cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stadsrechten
Achtergroand
Vanof de 13de eeuwe wödden bepoalde rechten ok lös van den heer ofekundigd. De toon riezende machtige Vloamse steadn Gent en Brugge waren hier et eerste met. Laandsheern probierden wal zeggenschop te holden op de samenstelling van et stadsbestuur. Het dool van de stad was deurgoans derop ericht um doar helemoal vri-j in te wödden. In latere eeuwen was et mangs den geldnood van laandheern, den dertoo leidden dat de steaden uutbreiding van eure rechten kochten. Stadsrechten brachten dus walvoart en walvoart bracht stadsrechten. Zo wisten steaden noa verlöp van tied ne hoge moate van zelfstandegheid te verkriegen. Der waarn steadn dee zelfs wissen uut te greujen tot stadstoaten (zelfs noe vörmt Hamburg en Bremen in Duutslaand nog aparte Bundesländer). Grunnen (mit ziene Ommelaanden) was tot de Habsburgse machtsoavernoame in dit gewest (1528) begin 16de eeuwe binnen de Nederlaanden de stad die et meest noar dizze benaming op weg was. Den macht in de stoaten van den Nederlaandse en Belgiese gewesten lag ende 15de eeuwe al in gans belangrieke moate bi-j de steadn.
Den graaf van Vloanderen verleenden in de 12de eeuwe stadsrecht an n tröpken plaetse in Zeeuws-Vloanderen, under aandere: Eerdenburg, Hulst, Beervleet. Zi-j waarn gebouwd op de rechten dee de stad Atrecht in de löppe van de joaren mit de Graven van Vloanderen was oaveren-ekommen. De Hartogen van Broabant vörmden noa de Graven van Vloanderen as et woare den tweeden trop “stadsrechtverleaners” in Nederlaand, zi-j namen de rechten van Leuven as veurbeeld. Et Deaventerse stadsrecht gold as veurbeeld veur alle Oaveriesselse steadn, en dat van de stad Utrecht dus veur de oaverege Utrechtse steadn. De Hartogen van Gelre namen de stadsrechten van Zutfent as veurbeeld. De graven van Hollaand dee den lesten groep “stadsrechtverleaners” vörmden namen et Leuvense model oaver.
Deventer en Nimweage* vörmt in zeker opzicht ne uutzundering binnen de Nederlandse steadn. Zi-j waarn anvankelek vri-je riekssteadn binnen et Duutse riek. Deventer dat in et Oaversticht (Oaveriessel) lag was doardeur neet schatplichtig an den Bisskop van Utrecht. Nimweage (et Riek van ~) was korte tied tot de inlieving van de stad deur Gelre (1247) nen stadsstoat. Hoo wieter in de 13de eeuwe den macht van den Duutsen keizer ofnam, nam umgekeerd den macht van de lokale heern too, en stelden dizze vri-je riekssteadeleken toostand neet völle meer veur. Moar beide steadn blevven wal machtege plaetse binnen et Oaversticht en Gelre. Deventer was tot de vörming van de Republeek 1580 den 'primus inter pares' (eersten under gelieken) van de Oaverstichtse steadn. (*de stadsrechten van Aken waarn et veurbeeld veur de Nimweagse; veur Deventer is dit neet bekend).
De Habsburgsen machtsoavername in de 1ste helfte van de 16de eeuwe betekkenden nen sterke inbooting van den macht van de steadn. Noast den stried oaver de vri-jheid van godsdienst was den onvrea hieroaver (“et verlees van veurrechten”) et belangriekste gevolg van den opstaand in de Nederlaanden dee in de joaren ’60 geleidelek uutgreujden tot nen echten gewoapenden stried. Uutendelek leidden dizzen opstaand tot et uut-envallen van de Habsburgse Nederlaanden in de Spaanse Nederlaanden (noe België) en de Republeek der 7 Vereanegde Provinsien. In de Republiek bezetten de steadeleke patriciaten de machtegste plekken in de stoaten en wierd den adel bi-jnoa van invlood berooft.
Rechten
Stadsrechten hadden betrekking op zaken as:
Et gebeed buten ne stad kon mangs laandsrecht kriegen. Zo kreggen Kennemerlaand en West-Frieslaand van de graven van Hollaand n laandrecht. Deurgoans gold wal dat stadsrecht veur landsrecht ging.
Ende van stadsrechten
Uut Artikel 25 van de "Stoatsregeling" 1798:
Den Haag
Den Haag is ne bi-jzunder geval, mangs wöd dizze stad beschouwd as et grootste darp van Europa, umdat officieel nooit stadsrecht is egeaven. Helemoal juust is dat neet want Den Haag kreg stadsrechten in 1806 (Lodewiek Napoleon), bekrachtigd in 1811 (Napoleon Bonaparte) (howal dizze feajlek symbolies bunt). Moar ok doarveur kreg Den Haag bi-jzundere rechten, dee et wal degelek tot ne stad maken:
Strötsingen
Strötsingen is, liek de noam al vermouden dut, t singen woarbie veul gebroek maokt wordt van de ströt, dat wil zaegen, de regioon onder de stembanden. Der binnen twij soorten strötsingen:
Dizze vörmen van singen kommen veuraal veur ien de Arktieze en Subarktieze regionen op eerde zo as t Eskimogebied ien t noorden van Kanada en Siberië ien t noorden van Röslaand. t Komt ook veur ien zentroal Azië. t Katajjaq komt veuraal veur ien Amerikoa, ien tieds dat t Overtoon singen veuraal op t Euro-Azioatieze kontinent veur komt.
Inowieties strötsingen
De Inowietieze (Eskimo) stammen ien t noorden van Noord-Amerikoa en Gruinlaand hebben n laange traditsie wat t strötsingen aangaait. Dit wordt van oldsheer doan deur twij vraauwluu dij mit zien baaident klanken ien n bepoald ritme tou heuren brengen. Dizze klanken worden zowel maokt tiedens t oetoadmen as bie t ienoadmen. Hierdeur kin man n konstant ritme aanholden. De klanken zollen ien t westen omschreven worden as "schroapend", as of man n kloet ien de keel het en dijent der oet wil trillen. Doardeur wordt dizze vörm van singen nait deur elkenain as 'mooi' omschreven, maor zangtechnies zain is t n haile biezundere kunst. Ondanks dat t hail belastend liekt en heurt, is dat t nait veur de zangers zulf.
Overtoon singen
t Overtoon singen gaait maisttieds allendig, maor voak wel mit n instrument, zo as n trom of n snoarinstrument. Binnen Overtoon singen bestoan ook weer verschaaidene varianten woarvan Sygyt en Kargyraa de bekaendste binnen. t Kargyraa is t beste veurbeeld van Overtoon singen. Man opent en sloet de stemplooien om de grondtonen tou n maximoale resonantsie op en deel te bewegen en zo de juuste klank te kriegen. Voak binnen de klanken dij hier oet kommen leeg en n bitke krakkerig. Bie Sygyt daauwt man de tong tuzzen de tanden en let n lutje gatje over woardeur man t geluud drokt woardeur der noast de klank, voak n ea (ì), ook n flööitachtig geluud bie komt. Dit geluud verliekt man wel ais mit n Hindoestoanse Sitar, deurdat ook doar n 'achtergeluud' bie zit woarvan t liekt as of dij lösselk op en neer gaait.
Den Diek
Den Diek (Nederlands: Nieuw-Dijk) is n darp in de gemeente Montferland in de provinsie Gelderland in Nederland. Tot 2005 beheurde t tot de gemeente Diem. t Darp hef 1500 inwoners.
De katholieke karke van Den Diek heet de Antonius van Paduakarke. Ook hef t darp n eigen schutteri'j, zo as elke kern uut de olde gemeente Diem. De schutteri'j is enuumd naor Sint-Antonius en is de grootste van de veurmaolige kring Diem now kring Montferland.
Lool
thumb|200px| Lool (Nederlands: Loil) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland, in den streak den Achterhook, in Nederland. Het hef een inwonerantal van umsgeveer 1900 inweuners.
Het dorp wodden veur ut eerst enuumd in 1178, al was de name toen nog Loel. Lool hef een windmölle, de Korenbloem, een katholieke karke (Onze Lieve Vrouw Onbevlekt Ontvangen) en een basisskole (Daltonbasisskole, enuumd noar Sint Jozef). Ok hef ut verschillende sport- en vri-jetiedsverenigingen. Het darp is tevens bekend vanwaege het grote carnaval (één noa grootste optocht van Nederland). Ieder joar vertrekt vanuut Lool disse bonte stoet noar de vroggere heufdplaatse van de gemeente Diem woar Lool tot 1 januari 2005 bi-j heurde.
Vet
thumb|right|De algemeane [[structuurformule van ne triglyceride.]]
Vetten bestoat grotendeels uut (triglyceriden). Dat bunt esters evörmd uut glycerol, nen tri-funktioneel alkohol, en 3 vetzuurmolekulen. Et soort vet wöd bepoald deur de doarin anweazege vetzuren en de andere al dan neet verzeepboare bestanddelen.
Legeduurswoold
Legeduurswoold (Nederlaans: Laagduurswoude) is een buurtschop in et Ooststellingwarfse dörp Makkinge, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Stökkum
Stökkum (Nederlands: Stokkum) is een darp in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.
Stökkum ligt schilderachtig an de voet van de Hulzenbarg dèn een deel is van Bargherbos, better bekend as et Montferland. De ligging middenin het heuvelachtige natuurgebied Montferland drig bi-j tot de schoonheid van ut darp. Stökkum hef umsgeveer twaalfhonderd inwoners. In Stökkum steet ok de Düffels möl.
25 meie
De volgende gebeurtenissen vunnen of vienen plak op 25 meie
Bad Doberan
Bad Doberan is ne stad in den Duutsen deelstoat Mekelenborg-Vuurpommeren. t Ligt in de laandkraits Rostock. De stad het 12.107 inwoners (2015).
De naeme Villa Slavica Doberan wodde schriftelik veur et eerste nuumd in et jaor 1177. 1288 kreeg Bad Doberan stadsrechten.
Bad Doberan hef een eigen laegere schole, et Friderico-Francisceum.
Vethuzen
Vethuzen (Nederlands: Vethuizen) is een kleine buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland.
Partikel
Partikel (van et latynske particula/particulum; verkleiningsvörm van pars; "et deyl") kan verwysen når:
Omrop Fryslân
Omrop Fryslân (Stellingwarfs: Omroep Frieslaand) is ien van de ooldste regionaole radio- en tillevisieomroepen van Nederlaand. De omroep zendt uut in de perveencie Frieslaand.
Geschiedenis
De eerste uutzendings waren via de Regionale Omroep Noord (RON) in 1946. In de jaoren '50 wodde RON ommezet in RONO (Regionale Omroep Noord en Oost). In 1978 wodde de RONO opsplit in drie zenders: Noord, Oost en Frieslaand. In 1988 gong Radio Fryslân zelsstandig veerder as Omrop Fryslân.
In 1994 begonden Omrop Fryslân mit tillevisieuutzendings van een ure. Inkelde jaoren laeter wodde begonnen mit et uutzenden van een pergramme van aanderhalf ure, dat de hiele naachte herhaeld wodde.
Inhoold
In de pergrammes van Omrop Fryslân wodt veurnaemelik Fries praot. Bi'jtieden bin d'r stokkies in et Stellingwarfs, de tael van twie Friese gemientes West- en Ooststellingwarf. De omroep het ok zendtied op Nederland 1 vanwegen et feit dat Fries de twiede riekstael is in Nederlaand. De omroep zurgt veur Fryske skoalletillevyzje (Friese schoeletillevisie). Zesendattig ure maggen ze op de Nederlaanse peblieke netten uutzenden, waorvan vieftiene veur schoeletillevisie.
Omrop Fryslân had as eerste regionaole zender een eigen dialektserie: Baas Boppe Baas. Kot daornao volgde RTV Oost mit Van Jonge Leu en Oale Groond en aandere regiosoaps.
Old-Diek (Montferland)
Old-Diek (Nederlands: Oud-Dijk) is een buurtschap in de gemeente Montferland in de previnsie Gelderland in Nederland. Tot 2005 heurde ut buurtschap bi-j de vroggere gemeente Diem. Ut buurtschap hef net as elke Diemse kern zien eigen schutteri-j. De naam Old Diek is vanaf de joaren '70 veural bekend van ut gelieknamige knooppunt tussen de A12 en A18.
Deurkoksel
thumb|Deurkoksel (andievie met gehaktbal) Een deurkoksel (Nederlaans: stamppot, Vlaanderen: stoemp) is 'n tradisjoneel Nederlaans gerecht, emaakt van de combenatie van eerappelpuree met iene of meerdere gruunten, manks ok met spek.
Deurkoksel kan wödden eköcht bi'j winkels en supermarkten. 't Kan ok wödden besteld in et-caffees, mar de combenatie van strengere recente regelgeving over toe-estaone voedingsmiddelen in tavernes versus restaurants (en sinds juli 2011 over 't roken) hef derveur zörgt dat 't anbieden van ienvoldige gerechten in 'n groten antal Belgiese cafés minder ewödden is.
De orsprung van deurkoksel is onbekend, mar 't is 'n algemien bekend Nederlaans gerechie en 't is 'n goedkope, stewige maoltied.
Haonepoot
Haonepoot kan verwiezen naor:
Metaal
Metaal is n skeaikeundig elemeant oet ene van de volgende rieges van t Periodieke Elemeantnstelsel:
In t Periodieke Elemeantnstelsel stoat disse elemeantn leenks van de half-metaaln, of metalloïedn. Disse lignt op ne skune liene, van Boor (B) tot Pollonium (Po).
Eankele bekeande metaaln beent iezer, alluminium, kopper, nikkel, lood, zeenk, tin, goold en zilver.
Chemise karaktertrekn
t Belangriekste kenmoark is de lege elektronegativiteit. Hierduur trekt de elektroonn neet stoark noar n kern, en vormt doarduur makkelik positief belaadn joonn en köant ze woarkn met stöffe dee at negatief belaadn joonn vormt, woerbie n zoolt ontsteet.
De meeste metaaln beent chemies froai stöadig, mear alkalimetaaln (zo as noatrium) en eardalkalimetaaln (zo as magnesium) reageert onmeundig stoark.
De edelmetaaln zo as goold, zilver en platina reageert egeet neet.
Tastbere karaktertrekn
Metaaln beent an de volgende peuntn te herkenn:
Spankeren
250px|thumb|Spankeren mit rood an-egeuven Spankeren is n daarp in de gemeente Rheden in de Nederlaandse provinsie Gelderlaand. Spankeren ligt an t Apeldoorn-Dierens Kanaal tegenover de plaots Dieren, in 2010 had t plaotsjen rond de duzend inwoeners.
Allewel Spankeren n klein daarp is, het t twee industrieterreinen waor veul bedrieven zitten. Een van disse industieterreinen zit op de plek waor vrogger emailleerfabriek De Yssel zat. In Spankeren ligt Kasteel De Gelderse Toren.
De schrikse tufstenen toren van de (Petrus)kaark in Spankeren komt uut de 11e eeuw en beheurt daormee tot de oudste kaarktorens van de Veluwe (de Vaole Ouwe).
Twietel
Twietel (Nederlaans: Twijtel) is een buurtschop in de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Terwissche
Terwissche (Nederlaans: Terwisscha) is een buurtschop in de gemiente Ooststellingwarf, legen in de Nederlaanse perveensie Frieslaand.
Tufsteen
350px|thumb|right|Tuffeten in den Eifel. De jöngere tuffeet (rechts) is [[diskordant of-ezat oaver de oldere tuffeet (links). De hookdiskordantie guf aan dat de tuffeten van twee verskillende bronnevulkanen ofkumsteg bunt.]]
Tufsteen, tuf of tuffeet is n ofzettings gesteente van vulkanies materioal; vulkanoklasties gesteente. Et kan bestoan uut verskillende samenstellingen, moar de kiemloage is vulkaniese asse. Hierin bunt gesteentebrökstukke van de vulkane of et umrengenden gesteente te vinden. Ok vulkanies glas (obsidiaan) wödt in tuffeet an-etroffen.
Tuffeten wödt of-ezet rundumme ontplofboare vulkane, woar asse de umrengende loch in estotten wöd en neerkump mit de gesteentebrökstukken "drievend" in de assenkiemloage. Mooie en geologies jönge (midden-Tertiair tot Pleistoceen olderdom) veurbeelden bunt te vinden in den Eifel.
Gebruuk
Tufsteen is ne vri-j zachte steensoorte dee makkelek te bewarken is. Andere benamingen veur tufsteen bunt doefsteen en dufsteen. Gemalen tufsteen neumt ze tras. Tras wöd too-eveugd an metselspijs um te zörgen veur n vaster en waterdicht metselwark. In de Middeleeuwn wodden et in Nederlaand mangs ebruukt as bouwmaterioal. Et wödden toon veural ewonnen in den Eifel. Vanof de 13de eeuwe wodden et tufsteen steeds vaker vervongen deur andere steensoorten dee uut de plaatseleke umgeaving ehaald konden wödden zoas baksteen'.
Bi-j den bouw van kasteel Vredenburg in Utrecht in de 16de eeuwe wodden ok tufsteen ebruukt. De Italiaanse stad Orvieto is op n hoog vlak van tufsteen ebouwd.
Der wodt verskillende soorten tufsteen beskreaven:
Athene
't Klassieke Athene
't Klassieke Athene was een machtige Griekse stadstaot. 't Was een centrum van de keunsten, de wetenschop en de filosofie; ie vunden der Plato zien Akkedemie en Aristoteles zien Lyceum. De stad wördt algemien aneduud as de wiege van de westerse beschaving en de plekke waor de democratie ontstaon is. Cultureel en politiek hef Athene een grote invloed uutefoefend op Europa en daorbuten.
Athene vandage de dag
In de hudige tied is Athene een kosmopolitische metropool en 't middelpunt van 't politieke, economische, financiële, industriële, maritieme en culturele lèven van 't laand. In 2021 woonden der meer as dreiënhalf miljoen mèensen in de metropoolregio Athene, roem een darde van de Griekse bevolking.
Cultuur
't Arfgoed van 't olde Griekenlaand is nog dudelijk te zien in monumenten en keunstwarken in de stad. 't Bekendste monument is 't Parthenon, een tempel die ewijd was an de godin Athena, op de Akropolis van Athene, een taofelbarg in de stad. De Akropolis en 't middelieuwse Klooster van Dafni staot op de Wereldarfgoedlieste van de UNESCO. Ok bint der Romeinse en Byzantiense monumenten en een kleiner antal Ottomaanse monumenten.
Uut de tied sinds Athene in 1834 de heufdstad van 't onofhaankelijke Griekenlaand wördden stamt 't Griekse Parlement in 't Olde Keuninklijke Paleis, de Nationale Bibliotheek van Griekenlaand, de Universiteit van Athene en de Akkedemie van Athene. 't Nationaal Archeologisch Museum harbargt de grootste verzameling antiquiteiten uut 't olde Griekenlaand. In 1896 wördden in Athene de eerste moderne Olympische Speulen eholden. In 2004 vunden der vanneis de Zomerspeulen plaatse.
Baas Boppe Baas
Baas Boppe Baas (Fries veur: baos boven baos) was een Friese dramaserie van bedaenker en regisseur Steven de Jong. Van 2001 tot 2005 wodde de serie, bestaonde uut ofleverings van 30 menuten, uutzunnen deur Omrop Fryslân.
Baas Boppe Baas gong over de konservatieve pater familias Beant Baas (espeuld deur: Rense Westra) en zien meer veuruutstrevende femilie. Beant het roggeklachten en zit in de WAO. Hi'j is wel aktief as heufdredakteur en kolumnist van de dörpskraante. Beant is trouwd mit Joukje (espeuld deur: Hilly Harms).
Zeune Sjoerd (espeuld deur: Thijs Feenstra), schoondochter Talieta (espeuld deur: Meriyem Manders) en heur dochtertien Cynthia (espeuld deur: Thirza Koopmans) wonen ok in et huus van Beant en Joukje. Sjoerd is dieredokter en het zien praktiek an huus.
Dochter Afke (Lianne Zandstra) woont in et westen van et laand en komt altemet op bezuuk. Bennie (speuld deur: Wybe Bruinsma) is de buurjongen van de femilie Baas. Hi'j is krekt as Beant stamgast van et dörpskefé.
De eerste serie wodde vanof 13 november 2001 uutzunnen. De in december uutzunnen ofleverings wodden mit 130.000 kiekers uutzonderlik goed bekeken. D'r kwam ok een twiede en dadde serie en in et seizoen 2004-2005 volgde de vierde en laeste serie. Vanof november 2004 wodde de dramaserie mit ondertiteling uutzunnen deur Overiesselse regionaole omroep RTV Oost en laeter ok deur BVN, de Nederlaanse en Vlaamse omroep in et butenlaand.
In de zoemer van 2005 wodde de serie ok op 'e laandelike tillevisie (Nederlaand 1) uutzunnen. De serie Baas Boppe Baas geldde ok as veurbeeld veur inkelde dialektseries as de Twentse serie Van Jonge Leu en Oale Groond en de Limburgse serie De Hemelpaort.
Toki pona
Toki pona is en künstspråke dee untwikkeld is döär de kanadeeske språkkündige Sonja Lang, en is in de summer van 2001 binnennets üütegeaven.
Toki pona is en minimalistiske (en volgens summige språkkündigen oligosyntetiske) språke, dee as dool hevt en sou'n rüüm möägelike beteykenisse üüt te drukken mid en betöände woordvöärråd, en richt sik up, wat Lang seet as, "de gode dingen van et leaven". De språke besteyt dan ouk enkeld üüt 14 fonemen en 137 woorden. De språke is üütedocht as en geystelike ovening in de geyst van et daoisme. Döärdat et en språke is dee et denken van de gebrüker solde beinvlöden, kan et eseen wörden as en proovgeval van de Sapir-Whorf-hypotese. Toki pona löt oavereynkumsten seen mid Newspeak, en språke dee en rolle spöält in et book 1984 van George Orwell.
De språke is lastig te kategoriseren. Lang selv klassificeert et as en "filosofiske språke" en "künstmåtige pidgin". Howel toki pona neet bedoold is as internationale hülpspråke, hevt et toch en bült anhangers dee de språke as en brüükbår alternativ seen vöär de vöäle euroklonen dee mid mekaar üm vöärrang stryden.
Up de officiele websteade van toki pona is et officiele toki pona-book te verkrygen mid dårin under andere lessen up verskillende nivos.
In dit book stån nåst de 118 woorden üüt de oorsprungelike woordelyste noch 19 nye woorden. Disse woorden binnen ouk weader te vinden up de websteade in de woordelyste van engelsk nå toki pona. Twey nye woorden binnen pan (grån, of produkten van grån) en esun (en plaatse wår lüde koupen en verkoupen).
Klankleyr
De manere wårup et toki pona lettergreapen formt döt denken an et japansk. An et begin van en woord kan en klinker of en meadeklinker stån, dårnå wisselen klinkers en meadeklinkers mekaar af. Vöärbealden binnen: o ("ho"), ala ("neet, un-"), ken ("künnen"), kule ("klöör"). Hyrunder en lyste van alle möägelike lettergreapen:
a e  i  o  u  (u kan souwel rund as neet-rund weasen) ka ke ki ko ku sa se si so su ta te   to tu (ti kan verwarring veroorsaken mid si) na ne ni no nu pa pe pi po pu ma me mi mo mu ja je   jo ju (ji solde te vöäle lyken up i) la le li lo lu wa we wi      (wu en wo solden te vöäle lyken up u en o) n             (an et ende van en lettergreap)
Vöärbeald
mama pi mi mute (et Unse Vader; et geyt hyr üm en verolderde versy)
mama pi mi mute o,
sina lon sewi kon.
nimi sina o sewi en pona.
ma sina o kama.
jan o pali e wile sina en lon sewi kon en lon ma.
sina o pana lon tenpo suno ni e moku tawa mi.
o weka e pali ike mi, sama la mi weka e pali ike pi jan ante.
o pana ala e wile ike tawa mi.
o awen e mi weka tan ike.
ni li nasin.
Zunnebloeme
Oorsprong
Zunnebloemen koemen oorspronkelijk uut Noord- en Zuud-Amerika en bin edomesticeerd rond 1.000 veur Christus. De Inca's vereren de zunnebloemen as beeld van der zunnegod. In 1530 wönnen de zunnebloeme deur zeeluui uut Spanje mee-ebröch naor Europa.
Kweek
Zunnebloemen wonnen ekweek veur de zunnebloemolie, dee veul gebruuk wonnen in de keuken en as baosis veur verschillende predukken waor plaantaorige olie in verwark wonnen. De zunnebloeme bevat veul onverzaojigen vetzuren en is goed bestand tegen hette en kan daorumme veur 't frituren gebruuk wonnen. In bewarken vorm wonnen de olie oek veur industriële doeleindes gebruuk. Van 't overblievende deel van de uut-epersen pitten wonnen meel van emaak, en wonnen gebruuk as veevoer.
Papendyk
Papendyk (düütsk: Papenteich) is een samtgemeynde in et südelike deyl van et distrikt Gefhörn in Neadersassen. De gemeynde hevt 23.507 inwunners en et hevt een uppervlakde van 110,84 km².
Et papendykse dialekt
Et papendykse dialekt is een klein regionaal dialekt van et oustfålsk dat under et westneadersassiske dialekt völt.
Gele waoterlelie
thumb|250px|Gele waoterlelie De gele waoterlelie (Nuphar lutea) is een algemeen veurkoemende waoterplaante mit drievende blaojen. Aandere namen veur Nuphar lutea bin Nuphar luteum en Nuphar advena.
Algemeen
De gele waoterlelie is een plaante dee zich deur zien wortelstokke en deur zaod verspreit. In 't eerste jaor hef de plaante zwat allinnig mar onderwaoterblaojen. Daornao koemen de driefblaojen en in de zoemer de gele bloeme dee an de botterbloeme dut denken.
De gele waoterlelie of 't pompeblêd is de 'nasionale' bloeme van Frieslaand.
Hoze
duum|Hoze Een hoze of kouse is een kledingstuk da-j an de voot of 't been dragen. Der is een opmarkelijk verschil tussen Noord en Zuud as 't geet um de betekenis van 't woord kouse (of kous in 't Nederlaans): in Vlaonderen verstaon ze hieronder elke beenbedekker, lang óf kort; in Nederlaand neumen ze de vootbedekker dee tot over de enkels kump een sokke, en de langere beenbedekkers tot an de knieje, of nog hoger tot op de diejen of de liezen een hoze of een kouse. Hozen tot krek onder wonnen oek wel kniekousen of kniehozen eneumd, hozen dee tot krek boven de knieje koemen wonnen oek an-eduud mit de term beenwarmers; ze bin veural populair onder balletdansers.
Lieste van museums in Nederlaand
Dit is een lieste van museums in Nederlaand.
Orania
Et dool van et darp is üm et afrikaansk en de afrikaner-identiteit een tehüüsbasis te beden döär de taal en kultuur in leaven te holden. Ydereyne dee syn eigen as afrikaner seet en syn eigen mid de afrikaner-identiteit identificeert is welkom in Orania.
Orania had volgens een volkstelling in 2011 ungeväär 892 inwunners, mär is sinds dee tyd vearder egroid nå 1.400 inwunners in 2017. Der waren in 2015 meyr as 120 bedryven in Orania evästigd, wårunder eyn van de groutste pekannuteplantasys van Süüdafrika en de groutste kooperative gemeynskapsbanke van et land. Et darp hevt syn eigen münteynheid, de ora, en syn eigen gemeyndebestüür, de Orania Verteagenwoordigende Råd. Vanweagen syn ungebrükelike karakter wördt et darp dikkels besöcht döär jurnalisten en dokumentäremakers.
Dool
Volgens de stichters, is et dool van Orania üm afrikaners en höär kulturele arvgood te beskarmen, en üm Afrikaner-selfwarksaamheid ümme te setten in de praktyk, in plaatse van allinnig mär as idee. Al et wark, van bestüürsfunktys tot an handarbeid an to, wördt üütevoord döär afrikaners; neet-afrikaner arbeidskrachten wörden neet to-elöäten, behalven as se vaardigheyden besitten dee de inwunners selv neet hebben. Inwunners van Orania willen neet bestüürd wörden döär lüde selv geen afrikaners binnen. Volgens inwunners van Orania wördt de höär kultuur in de rest van et land underdrukked en wörden de kinders eharsenspööld üm engelsk te pråten.
Et dool van et darp is üm selvbeskikking möägelik te maken döär een meyrderheid van de afrikaners in de Noordwestkaap te västigen. Dit sol erealiseerd mütten wörden döär et västigen van andere vergelykbåre darpen in de kontreinen Orania te bevorderen. As et üütendelike dool van een afrikaner-meyrderheid in et gebeed bereiked is, kan een unafhangelike afrikanerståt tüsken Orania en de westküst esticht wörden, ouk wel bekend as een volkståt.
Carel Boshoff III, de stichter van Orania, docht oorsprungelik dat der nå 15 jår 60.000 afrikaners sik in et beougde gebeed evästigd sollen hebben. Later gav he to dat de meyste afrikaners beslöäten üm neet nå de volkståt oaver te hüsen. Desundanks vünd he dat et noudsakelik is vöär afrikaners üm disse opty te beholden, ümdat dit afrikaners in de rest van Süüdafrika veiliger sol låten völen, en sodoonde de spanning in de rest van Süüdafrika kan doon afneamen. Boshoff hevt Orania dikkels mid Israel vergeleaken, wat as een tovlüchtsoord deent vöär joaden van oaver de heyle wearld.
Nykummers seagen vake dat et beslüüt üm in Orania te gån wunnen emotiveerd is döär de begeyrde üm te untsnappen an de gewelddådige misdåd wat in de rest van et land vöärkümt. Een houp inwunners waren, vöär der oaverhüsing nå Orania, slachtoffers van misdåd. Inwunners van Orania bewären dat et darp een veilige ümgeaving is wår et byvöärbeald neet nöydig is üm de döären van hüsen of autos up slot te doon.
Tìmpelders
right|thumb|De [[Temple Church ien Londen was ain van de belaangriekste stees van de Tìmpelders ien Engelaand.]] right|thumb|Tìmpelders op de braandstoapel. t Ploatje geft ook goud aan hou dat mìnsken over de Tìmpelders aan t proaten wazzen en op dij menaaier veur n slèchte reputoatsie zörgden.
Stiften en grui
t Nij veroverde laand, ook wel de kruusvoarderslanden nuimd, kwammen der joarlieks doezenden pelgrims noar de landen tou om de hillege stees tou bezuiken. t Laand was anders nait hailmoal onder kontrôle van de Kristens, woardeur der regelmoateg pelgrims overvalen en ombrocht wörren. Om dizze pelgrims te beschaarmen kwammen de olle ridders van de eerste kruustocht Hugo van Payns en Godfried van Sunt-Omaars mit t plan om n ridderorde te môken dij dizze pelgrims beschaarmen zol. Zie kregen n heufkertaaier op de Tìmpelbaarg ien Jeruzalum, woar oeit de Tìmpel van Solomon stonden haar en woar allend de kloagmuur nog n overbliefsel van is. Op dizze menaair kwammen zai aan heur noam. Ien t begun wazzen zai, noar heur noam, den ook nait riek. Totdat Berend van Claurvaux n goud woordje veur heur dee en zai eerkend wörren deur de kìrk. Ook kregen zai n oetzundernspositsie, dankens paaps Innocentius II, op de wetten van Jeruzalum, woaronder vraaihaid van belasten en macht op dat van de paaps noa. Van dou ôf aan gruide t aantel vôlgers ienörm. De vôlgers dij nait noar Jeruzalum gongen, bleven thoes om veur finansjele steun te zörgen. Toch bleven de ridders zulf aarm, omrezen ain van de weerden van de orde was om ien aarmou tou leven. Rieke luu dij geern vôlger worden wollen, mochten bloots klaider en wat lutje spullen mitnemen noar Jeruzalum (liek as woapens, n kruus, de biebel, enz.).
Vanôf dij tied wazzen de tìmpelders dainstboar veur de kruusvoarders en pelgrims dij verlet haren van hulp bie t beschaarmen of deurkommen van t Hillege Laand. Ain menaaier van beschaarmen was t omjounen van bezit van pelgrims bie n Tìmpelder veur wizzelpampieren en oetìndelk gèld, woardeur zai minder vlot beroofd worden zollen. Dizze vrouge vörm van bankiern leverde heur wìnst op en al gaauw wörren zai n machtege schoakel ien t doagelks leven van grode dailen van Uropa en de kruusvoarderlanden. Nait allend haren zai haile gebieden onder heur gezag, môr ook verschaaidene bedrieven oet dij tied. Der wordt ook wel ais sègd dat de Tìmpelders de eerste multinational wazzen.
Ìnde
Deurdat de Tìmpelders zo machteg wazzen, finansjeel, wat aantal vôlgers en heur laand aangaait en omrezen zai oetzundern haren op de wet, woardeur zai binoa ale grìnzen van de kristelke wereld zomôr over mochten, wörren zai al gaauw zain as n bedraaigen. Ook de kruusvoarderslanden stonden onder drok. Ien 1187 vuilen de legers van Saladin, wel de Tìmpelders al eerder versloagen haren, de landen binnen. De tìmpelders verloren deur slèchte militère strategie en doarnoa verloren zai aal meer laand, macht, steun en vôlgers. Veuraal dou de moslims de kruusvoarderlanden terugveroverd haren.
Dou de Tìmpelders ien Fraankriek n aaigen laand stichten wollen, liekas de Duutse orde Praissen vörmd haren, kregen zai ook keunen Filip IV van Fraankriek tegen zok. Dails omrezen zai al wat laand haren ien Champanje en op Zyprus, woardeur zai ien ogen Filip te machteg wörren. Doarnoast haren de Tìmpelders n hail ìnde gesloten riuwelen zo as de ienwaaiden. Ook dizze gehaime seremonies wazzen n rezen veur wantraauwen van de Tìmpelders deur de keunen. Op vraaidag 13 oktober 1307 vuil n leger van keunen Filip verschaaidene Tìmpelderslougen binnen en arresteerde honderden mìnsken dij tourìcht stonden veur n hail ìnde aanklachten zo as duvelvereren en andere vörms van ketterij. Hierdeur wörren zai apmoal marteld, bieveurbeeld deur mit n lutje vuurtje van onder t lichoam te branden woardeur t lichoam laanksoam verbrandt en de iengewanden der oet vuilen of deu oet nkander trokken tou worden. Hierdeur kwammen zai ien kwoad daglucht te stoan, woardeur ook paaps Clemens V zien steun aan de Tìmpelders opzee en aal Tìmpelders ien de Kristelke wereld arresteern luit en n onderzuik noar heur ienstèlde. Oet dit onderzuik kwammen de Tìmpelders positief oet en boeten Fraankriek om wör der gainain marteld, môr onder drok van keunen Filip wör de orde ien 1312 offisjeel van paaps Clemens V opheven. Der goan anders verhoalen dat de orde ien t gehaim joarenlaank ien t gehaim deurleefd het.
Katliek
thumb|Ligging van Katliek thumb|Klokkestoel en links et oorlogsmonement Katliek (Nederlaans: Katlijk, Fries: Ketlik) is een dörpien in de Nederlaanse gemiente Et Vene in de perveensie Frieslaand. Katliek had begin 2007 omdebi'j de 634 inwoners. De naeme komt lichtkaans van kat dat aarme grond betekent en leke dat waeterlossing betekent. De naeme zol ok van et woord katteliek of kunnen kommen.
Geschiedenis
De geschiedenis van Katliek gaot weerom tot in de dattiende ieuw. Et is bekend dat d'r in 1254 een kapel ston, waor langzem een buurtschop ontston. In 1525 kreeg de buurtschop een eigen karke, de hudige Thomaskarke, waordeur et echt een dörp wodde. In de zestiende ieuw wodde Katliek een turfdörp, omdat et veur een compagnie turf produceerde. Katliek beston overigens lange tied uut twie verschillende buurtschoppen: Groot Katliek en Klein Katliek.
In 2003 beston Plaatselijk Belang Katlijk 75 jaor, wat reden was veur een boek over Katliek. Verschillende Katliekers hebben vuuf jaor lange de hanen inmekeer sleugen om et boek, dat uut 192 bladzieden bestaot, tot staand te brengen. Geert Mak schreef et veurwoord; hi'j kent et dörp goed omdat hi'j d'r vaeke komt. Et boek is 2004 uutbrocht.
De Karre
De Karre (Nederlands: De Kar) is n buurtschap in de Nederlandse provinsie Gelderland, die grotendeels in de gemeente Voorst ligt en veur n deel in de gemeente Apeldoorne. De buurtschap ligt an de N345 tussen Apeldoorne en Zutfent in, pal naost n ofrit van de A1. t Baeksien de Grote Leigraaf stroomt der deurhen.
De Karre is verneumd naor harbarg 'De Karre', die hier sinds de 18e eeuw ston en op zien beurte verneumd was naor harbargier Albert Gerrits Karman. De harbarg, later n uutspanning, besteet nog altied, mar hef n andere funksie ekregen.
Diogenes van Sinope
Diogenes van Sinope (Oldgrieks:, Diogénês), körtweg Diogenes (Sinope, 404 v. Chr. - Korinthe, 323 v. Chr.) was 'n filesoof uut de skoele van n cynici.
Hi'j wörn as zeune van 'n baankiere geboren in Sinope, n Grieksn kelonie an de zuudkuste van de Zwarte Zee. Met n eersn wille zol he zien vaar op voolngn t baankiern in, moar noa betrökkenheid bi'j 'n schandaal over valsemunteri'je mös e de stad verloaten. D'r bint in Sinope inderdoad munten evönden woarvan de beeldenaar was of-eschuurd en die veurzien waren van de naam van Diogenes' va, Hicesias. Diogenes göng noar Athene, et centrum van de Griekse wereld, en ontmuutte d'r Antisthenes, bi'j wie hi'j zich onmiddellijk en onveurwoardelijk ansleut.
Voolgs n bekendn legende sleup he buten in 'n reengntonne, moar tonnen zollen pas later uut-evunnen ween. 't Zol dan wel goa um 'n grote kruke, voolg op n Grieksn amfora, west ween kunnnn. An-eziene hi'j leefden as 'n hond, kreengn he uuteanlik ok de bi'jname 'hond'. Zien ienige bezittings warrn 'n mantel, n komme um uut te ettn en 'n nap um uut te dreenkn. Op kloarlichte dag zol he op 'n marktplein met 'n lanteern noar 'n meanse" ezöch hemmen (woarmet he n goed en n earlik meanse beduuldn) (waor 'n Duutsn filesoof Friedrich Nietzsche wear 'n tekste op inspereern in zien De vrolike wetenschap). Noadat he iene n stukkn stoete zaangn gebruken as börd en zien haanden as nap, ontdeun he zich ok van zien komme en zien nap.
Bekend van Diogenes is ok dat e vaker in de openbaarheid stön te masturberen. Toen aandern hum hierop anspraken zoln he zegd hemmen: "Och, was 't ok mar meugelijk oe honger te stillen deur over oen maage te wrieven". Zölfbevrediging in 't openbaar was volgens hum 't toppunt van autarkie en wiesheid.
Volgens een deur Plutarchus op-etekend verhaal was Alexander de Grote zeer interesseerd in Diogenes. Hi'j maakten volgens dat verhaal 'n lange reis um hum te ontmuten. Toen Alexander hum op 'n zunnige dag antröf, vroeg e an hum wat e wolden hebben. Hi'j konnen alles kriegen. Diogenes zee toen half ontwiekend, woarschienlijk beducht veur 'n twistgesprek met de licht ontvlambare veroveraar: "A-k alles kan kriegen, wol ie dan 'n stap opzied doen, want ie stoat veur de zunne". Hierop zee Alexander: "A-k Alexander nie ware, zol ik Diogenes willen wezen". Diogenes zee doarop: "A-k Diogenes nie ware, zol ik ok Diogenes willen wezen".
Over Diogenes bint völle verhalen en anekdotes over-eleverd, met name in teksten die via de islamitische geleerden 't westen beriekten. Volgens iene d'rvan störf Diogenes deur zien oadem in te holden. Veul van de anekdotes werden ok over-eleverd deur Diogenes Laërtius in zien boek Leven en leer van beruumde filosofen.
Nazoreeërs
De Nazoreeërs of Nazarenen waren n vrogchristlike-jeudse groep uut t christendom. Dit was n stroming op t vrogge christendom, en der wöd van ezegd dat zi'j drek van de aldereerste gemiente uut Jeruzalem vandan komt. Disse stroming hef bestaone töt de 4e of 5e eeuwe.
De name
Der wöd al in t boek Haandelings van de Apostels espreuken over Nazarenen of Nazoreeërs, wenneer de Jeudse Raod Paulus ondervrög, nuumden ze n maol de 'sekte van de Nazarenen/ Nazoreeërs', waor as he íéne van de leiders der van waren (Haandelings 24:5). Jezus wöd in t Ni'je Testement 13 maol n Nazarener enuumd (of: 'Jezus uut Nazaret'). Hi'j wördden geboren op Bethlehem, mar verhuusden naor Nazaret (Matteus 2:23). t Kan ween dat he dorumme n Nazarener nuumd wördden. Dissent was later de beduuding ewörden veur de jeudse gemienschap rondum (Jezus) de Nazarener, ofwel: 'Nazareners' of 'Nazoreeërs'. Pas n zet later kwamen de beduding 'christenen' in gebruuk, dat verwezen naor de gemienschap (bestaonde uut jeuden en niet-jeuden) in Antiochië (Haandelings 11:26). Dissent wördden later de beduding veur álle lu die an Christus geleufden.
Nao 70 nao Christus
Op t jaor 70 nao Christus is Jeruzalem en de Tempel met de grond geliek emaakt deur de Romienen an t eande van de Jeudse oorlog. Nao skatting bint der zo'n klaen miljoen dooien evallen. Dit was de tied dat t christendom nog arg jonk was, zo jonk dat de christelike gemiente op Jeruzalem nog eziene wördden as iene van de meerdere jeudse stromings. Zo as hieronder eschreven bint de mennings verdeeld of de Nazoreeërs ok iets te maken had hebt met t daalgaone van Jeruzalem:
De karkva Epifanius döt eur (in de 4e eeuwe) of as n ketterse stroming. As christen kan he de ‘Nazoreeërs’ uut Haandelings natuurlik niet of doe as ketters. Mar, toe as he de stroming van de Nazoreeërs uut zien tied wél wollen verketteren (umdat t ofwek van de orthodoxie umdat zi'j leefden zo as de Thora t veurschreven) zee he mar dat zi'j niet ofstamt van de Nazoreeërs uut t Biebelboek Haandelings van de Apostels. En wol beweren dat disse stroming is onstaone náó t jaor 70 op t 'Overjordaansen' en Syrië.
De christelike historikus Eusebius (eveniens de 4e eeuwe) zeg t weer aans: hi'j schref oons dat de Nazoreeërs uut t Jeruzalem véúr 70 nao Christus (de drekte gemiente umme Jakobus hen dus) bint evlucht naor t 'Overjordaansen'. Nao de verwoesting van Jeruzalem bint n deel weerummekommen naor Jeruzalem, n aander deel hef zich op t aandere laand deurebaenselt en hebt zich verwied over de streek. Daor bint zi'j van uut n beweging binnen t jeudendom töt n jeuds-christelike karke wörden, wölken lös stön van de synagoge.
Birk
thumb|250px|Ofbeelding van de birk Birken bin bomen die tot 't geslacht Betula heuren.
't Geslacht birk umvat oengeveer daartig soorten, die verspreid over 't noordelijk halfroend veurkommen. De bomen van dit geslacht bin uterst wienterhard. Ze bin de enigste inheemse boomsoorten op Greunland en Iesland. Björk is birk in 't Ieslands. De birk is een echte pioniersplant.
Kenmarkend veur de birk is 't in horizontaole banden bluisteren van de bast op de stam. De nieje bast is soms wit, mar kan ofhankelijk van de soort oek rood of zoas bie de meeste soorten bruun wezen.
De mannelijke bleuiwieze van birken het gele, hangende rupsvormige katjes, die al veur de wienter anwezig bin. De staonde vrouwelijke bleuiwiezen oenderan de mannelijke bleuiwiezen bin mit knopschubben umgeven. De vrucht is een klein dubbel-evleugeld noetjen.
Birken hen véúr en bie 't uutkommen van 't blad een iezig staarke sapstroming en kunnen daorum alleen 's harests en 's wienters esneuid worren.
Tachtigjoarigen Oorlog
thumb|280px|Den slag bi-j Ni-jpoorte, [[1600]] Den Tachtigjoarigen Oorlog (in de ni-jste geskiedskrieving ok wal Den Opstaand of den Nederlaandsen Opstaand eneumd) is den name veur nen opstaand van de 17 previnsies in Nederlaand teggen den Spaansen könning. Den oorlog duurden van 1568 tot 1648, mit et Twaalfjoareg bestand in de joaren 1609-1621. Sommige leu zeet den Slag bi-j Oosterweel in 1567 as et beginne; moar mangsmoal wöd den Slag bi-j Heiligerlee in 1568 as "officieel" startpunte van den Tachtigjoarigen Oorlog ezeen.
Dizzen oorlog begon as opstaand van ene van de riekste gebeden van Europa teagen et machtigste riek in Europa, et Spaanse Riek under Filips II. In den anvang trokken de uut zeuventiene gewesten bestoande Laege Laanden min of meer gezoamenlek op. Moar noa 1576 greujden de noordeleke en zudeleke Nederlanden stöäreg wieter uut mekare, veural umdat de prottestantse reformatie in et noorden deper wortel had eschotten en et machtscentrum van de Habsburgse bestuurders in de Laege Laanden in Brussel lag. Tiedens den oorlog ontstoand in 1581 de noordeleke Republiek der Zeuven Veraenigde Nederlaanden, woar et calvinisme den toon angaf. In 1585 bezeagelden den val van Antwaarp de scheiding van noord en zuud.
Et lukken Spanje in et begin um den opstaand te underdrökken, moar in 1572 namen de opstandelingen Den Briel ovver, en den opstaand begun oaverni-j. Rundumme 1590 keerden et ti-j van den oorlog veurgood in et veurdeel van de Republiek. Den imperial overstretch van et Spaanse Riek, de bekwoame kriegsleiding van prins Maurits en den greuj van de zeevoart van de Nederlanden, veulal ten koste van et Spaanse koloniale riek, zörgden uut-endelek veur de ovverwinning van de Republiek mit de Vrea van Münster.
De Zudeleke Nederlanden (vandage den dag België, Luxemburg en Noord-Frankriek) bleaven under et bewind van nen landvoogd den deur den könning van Spanje beneumd wierd. Et Kattelieke geleuf blef doar den enigen too-estoanen godsdienst. De anholdende underdrökking deur de Spanjoarden zorgen derveur dat n groot antal leu uut de financiële, intellektuele en kulturele elite noar et noorden trokken. Dit droog veural bi-j an et sukses van de Nederlandse Republiek. In 1648 bunt doar n antal zudeleke delen verloarn egoane an Frankriek.
De Republiek ontwekkelden zich tot nen wealdmacht, veural deur eure handelsskeape wealdwied. De 17de eeuwe wöd ezene as de Golden Eeuwe veur de Republiek op stoathuusholdkundeg, weatenskoppelek en kunstzinneg gebeed. Veur de calvinisten was et ok de tied woarin euren politieken invlood groter as ooit doarveur of doarnoa was en den nauwen baand mit et Huus van Oranje ontstoand.
Partikularisme
In de 16de eeuwe waarn de Nederlanden underdeel van den Bourgondiesen Habsburgsen stoat. In de Bourgondiese tied had de centroalisasiepolitiek al weerstand undervonden deur et steadelek partikularisme. Dit had veural in Vloanderen geleid tot opstaanden, zoas den Vloamsen Opstaand teggen Maximiliaan van 1482 tot 1492. Den vader van Maximiliaan, keizer Frederik III van et Heilige Roomse Riek, stuurden Duutse tröppe noar Gent en Brugge, moar hierdeur slotten Broabant en de Hoken zich an bi-j de Vloamingen. Jan III van Egmont dwong too in juni 1489 Rotterdam tot ovvergave en in juli 1492 gaf Gent zich ovver an Albrecht III van Saksen. Et Sticht Utrecht (zon betjen de previnsies Utrecht en Oaveriessel van noe) underweerp zich in 1528 en Grunnen en Drent in 1536 an Karel V van et Heilige Roomse Riek terwille van bescharming teggen invallen van den hartog van Gelre. Tenslotte lukken et Karel V noa aflöppe van de Gelderse oorlogen in 1543 ok Gelre underdeel te maakn van de Habsburgse Nederlanden. Ondanks de teggenstribbelingen lek et tot een geheel smeaden van de Nederlanden ne gode aflöppe te hebben en in 1543 wörd den sinds 1512 bestoanden Bourgondiesen Kreits um-evormd tot de Zeuventien Previnsien.
Noast laandsheer - vanof 1549 Heer der Nederlanden - van de Zeuventien Previnsien was Karel V echter ok keizer van et Heilige Roomse Riek. In dee hoodöänegheid kwam e deur ziene uutbreidings politiek in stried mit Frans I van Frankriek. Dizze Italiaanse Oorlogen zörgden veur nen toonemmenden belastingdrök op de rieke Nederlanden, veural Vloanderen. In de tiedspanne 1552 - 1556 steg de rente in Antwarpen hierdeur bi-jveurbeeld tot 48,8%, wat de menseleke welvoart van de Nederlanden undermienden. Deur dizzen drök van et riek kwam Gent doarveur al in opstaand, moar in 1540 wist Karel V den Gentsen Opstand neer te sloan, woarnoa de veurrechten van de stad ontnommen wödden, wat veur de andere steaden genog woarskuwing was.
De Italiaanse Oorlogen wodden ok uut-evochten op et groandgebeed van de Nederlanden. De Gelderse oorlogen wodden mede hierdeur evoerd mit steun van de Fraansen. Dit zorgden derveur dat de Hollandse skeape unveranderlek under ewoapend geleide mossen voaren deur de samenwarking tussen Karel van Gelre en den Frees Grooten Pier. Dizze warkwieze van kaapvoart wodden later veurtezat deur de watergeuzen. Der volgden hierdeur echter ok rechtstreakse oorlogen mit Frankriek. In de tiedspanne 1521 - 1525 vond den eersten krieg mit Frankriek plaatse, den zesden oorlog vond plaatse tussen 1557 en 1559, evolgd deur et Verdrag van Cateau-Cambrésis.
Rundumme 1525 wodden Hollaand ok met-eslöpt in de Deense kriege deur den steun den Karel V gaf an zienen neave Christiaan II.
Religie
thumb|150px|[[Maarten Luther|Luther]] An et ende van de 14de eeuwe kwam de Moderne devotie op. Dit was ne spirituele beweaging binnen de middeleeuwse karke dee den noadrök lei op de innerleke untwekkeling van ieder mense op zichzelf. De beweaging ontstond deur ontevreadenheid ovver de misstaanden in de karke. De Moderne devotie zörgden veur ne verandering in denken. Dit scheep ne vodingsboadem veur et biebels humanisme - in noavolging van de humanisten uut Italië - en de Reformasie. As reaksie op de Reformasie ontstönd de Kontrareformasie.
Et gedachtengood van de Reformasie verspreidden zich anvankelek deur de meest versteadelekte delen van de Nederlanden, woarunder Doornik en Valencijn, vanwoar et zich al rap verspreidden noar Antwarpen. In 1521 wodden Luther in den karkeleken ban edoan, woarnoa-t-e noa den Rieksdag van Worms in den rieksban edoan wodden. In 1523 vonden de eerste verbrandingen in de Nederlanden plaatse toon de augustiener munneken, Jan van Essen en Hendrik Voes, op de Grote Markt van Brussel terecht wodden esteld. Zi-j hadden in Antwarpen et woord van Luther verspreid.
Ok in Duutsland vonden noar anleiding van de Reformasie onreagelmoategheden plaatse. Dit leidden zelfs tot de oprichting van et Schmalkaldies Verbond in 1531, woarin Duutse prottestantse vörsten ieverden veur de erkenning van den ni-jen Duutsen godsdeenst, et lutheranisme. Howal dit anvankelek eslaagd lek, wist den keizer in 1541 landgraaf Filips I van Hessen veur zich te winnen en later ok hartog Maurits van Saksen. Umdat den Schmalkaldiesen Bond noe verlamd was, beslot den keizer et religievroagstuk mit geweld op te lossen en vuurden in 1546 en 1547, verbonden mit den paus, Beieren en enkele prottestantse vörsten den Schmalkaldiesen Oorlog, den den bond verloor. Evenwal wodden in 1555 de Godsdeenstvrea van Augsburg etekkend, dee uutging van de stelling cuius regio, eius religio (van wee et laand is, is ok den godsdienst). Dit heeld in dat iederen rieksvörst beslisten wat veur godsdienst in zien gebeed op-elegd wodden en dat hi-j doarom ok de karkgoderen mocht beheern. De godsdienstvrea maken veurgood en formeal n ende an den geleufseenheid in et Heilige Roomse Riek, woarvan feitelek al enige tied gin sproake meer was.
Howal den krieg en de doaropvolgende vrea neet unmiddellek te maken had met de Nederlanden, wodden hierdeur wal heel dudelek dat et meugelek was of te wieken van et rooms-kattelieke geleuf.
In 1550 voardigden Keizer Karel in de Nederlanden et Bloodplakkaat uut. Hiermet wodden et drukken, skrievn, verspreiden en bezitten van ketterse beuke en ofbeeldingen, et bi-jwonnen van ketterse bi-jèenkumste, et preaken van ne teagendroadse religie en et huusvesten van ketters met den doodstraf en inbeslagnaome van alle goderen beantwoord. Een daarde van de vervolgden waren anabaptisten. Umdat zi-j zo stark an eur geleuf vastheelden, wachtten eur den brandstapel.