as klassike löypkes. De blåsers, dee as in ska noch sowat altyd nå den tel medpikkeden, bleaven in rocksteady vaker stille üm enkel rund höyvdtema's med te spöälen of üm körte teagenmelodyen te spöälen. Wat tekst angeyt sint de meyste rocksteadynummers leevdesleedkes.
Rocksteady kan meyr as oavergangstyd eseen worden. Vöäle jamaikaanske musikanten sint egån van ska, når rocksteady, når reggae en holdet nit echt eynen styl an. De bekendsten warren dårin de Wailers (Bob Marley, Peter Tosh en Bunny Wailer), Desmond Dekker, Phyllis Dillon, Alton Ellis en Ken Booth. Bekende musikanten warren Jackie Mittoo, Lynn Taitt en Tommy McCook. Andere bekende sanggrupen in et genre warren The Heptones, The Techniques, The Paragons.
Nysassiske Skryvwyse
De Nysassiske Skryvwyse is en skryvwyse vöär de heyle neddersassiske språke: vöär de nedderlandske un de düütske kante van de grense. Andere aktuelle skryvwysen willet besünderheiden in de lokale uutspråke nauw weddergeaven. De Nysassiske Skryvwyse streavt nå maksimale leasbårheid un eyndüdigheid vöär alle dialekten.
Vöärdeylen van disse skryvwyse sint ünder ander:
De Nysassiske Skryvwyse is en uutwydede versioon van Reinhard Franz Hahn syn Algemeyne Schryvwys' vöär de noordsassisken dialekten. Döär dat invögen van eygenskappen uut de hanseatiske skryvtraditioon un moderne lokale skryvwysen is de NSS nu uutbouwd vöär dialekten in de heyle språkregioon. Uutwarked het disse skryvwyse de gelyknamige warkgruppe Nysassiske Skryvwyse, en gruppe van språkaktivisten uut de Veluwe un Twente van de nedderlandske kante so as Oustwestfalen un Sleeswyk-Holsteyn van de düütske kante.
Nütten un achtergrund
Aktuelle regionale skryvwysen bruket normalerwyse de düütske or de nedderlandske ortografy as model, med lütte modifikationen. In warklikheid holdet sik nich veale lüde strikt an disse skryvwysen. De meyrsten kennet dee gaar nich or tomindst nich de details. Dårvöär bruket de öävertal lüde vöär ear aldääglike skryvery de düütsken or nedderlandsken skryvregels in en spontane wyse. Dit vöört to unnöydige hindernissen by dat beidsydige vorstån. Nich de düütske noch de nedderlandske ortografy is skapen vöär dat skryven van de sassiske språke. Sodännig mankeret vardige teykens vöär en reyge luden, wo de skryverslüde sülven löysings vöär vinden möätet. Up de nedderlandske kante is dat resultaat vaken en vealheid an diakritiske teykens un dubbelde or dreydubbelde vokaalteykens. Up de düütske kante is de tendens dårvöär relevante luudlike vorskealen, dee düütsk nich het, ouk up sassisk nich to skryven.
De Nysassiske Skryvwyse wil grensöäverstryden kontakt ünderstütten un verderen döär en ortografisken kompromis. Up beide kanten van de grense is de normale konsens "skryv dat, as du dat segst", wat in de praksis bedüüdt "skryv dat, as weer dat nedderlandsk (or düütsk)". An steade maakt de NSS dat nich nöydig by dat sassiskskryven en ümweg öäver de ortografy van en vrömdspråke to neamen. Anders as eksempelwyse de SASS vorlangt see sodännig ouk keyn depe kennis van de düütske ortografy.
Form
Van de Nysassiske Skryvwyse givt dat up de eyn syde en öäverregionale maksimaalversioon, wo eyn al luudlike vorskealen uut de talryken dialekten med dårstellen kan. Up de ander syde givt dat en reyge regionale minimaalversionen, woneam vorskillene grafemen to eyn grafeem tohoupvated wardet, as de respektivlike dialekt dår neynen luudliken vorskeal meyr het.
De Nysassiske Skryvwyse het drey höyvdprincipien
un en reyge verdere eygenskappen, dee nedden upvöörd wardet.
Principe 1: etymology
In de maksimaalversioon wardt de skryvwyse van en woord döär syn woordafkumst vastlegd. In de regionalen minimaalversionen kan eyn van de etymologiske skryvwyse afwyken, so as vöärbild in en dialekt, woneam historisk distinkte fonemen to eyn foneem vorsmölted sint.
E-apokope
Dat in de noorden dialekten un in de dialekten rund dat Ysselmeer apokopeerde e wardt wal skreaven. Dat vormindert de optisken vorskealen twüsken de noorden un süden dialekten un maakt, dat eyn up simple un systematiske wyse dat uutblyven van uutluudvorharding un lyktydige uutrekking van de vokalen in de noorden dialekten markeren kan: wyse = [vi::z], breve = [brɛ:ɪ̯v].
Stimlouswarden van obstruenten
An dat ende van en sylve wardet obstruenten (medklinkers) regelhaftig stimlous, sodännig bruukt eyn dat in de skrivt nich wysen. Dat wil seggen, eyn skrivt tyd - tyden (un nich Tiet - Tieden as nå SASS) un skryven - skrivt (un nich as up nedderlandsk schrijven - schrijft).
Assimilationen
In uutspråke wardet vaken medklinkers ünder invlood van andere klinkers weglåten or afswakked. Disse regelhaftigen assimilationen wardet nich in de skrivt wysd. Sodännig skrivt eyn bild - bilder (nich: biller), hand - handen/hände, ölven, seggen, etc.
Uutsündering
En uutsündering van dit principe sint grundwöörde, dee up s, sj or en anderen sibilant endet. Hyr vorvalt dat s van dat suffiks -st: nervöös → up dat nervööst, duusjen → du duusjt.
Vokaallängde
En langen monoftong wardt in en oapen sylve med en enkel teyken skreaven, in en sloaten sylve dubbeld. Sodännig skrivt eyn maken - maakt, good - gode.
Uutsündering
En uutsündering van dit principe sint de letteren e, y un å:
Konsonanten an dat sylvenende
Vöär dit principe neamet wy boavento afstand van de düütske manere konsonantenteykens an dat sylvenende dubbeld to skryven. Dat heyt, eyn skrivt kan, nat un wil un nich kann, natt un will as nå SASS.
Paslikmaken van leynwöörde un vrömdwöörde
Leynwöörde, dee eyn nich meyr as vrömd ruutkent, wardet skreaven as nå de uutspråke. By vrömdwöörde blivt eyn naeger by de skryvwyse van de geaverspråke, so disse med latynske letteren skreaven wardt. Lykers passet wy ouk de vrömdwöörde up de neddersassiske språke to, wat de achternåkoamen aspekten angeit:
Groutskryven van substantiven
Groutskreaven wardt alleyn de satsanvang un names van personen un landen. Andere substantiven wardet nich groutskreaven un ouk adjektiven nich - ouk to landen tohöyren adjektiven nich.
Konkreten grafeembruuk
By de konsonanten wyset sik alleyn minimale vorskealen up dat foneemlevel twüsken de dialekten. Hyr kan eyn sodännig de öäverregionale skryvwyse sünder gröttere problemen vöär alle dialekten öäverneamen. By de vokalen maket dialektspecifiske sündervälle dat dialektöävergrypen tohoupvaten in de skrivt vigelynsker. Dårvöär sint en paar lüttere anpassings vöär enkele dialekten or dialektgruppen nöydig.
Sunder splitsing van ē2
ē1: skaere, kaese, laeg ē2a: seype, reyp ē2b: steyn, beyn ē3: beide, leiden, geil ē4: leev, vlegen, geten
By splitsing van ē2
ē1: skaere, kaese, laeg ē2a: saepe, raep ē2b: steyn, beyn ē3: beide, leiden, geil ē4: leev, vlegen, geten In dialekten wår ē2 esplitsed wördt, is vake vöär -r geen språke van splitsing, dit wördt dan ouk eskreaven as <-eyr>. Is der wel sprake van splitsing vöär -r dan wördt dat ouk in skrivt weaderegeaven <-aer>.
Tohoupvullen ā, a, o un u in dat noordsassiske
In de noordsassisken dialekten wardt vandage neyn vorskeal meyr maked twüsken oldlang ā un old kört a, o un u in oapen sylve. Wil eyn disse noordsassiske eygenskap in de skrivt wysen, kan eyn disse fonemen ünder dat grafeem <å> tosamenvaten un eksempelwyse åvend, dåd, våder un håmer skryven.
Nissan Leaf
duum|1e generoatsie Nissan Leaf duum|Akkupakket 1e generoatsie Leaf De Nissan Leaf is n elektrische auto van de Japanse fabrikant Nissan. De noam Leaf is n òfkörten van Leading, Environmentally friendly, Affordable, Family car. De viefdeurs gezinswoagen kwam in december 2010 op d'Europese maarkt en was sunt meert 2011 in Nederland leverboar. In september 2017 het Nissan de twijde generoatsie Leaf prezenteerd, dij vanòf jannewoarie 2018 in Nederland opleverd wör.
Techniek
duum|2e generoatsie Nissan Leaf De Nissan Leaf n Lithium-Ion akku's dij oploaden worden kinnen mit twij aansloetens aan de veurkant van d'auto. Ain aansloeten is veur n normoal stopkontakt, d'aander aansloeten is veur t snelloaden.
Tot 2016 haar d'eerste generoatsie n akkupakket van 24 kWh, woarmit n òfstand van 160 km (volgens NEDC-testcyclus) berekt worden kon. Begun 2016 kwam der n 30kWh-variaant bie mit n berek van 250 km (NEDC). t 2017-model het n 40 kWh-pakket mit n berek van 378 km (NEDC). Doarnoast zel n duurdere oetvoeren kommen mit n staarkere motor en akkupakket mit nog meer berek. d'Elektromotor drift de veurroadens aan en t akkupakket zit in de woagenbodem.
Nijlootjes 2013
Veur t modeljoar 2013 binnen de volgende verbeterns deurvoerd:
Nijlootje 2016
Veur t modeljoar 2016 wer t 30kWh-akkupakket leverboar mit n berek van 250 km (NEDC).
Twijde generoatsie
Vanòf jannewoarie 2018 is de twijde generoatsie Leaf leverboar in Nederland. Dizze krigt n 40 kWh-akkupakket mit n berek van 378 km (NEDC). De nog te verwachten duurdere oetvoeren zol n akkupakket van 60 kWh kriegen, mit n nog onbekìnd berek.
Nijlootjes
Veur t modeljoar 2018 binnen nije technieken beschikboar, dij elektrisch rieden op n hoger plan brengen:
Skandinavie
thumb|right|200px|Skandinavie Skandinavie is en gebeed in Noordeuropa. Skandinavie kan up dree verskillende maneren benåderd wörden:
Saxo Grammaticus
Saxo Grammaticus (~1160 ~1220), ouk bekend as Saxo cognomine Longus, was nen däänsken geskydskryver, godgeleyrden en skryver. Möägelik was hee nen klerk of skryver vöär Aartsbiskop Absalon van Lund, de höyvdrådsman van köäning Waldemar I van Dänemarken. Syn bekendste wark is de Gesta Danorum, de eyrste vulleydige geskydenisse van Dänemarken. Dårin steyt de legende van Amleth, wår as den britsken skryver William Shakespeare syn idee vöär Hamlet vandan haalden.
Skandinavie
Meystentyds wördt de tweyde of de darde definity gebrüked.
Saxo Grammaticus
Leaven
De Jutlandkronik geavt bewys at Saxo stamden uut Sealand. Et is unwårskynlik dat hee vöär 1150 geboaren is en et wördt annöämen dat hee rund 1220 uut de tyd is eköämen. De name Saxo köäm vaker vöär in middeleywsk Dänemarken. De name Grammaticus ("den Geleyrden") kreag he in de Jutlandkronik. In de Sealandkronik kreag he de byname cognomine Longus ("med de byname 'den Langen'").
Skandinavie
Oorsprung
De term Skandinavie wördden vöär et eyrst gebrüked döär Plinius de Oldere (23-79) in de form Scadinauia en is wårskynlik eformd üüt de oorgermaanske samenstelling *skaþin (skade) en *awjō (-ouge, wat eiland bedüüdt). Disse beteykenisse sküült ouk achter lokale namen sou as et süüdsweedske landskap Skåne.
Saxo Grammaticus
Leaven
Hee leavden in ne tyd dat Dänemarken vöäle in oorlog was en et grundgebeed uutbreidden under leiding van Aartsbiskop Absalon en Waldemar syn volk. De dänen hadden ouk te lyden under anvallen van de Wenden, dee as oaver sea reagelmåtig binnenvöllen. Waldemar I had net nen börgeroorlog wünnen. Synen upvolger, Waldemar II, leidden nen veldtocht de Elbe oaver en tröäk Holsteen binnen.
Skandinavie
Landen in Skandinavie
By Skandinavie höyren de koaningryken Dänemarken, Noorweagen en Sweden. De oaverige noordske landen: Finland, Ysland en de Färöer, doon se der sums by vanweagen de nauwe historiske en kulturele banden mid de dree enöömde koaningryken.
Saxo Grammaticus
Leaven
Sven Aggesen, nen däänsken edelman en skryver van een yts eyrdere geskydenisse van Dänemark as Saxo, beskrivt Saxo as synen contubernalis, synen tentkameråd. Dåruut is af te leiden at Sven en Saxo beide deend hebbet in de Hird, de köäninklike wacht. Ouk is der ne lyste van geysteliken in Lund, wår as nen Sven as aartsdeaken by steyt. Dår steyt ouk nen deaken med de name Saxo by up, den as in 1190 uut de tyd köäm. Toch kloppet den dåtum nit med wat bekend is oaver Saxo.
Skandinavie
Landen in Skandinavie
In de taalkündige en kulturele sin wördt de definity van Skandinavie vake üütebreided mid alle gebeden wår se vrogger oldnoordsk pråtden en wår se nun noordgermaanske talen pråten.
Saxo Grammaticus
Leaven
Wat in yder geval segd kan worden, of Saxo nu in gelöyvigen deenst was of nit, is dat hee döäreleyrd had. Hee hevt les had in latyn. Söäns van höygere lüde wörden vake nen tyd når Paris henstüürd. Saxo selv skrivt dat hee uut een krygersgeslacht stamt en dat hee towydt suldåt is. Hee skrivt dat he et "eywenolde recht up arvdeenst" volget en dat syn vader en groutvader "bekende gäste warren in uw walbekenden hear (Waldemar I) syn veldkamp."
Skandinavie
Skandinaviske talen
De talen noorsk (bokmål en nynoorsk), sweedsk en däänsk wörden vake anedüded as de skandinaviske talen. Dit in teagenstelling töt de noordgermaanske talen, wår ouk et yslandsk en et färöösk under vallen. De talen lyken sou up mekare dat se underling verstånbår binnen. De term skandinavisk wördt ouk gebrüked vöär et noorsk, sweedsk en däänsk asof et eyne taal is, mär vöär skandinaviers selv is et vöäral de taal dee de lüde üüt de dree landen teagen mekare pråten. Dit kümt derup neader dat se der eigen taal heyl düdelik üütspreaken en de pår typiske woorden dee unik binnen vöär de eigen taal vordlåten. As dat unmöägelik is, dan vervangen se et woord vake döär en woord üüt de taal van de persoon wår as se mead pråten, of döär de engelske variant. Skandinavisk pråten is vöär de skandinaviers selv dan ouk arg unnatuurlik. Ouk et gøtudanskt van de Färöer en et däänsk dat in Ysland up skole eleyrd wördt, wörden eseen as skandinavisk.
Saxo Grammaticus
Leaven
Saxo's underwys en vaerdigheiden understüttet et idee dat hee buten Dänemark når skole gån hevt. Wat geleyrden meynet dat den titel "Grammaticus" nit oaver syn geleyrdheid geyt, mär syne uutvorige styl in et latyn. Uut syn eygene skryverye blikt dat hee in de persöönlike råd sat van Aartsbiskop Absalon van Lund, den meyst vöäranstånden rådgeaver van köäning Waldemar I. In syn testament skeldet Absalon Saxo ne kleine skuld van twey en een halve mark silver kwyt en draegt em up üm twey leynde böke van et klooster in Sorø weaderümme te brengen.
Saxo syn gröätste nålåtenskap sint de sesteen böke vul heldhaftige geskydskryving oaver de Dänen, syne Gesta Danorum.
Skandinavie
Skandinaviske talen
Et däänsk, sweedsk en noorsk binnen, vöäral wat woordvöärråd angeyt, in de Hansetyd slim beinvlöded döär et neadersassisk.
Saxo Grammaticus
Gesta Danorum
In et vöärwoord van et wark skrivt Saxo dat syn patroonhear Aartsbiskop Absalon van Lund (1128 - 21 maert 1201) em anspoard had ne heroiske geskydenisse te skryven van et däänske volk. Et wark begün rund 1185 nå at Sven Aggesen syne geskydenisse al skreaven had. Et dool van de Gesta Danorum was, so as Saxo skrivt, "uns vaderland te eyren." Dårvöär gebröäk hee et model van Vergillius synen Aeneis. Ouk likt hee stark ekeaken te hebben når Plato, Cicero en ouk meyr når syne tydsgenoten, so as Geoffrey van Monmouth.
De brunnen dee as Saxo gebrukt sint historisk meskeen nit al te betrouwbår, mär hee had nit wat anders. Syne kennis haalden hee uut yslandske vertelsels, olde böke, runen up steynder en de verhalen van den Aartsbiskop (as den et oaver sikselv had). Dårmed was et wark nit echt ne geskydskryving of nen bündel olde verhalen, mär volgens kenner Friis-Jensen (2006) vöäral "een produkt van Saxo en de tyd wårin hee leavden." Volgens Westergaard (1952) deade Saxo de geskydenisse en mytology uut de heroiske tyd van Dänemarken samenvogen en bewarkeden dat as een eygen verhaal dat et verleaden van de dänen vöärstelt.
De geskydenisse besteyt uut sesteen böke en strekket van de grundleggers van de dänen (Dan I van Dänemarken) töt Angul, in et jår 1187. De eyrste veer böke behandelt de geskydenisse van de dänen in de tyd vöär Christus. De dårupvolgende vere gåt oaver et verleaden nå Christus, böke 9 - 12 oaver Kristelik Dänemarken en 13 - 16 gåt vöäral oaver Lund en geböärtenissen kort vöär en tydens Saxo's eygene leaven. Et wördt annöämen dat de lätste acht böke et eyrste skreaven sint ümdat Saxo flink leynden van Absalon syn wark.
In Saxo's tyd wör vöäle waerde hechted an oorlogsdåden. Hee spreaket vöäle gröäter van helden dee name makeden in veldslagen dan van dee wat vreyde stichteden. Van de vreyde under köäning Frode skrivt hee nit heyl loavend. Hee is pas weader tevreyden as köäning Knut olde gebruken weader invoord. De tydlyne van Saxo geyt töt Sünte Knut en syn söäne Waldemar I. Et wark slöät hee in 1216 af med et vöärwoord. Inmiddels was Anders Sunesen syn patroonhear wörden, do as Aartsbiskop Absalon uut de tyd was eköämen. In et vöärwoord spreakt Saxo med vreendskappelike wöörde oaver de beide aartsbisköppe en den hearskenden köäning Waldemar II.
Geskydkündige waerde
Belangryk vöär skryvkünstleevhebbers en kenners van Shakespeare is et verhaal van Amleth, wår as Shakespeare syn Hamlet van hevt. Saxo had et uut ne vertelling oavernöämen. Et drait üm nen söäne den as wråke neamt vöär de doud van syn vader. In de 16. eyw deade den kanunnik Christiern Pederson uut Lund samen med Jodocus Badius Ascendius, ouk nen leevhebber, et verhaal van Saxo drükken. Et was den eyrsten grouten trad in et vasteleggen van de groute historiske waerdevan Gesta Danorum. Vanaf dee tyd wüsten de geleyrden der al meyr van. Volgens Oliver Elton, den eyrsten den as neagen böke van de Gesta ümsatten in engelsk, was Saxo den eyrsten grouten skryver van Dänemarken.
Syn meysterskap in latyn kun up prysing van Erasmus reakenen. Den vröäg sik af "wo as nen dään uut dee tyd so ne krachtige spreakvaerdigheid kun hebben."
Den lateren kenner R. W. Chambers nöömden Saxo syn wark "lastig en oaverdunderend, mär altyd vermakelik latyn.". Saxo's latyn is al vake undersöcht üm te kyken wo as et sik in de geskydenisse verhöldet en üm vaste te stellen wår as hee når skole weasd hevt. Wat meynt dat syn latyn meyr juridiske trekken had in steade van karkelik. Syne dichterye likt spoars te hebben van parallelisme.
Al wördt Saxo in dänemarken meysttyds seen as öären eyrsten nationalen geskydskryver, toch sint der twey öldere böke oaver de däänske geskydenisse. Den öldsten de Chronicon Roskildense (de Roskildekronik), een klein latynsk böken uut 1143 oaver de invoring van et kristendom töt de eygene tyd van de skryver. Den tweyden was Brevis historia regum Dacie van Saxo's tentkameråd Sven Aggesen. Den was klår tüsken 1186 en 1187 (et lätste beskreavene geböärden in 1185) en beslüt de jåren 300–1185.
In de Renaissance was Saxo's wark populäär under geleyrden dee as meyr wullen weaten oaver vöär-kristelike geskydenisse en legenden. Saxo's beskryvingen verskilt flink van dee van syne noorske en yslandske tydgenouten. Verskillende historiske karakters wordet döär em as helden of undöägden afskilderd, terwyl as dat by syne tydgenouten andersümme was. Der sint ouk groute verskillen med et wark van Sven Aggesen.
Saxo wydet uut en beskrivt historiske en mytologiske geböärtenissen vanuut de persoon beskreaven en dikket et mangs flink an. Saxo vertelt et verhaal oaver Thyri vöäle fantastisker as Aggesen. Dårümme krigt Saxo noch wal es kritik.
Een paar geleyrden, so as Sigurd Kværndrup, hebbet andere uutwydingen en fastasmen in de skryverye van Saxo bekeaken. Wat meynden dat Saxo nit gewoon mär vermeynd wåre noordske en baltiske volksverhalen verdraiden, mär der wat nys med wul bereiken; et sul den achtergrund weasen wårup et däänske volk syne instituten must bouwen en medgån up krüüstochten.
Wat upvalt is dat nå Absalon synen doud in 1202 Saxo Grammaticus anders güng skryven. De nu eyrste neagen böke wörden nå Absalon synen doud eskreaven en drait vöäral üm mytology. Disse steaket so slim af teagen de andere böke dat geleyrden selvs ne andere indeyling vöärstelt: de mytiske (I - IX) en historiske böke (X - XVI). De lätste sint beskryvingen up basis van Absalon's herinneringen.
Mikronesië
thumb|300px|Kaarte van Mikronesië Mikronesië is nen gaddernaam vuur doezende kleane eileandkes in den Stillen Oseaan. Samen met twee aandere gaddergroepen (Polynesië en Melanesië) vörmet et et wearlddeel Oseanië. In et westen van Mikronesië lignt de Filipienen, in et zuudwesten Indonesië, in et zuden Papoea-Niej-Guinea en Melanesië, en um et zuudoosten en oosten lig Polynesië.
Laandbeskriewing
Mikronesië hef mear as viefdoezend kleane eileandkes, dee verdeeld lignt oawer een fleenk deel van den Stillen Oseaan. Et ennigste bekeande Mikronesiese keaizerriek lea in Yap.
Den naam Mikronesië is vuur esteeld duur Jules Dumont d'Urville in 1831 um et van de rest of te zeunderen. Doarvuur wör aait den naam Polynesië broekt vuur alle eileande in den Oseaan.
Mikronesië hef acht stoaten. Stoatkundig ezeen is et verdeeld in acht territoria:
Steyngrove van Wenters
De Steyngrove van Wenters is nen dagbouwgrove by Ratum, Wenters wår kalksteyn uut de Muschelkalkformaty (240-236 miljoon jår eleaden) wördet ewönnen. De grove is aktiv sinds 1932 en is teggenswoordig eigendomme van Sibelco (wördet gebruked döär öäre underneaminge NV Winterswijkse Steen- en Kalkgroeve). De Muschelkalkformaty uut et Trias kümmet hyr (so good as) an de uppervlakde, de ewünnene steyne wördet verwarked as kalksteyne en dårnevven kümmet verskeidene mineralen vöär, so as markasit, galenit, kalcit en pyrit. Ouk bint der wat fossilen en poutafdrükke en botresten (van den Nothosaurus) van sauriers evunden. De oustelike grove is neet meyr in gebruuk en is nu nen natuurgebeed.
Slagenlandskap
Meystal wördt et landskap ekenmarked döär ströykenverkaveling. Et is en landskap wårby verkaveling in smalle bånen dee slagen ov ströyken wördet enöömd hevt plåtsevunden.
Pennsylvanie
Wat grötde angeyt is Pennsylvanie den 33. ståt en hevt vulgens ne telling van 2010 up veer ståten nå de meyste inwoaners. Pennsylvanie's twey grötste städen sint Philadelphia (1.580.863 inwoaners) en Pittsburgh (302.407). De höyvdstad is Harrisburg. Et hevt 225 km an waterlyne, langs et Eriemear en de rivyr de Delaware.
Den ståt is eyne van de 13 oorsprungelike ståten van de Vereynigde Ståten. Et wör sticht in 1681 döärdat et as köäninglike skenking an William Penn dån wör, de söäne van de naamgeaver van den ståt. Langs de rivyr de Delaware was ooit de kolony van Nysweyden. Pennsylvanie was den tweyden ståt wat de amerikaanske grundwet annöäm, up 12 december 1787. De Unafhangeliksheidshalle, wår as de amerikaanske unafhangelikheidsverklåring en de grundwet upesteld wörden, steyt in Philadelphia. In den Amerikaansken Börgeroorlog wör de Slag by Gettysburg in et süden van den ståt uutevöchten.
Landbeskryving
Pennsylvanie meat 274 km van noord når süüd en 455 km van oust når west. Dårmed hevt et ne uppervlakde van 119.283 kilometer in et veerkant. Döär et afwesselende landskap is et in te deylen in vyv streaken: et Allegheny-hougland, Richel- en dalstreake, Atlantiske küstvlakde, Piedmont en de Erievlakde.
De Delaware, Susquehanna, Monongahela, Allegheny en Ohio sint de grötste rivyren in de ståt. Andere belangryke ströyme sint de Lehigh, Toughener en Öälykreek.
Gröttere nömenswaerde städen sint:
Volk
In 2019 had Pennsylvanie ungeväär 12.801.989 inwoaners. Dårvan nöömt sik 28,5% düütsken afstammeling, 18,2% yrsk, 12,8% italiaansk, 9,6% afrikaansk amerikaansk, 8,5% engelsk, 7,2% poolsk en 4,2% fransk amerikaansk.
De hardstgroiende grup sint de latynsk-amerikanen. Öär getal nöäm to med 82,6%. De meysten dårvan kummet uut Puerto Rico.
Språken
De de fakto officiele språke van den ståt is engelsk, mär en deyl van de inwoaners sprekt ouk pennsylvanisk düütsk. Dee name sorget in et Engelsk vöär verwarring ümdat see et selv Dutch nömet, wat rechtevoord "uut Neaderland" bedüdet. De meyste sprekkers sittet in de Olde Amish-gemeynskappen. Dårbuten is et håste vord, al sint wat wöörde in et lokale engelsk terechtekümmen.
Gelöyv
De meyste inwoaners 53% nöömt sik gelöyvig. Dårvan sint 47% ne ård protestantsk. Roumsk-Katolik sint der 24%. By de telling van 2014 gavven 21% an dat se neet-gelöyvig warren. Hindustanen maket 1% uut, jöäden 0,8% en islamiten 0,6%.
Geld
Med en BBP van $803 miljard hevt Pennsylvanie de sesde-grötste ekonomy van de VS. As et nen selvstandigen ståt was, stünd et 19. up de lyste van grötste ekonomien van de wearld. Et grötste uutvoorprodukt is stål. Dårnöäst doot de pennsylvaniske buren et good in champignonkweaken, appels, karstböyme, eier, grössouden, mais en drüve.
Khoisan (volk)
Khoisan, of volgens de hüdige khoekhoegowab-skryvwyse Khoe-Sān (uutspreaken as [kxʰoesaːn]), is ne sammelnaam vöär de inheymske lüde in et süden van Afrika. Dåründer valt de Khoekhoen en de San. Se wordet ouk wal es büskesmänne nöömd (afrikaansk: Boesmans en engels: Bushmen, når et neaderlandske bosjesman en Saake in et Nǁng).
Med name de khoekhoen warren eyrder bekend as hottentotten, ne onomatopee uut et neaderlandske hot-en-tot vöär de klikgelüden dee in de Khoekhoespråken vöärkoamet. By öäre vroge kolonisaty van de Kaap gavven de neaderlanders de khoekhoen drank üm se uut te lokken nen rituelen dans up te voren. De tekst by de dans klüng vöär neaderlanders as "hot-en-tot".
Van de Sān wördt vake dacht dat se jager-sammelders sint in de kalahariwööste en deylen van Botswana, Namibie, Angola, Zambia, Zimbabwe, Lesotho en Süüdafrika. Et woord sān kümt uut de khoekhoe-språke en bedüdet enkel sammelders ("dee wat saken van de grund upkryget") dee gin vey holdet. Sou gebröäken se et vöär alle jager-sammeldergrupen in südelik Afrika en slöög et vöäral up de leavenswyse, nit up volksafkoamst. Khoekhoen hevt an de andere kante wal ne etniske bedüding en slöt up een antal grupen dee nauw verwante språken küürt. See leidet een bestån van herders in de Süüdafrikaanske Kaapstreake en Namibie, wår as de khoekhoevolker nama en damara leavt.
De khoekhoestreaken en sān wordt under de term khoisan evöngen. See sint de volker van vöär de vermeynde bantu-trek, ungeveyr 1500 töt 2000 jår terügge.
Vöäle khoesānvolker sint rechtstreykse afstammelingen van ne vroge verspreiding van de moderne menske når südelik Afrika, vöär 150.000 jår eleaden. Öare språken hebt een antal typologiske oavereynkoamsten, mär dat geyt vöäral um de klikkonsonanten. Se sint nit terügge te leiden töt eyne deylde vöärolderspråke. Rechtevoord gevt et teminste drey språkfamilys: (khoe-kwadi, !ui-taa en kx'a). Geleyrden hebt bewäärd dat de khoekhoeǁaen (khoekhoevolker) in de latere Steyntyd når südelik Afrika henkoamen sint en möägelikerwys oavernöämen döär bantuvolker.
Naam
De samenstelde naam Khoisan is ne hüdige antropologiske vinding dee vanaf begin van de 20e eywe in bruuk rakeden. Khoisan wör vöärsteld döär Leonhard Schulze in de jåren '20 en wyder verbreided döÄr Isaac Schapera. Vanaf de jåren '60 raket et wyder in gebruuk, vöärnamelik döärdat Joseph Greenberg de språkfamily van khoisanspråken vöärstelden.
De khoesān wörden in et verleaden ouk andüded as were Kaapswarten of Westkaapswarten üm se te underskeiden van Bantu- en Kongo-lüde, dee vake ne Niger-Kongospråke küürden.
Donjon
thumb|Nen donjon in [[Rouen, Frankriek]] Nen donjon is nen middeleeuwsen wontoorn, al dan neet ebouwd op ne motte. De eerste donjons waren van holt; later, noa de (her)uutvinding van den baksteen, wodden zie van baksteen ebouwd. Den name is van Latiens-Germaansen eursprong.
Khoisan (volk)
Naam
De term Khoisan (ouk wal skreaven as KhoiSan, Khoi-San, Khoe-San ) wördt ouk in Süüdafrika gebruked üm sikselv an te düden seyd de afskaffing van apartheid. Vanaf 2010 is der ne aktivistiske khoisanbeweyging dee erkenning en landrechten wil.
Donjon
Inwendig bevat den toorn oet 3 tot 6 kamers boaven mekare, dee eurspronkelek elk ne hele verdeping besloat. Mangsmoal had minstens énen kamer ne stokplaatse. De oldste wontoorns hebt nen ingang boaven de begoane grond, zodat den kelder, den mangs van n tongewalf veurzeen was, alleneg van binnenoet toogankelek was. De ni-jere wontooorns hebt eure ingänge op de begoane grond.
Khoisan (volk)
Geskydenisse
Dacht wördt dat de vöärolden van de hüdige khoisan 150.000 jår terügge al når südelik Afrika tröäken, meskeen wal vöär 260.000 jår, sou dat by den anvang van de MIS 5, de "megadrought", 130.000 jår terügge, der twey vöäroldergrupen warren: draegers van mt-DNA haplogrup L0 in südelik Afrika (de vöärolders van de Khoi-San) en draegers van haplogrup L1-6 in midden- en oustelik afrika (de vöärolders van de rest van alle lüde).
Donjon
Nen donjon was anvanklek n zelfstaandig bouwwark. In völle gevallen wodden rundumme den donjon in de löp van de tied aandere gebouwen ebouwd, of wodden den donjon op-enommen in nen ummuurden vesten. Zo ontwikkelden zich et kasteel, woarbi-j den donjon deenden as leste toovlöchsoord.
Khoisan (volk)
Geskydenisse
Döärdat se sou vroo al uutbreidden en uut mekander güngen, warren de Khoisan tüsken 150.000 en 70.000 jår eleaden de längste tyd up de moderne menskelike tydlyne de gröätste grup mensken, töt dat se vanaf dee tyd sou händig an Eurasie intröäken. Se warren vöäle wydverbreider as nu. Öär terügloup in antallen hevt vöäral te maken med de Bantu-trek. Se woaneden verspreid oaver südelik en süüdoustelik Afrika. Ouk was der ne anmarkelike terügtrek van L0-draegers når oustelik Afrika tüsken 120.000 en 75.000 jår terügge. Rito et al. (2013) meynt dat dårdöär meskeen wal de groute uuttocht uut Afrika van 70.000 jår terügge up gang köäm.
Donjon
Et sprök vanzelf dat dit eenvoldige soort kastelen völle ebouwd is deur den neet-riekn adel, de neet-edele vri-jen en leu dee tot de ridderklasse beheurden.
Khoisan (volk)
Geskydenisse
"Teagen 130.000 jår eleaden leavden twey verskillende grupen moderne mensken nöäst mekander in Afrika: breyd enöämen de hüdige Khoe- en San-volker in et süden en ne tweyde meyr midden-oustelik afrikaanske grup, dee de vöärolders sint van de meyste andere volker up de wearld. Vroge moderne verspreiding van de menske kümt oavereyne med klimaatveranderingen, med name de tropiske afrikaanske 'megadröygtes' van MIS 5 (marine-isotoop nivo 5), 130k-75k jår terügge. Tegenstrydig genog kan dat sorgd hebben vöär verspreiding når Midden- en Oustafrika en de dårupvolgende uuttocht uut Afrika van lüde med haplogrup L3, ungeveyr 60.000 jår terügge. Binnen haplogrup L0 sint twey süüd-når-oustmigratys te seen. Den eyrsten tüsken 120 en 75 dusend jår terügge löt de eyrste langeafstandsmigraty van mensen seen langs mtDNA en kan de verspreiding van verskillende kenmarken van de moderne menske in gang hebben esat. Ne tweyde, binnen de lätste 20 dusend jår vöär Ld, kan sorgd hebben vöär de spreid van klikspråken in Oustafrika, in teagenstelling töt de eyrdere oavertüging dat de oustelike vöärbealden oaverblyvsels sint van ne öldere, breydere verspreiding."
Carleton S. Coon (1962) köäm med de (inmiddels achterhaalde en as rassistisk bestempelde) term Kaapoide (når Kaap de Gode Hoape) as rasnaam, wårmed de Khoikhoi en San lös van andere subsaharavolker indeyld wörden. Coon (1962) wul de term Negroide afskaffen en de lüde van under de Sahara uut Westafrika musten Kongoide nöömd worden. Cavalli-Sforza et al (1994) köämen med de naam khoisanide. Coon was nit den eyrsten den as upmarkeden dat de Khoisan der anders uutsaggen as de westafrikaansen. Al in 1684 markeden François Bernier et up. Buten de vyv eyrder nöömde rassen stelden hee vöär üm noch meyr indeylingen up te neamen, vöäral vöär de "Swarten van Kaap van Gode Hoape" (Les Noirs du Cap de bonne Esperance). Hee vünd dat dee upmarkelik anders ebouwd warren as andere grupen under de Sahara.
Latere Steyntyd
In de Latere Steyntyd, vanaf 75 dusend jår, hadden de vöärölderlike khoisanide lüde sik oaver et meyste van südelik en oustelik Afrika verspreid. Vanaf 20 dusen jår is der möägelik noch ne tweyde verspreidingsbeweaging te seen, up grund van de verspreiding van haplogrup L0d. Rosti et al. meynet dat der verband is tüsken disse 'jungere' verspreiding en de klikspråken in oustelik Afrika (Hadza-språke).
De sangoakultuur uut de latere steyntyd beslöäg südelik Afrika in deylen wår as jårliksen neaderslag minder is as ne meter. Et lyf van de hüdige Khoisanvolker lykt stark up de olde sangoaanske beynder.
Bantu-trek
Do as de bantu ungeveyr 1500 jår terügge up et süden antröäken, nöämen se een antal klikgelüden en wöörde oaver van de khoisan. Dee sint vandage noch te höyren in et xhosa en zulu. De bantuvolker sullen südelik Afrika teagen de 6. eywe nå Kristus bereiked hebben. De bantus nöämen voordan meyr land in van de khoikhoi, wårdöär dee richting de dröygere deylen van de Kalahari drüngen wörden.
Döärdat se sköäpe, sikken en ander vey hölden in de vrüchtbåre dalen in dee streake, hadden se good te eaten. Dårdöär kunden se ouk in gröätere grupen leaven en de steade inneamen van de san, dee et musten hebben van jagen en versamelen. De bantus, dee wyder warren med burenbedryv en metaalbewarking, groiden härder as de khoisan en wörden de oaverheyrskende grup in süüdoustelik Afrika, vöärdat neaderlandske kolonisten der in 1652 an land köämen.
Nå den intrek van de bantus bleaven de khoisan vöäral westelik van de Groute Viskerivyr in Süüdafrika en wöösten rundum, wår as et dröygere klimaat ungeschikt was vöär de gewassen van de bantuburen.
Moderne tyd
De khoikhoi wordet vöär et eyrste nöömd nå kuntakt med portugeyske verkenners, ungeveyr dusend jår nådat se döär de bantus verdrüngen sint. De europeanen brachten de pokken, wår de khoikoi gin verwear teagen hadden. Öäre antallen daalden. De khoikhoi völlen vaker europeanen an do as de VOC de olde graslanden vöär öäre buurderyen ümslöäten. De sociale samenhang van de khoikhoi wör slim beskadigd en uuteandelik vernetigd döär de koloniale uutbreiding vanaf de 17. eywe. Do as familybände uut mekander völlen, güngen meyr en meyr khoikhoi up buurderyen woanen as deensthöyrigen of as knecht. Anderen wörden upnöämen in bestånde stamverbanden van de xhosa. Georg Schmidt, nen kristeliken sendingswarker uut Herrnhut in et oustdüütske Sassen stichteden in 1738 et dorp Genadendal, den eyrsten sendingspost in südelik Afrika tüsken de khoi in Baviaansklouv in de Rivyrsunderend-bargen. De eyrste europeyske kolonisten trouwden mangs med khoikhoi-vrouwlüde, wåruut ne beste grup van halvbloodlüde untstünd, ouk bekend as de grykwa.
Andries Stockenström begün ne khoi-neadersetting 'Katrivyr' by de oustelike grense van de Kaapkolony. De neadersettingen deaden et heyl best en groiden. Katrivyr was al rap ne slaagde streake dee min of meyr unafhanglik bestünd. De lüde warren anvanglik meyst Afrikaans-spreakende Gonaqua-Khoi, mär de neadersetting tröäk al rap andere khoi, Xhosa en halvblöödte an.
De büskesmanoorlöge warren vöärnamelik een teagenbeweaging van de san up öäre landunteygening.
Teagen et begin van de 18. eywe leavden de khoikhoi in de westkaap readelik samenwarkend med de neaderlanders. Teagen et ende van de eywe, warkeden de meyste khoisan as 'arbeiders', nit heyl verskillend van slaven. Wo wydter de arbeider van Kaapstad was, wo lastiger et was üm ougst en burenupbrengsten når de markten te krygen. Döär weidevergönningen up et noorden van de Bargrivyr köäm de kolonialisering good up gang. Döär disse ruilverkaveling rakeden de khoijou land en vey kwyt, nöäst sociale, ekonomiske en politike untwikkeling.
By de volkermoord van Herero en Namaqua in et Düütsk Süüdwestafrika wörden 10.000 Nama vermoord tüsken 1904 en 1907.
De san van de Kalahari wörden beskreaven in Specimens of Bushman Folklore (Vöärbealden van büskesman-volksverhalen) döär Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd (1911). Döär den afrikaner skryver Laurens van der Post wörden se in de jåren '50 by een gröäter publik bekend, in ne sesdeylige filmdokumentaire. In et Centrale Kalahari Wildreservaat van Botswana, wat in 1961 stichted wör, möchten de san öäre traditionele leavenswyse blyven volgen. Töt de jåren '90, do as de regeyring van Botswana de inwoaners van de Kalahari buten et reservaat begün te setten. In 2002 stoppeden se ouk med deenste leyveren an de inwoaners. Dårup begün nen juridisken stryd, wårnå in 2006 et höygere rechtshov van Botswana oordeylden dat de inwoaners unvrywillig en ungrundwettelik uut et reservaat verdreyven warren. Toch bleaven se de san verhüsen, wårup in 2012 de Basarwastam een uproup an de Vereanigde Natys deade üm de regeyring te dwingen öäre rechten te achten.
Vanaf de afskaffing van Apartheid in 1994 gebruket de khoisan de term khoisan vaker üm sikselv van de bantumeyrderheid te underskeiden as de "eyrste inwoaners". In 1997 höld de Universiteit van Westkaap ne konferenty oaver "Khoisan-identiteiten en kultureel arvgood". Vanaf 2015 wördt der voordan vaker spröäken oaver khoisanaktivisme.
De süüdafrikaanske regeyring löät khoisanfamilys (töt 1998) land terügneamen wat se vöär 1913 ouk hadden. Mär den underdirektöör vöär landterügvråg, Thami Mdontswa, segt dat der eyrst ne grundwetswysiging müt koamen as de khoisan noch meyr land van vöär 9 juni 1913 wilt terügvrågen.
Språken
In 1955 stelden Joseph Greenberg de khoisanspråken as samenhangende grup vöär. öäre genetiske relaty wör later in de 20. eywe betwyfeld. De term wördt nu vake vöär et gemak gebruked üm genetiske eynheid te umseilen, ungeveyr sou as "papua" en "australiske språken". et belangrykste verbindende kenmark is öäre klikgelüden.
Meysttyds wordet se in twey språkfamilys indeyld, med dårnöäst een paar möägelike språkeilanden.
DeKx'a-family wör vöärsteld in 2010, wårin de ǂ’Amkoe (ǂHoan) språke med de ǃKung (Juu) dialekt een grup förmet. !Kung besteyt uut ungeveyr een dosyn dialekte, sunder düdelike afbakening der tüsken. Sands et al. (2010) stelt ne verdeyling in veer grupen vöär:
De khoi- of khoespråkfamily wördt underverdeyld in Khoikhoi (Khoekhoe en Khoemana-dialekte) en ne Kalahari-tak (Tshu–Khwe). Under de Kalahari-tak valt et shua en et tsoa (med dialekte ), en Kxoe, Naro, Gǁana and ǂHaba (med dialekte). Khoe wördt ouk wal es up eyne lyne sat med et Kwadi ("Kwadi–Khoe") en med minder seakerheid ouk med et sandawe van Tanzania ("Khoe–Sandawe"). Ouk de tanzaniaanske hadzaspråke wördt ouk as khoisanspråke seen ümdat et klikgelüden hevt.
Genetiske en lyflike kenmarken
Charles Darwin skreav in The Descent of Man in 1882 oaver de khoisan. Hee skreav dat öäre steatopygia evolueerden döär seksuele köäse en dat "et achterste deyl van et lyf up prachtige wyse uutsteakt".
In jåren '90 bleak uut genoomundersöök når wearldbevolking dat et Y-chromosoom van Sankearls bepålde polymorfiske patronen hevt dee anders sint as van alle andere volker. Ümdat et Y-chromosoom van geslacht up geslacht good bewård blivt, wördt dit soort DNA vake gebruked üm te bepålen woneyr as verskillende undergrupen van mekander lösrakeden. Et is med andere wöörde ne gode anwysing vöär de lätste deylde vöärolder. De undersökers bewäärden dat de san sik as eyne van de eyrste menskengrupen afsplitsden van de meyst recente deylde vöärolder van alle lüde up de wearld.
Tweantekanaal
right|thumb|250px|t Tweantekanaal bie de Dochterense brugge in de buurte van Lochem t Tweantekanaal is ne waterweg in de Neerlaandse proveensies Geelderlaand en Oaweriessel, den't de dree grote steaden van Tweante (Almelo, Hengel en Eanske) anslot op n laandelik netwoark van rivieren en kanalen. Umdet der ne vertakkige noar Almelo löp, hef t Rijkswaterstaat aait oawer "Tweantekanalen".
Beaide kanalen (Zutfen - Eanske en t ziedkanaal Dealden - Almelo) wörd beheard duur Riekswaterstoat. t Kanaalpaand Eefde - Dealden is 33 km laank, n ziedsproonk Dealden - Almelo is 15 km en de kanaalpaanden Dealden - Hengel en Hengel - Eanske zeent 9 en 5 kilometer laank. Doarmet is t kanaal in totaal 65 kilometer.
Tusken 2004 en 2007 wör t Tweantekanaal breder emaakt en oet edeept, van ne klasse IV töt ne klasse Va waterweg. Det hoold in det n Groot Rijnskip (max. 11,50m breed, ne deepgaank van 2,70m en ne leankte van 110m) oawer t kanaal kan goan. n Voargaank is 5 meter depe, terwiel at de dreampeldeepte bie de boawenduren van alle skotsluzen 3,75m oonder kanaalpeil is.
Tegelieke met t oetdepen hebt ze t kanaal ook breder emaakt. Zo hebt ze tusken Goor en Dealden t kanaal van 40 noar 51 meter breder emaakt. Hierbie hebt ze ook natuurvreandelike wallen an elegd. Doar köant bievuurbeeld rees dee't in t water zeent ekömmen, wier op de kaante kommen. Ook he'j non verskeaidene paaiplekken vuur de visken emaakt. t Zaand det ze hebt of egreawen, hef Riekswaterstoat direks wier gebroekt vuur t anleggen van n niej stuk snelweg bie Almelo, terwiel at Zwoarkeies dee't bie de verbreding noar böawten kömmen wier bie n anleg van n boadem en wallen gebroekt wörren.
Geskiedenisse
Hoowal t eerste plan vuur n kanaal noar Tweante al in t middeln van t 19e joarhoonderd besteund, begunnen ze der pas an in 1930, noa 25 joar disterieje oawer acht oontwoarpen. t Kanaal was bedoold vuur anvoor van groondstoffen vuur de Tweantse textielnieverheaid en vuur de anvoor van steenkool oet de mienen in Lembörg. t Grötste deel is an elegd as woarkverskaffing tiedens de krisis en is duur woarklozen met ne batse en skoefkoare egreawen.
In 1938 was t kanaal kloar. In 1953 was n ziedsproonk noar Almelo ook kloar, zodet ook de hawen van Almelo en t Kanaal Almelo - De Haandrik der op an eslötten warren.
Rechtevoort
Vandage n dag gebroekt ze t kanaal um zaand, greante, zoolt en beestevoor te vervoren.
In 1996 wör der in Eanske 432.277 ton elöst of elaan, en in Hengel 2.322.270 ton. Doarnöast is t n geleefd kanaal vuur de plezeervoart en hengelsport, en wörd t gebroekt vuur ofwatering. In vroger tieden wör t ook gebroekt vuur dreenkwater in Eanske. Bie de lönnekerbrugge deden ze hierumme water oet t kanaal poompen en duur greante- en zaandbedden eleaidet. Dit zorgen vuur ongevear 80% van t Eanskese dreenkwater.
Vuur de ofwatering van alle bekken dee't oetkomt in t kanaal zeent bie de gemoalen van Dealden en Eefde ofloatwoarken emaakt. In totaal kan t kanaal 190.000 liter water per sekoonde ofvoren.
left|120px|Woarskouwingsbröd Vuural op t kanaalpaand Hengel - Eanske doot völle wedstriedroeiers oefenen. Noa verskeaidene anvoarings tusken vrachtskepe en disse roeiers zeent lear- en oetwisselingsprojekten estartt um mear oonderling begrip te kweken tusken disse verskillende kanaalgebroekers. Vuur de beroopsvoart zeent op alle sluzen woarskouwingsbrödden op ehöngen um de skippers acht te loaten gewen op disse roeiers, terwiel at de roeiers eneugend wörren um könnig te worden met t zicht vanof de brugge van t skip en de besteurboarheaid van binnenskepe.
Skotsluzen
thumb|Sluze van Eefde t Totale verskil in heugte tusken Zutfen en Eanske is 21 meter. Um det verskil liek te trekken hef t Tweantekanaal dree skotsluzen. Bie Eefde is t verval bie normale waterstaand van n Iessel 6 meter, mear det kan verskillen tusken de 2 en de 7,5 meter. Bie ne lege waterstaand van n Iessel (oawer de 6 meter verval) gebroekt ze in Eefde ne extra sluzenkolk um t verval te verwoarken. De sluze van Dealden hef n verval van 6 meter en de sluze van Hengel hef n verval van 9 meter. In n ziedsproonk noar Almelo he'j gin skotsluzen.
Vuur alle dree de sluzen is n skotkolk 12 meter breed en 140 meter laank, woerbie 134 noodzakelik is. De sluzen van Eefde en Dealden hebt hefduren. De sluze bie Hengel hef an de westerziede rolduren en an de oosterziede ne hefdure en is doarumme in Neerlaand n algerak.
Umdet t verval zo groot is, geet der bie t skotten völle water verlöaren. Um dit recht te trekken is doarumme nöast alle sluzen n gemoal eplaatst det water in de heugte poompt. Bie t skotten in Hengel verbroekt ze bievuurbeeld 15.120 m³ water, woerduur't der in totaal op t hele boawenpaand (t heugere stuk water) 5 cm meender water keump te stoan. Um dit wier liek te kriegen kan t gemoal van Hengel 6 m³ per sekoonde wierumme poompen as alle dree de poompen anstoat.
't Huys Dever
thumb|200px|'t Huys Dever 't Huys Dever in Lisse is nen donjon, den nog resteert van n verstarkt huus uut de Middeleeuwn. 't Huys Dever steet an den Heereweg 349 A in Lisse.
Dit bouwwark is nogal bezunder, umdat in Hollaand nauweleks zonnen donjon bewaard eblaeven is deur veule oorzaken, zoas: verwoosting bi-jveurbeeld veurofgaond an et beleg van Leiden, braand (Ruïne van Teylingen), ingriepende verbouwingen, enzowieter.
Chillhop
Chillhop (untspannen hiphop, ouk wal Lofi hiphop nöömd) is ne musiksoorte dee is afleided van hiphop. Et wördt kenmarked döär sik herhalende lange, warme jazz-akkoorden (meyst up ne elektriske piano of gitaar) en een swår drumritme. Et tempo van chillhop ligt rund de 80 BPM. Vöäle nummers hebbet ginne düdelik afbakende melodylyne. Döär mekander wördt der nit in esüngen of räpped, med uutsundering van nen enkelen flard up den achtergrund. Ouk sit der vake achtergrundgelüüd in van olde grammofoonplaten, reygen of kafeegelüden.
Et drumritme, de beat, is vake 'uutkleydet' töt enkel ne groute trumme, kleine trumme en hihat dee in veerkwartsmåte spöälet. De hihats wordet nit up strakke intervallen spöäld en ouk de kleine trumme (of rimklik) kümt vake net nen tik te vroo of te late. Dit gevt et een wat 'slordig' of 'achtelous' gevööl.
Döärdat chillhop een når verholding kort akkoordenverloup hevt (neet meyr as veer måten) wat sik steyds herhaalt en der niks düdeliks uutspringt, düt et fråi dröymerig en mangs melancholisk an.
Baarlo
Baarlo kan verwiezen naor:
Luxembörgs
thumb|250px|t Natsionoale motto van Luxembörg ien t Luxembörgs: Mir wolle bleiwe wat mir sin thumb|250px|Mìnsken worden ien t gebaauw van de Road van de Europese Unie ien Brussel, tiedens de Luxembörgse veurzitterschop ien [[2005 begrout ien t Luxembörgs]] t Luxembörgs (aigen noam: Lëtzebuergesch, IPA: ) is n Middelduutse toal dij veurnoamelk sproken wordt ien t Groothaartogdom Luxembörg. Doarnoast wordt t ook nog sproken ien Belgie rond Sankt-Vith (Zënt-Vaït) en rond Oarlen (Arel), ien n leutje dail van Duutslaand ien t westelke Aifel, rond Bitbörg (Béibreg), ien n stukje van Fraankriek ien t noorden van Lotheerns, rond Thionville (Diddenuewen) en immigraantengemainschoppen ien nije wereld.
Luxembörgs is n Mouzelfraankisch (Duuts) dialekt, dat deur de ienheemse bevôlken van t Groothaartogdom Luxembörg ien t doagelks leven broekt wordt en deur n groot dail van de boetenlaanders ien Luxembörg verstoan wordt, t is dan ook de hoestoal van tachteg perzìnt van de Luxembörgse bevôlken. t Luxembörgs wordt in totoal sproken deur sikkom 300.000 mìnsken.
Deur de slechte herinnerns aan de Duutse bezètten ien Twijde Wereldkraig vinden veul Luxembörgers t nait zo pretteg as boetenlaanders heur omgaangstoal n Duuts dialekt nuimen. Zee stoan der op dat Luxembörgs as n apaarte toal zain worden mout. Nou binnen de verschillen mit t Hoogduuts ienderdoad zo groot dat aine dij allìnd Hoogduuts kìn (grode) muite het om t Luxembörgs tou verstoan. Aan de aandere kaant binnen de verschillen tussen Luxembörgs en Hoogduuts minder groot as tuzzen bieveurbeeld t Nederlaands (Nederduuts) en Duuts (Hoogduuts).